welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : استفتائات / ج 1*
نویسنده :مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى (دام ظله)*

استفتائات / ج 1

صفحه1
   
    استفتائات / ج1

صفحه2

صفحه3
استفتائات/ ج1
مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى (دام ظله)

صفحه4

صفحه5
استفتائات
 
جلد اوّل
مطابق فتاواى حضرت آية الله العظمى
جعفر سبحانى (دام ظله)
 
انتشارات مؤسسه امام صادق(عليه السلام)

صفحه6
حضرت آيت الله العظمى سبحانى تبريزى ، 1308 ـ
      استفتاءات / مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى . ـ قم : مؤسسه امام صادق(عليه السلام)، 1431 ق . = 1389 .
      ج .   ISBN 978 - 964 - 357 - 431 - 4 (ج. 1)
ISBN 978 - 964 - 357 - 439 - 0 (دوره)
      كتابنامه به صورت زير نويس.
فهرستنويسى بر اساس اطلاعات فيپا
      1 . فقه جعفرى ـ ـ رساله عمليه. 2 . فتواهاى شيعه ـ ـ قرن 14 . الف. مؤسسه امام صادق (عليه السلام). ب. عنوان.
3ألف 2س/ 9/183 BP   3422 / 297
اسم كتاب:   … استفتاءات مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى (دام ظله)
جلد:    …أوّل
مطابق با فتاواى:    …حضرت آية الله العظمى جعفر سبحانى
نوبت چاپ:   … أوّل
تاريخ چاپ:   …بهار 1389 هـ . ش
تيراژ :   … 1000 نسخه
چاپخانه:   … مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
ناشــر:   … مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
قطع:    …وزيرى
تعداد صفحات:   … 448 صفحه
حروفچينى وصفحه آرايى:    … مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
مركز پخش آثار:
قم ميدان شهداء
انتشارات توحيد
?7745457 ; 09121519271 - نمابر 2922331
www.imamsadiq.org
www.tohid.ir
www.shia.ir

صفحه7
الحمد لله ربّ العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين وآله الطيّبين الطاهرين.
وبعد;
كتابى را كه پيش رو داريد مجموع پاسخ به استفتائات و سؤالات شرعى است كه به دفتر حضرت آية الله العظمى سبحانى ـ دامت بركاته ـ رسيده و معظم له آنها را به تدريج در جمع هيئت استفتائى پاسخ گفته اند، و اين پاسخ ها جمع آورى و تنظيم گرديد و اينك اين مجموعه در اختيار علاقه مندان قرار مى گيرد و جلد دوم آن نيز، در دست تنظيم است كه به فضل الهى به زودى منتشر مى شود.
قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
دفتر حضرت آية الله العظمى سبحانى
15/1/1389

صفحه8
 

صفحه9

مسائل اعتقادى

* علت به هم زدن عالم هستى در قيامت چيست؟
   سؤال 1. آيا خداوند به خاطر برپايى قيامت و حسابرسى چند ميليارد انسان خاكى كه به صورت ذراتى در عالم هستى زندگى مى كنند نظم هزاران ميليارد كره را به هم مى زند و همه چيز را نابود مى كند؟
بسمه تعالى: ظاهر آيات قرآن اين است كه در روز رستاخيز، زمين و همه آسمان ها درهم پيچيده مى شود; چنانچه مى فرمايد:(يوم تبدّل الأرض غير الأرض والسماوات و برزوا للهِ الواحد القهار)(1) روزى اين زمين به زمين ديگر و آسمان ها به آسمان هاى ديگر تبديل مى شود و آنان در پيشگاه خداوند واحد قهار ظاهر مى گردند. فرو ريختن نظام هستى به خاطر قانون فرسايش و پيرى موجودات مادى است و طبق قانون دوم ترموديناميك يعنى قانون حركت و حرارت كه قانون انتروپى ناميده مى شود حرارت از اجسام گرم به طرف اجسام سرد سرازير مى شود و سرانجام پيرى و فرسودگى جهان فرا مى رسد.
* نياز به خدا در بقاء جهان
   سؤال 2. آيا جهان در بقاى خود نيازمند خداست؟ لطفاً دليل آن را بفرماييد؟
بسمه تعالى: جهان ماده حتى در يك آن ثابت نيست و هر روز آفرينش مجددى دارد. طبعاً جهان به خاطر استمرار آفرينش، بى نياز از خدا نيست و به تعبير علما،موجود

1 . ابراهيم/47.

صفحه10
ممكن، حدوثاً وبقاءاً بى نياز از خدا نمى باشد و در باره ى استمرار آفرينش و نياز مستمر جهان به خداوند، كتاب «راه خداشناسى» را مطالعه بفرماييد.
* تفاوت ميان بندگان
   سؤال 3. چرا خداوند بين بندگانش تفاوت مى گذارد; مثلاً: به فردى زحمت كش رزق و روزى كمى مى دهد و به شخصى ديگر بدون زحمت روزى فراوانى عطا مى كند؟
بسمه تعالى: فقر بى جهت گروهى، و ثروت بى جهت گروهى ديگر، معلول نظام نادرست اجتماعى ما است كه نتوانسته ثروت را به صورت عادلانه و به هر كس به مقدار استعداد و شايستگى، نه به مقدار نياز و حاجت، بدهد. خداوند بزرگ رزق و روزى همگان را در همين زمين فراهم كرده است، ولى ما از عدالت اجتماعى روى برتافته ايم. والله العالم
* اماكن مقدس
   سؤال 4. در برخى از مناطق، مكان هايى مقدس به نام زيارتگاه و يا امام زاده احداث شده است كه مبناى آن ديدن خوابى است آيا اين نوع خوابها صحيح است و نيز در برخى از مناطق درختانى را مقدس مى شمارند مثلاً درخت سدر را تقديس مى كنند آيا اين نوع رفتارها از نظر شرع جايز است؟
بسمه تعالى: درباره صحت نسب افراد بايد به علماى نسب و آگاهان فن مراجعه كرد تا از روى مدارك صحيح، انتساب افراد به اهل بيت(عليهم السلام) و جلالت قدر آنها روشن شود. و اما تقديس درخت سدر اساسى ندارد، مرحوم صدوق در علل الشرايع در روايت مفصل از على(عليه السلام)نقل كرده است كه اصحاب الرس كه در قرآن از آنها به عنوان يك قوم مشرك ياد شده است درختى را مى پرستيدند و به آن شاه درخت مى گفتند.(1)والله العالم
* تدابير پيامبر براى بعد از خود

1 . علل الشرايع، ج1، ص 41.

صفحه11
   سؤال 5. با توجه به اين كه پيامبر از مشكلات و مصائب پس از خود اطلاع داشت چرا مقدمات و تدابير لازم سياسى و اجتماعى براى خلافت و رهبرى اميرمؤمنان را فراهم ننمود؟
بسمه تعالى: محور سخن حضرتعالى اين است كه چرا پيامبر(صلى الله عليه وآله)تمهيداتى فراهم نياورد كه ولايت اميرمؤمنان(عليه السلام)بعدها دچار اختلاف و يا بى تفاوتى نشود.
در اين مورد يادآور مى شويم، پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) تمهيدات بسيار براى اين كار فراهم كرد:
1. روزى كه نبوت خود را اعلام كرد خلافت على(عليه السلام) را نيز در جمع بنى هاشم اعلام نمود و فرمود: «أنت خليفتى ووارثى إلى آخر». و اين حديث معروف به حديث يوم الدار و يا بدءالدعوة است.
2. در جنگ تبوك در ملأ عام فرمود: «أنت منّى بمنزلة هارون من موسى إلاّ انّه لا نبىّ بعدى». و در اين حديث تمام مقامات هارون را براى على(عليه السلام) جز نبوت اثبات نمود.
3. در سفر يمن كه بريدة اسلمى و خالد بن وليد پس از بازگشت درباره على(عليه السلام)بدگويى مى كردند آنها را توبيخ كرد و فرمود: «على ولىّ كل مؤمن ومؤمنة من بعدى».
4. پس از همه اينها در نقطه اى كه زائران خانه خدا متفرق مى شوند با بيان اصول دين كه توحيد و معاد و رسالت است، ولايت على(عليه السلام) را اعلام نمود.
5. در واپسين لحظات زندگى خود پس از آن كه نگذاشتند وصيت خود را بنويسد، به مسجد آمد و فرمود: من در ميان شما دو چيز گرانبها مى گذارم: كتاب خدا و اهل بيتم را مادامى كه به آن دو تمسك كنيد گمراه نمى شويد.
اين موارد و موارد روشن ديگرى كه براى بررسى كننده تاريخ شبهه اى در نصب على(عليه السلام) براى خلافت نمى گذارد.
اما راجع به شيوه ها بايد اذعان نمود كه با ديد محدود نمى شود به نقادى شيوه هاى تبليغ پيامبران: پرداخت و گرنه خداوند در بيان اصل توحيد و رسالت هم مى توانست شيوه هايى را اتخاذ كند كه اكثريت مردم با مواجه شدن با دلايل روشن در مورد رسالت حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) مؤمن بشوند و حال آن كه مى بينيم اكثريت مبتلا به انواع

صفحه12
كفر مى باشند.
در مورد عدم پايدارى صحابه و ياران همين مقدار كافى است كه بدانيد ريشه هاى تعصبات قوى و قبيله اى و همچنين خواهش هاى نفسانى پس از رحلت در آنها مؤثر واقع شد و آنها رااز پايدارى در پيمودن راه حق باز داشت چنانچه نظير آن درباره قوم موسى اتفاق افتاده است كه در غياب حضرت موسى(عليه السلام) تحت تأثير عوامل نفسانى از راه حق منحرف شدند. ولى در عين حال گروهى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر ولايت على(عليه السلام) باقى ماندند و تاريخ اسامى صد و پنجاه نفر از آنها را ضبط كرده است، حال بقيه نيز براى ما روشن نيست. ولى سران قبيله اوس براى اين كه هيچ يك به مقام خلافت نرسند در سقيفه با ابوبكر بيعت كردند و سپس باقيمانده صحابه يا بى تفاوت ماندند و يا به همان بيعت گرويدند، كار انبياء تبليغ و اتمام حجت است نه اجبار! والله العالم
* زبان قرآن
   سؤال 6. چرا قرآن كه كتاب جهانى است به زبان عربى نازل شده است؟
بسمه تعالى: قرآن به زبان عربى نازل شده و علت آن اين است كه از يك طرف كتاب الهى بايد به يك زبانى از زبان هاى دنيا باشد، از طرف ديگر پيامبر(صلى الله عليه وآله)بايد اول محيط خود را دعوت به اسلام كند آنگاه به محيط هاى ديگر برود، از اين جهت بايد كتاب به زبان قوم او باشد. قرآن مى فرمايد: ما هيچ پيامبرى نفرستاديم مگر اين كه كتاب او به زبان قوم او بوده(1)، و اتفاقاً تورات به زبان عبرى و انجيل هم به زبان سريانى بوده است، آيا امكان داشت كه قرآن مثلاً به زبان فارسى باشد و پيامبر بتواند جامعه خود را به اسلام دعوت كند؟! والله العالم
* توبه واقعى
   سؤال 7. لطفاً توبه ى واقعى را براى اين بنده ى گنهكار بيان نماييد؟
بسمه تعالى: پشيمانى از عمل گذشته و تصميم بر عدم بازگشت به گناه، توبه ى واقعى

1 . ابراهيم:4.

صفحه13
است و اگر مورد گناه حق الناس باشد، حقوق آنها را پرداخت. واللّه العالم.
* تاريخ شهادت حضرت زهرا(عليها السلام)
   سؤال 8. تاريخ شهادت حضرت زهرا(عليها السلام) در چه روزى واقع شده است؟
بسمه تعالى: قطعى نيست ولى اقرب به صحت همان سه روز اول جمادى الاخره است. والله العالم
* ملاك هاى صحت روايت
   سؤال 9. براى استنباط حكم از روايتى از ائمه ى اطهار چه مراحلى را بايد طى نمود؟
بسمه تعالى: استنباط حكم از روايت، طى مراحل چهارگانه زير انجام مى گيرد:
1. سند حديث صحيح يا موثق بوده يا اطمينان به صدور آن از معصوم وجود داشته باشد;
2. دلالت روايت بر حكم شرعى ثابت شود; يعنى نص يا ظاهر باشد;
3. جهت صدور روشن شود و به اصطلاح صدور آن براى تقيه نبوده باشد;
4. فقيهان معروف به آن حديث عمل نموده و از آن اعراض نكرده باشند.
البته استنباط حكم از روايت شرايط ديگر نيز دارد كه در محل خود مذكور است. واللّه العالم.
* رسيدن به كمال
   سؤال 10. براى رسيدن به كمال انسانى چه بايد كرد؟
بسمه تعالى: راه رسيدن به كمال مطلوب، بندگى همه جانبه ى خداست. والله العالم
* نصيحت براى دنيا و آخرت
   سؤال 11. خواهشمندم نصيحتى بفرماييد كه براى دنيا و آخرت بنده ى حقير و خانواده ام مفيد باشد.
بسمه تعالى: به نماز اوّل وقت و خواندن يك جزء از قرآن كريم در هر روز اهتمام

صفحه14
داشته باشيد. واللّه العالم.
* سرباز امام زمان(عجل الله تعالى فرجه الشريف)
   سؤال 12. براى اين كه جزء سربازان امام زمان شوم، چه كنم؟
بسمه تعالى: هر چه دل را پاك تر نگاه داريد، به امام زمان نزديك تر مى شويد. والله العالم
* امتحان بندگان
   سؤال 13. خداوند از آينده ى انسان مطلع است; پس چه نيازى به امتحان است؟
بسمه تعالى: امتحان براى يكى از دو چيز است:1. حجّت را بر انسان تمام كند، 2. شايستگى هاى هر فرد كه به صورت قوه و توان است، به فعليت برسد. حضرت ابراهيم(عليه السلام) در بوته ى امتحان قرار گرفت و كمال درونى وى آشكار شد. در اين مورد به كتاب پرسش ها و پاسخ ها مراجعه كنيد. والله العالم
* اطلاع خداوند از آينده بندگان
   سؤال 14. خداوند از گذشته و آينده ى انسان مطلع است و آينده ى هر فرد نزد خداوند مشخص است، آيا انسان مجبور است كه بر طبق همان برنامه اى كه تنظيم شده، به پيش برود؟
بسمه تعالى: علم خداوند به آينده، از انسان سلب اختيار نمى كند; مثلاً معلم بر اثر ممارست با شاگردان كلاس خود، مى داند كه كدام يك از اينها قبول و كدام يك از آنها رفوزه خواهد شد. آيا علم پيشين معلم در سرنوشت آن افراد مؤثر است؟! به تعبير ديگر خداوند مى داند كه انسان فلان كار را انجام خواهد داد، ولى علم خداوند به اين نحو است كه مى داند انسان، آن كار را از روى اختيار انجام خواهد داد. والله العالم
* آرامش
   سؤال 15. مراد از آيه ى (أَلا بذكر اللّه تطمئن القُلوب) چيست و چرا از اين آرامش بى بهره هستيم؟
بسمه تعالى: مراد از (ألا بذكر اللّه...) ذكر قلبى است; آن هم با توجه كامل. با اين

صفحه15
شرايط ياد خدا مايه ى آرامش مى شود. واللّه العالم.
* رستگارى
   سؤال 16. منظـور از آيـه ى شريفـه سـوره ى شمس:(قـد أفلح مـن زكّيها)چيست؟
بسمه تعالى: مفسران مى گويند مقصود تزكيه ى نفس است; يعنى نفس خويشتن را از هر نوع خصيصه زشت و تمايلات بد پاك گرداند، در مقابل كسى كه نفسش با آلودگى همراه باشد و آيه ى بعدى معنى اين آيه را روشن مى كند:(وقد خاب من دسيها); يعنى آن كس كه خود را با گناه آلوده سازد زيان كرده است. نتيجه ى كار نفر اول رستگارى و نتيجه ى شخصى ديگر محروميت و زيان است. والله العالم
* دوستى على(عليه السلام)
   سؤال 17. روايتى وارد شده بر اين كه كسى كه على را دوست داشته باشد داخل بهشت مى شود، اين دوستى به چه معناست؟
بسمه تعالى: اين حب، حب واقعى است كه بايد با عمل توأم باشد; چنان كه خداوند مى فرمايد:(قُلْ إنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونى). والله العالم
* درخواست حاجت از ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 18. آيا گفتن:«الله، محمد، على، فاطمه، حسن و حسين(عليهم السلام)» جهت درخواست حاجت، شرك و حرام است؟
بسمه تعالى: كسى كه گفتن اسامى مطهره پيامبر و ائمه را شرك بداند، از حد توحيد و شرك آگاه نيست. صدا زدن اين بزرگواران كه رهبران توحيدند، عين توحيد است. درخواست و دعا از آنان، درخواست شفاعت است; آن هم از كسانى كه مأذون در شفاعت مى باشند; چنانچه خداوند درباره ى پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرموده است:(ولسوف يعطيك ربّك فترضى). والله العالم
* تاريخ شهادت حضرت سجاد(عليه السلام)
   سؤال 19. چرا در مورد تاريخ شهادت امام سجاد(عليه السلام)دو قول وجود دارد و بر طبق

صفحه16
روايات صحيح و قول مشهور، شهادت ايشان در چه تاريخى مى باشد؟
بسمه تعالى: قول مشهور اين است كه شهادت امام زين العابدين(عليه السلام)در 25 ماه محرم الحرام به وقوع پيوسته است.واللّه العالم.
* چگونگى شهادت حضرت زهرا(عليها السلام)
   سؤال 20. درباره ى نحوه و تاريخ شهادت حضرت زهرا(عليها السلام) و سقط جنين آن حضرت مرا راهنمايى نماييد؟
بسمه تعالى: در اين مورد به كتاب هايى كه به زبان فارسى همراه با مدارك نوشته شده است مراجعه بفرماييد; مثل كتابِ ياس در آتش وكتاب فاطمه زهرا(عليها السلام)، به قلم آقاى رحمانى و مجله كلام اسلامى، شماره 71.
* قدرت اولياء خدا
   سؤال 21. آيا خداوند به اولياى خود مقام و قدرتى داده است كه بتوانند دوستانشان را يارى دهند؟ آيا اين يارى را به وسيله دعا و درخواست از خدا انجام مى دهند؟
بسمه تعالى: ارواح مقدسه كه كانون قدرت مكتسب از خداوند هستند، مى توانند از طرق مختلف ما را كمك كنند و شيوه ى كمك منحصر به دعا نيست. اگر حضرت مسيح مرده را به اذن خداوند متعال زنده مى كرد عامل او قدرتى بود كه خدا به او عطا كرده بود و همچنين ديگر اوليا، ولى بايد توجه نمود همه ى اين كارها به اذن خداوند است. واللّه العالم.
* تلاوت قرآن به جاى زنگ موبايل
   سؤال 22. قرار دادن تلاوت قرآن به جاى زنگ موبايل از نظر شرعى چه صورت دارد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه اهانت به قرآن مجيد نباشد، اشكال ندارد. والله العالم
* امامت از اصول مذهب است
   سؤال 23. آيااطاعت و امامت از اصول دين يا از فروع دين است؟

صفحه17
بسمه تعالى: امامت از اصول مذهب است و شيعه واقعى كسى است كه به دو اصل ديگر نيز معتقد باشد: عدل و امامت. والله العالم
* اركان دين
   سؤال 24. اركان دين چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «اركان دين»، اگر اصول دين است كه پنج اصل است: توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد و اگر مقصود، اعمال مهمى كه نجات انسان در گرو آنهاست، مهم ترين آنها نماز و روزه است و آنچه كه بسان اين دو مى باشد. واللّه العالم.
* همسران مناسب براى زنان بهشتى
   سؤال 25. براى مردان اهل بهشت، همسران و حوريه وعده داده شده است; آيا براى زنان نيز چنين وعده اى داده شده است؟
بسمه تعالى: هر چند براى زنان مثل مردان، وعده ى صريح همسران مطلوب در بهشت وجود ندارد، اما در شمارى از آيات بيان شده است كه براى مؤمنان در بهشت همسران شايسته وجود دارد; مثلاً آيه ى 25 بقره و آيه ى 15 آل عمران و آيه ى 57 نساء. والله العالم
* چهره نگارى امامان
   سؤال 26. آيا چهره نگارى از پيامبر و يا امامان(عليهم السلام) جايز است؟
بسمه تعالى: تصوير چهره ائمه اطهار(عليهم السلام) هرگاه به صورت توهين آميز نباشد مانع ندارد; مشروط به اين كه ادّعا نشود آن صورت، چهره واقعى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و يا امامان(عليهم السلام)است و نيز بايد توجه نمود دست يهود در برخى از تصويرها در كار است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به صورت يك انسان متحيّر و يا على(عليه السلام) را به صورت يك انسان خشمگين معرفى كنند. پس بايد در اين قسمت هشيار بود، البته لازم به ذكر است كه تصوير به صورت كامل اشكال دارد ولو توهين آميز نباشد. والله العالم
* كتاب احتجاج طبرسى

صفحه18
   سؤال 27. كتاب شريف احتجاج طبرسى از جهت اعتبار چگونه است؟
بسمه تعالى: روايات احتجاج طبرسى فاقد سند است، مگر رواياتى كه از امام حسن عسكرى(عليه السلام) نقل شده باشد، البته نداشتن سند دليل بر بى اعتبار بودن روايت نيست. زيرا استوارى مضمون، نشانه ى صدور آن از معصومين است. قابل ذكر است در چاپ اخير اين كتاب كه به وسيله انتشارات اسوه منتشر شده است به اسانيد روايات احتجاج در كتاب هاى ديگر، اشاره شده است . والله العالم
* واسطه قرار دادن ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 28. خداوند در آيه ى شريفه مى فرمايد:(والّذين يدعون من دون الله لا يخلقون شيئاً وهم يخلقون)(1)و در آيه ى ديگر مى فرمايد:(والذين اتخذوا من دونه أولياء ما نعبدهم إلاّ ليقربونا إلى الله زلفى)(2)، آيا واسطه قرار دادن ائمه، بااين آيات منافات ندارد؟
بسمه تعالى: جمله«يدعون» در آيه(والّذين يدعون من دون الله)به معناى «يعبدون» است، نه به معناى دعوت و خواندن. بنابراين، آيه درباره ى مشركان است كه بت ها را عبادت مى كردند و خداوند در مقام انتقاد از انديشه آنان مى فرمايد:(والّذين يدعون من دون الله لا يخلقون شيئاً); يعنى كسانى را كه جز خدا مى پرستيد آفريننده ى چيزى نيستند، بنابراين، آيه ارتباطى به درخواست حاجت از پيامبر و امام ندارد، زيرا درخواست حاجت عبادت نيست. به گواه اين كه از زنده نيز درخواست انجام كار مى كنيم و اگر درخواست حاجت از «ميت» شرك باشد، بايد از زنده نيز شرك محسوب شود.
مضمون آيه ى دوم اين است كه آنها مدعى بودند عبادت بتان فقط و فقط براى اين است كه از طريق عبادت آنها مى توان به خدا نزديك شد. درباره اين آيه بايد گفت: اوّلاً: احدى از مسلمانان، نبىّ وامام را عبادت نمى كند تا كار او مثل كار مشركان

1 . نحل/20.
2 . زمر/30.

صفحه19
باشد;اين يك تفاوت ثانياً: ذيل آيه حاكى است كه اينها در اين ادعا(پرستش بتها فقط براى تقرب جويى به خدا است) دروغگو بودند، بلكه آنها را مؤثر در زندگى خود مى دانستند. آنها بت ها را مايه عزت (ليكون لهم عزّاً)(1) ومايه نصرت در جنگ (واتخذوا من دون الله آلهة لعلهم ينصرون)(2) مى دانستند و در آخر آيه به دروغگو بودن در اين ادعا اشاره مى كند و مى فرمايد:(انّ الله لا يهدى من هو كاذب كفار).(3)والله العالم
* سند زيارت عاشورا
   سؤال 29. برخى مى گويند زيارت عاشورا سند ندارد. آيا اين گفته صحيح است؟
بسمه تعالى: سند زيارت عاشورا معتبر است واز سه طريق روايت شده است. براى آگاهى به كتاب «رسائل و مقالات»، جلد3، رجوع كنيد . والله العالم
* تعداد كشته هاى روز عاشورا
   سؤال 30. در مورد جنگ امام حسين(عليه السلام) با دشمنان، نقل شده كه حضرت چندين هزار نفر را كشت، در حالى كه با محاسبه دقيق اين مطلب امكان ندارد نظر حضرتعالى در اين مورد چيست؟
بسمه تعالى: در سخنرانى هاى مرحوم آقاى مطهرى اين مسئله مورد بحث قرار گرفته است و اين نوع نسبت ها اغراق آميز است. والله العالم
* سند دعاى توسل
   سؤال 31. آيا دعاى توسل داراى سند معتبر است؟
بسمه تعالى: دعاى توسل به پيامبر (صلى الله عليه وآله) و اهل بيت(عليهم السلام) از نظر مضمون هم آهنگ است با اصل توسل كه مورد تأكيد قرآن و احاديث مى باشد و مرحوم مجلسى سند آن را نقل

1 . سوره مريم/81.
2 . يس/74.
3 . لطفاً براى توضيح بيشتر به كتاب آيين وهابيت، 2. وهايت مبانى فكرى و كارنامه عملى، مراجعه كنيد.

صفحه20
كرده است. والله العالم
* مقصود از ثقل اكبر و اصغر
   سؤال 32. در روايت ثقلين، قرآن ثقل اكبر است. وجه نام گذارى آن چيست؟ در اين حديث، اهل بيت و قرآن به دو انگشت تشبيه شده اند; مقصود چيست؟
بسمه تعالى: قرآن، ثقل اكبر است، چون كلام خداست و همه ى انبيا و اوليا مبعوث شده اند كه پيام هاى خدا را به مردم برسانند و احكام عملى آن را اجرا كنند; قهراً حجت اكبر خواهد بود.
اگر در روايتى، ثقلين به دو انگشت تشبيه شده است، مقصود آن است كه بين آن دو جدايى نيست. والله العالم
* حديث كساء
   سؤال 33. آيا حديث شريف كساء از جهت سند معتبر است و خواندن آن مانعى ندارد؟
بسمه تعالى: بخشى از مضامين «حديث كساء» در بسيارى از روايات آمده است. بنابراين، خواندن آن به صورت رجا در مجالس اشكال ندارد و لازم است مؤمنين همواره مراقب ولايت و حقوق اهل بيت(عليهم السلام)باشند. والله العالم
* عقايد شيخ احمد احسائى
   سؤال 34. عقايد شيخ احمد احسائى پيرامون معاد، معراج پيامبر و غيبت امام زمان(عليه السلام)چيست؟
بسمه تعالى: در شرايط كنونى كه مسلمانان نياز مبرم به وحدت دارند، سخن گفتن در باره ى عقايد شيخ احمد احسائى چندان لزوم ندارد و اگر علاقه مند هستيد تا از عقايد ايشان مطلع شويد، به كتاب هدية النملة نگارش ملارضاى همدانى مراجعه بفرماييد و نيز عقيده ى ايشان درباره ى معراج در كتاب فروغ ابديت، ج1، بخش معراج بيان شده

صفحه21
است و نيز در كتاب تاريخ المذاهب الإسلامية درباره ى عقايد شيخ بحث هايى صورت گرفته است. والله العالم
* ارتداد پس از پيامبر
   سؤال 35. آيا روايت «ارتد الناس بعد النبى إلاّ ثلاثة» صحيح است؟
بسمه تعالى: در رجال كشى به صورتهاى مختلف نقل شده، از اين جهت نمى توان به اين ارقام اعتماد كرد، و در هر حال مراد از ارتداد بعد از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، ناديده گرفتن ولايت على(عليه السلام)است كه به تعبير علما «كفر نعمت» بود، نه «كفر ملّت». والله العالم
* اهداء ثواب به ديگران
   سؤال 36. آيا انسان مى تواند ثواب عمل خود را به ديگران اهدا كند؟
بسمه تعالى: عمل انسان محترم است و مى تواند ثواب عمل خود را به ديگران اهدا كند. مانند انجام حج از پدر و مادر، و دادن صدقه از طرف آنها كه در روايات آمده است. والله العالم
* ارتباط با ارواح صالحان
   سؤال 37. شوهرم مريد شخصى شده كه ادعا مى كند روح مرحوم رجبعلى خياط با وى در ارتباط است و دستورهايى براى عبادت و معاشرت و خوراك و... مى دهد. اين وضع مشكلاتى در زندگى زناشويى ما به وجود آورده است و نيز ادعا مى كند كه زمان ظهور امام زمان(عج) تعيين شده و شاگردانش سربازان امام زمان هستند. نظر حضرت آية الله در مورد اين فرد و ادعاهايش چيست؟
بسمه تعالى: دستور زندگى در كتاب هاى اسلامى كه عصاره ى قرآن و حديث مى باشد، آمده است و هرگز نيازى نيست كه از روح كسى آداب زندگى بياموزيم. گذشته بر اين، هر نوع توقيت به معنى معيّن كردن ظهور حضرت ولو به صورت تقريبى، امرى غير صحيح است. از ظهور حضرت مانند برپايى قيامت جز خدا كسى آگاه نيست. همچنين بايد توجه داشت كه ايجاد اختلاف در زندگى زناشويى خارج از دستور اسلام است. والله العالم

صفحه22
* سينه زدن و برهنه شدن
   سؤال 38. آيا برهنه شدن مردان براى سينه زدن در عزادارى جايز است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه مجلس، مختص مردان باشد اشكال ندارد. والله العالم
* رأى به دراويش و بهايى
   سؤال 39. آيا رأى دادن به افرادى كه منتسب به فرقه هاى دراويش و بهايى هستند، جايز است؟
بسمه تعالى: بايد در انتخابات فقط به افراد متدين و متعهد به اسلام و تشيع و پايبند احكام الهى رأى داد. والله العالم
* نوشتن خواب بر روى قرآن و كتب ادعيه
   سؤال 40. در برخى از مساجد و حرم امام زاده ها بر روى قرآن و كتب ادعيه، خواب هايى از ائمه اطهار(عليهم السلام) نوشته مى شود و خواننده را به نوشتن همين جملات بر روى ديگر كتب تشويق مى نمايد و ضمناً گاهى ديده مى شود كه در برخى از نذورات كاغذى نوشته شده كه اگر 141مرتبه جمله ى «يا صاحب الزمان» را بگويد و همين جمله را در بسته ى نذرى پخش نمايد، در مرتبه ى سوم حاجتش برآورده مى شود. نظر حضرتعالى راجع به اين موضوع چيست؟
بسمه تعالى: قرآن ها و كتب ادعيه ى موجود در مساجد و حرم امام زاده ها، به ظاهر وقف آنجاست تا مؤمنان از آنها فقط استفاده ى قرائتى كنند و نوشتن هر جمله درباره ى هر مطلبى كه باشد در آنها جايز نيست. براى توسل به حضرت صاحب الزمان ـ عجل الله تعالى فرجه ـ دعاى توسل و فرج بخوانيد و از هر نوع رسومى كه مدرك معتبرى ندارد خوددارى كنيد. والله العالم
* سجده در برابر مراقد ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 41. آيا سجده در برابر مراقد ائمه اطهار و مكان هاى مذهبى جايز است؟
بسمه تعالى: از سجده كردن در برابر مراقد ائمه(عليهم السلام)، هر چند به عنوان سجده ى شكر

صفحه23
باشد پرهيز كنيد وسجده شكر را در جاى ديگر حرم انجام دهيد تا مورد اتهام قرار نگيريد. والله العالم
* حديث لوح و اسامى ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 42. حديث مشهور لَوح كه اسامى ائمه در آن نوشته شده است، آيا مورد قبول شيعه و سنى مى باشد؟
بسمه تعالى: حديث لوح در كتاب هاى معتبر با اسناد متعدد آمده است و از اهل سنت هم «جوينى» و «قندوزى» در كتاب هاى خود نقل نموده اند. والله العالم
* مراد از «التعرّب بعد الهجرة»
   سؤال 43. در كتاب منهاج ذكر شده است كه يكى از گناهان كبيره، «التعرّب بعد الهجرة» است. مراد از آن چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «التعرّب بعد الهجرة» اين است كه انسان به نقطه اى برود كه نتواند به وظايف دينى خود عمل كند و از كمال به سوى نقص برود. والله العالم
* كندن درب قلعه خيبر
   سؤال 44. در تاريخ نقل شده است كه حضرت على(عليه السلام) درب قلعه ى خيبر را كَند و روى دست نگاه داشت تا سپاهيان از روى آن عبور كنند و وارد قلعه شوند و اين در حالى بود كه پاى حضرت بر روى زمين نبود. آيا اين نقل صحيح است و «طى الأرض» نمودن حضرت على(صلى الله عليه وآله وسلم) در يك لحظه از كشورى به كشور ديگر چگونه بوده است؟
بسمه تعالى: در اين كه اميرمؤمنان به قوه ى الهى، نه به قوه ى بشرى، درب خيبر را كَند و لقب «قالع باب الخيبر» گرفت، شكى نيست، ولى آنچه در اطراف اين جريان گفته شده است ثابت نيست و در وقـايع تاريخـى بايـد به سنـد آن وقـايع تـوجـه كـرد. مسـأله ى «طى الأرض» بـراى اوليـاى الهى امر آسانى است. والله العالم
* نوشتن قرآن آن طور كه مى خوانيم

صفحه24
   سؤال 45. برخى علما مى گويند كتابت كلمات قرآن توقيفى نيست. آيا مى توان كلمات قرآن را به همان شكل كه مى خوانيم بنويسم; مثلاً«هذا» را به صورت «هاذا» بنويسيم؟
بسمه تعالى: برخى از علما مى گويند رسم الخط قرآن كريم توقيفى نيست و اين به معناى ناديده گرفتن قواعد و قوانين زبان عربى نيست. هر زبانى قواعد و قوانينى خاص خود را دارد. بنابراين، در مثالى كه نوشته ايد تلفظ صحيح است، اما كتابت صحيح نمى باشد. پس از اين نوع كتابت جداً خوددارى كنيد كه منجر به تحريف قرآن و نامفهوم شدن آن مى شود. والله العالم
* ترتيب سوره هاى قرآن
   سؤال 46. آيا ترتيب سوره هاى قرآنى به دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) بوده است؟
بسمه تعالى: درباره ى تاريخ و نحوه ى ترتيب سور به كتاب هاى ياد شده در زير مراجعه بفرماييد:
الف. البرهان فى علوم القرآن،نگارش زركشى; ب. الاتقان فى علوم القرآن، نگارش جلال الدين سيوطى; ج. التمهيد، نگارش مرحوم آيت الله محمدهادى معرفت; د. به كتاب البيان فى تفسير القرآن، نگارش آيت الله خويى.
* كم بودن يك دنده از زن
   سؤال 47. در نهج البلاغه نقل شده است كه زن يك دنده اش كم است و ناقص العقل مى باشد. آيا اين مطالب صحت دارد؟
بسمه تعالى: خطبه ى «نواقص العقول» در خطبه ى 80نهج البلاغه است و هرگز در آن خطبه جمله اى كه «يك دنده ى آنها كم است» وجود ندارد و مقصود از «نواقص العقول» غلبه ى عواطف و احساسات پاك زنانه بر ادراكات عقلانى اوست و براى حفظ نظام زندگى چنين شرطى لازم است، زيرا پرورش فرزند و بى خوابى هاى دوران باردارى و پس از تولد، همه و همه در سايه مهر مادرى قابل تحمل است در صورتى كه از نظر محاسبات عقلانى تحمل اين نوع رنج ها به صرفه نيست. علاقه ى

صفحه25
زن به زر و زيور و لباس هاى فاخر قابل انكار نيست و همگى از غلبه ى احساسات او سرچشمه مى گيرد; در حالى كه جريان در مورد مردان به گونه ديگر است يعنى تعقل بر عواطف غلبه دارد. در هر حال اين قاعده جنبه ى كلى ندارد; هر چند غالباً صدق مى كند. والله العالم
* خواندن قرآن يا خواندن زيارت
   سؤال 48. خواندن قرآن بهتر است يا خواندن زيارات ائمه ى اطهار(عليهم السلام)؟
بسمه تعالى: در حد توان بايد از هر دو استفاده كرد، ولو به صورت كمتر.والله العالم
* آيا زن شرّ است
   سؤال 49. مقصود از اين جمله«المرأة شرٌّ كلّها وشرٌّ ما فيها انّه لابد منها» كه در نهج البلاغه آمده است چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «شرّ»، تكاليف سنگين است كه بر اثر ازدواج متوجه مرد مى شود و همانند گذشته، آزاد نيست و وقتش محدود مى شود و بار سنگين زندگى را به دوش مى كشد، ولى در عين حال چاره اى از آن نيست. در زبان فارسى مى گويند:«زن بلاست و هيچ خانه اى از آن بلا خالى نباشد». والله العالم
* دوست على(عليه السلام)
   سؤال 50. روايتى وارد شده بر اين كه كسى كه على را دوست داشته باشد داخل بهشت مى شود، اين دوستى به چه معناست؟
بسمه تعالى: اين حب، حب واقعى است كه بايد با عمل توأم باشد; چنان كه خداوند مى فرمايد: (قُلْ إِنِ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّه فاتَّبِعُونى).والله العالم
* لزوم جستجو در شبهات موضوعيه
   سؤال 51. آيا در شبهات موضوعيه، فحص و جستوجو لازم است؟
بسمه تعالى: فحص در شبهات موضوعيه در غير باب نجاست، در حد متعارف لازم است مانند فحص از مقدار درآمد سالانه و نصاب اموال زكوى، و وجود استطاعت

صفحه26
مالى. والله العالم
* ادله عزادارى
   سؤال 52. ادله ى شرعى برپايى عزادارى سالار شهيدان، امام حسين(عليه السلام)چيست؟
بسمه تعالى: ادله شرعى عزادارى در كتب حديثى به صورت متواتر وارد شده است. لطفاً به كتاب كامل الزيارات ابن قولويه(رحمه الله)مراجعه فرماييد و از نظر روايات اهل سنت به كتاب سيرتنا وسنتنا نگارش علامه امينى(رحمه الله) مراجعه شود. نخستين كسى كه مجلس عزادارى تشكيل داد ، شخص رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) بود. والله العالم
* فرقه اسماعيليه
   سؤال 53. آيا فرقه ى اسماعيليه را مى توان شيعه ناميد؟
بسمه تعالى: شيعه ى كامل كسى است كه به دوازده امام معصوم معتقد باشد. فرقه ى اسماعيليه به امام صادق(عليه السلام)معتقد بوده و پس از ايشان، ائمه ى ديگر را نپذيرفتند; طبعاً شيعه ى كامل نيستند. اميد است با درايت و تبليغ به حظيره ى شيعه كامل برگردند.والله العالم
* معاشرت با بهائيان
   سؤال 54. آيا معاشرت با بهائيان جايز است؟
بسمه تعالى: اگر معاشرت براى تبليغ و ارشاد آنان باشد اشكال ندارد، ولى اگر معاشرت سبب تحت تأثير قرار گرفتن يا تأييد آنان شود، جايز نيست. والله العالم
* محل دفن پيامبر(صلى الله عليه وآله)
   سؤال 55. آيا محل دفن پيامبر در خانه كدام يك از زوجه هاى آن حضرت بوده است؟
بسمه تعالى: از نظر تاريخ كه به خامه اهل سنت نوشته شده، خانه عايشه بوده است. والله العالم
* كيفيت ازدواج فرزندان آدم

صفحه27
   سؤال 56. كيفيت ازدواج فرزندان حضرت آدم به چه صورت بوده است؟
بسمه تعالى: در اين مورد به كتاب پرسش ها و پاسخ ها مراجعه كنيد.
* محل دفن حضرت زهرا(عليها السلام)
   سؤال 57. محل دفن حضرت زهرا(عليها السلام) كجاست؟
بسمه تعالى: اختلافى است طبق روايتى از حضرت رضا(عليه السلام) كه از كلينى(رحمه الله)در كافى وارد شده است در خانه خود مى باشد. والله العالم

صفحه28
 
 
 

مناسبت هاى مذهبى

* شبيه خوانى
   سؤال 58. نظر حضرتعالى درباره ى تعزيه (شبيه خوانى) چيست؟
بسمه تعالى: عزادارى براى سرور شهيدان، حضرت حسين بن على(عليهما السلام)، مستحب است و بايد به صورتى باشد كه مايه ى افتخار و سربلندى باشد، نه مايه ى وهن مذهب. والله العالم
* خواندن اشعار مولودى
   سؤال 59. آيا خواندن اشعار مولودى و عزادارى در آهنگ هايى كه از نوارهاى موسيقى و يا ترانه هايى كه در مجالس لهو و لعب استفاده مى شود، جايز است؟
بسمه تعالى: عزادارى سالار شهيدان(عليه السلام) يا برپايى مجالس براى ولادت معصومان(عليهم السلام)بايد در شأن آنان باشد. بنابراين، بايد از آهنگ هاى موسيقى و ترانه هاى مجالس لهو و لعب كاملاً پيراسته باشد. والله العالم
* شبيه خوانى همراه با كارهاى حرام
   سؤال 60. آيا شبيه خوانى كه برخى از كارهاى حرام در آن انجام مى شود جايز است; مثل پوشيدن لباس زن توسط مردان، اشعار غلط، تهيه بعضى جسدهاى مصنوعى به نام امام(عليه السلام)و...؟
بسمه تعالى: شبيه خوانى براى اِحياى سرگذشت جان سوز كربلا بسيار مفيد و سازنده است، ولى بايد از آنچه كه موجبِ هتك حرمت معصوم(عليه السلام)مى گردد و دشمنان از آن سوء استفاده مى كنند يا موجب ارتكاب حرام مى شود، خوددارى كنند.

صفحه29
والله العالم
* كف زدن در اعياد متعلق معصومين(عليهم السلام)
   سؤال 61. آيا كف زدن در مراسم ولادت ائمه معصومين(عليهم السلام) جايز مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه كف زدن به عنوان اظهار سرور به خاطر نعمت الهى(مولود) باشد و در مسجد نباشد اشكال ندارد. والله العالم
* مرثيه خوانى به صورت زبان حال
   سؤال 62. آيا مرثيه خوانى به صورت زبان حال جايز است؟
بسمه تعالى: اگر تصريح كند كه زبان حال است ويا قرائن دلالت كند، اشكال ندارد. والله العالم
* قمه زنى
   سؤال 63. آيا قمه زنى در زمان حاضر جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* بر سر گذاشتن تلفن همراه به جاى قرآن
   سؤال 64. آيا در شب هاى قدر مى توان به جاى قرآن، تلفن همراهى كه داراى نرم افزار قرآن است بر سر گذاشت؟
بسمه تعالى: در شب قدر از قرآن مكتوب استفاده كنيد. والله العالم
* مداحى كردن طلبه
   سؤال 65. مداحى كردن طلبه و روحانى و سينه زنى او به چه نحو مطلوب مى باشد؟
بسمه تعالى: ضابطه ى كلى در انجام اين نوع عزادارى ها اين است كه شئون اهل علم و روحانيت رعايت شود، و البته محيط در اين ضابطه مؤثر است نمى توان براى همه جا، حكم واحدى صادر كرد; چه بسا ممكن است برخى از كارها در محيطى شايسته و در محيطى ديگر ناشايست باشد. پس با در نظر گرفتن مطلب ياد شده به عزادارى

صفحه30
بپردازند. والله العالم
* سفره نذرى امام حسين(عليه السلام)
   سؤال 66. سفره اى كه براى اطعام مردم و اهداى ثواب آن به ائمه اطهار(عليهم السلام)پهن مى شود، گاهى همراه با خرافات است; مثلاً سفره ى نذرى امام حسن(عليه السلام)بايد سبز رنگ باشد. براى جلوگيرى از ترويج اين نوع خرافات، حضرتعالى چه توصيه اى داريد؟
بسمه تعالى: اطعام مردم و اهداى ثواب آن به حضرات معصومين امرى مطلوب است، ولى در اين موضوع التزام به رنگ خاص براى سفره ها، اساس ندارد. والله العالم
* تعزيه و عَلَم بندى و استفاده از آلات موسيقى
   سؤال 67. نظر حضرتعالى درباره ى تعزيه و عَلَم بندى و استفاده از آلات موسيقى و قمه زنى و استفاده از زنجيرهايى كه باعث زخم شدن و خونريزى بدن مى شود و علم گردانى در مراسم عزادارى حضرت سيدالشهداء(عليه السلام)و فروش شمايل منتسب به ائمه چيست؟
بسمه تعالى: عزادارى حضرت سيدالشهداء ـ سلام اللّه عليه ـ پشتوانه ى بقاى اسلام و تثبيت تشيع است. از اين جهت بايد به نحوى برگزار شود كه اوّلاً: تمام ضوابط شرعى در آن رعايت گردد و ثانياً: موجب جذب و گرايش ديگران به راه حسين بن على(عليهما السلام)شود، بنابراين از هر نوع ابزار و ادوات كه مايه خون ريزى مى شود خوددارى گردد. والله العالم

صفحه31

فرقه ها و گروه هاى مذهبى

* شك كردن در دين فرد مسلمان
   سؤال 68. آيا تشكيك در تدين فرد مسلمانى به منظور ايجاد تفرقه در بين مسلمانان جايز است؟
بسمـه تعـالى: هـر نـوع عملى كه منجر به اختلاف و تفرقه در صف مسلمانان و پيروان اهل بيت، به هر نوع و به هر نام، جايز نيست و بايد از آن اجتناب نمود و با افرادى كه به اين كارها دامن مى زنند بايد با منطق و برهان روبه رو شد. اميد است كه اصلاح شوند. والله العالم
* رفتن به خانقاه
   سؤال 69. آيا رفتن به خانقاه و شركت در جلسات اين نوع اماكن و منبر رفتن در اين جلسات جايز است؟
بسمه تعالى: رفتن به مراكز ياد شده و يا منبر رفتن در جلسات ياد شده كه نوعى تأييد آنها مى باشد، جايز نيست.والله العالم
* تجليل از مشايخ صوفيه
   سؤال 70. آيا تجليل از مشايخ صوفيه، خصوصاً بيان برخى از كارهاى خارق العاده ى آنان، بر روى منابر و جلسات مذهبى جايز است؟
بسمه تعالى: بهترين الگو براى هدايت مردم، معصومان(عليهم السلام)هستند كه بر طبق فرمايش پيامبر، قول و فعل آنان حجت است و تجليل از افرادى كه از آنان پيروى نمى كنند، در منابر جايز نيست.والله العالم

صفحه32

احكام تقليد

* مذمت اختلاف فتوا در نهج البلاغه
   سؤال 71. در خطبه 18نهج البلاغه مرحوم فيض آمده كه حضرت على(عليه السلام) اختلاف فتوا را مذمت نموده اند، با توجه به اينكه مراجع فتاواى مختلف دارند مستدعى است اين موضوع را روشن نماييد؟
بسمه تعالى: هرگاه خطبه را به دقت مطالعه بفرماييد، روشن مى شود كه مقصود، نكوهش آن نوع اختلاف در فتوا است كه مدرك قرآنى يا حديثى نداشته و از روى يك رشته محاسبات و ظنون بى پايه فتوا صادر مى شده است، پس از درگذشت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مسائل نوظهورى اتفاق افتاد كه به استنباط آنها از كتاب و سنت براى كسانى كه در مصدر فتوا به صورت رسمى قرار داشتند ميسر نبود، از اين جهت از روى قياس و استحسان و قواعد خود ساخته فتوا مى دادند و مذاهب فقهى بى حد و حسابى را درست كردند و امام اين نوع اختلاف در فتوا را نكوهش مى كند و اما اگر بعد از دقت در كتاب و سنت حكمى استخراج شود و به ظاهر داراى حجت شرعى باشد هر چند منجر به اختلاف در فتوا بشود چنين اختلافى مذموم نيست بلكه مايه شكوفايى دانش فقه است رشد و بالندگى فقه بر اثر همين تضارب آراء و تقابل افكار است كه در حقيقت به تكامل مى رسد. والله العالم
* اجتهاد در تشخيص شبهات موضوعيه

صفحه33
   سؤال 72. آيا در تشخيص شبهات موضوعيه نياز به اجتهاد هست؟
بسمه تعالى: احتياج به اجتهاد ندارد مگر اين كه موضوع بسيار پيچيده باشد در اين صورت بايد به اهل فن مراجعه كرد. والله العالم
* بقاء بر تقليد مجتهد اعلم
   سؤال 73. اگر مجتهدى كه از دنيا رفته اعلم از مجتهد حىّ باشد وظيفه ما در تقليد چيست؟
بسمه تعالى: اگر مجتهدى كه از دنيا رفته اعلم از حى باشد احتياط واجـب اين اسـت كـه در فتـاوايى كـه از وى فـرا گرفته باقى بماند. والله العالم
* عدول در تقليد
   سؤال 74. عدول از مجتهدى كه از جهت علميّت مساوى با مجتهد ديگرى باشد جايز است؟
بسمه تعالى: عدول از مساوى به مساوى جايز نيست. والله العالم
* تبعيض در تقليد
   سؤال 75. اگر تشخيص اعلم ممكن نباشد وظيفه چيست؟ و آيا تبعيض در تقليد در صورت تساوى بين مجتهدين جايز است؟
بسمه تعالى: اگر شناخت اعلم ممكن نباشد بايد از محتمل الاعلميه تقليد شود و الاّ مخير است از هر كس كه طرف علم اجمالى است تقليد كند و در صورت تساوى، تبعيض در تقليد جايز است به شرط اين كه به مخالفت عمليه منجر نشود. والله العالم
* تقليد در مستحبات ومكروهات
   سؤال 76. آيا تقليد مختص واجبات و محرمات است يا شامل مستحبات و مكروهات نيز مى شود؟
بسمه تعالى: انسان در همه ى احكام شرعيه يا بايد مجتهد باشد، يا مقلّد و يا عمل به احتياط كند. والله العالم

صفحه34
* وظيفه پس از رحلت مرجع تقليد
   سؤال 77. بعد از رحلت مرجع تقليدم، وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: وظيفـه ى شمـا تحقيـق از مـرجع افقه است و كيفيت ثبوت افقهيت در رساله هاى عملى نوشته شده است. والله العالم
* بقاء بر تقليد
   سؤال 78. اينجانب مقلد امام خمينى(رحمه الله) بودم و بعد از رحلت ايشان با اجازه ى علماى بعدى بر تقليد ايشان باقى ماندم، آيا حضرتعالى بقاى بر تقليد را جايز مى دانيد؟
بسمه تعالى: در مسائلى كه حكم آنها را در زمان حيات امام خمينى(رحمه الله)ياد گرفته ايد، مى توانيد باقى بمانيد، ولى در مسائل ديگر بايد از مجتهد زنده تقليد كنيد. والله العالم
* رجوع به مجتهد ديگر در مسائل احتياطى
   سؤال 79. در مسائلى كه مرجع تقليد احتياط مى كند به چه كسى بايد رجوع كرد؟
بسمه تعالى: در مسائلى كه مرجع تقليد احتياط مى كند، بايد به شخصى كه پس از او، اعلم شناخته شده مراجعه شود. والله العالم
* تقليد از چند مجتهد در يك زمان
   سؤال 80. آيا مى توانم برخى از مسائل را از مجتهدى و برخى ديگر را از مجتهد ديگر تقليد كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه دو مجتهد از نظر فقاهت يكسان باشند، مى توان برخى از مسائل را از يكى و برخى ديگر را از ديگرى تقليد كرد; مشروط بر اين كه عِلم به مخالفت قطعيه حاصل نشود. والله العالم
* عمل بر طبق نظر مرجع ديگر در مسائل جديد
   سؤال 81. آيا در مسائل جديد مى توانم بر طبق نظر مجتهد ديگر عمل نمايم؟

صفحه35
بسمه تعالى: هرگاه از مجتهدى تقليد كرده ايد، در مسائل نوظهور مى توانيد به مجتهد ديگر، با فرض مساوات آن دو مجتهد در اعلميت، مراجعه كنيد.والله العالم
* بقاء در مسائل احتياطى
   سؤال 82. اگر نظر مرجع تقليدم در برخى مسائل، احتياط وجوبى باشد و من به نظر مرجع ديگر رجوع نموده باشم، آيا پس از وفات آن مرجع مى توانم بر همان مسائلى كه رجوع نموده ام باقى باشم؟ همچنين در صورتى كه در اين مسائل به ديگرى رجوع ننموده باشم، آيا پس از وفات او مى توانم به ديگرى رجوع نمايم؟
بسمه تعالى: در مسائلى كه مجتهد اوّل فتوا نداده و احتياط وجوبى را بيان كرده است، هر فردى مى تواند به مجتهد ديگر، با حفظ سائر شرايط، مراجعه كند. در اين قسمت بين رجوع در حال حيات مجتهد اول يا رجوع پس از فوت او فرقى نيست. والله العالم
* اختيار در انتخاب چند مرجع تقليد
   سؤال 83. آيا مى توان به دلخواه، به فتاواى چند نفر از مراجع در ابواب مختلف رجوع كرد؟
بسمه تعالى: بايد از مرجع اعلم تقليد كرد. والله العالم
* جواب استفتائات از طريق ايميل
   سؤال 84. آيا جواب استفتائات از طريق پست الكترونيكى (ايميل) حجّيت شرعى دارد و مى توان به آن عمل نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه اطمينان به صحت آن باشد، مانعى ندارد. والله العالم
* لزوم تقليد از اعلم
   سؤال 85. برخى ادعا مى كنند كه «اعلميت» در تقليد دليل معتبرى ندارد. مستدعى است پاسخ اين شبهه را بيان فرماييد؟
بسمه تعالى: تقليد از «اعلم» از يك اصل عقلائى سرچشمه مى گيرد و پيشوايان معصوم آن را ردّ نكرده اند و آن اصل اين است كه اگر دو نفر متخصص در يك

صفحه36
مسأله اى اختلاف نظر داشته باشند، مسلماً در مسائل مهم با وجود «اعلم» به ديگرى مراجعه نمى كنند. فرض كنيد در مورد معالجه يك بيمار، دو پزشك متخصص دو نظر مخالف دهند و يكى از آن دو نسبت به ديگرى آگاه تر و داناتر است، در چنين مواردى با وجود «اعلم» نظر ديگرى را انتخاب نمى كنند.
اگر كسى به غير اعلم مراجعه كند و نظر او صحيح نباشد، در پيشگاه عقلا وى را معذور نمى شمارند، ولى اگر به داناتر مراجعه كند و نظر او خطا درآيد، در پيشگاه عقلا معذور مى باشد.
امور دينى از مسائل مهم و سرنوشت ساز است و در آنجا نيز بايد از اين اصل عقلائى پيروى نمود. والله العالم
* رجوع به مجتهد ديگر
   سؤال 86. هرگاه تمامى مسائل را از يكى از مجتهدين اعلم تقليد نمايم، آيا مى توانم در برخى مسائل از مجتهد مساوى ديگر تقليد كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه از مجتهدى كه اعلم است تقليد كرده باشيد، نمى توانيد به مجتهد مساوى با او عدول كنيد. والله العالم
* تغيير در فتواى مجتهد
   سؤال 87. هرگاه فتواى مرجع تقليد تغيير كند، آيا مى توانم به فتواى قبلى ايشان عمل كنم و اگر بعد از انجام تكليف، متوجه شدم كه فتواى وى تغيير نموده است، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: بايد به فتواى جديد عمل كنيد، و اگر پس از عمل، از تغيير فتوا آگاه شديد، بايد به خود او مراجعه كنيد كه آيا عمل شما مجزى هست يا نه. والله العالم

صفحه37

احكام ولايت و حكومت

* سازمان مالياتى و ابهام در قانون
   سؤال 88. در سازمان امور مالياتى كشور، آيين نامه ى اخلاقى و رفتار حرفه اى به تصويب رسيده و از كليه ى كاركنان اين سازمان خواسته شده كه در پيشگاه قرآن كريم سوگند ياد كنند كه به مفاد اين آيين نامه عمل كنند. يكى از بندهاى اين آيين نامه عمل به قانون ماليات هاى مستقيم، مصوب مجلس شوراى اسلامى مى باشد و به علّت ابهام و اشكال هاى موجود در آن، هرماه چندين دستورالعمل در اصلاح مواد قانونى صادر مى شود. آيا كارشناس مالياتى مى تواند به قانون ماليات هاى مستقيم، به علت ابهام يا نقصى كه دارد عمل نكند؟
بسمه تعالى: هرگاه اخذ ماليات در نظام جمهورى اسلامى از نظر شوراى نگهبان مشروع باشد، بايد بر طبق مقررات عمل كند و ابهام قانون را نيز با مراجعه به مافوق برطرف كند. در عين حال كارشناسان بايد سعى كنند تا آنجا كه قانون اجازه مى دهد به نفع مردم كار صورت دهند. والله العالم
* حضور در راهپيمايى و اجر معنوى
   سؤال 89. آيا حضور در عرصه هاى مختلف انقلاب، به ويژه در مقاطع خاصى مثل راهپيمايى ها كه از اهميت خاصى برخوردار است، اگر به عنوان وظيفه ى شرعى و انقلابى انجام شود، ثواب و اجر معنوى هم دارد؟
بسمه تعالى: شركت در مراسم مربوط به حفظ نظام و مصالح اسلامى، اگر به قصد

صفحه38
قربت باشد، ثواب دارد. والله العالم
* قانون بيكارى
   سؤال 90. طبق قوانين موجود در برخى از كشورهاى خارج، اگر شخصى به مدت دو ماه بى كار شود مبلغى بابت بيكارى به وى تعلق مى گيرد. اگر من بر خلاف شرايط اين قانون، خود را بيكار وانمود كنم و مسئولان مطلع نشوند، آيا گرفتن اين پول از اين كشور، جايز است؟
بسمه تعالى: براى حفظ كرامت انسانى و شخصيت خويش سعى كند بر خلاف مقررات كشور محل سكونت رفتار نكند. والله العالم

صفحه39

مقدمات عبادات

1.نجاسات

* افتادن تلفن همراه داراى قرآن در محل نجس
   سؤال 91. در حافظه برخى از تلفن هاى همراه، قرآن يا ادعيه يا اسماى خداوند قرار مى دهند. در صورت افتادن گوشى تلفن همراه در محل نجس ،آيا خارج كردن آن واجب است؟ در صورت عدم اخراج، استفاده از آن محل چه صورت دارد؟
بسمه تعالى: بايد هر چه زودتر آن را بيرون بياورند و تا گوشى تلفن همراه را درنياورده اند، از آن مكان استفاده نشود، مگر اين كه به مرور زمان مواد ضبط شده از بين برود. والله العالم
* مسيحى شدن مسلمان
   سؤال 92. اگر مسلمان، مسيحى يا يهودى شود، آيا محكوم به طهارت است؟
بسمه تعالى: كسى كه يكى از اصول سه گانه را انكار كند، قهراً كافر مى شود و كافر نجس است. در اين موضوع، بين پذيرش يكى از آيين ها و عدم پذيرش هيچ يك از آنها، فرقى نيست. والله العالم
* الكل سفيد
   سؤال 93. آيا الكل سفيد كه براى تزريقات مصرف مى شود، نجس است؟

صفحه40
بسمه تعالى: «الكل صنعتى» پاك است، ولى از «الكل طبى»، آن نوعى را كه از الكل هاى معمولى از طريق تبخير مى گيرند، بايد احتياطاً اجتناب شود. والله العالم

2. مطهرات

* نجس شدن چيزى با بول و خون
   سؤال 94. اگر چيزى با دو نوع نجاست مثل بول و خون نجس شود، چند دفعه بايد شسته شود؟
بسمه تعالى: هرگاه چيزى با دو نوع نجس آلوده باشد كه در يكى، محكوم به يك بار شستن و در ديگرى، محكوم به دوبار شستن باشد، با دو بار شستن پاك مى شود; مثلاً چيزى نجس شود كه بايد خاك مال كرد، در حالى كه نجاستى بر آن برسد كه نيازى به خاك مال كردن ندارد، حكم اولى اجرا مى شود. والله العالم
* پوست جدا شده از بدن
   سؤال 95. آيا پوستى كه از بدن كنده مى شود پاك است؟
بسمه تعالى: اگر پوستى كه در آن روح است يعنى موقع كنده شدن درد احساس شود نجس است اما تا مادامى كه از بدن جدا نشده پاك مى باشد. والله العالم
* ملاقات با اطراف شبهه محصوره
   سؤال 96. آيا ملاقى اطراف شبهه ى محصوره نجس مى شود؟
بسمه تعالى: اگر بدانيم كه يكى از دو گوشه فرش نجس است، اگر چيزتر به يكى از آن دو، برخورد كرد پاك است. والله العالم
* غساله
   سؤال 97. «غساله» يعنى چه و حكم چيزى كه با غساله ملاقات كند چيست؟
بسمه تعالى: «غساله» آبى است كه پس از شستن از محل شسته شده، جدا مى شود و

صفحه41
حكم وضعيت سابق را دارد. بنابراين هرگاه براى شستن نجس، يك بار كافى باشد، در شستن موضع غساله نيز يك بار كافى است و اگر در شستن آن، تعدد لازم است، موضع غساله ى اول را بايد دوبار و موضع غساله ى دوم را يك بار بايد شست. والله العالم
* خريد و فروش الكل گندم
   سؤال 98. خريد و فروش الكل گندم يا الكل خرما كه غالباً براى شرب استفاده مى شود، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال كه قابل شرب است، خريد و فروش آن حرام است. والله العالم
* پاك كردن خون با پنبه الكلى
   سؤال 99. آيا مى توان با پنبه ى الكلى، محلى را كه به خون آلوده شده تطهير كرد؟
بسمه تعالى: پاك نمى شود. والله العالم
* جوشاندن سركه
   سؤال 100. آيا سركه همانند انگور است كه هنگام جوشيدن بايد دو سوم آن براى طهارت كم شود يا سركه جوشيده اشكالى ندارد؟
بسمه تعالى: سركه، حكم انگور را ندارد و پس از جوشيدن حرام نمى شود. والله العالم
* تر شدن لباسى كه مقدارى از آن نجس است
   سؤال 101. اگر لباس يا بدن يا شىء ديگر تَر باشد و قسمتى از آن به عين نجاست آلوده باشد; مثلاً خون روى آن ريخته شده باشد، آيا تمام آن شىء نجس مى شود يا فقط همان نقطه كه نجاست بر روى آن هست؟
بسمه تعالى: قسمت بالا با نجس شدن قسمت پايين نجس نمى شود و در صورت تساوى سطح يا بالا بدن محل نجس تا آنجا كه عرفاً نجاست سرايت مى كند بايد تطهير كرد. والله العالم

صفحه42

3. وضو

* بستن شير هنگام وضو
   سؤال 102. اگر هنگام وضو شير آب را نبنديم، آيا اين كار اسراف است و آيا وضو باطل مى شود؟
بسمه تعالى: در جايى كه آب قيمت دارد و هدر نيست، باز گذاشتن شير آب، تبذير و حرام است، ولى وضوى گرفته شده، صحيح است. والله العالم
* مانع بودن ژل در مسح
   سؤال 103. اگر به موى سر ژل بمالند، آيا مسح سر براى وضو صحيح است؟ حكم نمازى كه به اين نحو اقامه شده چيست؟
بسمه تعالى: اگر مانع از رسيدن آب باشد، نماز را اعاده يا قضا كند. والله العالم
* مانع بودن موى كاشته شده از مسح
   سؤال 104. آيا وضو و غسل با موى كاشته شده اشكال دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه موى مصنوعى مثل كلاه گيس باشد، مسح بر سر با برداشتن آن اشكال ندارد و اگر آن مو به شكلى ديگر است، بايد مانع از مسح بر پوست را، برطرف كند. ولى اگر جزء طبيعى بدن بشود و رشد بكند مانع براى وضو محسوب نمى شود. والله العالم
* كيفيت وضوى مرد
   سؤال 105. اگر مرد آب وضو را در قسمت جلوى دست بريزد، وضويش صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر با دست آب را به طرف پايين دست برساند وضوى او صحيح است. والله العالم
* مانع نبودن چربى دست از رسيدن آب

صفحه43
   سؤال 106. شخصى دچار حساسيت پوستى شده و طبق دستور پزشك بايد دست ها را با پماد چرب كند و پاك كردن آن ضرر دارد. وظيفه ى او براى وضو چيست؟
بسمه تعالى: اگر پاك كردن روغن، ضرر يا حَرَج دارد، به همان نحو وضو بگيرد و احتياطاً تيمم بكند. والله العالم
* شك در وضو در حين نماز
   سؤال 107. شخصى در وسط نماز شك مى كند كه وضو گرفته يا خير وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: نماز را تمام كند سپس وضو بگيرد و همان نماز را اعاده كند. والله العالم
* وضو با ناخن مصنوعى
   سؤال 108. نوعى ناخن مصنوعى كه پس از كاشتن، مانند ناخن طبيعى رشد مى كند، آيا وضو با چنين ناخنى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر ناخن مصنوعى جزء طبيعى انگشت بشود، وضوى او صحيح است . والله العالم
* تيمم با ناخن بلند
   سؤال 109. خانمى كه ناخن هاى او حدود يك سانتيمتر بلند باشد آيا تيمم او صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: در صورتى كه مانعى بر روى ناخن نباشد تيمم اشكال ندارد. والله العالم
* وضو يا تيمم در فضا
   سؤال 110. اگر مسلمانى به فضا رود وظيفه اش نسبت به وضو چيست؟
و در صورتى كه وضوء براى او امكان نداشته باشد آيا مى تواند بر خاك كرات تيمم نمايد؟
بسمه تعالى: در صورت وجود آب وضو بگيرند و در صورت عدم امكان، خاك آنجا براى تيمم كافى است. والله العالم

صفحه44
* تيمم با دست نجس
   سؤال 111. اگر وظيفه كسى تيمم باشد و پشت دست نجس باشد و قابل تطهير نباشد وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر پشت دست نجس باشد و تطهير آن ممكن نباشد بر همان مسح كند، اگر كف دست نجس باشد و نتواند آن را آب بكشد با همان كف دست نجس در صورتى كه نجاستش مسرى نباشد تيمم كند و احتياط مستحب آن است كه علاوه بر اين پشت دست را به چيزى كه تيمم بر آن صحيح است بزند و بر دستها و پيشانى بكشد.
* مانعى كه قابل برطرف شدن نيست
   سؤال 112. مانعى بر روى دست به وجود مى آيد كه اطمينان داريم تا غروب از بين نمى رود، وظيفه ى ما براى وضو چيست؟
بسمه تعالى: به همان حالت وضو بگيرد و تيمم كند. والله العالم
* دست كشيدن روى اسماى انبيا بدون طهارت
   سؤال 113. دست كشيدن بر اسماى انبيا، بدون طهارت چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: احتياطاً بدون طهارت دست نكشد. والله العالم
* اجير شدن براى نماز با وضوى جبيره اى
   سؤال 114. كسى كه وضوى جبيره اى مى گيرد آيا مى تواند براى نمازهاى ميّت اجير شود؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* مسح بر جوراب نازك
   سؤال 115. اگر خانمى مسح بر روى جوراب بسيار نازك بكشد كه پا تر شود، آيا مسح او صحيح است؟

صفحه45
بسمه تعالى: مسح بر روى جوراب هر چند نازك باشد، كافى نيست. والله العالم
* جبيره
   سؤال 116. اگر برخى از اعضاى وضو يا غسل را گچ گرفته باشيم، ولى مى توان روى آن دست تر كشيد در عين حال مى خواهيم پارچه اى يا پلاستيكى روى آن بكشيم و روى آن را مسح كنيم، آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه گچ مورد نظر پاك باشد و كشيدن دست تر مضرّ نباشد، بايد بر روى همان دست كشيد، مگر اين كه نجس باشد كه در اين حالت بايد با بستن پارچه به گونه اى كه بر عضو بچسبد وضوى جبيره را انجام دهد. والله العالم
* اگر جبيره نجس باشد
   سؤال 117. شخصى تمام پايش را گچ گرفته است و جبيره هم نجس مى باشد. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر مقصود از جبيره گچ است، گچ قابل تطهير نيست و بايد آن را با پارچه اى بپوشاند و سپس وضوى جبيره اى انجام دهد. والله العالم
* پاشيدن آب به اعضاى وضو
   سؤال 118. اگر هنگام وضو گرفتن، آب به اعضاى وضو پاشيده شود، آيا وضو صحيح است؟
بسمـه تعـالـى: اگـر آب به اعضاى غير مسح ترشح كند اشكال ندارد و همچنين اگر بـر كف دستش يا بـه محلـى كه بـايد بر آن مسح كند ترشح كند، در صورتى كه خيلى جزئى باشد، اشكال ندارد. والله العالم
* وضوى شخص فلج
   سؤال 119. شخصى از ناحيه ى دست و پا فلج است، چگونه طهارت را تحصيل كند؟
بسمه تعالى: اگر مى تواند، به كمك ديگران وضو بگيرد و گرنه او را وضو دهند. والله

صفحه46
العالم
* وضوى شخصى كه حجامت يا رگ زده
   سؤال 120. شخصى كه حجامت كرده يا رگ زده يا زالو انداخته است، چگونه وضو بگيرد؟
بسمه تعالى: حجامت مانع از وضو نيست. اگر محل وضو زخم باشد، بايد با وسائلى خون را بند بياورد و وضو بگيرد و اگر خون بند نيامد با پوشاندن موضع، وضوى جبيره اى بگيرد و در صورتى كه آب ضرر داشته باشد، تيمم كند. والله العالم
* وضو قبل از وقت
   سؤال 121. كسى كه چند ساعت قبل از نماز، به قصد نماز، وضو بگيرد، آيا وضوى او صحيح است؟
بسمه تعالى: بهتر است انسان قبل از وقت به نيت «با وضو بودن» وضو بگيرد و در عين حال وضويى كه قبل از دخول وقت نماز گرفته مى شود، هر چند براى آماده شدن براى نمازى كه هنوز وقتش داخل نشده است باشد، صحيح است. والله العالم
* تكرار مسح در وضو
   سؤال 122. تكرار مسح در وضو چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: براى احتياط مانعى ندارد. والله العالم
* وضوى بچه نابالغ
   سؤال 123. آيا وضوى بچه ى نابالغ صحيح است و مى تواند به كلمات قرآن دست بزند؟
بسمه تعالى: صحيح است و مى تواند با آن قرآن را مس كند. والله العالم
* عدم توانايى بر شستن دست

صفحه47
   سؤال 124. كسى كه دست راست او سست است، چگونه وضو بگيرد؟
بسمه تعالى: كارهاى مربوط به دست راست مثل شستن و مسح كردن را با دست چپ انجام دهد و دست چپ را با گرفتن زير شير آب، بشويد. والله العالم
* تشكيل كلمه «الله» توسط افراد
   سؤال 125. كلمه«الله» كه توسط افراد (مثلاً نظامى) كنار هم تشكيل مى شود آيا مى توان به چنين شكلى كه توسط افراد صورت گرفته بدون وضو دست زد و آيا جايز است كه يكى از اين افراد جنب باشد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد، ولى احتياط خوب است. والله العالم
* مس بر آيات در موبايل
   سؤال 126. آيا مس و كشيدن دست روى آياتى كه در موبايل ثبت شده، بدون وضو جايز است؟
بسمه تعالى: اگر مقصود آياتى است كه در صفحه ى نمايش موبايل ظاهر مى شود، براى مس آن، با وضو بودن شرط نيست. والله العالم
* دست زدن بر لفظ عبدالله
   سؤال 127. اگر اسم شخصى، عبدالله باشد آيا بدون وضو مى توان به اين اسم دست زد؟
بسمه تعالى: احتياطاً به لفظ «الله» به هر صورت بدون وضو دست نزند. والله العالم
* خط بريل و اسامى متبركه
   سؤال 128. آيا نابينايان در موقع لمس اسامى متبركه يا قرآن كه با خط بريل نوشته شده، بايد وضو داشته باشند؟
بسمه تعالى: بدون وضو روى خط قرآن و اسامى متبركه دست نكشند. والله العالم
* چسبيدن مانع بر موى دست

صفحه48
   سؤال 129. اگر به موى دست مانعى چسبيده باشد، ولى آب به پوست برسد، آيا برطرف كردن مانع لازم است؟
بسمه تعالى: احتياطاً مانع را برطرف كند. والله العالم
* مسح از پايين به بالا
   سؤال 130. آيا مسح سر و پا از پايين به بالا جايز است؟
بسمه تعالى: احتياط اين است كه در سر از بالا به پايين و در پا از پايين به بالا مسح شود. والله العالم
* ترتيب بين مسح پا
   سؤال 131. آيا بين مسح پاى راست و چپ ترتيب لازم است؟ آيا مى توان هر دو پا را همزمان مسح نمود؟
بسمه تعالى: ترتيب رعايت شود. والله العالم
* جبيره مرطوب
   سؤال 132. آيا پارچه اى كه بر روى زخم در وضو جبيره اى بسته مى شود بايد خشك باشد؟
بسمه تعالى: بايد جبيره (پارچه و امثال آن كه روى زخم مى بندند) خشك باشد يا در صورت داشتن رطوبت طورى باشد كه آب وضو در حين مسح بر آن غلبه پيدا كند. والله العالم
* مسح بر روى كفش
   سؤال 133. شخصى كه بايد كفش هاى طبى به پا داشته باشد و بيرون آوردن آن مشقت دارد، وظيفه اش براى مسح و نماز چيست؟
بسمه تعالى: براى برگزارى نماز بايد كفش ها را درآورد و براى تسهيل با يك وضو، ظهر و عصر و مغرب و عشا را يك جا بخواند، به اين معنى كه نزديك غروب، نماز ظهر و عصر و بعد از غروب، نماز مغرب و عشا را اقامه كند. در صورت عدم امكان و

صفحه49
حرج شديد، وضو بگيرد و روى كفش مسح بكشد و ضمناً احتياطاً تيمم نيز بكند.والله العالم
* بستن روى زخم و طرف ديگر آن در وضو
   سؤال 134. معمولاً يك طرف از اعضا وضو اگر زخم باشد، قسمت ديگر نيز به وسيله پارچه بسته مى شود. آيا براى وضو يا غسل، طرفى كه سالم است را بايد شست؟
بسمه تعالى: هرگاه بتوان پارچه ى روى زخم را به نحوى باز كرد كه بدون اين كه آب به محل زخم برسد، جاى سالم شسته شود، بايد اين كار را انجام داد، در غير اين صورت دست تر را روى همان پارچه بكشد. والله العالم
* زخمى كه خون آن بند نمى آيد
   سؤال 135. اگر در اعضاى وضو زخمى باشد كه خونش بند نيايد چگونه بايد وضو گرفت؟
بسمه تعالى: بايد با وسائلى خون را بند آورد و اگر بند نيامد، با پوشاندن موضع، وضوى جبيره اى بگيرد.البته اگر اميد دارد كه عذر او برطرف شود احتياط واجب آن است كه صبر كند و اگر عذر او برطرف نشد در آخر وقت نماز را با وضوى جبيره بجا آورد. والله العالم * مسح كسى كه يك انگشت در پا دارد
   سؤال 136. كسى كه چند انگشت پايش قطع شده و تنها يكى يا دو انگشت دارد، چگونه مسح كند؟
بسمه تعالى: بر باقيمانده ى انگشتان مسح بكشد. والله العالم
* مسلوسى كه اتفاقاً در وقت نماز پاك باشد
   سؤال 137. مسلوس و مبطونى كه مرض او ادامه دارد و نماز را بخواند و اتفاقاً در بخشى از وقت نماز پاك باشد آيا واجب است نماز را در اين وقت اعاده كند؟
بسمه تعالى: اعاده، مستحب است. والله العالم

صفحه50
* وضوى قطع نخاعى
   سؤال 138. قطع نخاع شده ام و گاهى براى وضو گرفتن كسى نيست كه از او كمك بگيرم و تا آخر وقت نماز نيز تنها هستم. وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: اگر نمى توانيد تيمم نيز انجام دهيد، احتياطاً نماز را با همان حالت برگزار كنيد و بعد نماز را با وضو قضا كنيد. والله العالم
* مانع بودن چربى بدن در وضو و غسل
   سؤال 139. آيا چربى بدن مانع وضو و غسل است؟
بسمه تعالى: چربى معمولى بدن مانع نيست مگر آن كه چربى آن به مقدارى زياد باشد كه عرفاً مانع محسوب شود. والله العالم
* وضو قبل از وقت نماز
   سؤال 140. كسى كه قبل از اذان وضو بگيرد آيا وضوى او براى نماز صحيح است؟
بسمه تعالى: قبلاً در پاسخ اين سؤال گفتيم كه كسى كه مى خواهد قبل از دخول وقت وضو بگيرد بهتر است به نيت طهارت و اينكه با وضو باشم وضو بگيرد. والله العالم
* قطع مسح و سپس ادامه آن
   سؤال 141. مسح پا را مقدارى مى كشيم سپس دست را از روى پا برداشته بعداً مسح باقيمانده را انجام مى دهيم آيا مسح صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر اين عمل تكرار پيدا نكند اشكال ندارد. والله العالم
* وضو از آب سردكن مسجدالحرام
   سؤال 142. آب سردكنى كه داخل مسجدالحرام است ولى آب زمزم خالص نيست وروى آن نوشته كه فقط براى شرب استفاده شود آيا مى شود از آن وضو گرفت؟
بسمه تعالى: در صورتِ عدم توجه وضوى او صحيح است ولى اگر توجه داشته، وضوى او باطل است. والله العالم
* وضوى معلولين

صفحه51
   سؤال 143. شخصى هر دو دست و پايش معلول مى باشد و نمى تواند وضو بگيرد، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اين شخص بايد به كمك ديگران وظيفه ى وضو و يا غسل را انجام دهد و كمك كردن به امر عبادى در اين صورت اشكال ندارد. والله العالم
* كيفيت مسح
   سؤال 144. كيفيت مسح پا چگونه است؟
بسمه تعالى: احوط اين است با چهار انگشت، تمام روى پا را مسح، و به اين اكتفا نكند و دو برآمدگى در دو طرف پا را نيز مسح بكشد.والله العالم
* وضوى معلولين
   سؤال 145. كسى كه يك دست و پا و يا دو دست و دو پا ندارد، وضوى او چگونه است؟
بسمه تعالى: هرگاه دست او از آرنج و پا از مفصل قطع گرديده است، شستن و مسح آنها ساقط است و اگر بخشى از هر دو دست باقى است، بايد شسته شود و با باقيمانده ى دست، سر را مسح كند. والله العالم
* حركت بدون اختيار دست به طرف بالا در وضو
   سؤال 146. جانبازى هستم كه هنگام وضو، گاهى دستم به طرف بالا مى رود و آب وضو در جهت مخالف حركت مى كند. آيا وضوى من صحيح است؟
بسمه تعالى: از اين به بعد مراقبت كنيد آب از پايين به بالا سرازير نشود و اگر بدون اختيار آب از پايين به بالا سرازير مى شود، در اين حالت نيت شستن نكنيد، سپس آنجا را به صورت صحيح بشوئيد.والله العالم
 
4. تيمم

صفحه52
* تيمم بر سنگ خيس
   سؤال 147. آيا تيمم بر سنگ خيس جايز است؟
بسمـه تعـالى: تـا آنجـا كه ممكـن اسـت بايـد بـر خـاك پـاك تيمـم كـرد و اگـر خـاك نبـود، مى توان بر سنگ خاك آلود به گونه اى كه گرد خاك بر دست بنشيند تيمم كرد و تيمم بر سنگ خيس و همچنين بر سنگ صافى كه گردى بر آن نيست صحيح نيست. والله العالم
* وضوى كسى كه عمل جراحى شده
   سؤال 148. بيمارى كه پس از عمل جراحى، صورت و دست هايش آغشته به خون است و به علت ضعف يا اتصال تجهيزات پزشكى به بدنش، قادر به حركت نيست، وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه وضو گرفتن براى او ضرر يا مشقت شديد داشته باشد بايد و لو به كمك ديگرى، مواضع تيمم را تطهير و سپس تيمم نمايد و در صورت عدم امكان، ديگران او را تيمم بدهند. والله العالم
* تيمم بر موزائيك
   سؤال 149. آيا تيمم بر موزائيك و آسفالت صحيح مى باشد؟
بسمه تعالى: با وجود خاك نمى توان بر موزائيك تيمم كرد. در صورتى كه خاك نباشد، اگر بر روى موزائيك يا آسفالت گرد و غبارى باشد مى توان بر آن تيمم كرد. والله العالم
* تيمم كسى كه قادر به غسل جنابت است
   سؤال 150. شخصى كه مى تواند غسل جنابت انجام دهد، اگر تيمم كند، آيا مى تواند در مسجد توقف كند؟
بسمه تعالى: تيمم اين شخص باطل است. والله العالم
* تيمم بدل از غسل به خاطر ورود به مسجد

صفحه53
   سؤال 151. اگر جنب بخواهد غسل كند به درسى كه در مسجد منعقد است نمى رسد، آيا مى تواند براى درس با تيمم وارد مسجد شود؟
بسمه تعالى: تيمم در صورتى است كه وقت ضيق باشد و يا ضرورت اقتضا كند. بنابراين براى ورود به مسجد و شركت در درس، بايد قبلاً غسل كند. والله العالم

5. غسل

* رها كردن غسل و شروع از ابتدا
   سؤال 152. اگر در اثناى غسل، برگردد و از ابتدا شروع كند، آيا غسل صحيح است؟
بسمه تعالى: برگشتن به عضوى كه به صورت صحيح غسل داده شده، لغو است و اگر برگردد ضررى به غسل نمى زند. والله العالم
* غسل و وضو با عسر و حرج
   سؤال 153. كسى كه معذور است و نياز به نيابت دارد، اگر خودش با عسر و حرج غسل و وضو را انجام دهد، آيا كار او صحيح است؟
بسمه تعالى: صحيح است. والله العالم
* انجام ندادن غسل هاى واجب
   سؤال 154. كسى در اثر ندانستن مسئله و يا سستى و اهمال كارى، غسل هاى واجب خود را انجام نداده، عبادات او صحيح است يا نه؟
بسمه تعالى: نمازهاى او باطل و بايد قضا كند و علاوه بر قضا روزه در صورتى كه جاهل مقصر باشد كفاره نيز به وى تعلّق مى گيرد. والله العالم
* خروج منى از شخص موجى
   سؤال 155. شخصى موجى است و دائماً از او منى خارج مى شود(بدون جستن و

صفحه54
سستى)، آيا غسل لازم است؟
بسمه تعالى: هر موقع خواست نماز بخواند غسل كند. والله العالم
* غسل با پارچه مرطوب
   سؤال 156. آيا غسل با پارچه مرطوب يا با دست خيس صحيح است؟
بسمه تعالى: بايد آب بر روى بدن جارى شود و كشيدن پارچه مرطوب بر بدن كافى نيست. والله العالم
* خشك شدن عضو قبلى در غسل
   سؤال 157. اگر هنگام غسل يكى از اعضاء، عضو قبل خشك شود آيا مضرّ به غسل است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* غسل شخص فلج
   سؤال 158. شخصى فلج و زمين گير است و ديگرى او را مى شويد وظيفه او براى غسل چيست؟
بسمه تعالى: فرد فلج بايد موقع غسل دادن، نيت غسل كند. والله العالم
* غسل و زخم باز
   سؤال 159. بيمارانى كه زخم آنها باز است مانند زخم هاى شكمى كه مرتب ترشح خارج مى شود چگونه غسل را انجام دهند؟
بسمه تعالى: موقع غسل كردن لحظه اى كه خون قطع مى شود نيت غسل كند.
* غسل با پوست چين و چروك
   سؤال 160. در اثر پيرى يا بعضى عوارض جسمى، قسمتى از ظاهر بدن به وسيله قسمتى از پوست جاى ديگر بدن پوشيده شده كيفيت غسل چگونه است؟
بسمه تعالى: اگر شستن پوست هاى پوشيده حرجى نباشد بايد بشويد. والله العالم

صفحه55
* اگر برداشتن مانع در غسل باعث عسر و حرج باشد
   سؤال 161. اگر بر روى بدن انسان مانعى هست كه برداشتن آن براى غسل ممكن نيست يا با عسر و حرج شديد همراه است، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: تا آنجا كه ممكن است مانع را برطرف كند و در صورت عدم امكان يا مشقت شديد به همان كيفيت غسل كند. والله العالم
*احساس شهوت كسى كه قطع نخاع شده
   سؤال 162. شخصى كه قطع نخاع شده، در برخى اوقات احساس شهوت مى كند، ولى بدن حس ندارد و آن شخص تشخيص نمى دهد كه جنب شده يا خير، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: مادامى كه علم به جنابت نباشد، غسل واجب نيست. والله العالم
* رها كردن غسل براى مدتى و ادامه آن
   سؤال 163. آيا مى توان غسل را ناتمام گذاشت و پس از مدتى مثلاً 4ساعت بعد، آن را كامل كرد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* صبر كردن تا خروج منى شوهر
   سؤال 164. آيا زن پس از نزديكى شوهر با وى بايد صبر كند تا منى شوهر از وى خارج شده و سپس غسل كند؟
بسمه تعالى: پس از فراغت از عمل نزديكى، مى تواند غسل كند و هرگاه منىِ مرد از محل خارج شد، محل را آب بكشد. والله العالم
* غسل با لباس شنا
   سؤال 165. آيا در استخر، در حالى كه لباس بر تن هست، مى توان غسل ارتماسى كرد؟

صفحه56
بسمه تعالى: به نيت غسل وارد آب شويد و براى اين كه بدن در زمان واحد در ميان آب قرار گيرد، بايد بند و ساتر را تكان دهيد. والله العالم
* ترسيدن از حمام و تيمم به جاى غسل
   سؤال 166. اگر شخص جنب از رفتن به حمام بترسد، آيا مى تواند به جاى غسل كردن، تيمم كند؟
بسمه تعالى: اگر ترسش، علّت واقعى و عقلايى داشته باشد مى تواند تيمم كند. والله العالم
* بيرون آمدن از حمام و شك در انجام غسل
   سؤال 167. زنى كه از حيض پاك شده و حمام رفته، شك دارد كه غسل انجام داده يا خير، حكم نماز و روزه ى او چيست؟
بسمه تعالى: اگر در روز چنين شكى رخ دهد روزه آن روز را قضا كند و براى نمازهاى بعدى غسل كند. نماز يا نمازهايى كه برگزار كرده است، نياز به اعاده ندارد. والله العالم
* خروج منى با دستگاه
   سؤال 168. اگر با دستگاه از آلت، منى خارج كنند، آيا غسل واجب است؟
بسمه تعالى: بايد غسل كند. والله العالم
* تيمم وسواسى به جاى غسل
   سؤال 169. فردى دچار بيمارى وسواس مى باشد و غسل كردن در زير آب دوش باعث تشديد بيمارى وى خواهد شد. آيا اين شخص مى تواند به جاى غسل، تيمم نمايد؟
بسمه تعالى: در آب راكد به صورت ارتماسى غسل كند. والله العالم
* عدم رضايت پدر از غسل پسر

صفحه57
   سؤال 170. اگر پدرى به فرزندش بگويد من راضى نيستم در منزل غسل كنى، آيا آن فرزند مى تواند از باب نفقه از آب حمام خانه براى غسل واجب استفاده كند؟
بسمه تعالى: اگر آن فرزند نمى تواند در بيرون خانه غسل كند، با اذن حاكم شرع مى تواند از آب حمام به مقدار متعارف براى غسل استفاده كند. والله العالم

6. جنابت

* مايعى شبيه منى
   سؤال 171. اگر هنگام بول كردن مايعى شبيه منى خارج شود، ولى شرايط منى(شهوت و جهش)را ندارد، آيا اين رطوبت، منى است؟
بسمه تعالى: دو علامت: شهوت و جهش، ملاك تشخيص منى است و در صورت فقدان آن دو علامت، حكم به منى بودن آن مايع نمى شود، مگر اين كه شخص به وسيله ى علائم ديگر يقين به منى بودن پيدا كند.براى مريض و زن، خروج رطوبت همراه با اوج شهوت كافى است. والله العالم

7. حيض

* تغيير در شروع عادت
   سؤال 172. دخترى كه براى اوّلين بار خون مى بيند، در نخستين ماه، ساعت هفت صبح حيض مى شود و در ماه دوم بعد از ظهر حيض مى شود. آيا چنين زنى صاحب عادت وقتيه مى شود؟
بسمه تعالى: اين مقدار تفاوت، به انعقاد عادت وقتيه ضرر نمى زند. والله العالم
* ترشحات زرد رنگ

صفحه58
   سؤال 173. ترشحات زرد رنگى كه يقين دارم خون نيست و در ايام عادت يا پس از آن، در ظرف ده روز ديده مى شود. حكمش چيست؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله، هرگاه ترشحات زرد رنگ در ايام عادت باشد، محكوم به حيض است و پس از انقضاى عادت، در صورتى كه سر ده روز قطع شود باز هم حيض است و اگر از ده روز تجاوز نمايد، مازاد بر ايام عادت، همگى استحاضه است. والله العالم
* ورود جنب يا حائض به حرم
   سؤال 174. آيا جنب يا حائض مى تواند به حرم مطهر مشرف شود و در آنجا توقف يا از آنجا عبور كند؟
بسمه تعالى: بنابر احتياط واجب، جنب و حائض در اطراف ضريح مطهر و رواق هايى كه از آنجا ضريح مطهر مستقيماً ديده مى شود، توقف نكنند، امّا عبور، به طورى كه از يك در وارد و از درِ ديگر خارج شوند، اشكال ندارد. والله العالم
* ديدن خون در سه روز تا ده روز با صفات حيض
   سؤال 175. زنى وقت عادت او مشخص نيست، لكن روزهاى عادت او ده روز مى باشد. سه روز اول را خون ديده و سپس در طول ده روز با صفات غالبى حيض، خون ديده است. كدام را حيض و كدام را استحاضه قرار دهد؟
بسمه تعالى: سه روز اوّل حكم استحاضه را دارد و بقيه كه صفات حيض را داراست، محكوم به حيض مى باشد. والله العالم
* مضطربه اى كه 5 روز خون با صفات و 6 روز خون قرمز رنگ مى بيند
   سؤال 176. زن مضطربه اى كه در پنج روز اول خونى كه مى بيند تمام صفات حيض را دارد و در شش روز بعد خون به رنگ قرمز مى بيند، ولى ديگر صفات حيض را ندارد. تكليف وى چيست؟
بسمه تعالى: پنج روز اول را كه با صفات حيض همراه است، حيض قرار دهد و باقيمانده را استحاضه; چون جمعاً از ده روز مى گذرد. والله العالم

صفحه59
* مضطربه و اختلاف در رنگ خون
   سؤال 177. زن مضطربه اى كه پنج روز خون قرمز و هفت روز قهوه اى رنگ مى بيند، تكليف او چيست؟
بسمه تعالى: بايد به عادت اكثريت قاطع بستگان، از نظر عدد عمل كند و اگر آنان از نظر شماره ى ايام مختلف هستند، هفت روز را حيض و باقيمانده را استحاضه محسوب كند. والله العالم
* لكه بينى هاى منقطع
   سؤال 178. زنى كه صاحب عادت عدديه است اگر در طول ماه لكه بينى هاى منقطع داشت و بعد از سه روز لكه بينى خون با شرايط حيض ديد و تا ده روز ادامه يافت. كدام خون را حيض قرار دهد؟
بسمه تعالى: شرط حيض، توالى سه روز اوّل است و چون در فرض سؤال، در سه روز اول، توالى وجود نداشته است، طبعاً مبدأ حيض از روز چهارم تا ده روز مى باشد. والله العالم
* 9روز خون ديدن و پس از چند روز دوباره خون ديدن
   سؤال 179. مضطربه اى، نه روز خون ديده و پاك شده است. سپس در روزهاى يازدهم تا چهاردهم دوباره خون ديده است. كدام را حيض قرار دهد؟
بسمه تعالى: در فـرض سـؤال، هرگاه خون، نُه روز نخست صفات حيض را دارد و خـون روزهاى يازدهم تا چهاردهم صفات حيض را ندارد، اوّلى محكـوم به حيض و دومـى محكـوم به استحاضه است واگر عكس اين باشد، دومى محكوم به حيض است. والله العالم
* 5 روز خون حيض و 15روز پاك بودن
   سؤال 180. اگر زنى پنج روز حيض مى بيند و پانزده روز پاك است و سپس دوباره به همين شكل خون مى بيند و پاك مى شود. آيا اين خانم صاحب عادت وقتيه است؟

صفحه60
بسمه تعالى: چون فاصله ى عادت ها ده روز يا بيشتر است قهراً خون دومى نيز محكوم به حيض است و بعيد نيست كه به اين نحو عادت وقتيه پيدا كند. والله العالم
* خواندن قرآن يا ادعيه هنگام عادت ماهيانه
   سؤال 181. آيا خواندن قرآن و ادعيه و زيارات مثل زيارت عاشورا، هنگام عادت ماهيانه گناه است؟
بسمه تعالى: غير از سوره هايى كه سجده ى واجب در آن هست، خواندن بقيه ى سوره ها اشكال ندارد و اگر گفته مى شود مكروه است، معناى آن اين است كه ثواب آن از خواندن قرآن در حال پاكى كمتر است. ادعيه نيز همين حكم را دارد. والله العالم
* لكه و ترشحات مشكوك
   سؤال 182. لكه ها و ترشحاتى كه زن در ابتداى ماه مى بيند و شك دارد كه خون است يا ترشحات ديگر، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر در ايام عادت وى نباشد، تا وقتى كه خون بودن آن محرز نشده، پاك است و بايد نماز و روزه را انجام دهد. والله العالم
* اگر نزديكى كند قبل از تمام شدن ده روز خون مى بيند
   سؤال 183. زنى عادت او هفت روز مى باشد و پس از آن پاك مى شود، ولى مى داند كه اگر قبل از گذشتن ده روز از آغاز حيض نزديكى كند، لكه ى خون مى بيند (و يقين دارد كه آن، خون رحم است). آيا مى تواند نزديكى كند؟
بسمه تعالى: احتياطاً نزديكى نكند. والله العالم
* ديدن لكه ى خونى و شك در استمرار
   سؤال 184. زنى كه عادت وقتيه ندارد، پس از گذشت ده روز از حيض قبلى، لكه ى خونى مى بيند كه نمى داند استمرار دارد يا ندارد. آيا در ماه رمضان مى تواند روزه را بخورد يا تا سه روز احتياط كند؟
بسمه تعالى: هرگاه خون، صفات حيض را داشته باشد، آن را حيض فرض كند و

صفحه61
گرنه، احوط اين است كه بين تروك حائض و اعمال زن مستحاضه تا سه روز جمع كند; يعنى دست به قرآن نزند، مسجد نرود و در عين حال، نماز و روزه را به نحوى كه در مورد زن مستحاضه انجام مى دهد، به جا آورد. حال اگر پس از سه روز خون ادامه پيدا كرد، بنابراين مى گذارد كه از اول حائض بوده است. والله العالم
* ديدن خون 7روز به رنگ قرمز و سپس لكه زرد
   سؤال 185. زنى كه به خاطر بيمارى و ضعف كمر، هفت روز خون به رنگ قرمز و بعد از آن لكه هاى زرد مى بيند، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر مجموع روزهايى كه خون مى بيند از ده روز تجاوز نكند همه حيض است و در صورت تجاوز از ده روز، آن هفت روز را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد.والله العالم
* استفاده از پنبه براى مستحاضه در نماز
   سؤال 186. آيا براى تحفظ از خون استحاضه در حين نماز، گذاشتن پنبه در داخل رحم و مجرا لازم است؟
بسمه تعالى: بايد پنبه را در داخل قرار دهد. والله العالم
* استفاده از نوار بهداشتى به جاى پنبه در حال نماز
   سؤال 187. زنى كه مستحاضه بوده به جاى پنبه براى استعلام (امتحان كردن براى فهميدن نوع استحاضه)از نوار بهداشتى استفاده كرده است واكنون شك دارد كه استحاضه ى او از چه نوع بوده است و مدتى به اين حال نماز خوانده است. وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: اگر در اين حالت، به احتياط عمل كرده، اعمال او صحيح است، مثلاً اگر احتمال قليله و متوسطه مى داده، به وظيفه ى متوسطه عمل كرده و اگر احتمال متوسطه

صفحه62
و كثيره مى داده، به وظيفه ى كثيره عمل كرده، اعمال او صحيح است. اگر اعمال وى بر وفق احتياط نبوده است، نماز رااعاده يا قضا كند. والله العالم
 
8. استحاضه
* خونى كه پس از 60سالگى مى بيند
   سؤال 188. زنى كه سيد است اگر بعد از شصت سالگى خونى مى بيند كه صفات حيض را دارد، آيا اين خون حيض است؟
بسمه تعالى: هر نوع خونى كه زن پس از شصت سالگى ببيند حيض نيست; هر چند صفات حيض در آن باشد و اگر شك كند كه خون استحاضه است يا خون ديگر، چنانچه نشانه خون هاى ديگر را نداشته باشد، بنابر احتياط واجب بايد كارهاى استحاضه را انجام دهد. والله العالم
* اعاده نماز مستحاضه و تكرار اعمال آن
   سؤال 189. اگر براى زن مستحاضه در نماز سه ركعتى شك مبطل پيش آمد، آيا لازم است كه اعمال استحاضه را دوباره انجام دهد؟
بسمه تعالى: هرگاه در بين اعمال مستحاضه و اعاده ى نماز، فاصله ى زيادى به وجود نيايد، لازم نيست اعمال استحاضه تكرار شود. والله العالم
* شك در خون زخم يا استحاضه
   سؤال 190. زنى، در سحر ماه مبارك رمضان خون زيادى ديده است و مردد بين خون زخم و خون استحاضه است. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: بنابر احتياط واجب كارهاى مستحاضه را انجام دهد . والله العالم
* حساسيت بدن به غسل

صفحه63
   سؤال 191. زنى پس از پاك شدن از خون حيض، به جهت حساسيت بدنش به آب گرم، اگر غسل كند دوباره خون مى بيند و با آب سرد هم نمى تواند غسل كند. آيا اين شخص مى تواند با تيمم نماز بگزارد؟
بسمه تعالى: به صرف اين كه اگر با آب گرم غسل كند خون مى بيند، مجوّز تيمم نيست. اگر خون ديد، آنگاه به احكام حيض يا استحاضه عمل كند. والله العالم
* خون ديدن پس از ده روز
   سـؤال 192. عـادت زنى ده روز اسـت و سـاعت هشت صبـح روز يـازدهـم از خون پاك شد و در ساعت ده صبح روز يازدهم دوباره خون ديد. اين خون، حيض اسـت يا استحاضه؟
بسمه تعالى: هرگاه ابتداى جريان خون، ساعت هشت روز نخست بوده و تا ساعت هشت صبح روز يازدهم ادامه يافته است، محكوم به حيض مى باشد و خون پس از آن محكوم به استحاضه است. قاعده كلى اين است كه خون حيض نمى تواند بيش از ده روز باشد. طبعاً اضافه بر آن، محكوم به استحاضه است. والله العالم
* تفاوت خونها و بيش از ده روز خون ديدن
   سؤال 193. خانمى سه روز خون ضعيف ديد و پنج روز شديد و چهار روز ديگر ضعيف. چند روز را عادت قرار دهد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال كه خون از ده روز گذشته است، اگر مصادف با ايام عادت است، از روزى كه خون ديده، «حيض» حساب بكند تا روزى كه پايان عادت اوست و باقى مانده را «استحاضه» قرار دهد و اگر عادت ماهانه ى معينى ندارد، روزهايى كه صفت حيض را دارد، «حيض» بشمارد و ماقبل و مابعد را «استحاضه» قرار دهد. والله العالم
* ديدن خون در روز يازدهم تا چهاردهم

صفحه64
   سؤال 194. مضطربه اى در ماهى، نه روز خون ديده و پاك شده است. سپس در روزهاى يازدهم تا چهاردهم دوباره خون ديده است. كدام را حيض قرار دهد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هرگاه خون، نُه روز نخست صفات حيض را دارد و خون روزهاى يازدهم تا چهاردهم صفات حيض را ندارد، اوّلى محكوم به حيض و دومى محكوم به استحاضه است و اگر عكس اين باشد، دومى محكوم به حيض است. والله العالم

9. نفاس

* خونى كه همراه جفت خارج مى شود
   سؤال 195. بچه اى در رحم مادر بميرد و بر طبق دستور پزشك، جفت بچه (آنچه محل اتصال بچه به رحم مادر است) را خارج كنند تا بتوان مادر را كورتاژ نمايند.آيا خونى كه همراه جفت بچه خارج مى شود، نفاس است؟
بسمه تعالى: خون مزبور، خون نفاس نمى باشد. خون نفاس، خونى است كه همراه با ولادت بچه يا پس از آن بيايد.والله العالم
* خونى كه پس از سزارين خارج مى شود
   سؤال 196. خونى كه زن پس از عمل سزارين مى بيند چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر خون تا ده روز قطع شود، حكم نفاس را دارد، اگر از ده روز تجاوز كند، به مقدار عادت ماهيانه اش، نفاس و بيشتر از مقدار عادت، استحاضه است. والله العالم

صفحه65
 
 
 

احكام پس از مرگ و تشريح و پيوند اعضا

* جزء جدا شده از بدن مرده
   سؤال 197. جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده اگر از مواضع هفت گانه باشد آيا حنوط كردن آنها لازم است؟
بسمه تعالى: اگر جزء جدا شده از مواضع هفت گانه، از ميت باشد حنوط نمايند و در جزء جدا شده از زنده، احتياط واجب حنوط نمايند. والله العالم
* تعويض سنگ قبر
   سؤال 198. آيا تعويض سنگ قبر و تجديد آن جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: تجديد قبر به جز در موارد خاصى مكروه است. والله العالم
* غسل استخوان
   سؤال 199. جزء جدا شده از بدن مرده، اگر استخوان بدون گوشت باشد وظيفه در مورد غسل مس ميت و غسل ميت و كفن و دفن چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه ميّت را غسل نداده باشند دست زدن بر استخوان جدا شده از او، موجب غسل است و احتياطاً آن استخوان را غسل داده و در پارچه اى پيچيده و دفن نمايند.والله العالم
* انتقال اجسادى كه در معرض از بين رفتن هستند
   سؤال 200. قبرستانى در حريم سد قرار گرفته است و اموات و چند شهيد نيز در آنجا

صفحه66
مدفون مى باشند، آيا انتقال اجساد به مكان ديگر جايز است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه حفظ احترام و شئون اموات منحصر به انتقال آنها به محل ديگر باشد،اين كار را انجام دهند. والله العالم
* پيوند عضو
   سؤال 201. اگر چشم انسان مرده با زنده و يا چشم نجس العين مرده و يا زنده اى را به چشم شخص نابينا پيوند بزند، آيا چشم پيوندى و رطوبتى كه از آن بيرون مى آيد نجس است؟
بسمه تعالى: اگر جزء بدن زنده گردد و حيات در او نفوذ كند پاك است. والله العالم
* تهيه قبر از متولى سابق
   سؤال 202. گورستانى است كه اشخاص با پرداخت مبلغى براى خود يا ديگران قبرى تهيه مى كنند، آيا متولى اين اماكن مى تواند به اين بهانه كه زمين وقفى و قابل فروش نبوده يا اين توافق قبل از توليت من بوده اين قرارداد را باطل نمايد؟
بسمه تعالى: شرعاً متولى اول ضامن وجهى است كه از شما گرفته است بايد آن را پس بدهد يا به تعهد خود ولو با توافق با متولى دوم عمل كند; از طرف ديگر بايد وقف نامه ديده شود تا اختيارات متولى معلوم گردد در اين صورت گفتار يكى از دو متولى ثابت مى شود. والله العالم
* تبديل قبرستان به مجتمع فرهنگى
   سؤال 203. زمينى حدود 40سال پيش محل دفن اموات بوده است اكنون مى توان اين زمين را تبديل به مجتمع فرهنگى نمود؟
بسمه تعالى: اگر قبرستان زمين موات بوده كه مردم در آنجا اموات را دفن كرده اند و اكنون ديگر آثارى از اموات باقى نمانده، مى توان در آنجا به اذن حاكم شرع تصرف كرد; و اگر زمينى براى دفن اموات وقف شده يا ملك كسى بوده كه به صورت موقّت براى دفن اموات در اختيار نهاده، در اين صورت نمى توان در آن تصرف كرد، براى تشخيص موضوع به علماى محل مراجعه فرماييد. والله العالم

صفحه67
* خارج كردن پلاتين از بدن ميت
   سؤال 204. شخصى فوت كرده و در پاى او پلاتين وجود دارد آيا جايز است بدن را بشكافند و آن را خارج نمايند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه هتك احترام ميت باشد جايز نيست.والله العالم
* موت شخص جنب
   سؤال 205. اگر شخص جنب از دنيا برود. آيا علاوه بر سه غسل ميت، غسل جنابت هم براى او لازم است؟
بسمه تعالى: با انجام سه غسل (سدر، كافور و آب خالص)، جنابت رفع مى شود و غسل جداگانه لازم نيست. والله العالم
* جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده
   سؤال 206. جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده، اگر گوشت بدون استخوان باشد، وظيفه در مورد غسل و كفن و دفن آن چيست؟
بسمه تعالى: اگر گوشت از بدن مرده جدا شده، در پارچه اى پيچيده و دفن نماييد و اگر از بدن زنده جدا شده، احتياط واجب است كه به همان شكل عمل كنيد. والله العالم
* غسل نابالغ
   سؤال 207. آيا اگر فرد نابالغ غسل مس ميّت انجام دهد، صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر قصد قربت كند، صحيح است. والله العالم
* خونى كه قطع نمى شود
   سؤال 208. جسدى در اثر حادثه اى مجروح شده و نمى توان جلوى خون را گرفت. غسل و كفن وى چگونه مى باشد؟
بسمه تعالى: صبر كنند تا خون بند بيايد و تطهير كنند، مگر اين كه در صورت صبر كردن، اجزا متفرّق شود كه در اين فرض بايد محل زخم را به آب كر متصل كرده،

صفحه68
لحظه اى كه خون بند مى آيد، غسل دهند. سپس به وسيله ى پنبه آن محل را خشك كنند. آنگاه پنبه يا پارچه اى بر روى زخم بگذارند كه خون به كفن سرايت نكند. والله العالم
* مخفى شدن پوست به جهت دوختن آن
   سؤال 209. جنازه اى را كالبد شكافى كرده، سپس دوخته اند و در اثر آن، مقدارى از پوست مخفى شده و آب به آن نمى رسد. چه بايد كرد؟
بسمه تعالى: به همان شكلى كه هست غسل دهند. والله العالم
* غسل دادن جنينى كه به صورت قطعه قطعه خارج شود
   سؤال 210. جنينى به صورت قطعه قطعه شدن از رحم خارج شده است، آيا بايد غسل داده و كفن شود؟
بسمـه تعـالى: اگـر جنين مورد سؤال، چهارماهه باشد غسل مى دهند و جنين كمتر از آن را در پارچه اى مى پيچند و دفن مى كنند. و الله العالم
* غسل و كفن ميتى كه سر و سينه او از بين رفته
   سؤال 211. در اثر تصادف، سر و سينه و شكم جنازه از بين رفته است، وظيفه در مورد غسل و كفن و دفن او چيست؟
بسمه تعالى: نخست بايد آلودگى ها از قبيل خون و غيره را پاك كنند. آنگاه مجموع را غسل دهند و كفن كنند و اگر در اثر غسل دادن، اجزاى بدن مرده از هم مى پاشد، تيمم دهند و كفن كنند. والله العالم
* عضو جدا شده از ميت
   سؤال 212. اگر عضوى از بدن جدا شود، آيا غسل آن لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه عضو جدا شده از انسان زنده، داراى استخوان باشد احتياطاً غسل داده مى شود و با پارچه اى پوشانده و دفن مى كنند. والله العالم

صفحه69
* نجاست دستكشى كه ميت را غسل داده اند
   سؤال 213. اگر ميت را با دستكش غسل دهند، آيا دستكش نجس مى شود؟
بسمه تعالى: پس از اتمام غسل ها، دستكش و تمام چيزهايى كه موقع غسل دادن از آن استفاده شده، پاك است . والله العالم
* غسل بچه سقط شده
   سؤال 214. آيا براى بچه ى سقط شده، غسل ميت لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه طفلى سقط شود كه چهار ماهه يا بيشتر باشد، غسل ميت واجب است و اگر چهار ماهه نباشد، در پارچه اى پيچيده و سپس بدون غسل دفن كنند.والله العالم
* سينه جدا شده از زنده يا ميت
   سؤال 215. اگر جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده، استخوان سينه باشد; با وجود قلب يا بدون آن، وظيفه در مورد غسل و كفن و دفن چيست؟
بسمه تعالى: غسل و كفن كنيد و پس از نماز دفن نماييد. والله العالم
* آبى كه ميت را با آن غسل داده اند به لباس بپاشد
   سؤال 216. آيا آبى كه ميّت را با آن غسل مى دهند، اگر به لباس غَسّال بپاشد پاك است؟
بسمه تعالى: غسال لباس خود را آب بكشد. والله العالم
* جزء جدا شده از ميت بدون گوشت
   سؤال 217. جزء جدا شده از بدن مرده اگر استخوان بدون گوشت باشد، در مورد غسل مس ميت، غسل ميت و كفن و دفن آن، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه ميّت را غسل نداده باشند، دست زدن بر استخوان جدا شده اش موجب غسل است و احتياطاً آن استخوان را غسل داده و در پارچه اى بپيچند و دفن كنند. والله العالم

صفحه70
* تهيه كفن از اموال كسى كه خمس را نداده
   سؤال 218. شخصى كه خمس مالش را نپرداخته، از دنيا رفته است. آيا براى تهيه ى كفن مى توان از همين مال استفاده كرد؟
بسمه تعالى: كفن مقدم بر تمام واجبات مالى و ديون است و خمس در بقيه ى تركه تعيّن پيدا مى كند.
* جدا شدن پوست ميت به هنگام غسل
   سؤال 219. اگر هنگام غسل دادن، پوست ميت جدا مى شود آيا غسل دادن آن واجب است؟
بسمه تعالى: هرگاه جريان آب بدون دست كشيدن ممكن باشد و مشكلى پيش نيايد به همين نحو غسل دهند، در غير اين صورت، تيمم داده شود. والله العالم
* عدم رعايت شرايط نماز ميت
   سؤال 220. اگر براى مرد، نماز ميت زن و براى زن، نماز ميت مرد خوانده شود، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: نماز ميت را اعاده كنند و اگر دفن شده است، مقابل قبر او بخوانند. والله العالم
* شك در انجام غسل ميت و مس نمودن ميت
   سؤال 221. شك داشتم كه ميت را غسل داده اند يا نه ولى او را مس كردم. آيا غسل مس ميّت بر من واجب است؟ 2. اگر در صحت غسل ميت شك كردم وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: در فرض اول بايد غسل ميت كنيد و در فرض دوم اگر ديگرى غسل داده غسل او حمل بر صحت مى شود و نياز به غسل مس ميت نيست. والله العالم
* استبراء ميت
   سؤال 222. در منطقه ى ما، قبل از انجام غسل ميت برخى مى گويند مستحب است

صفحه71
كه ميت را استبراء داده، سپس غسل دهيد، آيا چنين كارى لازم است؟
بسمه تعالى: مستحب است قبل از غسل اول و دوم، شكم را مالش دهند كه بعداً كفن آلوده نشود. والله العالم
* دفن طفل و كارهاى مربوط به وى
   سؤال 223. آيا دفن طفل از نظر واجبات و مستحبات مانند اشخاص بالغ است؟
بسمه تعالى: دفـن طفل با اشخـاص كامـل در واجبـات و در بـرخى از مستحبـات يكسان اسـت و لحد نيز براى طفل مستحب است. والله العالم
* تخريب قبرستان قديمى
   سـؤال 224. در روستـايى قبـرستـانى قـديمى هست كه بيش از صد سال قدمت دارد و قبر جديدى در آن نيست. آيا مى توان تخريب و به عنوان مسير از آن استفاده كرد؟
بسمه تعالى: هرگاه وقف بودن قبرستان، شرعاً ثابت نشده واحتمال داده شود كه زمين مواتى بوده كه به اين كار اختصاص يافته است، تخريب و جاده سازى با نظر عالم بزرگ محل، مانع ندارد. والله العالم

صفحه72
 
 
 

احكام وصيت

* وصيت بر ثلث و عمل نكردن به آن
   سؤال 225. شخصى وصيت كرده بود كه پس از كفن و دفن و مقدارى نماز و روزه، ثلث اموالش را به فقير بدهند، لكن ورّاث، اموال را تقسيم و در ثلث، به وصيت عمل نكردند و سهم خود را يكى پس از ديگرى فروختند. اكنون پس از گذشت چند سال حاضر شده اند كه به وصيت عمل كنند. لطفاً وظيفه ى ايشان را مشخص نماييد؟
بسمه تعالى: در صورت وصيت بر ثلث، لازم بود همه ى ورثه ثلث را از اصل مال اخراج و در موارد ثلث مصرف كنند، اكنون كه اين كار صورت نگرفته است و هر فردى سهم خود را بدون در نظر گرفتن ثلث مال كه از آنِ ميّت است، فروخته است، بايد براى اخراج ثلث، دو كار انجام دهند:
1. آنها كه فروخته اند، يك سوم سهم خود را به قيمت امروز حساب كنند و بابت ثلث بپردازند;
2. اگر برخى سهم خود را نفروخته اند، ثلث باقيمانده را به قيمت امروز حساب كنند و سپس مجموعاً در موارد ثلث مصرف نمايند.
آنچه مربوط به هزينه ى كفن و دفن است، از اصل مال كم مى شود و ديگر هزينه ها اگر به نيت ثلث صورت گرفته و بعداً وصى نيز آن را بپذيرد، مى توانند از ثلث حساب كند. والله العالم
* موارد تصرفات وصى

صفحه73
   سؤال 226. تصرفات وصى منصوب از جانب حاكم شرع در چه مواردى صحيح مى باشد؟
بسمه تعالى: وصى منصوب از جانب حاكم شرع در حدودى كه حاكم شرع اجازه داده، عمل مى كند. والله العالم
* مرگ وصى
   سؤال 227. اگر وصى بميرد، آيا حاكم مى تواند وصى ديگرى تعيين كند؟ و اگر وارث به تعيين وصى راضى نباشد، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه ميت وصاياى جامانده اى دارد و يا در ميان وارثان افراد صغيرى هستند كه حفظ اموال آنها بدون نصب وصى امكان پذير نيست، در چنين صورتى حاكم شرع مى تواند براى انجام اين كارها شخصى را تعيين كند. اصولاً هر كار جا مانده اى كه فاعل مشخصى براى آن نيست، انجام آن مربوط به حاكم شرع است و در اين صورت، رضايت وارث شرط نيست. والله العالم
* وصيت به تساوى ارث
   سؤال 228. اگر شخصى وصيت كند كه دختر و پسر به طور مساوى ارث ببرند، وصيّت وى باطل است يا تا يك سوم نافذ است؟
بسمه تعالى: چون چنين وصيتى بر خلاف قانون شرع است مجموع اموال بين دو گروه به صورت يك سهم و دو سهم تقسيم مى شود. والله العالم
* بيشتر بودن ثلث اموال از موارد وصيت
   سؤال 229. پدر اينجانب وصيت كرد كه از ثلث مالش بعد از مخارج معمول، يك حج واجب و نماز و روزه به مدت عمر، هزينه شود و بنده به عنوان وصى پس از بررسى به اين نتيجه رسيدم كه ثلث اموال بيشتر از موارد وصيت مى باشد. آيا مى توان كل ثلث را در بانك يا در معامله اى به كار گرفت و از درآمد آن به وصيت عمل نمود و مابقى را در ديگر امور به عنوان صدقه ى جاريه مصرف كرد؟

صفحه74
بسمه تعالى: پس از انجام مواردى كه متوفّى معيّن كرده است اگر چيزى باقى ماند بقيه را مى توانيد در امور خير به هر نحوى كه مصلحت است مصرف كنيد; مسجدى بسازيد يا حسينيه اى يا درمانگاهى و اگر مبلغ به اين حد نيست، در مورد ايتام مصرف كنيد يا كسانى را كه بدهكارند و تمكن پرداخت ندارند نجات دهيد، ولى هرگز نمى توان مال الوصيه را در بانك به كار گرفت. والله العالم
* وصيت به ثلث و اختلاف ورثه در نحوه اجراء
   سؤال 230. شخصى وصيت كرده كه ثلث اموالش در امور خير مصرف شود، لكن حدود دو سال است كه ورثه با همديگر اختلاف دارند كه چه كسى اين اموال را خرج نمايد. حال وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: اگر ميت وصى تعيين كرده است، بايد وى ثلث مال را در موارد خير مصرف نمايد. در غير اين صورت، اگر ورثه به توافق برسند كه فردى از بين آنها دست به كار شود، مشروط بر اين كه مورد اعتماد باشد، با اطلاع حاكم شرع اشكال ندارد و در صورت عدم توافق، حاكم شرع براى متوفّى، وصى تعيين مى كند. والله العالم
* وصيت به واگذارى ملك در رهن
   سؤال 231. شخصى سه دانگ ملك مورد رهن را بدون اجازه ى مرتهن به زوجه اش واگذار كرد. آيا اين وصيت نامه صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه وصيت ثابت شود معناى وصيت اين است كه ورثه پس از پرداختن دين موصى، سه دانگ از مورد رهن را به زوجه او بدهند و اگر قيمت آن بيش از ثلث تركه باشد در قسمت زيادى، اجازه ى ورثه شرط است و در غير اين صورت به مقدار ثلث نافذ است. والله العالم
* وصيت بر قضاء روزه
   سؤال 232. ميتى كه پسر بزرگ ندارد و به صورت عمد، روزه خوارى مى كرده است، وصيت قضاى روزه نموده است. آيا از ثلث اموال وى كم مى شود؟

صفحه75
بسمه تعالى: اگر وصيّت كند به مقدار ثلث مال نافذ خواهد بود. والله العالم
 

صفحه76
 
 
 

احكام عبادات

1. نماز

* راه هاى حضور قلب در نماز
   سؤال 233. راه هاى ايجاد حضور قلب در نماز را بيان فرماييد؟
بسمه تعالى: نماز را موقعى بخوانيد كه خسته نباشيد و شاغلى شما را به غير نماز متوجه نسازد و قبل از نماز نافله بجا آوريد تا به تدريج حضور قلب پيدا كنيد. والله العالم
* شهادت به حضرت على(عليه السلام) در اذان
   سؤال 234.يكى از استادان ما گفت سنّى ها در اذان جمله ى «الصلاة خير من النوم» را اضافه نموده اند و ما نبايد جمله ى «أشهدأنّ علياً ولى الله» را اضافه نماييم. آيا اين مطلب صحيح است؟
بسمه تعالى: اين دو با هم فرق واضحى دارند; آنها جمله ى «الصلاةُ خيرٌ مِنَ النَّومِ» راـ در ظاهر به عنوان «جزء اذان» مى گويند، ولى ما عبارت «أشهدأنّ علياً ولى الله» را به عنوان «زينت اذان» مى گوييم، نه به عنوان جزء آن. علاوه بر اين، در روايتى نقل شده است كه هر گاه به رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله)شهادت داديد، به ولايت على(عليه السلام)نيز شهادت بدهيد. والله العالم
* تغيير قبله در زمان پيامبر
   سؤال 235. در جريان تغيير قبله كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مشغول نماز جماعت بودند، چرخيدن

صفحه77
پيامبر(صلى الله عليه وآله) از طرف شمال به جنوب امكان پذير بود، ولى چرخيدن صفوف متعدد نمازگزاران با حركت زياد موجب بطلان نماز مى شد. لطفاً توضيح مرحمت فرماييد؟
بسمه تعالى: آن چنان كه از آيه ى شريفه استفاده مى شود يكى از حكمت هاى تغيير قبله امتحان ايمان پيروان پيامبر در آن زمان بوده است و بر اساس روايات وارد شده، (1) وحى الهى به پيامبر(صلى الله عليه وآله)ـ در حالى كه نماز مى گزارد ـ فرمان داد از بيت المقدس رو به سوى كعبه كند و به لحاظ تقابل جهت دو قبله، مردها جاى زن ها و زن هاى جاى مردها قرار گرفتند. تحقق اين امر چون به دستور خدا بود، به صحّت نماز ضرر نزد. والله العالم
* قبله فضانوردان
   سؤال 236. اگر مسلمانى به فضا برود، وظيفه اش نسبت به قبله چيست؟
بسمه تعالى: در كره ماه، اگر بخواهد نماز بگزارد تمام كره زمين براى او حكم قبله را دارد. والله العالم
* نماز در مكانى كه سقف آن از پول حرام ساخته شده است
   سؤال 237. نماز خواندن در مسجدى كه تير آهنها و يا سقف آن با پول حرام ساخته شده است، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: غصب بودن سقف مسجد يا تير آهن نماز را باطل نمى كند . والله العالم
* نماز در منزلى كه اجاره آن باطل بوده است
   سؤال 238. منزلى را اجاره كرديم و پس از يك سال يا بيشتر متوجه شديم كه اجاره باطل بوده است. حكم نماز و روزه هايى كه در اين منزل خوانده شده چيست؟
بسمه تعالى: نماز و روزه ى شما صحيح است. والله العالم
* يقين به عدم طهارت در نماز سپس يقين به طهارت

1 . وسائل الشيعه، باب2 از ابواب قبله.

صفحه78
   سؤال 239. اگر كسى در اثناء نماز يقين كند كه طهارت ندارد و لكن نمازش را به قصد رجاء ادامه دهد و در ادامه يقين پيدا كند كه وضو دارد آيا نماز وى صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه در حال رجاء داراى قصد قربت بوده نماز او صحيح است. والله العالم
* احتمال آب كشيدن لباس نجس و نماز در آن
   سؤال 240. لباس نجسم را به كسى دادم كه آب بكشد، سپس بدون سؤال از وى لباس را پوشيده و نماز گزاردم و پس از نماز متوجه شدم كه لباس را آب نكشيده است. آيا نمازم صحيح است؟
بسمه تعالى: نماز را قضا كنيد. والله العالم
* لباس نجس مريض در نماز
   سؤال 241. مريض يا فردى كه به عللى نمى تواند بعد از بول خود را با آب بشويد آيا مى تواند بدون شستن محل بول نماز بخواند؟
بسمه تعالى: اگر مى تواند از همسر كمك بگيرد و در غير اين صورت اگر اطمينان دارد كه تا آخر وقت نمى تواند با آب تطهير كند با همان حالت نماز بخواند. والله العالم
* نماز خواندن در زمينهايى كه بر اساس اصلاحات ارضى واگذار شده است
   سؤال 242. آيا نماز گزاردن در ملكى كه در پى اصلاحات ارضى قبل از انقلاب به شخص زارع تعلق گرفته، صحيح است؟
بسمه تعالى: مادامى كه ندانيد آن مِلك، از آنِ ديگرى است مى توانيد نماز بخوانيد. والله العالم
* نماز در كشور فنلاند
   سؤال 243. در كشور فنلاند چند ماه از سال شب مى باشد و فقط حدود بيست دقيقه هوا كمى روشن مى شود; البته خورشيد طلوع نمى كند و چند ماه روز مى باشد و حدود نيم ساعت هوا تاريك مى باشد. وظيفه ى ما براى نماز چيست؟
بسمه تعالى: در اين گونه مناطق، حركت خورشيد به دورِ افق هميشه يكنواخت

صفحه79
نيست; يعنى در همان 24ساعت كه يك مرتبه دور افق مى گردد، گاهى اوج مى گيرد و بالا مى آيد و گاهى پايين مى آيد و در حضيض واقع مى شود. به اين ترتيب، گاهى هوا روشن تر و گاهى كم نورتر خواهد بود. اين وضع در هر شبانه روز تكرار مى شود و اگر عكس هايى را كه از حركت آفتاب به دور افق از آن نقاط برداشته اند ملاحظه كنيد، اين موضوع به خوبى ملاحظه مى شود.
ساكنان مناطق قطبى، هنگامى كه آفتاب در آسمان بالا مى آيد، آن را «روز» مى خوانند و هنگامى كه آفتاب پايين مى آيد، «شب» مى گويند. بنابراين اگر شاخصى را روى زمين نصب كنيم، هنگامى كه سايه ى آن به حداقل برسد، «ظهر» و هنگامى كه به حداكثر برسد، «نيمه شب» خواهد بود. حال اگر مقدار شب و روز نزديك ترين مناطق معتدله در آن موقع از سال را بدانيم، مثلاً بدانيم در اول تابستان روزها به طور متوسط چهارده ساعت و شب ها ده ساعت است، تكليف نمازهاى پنجگانه و روزه كاملاً روشن مى شود، امّا اوقاتى كه شب هاى طولانى دارد بايد توجه داشت كه آسمان در 24ساعت يكنواخت نيست; گاهى تاريك و گاهى كمى روشن است. در اين شب ها از وضع حركت ستارگان و فاصله ى آنها با افق و نيز از وضع تاريكى و روشنى هوا، نيمه شب و ظهر را مى توان تشخيص داد و با در نظر گرفتن مقدار متوسط شب و روز مناطق معتدله و وظايف شرعى را انجام داد.
* پاره بودن چادر هنگام نماز
   سؤال 244. زنى مى داند كه بعضى از قسمت هاى چادرش پاره است و موهاى او پيدا مى شود، ولى هنگام نماز فراموش كرد و بعد از نماز متوجه شد، آيا نماز او صحيح است؟
بسمه تعالى: نمازهايى كه خوانده صحيح است و براى نمازهاى بعدى چادر خود را اصلاح كند. والله العالم
* شهادت ثالثه
   سؤال 245. آيا شهادت ثالثه (أشهد أنّ عليّاً أميرالمؤمنين، ولى اللّه) جزء اذان است؟ و

صفحه80
آيا در تشهد نماز مى توان عبارت مذكور را گفت؟
بسمه تعالى: شهادت ثالثه جزء اذان نيست، ولى مستحب است، زيرا در روايت وارد شده كه هر موقع به رسالت پيامبر (صلى الله عليه وآله)گواهى داديد، به ولايت اميرمؤمنان على(عليه السلام)نيز گواهى دهيد، ولى از گفتن آن در تشهد نماز خوددارى گردد و نماز فريضه است و بايد به همان نحوى كه معصومين فرموده اند، انجام شود. والله العالم
* ذكر در حين قيام
   سؤال 246. اگر در موقع برخاستن به جاى جمله«بحول الله وقوته» بگويد«يا حىّ يا قيوم» نماز وى صحيح است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* نماز صبح
   سؤال 247. نماز صبح چه زمانى اقامه مى شود؟
بسمه تعالى: وقت نماز صبح پس از طلوع فجر صادق است و بر اساس تحقيق برخى از افراد موثق، احتياط اين است كه 21دقيقه پس از آغاز اذان صدا و سيما، نماز صبح را برگزار كنيد. والله العالم
* حكم ترك موقت نماز
   سؤال 248. شخصى چند روز نماز مى گزارد و چند روز آن را ترك مى كند. آيا او جزء بى نمازان است؟
بسمه تعالى: فرد مزبور در شمار كسانى است كه نماز را سبك مى شمارند و مشمول آيه(الّذين هُمْ عَن صلاتهم ساهون)(1) است. والله العالم
* قنوت به زبان غير عربى
   سؤال 249. آيا در قنوت نماز واجب مى توان به زبانى غير از زبان عربى از خداوند حاجت طلبيد؟

1 . ماعون/5.

صفحه81
بسمه تعالى: احتياطاً فقط به زبان عربى باشد و از ادعيه ى قرآنى استفاده شود. والله العالم
* بيرون آوردن موبايل در نماز
   سؤال 250. اگر نمازگزار در حال نماز دست در جيب خود كند و موبايل خود را درآورده و باز و بسته كند، آيا اين حركت باعث بطلان نمازش مى شود؟
بسمه تعالى: مادامى كه صورت صلاتى را محو نكند(حالت نماز را به هم نزد)، اشكال ندارد. والله العالم
* گفتن دوباره تسبيحات
   سؤال 251. اگر شخصى در ركعت سوم و چهارم، تسبيحات را عمداً دوبار بگويد و تسبيح سوم را نگويد، آيا نماز وى صحيح است؟
بسمه تعالى: تسبيحات اربعه احتياطاً بايد سه بار گفته شود و اكتفا بر يك يا دو بار بر خلاف احتياط است. والله العالم
* سجده بر فرش در مسجدالحرام
   سؤال 252. آيا سجده بر فرشِ مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله) در نمازهاى واجب و مستحب جايز است؟
بسمه تعالى: تا مى تـوانيد جـايى را بـراى نمـاز انتخـاب كنيد كـه سنـگ فـرش باشـد و اگـر چنين جـايى نبـود، نمـاز برگزار شده را احتياطاً اعاده كنيد . والله العالم
* عدول از نماز واجب به قضا يا مستحبى
   سؤال 253. كسى كه مشغول خواندن نماز عشا است، آيا مى تواند به نماز قضا يا مستحبى عدول كند و نماز عشا را برگزار كند؟
بسمه تعالى: قطع نماز واجب بدون عذر جايز نيست. والله العالم .
* اقتدا كردن نماز طواف به نماز يوميه
   سؤال 254. اگر كسى نماز طواف را به نماز يوميه اقتدا نمايد آيا نماز طواف او صحيح

صفحه82
است؟
بسمه تعالى: در صورت اقتدا، به آن اكتفا نكند و خود نيز نماز طواف را به صورت فرادى به جاى آورد. والله العالم
* شكستن نماز مستحبى
   سؤال 255. شكستن نماز مستحبى بدون عذر جايز است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* عدول از نماز مستحب به واجب
   سؤال 256. آيا مى توان نيّت نماز را از مستحب به واجب تغيير دهيم؟
بسمه تعالى: تغيير نيت از نافله به واجب و بالعكس جايز نيست. والله العالم
* نماز قضا را نشسته مى خوانم
   سؤال 257. نمازهاى يوميه را ايستاده به جا مى آورم، ولى براى نمازهاى قضا به خاطر درد كمر و زانو، سجده ها را بر روى ميز انجام مى دهم. آيا اين نماز صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر اقامه ى نماز قضا به حالت ايستاده براى شما حرجى باشد، به صورتى كه توانايى داريد انجام دهيد. والله العالم
* مانع بين پيشانى و مهر
   سؤال 258. شخصى پس از برداشتن سر از سجده متوجه شد كه بين پيشانى و مهر، يك چيزى حائلى بوده است، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: نماز او صحيح است. والله العالم
* اگر در حال سجده انگشت دستها بر روى زمين نباشد
   سؤال 259. اگر كسى به هنگام سجده كف دست ها را روى زمين بگذارد، ولى انگشتانش بر روى زمين نباشد، آيا سجده اش صحيح است؟
بسمه تعالى: در حال سجده بايد انگشتان را نيز روى زمين بگذارد و لفظ «كف دست» در زبان فارسى غير از «كف» در لغت عرب است. والله العالم

صفحه83
* وضو و تيمم كسى كه چشم را عمل كرده
   سؤال 260. شخصى چشمش را عمل جراحى كرده و پزشك معالج دستور داده است كه سر را تكان ندهد وضوء و تيمم هم انجام ندهد. وظيفه اش راجع به نماز چيست؟
بسمه تعالى: به همان حالت نماز بخواند و بعداً قضا نمايد. والله العالم
* كيفيت تشهد نماز
   سؤال 261. آيا خواندن تشهد نماز بر طبق روايت ابوبصير كه از امام صادق(عليه السلام)بدين صورت نقل كرده اند: «بسم الله وبالله والحمد لله وخير الأسماء كلّها لله. أشهد أن لا إله إلاّ الله وحده لا شريك له وأشهد أنّ محمّداً عبده ورسوله. أرسله بالحق بشيراً ونذيراً، بين يدى الساعة. أشهد أنّ ربّى نعم الربّ وأنّ محمّداً نعم الرسول وانّ علياً نعم الوصى ونعم الإمام(1) جايز است؟
بسمه تعالى: نماز يكى از پايه هاى عملى دين، وسيله ى ارتباط بنده با خداست و بايد آن را به همان نحوى كه قرن به قرن به دست ما رسيده است به جا آورد و از افزودن چيزى بر آن، هر چند در برخى از روايات وارد شده باشد، خوددارى نمود. والله العالم
* اقامه نماز جمعه در كشور خارجى
   سؤال 262. من و عده اى از مؤمنين در كشور كويت ساكن هستيم و خواستار برپايى نماز جمعه مى باشيم، لطفاً نظر حضرتعالى راجع به اقامه نماز جمعه را اعلام فرماييد؟
بسمه تعالى: نماز جمعه يكى از مهم ترين فرائض دينى است كه خداوند در قرآن واجب نموده و پيامبر و خلفاء معصومش بر آن ترغيب نموده اند و شروطى دارد كه در كتب فقهى ذكر شده است پس اگر تمامى شروط جمع شود بر مؤمنين واجب مى شود; كه يكى از آن شرايط اين است كه امام جمعه يا مجتهد باشد و يا از طرف مجتهد جامع الشرايط منصوب شود. والله العالم
* نماز جماعت در طبقات دوم و سوم

1 . بحار، ج84.

صفحه84
   سؤال 263. آيا خواندن نماز جماعت در طبقه دوم و سوم مسجدالحرام در حالى كه امام جماعت در طبقه همكف مى باشد صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: در طبقه دوم اشكال ندارد. والله العالم
* امام جماعت شدن كسى كه يكى از اعضاى او قطع شده
   سؤال 264. آيا كسى كه يكى از اعضاى هفتگانه قطع شده باشد مى تواند امام جماعت شود؟
بسمه تعالى: اقتدا به معذور در سه مورد جايز است:
1. موقعى كه امام با تيمم وارد نماز شود.
2. وضوى امام جبيره اى باشد، 3. نشسته بر نشسته اقتدا كند.
در غير اين سه مورد فرد معذور، چه در وضو و چه در نماز نمى تواند امامت كند. والله العالم
* اقتدا به امام جماعت در مسجدين
   سؤال 265. آيا اقتدا به امام مسجدالحرام و يا مسجدالنبى از نماز واجب كفايت مى كند؟
بسمه تعالى: در صورت انعقاد نماز جماعت در زمان حضور زائر در مسجدين در نماز جماعت شركت كند و احتياطاً اعاده كند. والله العالم
* تأخير از امام جماعت
   سؤال 266. اگر گفتن سه بار ذكر سبحان الله در ركوع باعث شود كه از امام جماعت عقب بيفتد آيا مى تواند به گفتن يك بار اكتفاء كند؟
بسمه تعالى: مى تواند قصد فرادى كند و مى تواند به تبعيت خود ادامه دهد و اين مقدار تأخير مضر نيست. والله العالم
* اعاده نماز عصر با جماعت

صفحه85
   سؤال 267. آيا نماز عصرى را كه فرادى خوانده است مى تواند به نماز ظهرى كه امام جماعت مى خواند اعاده نمايد؟
بسمه تعالى: هر نمازى را كه انسان فرادى برگزار كرده، مى تواند با جماعت اعاده كند و تطابق بين نماز امام و مأموم معتبر نيست. والله العالم
* دادن حق الزحمه به امام جماعت
   سؤال 268. آيا پرداخت حق الزحمه به امام جماعت براى اقامه نماز جماعت جايز است؟
بسمه تعالى: پرداخت وجه به عنوان هزينه رفت و آمد يا تأمين زندگى او(نه به عنوان اجرت) مانعى ندارد. والله العالم
* فاصله شدن پرده كركره بين صفوف مردان و زنان
   سؤال 269. اگر بين صفوف مردان و زنان در نماز جماعت پرده كركره فاصله شود آيا نماز جماعت آنان صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر زنان بتوانند از امام جماعت در تمام حالات نماز متابعت و پيروى كنند اشكال ندارد. والله العالم
* اقتداء به امام جماعتى كه نماز وى طبق نظر مرجعش صحيح نيست
   سؤال 270. اگـر نمـاز امـام جمـاعت بر طبـق نظـر مرجـع تقليـد وى باطل باشد ولى نماز او بر طبق نظر مرجع تقليد مأموم صحيح باشد آيا مأموم مى تـواند بـه امام اقتدا كند؟
بسمه تعالى: هرگاه آن شخص يقين به بطلان نماز خود ندارد و نماز از نظر مأموم صحيح است، اشكال ندارد. والله العالم
* خواندن تشهد در حال تجافى در ركعت اول
   سؤال 271. كسى كه در ركعت دوم به نماز جماعت رسيده و اقتدا كرده و پس از

صفحه86
سجده به حالت تجافى نشسته است، آيا بر او جايز است كه تشهد بگويد؟
بسمه تعالى: مستحب است همراه امامت تشهد را بخواند. والله العالم
* اشتباه در ذكر مستحبى
   سؤال 272. اگر امام جماعت برخى از ذكرهاى مستحبى را غلط مى خواند، مى توان به او اقتدا كرد؟
بسمه تعالى: مادامى كه عمداً اذكار مستحبه را غلط نخوانده، اقتدا مانعى ندارد. والله العالم
* اقتداء به جماعت در سلام
   سؤال 273. اگر مأموم در سلام آخر به نماز جماعت برسد، آيا مى تواند اقتدا كند و به ثواب جماعت برسد؟
بسمه تعالى: در موقع خواندن تشهد مى تواند ملحق شود، نه سلام آخر. والله العالم
* نرسيدن مأموم به ركوع
   سؤال 274. شخصى در نماز جماعت، بعد از گفتن تكبيرة الاحرام به ركوع رفت، ولى قبل از رسيدن به حد ركوع، امام جماعت سر از ركوع برداشت، آيا نماز اين شخص به جماعت صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه مأموم در حال قيام باشد و امام سر از ركوع بردارد، مأموم مى تواند به طور فُرادا به نماز خود ادامه دهد. همچنين اگر در حال خم شدن به ركوع و قبل از رسيدن به حد ركوع، امام سر از ركوع بردارد، مأموم مى تواند به ركوع نرود و به حال قيام برگردد و نماز را به طور فرادا ادامه دهد، امّا اگر مأموم به حد ركوع برسد در حالى كه امام از ركوع سر برداشته يا در حال سر برداشتن از ركوع باشد، نماز مأموم باطل است. والله العالم
* اشتباه امام جماعت در اذكار واجب

صفحه87
   سؤال 275. اگر امام جماعت، حمد و سوره و يا اذكار واجب مانند ذكر ركوع و سجده را غلط مى خواند، مى توان به او اقتدا كرد؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* استراحت كاركنان در وقت نماز و خواندن نماز در ساعات كارى
   سؤال 276. در وقت ظهر شرعى وقتى را براى نماز جماعت در اول وقت تعيين كرده اند، لكن برخى از كاركنان اداره در اين زمان استراحت مى كنند و در بين ديگر ساعات كارى به نمازخانه رفته و نماز برگزار مى كنند، فتواى مبارك چيست؟
بسمه تعالى: در اين صورت، آن مقدار از وقت را كه به نماز مى پردازد، نمى تواند جزء وقت ادارى حساب كند. والله العالم
* توصيه به ائمه جماعت
   سؤال 277. توصيه شما به ائمه ى جمعه چيست؟
بسمه تعالى: نماز جمعه نماز عبادى و سياسى است و امام بايد در يكى از خطبه ها اوضاع اجتماعى و مشكلات مسلمانان و راهكار آنها را مطرح كند و توصيه اين است امامان جمعه بايد مطالعه كنند و علاوه بر بهره گيرى از كتاب خدا و سنت پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) و احاديث پيشوايان معصوم(عليهم السلام)، از دانش روز و افكار دانشمندان آگاه باشند. والله العالم
* علت قصر نماز مسافر
   سؤال 278. در آيه اى از قرآن كريم كه مى فرمايد:(وإذا ضربتم فى الأرض فليس عليكم جناح أن تقصروا من الصلاة إن خفتم أن يفتنكم الذين كفروا...)(1)، قصر نماز منحصر به حالت خوف شده است. آيا رواياتى كه قصر را اعم از خوف در سفر مى داند، مخالف اين آيه نيست؟
بسمه تعالى: در كتاب الانصاف پاسخ اين سؤال را به طور گسترده، بيان كرده ايم. آنچه

1 . نساء/101.

صفحه88
از آيه ى مزبور استفاده مى شود تقصير در حالت سفر همراه با خوف است، نه تنها حالت خوف; به گواه اين كه مى گويد:(إذا ضربتم فى الأرض...) و در آيه 103 مى فرمايد:(فإذا اطمئننتم...)كنايه از اين كه هرگاه در وطن قرار گرفتيد; اما سنت پيامبر اين حكم را توسعه داده، حتى يكى از اصحاب اين سؤال را از پيامبر پرسيد كه حضرت فرمود: هديه اى است از جانب خدا به امت من كه چه حال خوف و چه در حال غير خوف نماز را به صورت قصر بخوانند و توسعه حكم بيان شده در آيه، مخالفت با مفاد آيه شمرده نمى شود.
گذشته بر اين در عصر رسول خدا غالب سفرها همراه با خوف بود و اين از قبيل قيد غالب است كه فاقد مفهوم مى باشد; مانند آيه ى (وربائبكم اللاتى فى حجوركم)، در حالى كه حرمت ربيبه مشروط به حضور در خانه ى شوهر نيست. والله العالم
* رسيدن مسافر به وطن و قضا شدن نماز
   سؤال 279. كسى هنگام ظهر در سفر بوده است و زمانى كه به وطن مى رسد عمداً يا به جهت فراموشى نماز ظهر و عصر را نمى خواند آيا قضاى نماز را بايد به صورت قصر بخواند يا كامل؟
بسمه تعالى: بايد نماز را به صورت تمام قضا كند ميزان هميشه آخر وقت است كه از او فوت مى شود. والله العالم
* نماز افراد نظامى
   سؤال 280. وظيفه افراد نظامى كه از شهرى به شهر ديگر منتقل مى شوند و معلوم نيست چند سال در يك شهر مى مانند در مورد نماز و روزه چيست؟
بسمه تعالى: نماز چنين افرادى كه مى دانند مدت بسيار مديدى مثلاً دو سال يا بيشتر در نقطه اى مى مانند، تمام است و همچنين بايد روزه را بگيرند و در حقيقت چنين مكانى براى آنها وطن دوم حساب مى شود و اگر سفر شرعى كردند پس از بازگشت نياز به قصد اقامت ندارند. والله العالم

صفحه89
* نماز در مدت سربازى
   سؤال 281. آيا در مورد سرباز آموزشى (2ماهه) با سرباز دائمى در رابطه با نماز و روزه تفاوتى وجود دارد؟
بسمه تعالى: سرباز وظيفه دو ماهه، بايد قصد اقامه كند ولى وظيفه دائمى مستقر در يك مكان چنين نيست. والله العالم
* لباس نجس سرباز
   سؤال 282. سربازى كه تنها يك لباس دارد و آن هم نجس شود و وقت كافى براى آب كشيدن لباس نباشد وظيفه اش در مورد نماز چيست؟
بسمه تعالى: با كم كردن لباس نجس به اندازه امكان، با همان نماز بخواند. والله العالم
* نماز همسر و فرزندان در وطن دوم شوهر
   سؤال 283. اينجانب در وطن اول و دوم طبق فتواى مرجع تقليد خود نماز را تمام مى خوانم، آيا همسر و فرزندان من نيز در وطن دوم تابع من مى باشند؟
بسمه تعالى: همسر و فرزندان شما در وطنى كه فعلاً زندگى مى كنيد و فرزندان در آن متولد شده اند تمام مى خوانند اما وطن ديگر كه اين ملاك براى آنها نيست يعنى براى شما وطن بوده نه براى آنها فقط شما بايد تمام بخوانيد. والله العالم
* سجده بر موزائيك و سيمان
   سؤال 284. آيا سجده بر موزائيك و سيمان جايز است؟
بسمه تعالى: احتياط آن است كه فقط بر موزائيك و سيمان سجده نكند. والله العالم
* نماز در لباس نجس در حال غفلت
   سؤال 285. شخصى لباس نجسى را به كسى داده كه بشويد و لكن بدون سؤال از وى و به اعتقاد به اين كه لباس را شسته است لباس را پوشيده و نماز خوانده و سپس

صفحه90
فهميده كه هنوز لباس نجس است حكم نماز او چيست؟
بسمه تعالى: نماز را قضا كند. والله العالم
* قضاى نماز پدر و مادرى كه عمداً آن را ترك كرده اند
   سؤال 286. اگر پدر و مادرى عمداً نماز و روزه انجام نداده باشند آيا قضاى آنها بر فرزند بزرگتر واجب است؟
بسمه تعالى: احتياطاً قضا كند. والله العالم
* وجود حائل بين صفوف مردان و زنان
   سؤال 287. اگر بين صفوف مردان و صفوف زنان حائلى مثل ديوار باشد نماز جماعت صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط صحت نماز زنان با جماعت اين است كه با امام وحدت مكان داشته باشند، پس حائل بايد پرده يا مانند آن باشد، بنابراين حائلى مانند ديوار يا شيشه مايه بطلان نماز جماعت مى شود. والله العالم
* نماز راننده در سفرهاى مربوط به رانندگى
   سؤال 288. اگر راننده براى انجام امورى از قبيل تعويض پلاك، بيمه كردن و... سفرهايى داشته باشد حكم نماز او چگونه است؟
بسمه تعالى: در همان سفر نيز حكم كثيرالسفر دارد. والله العالم
* نماز سرباز
   سؤال 289. افرادى كه مشغول خدمت سربازى مى باشند، به مدت چند ماه، هر شب يا هر هفته به محل سكونت خود و يا به خانه ى اقوام مسافرت مى كنند. وظيفه شان نسبت به نماز چيست؟
بسمه تعالى: اين افراد حكم كثيرالسفر را دارند. والله العالم

صفحه91
* همراه شدن با كاروانى كه قصد اقامه كرده است
   سؤال 290. به همراه كاروانى به مشهد رفتم و در ذهنم بود كه اگر قرار شد كاروان ده روز بماند، من نيز تبعيت كنم، ولى غفلت كردم و پس از چند روز كه پرسيدم، متوجه شدم كاروان از همان روز ورود، تصميم گرفته ده روز بماند. وظيفه ام نسبت به روزهاى باقيمانده چيست؟
بسمه تعالى: ظاهراً نيت شما اين بوده كه بر طبق اقامت كاروان در مشهد بمانيد و قصد عشره به صورت اجمالى داشته ايد. در اين صورت نمازهاى خود را تمام برگزار و نمازهاى قبلى را هم اگر به صورت قصر بوده، قضا كنيد. والله العالم
* حد ترخص در شهرهاى بزرگ
   سؤال 291. حد ترخص شهرهاى بزرگ مثل تهران چگونه محاسبه مى شود؟
بسمه تعالى: شهرهاى بزرگ اگر شهر واحدى حساب شوند حد ترخّص، جايى است كه ديوار آخرين محله ى آن شهر را نبيند و صداى اذان آن را نشنود.والله العالم
* كثيرالسفر و سفرهاى غير شغلى
   سؤال 292. اگر كسى كه دائم السفر است، سفرى را براى زيارت يا مهمانى و امثال آن برود، تكليف نماز و روزه ى او چيست؟
بسمه تعالى: مادامى كه سفر براى او يك امر عادى است، بايد نماز خود را تمام بخواند و در اين قسمت، سفر براى كار شخصى يا مهمانى تأثيرى و فرقى ندارد. والله العالم
* كثيرالسفر چند شغلى
   سؤال 293. كسى كه داراى دو شغلِ معلمى و تجارت است و براى شغل معلمى بين قم و تهران و براى شغل دوم، بين قم و شيراز رفت و آمد مى كند، اكنون مدت يك ماه است كه براى شغل دوم (تجارت) به شيراز نرفته است. اگر بعد از مدتى به شيراز برود،

صفحه92
آيا نماز او كامل است؟
بسمه تعالى: اگر به اقتضاى شغل، مرتب در سفر است، در سفر براى شغل دوم نيز نمازش تمام است; هر چند براى شغل دوم مدتى سفر نكرده باشد. والله العالم
* مشخص نبودن زمان كار در سفر
   سؤال 294. اشخاصى كه كارگرند و مدت زمان كار آنها مشخص نيست; يعنى ممكن است كارى را در زمان كمتر از ده روز و گاهى بيتشر به اتمام برسانند; همچنين مكان كار آنها، گاهى كمتر از مسافت شرعى و گاهى به اندازه ى مسافت شرعى است. وظيفه ى آنها راجع به نماز و روزه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه از اوّل بدانند كه ده روز در محلى خواهند ماند، نمازشان تمام و در صورت شك يا علم به اقامت كمتر از ده روز، نماز شكسته است.
محل كار اگر كمتر از مسافت شرعى باشد، نماز و روزه ى آنها تمام است و هر موقعى كه محل كارشان در مسافت شرعى يا بيشتر باشد، مادامى كه حالت كثرت سفر شرعى به خود نگيرند، نماز شكسته خواهد بود. والله العالم
* رفتن به 15كيلومترى و سپس ادامه آن تا 50كيلومتر
   سؤال 295. اگر كسى به قصد مكانى به پانزده كيلومترى وطن برود و پس از رسيدن به آن محل تصميم بگيرد كه به سفر خود تا پنجاه كيلومتر ادامه دهد. آيا نماز اين شخص در فاصله ى پانزده كيلومترى تمام است؟
بسمه تعالى: از آن موقعى كه تصميم مى گيرد به سفر ادامه دهد، نمازش شكسته است. والله العالم
* اگر فاصله بين محل خدمت و محل استراحت سفر محسوب شود
   سؤال 296. گاهى به برخى افراد در محل خدمت، مأموريت داده مى شود براى انجام كارى به مدت ده روز يا بيشتر به شهرستان ديگر بروند و فاصله ى محل مأموريت با محلى كه هر شب در آن استراحت مى كنند بيش از سى كيلومتر است

صفحه93
تكليف نماز و روزه ى اين افراد چيست؟
بسمه تعالى: افراد ياد شده در تمام مدت مسافرند و بايد نماز خود را شكسته و روزه ى خود را افطار كند.والله العالم .
* سفر اول و سفر دوم بدون بازگشت به وطن
   سؤال 297. معلمى كه مى خواهد در فاصله ى 25كيلومترى و پنجاه كيلومترى تدريس كند، وقتى به 25كيلومترى رسيد كه سفر اوّل او مى باشد، آيا رفتن او به نقطه ى پنجاه كيلومترى سفر دوم حساب مى شود؟
بسمـه تعـالى: هـرگاه فـرد يـاد شـده از اول قصـد داشـت كه پس از سفـر 25 كيلـومتـرى بـه نقطـه پنجـاه كيلـومتـرى نيـز بـرود، مجمـوعاً يك سفـر حسـاب مـى شـود و اگـر پس از رسيـدن بـه نقطـه ى اوّل، سفـر دوم را نيـت بكنـد، رفتـن بـه نقطـه ى پنجـاه كيلـومتـرى، سفـر دوم شمـرده مى شـود. والله العالم
* خواندن نماز تمام در مكه و مدينه
   سؤال 298. آيا مسافر در مكه و مدينه مى تواند نماز را تمام به جا آورد؟
بسمه تعالى: در مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله) مى تواند نماز را تمام بخواند و ميان مسجد قديم و جديد در اين قسمت فرقى نيست; هر چند احتياط مستحب اين است كه فقط در بخش قديم نمازش را تمام بخواند. والله العالم
* اعراض از وطن با قصد اعراض
   سؤال 299. پس از ازدواج، از شهرى كه در آن متولد و ساكن بودم به شهر ديگرى رفتم. آيا براى اعراض از وطن، «قصد» كافى است يا لفظ لازم است و بايد به زبان بياورم؟
بسمه تعالى: هرگاه تصميم قاطعانه بگيرد كه در وطن خود زندگى نكند، براى اعراض كافى است و گفتن به زبان لازم نيست. والله العالم
* تدريس و سفر شرعى
   سؤال 300. كسى كه براى تدريس در دانشگاه يا صله رحم، مسافت شرعى را طى

صفحه94
مى كند، آيا نماز او تمام و روزه اش صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه فردى به طور مرتب در هر هفته يا ده روز دو روز به سفر مى رود و به وطن برمى گردد و اين كار دو ماه ادامه پيدا بكند بايد نماز خود را تمام بخواند و روزه بگيرد البته در سفر اول حكم مسافر دارد و در سفر دوم احتياط كند(نماز را هم تمام و هم شكسته بخواند) و در سفر سوم، نماز او تمام است. والله العالم
* دو يا سه هفته در سال در وطن بودن
   سؤال 301. شخصى از زمان كودكى به مدت چند ماهى در طول سال در شهرى مانده و آنجا وطن او بوده است و قصد داشته تا آخر عمر اين كار را ادامه دهد، ولى اكنون فقط دو يا سه هفته در آن شهر مى ماند. حال اگر اين شخص كمتر از ده روز در آن شهر بماند نماز او كامل است يا شكسته؟
بسمه تعالى: شخص مزبور تا از آن شهر اعراض نكرده، وطن او محسوب مى شود و نمازش در آنجا تمام است. والله العالم
* قصد ده روز و سفر به كمتر از مسافت شرعى
   سؤال 302. آيا مبلغ در سفر تبليغى، مى تواند در دو روستا نماز را تمام بخواند؟
بسمه تعالى: در فرض مزبور نماز مبلغ تمام است، مشروط بر اين كه در يك محل قصد اقامت كند و مى تواند به محل ديگر به مدت روزانه حدود دو ساعت برود و برگردد و اين در صورتى است كه فاصله ى دو محل، كمتر از چهار فرسخ باشد. والله العالم
* سى سال ترك وطن
   سؤال 303. حدود سى سال پيش، از زادگاه خود به شهر قم مهاجرت كرده و قم را به عنوان وطن انتخاب نمودم; در عين حال نسبت به زادگاهم ترك وطن ننموده ام و گاهى براى صله ى رحم به آنجا مى روم. آيا اعراض از زادگاه براى اينجانب حاصل شده است؟ وظيفه ى نماز و روزه ى همسر و فرزندانم در آنجا چگونه است؟

صفحه95
بسمه تعالى: هرگاه در طول اقامت خود در قم تصميم گرفتيد كه ديگر براى زندگى به زادگاه برنگرديد، اعراض محقق شده است و در غير اين صورت، زادگاه، وطن شماست، امّا تكليف همسر و فرزندان ارتباطى به وضع شما ندارد. بر فرض اين كه زادگاه، وطن شما باشد دليل بر وطن بودن براى آنها نيست. آنها فقط در دو صورت مى توانند نماز را در زادگاه شما تمام بخوانند كه يا قصد توطن كنند يا قصد اقامه ى ده روز را بنمايند. والله العالم
* كثيرالسفر دانشجويان
   سؤال 304. اگر كسى براى درس از وطن تا محل درس هر روز5/22كيلومتر يا بيشتر مى رود وظيفه اش نسبت به نماز و روزه در محل درس و بين راه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه بين شهرى كه زندگى مى كند و محل درس مسافت شرعى است و هر روز اين كار انجام مى گيرد نماز او در غير سفر اول و دوم، در بين راه ومحل درس تمام است، در سفر اوّل قصر و احتياطاً در سفر دوم بين قصر و اتمام جمع نمايد. والله العالم
* نماز و روزه زندانيان و رفت و آمد آنان
   سؤال 305. زندانيانى كه كمتر از ده روز در منزل خود مى مانند و كمتر از ده روز در زندان هستند، حكم نماز و روزه ى آنان در زندان چگونه است؟ با توجه به اين كه فاصله ى بين زندان و وطن به مقدارى است كه مسافر محسوب مى شوند.
بسمه تعالى: در راه و در محيط زندان حكم كثير السفر را دارند. والله العالم
* منطقه صنعتى پارس
   سؤال 306. منطقه ى اقتصادى انرژى پارس با مساحت سى هزار هكتار شامل دو سايت مى باشد. آيا مى توان كل اين محدوده را منطقه ى واحد فرض كرد كه در اين صورت رفت و آمد در اين محدوده، موجب باطل شدن قصد نباشد؟
بسمه تعالى: اگر آن منطقه از طرف شهردارى يا بخشدارى يا فرماندارى واحدى اداره مى شود و در حقيقت از نظر اجتماعى و سياسى مكان واحدى مى باشند، مى توان

صفحه96
همه را يك منطقه دانست. والله العالم
* خارج شدن از محل اقامت
   سؤال 307. كسى به قصد اقامت ده روز وارد منطقه اى مى شود. ولى به خاطر كار شخصى يا ادارى به خارج از آن منطقه سفر مى كند، آيا به قصد اقامه اش ضرر مى زند؟
بسمه تعالى: هرگاه كمتر از حد مسافت شرعى سفر كند و زود برگردد، ضررى به اقامه نمى زند. والله العالم
* نماز تمام در كربلا
   سؤال 308. شخص مسافرى كه به كربلا مشرف شده در كدام مكان مى تواند نمازش را قصر يا تمام بخواند؟
بسمه تعالى: در حرم سيدالشهداء(عليه السلام) به شعاع حدود يازده متر از ضريح مقدس آن حضرت مى توان نماز قصر را به صورت تمام اقامه كرد. والله العالم
* خواندن قضاى نماز شب
   سؤال 309. آيا مى توان نماز شب هاى چند سال قبل را قضا كرد؟
بسمه تعالى: قضاى نوافل شب مستحب است. والله العالم
* رعايت احكام نماز مستحبى مثل احكام نماز واجب
   سؤال 310. برخى از مؤمنين در نماز مستحبى، برخى از دستورهاى نماز را رعايت نمى كنند; مثلاً سر را به مقدار ده سانتيمتر از سجده بلند مى كنند و بدون نشستن كامل دوباره سجده ى دوم را انجام مى دهند. آيا چنين نماز مستحبى صحيح است؟
بسمه تعالى: احكام نوافل عين احكام نمازهاى واجب است; مگر در مواردى كه براى عدم رعايت آن دليلى باشد; مانند نماز نافله شب كه در حين راه رفتن نيز مى توان خواند. والله العالم
* خواندن نافله عصر قبل از نماز ظهر
   سؤال 311. آيا مى توان نافله ى عصر را قبل از نماز ظهر انجام داد به اين علت كه

صفحه97
مى داند در بين دو نماز نمى تواند نافله ى عصر را بخواند؟
بسمه تعالى: نافله ى عصر را بايد پس از نماز ظهر برگزار كرد و تقديم بر نماز ظهر جايز نيست، مگر روز جمعه. والله العالم
* شك در نيت نماز صبح يا عصر
   سؤال 312. اگر قبل از اتمام ركعت دوم، شك كند كه نيّت قضاى نماز صبح كرده يا قضاى عصر، وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: بنا را بر يكى از دو نماز بگذارد و تمام كند و سپس بايد هر دو نماز را قضا كند. والله العالم
* تأخير نماز از اول وقت به جهت دستور كارفرما
   سؤال 313. اگر به جهت ساعت كارى و تعهدى كه از كاركنان گرفته اند، اقامه ى نماز اول وقت در حدود يك ساعت به تأخير بيفتد، شرعاً اشكال دارد؟
بسمه تعالى: شكى نيست كه فرد مسلمان بايد در اول وقت نماز بگزارد و فضيلت آن را درك كند، ولى در عين حال اگر شرايط ايجاب كرد كه در غير وقت اوّل نماز بگزارد اشكال ندارد; خواه فرادى باشد يا به جماعت. والله العالم
* نماز قضاى پدر به عهده فرزندى كه هنوز بدنيا نيامده
   سؤال 314. مردى مرده است و فرزندى ندارد، ولى همسرش حامله به پسرى است. آيا بعد از به دنيا آمدن پسر، قضاى نمازهاى پدر به عهده ى اوست؟
بسمه تعالى: ميزان در لزوم قضا، بزرگترين فرزند است و در اين قسمت بين فرزندى كه در حال حيات پدر به دنيا آمده يا در حمل مادر باشد، فرقى نيست. والله العالم
* غلط خواندن پدر، نماز واجب را و قضاى آن برعهده پسر
   سؤال 315. آيا قضاى نمازهاى پدر كه به جهت سهل انگارى غلط مى خوانده، به عهده ى پسر بزرگتر است؟
بسمه تعالى: نمازهايى كه برعهده ى ميّت است، به هر سبب كه باشد قضاى آن بر ولى

صفحه98
او لازم است. والله العالم
* قضاى نماز پدر برعهده فرزند پسر
   سؤال 316. مردى مرده است و پسر بزرگ او مجنون است. آيا نمازهاى قضاى پدر برعهده ى پسر كوچكتر مى باشد؟
بسمه تعالى: احتياطاً پسر كوچكتر قضا كند. والله العالم
* پاك بودن لباس
   سؤال 317. در چه صورتى بايد لباس نمازگزار پاك باشد؟
بسمـه تعـالى: لباس نمـازگـزار بايد پاك باشد و اگر كسى بداند لباس يا بدنش نجس است و با بدن يا لباس نجس نماز بخواند نمازش باطل است مگر مواردى مثل تنگى وقت در حالى كه لباس پاك نداشته باشد يا نجاست خون به مقدار كمتر از يك درهم باشد. والله العالم
* نماز آيات براى پس لرزه
   سؤال 318. آيا براى پس لرزه ها بايد نماز آيات خواند؟
بسمه تعالى: هرگاه پس لرزه ها از نظر عرف ادامه همان زلزله قبلى باشد و فاصله بين آنها كم باشد يك زلزله حساب مى شود و در غير اين صورت، متعدد حساب مى شود در صورتى كه محسوس باشند. والله العالم
* امامت فرد غير روحانى
   سؤال 319. آيا فرد غير روحانى در صورتى كه امام جماعت حاضر نباشد مى تواند به عنوان امام جماعت نماز را برگزار نمايد؟
بسمـه تعـالى: شـايستـه اسـت امـام جمـاعت روحـانى باشـد مگـر در مـواردى استثنايى كه فرد غير روحانى كه مقبول نمازگزاران و عادل باشد مى تواند به صورت موقت و محدود امامت كند. والله العالم

صفحه99
2. مساجد و حسينيه ها
* پخش اذان و...از بلندگو
   سؤال 320. نظر شريف جنابعالى درباره ى پخش صداى اذان و مجالس حسينى و مجالس ختم از بلندگو كه منجر به اذيت و آزار مؤمنين و سلب آسايش همسايگان مى شود چيست؟
بسمه تعالى: اذان از شعائر اسلام و فلسفه ى آن آگاه كردن مردم به اوقات نماز است در شرايط كنونى بايد با صداى بلند گفته شود، امّا در بقيه ى امور بايد مراقبت كنند كه باعث آزار و ناراحتى همسايگان نشود. والله العالم
* منع متولى از نماز
   سؤال 321. اگر مسجدى بدون اجازه متولى تغييرات ساختمانى در آن انجام بگيرد آيا متولى مى تواند از نماز خواندن در آن مكان جلوگيرى كند؟
بسمه تعالى: تعميرات مسجد بايد زير نظر متولى ويا به اجازه او انجام گيرد ولى اگر كسى اين كار را كرد متولى نمى تواند از نماز خواندن در آن مسجد جلوگيرى كند. والله العالم
* تبديل طبقه بالاى مسجد به كتابخانه
   سؤال 322. آيا طبقه فوقانى مسجد را مى توان به كتابخانه و محل برگزارى كلاس هاى فرهنگى قرآنى تبديل نمود؟
بسمه تعالى: اگر مسجد وقفنامه معتبرى دارد طبق وقفنامه عمل شود، در غير اين صورت مطابق نظر متولى و يا هيئت امناء عمل شود. والله العالم
* انداختن فرش هاى ديگر بر روى فرش مسجد براى نجس نشدن فرش مسجد
   سؤال 323. آيا جايز است بر روى فرش هاى مسجد يا زمين مسجد در ايام عزادارى

صفحه100
فرشهايى انداخت كه در صورت نجس شدن فرش مسجد نجس نشود؟
بسمه تعالى: اصولاً بايد در تمام احوال شئون مسجد را حفظ كرد و مسجد را طاهر و طيّب نگهداشت بنابر اين كار مزبور اشكال ندارد. والله العالم
* نواختن موزيك در مساجد و حسينيه ها
   سؤال 324. آيا نواختن موزيك در مساجد و حسينيه ها جايز است؟
بسمه تعالى: حرام است. والله العالم
* آهنگ هاى غير مطرب در مراسم شهداء
   سؤال 325.در مراسم يادواره شهداء ومراسم دينى در مساجد، آهنگ پخش مى شود آيا پخش آهنگ هاى غير مطرب جايز است؟
بسمه تعالى: از اين كار پرهيز شود. والله العالم
* زمين وقف پر نماز و مصلى ها، حكم مسجد دارند
   سؤال 326. در صورتى كه زمين محل نماز، وقف نماز باشد يا مصلاهايى كه براى اقامه ى نماز جمعه بنا مى شود و اسم مسجد روى آن نمى گذارند، آيا احكام مسجد بر آنها جارى است؟
بسمه تعالى: هرگاه زمين را به عنوان محل نماز ولو نماز جمعه وقف كنند، احكام مسجد بر آن بار نمى شود، ولى اگر به عنوان مسجد كه خانه ى خداست وقف كند احكام مسجد را خواهد داشت. والله العالم
* اختصاص قسمتى از مسجد به موزه ى قرآن
   سؤال 327. آيا قسمتى از مسجد را مى توان به موزه ى قرآن اختصاص داد؟
بسمه تعالى: هرگاه عمل مزبور، با اقامه ى نماز و ديگر شئون مسجد منافات نداشته باشد، به طور موقت مانع ندارد. والله العالم
* ورود اهل كتاب به مسجد
   سؤال 328. آيا مى توان افراد بالغ از اهل كتاب را به مسجد راه داد؟

صفحه101
بسمه تعالى: جايز نيست، و آنان جنب هستند و راه دادن جنب به مسجد حرام است. والله العالم
* دخالت خدمه در حسينيه
   سؤال 329. آيا كسى از خدمه و دست اندركاران حسينيه مى تواند، بدون اذن متولى و هيأت مديره، در حسينيه دخالت كند؟
بسمه تعالى: امور مربوط به حسينيه بايد با اجازه ى متولى صورت گيرد. والله العالم
* برداشتن سقف مسجد به جهت توسعه
   سؤال 330. براى توسعه مسجدى ناچاريم سقف مسجد فعلى را برداشته و آن را حياط مسجد قرار دهيم. آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: در صورت امكان سقف مسجد محفوظ بماند و در صورت ضرورت با حفظ مسجد بودن حياط و امكان عبادت در آن و مراعات احكام مسجد مثل آلوده نكردن و ننشستن جنب و حائض در آنجا، اشكال ندارد. والله العالم
* انتقال درآمد مسجد به مسجد ديگر
   سؤال 331. مسجد كوچكى كه مبلغ سى ميليون تومان پول دارد و هيئت امناء در نظر دارند مسجد ديگر با وسعت بيشتر احداث نمايند آيا اين مبلغ را مى توان در مسجد جديد خرج كرد؟
بسمه تعالى: وجه مزبور را بايد در همان مسجد اول صرف كرد و يا آن را توسعه دهند. والله العالم
* وظايف متولى مسجد
   سؤال 332. وظايف متولى و خادم مسجد چيست؟
بسمه تعالى: حدود وظايف متولى يا از طريق واقف تعيين مى شود و در غيراين صورت، بايد حاكم شرع تعيين كند. والله العالم
* پرداخت اجرت خادم از درآمد مسجد

صفحه102
   سؤال 333. آيا مى توان از درآمد مسجد اجرتى براى خادم منظور نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه عمران و آبادى مسجد از هر نظر متوقف بر كار خادم است با در نظر گرفتن نظر متولى هيئت امناء و تصويب آنان مى توان اجرتى به او پرداخت . والله العالم
* تبديل حسينيه به مسجد
   سؤال 334. مكانى به عنوان حسينيه وقف شده است و لكن پس از چند سال به قصد ايجاد مسجد، تخريب و نيز مبالغى جهت ساخت مسجد از مردم دريافت شده است آيا مى توان حسينيه را به مسجد تبديل نماييم؟
بسمه تعالى: آن مكان به عنوان حسينيه باقى است واحكام مسجد را ندارد و نمى توان وقف را عوض كرد; ولى كسانى كه به ساختمان آنجا به عنوان مسجد كمك كرده اند مى توانند راضى به وضع موجود شوند و يا پول خود را پس بگيرند. والله العالم
* تغيير ساختمان مسجد بدون اذن متولى
   سـؤال 335. اگـر در مسجدى از سوى هيأت امناى مسجد، بدون اجازه و رضايت متولى و فرزندان واقف، تغيير ساختمانى انجام بگيرد، آيا نماز گزاردن در آن صحيح است؟
بسمه تعالى: لازم است هيأت امناى مسجد با در نظر گرفتن نظر متولى تغييرى را كه به مصلحت وقف بوده و منافى با آن نيست، انجام دهند و در صورتى كه اين شرط رعايت نشود، نماز گزاردن در مسجد اشكال ندارد. زيرا مسجد با اين كار از حالت وقف خارج نمى شود. والله العالم
* الحاق حسينيه به مسجد جهت توسعه
   سؤال 336. آيا ملحق كردن قسمتى از حسينيه به مسجد براى توسعه ى مسجد جايز است و آيا در صورت توسعه، نماز در آن مكان صحيح است؟

صفحه103
بسمه تعالى: ملحق كردن جزئى از حسينيه به مسجد جايز نيست. زيرا بر خلاف نظر واقف است، ولى اگر چنين عملى صورت بگيرد نماز در آنجا صحيح است. والله العالم
* استفاده از درآمد مسجد در وقف عام
   سؤال 337. آيا مى توان از درآمدى كه از مسجد به دست مى آيد، در ساختن وقف عام مثل وضوخانه و سرويس بهداشتى مصرف نمود؟
بسمه تعالى: درآمد مربوط به مسجد بايد در امور مربوط به خود مسجد صرف شود و اگر وضوخانه مورد لزوم نمازگزاران است مانعى ندارد. والله العالم
* استفاده از درآمد مغازه در مسجد
   سؤال 338. آيا مى توان از درآمد مكانى كه قبلاً سرويس بهداشتى كنار مسجد بوده و سپس تبديل به مغازه شده است، مايحتاج مسجد را تأمين كرد؟
بسمه تعالى: اگر آن مكان جزء موقوفه مسجد است، درآمد حاصل از آن بايد در نيازمندى هاى مسجد صرف شود و اگر جزء موقوفه ى مسجد نيست، به حاكم شرع رجوع شود. والله العالم
* تبديل صحن مسجد به پايگاه بسيج
   سؤال 339. آيا جايز است مقدارى از صحن مسجد روستا به پايگاه بسيج تبديل شود؟
بسمه تعالى: بايد تمام اهالى و تمام عزيزانى كه در آن روستا از بسيجى و غير بسيجى، بر طبق وقف نامه عمل كنند و هر زمينى به هر عنوانى كه وقف شده است نبايد آن را تغيير دهند; هرگاه ايجاد پايگاه بسيج، مزاحم با شئون مسجد نباشد به طور موقت، مانع ندارد. والله العالم
* ساختن دستشويى در مكان حسينيه
   سؤال 340. آيا ساختن دستشويى يا هر كار عام المنفعه در مكان حسينيه اى كه تخريب شده و قسمتى از آن در خيابان واقع گرديده و قسمتى باقى مانده است، جايز

صفحه104
مى باشد؟
بسمه تعالى: وقف را نمى توان تغيير داد و باقيمانده را به صورت حسينيه اى كوچك بسازند و تلاش كنند زمينى را به آن اضافه كنند تا حسينيه به طور كامل ساخته شود. والله العالم
* تخريب مسجد جهت توسعه
   سؤال 341. آيا تخريب مسجد جهت توسعه ى آن جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه ضرورت ايجاب بكند كه مردم محل، مسجد بزرگترى داشته باشند، به گونه اى كه بدون توسعه، كار اهل محل انجام نمى گيرد، در اين صورت اگر بودجه لازم براى نوسازى مسجد فراهم باشد و مصالح مسجد قبلى در ساختمان آن مسجد به كار رود، توسعه ى آن مانع ندارد. ضمناً بايد در تجديد بنا، احترام مسجد حفظ شود. والله العالم
* ايجاد حق با بازسازى مسجد
   سؤال 342. اگر مسجدى از طرف فرد يا سازمانى، بازسازى و تجديد بنا شود، آيا براى فرد و سازمان ياد شده، حقى در مسجد ايجاد مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، حقى براى فرد يا سازمان مذكور پيدا نمى شود. والله العالم
* قرار گرفتن مسجد در طرح توسعه خيابان
   سؤال 343. مسجدى قديمى به مساحت يك صد متر مربع در طرح توسعه ى خيابان واقع شده و چهل متر آن باقى مانده است و متدينين، مسجد جديدى در كنار اين مسجد احداث نموده اند. آيا باقيمانده از مسجد قديمى را مى توان جزء حياط و صحن يا فضاى سبز در محدوده ى حياط مسجد جديد قرار داد؟
بسمه تعالى: هرگاه مسجد قديم به هر عنوانى تخريب شود، باقيمانده ى آن را نمى توان جزء حياط و صحن مسجد قرار داد و بايد مسجد بودن آن با علامتى

صفحه105
مشخص شود و نمى شود آن را به فضاى سبز تبديل نمود. والله العالم
* دخالت هيأت امنا در كاربرى وقف
   سؤال 344. اگر مكانى را براى وضوخانه و سرويس بهداشتى عمومى در كنار مسجدى بسازند و وقف كنند، آيا هيأت امنا مى توانند زير زمين اين مكان را سرويس بهداشتى ساخته و طبقه ى فوقانى آن را به چند مغازه تبديل نموده و برخى را فروخته و برخى را اجاره بدهند؟
بسمه تعالى: هرگاه مكان مزبور جزء موقوفات مسجد باشد و در شرايط فعلى قابل استفاده نباشد، متولى مسجد و موقوفات آن، مى تواند تغييراتى را مطابق مصلحت موقوفه انجام دهد. اگر مصلحت ايجاب كرد، علاوه بر ساخت وضوخانه و سرويس بهداشتى مغازه بسازد و اجاره دهد، ولى نمى تواند مغازه ها را بفروشد و اگر مكان مزبور جزء موقوفات مسجد نباشد و متولى خاصى هم نداشته باشد، به حاكم شرع رجوع شود. والله العالم
* تغيير در مصرف مواد اهدايى
   سؤال 345. اگر شخص نيكوكار درخواست كند كه برايش در روز خاصى، در حسينيه يا مسجد پخت كنند، آيا مى توان در روز ديگرى پخت نمايند؟ آيا جايز است كه براى يك پخت، دوبار پول گرفته و پول دوم را هزينه ى پخت ديگرى در حسينيه يا مسجد بنمايند؟
بسمه تعالى: بايد بر طبق نظر شخص نيكوكار عمل كرد و به نحوى كه تعهد شده رفتار شود و نيز براى يك پخت نمى شود دوبار پول گرفت. والله العالم
* ايجاد نمايشگاه در بخشى از مسجد
   سؤال 346. اگر مسجدى در مسير راه قرار گيرد و تخريب شود و قسمتى از اين مسجد كه مثلاً كمتر از ده يا بيست متر مربع است باقى بماند، آيا در باقيمانده ى زمين مى توان نمايشگاه قرآن و كتب مذهبى احداث نمود؟

صفحه106
بسمه تعالى: در درجه ى اوّل كوشش كنند زمينى در جنب آن بخرند و به آن ملحق كنند تا مثل گذشته مسجدى ساخته شود. در غير اين صورت، آنجا را يك مسجد كوچك بسازند; اگر چه افراد اندكى در آن نماز اقامه كنند. والله العالم
* تعمير مسجد بدون اذن متولى
   سؤال 347. اگر كسى پولى را به شخصى هديه كند كه در تعمير مسجد صرف كند، آيا مى تواند بدون اجازه ى متولى، مسجد را تعمير كند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هر نوع دخل و تصرف در مسجد و توابع آن بايد با اجازه ى متولى باشد; حتى اگر كسى پولى را هديه كند كه در تعمير مسجد صرف شود، بايد با اجازه ى او باشد. والله العالم
* آبدارخانه و حياط مسجد و احكام آن
   سؤال 348. در گوشه اى از مسجد قديمى، دستشويى و توالت قرار داشته و اكنون به آبدارخانه تبديل شده است و قسمتى از حياط مسجد نيز به اتاق تبديل شده و در اختيار سرايدار قرار گرفته است. آيا اين دو مكان مشمول احكام مسجد است؟
بسمه تعالى: هرگاه آن دو بخش، از توابع مسجد باشد، نه جزء مسجد، احكام مسجد را ندارد و تغييرات ضرورى مطابق مصلحت موقوفه و بر طبق نظر متولى مانع ندارد. والله العالم
* ساختن دستشويى متصل به مسجد
   سؤال 349. آيا ساختن دستشويى متصل به ديوار مسجد، جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه رطوبت به ديوار مسجد يا به زمين آن نفوذ نكند و در انظار موجب هتك حرمت مسجد نشود مانعى ندارد. والله العالم
* اجاره زمين وقفى براى مسجد
   سؤال 350. آيا مى توان زمين وقفى را براى مسجد اجاره كرد؟
بسمه تعالى: اجاره به صورت موقت مانع ندارد و تا اجاره به پايان نرسيده است،

صفحه107
احكام مسجد بر آن مترتب مى شود. والله العالم
* استفاده از برق و آب حسينيه براى مسجد
   سؤال 351. آيا استفاده از كنتور برق و يا آب حسينيه براى مسجد يا براى امامزاده ى مدفون در كنار حسينيه، جايز است؟
بسمه تعالى: در اين موارد بر اساس مقررات اداره ى آب و برق عمل شود و اگر از نظر قانونى مجاز باشد هزينه را به حسب نسبت تقسيم كنند. والله العالم
* زمين دولتى براى ساخت مسجد و سند به نام دولت
   سؤال 352. زمينى را براى احداث مسجد و مغازه اى را براى تأمين مخارج مسجد از يكى از سازمان هاى دولتى دريافت نمودم، لكن اداره ى اوقاف سند رسمى توليت آن مسجد را پس از اتمام ساخت به نام دولت تنظيم نمود; در حالى كه تمامى وجوه لازم براى ابتياع و ساخت، از طرف اينجانب پرداخت شده است. آيا اقدام اوقاف صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر سازمان ذى ربط زمين را تمليك شما كرده است، توليت آن مكان نيز با شما مى باشد. والله العالم
* استفاده از زمين مجهول المالك براى ساخت حسينيه
   سؤال 353. از سال 1342شمسى مراسم عزادارى در زمينى برگزار مى شد و تاكنون هر چه استعلام شده، مالك آن مشخص نشده است. اهالى در سال 1364 در آن زمين حسينيه ساختند. آيا وضو گرفتن و نماز گزاردن در اين مكان جايز است؟
بسمه تعالى: زمين مزبور مجهول المالك است و نمى توان در آن تصرف كرد. اكنون كه تصرف شده است با اجازه ى حاكم شرع مراسم حسينى را انجام دهيد و مبلغ اجاره را در هر سال براى صاحب زمين در نظر بگيريد كه اگر كسى مدعى مالكيت شد و توانست ادعاى خود را ثابت كند، زمين را با آن وجه اجاره ها در اختيار او بگذاريد. والله العالم

صفحه108
* فروش مسجد كوچك و مصرف كردن در مسجد ديگر
   سؤال 354. از زمينى به مساحب شصت متر براى نماز استفاده مى شد و اكنون با احداث مسجد جديد در همان محله، اين نمازخانه بدون استفاده مانده است. آيا فروش آن و مصرف درآمد آن در مسجد جديد جايز است؟
بسمه تعالى: مساحت شصت مترى اگر چهارديوارى داشته و مردم، آنجا را مسجد مى گفتند، نه نمازخانه، بايد آنجا را به همان حالت مسجد نگهداريد و اگر بدون استفاده است، مى توانيد آن را بفروشيد و با پول آن مسجدى ديگر در همان ده يا در جاى ديگر بسازيد. والله العالم
* تبديل برنج اهدايى اداره بازرگانى به برنج بهتر
   سؤال 355. آيا جايز است برنجى كه از طرف اداره ى بازرگانى به حسينيه يا مسجد مشخصى داده شده، فروخته و برنج بهترى خريدارى شود؟
بسمه تعالى: اگر برنج از طرف شخصى به حسينيه يا مسجد مشخص داده شود، فروش و تبديل آن جايز نيست، امّا در غير اين صورت، يعنى در مواردى كه صِرف كمك به حسينيه، مورد نظر باشد و اين غرض با فروش و تبديل آن به برنج ديگر نيز حاصل مى شود، تبديل و فروش آن مانعى ندارد. والله العالم
* ورود زن مستحاضه به مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله)
   سؤال 356. آيا زن مستحاضه مى تواند وارد مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله)بشود؟
بسمه تعالى: زن مستحاضه مى تواند بدون غسل وارد مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله)بشود، امّا براى توقف در آنها بايد غسل كند. والله العالم
* اهداء پول توسط رباخوار به مسجد
   سؤال 357. آيا پولى كه رباخوار به مسجد يا به هيأت حسينى اهداء مى كند، حلال است؟
بسمه تعالى: مادامى كه ثابت نشده، پولى كه به هيأت حسينى يا مسجد مى دهد از

صفحه109
طريق ربا به دست آمده است، اشكال ندارد. والله العالم
* واقع شدن مسجد در طرح تخريب
   سؤال 358. اگر مسجدى در طرح توسعه ى خيابان قرار گيرد و احداث خيابان و عمران شهر و كاهش تصادفات و ترافيك، منوط به تخريب مسجد باشد، حكم شرعى آن چيست؟
بسمه تعالى: تا آنجا كه ممكن است نبايد تخريب گردد، مگر در موارد ضرورت كه راهى غير از آن نباشد. والله العالم
* خارج كردن برنج اهدايى به مسجد يا حسينيه از آن اماكن
   سؤال 359. برنجى به حسينيه و يا مسجدى داده شده است. آيا جايز است كه آن را براى اربعين حسينى و مراسم ديگر به خارج از حسينيه ببرند و در آنجا مصرف كنند؟
بسمه تعالى: جايز نيست، ولى اگر جاى ديگر پخت كنند و به حسينيه برگردانند، اشكال ندارد. والله العالم
* مصرف كردن كمك هاى مردمى در تهيه هدايا
   سؤال 360. آيا مى توان پولى را كه براى كمك به مسجد از نمازگزاران گرفته مى شود، صرف هدايايى كرد كه در اعياد و مناسبت هاى مختلف به افراد داده شود؟
بسمه تعالى: اگر به عنوان تعمير حسينيه يا مسجد و رفع نيازمندى هاى آن كمك كرده اند، نمى توان در مورد ديگر مصرف كرد. والله العالم
* وصيت براى تأمين مخارج برف اندازى و حق سكونت امام جماعت
   سؤال 361. در كنار مسجدى قديمى باغى هست كه مالك آن در اداره ى ثبت اسناد، اين جمله را ثبت نموده است:
«حق برف اندازى مسجد و حق سكونت امام جماعت مسجد در اتاق هاى موجود و استفاده ى وى از اعيانى باغ ثابت است»، آيا پس از مرگ مالك و امام جماعت، اين حق براى امام جماعت فعلى باقى است؟

صفحه110
بسمه تعالى: ظاهر جمله ى «ثابت است» اين است كه اين حق را در حال حيات خود، به مسجد و امام جماعت واگذار نموده است. بنابراين، ورثه حق جلوگيرى از استفاده از حقوق ياد شده را ندارند و در اين موضوع بين امام قديم و جديد فرقى نيست و اگر وارث، باغ را بفروشد بايد منهاى اين حقوق بفروشد. والله العالم
* ادعاى عدم وقف زمين جهت مسجد
   سؤال 362. زمينى حدود سى سال قبل از جنگ تحميلى براى مسجد و مدرسه ى علوم دينى در نظر گرفته شد و در آن مكان نماز برپا مى شد، لكن در جنگ تحميلى اين مكان مقدس تخريب و پس از جنگ توسط عده اى بازسازى شد. اكنون عده اى ادعا مى نمايند كه اين زمين ملك آنها مى باشد و زمين را جهت مسجد وقف نكرده اند، بلكه براى امور خيريه ى ديگر در نظر گرفته اند. سند دست نويسى نيز در دست مى باشد مبنى بر اين كه اين زمين متعلق به هيأت امناى مسجد و مكتب خانه است. آيا ادعاى اين اشخاص پذيرفته است؟
بسمه تعالى: ادعاى اشخاص ياد شده نسبت به مسجد كه در ظاهر عنوان مسجد داشته و در نزد مردم به عنوان مسجد معرفى شده، پذيرفته نيست مگر اين كه در ميان مردم آن محل خلاف آن شايع باشد، شياعى كه مفيد اطمينان گردد. والله العالم
* هداياى شهردارى به مسجد
   سؤال 363. مبلغى توسط شهردارى به مسجد اهداء شده است اين اموال توسط چه كسى مصرف مى شود؟
بسمه تعالى: امور مالى مسجد بايد زير نظر متولى شرعى مصرف شود. والله العالم
* كف زدن در مسجد
   سؤال 364. آيا كف زدن در اعياد ائمه اطهار در مساجد و حسينيه ها جايز است؟
بسمه تعالى: هر مجلسى براى خود آداب و رسوم خاصى دارد در بزرگداشت پيشوايان دين خصوصاً در مساجد و حسينيه ها تنها از صلوات بر محمد و آل محمد

صفحه111
استفاده شود. والله العالم
* مصرف مبالغ اهدايى براى حسينيه در احداث حسينيه اى ديگر
   سؤال 365. مبلغى توسط اهالى محل جهت نوسازى حسينيه اهدا شد ولى كسى كه اين مبلغ را تحويل گرفته است تصميم دارد در محل ديگرى حسينيه اى احداث نمايد آيا كار او جايز است؟
بسمه تعالى: در فرض مزبور هرگاه كمك كنندگان براى نوسازى حسينيه پرداخته اند بايد در همانجا مصرف شود مگر اين كه خود آنان مجدداً رضايت به مصرف در جاى ديگر بدهند . والله العالم
* تغيير نام حسينيه و مدرسه در تجديد بنا
   سؤال 366. عده اى از تجديد كنندگان بناء حسينيه و مدرسه اى تصميم دارند بر اين كه نام اين دو مكان را تغيير دهند آيا تغيير نام جايز است؟
بسمه تعالى: نام مدرسه و حسينيه را تغيير ندهند و حق بانى پيشين ضايع نشود ولى براى تقدير از كسانى كه بنا را تجديد كرده اند مى توانند نام آنها را نيز به عنوان تجديد كنندگان بنا يادآور شوند. والله العالم

صفحه112
3. روزه
* عاجز شدن فرزند از روزه قضاى پدر
   سؤال 367. اگر پسر بزرگ بعد از مرگ پدر، از گرفتن روزه ها عاجز باشد، به گونه اى كه تا آخر عمر نتواند قضاى روزه ها را بگيرد. آيا واجب است كه از مال خودش فردى را اجير كند؟
بسمه تعالى: هرگاه پسر بزرگ از قضاى نمازها و روزه هاى پدر عاجز باشد، نايب گرفتن بر او واجب نيست، ولى احتياط آن است كه از تركه ميت كسى را براى قضا نمازها و روزه ها اجير كند. والله العالم
 
* روزه و مرض قند
   سؤال 368. اينجانب به مرض قند مبتلا هستم و بر طبق دستور پزشك، در طول روز بايد دو ليوان آب مصرف كنم. آيا مى توانم اين مقدار آب بخورم و روزه ام صحيح باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه پزشك مورد اعتماد نظر داد كه روزه براى شما ضرر دارد، افطار كنيد و اگر در اثناى سال تا رمضان آينده بهبودى پيدا كرديد قضا كنيد و گرنه براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهيد. والله العالم
* جنابت در يوم الشك اول رمضان
   سؤال 369. اگر كسى به حالت عمدى در يوم الشك اول رمضان با جنابت وارد صبح شود و سپس معلوم شود كه آن روز، روز اول رمضان بوده است، وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: وظيفه ى چنين فردى پس از آگاهى امساك است و سپس آن روز را قضا كند. والله العالم
* جنب تيمم كند و قبل از اذان به خواب رود

صفحه113
   سؤال 370. كسى كه جنب بوده و تيمم كرده و غسل را انجام نداده، قبل از اذان به خواب مى رود، آيا روزه اش صحيح است؟
بسمه تعالى: تيمم در صورتى صحيح است كه وقت براى غسل كافى نباشد و بايد تا طلوع فجر بيدار بماند و اگر خوابيد روزه را بايد قضا كند. والله العالم
* تغيير ساعت و اشتباه در ابتداء اذان صبح
   سؤال 371. اگر متوجه شويم كه به خاطر تغيير ساعات رسمى كشور، پس از اذان صبح غذا خورده ايم، آيا قضاى روزه آن روز واجب است؟
بسمه تعالى: قضا واجب است، ولى كفاره ندارد. والله العالم
* روزه جنب اگر تيمم را فراموش كند
   سؤال 372. براى شخصى غسل ضرر داشته و وظيفه ى او تيمم بدل از غسل بوده است. اگر تيمم را فراموش كند و به همان صورت روزه بگيرد و نماز بخواند، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: بايد نماز و روزه ى آن روز را قضا نمايد. والله العالم
* اقامت در مكانى به مدت ده سال
   سؤال 373. كسانى كه به عنوان مهاجر به مدت طولانى، بيش از ده سال در ايران اقامت دارند و زمان بازگشت آنها به وطنشان مشخص نيست، آيا مى توانند محل زندگى فعلى خود را وطن اختيار نمايند؟
بسمه تعالى: محل زندگى آنها وطن محسوب مى شود. والله العالم
* كفاره روزه جنب
   سؤال 374. اگر كسى عمداً با حالت جنابت وارد اذان صبح شود و سپس با چيز حلال افطار كند، آيا كفاره دو برابر مى شود؟
بسمه تعالى: يك كفاره كافى است. والله العالم
* حكم جاهل به وجوب روزه

صفحه114
   سؤال 375. كسى كه جاهل به وجوب روزه بوده، آيا قضا و كفاره ى روزه هايى كه نگرفته، بر او واجب است؟
بسمه تعالى: هرگاه چنين شخصى در كشور اسلامى حضور داشته، جهل او پذيرفته نيست و وظيفه اش قضا و كفاره است. والله العالم
* خوردن آب در حال روزه به خاطر جهل به مسئله
   سؤال 376. فردى در دوران نوجوانى به خاطر جهل به مسأله و تشنگى زياد، در ماه رمضان آب خورده است. اكنون وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، قضا و كفاره دارد. والله العالم
* شك در جنب شدن قبل از اذان يا بعد از اذان صبح
   سؤال 377. اگر در قضاى رمضان و پس از اذان صبح بيدار شود و شك كند كه قبل از اذان جنب بوده يا پس از اذان، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: بنا را بر اين مى گذارد كه پس از اذان صبح جنب شده است. والله العالم
* قصد سفر و توقف قبل از مسافت شرعى
   سؤال 378. شخصى به قصد طى مسافت شرعى، قبل از ظهر از وطن خارج شد. در پنج كيلومترى و قبل از مسافت شرعى توقف كرد، ولى افطار نكرد و بعد از ظهر از سفر منصرف شد. حكم روزه اش چيست؟ آيا لازم است به وطن برگردد؟
بسمـه تعـالى: اگـر قصـد سفـر كـرده و در عيـن حـال نيت قطـع روزه ننمـوده اسـت، روزه ى او در آن محـل صحيـح اسـت و لازم نيسـت به وطـن بـرگـردد. چـون قـاطع روزه محقق نشده است، ولى اگر با نيت سفر، نيت روزه نكرده است، روزه را تا غروب امساك و بعداً قضا كند. والله العالم
* اگر روزه دار خون دماغ شود و خون وارد حلق شود
   سؤال 379. شخص روزه دارى كه خون دماغ شده و مى داند كه اگر سر را براى بند آمدن بالا بگيرد، خون وارد حلق مى شود، آيا چنين كارى روزه را باطل مى كند؟

صفحه115
بسمه تعالى: نبايد سر را بالا بگيرد و در صورتى كه خون وارد حلق شود روزه اش باطل مى شود و كفاره دارد، مگر اين كه ضرورت ايجاب كند براى بند آوردن خون، سر را بالا بگيرد; در اين صورت بايد روزه ى قضا بگيرد، ولى كفاره ندارد. والله العالم
* شك در بقاء مرض تا سال بعد
   سؤال 380. مدتى مريض شدم و نتوانستم روزه ماه رمضان را بگيرم و بيمارى ام طول كشيد نمى دانم كه آيا تا ماه رمضان بعدى استمرار داشت كه روزه هاى گذشته قضا نداشته باشد يا خير، تكلفيم چيست؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله قضا واجب نيست. والله العالم
* كفاره افطار در قضاى روزه
   سؤال 381. اگر كسى در قضاى روزه ى ماه رمضان، بعد از ظهر افطار كند و از حرام بودن افطار اطلاعى نداشته است، آيا كفاره (دادن ده مُد طعام به ده فقير) بر او واجب است؟
بسمه تعالى: هرگاه در فرا گرفتن حكم شرعى كوتاهى كرده باشد، كفاره بر او لازم است و اگر جاهلِ قاصر باشد، كفاره لازم نيست. والله العالم
*صحت روزه اگر پيش از ظهر به وطن برسد
   سؤال 382. مسافرى كه پيش از ظهر به وطن برمى گردد در چه صورت روزه ى او درست است؟
بسمه تعالى: اگر در بين راه چيزى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده، و پيش از ظهر به جايى برسد كه ديوار شهر را ببيند يا صداى اذان را بشنوند، روزه ى او صحيح است. والله العالم
* مراد از وطن
   سؤال 383. منظور از وطن چيست؟
بسمه تعالى: جايى را كه انسان براى اقامت و زندگى خود اختيار كرده وطن اوست;

صفحه116
چه در آنجا به دنيا آمده و يا خودش آن جا را براى زندگى اختيار كرده باشد. والله العالم
* شير دادن ديگرى به بچه و روزه گرفتن مادر
   سؤال 384. در توضيح المسائل آمده اگر كسى پيدا شود كه بدون دريافت اجرت بچه را شير بدهد و يا براى شير دادن از پدر يا از شخص ديگر اجرت بگيرد واجب است كه بچه را به او بدهد و روزه بگيرد. آيا تفحص براى پيدا كردن چنين شخصى لازم است؟
بسمه تعالى: اگر تفحص، ممكن و آسان است، فحص كند، در غير اين صورت فحص لازم نيست. والله العالم
* افطار در وطن قبل از سفر
   سؤال 385. شخصى كه قصد مسافرت داشته باشد آيا مى تواند قبل از سفر در وطن افطار كند و به سفر برود؟
بسمه تعالى: قبل از رسيدن به حد ترخص (جايى كه آثار وطن يا اذان ديده و شنيده نمى شود)، نمى تواند روزه ى خود را بخورد و اگر افطار كند، قضا و كفاره دارد. والله العالم
* كفاره تأخير قضاى روزه زن حامله
   سؤال 386. زنى كه در ماه رمضان حامله بوده و تا ماه رمضان بعدى به خاطر شير دادن نتوانسته است روزه ى قضا بگيرد، آيا كفاره هم بايد پرداخت كند؟
بسمه تعالى: بايد روزه هاى فوت شده را قضا نمايد و كفاره عذرى نيز بپردازد. والله العالم
* افطار زن حامله با نظر پزشك
   سؤال 387. آيا زن حامله، مى تواند بر اساس گفته ى پزشك روزه خود را افطار كند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه از قول پزشك اطمينان پيدا كند كه روزه براى او ضرر دارد، مى تواند روزه را افطار كند. والله العالم
* روزه حائض كه غسل انجام نداده

صفحه117
   سؤال 388. زنى پس از هفت روز خون ديدن پاك شده و غسل مى كند. روز هشتم و نهم لكه هاى قهوه اى مى بيند، و پيش از ده روز قطع مى شود ولى به علت جهل به مسأله، غسل نمى كند، آيا روزه ى او با همان حال صحيح است؟
بسمه تعالى: بايد روزه ها و نمازهاى روزهاى هشتم و نهم را قضا كند و همچنين روزه ها و نمازهاى پس از روز نهم را تا موقعى كه غسلى انجام داده باشد. والله العالم
* زنى پس از اذان صبح متوجه شود كه پاك است
   سؤال 389. زنى مى دانست كه وظيفه اش امتحان كردن است و روز آخر عادت او در ماه رمضان واقع شد. تا سه ساعت پس از نيمه شب امتحان نموده، ولى آلوده بود. خسته شد و خوابيد. پس از اذان صبح متوجه شد كه پاك است. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر احتمال مى دهد موقعى پاك شده است كه براى غسل و تيمم وقتى نبوده است، روزه او صحيح است. والله العالم
* وارد شدن خون به حلق بدون اختيار
   سؤال 390. كسى كه آندوسكوپى كرده و بينى او زخم شده، خون به گلو مى رود و بى اختيار فرو مى رود. آيا روزه ى او باطل مى شود؟
بسمه تعالى: روزه را بگيرد و احتياطاً قضا كند. والله العالم
* قصد توطن طلبه
   سؤال 391. طلبه اى كه در قم قصد وطن نموده است، پس از يك سال از قم بيرون مى رود و پس از مدتى به قم برمى گردد. حكم نماز و روزه اش چگونه است؟
بسمه تعالى: اگر از قم اعراض نكرده، حكم وطن را دارد و اگر اعراض كرده بايد مدتى (اقلاً سه ماه) در قم بماند تا دوباره براى او وطن جديد محسوب شود; مشروط به اين كه قصد ماندن در قم را داشته باشد. والله العالم
* حرج و ضرر در روزه
   سؤال 392. حرج و ضررى كه موجب سقوط روزه مى شود، آيا نسبت به شخص

صفحه118
روزه گيرنده در نظر گرفته مى شود يا نوع مردم را بايد ملاحظه نمود؟
بسمه تعالى: ملاك در حرج خود شخص است، اما ضرر در عبادات، شخصى و در معاملات نوعى است. والله العالم
* سرمه به چشم كشيدن روزه دار
   سؤال 393. اگر سرمه اى كه به چشم كشيده مى شود، سياهى آن در حلق ديده شود، آيا موجب بطلان روزه مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، اشكال ندارد و مبطل روزه نيست. والله العالم
* غسل جنابت مسافر
   سؤال 394. كسى كه مسافر بوده و شب، جنب شده است، قبل از ظهر به محل زندگى مى رسد و تا اين لحظه كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده است. حال اگر در بين راه غسل كند روزه ى او چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر مقصود از بين راه، پيش از اذان صبح باشد روزه ى وى صحيح است و اگر مقصود، پس از اذان صبح باشد روزه باطل و بايد قضا كند. والله العالم
* نيابت از ميت
   سؤال 395. كسى كه روزه ى قضا به عهده اش مى باشد، آيا مى تواند به نيابت از ميت روزه بگيرد و نماز به جا آورد؟
بسمه تعالى: با داشتن قضاى روزه نمى توان در روزه از ديگران نيابت كرد، ولى با داشتن نماز قضا، مى توان در نماز از ديگران نيابت كرد. والله العالم
* ريختن قطره به چشم در ماه رمضان
   سؤال 396. اگر يقين داشته باشيم كه با ريختن قطره به چشم، طعم آن به حلق مى رسد، آيا روزه باطل مى شود؟
بسمه تعالى: ريختن دارو در چشم مبطل روزه نيست.
* جنون ادوارى روزه دار

صفحه119
   سؤال 397. شخصى دچار بيمارى جنون ادوارى مى باشد و در بين روز حالت جنون به وى دست مى دهد. آيا ادامه ى روزه بر وى واجب است؟
بسمه تعالى: ظاهراً امساك بر او واجب نيست; هر چند احتياط مستحب اين است كه اين حالت اگر پيش از ظهر رخ بدهد و تا غروب عارضه اى پيش نيايد، روزه را ادامه دهد. والله العالم
* باقيماندن بر جنابت تا اذان صبح
   سؤال 398. شخص جُنُب هنگام سحر بيدار شد، ولى براى غُسل وقت نداشت و مى دانست كه در مجرا منى مانده است.به خاطر ضيق وقت، بول نكرد، با تيمم صبح كرد. بعد از اذان، همراه بول، منى هم از او خارج شد. حكم نماز و روزه ى او چيست؟
بسمه تعالى: بايد غُسل كند و نماز را اعاده كند و قضاى روزه را انجام دهد. والله العالم
4. راه هاى ثبوت اوّل ماه
* محاسبات نجومى براى اثبات اول ماه
   سؤال 399. آيا مى توان با محاسبات نجومى اوّل ماه را ثابت نمود؟
بسمه تعالى: محاسبات نجومى گاهى رؤيت را غير ممكن مى داند و گاهى ممكن و قطعى. در صورت نخست مى تواند مانع از پذيرش شهادت دو نفر باشد. زيرا در مقابل اصول علمى، از شهادت يك يا دو نفر اطمينان حاصل نمى شود. لذا در روايات هست كه اگر هوا صاف باشد و مانعى در جوّ نباشد و افرادى استهلال كنند ولى فقط دو نفر ببينند، شهادت آنها پذيرفته نيست.
در صورت دوم چون روزه گرفتن و افطار كردن مرهون رؤيت هلال است و در اينجا چون رؤيت محقق نشده است، نمى توان بر محاسبات اعتماد نمود، مگر اين كه به حد يقين برسد. والله العالم
* رؤيت هلال با تلسكوپ

صفحه120
   سؤال 400. آيا رؤيت هلال با تلسكوپ ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: در رؤيت هلال، چشم مسلح كافى نيست و بايد رؤيت با چشم غير مسلح باشد، ولى اگر با چشم مسلح جاى هلال معيّن شود و سپس با چشم غير مسلح ديده شود كافى است. والله العالم
* رؤيت ماه با ابزارهاى اپتيكى
   سؤال 401. اگر گروه هاى رصدى با ابزارهاى اپتيكى قبل از غروب خورشيد، شب اول ماه قمرى را ببينند، آيا مى توان حكم كرد كه فردا اول ماه قمرى مى باشد؟
بسمه تعالى: ماه طبيعى غير از ماه شرعى است. آنچه كه با ابزار و ادوات نجومى ديده مى شود، هلال طبيعى است و آنچه كه موضوع حكم است، هلال شرعى است; يعنى فاصله ى ماه از خورشيد به قدرى باشد كه بتوان آن را با چشم غير مسلح ديد. والله العالم
* شهادت دو نفر عادل بر رؤيت هلال
   سؤال 402. اگر در غروب روز 29ماه قمرى، عده ى كثيرى استهلال كنند و كسى ادعاى رؤيت نكند، ولى دو شخص عادل ادعا كنند كه ماه را در همان محل ديده اند. آيا شهادت آنان پذيرفته است؟
بسمه تعالى: هرگاه هوا آلوده و ابرى نباشد و گروهى استهلال كنند و جز اين دو نفر كسى هلال را نبيند، شهادت دو نفر مورد پذيرش نمى باشد.
* راه اثبات اول ماه
   سؤال 403. اوّل ماه قمرى چگونه اثبات مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه ماه در غرب ديده شود براى شرق حجت نيست، ولى بالعكس حجت است; مثلاً اگر در مكه يا استانبول هلال ديده شود براى تهران حجت نيست اگر در تهران ديده شود براى نقاط غربى حجت است و همچنين اگر در نقطه اى ديده شود، ماه براى محلى كه با اين نقطه وحدت افق دارد نيز ثابت مى شود و ميزان در وحدت افق اين است كه خط نصف النهار هر دو منطقه يكى يا نزديك به هم باشد. والله العالم

صفحه121
* عدم رؤيت ماه به دليل شرايط جوى
   سؤال 404. اگر گروه هاى استهلال در شامگاه 29ماه قمرى اقدام به رصد نمايند و به دليل شرايط نامناسب جوى(وجود غبار، ابر و...) هلال ماه را نبينند و در شامگاه روز بعد هلال ماه به طور ضخيم ظاهر شود، آيا مى توانند استنباط كنند كه شب دوم مى باشد؟
بسمه تعالى: در اين مورد به نكات زير توجه شود:
1. فرض بر اين است كه در رؤيت هلال وحدت افق شرط است; به اين معنى كه اگر ماه در منطقه اى ديده شد و در منطقه ى ديگر قابل رؤيت نبود و خط نصف النهار دو منطقه هم، متحد يا متقارب نباشد، در اين صورت، اهالى منقطه ى نخست بايد به احكام رؤيت هلال عمل كنند و اهالى منطقه ى دوم بايد منتظر رؤيت هلال در شب بعد باشند; مثلاً هرگاه ماه در استانبول به هنگام غروب خورشيد ديده شد، ولى در تهران، موقع غروب قابل رؤيت نبود، رؤيت در استانبول براى مردم تهران اعتبار ندارد.
2. حركت ماه از شرق به سوى غرب است. بنابراين، هرگاه شبى در مشهد ماه رؤيت شد قهراً ماه از تحت الشعاع درآمده و متولد شده است. در اين صورت، براى مردم تهران نيز حجت خواهد بود; هر چند به خاطر اوضاع جوى ديده نشود، زيرا ماه در مسير خود از شرق به غرب در افق تهران قابل رؤيت بوده و اوضاع جوى مانع رؤيت شده است.
3. ماه در پايان ماه مقارن با خورشيد است و تحت الشعاع خورشيد قرار مى گيرد. از اين جهت قابل رؤيت نخواهد بود مگر اين كه تقريباً هفت درجه از خورشيد فاصله بگيرد تا مقدارى كمى از آن به خاطر خروج از تحت الشعاع قابل رؤيت شود و هر چه زمان بگذرد هلال ضخيم تر شده و بيشتر جلوه خواهد كرد.
با توجه به اين مقدمات سه گانه روشن مى شود كه مطوق يا ضخيم بودن ماه دليل بر دو شبه بودن آن نيست; مشروط بر اين كه وحدت افق را شرط بدانيم. زيرا چه بسا ممكن است ماه در منطقه ى شرقى مثل خراسان تحت الشعاع قرار گرفته و از خورشيد به

صفحه122
مقدار لازم فاصله نگرفته باشد و يك ساعت پس از آن به خاطر فاصله ى بيشتر، در منطقه ى غربى مانند اروميه ديده شود. در اين صورت، ماه فقط براى اهالى اروميه شب اوّل مى باشد، نه براى مردم خراسان. ولى بايد توجه نمود كه ماه پس از گذشت 24ساعت، از خورشيد فاصله ى بيشترى مى گيرد و در نتيجه اهالى خراسان آن را در شب بعد ضخيم و مطوق مى بينند و تصور مى كنند كه دو شبه است; در حالى كه براى آنان شب اول است و اين تطويق به خاطر سير 24ساعته رخ داده و به اين حالت درآمده است و اين حالت دليل بر اين نيست كه براى مردم خراسان در شب قبل قابل رؤيت بوده است. زيرا ماه يك ساعت بعد در اروميه از تحت الشعاع درآمده است. والله العالم
* رؤيت هلال در شهرهاى غربى و جنوب غربى
   سؤال 405. اگر هلال ماه در شهرهاى غربى و جنوب غربى كشور رؤيت شود، آيا مى توان اوّل ماه قمرى را براى كل كشور در نظر گرفت؟
بسمـه تعـالى: هـلال مـاه اگـر در شـرق زميـن ديـده شـود بـراى منـاطق غـرب حجـت اسـت، زيرا حركت ماه از شرق به غرب حركت مى كند و رؤيت در شرق گواه بر آن است كه ماه از تحت الشعاع درآمده وقطعاً در مناطق غربى قابل رؤيت مى باشد. اگر ماه در غرب زمين ديده شود، در صورتى براى اهالى شهرهاى ديگر حجت است كه وحدت عرفى در افق داشته باشند; به اين معنى كه خط نصف النهار آنها در بلاد معتدله، يكى يا قريب يكديگر باشد. والله العالم
* لزوم وحدت افق در رؤيت هلال
   سؤال 406. نظر حضرتعالى در خصوص فتواى مرحوم آية الله عظماى خويى چيست كه مى فرمود«هلال ماه اگر در هر جايى از كره زمين رؤيت شود، همه ى امت اسلام بايد اول ماه قمرى را در يك روز مشترك آغاز نمايند»؟
بسمه تعالى: فتواى مرحوم آية الله عظماى خويى بر اساس عدم اعتبار وحدت افق است و به نظر ما وحدت افق شرط است. والله العالم

صفحه123

5. خمس

* مؤونه بودن سرمايه
   سؤال 407. آيا سرمايه از مؤونه است؟
بسمه تعالى: هرگاه تخميس سرمايه موجبِ مشقت در زندگى شود، خمس ندارد، ولى سرمايه هايى كه تخميس آن چنين پيامدى ندارد، بايد تخميس شود. والله العالم
* خمس ارزاق خانه و پس انداز در بانك
   سؤال 408. آيا به ارزاق خانه و همچنين به مبلغى كه در بانك گذاشته شده است، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در صورت گذشت سال و به مصرف نرسيدن، خمس آن را بپردازد. والله العالم
* غسل كردن با آبى كه مالك آن خمس نمى دهد
   سؤال 409. يقين داريم شخصى خمس نمى دهد. آيا غسل كردن با آب حمام اين شخص صحيح است؟
بسمه تعالى: غسل صحيح است. والله العالم
* خمس قرض
   سؤال 410. پولى كه انسان به ديگرى قرض داده و معلوم نيست برگردد، آيا خمس دارد؟
بسمه تعالى: تا دريافت نكند خمس ندارد مگر اين كه قبل از دادن قرض، سال بر او گذشته باشد. والله العالم
* خمس شهريه
   سؤال 411. آيا بر شهريه خمس تعلّق مى گيرد؟

صفحه124
بسمه تعالى: خمس ندارد. والله العالم
* انتساب سادات از طريق مادر
   سؤال 412. آيا كسى كه مادرش سيده مى باشد به سادات منتسب مى باشد؟
بسمه تعالى: انتساب از طريق پدر يا مادر مايه سيادت است ولى حقوق واجبه مانند خمس به كسى مى رسد كه از طرف پدر منسوب باشد. والله العالم
* خمس حقوق بازنشستگى
   سؤال 413. هنگامى كه بازنشسته شدم مبلغى را به عنوان پاداش آخر خدمت دريافت نمودم اين مبلغ را در بانك گذاشتم تا سود بدست آورم آيا بر اصل آن و سود، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه سال بگذرد، خمس به آن دو تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس پس انداز براى خريد جهيزيه
   سؤال 414. اگر مبلغى را جهت خريد و تهيه جهيزيه پس انداز نمايم و سال بر آن بگذرد خمس به آن تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه پول را در خريد جهيزيه صرف كند خمس ندارد اما اگر پول را نگهدارد خمس دارد. والله العالم
* نحوه پرداخت خمس دستگردان شده
   سؤال 415. اگر سر سال خمسى ام، مقدار خمس را محاسبه و دست گردان كنم و قصد داشته باشم از درآمد سال آينده پرداخت نمايم، خمس را چگونه محاسبه كنم؟
بسمه تعالى: اول بايد درآمد سال جديد را تخميس و از باقيمانده آن، بدهكارى قبلى بابت خمس را ادا كنيد. والله العالم
* خمس مخارج دريافت شده از پدر
   سؤال 416. شخصى كه مخارجش را از پدرش دريافت مى كند، آيا به اين پول خمس

صفحه125
تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: آنچه را كه از پدر دريافت مى كند، اگر براى او تمليك كند و سال بگذرد، خمس به آن تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس هديه
   سؤال 417. اگر مردى به همسر خود پول يا سكه يا پيراهنى هديه بدهد، آيا به آنها خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه سال بگذرد و از آن استفاده نكند، به آن خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس خريد مدت دار
   سؤال 418. شخصى مقدارى برنج و مايحتاج را با چك مدت دار خريده و مبلغ آن را بدهكار است. آيا سر سال خمسى به اين اجناس خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: برنج ياد شده خمس ندارد . والله العالم
* دادن خمس به واجب النفقه
   سؤال 419. در برخى از كتب فقهى نوشته شده كه دادن خمس به كسى كه نفقه اش بر صاحب خمس واجب است، احتياطاً جايز نيست ; مگر در مورد نفقه ى غير لازمه. نظر حضرتعالى در اين باره چيست؟
بسمه تعالى: مراد از نفقه ى غير لازمه اين است كه جزء زندگى فرد نيست; مانند سفرهاى زيارتى و سياحتى كه در شأن اوست. در اين صورت مى توان از خمس به او پرداخت.
* خمس پس انداز مسكن و جهيزيه
   سؤال 420. كارگرى از درآمد خود مبلغى را براى خريد مسكن و وسائل مورد نياز منزل يا تهيه ى جهيزيه و مبلغى ديگرى را براى درمان بيمارى احتمالى پس انداز مى كند، آيا پس از سال خمسى، به اين مبالغ خمس تعلق مى گيرد؟

صفحه126
بسمه تعالى: پولى را كه براى تهيه ى جهيزه پس انداز مى كند، اگر صرف در تهيه جهيزيه شود خمس ندارد و اگر به صورت پول نگهدارى شود خمس دارد. همچنين پول تهيه ى مسكن كه پس انداز مى شود خمس دارد . والله العالم
* خمس سرمايه
   سؤال 421. اگر كسى قادر به پرداخت خمس سرمايه نباشد، آيا بايد آن را دست گردان كند؟
بسمه تعالى: هرگاه سرمايه به قدرى ضعيف است كه اگر خمس آن را بپردازد زندگى او حرجى (دچار مشكل) مى شود، در اين صورت خمس آن واجب نيست و اين نوع سرمايه جزء مؤونه است و نيازى به دست گردان ندارد. والله العالم
* خمس جواير
   سؤال 422. آيا بر جوايزى كه به شخصى داده مى شود و چند سال از آن مى گذرد و مورد استفاده قرار نمى گيرد، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: به هديه و جايزه، پس از مرور سال، خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس مبلغ مازاد
   سؤال 423. گاهى كالايى به خاطر وضع اقتصادى تا چندين برابر، قيمت پيدا مى كند و پس از مدتى به حالت عادى برمى گردد. در اين فاصله سال خمسى فرامى رسد. آيا پرداخت خمس مبلغِ مازاد واجب است؟ البته خمس اصل مال پرداخت شده است.
بسمـه تعـالـى: پـرداخت خمس مـازاد كالايى كه در مغازه يا در خانه هست و قيمت آن بالا رفته، مادامى كـه فـروخته نشـده است، لازم نيست. بنابراين، اگر صاحب كالا از روى ملاحظاتى آن را نفروشد و قيمت تنزل كند، او ضامن خمس قيمت بالا رفتـه نيست. والله العالم
* خمس پارچه
   سؤال 424. پارچه اى را به قصد اين كه لباس بدوزيم خريديم، ولى به عللى

صفحه127
نتوانستيم تا سر سال خمسى آن را بدوزيم. خمس آن چه مقدار مى باشد؟
بسمه تعالى: خمس قيمت خريد را بپردازيد. والله العالم
* خمس پول حاصل از فروش زمين كشاورزى
   سؤال 425. شخصى زمين كشاوزرى داشت كه اگر خمس آن را مى پرداخت، زندگى او دچار مشكل مى شد، ولى بعداً اين زمين را فروخت و شش ماه بعد مرد. آيا به پول آن كه به ورثه رسيده است، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: پس از كسر بدهى هاى ميت، خمس باقيمانده را بپردازند. والله العالم
* خمس مواد غذايى
   سؤال 426. اگر مواد غذايى را به صورت نسيه بخريم و سال خمسى برسد، خمس آن واجب است؟
بسمه تعالى: پس از كم كردن بدهى، خمس باقيمانده واجب است. والله العالم
* خمس لباس بلااستفاده
   سؤال 427. آيا به وسائل زندگى مانند لباس و غيره كه مدتى از آنها استفاده شده و سپس بدون استفاده مانده است، خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه احتمال مى دهيد بعداً از وسائل استفاده خواهيد كرد، خمس به آن تعلق نمى گيرد. والله العالم
* خمس مبلغ پول سيم كارت اعتبارى
   سؤال 428. در صورتى كه در سر سالِ خمسى، مبلغى پول در سيم كارت اعتبارى باقى بماند، آيا بر اين مبلغ خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس مبلغ باقيمانده را بايد پرداخت. والله العالم
*خمس وام
   سؤال 429. مبلغ صدهزار تومان وام گرفتم و بيست هزار تومان آن را به ديگرى

صفحه128
قرض دادم. آيا به تمام مبلغ يا به جزء آن خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر همه ى قسط هاى وام را پرداخته ايد، خمس آنچه را كه به ديگرى قرض داده ايد، پس از دريافت بپردازيد. والله العالم
* خمس هديه
   سؤال 430. چيزى را خريدم، ولى استفاده ننمودم و قبل از رسيدن سال خمسى آن را به رفيقم هديه دادم. آيا بايد خمس آن را بپردازم؟
بسمه تعالى: خمس تعلق نمى گيرد. والله العالم
* خمس مابه التفاوت قيمت زمان ارث تا زمان فروش
   سؤال 431. زمين يا خانه يا ماشينى كه به ارث رسيده است، اگر پس از چند سال به فروش برسد، آيا مابه التفاوت قيمت زمان ارث تا زمان فروش، مشمول خمس مى باشد؟
بسمه تعالى: ارث خمس ندارد، ولى اگر پس از مرور زمان ارزش بيشترى پيدا كرد، در صورت فروش، ارزش اضافى خمس دارد. والله العالم
* خمس مستمرى تأمين اجتماعى
   سؤال 432. پدرم مستمرى بگير بيمه ى تأمين اجتماعى بوده كه الآن از دنيا رفته است و مادرم از حقوق او استفاده مى كند. آيا به اين پول خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر از هزينه ى زندگى مادر تا آخر سال اضافه بماند، بايد خمس آن مقدار را بپردازد. والله العالم
* خمس مهريه
   سؤال 433. زمينى مهريه ى زنى بوده و حدود پانزده سال به آن نيازى نداشته است. پس از 15سال آن زمين را فروخته و پولش را كنار گذاشته است، ولى سال بر او نگذشته. آيا بر اين پول خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس آن را بپردازد. والله العالم

صفحه129
* خمس طلاجات
   سؤال 434. آيا به سكه ى بهارآزادى و طلاهايى كه خانم ها براى زينت استفاده مى كنند يا زرگرها در مغازه ى خود نگهدارى مى كنند، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس به آنها تعلق مى گيرد، مگر زيور آلاتِ متعارف خانم ها كه خمس ندارد. والله العالم
* خمس آذوقه مازاد
   سؤال 435. آذوقه اى كه در طول سال مصرف مى شود در صورتى كه در آخر سالِ خمسى، مقدارى از آن زياد بيايد و خمس آن را پرداخت كند و در سال بعد به همان مقدار زياد بيايد، آيا مجدداً بايد خمس آن پرداخت شود؟
بسمه تعالى: اگر مقدار باقيمانده از آذوقه اى باشد كه خمس آن را پرداخته است، دوباره خمس به آن تعلّق نمى گيرد و اگر باقيمانده از آذوقه ى جديد است، بايد خمس آن را بپرازد. والله العالم
* خمس مازاد فروش مغازه
   سؤال 436. اگر با پول خمس داده، مغازه اى خريدارى شود و بعد از چند سال، به قيمت گرانتر فروخته و پول آن تا آخر سال خمسى نگه داشته شود. آيا بر مازاد، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال بايد خمس مازاد را بپردازد. والله العالم
* خمس طلاى هديه داده شده به زن
   سؤال 437. آيا به طلاى زينتى كه به زن هديه داده و يا خريدارى شده است، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر طلا مطابق شأن زن باشد، خمس ندارد. در غير اين صورت، بايد خمس آن را بپردازد. والله العالم

صفحه130
* صرف كردن سهم امام(عليه السلام) در خريد قرآن، نهج البلاغه و...
   سؤال 438. آيا اجازه مى فرماييد كه بخشى از سهم امام(عليه السلام) براى خريد قرآن، نهج البلاغه، صحيفه ى سجاديه، رساله عمليه، مفاتيح و ديگر كتب مذهبى صرف شده و به جوانان هديه داده شود؟
بسمه تعالى: تهيه ى قرآن، نهج البلاغه و صحيفه ى سجاديه و نشر آنها در مناطق محروم كه قدرت خريد اين كتاب ها را ندارند و براى آنها لازم است، مانعى ندارد. والله العالم
* خمس قبر و كفن
   سؤال 439. چند سال قبل، قبر و كفنى خريدم. آيا خمس آن به قيمت فعلى داده شود يا به قيمت قبلى؟
بسمه تعالى: هرگاه اصل پولى را كه با آن قبر و كفن خريده ايد و خمسش را پرداخت كرده ايد، چيز ديگرى بر ذمه ى شما نيست و گرنه، خمس اصل آن پول را بپردازيد . والله العالم
* پرداخت خمس قبل از سر رسيد سال خمسى
   سؤال 440. آيا مى توان خمس درآمد را قبل از سررسيد سال خمسى پرداخت كرد؟
بسمه تعالى: مى توانيد بپردازيد و نيز مى توانيد سر سال، خمسِ مازاد بر مؤونه را پرداخت كنيد. والله العالم
* استفاده طلاب از وجوهات در ايام تبليغ
   سؤال 441. طلابى به جهت تبليغ و صله ى رحم و... به مدت چند ماه مشغول تحصيل نيستند. آيا از وجوهات مى توانند استفاده نمايند؟
بسمه تعالى: هرگاه در ايام تحصيل مشغول فراگيرى علوم حوزوى هستند در طول سال مى توانند از شهريه استفاده كنند. و الله العالم

صفحه131
* استفاده از شهريه براى مبلغ
   سؤال 442. شخصى چند سال در حوزه ى علميه مشغول تحصيل علوم دينى بوده و از شهريه و موقوفه ى مدرسه استفاده كرده است و اكنون چند سالى است كه تحصيل را رها كرده است، لكن در سطح خانواده و فاميل و دوستان و آشنايان تا حد امكان فعاليت تبليغى مى كند. او چگونه مى تواند از شهريه اى كه استفاده نموده است، برئ الذمه شود؟
بسمه تعالى: هرگاه در ميان اقوام و دوستان در مواقع مناسب تبليغ كرده باشد، ان شاء الله، دِين خود را ادا نموده است. والله العالم
* مصرف كردن سهم امام(ع) در تعمير عتبات
   سؤال 443. آيا مى توان سهم مبارك امام(عليه السلام) را براى تعمير عتبات صرف كرد؟
بسمه تعالى: سهم مبارك امام براى مصارف حوزه هاى علميه مى باشد و بايد در اين راه مصرف شود. براى تعمير عتبات از منابع ديگر استفاده كنيد. والله العالم
* استفاده از سهم امام(ع) در ساخت مسجد
   سؤال 444. آيا از سهم امام(عليه السلام) اجازه مى فرماييد كه در تكميل ساخت مسجد استفاده شود؟
بسمه تعالى: بايد براى تعمير مسجد از زكات و ديگر تبرعات استفاده كرد، مگر در نقاط محروم كه راهى جز صرف سهم امام نباشد. والله العالم
* گرفتن شهريه با وجود درآمد مكفى
   سؤال 445. طلبه اى، براى مدتى درآمد كافى دارد، ولى به خاطر عدم اطمينان به استمرار آن درآمد و مشكلات قطع ووصل مجدد شهريه، هنوز شهريه دريافت مى كند. آيا گرفتن شهريه براى او جايز است؟
بسمه تعالى: اگر آن طلبه نيازمند است، شهريه را مصرف كند و در صورت بى نيازى به طلبه ى نيازمند بدهد. والله العالم

صفحه132
* خمس ديه
   سؤال 446. آيا به ديه ى قتل نفس يا جراحت، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: ديه خمس ندارد، خواه ديه مربوط به نقصى باشد كه بر او وارد شده باشد، خواه مربوط به ديگرى باشد و او ارث ببرد. والله العالم
* نحوه پرداخت سهم سادات و امام(ع)
   سؤال 447. آيا پرداخت سهم سادات و امام(عليه السلام) بايد با اجازه ى مجتهد جامع الشرايط باشد؟ آيا مى توان به صورت اقساط پرداخت؟
بسمـه تعـالـى: سهـم امـام و سهـم سـادات مـربـوط بـه مقـام امـامت اسـت و بايـد با اجـازه ى امـام يا نـائب او (مجتهـد جـامع الشرايط) پـرداخت شـود و با اجازه ى مجتهد جامع الشرايط مى توان دست گردان كرد. والله العالم
* پرداخت خمس به سيد
   سؤال 448. آيا مى توان به سيد خمس پرداخت نمود، به شرط اين كه تمام يا مقدارى از آن را به عنوان هديه برگرداند؟
بسمه تعالى: اگر سيد مبلغى از خمس را بگيرد مالك مى شود و مى تواند به ديگرى هديه دهد، به شرط اين كه هديه مناسب با شأن وى باشد، ولى در عين حال مجبور به هديه نيست.
* اثبات نسب به رسول الله
   سؤال 449. نسب به رسول الله چگونه ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: نَسَب به دو راه ثابت مى شود:
1. بيّنه ى عادله بر انتساب شخص به رسول الله واهل بيت اطهارش(عليهم السلام)قائم شود.
2. شيوع و استفاضه در طول قرن هاى متمادى.
* ادعاى وجود شجره نامه براى انتساب به رسول الله
   سؤال 450. آيا ادعاى شخصى با داشتن شجره نامه براى انتساب او به رسول خدا

صفحه133
كافى است؟
بسمه تعالى: اعتبارى به شجره نامه نيست، مگر اين كه عدول اهل خبره در علم نَسَب بر صحت آن شجره نامه شهادت دهند. والله العالم
* ادعاى انتساب به رسول الله
   سؤال 451. آيا درباره ى حرمت ادعاى انتساب به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، در حالى كه دليل و مدركى ندارد رواياتى وجود دارد؟
بسمه تعالى: درباره ى حرمت مدعى نَسَب، اگر بدون علم باشد، رواياتى هست. از امام صادق(عليه السلام) روايت شده است كه فرمود: لعن الله...ومن ادّعى نسباً لا يعرف.(1) والله العالم
* كمك به سادات
   سؤال 452. چگونه مى توان به سادات كمك مالى كرد؟ آيا صدقه به آنها تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: از خمس درآمدها، سادات سهم دارند و همچنين مى توان از صدقات مستحبه به آنان داد. والله العالم
* خمس چند منزل
   سؤال 453. خانه اى خريدارى نموده و در آن سكونت مى كنم، از پس اندازم با قناعت و صرفه جويى خانه ديگر خريدارى كرده ام آيا خمس بر آن تعلق مى گيرد و نيز اگر با پس اندازى كه خمس به آن تعلق گرفته خانه خريده باشم، وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه با پولى كه سال از آن گذشته است خانه اى بخرد بايد خمس آن را بپردازيد و همچنين اگر با پولى كه سال بر آن نگذشته خانه دوم بخرد چون مازاد بر مؤنه است پس از گذشت سال بايد خمس مبلغى را كه با آن خانه را خريده است بپردازد. والله العالم

1 . الوسائل، ج17، ص 285.

صفحه134
* خريد منزل دوم با پس انداز
   سؤال 454. اگر با پس اندازى كه خمس به آن تعلق نگرفته باشد منزل دوم را خريدارى نمايم و در سر سال خمسى، قيمت آن افزايش نموده آيا بر اين افزايش قيمت،خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در صورت عدم نياز به منزل دوم پس از گذشت سال بر پولى كه با آن خانه خريده است خمس تعلق مى گيرد. و اگر با پولى كه خمس ندارد خريده باشد، تنها بر افزايش قيمت، خمس تعلّق مى گيرد و الاّ به همه آنها خمس تعلّق مى گيرد. والله العالم
* خمس عين مال يا قيمت آن
   سؤال 455. اگر به زمين يا خانه يا هر چيزى ديگر، خمس تعلق بگيرد، تخميس آن به چه صورت است؟ آيا خود مال بايد تخميس شود يا قيمت گذارى شود؟
بسمه تعالى: مى تواند خمس را از عين مال بدهد و يا از قيمت آن. والله العالم
* خمس افزايش قيمت
   سؤال 456. مغازه اى را خريدارى كرده ام بدين صورت كه مقدارى را نقد و الباقى را پس از دريافت وام پرداخت كرده ام اكنون اين مغازه افزايش قيمت پيدا كرده، خمس اين مغازه چگونه محاسبه مى شود؟
بسمه تعالى: مبلغى كه با آن مغازه را خريدارى كرده ايد خمس دارد، ولى افزايش قيمت آن خمس ندارد مگر موقع فروش كه بايد خمس افزوده شده را بپردازيد. والله العالم
* خمس مغازه بدهكار
   سؤال 457. مغازه اى با سرمايه11ميليون تومان مى باشد كه مبلغ 7ميليون تومان بدهى به بانك دارد، و مقدارى پول نقد و جنس و مقدارى از اموال را نيز به مشتريان به شكل نسيه فروخته ايم خمس اين اموال چگونه محاسبه مى شود؟

صفحه135
بسمه تعالى: پس از كسر بدهى ها و دريافت مطالبات، خمس باقى مانده را بپردازيد. والله العالم
* خمس قيمت خودرو
   سؤال 458. ماشينى را خريدارى نموده ام و پس از چند سال قيمت خودرو پايين آمد خمس آن طبق قيمت زمان خريد مى باشد و يا قيمت فعلى آن؟
بسمه تعالى: هرگاه با پولى كه خمس آن پرداخت نشده ماشين را خريده باشد بايد خمس قيمت آن روز را بپردازد. والله العالم
* پرداخت خمس طبق نظر مرجع ديگر
   سؤال 459. دو برادر شريك در خرج و دخل مى باشيم و برادرم از مرجعى غير از مرجع من تقليد مى كند آيا اجازه مى فرماييد كه ايشان طبق نظر مرجع من خمس اين اموال را بپردازد ؟
بسمه تعالى: شما خمس درآمد رابپردازيد، برادر هم مطابق نظر مرجع خود عمل كند. والله العالم
* خمس مغازه
   سؤال 460. مغازه اى دارم كه آن را اجاره دادم و از درآمد آن زندگيم اداره مى شود آيا خمس بر آن تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: مغازه اى كه وسيله زندگى است ولو از راه اجاره دادن خمس ندارد. والله العالم
* خمس هديه
   سؤال 461. آيا به هديه خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه شرايط خمس جمع باشد هديه معتنى به خمس دارد بالأخص اگر هديه از كسى باشد كه از او چنين توقعى نبود. والله العالم
* خمس پس انداز براى تهيه خانه، جهيزيه و لوازم ضرورى

صفحه136
   سؤال 462. بر پس انداز پول جهت خريد خانه و يا جهيزيه و يا لوازم ضرورى ديگرى كه مورد نياز باشد خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس مهريه
   سؤال 463. آيا بر مهريه كه دريافت شده خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: پس از دريافت مهريه و گذشت سال خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس رهن
   سؤال 464. آيا به مبلغى كه بابت رهن منزل پرداخت مى شود، خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه مبلغ رهن درآمد همان سال باشد خمس ندارد و اگر از سال هاى پيشين جمع شده است خمس دارد مگر اين كه با دادن خمس قادر بر رهن منزل مناسب نباشد كه در اين صورت خمس ندارد. والله العالم
* خمس هدايا و درآمدهاى اتفاقى
   سؤال 465. كسى كه شاغل نيست ولى گاهى يكى دو مرتبه در سال معاملاتى را انجام مى دهد يا هدايايى دريافت مى كند، آيا مى تواند براى هر كدام سال خمسى جداگانه قرار دهد؟
بسمه تعالى: انسان مى تواند براى هر درآمدى سال مستقل معيّن كند. والله العالم
* خمس مبلغ نذر
   سؤال 466. نذر نموده ام كه هر سال در ايام محرم به عزاداران طعام دهم، هزينه اطعام امسال مبلغ هشتصد هزار تومان شد كه اين مبلغ را از حقوق ماهيانه پس انداز كرده ام آيا به اين مبلغ خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر بر آن پس انداز سال بگذرد بايد خمس آن را بپردازيد. والله العالم
* خمس درآمد بازنشستگى

صفحه137
   سؤال 467. آيا حق سنواتى كه در پايان خدمات دولتى و در بازنشستگى به كارمندان پرداخت مى شود خمس دارد؟
بسمه تعالى: مبلغ مزبور از درآمد سال بازنشستگى حساب مى شود اگر سال بگذارد خمس دارد. والله العالم

6. زكات

* پرداخت پول زكات از پول ديگر
   سؤال 468. زكات فطره را كنارى گذاشتيم ولى از پول ديگر به فقير پرداخت كرديم آيا واجب است پول كنار گذاشته را دوباره به فقير بدهيم؟
بسمه تعالى: احتياطاً همان را به فقير بپردازد. والله العالم
* دادن رد مظالم به سادات
   سؤال 469. دادن كفارات واجب و رد مظالم از طرف غير سادات به سادات جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: احتياط آن است كه به سادات داده نشود. والله العالم
* دادن زكات به نوه
   سؤال 470. اينجانب نوده اى دارم كه پدر و مادر ايشان از هم جدا و نوه در منزل ما زندگى مى كند آيا زكاتم را مى توانم به نوه بدهم؟
بسمه تعالى: نوه شما در شرايط فعلى واجب النفقه شما است وزكات را نمى توان در مورد واجب النفقه مصرف كرد. والله العالم
* دادن زكات براى ازدواج و تحصيل
   سؤال 471. آيا مى توان زكات اموال را در مورد ساخت مسجد و يا تزويج فرزند و تحصيل مصرف نمود؟

صفحه138
بسمه تعالى: براى ساختن مسجد و رفع مشكلات فقيران مانع ندارد ولى در تزويج پسر و تحصيل ايشان جايز نيست بلكه بايد از غير زكات مصرف كنند. والله العالم
* از بين رفتن زكات فطره
   سؤال 472. زكات فطره را به شخصى داديم كه در شهر خودمان به فقراء برساند، و لكن بدون افراط و تفريط وى، اين پول از بين رفت (مثلاً دزديده شد) آيا بر ما واجب است دوباره زكات فطره را پرداخت نماييم؟
بسمه تعالى: هرگاه در پرداخت زكات فطره تأخيرى رخ نداده و وكيل نيز كوتاهى نكرده است هيچ كدام ضامن نيستند. والله العالم
* زكات مالى كه به حد نصاب رسيده بود
   سؤال 473. اگر مالى كه به حد نصاب رسيده را دزد بربايد آيا زكات آن به عهده ما مى باشد؟
بسمه تعالى: اگر در پرداخت زكات كوتاهى نكرده ايد، چيزى بر شما واجب نيست. والله العالم
* تلف سماوى در مالى كه به حد نصاب رسيده
   سؤال 474. اگر مقدارى خرما كه به حد نصاب رسيده يا با آفت سماوى تلف شود آيا زكات باقيمانده آن واجب است؟
بسمه تعالى: چون قبلاً زكات تعلق گرفته، زكات باقى مانده را بپردازيد. والله العالم
* زكات طلا و جواهر
   سؤال 475. آيا به طلا و جواهرات زن زكات تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: به طلا و جواهرات زن زكات تعلق نمى گيرد. والله العالم
* مصرف زكات
   سؤال 476. آيا مى توان زكات فطره را در بهسازى مساجد و مسائل بهداشتى شهر و

صفحه139
روستا مصرف نمود؟
بسمه تعالى: احتياط اين است كه زكات فطره به فقير داده شود. والله العالم
* مصرف زكات در درمان
   سؤال 477. اگر پدر هزينه درمان دندان فرزند را نمى دهد آيا مى توان از زكات به ايشان پرداخت كرد؟
بسمه تعالى: اگر راهى براى تأمين مخارج دندان وجود نداشته باشد، صرف زكات در آن مورد اشكال ندارد.
* زكات سكه بهار آزادى
   سؤال 478. آيا به سكه ى بهار آزادى زكات تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: زكات به طلا و نقره اى كه سكه ى رايج براى معامله هستند، تعلق مى گيرد و اين شرط در سكه هاى بهارآزادى و ديگر سكه ها وجود ندارد. والله العالم
* مصرف زكات در ازدواج، جهيزيه و...
   سؤال 479. آيا مصرف زكات براى امور ذيل جايز است؟
الف. ازدواج پسر;
ب. جهيزيه ى دختر;
ج. تشكيل صندوق قرض الحسنه;
د. مخارج دانشگاه، اعم از خريد كتب و ثبت نام و شهريه و...;
بسمه تعالى: زكات را نمى توان براى ازدواج فرزندان هزينه كرد، ولى مصرف آن براى ازدواج ديگران كه مستحق زكاتند، مانعى ندارد و پرداخت زكات به فرزندان براى خريد كتب دينى اشكال ندارد. والله العالم
* پرداخت زكات بجاى بدهى
   سؤال 480. كشاورزى كه زكات به اموال او تعلق گرفته است، در صورتى كه بدهكار

صفحه140
باشد و بخواهد زكات مال را هم بپردازد، به عسر و حرج مى افتد. آيا مى تواند زكات مال را براى بدهكارى مصرف كند و آيا مى تواند زكات را به فقير بدهد، به شرط اين كه آن فقير، زكات را به صاحب مال هبه كند؟
بسمه تعالى: در پرداخت زكات «غنى بودن» شرط نيست و بايد زكات واجب را پرداخت. كشاورز مورد نظر مى تواند به عنوان فقير از ديگران زكات بگيرد. والله العالم
* پرداخت زكات دو فقير به همديگر
   سؤال 481. دو نفر كه فقير هستند و در عين حال زكات بر آن دو واجب شده است، آيا مى توانند زكات را به يكديگر بدهند، مشروط به اين كه طرف مقابل هم زكاتش را به او بدهد؟
بسمه تعالى: در صورت دارا بودن ديگر شرايط، مى توانند از يكديگر زكات بگيرند و شرط ياد شده لغو است. اگر يكى پرداخت كرد و ديگرى نپرداخت، حق بازگشت ندارد. والله العالم

صفحه141
7. حج
* كوه هاى محيط منى داخل در منى است
   سؤال 482. كوه هاى محيط به منى داخل در منى مى باشد و مبيت در آن مكان صحيح است؟
بسمه تعالى: آن قسمت كوه كه به طرف وادى منى است از منى مى باشد و سمت ديگر بيرون منى مى باشد. والله العالم
* بيتوته در كوه هاى تخريب شده در منى
   سؤال 483. حكومت عربستان سعودى قسمتى از كوه هاى محيط به منى را تخريب و تبديل به ساختمان نموده است در حالى كه پايه هاى اين ساختمان بر روى زمين نيست بلكه در عمق زمين مى باشد آيا مبيت در آن جايز است؟
بسمه تعالى: هر بنايى كه بر سمت كوهى كه به طرف وادى منى است ساخته شود از منى محسوب مى شود اگر چه پايه هاى آن در عمق كوه باشد. والله العالم
* مال جمع آورى شده براى حج و ديون مدت دار
   سؤال 484. اگر كسى منزلى دارد كه به شكل اقساط خريدارى نموده و مالى جمع آورى كرده كه براى مصارف حج كافى است و مى داند اگر اين اموال را به مصرف حج برساند با اداء ديون تزاحم نمى كند آيا مستطيع مى باشد؟
بسمه تعالى: اگر ديون مدت دار باشد حج بر او واجب است. والله العالم
* نيت مستحب يا واجب در حج نيابتى
   سؤال 485. كسى كه بر حج نيابتى اجير شده است آيا واجب است كه نوع را از حج واجب يا مستحب معين كند؟
بسمه تعالى: كافى است كه نيت نمايد بر اين كه آنچه بر ذمه اش مى باشد يا آنچه بر آن

صفحه142
اجير شده است به جاى مى آورم. والله العالم
* نيت نايب دوم
   سؤال 486. اگر براى نائب در طواف عذرى عارض شود پس ديگرى را نايب قرار دهد(با فرض اين كه مجاز براى نايب گرفتن هم بوده است) نيت نايب دوم چگونه صحيح است؟
بسمه تعالى: جايز است كه نيت كند آنچه در ذمه منوب عنه واجب است انجام مى دهم. والله العالم
* ورود به داخل محدوده حرم
   سؤال 487. اگر كسى داخل محدوده حرم شود ولى وارد مكه مكرمه نشود آيا احرام بر او واجب است؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور جايز است در محدوده حرم بدون احرام وارد شود. والله العالم
* محدوده توسعه يافته مكه
   سؤال 488. آيا كسى كه داخل محدوده توسعه يافته مكه مكرمه مى شود بايد محرم شود؟
بسمه تعالى: بين مكه قديم و مكه جديد فرقى نيست وبايد محرم شود. والله العالم
* شريك كردن ديگرى در عمره مستحبه
   سؤال 489. آيا جايز است تبرّعاً عمره مستحبه از خود و از ديگرى را نيت كند؟
بسمه تعالى: در اين كه ديگرى را در عمره مستحبه شريك كند اشكالى ندارد كما اين كه در حجّى كه واجب نباشد جايز است. والله العالم
* رها كردن شوط طواف
   سؤال 490. آيا مى توان يكى از شوط هاى طواف را رها كرد و از ابتداء آن شوط را

صفحه143
انجام داد؟
بسمه تعالى: اگر آن شوط، شواط اوّل باشد مى تواند آن شوط را رها نمايد ولى طواف را شروع نكند مگر پس از اين كه موالات از بين برود و در غير شوط اول از مطاف خارج نشود بلكه از حجرالاسود به نيت اعمّ از شوط مستقل يا مكمّل آن شوط را انجام دهد. والله العالم
* اشتباه در نيت عمره تمتع
   سؤال 491. كسى كه وظيفه اش عمره تمتع بوده و لكن به نيت عمره مفرده محرم شده است تكليف او چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه نظرش اين بود كه تكليف خدا را انجام دهد و خيال مى كرد كه وظيفه اش عمره مفرده است و يا اشتباهاً بجاى عمره تمتع عمره مفرده به فكرش رسيده و يا به زبان جارى كرده، در همه صور عمره او صحيح است. والله العالم
* خواب رفتن در عرفات و بيدار شدن پس از مشعر
   سـؤال 492. اگـر حاجـى پس از خروج از عـرفـات در اتوبـوس به خـواب رفتـه اسـت و پس از خروج از مشعـر(مـزدلفـه) بيـدار شـود، آيا حج او صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر هنگام عبور از مشعرالحرام به سمت منى بيدار بوده و ذكر خدا گفته است حج او صحيح است هر چند نيت وقوف نكرده باشد و الاّ حج او باطل است. والله العالم
* خون آمدن به واسطه تراشيدن سر در حج
   سؤال 493. اگر حاجى بداند يا گمان داشته باشد كه اگر سر را بتراشد خون خارج مى شود وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: از دستگاه تراش كه مو را مثل تيغ مى تراشد استفاده كند. والله العالم
* حلق در شب
   سؤال 494. اگر ذبح را روز دهم انجام دهد و شب فرا رسد ولى تقصير يا حلق انجام

صفحه144
نداده باشد آيا شب مى تواند حلق يا تقصير انجام دهد.
بسمه تعالى: حلق يا تقصير را در روز بعد انجام دهد. والله العالم
* ورود به مكه در شب دوازدهم
   سؤال 495. اگر حاجى شب دوازدهم پس از نيمه شب به مكه رود آيا واجب است قبل از ظهر به منى برگردد؟
بسمه تعالى: بـه جهـت نفـر(كـوچ كردن) واجب است برگردد. والله العالم
* خروج از منى در روز دوازدهم
   سؤال 496. آيا جايز است صبح روز دوازدهم از منى خارج و قبل از ظهر براى كوچ كردن (نفر) به منى برگردد؟
بسمه تعالى: جايز است مشروط بر اين كه قبل از ظهر براى كوچ كردن (نفر) به منى بازگردد. والله العالم
* رمى در شب براى خانم ها
   سؤال 497. اگر خانمها نتوانند در روز رمى انجام دهند آيا جايز است نايب بگيرند يا اين كه لازم است خودشان شب يازدهم و دوازدهم رمى نمايند؟
بسمه تعالى: اگر شخصى بتواند در شب قبل خودش رمى نمايد لازم است شخصاً رمى كند، در غير اين صورت در روز نائب بگيرد. والله العالم
* محرم شدن از جده
   سؤال 498. كسى كه از جده محرم شد، آيا اعمال عمره تمتع وى صحيح است؟
بسمه تعالى: بنا بر احتياط بايد در ادنى الحل تجديد احرام بكند و اگر اين كار را نكرده و عمره را به جا آورده دو مرتبه با تجديد احرام در ادنى الحل احتياطاً اعمال عمره را اعاده كند. والله العالم
* حائض شدن در شوط چهارم

صفحه145
   سؤال 499. اگر خانمى در طواف در شوط چهارم حائض شود وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه اين حادثه در عمره مفرده روى دهد بايد صبر كند پس از پاك شدن طواف را تمام كند و سعى و بقيه اعمال را انجام دهد و اگر در عمره تمتع پيش آيد و وقت ضيق باشد بايد براى حج محرم شود و پس از انجام وقوف قبل از آن كه طواف حج را انجام دهد طواف عمره تمتع را تكميل و سعى را انجام دهد و سپس اعمال حج را انجام دهد. والله العالم
* استطاعت به وسيله وام
   سؤال 500. آيا به واسطه گرفتن وام مستطيع مى شود؟
بسمه تعالى: مستطيع نمى شود. والله العالم
* تزاحم انجام حج و امتحانات دانشگاه
   سؤال 501. كسى مستطيع شده است و لكن با امتحانات دانشگاه تزاحم كرده و اگر به حج برود يك سال تحصيل او از بين مى رود آيا حج بر او واجب است؟
بسمه تعالى: حج را بر امتحانات دانشگاه مقدم كند. والله العالم
* احرام حائض در ميقات مسجد شجره
   سؤال 502. وظيفه ى حائض نسبت به احرام در ميقات مسجد شجره چيست؟
بسمه تعالى: حائض مى تواند از پشت مسجد شجره، از سمت چپ و يا راست آن، نه جلوى مسجد، به طرف مكه احرام ببندد. والله العالم
* نماز جماعت در هنگام طواف
   سؤال 503. اگر هنگام طواف، نماز جماعت اقامه شود، در حالى كه برخى اوقات بيش از نيم ساعت نماز طول مى كشد و گاهى برخى از طواف كنندگان مخصوصاً بانوان مجبور مى شوند از مطاف خارج شوند، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: اقامه ى نماز جماعت به طواف ضررى نمى زند. پس از نماز از همان مكانى كه طواف را قطع نموده، طواف را شروع نمايد و در اين فرض، خارج شدن از

صفحه146
مطاف به طواف ضررى نمى زند. والله العالم
* معيار اختيار در راه رفتن در طواف
   سؤال 504. از شرايط طواف اين است كه به اختيار خودش راه برود و لكن طواف در حج به سختى انجام مى شود و گاهى مانع از حركت مى شوند. معيار در تحقق اختيار چيست؟
بسمه تعالى: اگر راه رفتن در ازدحام جمعيت مقرون به نيت طواف باشد، طواف وى صحيح است و راه رفتن در اين حالت، جزئى از طواف محسوب مى شود. والله العالم
* احرام زن بعد از اصلاح ابرو
   سؤال 505. خانمى كه ابروى خود را اصلاح نموده آيا مى تواند در حال احرام روى خود را از نامحرم بپوشاند؟
بسمه تعالى: در صورت وجود نامحرم مى تواند با مقنعه يا با گوشه ى چادر، از جلوى سر تا بينى و پايين تر از آن را بپوشاند، ولى بايد پوشش ياد شده با صورت فاصله داشته و با صورت تماس نداشته باشد. والله العالم
* احرام زنى كه موهايش يا بازوهايش را بيرون آورده است
   سؤال 506. اگر خانمى در اثناى طواف مقدارى از موهايش و يا مقدارى از بازويش را بيرون آورد، آيا طواف صحيح است؟
بسمه تعالى: كار اين خانم معصيت شمرده مى شود، ولى به طواف ضررى نمى زند. والله العالم
* طواف دوم بعد از قطع كردن طواف اول
   سؤال 507. وظيفه ى كسى كه طواف را قطع نمايد و طواف جديد شروع كند، بدون اين كه از مطاف خارج شود و قبل از آن كه موالات از بين برود، چيست؟
بسمه تعالى: اگر قبل از نصف(سه شوط و نيم)، طواف را قطع كند پس مادامى كه موالات عرفى از بين نرفته نمى تواند طواف جديد شروع كند و اگر موالات از بين

صفحه147
رفته طواف را اعاده كند، ولى اگر بعد از نصف، طواف را قطع كند پس از همان مكانى كه قطع كرده بايد طواف را تمام كند و احتياط اين است كه پس از تمام كردن طواف و خواندن نماز طواف دومرتبه طواف و نماز طواف را اعاده كند. والله العالم
* شروع مجدد يكى از شوط ها در طواف يا سعى
   سؤال 508. اگر در يكى از شوط ها، طواف يا سعى را قطع كند و آن شوط را از ابتدا شروع كند، آيا طواف يا سعى او صحيح است؟
بسمه تعالى: جهت تصحيح آن مقدارى كه از آن شوط فوت شده، بايد همان مكان را مشخص كند و زمانى كه به آن مكان رسيد به نيت طواف، باقى را انجام دهد و اگر آن مكان را نمى شناسد پس يك شوط كامل به نيت اين كه فقط به همان مقدارى كه از او فوت شده از طواف محسوب شود انجام دهد، لكن اضافه نمودن يك شوط كامل كه همه اش از طواف محسوب شود، صحيح نيست. والله العالم
*نايب گرفتن شخصى كه از برخى اعمال حج معذور است
   سؤال 509. آيا شخصى كه در برخى از افعال حج معذور است و به حكم معذورين عمل مى كند، او مى تواند نايب شود؟
بسمه تعالى: هرگاه عذر پس از اجير شدن رخ بدهد اشكال ندارد ولى اگر قبلاً معذور باشد نمى تواند اجير شود. والله العالم
* احرام در محاذى مسجد حجفه
   سؤال 510. كارمند شركت هواپيمايى هستم و گاهى زمان كوتاهى براى من ميسّر مى شود كه به مكه بروم و وقت كافى براى رفتن به جحفه و محرم شدن را ندارم، آيا مى توانم در جده، محاذى مسجد جحفه محرم شوم؟
بسمه تعالى: در خارج از فرودگاه جده، در جايى كه زير سقف نباشد محرم شويد و سپس در راه مكه، در مسجد حديبيه يا مسجد تنعيم احرام را تجديد كنيد عمره شما صحيح است. والله العالم

صفحه148
* نخواندن نماز طواف بعد از طواف
   سؤال 511. اگر پس از طواف، فوراً نماز طواف را به جا نياورد، آيا طواف او صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر پس از طواف، نماز طواف را انجام ندهد و موالات فوت شود پس احتياطاً نماز را به جا آورد و سپس طواف و نماز را اعاده نمايد. والله العالم
* موالات در سعى
   سؤال 512. آيا در «سعى»، موالات (پى در پى انجام دادن) لازم است؟
بسمه تعالى: «سعى» عمل واحدى است و بايد وحدت عرفى براى موالات حفظ شود و لكن نشستن براى استراحت نمودن مضرّ به «سعى» نيست. والله العالم
* كراهت داشتن نائب در اعمال
   سؤال 513. اگر نائب، كارش را با كراهت انجام دهد، آيا عمل وى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر از امور عبادى باشد كه بايد با قصد قربت انجام بگيرد، صحيح است و در غير امور عبادى، اگر عمل مطابق واقع انجام شده باشد، صحيح خواهد بود. والله العالم

صفحه149
 
 
 

احكام دفاع از اسلام، جان و...

* آلوده كردن آب در بلاد كفر
   سؤال 514. آيا آلوده كردن آب با استفاده از مواد ميكروبى در بلاد كفر، بدون ضرورت جنگى، جايز است؟
بسمه تعالى: مطلقاً جايز نيست. والله العالم
* استفاده از تسليحات كشتارجمعى در بلاد مشركين
   سؤال 515. آيا استفاده از تسليحات كشتار جمعى در بلاد مشركين، با توجه به روايت «انّ النبى(صلى الله عليه وآله) نهى أن يلقى السمّ فى بلاد المشركين» جايز است؟
بسمه تعالى: بكارگيرى سلاح هاى كشتار جمعى علاوه بر روايتى كه اشاره كرديد، از نظر عقل و اصول ديگر نيز محكوم به حرمت است. زيرا با اين سلاح ها افراد بى گناه كشته مى شوند. والله العالم
* حمله به بيمارستانها در جنگ
   سؤال 516. آيا بيمارستان هايى را كه براى درمان مجروحين جنگى و شهروندان غير نظامى بكار گرفته مى شود، مى توان هدف حمله قرار داد؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* تخريب منازل و اماكن فرهنگى بلاد كفر
   سؤال 517. آيا تخريب منازل شهروندان غير نظامى و اماكن فرهنگى بلاد كفر جايز است؟

صفحه150
بسمه تعالى: در صورتى كه با نظاميان ارتباطى نداشته باشند، جايز نيست. والله العالم
* حكم شرعى جاسوس
   سؤال 518. حكم شرعى فرد كافرى كه بر ضد مسلمانان در مسائل نظامى يا غير نظامى جاسوسى مى كند چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه كافر ذمّى با جاسوسى، عهد را بشكند، احكام ذمه بر او مترتب نشده و قهراً با كافر حربى يكسان مى شود. والله العالم
* كشتن مجروح كافر حربى
   سؤال 519. آيا مجروح كافر حربى را كه قادر بر ادامه ى جنگ نمى باشد، در حين درگيرى يا پس از جنگ، مى توان كشت؟
بسمه تعالى: مجروح دشمن پس از جنگ كشته نمى شود و در اثناى جنگ، در صورتى كه خوف از خطر او نباشد، احتياط اين است كه كشته نشود. والله العالم
* قتل براى دفاع از مال از روى شتاب زدگى
   سؤال 520. اگر براى دفاع از مال و از روى شتاب زدگى، شخص مهاجم را به قتل برساند، آيا قتل عمد محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: از آنجا كه دفاع از مال واقعاً متوقف به كشتن او نبود و قتل به صورت شتاب زدگى صورت گرفته است، ضامن ديه او مى باشد. والله العالم
* قتل براى دفاع از مال از روى عمد
   سؤال 521. اگر در دفاع از مال در صورتى كه مى توانست با فرياد زدن و يا كتك زدن، شخص مهاجم را از خود دور كند، لكن عمداً و بدون آن كه در هول و هراس گرفتار بشود، مهاجم را به قتل برساند، آيا قتل عمد محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور، قتل عمد محسوب مى شود. والله العالم

صفحه151

احكام امر به معروف ونهى از منكر

*ظاهر شدن موى زن در برابر نامحرم
   سؤال 522. گاهى مقدارى از موى همسر در حضور نامحرم ظاهر مى شود; نمى دانم اين كار از روى عمد است يا خير، وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: در اين موقع به همسر تذكر دهيد. والله العالم
* تحقيق از نماز خواندن همسر
   سؤال 523. وارد خانه مى شوم و از همسرم مى پرسم كه نماز گزارده است يا نه و او جواب مى دهد كه خوانده ام، آيا تحقيق لازم است؟
بسمه تعالى: اگر گفت نماز گزارده است، تحقيق لازم نيست. والله العالم
* اطلاع دادن به ديگران از ظلم مرد به همسرش
   سؤال 524. مردى به همسرش ظلم مى كند و كسى خبر ندارد، آيا مى توان اين مطلب را به اطلاع ديگران رساند؟
بسمه تعالى: شخص آن زن مى تواند وضع خود را به ديگران بگويد، نه فرد ديگر. والله العالم
*اطلاع دادن به شوهر زانيه
   سؤال 525. زنى زنا مى كرده و به زن ديگر اطلاع مى داده است، آيا بر اين زن واجب است كه به عنوان «نهى از منكر» به شوهر اين زن خبر دهد؟
بسمه تعالى: اين مسأله از مسائل «امر به معروف» است و بايد شرايط «امر به معروف»

صفحه152
جمع و حاصل شود و در صورت حصول آن شرايط، مانعى ندارد. يكى از آن شرايط اين است كه فساد بدتر از زنا پديد نيايد و اجتناب آن زن از زنا، متوقف بر آگاهى شوهر باشد. و احراز اين دو شرط مشكل است و در صورت شك در وجود اين دو شرط بازگو نكند. والله العالم

صفحه153
 
 
 

احكام نذر و عهد

* فروختن گوشت قربانى نذرى
   سؤال 526. شخصى نذر كرده است كه براى هيأت مشخصى قربانى بدهد. آيا مى توان گوشت قربانى را فروخت و پول آن را خرج اطعام نمود؟
بسمه تعالى: بايد مطابق نذر عمل كنند. اگر امكان عمل نبود، در مورد مناسب به نذر، مصرف شود. والله العالم
* تعمير عتبات با پول نذرى داده شده به هيأت عزادارى
   سؤال 527. شخصى نذر كرده بود كه پولى را به هيأت عزادارى پرداخت نمايد، ولى هيأت بى نياز است، آيا او مى تواند اين مبلغ را جهت تعمير عتبات مصرف كند؟
بسمه تعالى: هر چيزى كه به نام هيأت نذر شده است بايد در همان مورد هيأت مصرف شود و مبالغ مازاد بر نياز هيأت نيز براى اكرام خادمان و شركت كنندگان در هيأت خرج شود . والله العالم
* نذر گوسفند يا برنج
   سؤال 528. نذر نمودم اگر فلان حاجت برآورده شود گوسفندى بدهم و اگر حاجت ديگر برآورده شود مقدارى برنج بدهم و اكنون يكى از حاجت ها برآورده شده است ولى نمى دانم مورد نذر گوسفند بوده يا برنج وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: بايد احتياط كند و به هر دو نذر عمل كند. والله العالم

صفحه154
* آيا نذر كردن كراهت دارد؟
   سؤال 529. آيا نذر كردن به طور مطلق مكروه است؟
بسمه تعالى: ظاهراً نهى از نذر از آن كسانى است كه سبب مشقت وسختى براى آنان مى شود و يا كسانى كه ممكن است به عللى نخواهند به نذر خود وفا كنند و در غير اين دو صورت، ظاهراً مكروه نيست. والله العالم
* نذر بر ترك سيگار
   سؤال 530. نذر كرده ام كه هرگاه سيگار بكشم، هزار تومان صدقه بدهم آيا مى توان به اين نذر عمل ننمود؟
بسمه تعـالى: تـا آنجـا كه پرداخت هزار تومان (مورد نذر) براى شما حرجى نباشد بايد بـه نذر خود عمل كنيد. البته همه اينها مشروط به اين است كه در صيغـه نـذر، لفظ «لله» را بـه عربى يا به فارسى آورده باشيد مثلاً بگوييد «لله علىّ» كه هرگاه به نامحرم نگاه كردم يا سيگار كشيدم به فقير هزار تومان بدهم و اما اگر لفظ «لله» يا معادل آن در زبان فارسى در صيغه نذر نيامده باشد نذر منعقد نيست. والله العالم
* نذر به فقير معين و وفات وى
   سؤال 531. نذر كرده بودم در صورتى كه وسيله ى نقليه ام پيدا شود، مبلغى به فقير معينى بدهم، لكن قبل از پيدا شدن وسيله، فقير مرد. اكنون كه وسيله پيدا شد، چگونه نذر را ادا كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه براى فقير مشخص و معينى نذر كرديد، با مردن آن فقير نذر منحل مى شود و اگر فقير مشخصى را در نظر نداشتند، آن مبلغ را به فقير ديگر بدهد. والله العالم
*نذر كردن كار مستحب به مدت معين و عدم انجام آن
   سؤال 532. اگر شخصى نذر كند كه چهل روز، كار مستحبى را انجام دهد و لكن يك روز را فراموش نمايد. وظيفه اش در صورتى كه نذر او چهل روز معيّن باشد و يا چهل

صفحه155
روز به صورت مطلق نذر كرده باشد، چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه نذر وى چهل روز معين باشد قضا ندارد ولى در صورتى كه نذر مطلق باشد فقط يك روز را قضا كند. والله العالم
*انجام عملى خاص طى چند ماه و شك در نذر بودن آن
   سؤال 533. شخصى، در طى چند ماه عمل خاصى را انجام داد و اكنون شك دارد كه آيا اين عمل را به واسطه ى نذر انجام داده يا نذرى در كار نبوده است، با توجه به اين نكته كه اين شخص گاهى برخى از كارها را با صيغه ى نذر بر خود واجب مى كرد. اكنون وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: مادامى كه نداند نذر كرده است، عمل مزبور بر او واجب نيست. والله العالم
* نذر روزه گرفتن در عتبات
   سؤال 534. برخى از زائران نذر مى كنند در سفر به مدينه يا عتبات عاليات روزه بگيرند. آيا نذر اين افراد صحيح است؟
بسمه تعالى: با نذر مى توان در سفر روزه گرفت، ولى در مدينه ى منوره بدون نذر هم مى توان سه روز روزه داشت و الله العالم
* فراموش كردن متعلق نذر
   سؤال 535. شخصى نذر كرده پنجاه هزار تومان از حقوق خود را در يك مورد خاصى مثل حسينيه، ايتام، جلسه ى دعا و... مصرف كند، امّا هنگام عمل به نذر، نمى داند كه براى كدام مورد نذر كرده است. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: عمل به احتياط كند در صورت تمكن پنجاه تومان به هر يك از موارد احتمال بپردازد و در صورت عدم تمكن يكى از موارد را انتخاب كند و به نذرش عمل كند، مشروط بر اين كه اگر بعداً مورد نذر به خاطرش آمد جبران كند. والله العالم
* حساب كردن پول قرض داده شده براى نذر
   سؤال 536. مبلغى را به عنوان قرض به رفيقم دادم و در ذمه ام نذرى بود كه به

صفحه156
همين مقدار پول در راه خير مصرف كنم. سپس نيت كردم كه همين مبلغ كه به وى داده ام به عنوان همان نذر باشد. اگر وى اين مبلغ را برگرداند، آيا مى توانم آن را گرفته و در راه خير ديگرى مصرف نمايم؟
بسمه تعالى: با دادن مبلغ به او، نذر عمل شده است و نمى توانيد پس بگيريد. والله العالم
* عهد بدون اذن پدر
   سؤال 537. آيا عهد بدون اذن پدر منعقد مى شود؟
بسمه تعالى: منعقد مى شود. والله العالم

صفحه157
 
 
 

احكام اقتصادى

1. شغل ها و درآمدهاى حلال و حرام

و حكم برخى از كارهاى حرام
* اجراى تئاتر زن با مرد
   سؤال 538. آيا بازى تئاتر مختلط زن و مرد و برگزارى سرود جمعى دختر و پسر جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه بازى در تئاتر ملازم ارتكاب حرام يا فساد اخلاق باشد چنين بازى حرام است، سرود دسته جمعى دختر و پسر هرگاه مايه فتنه و تحريك جوانان است جايز نيست. والله العالم
* كسب درآمد با مدرك خريدارى شده
   سؤال 539. شخصى با پول، مدرك ليسانس خريده و وارد كار شده است و حقوق مى گيرد. آيا دريافت اين حقوق جايز است؟
بسمه تعالى: حقوقى كه در برابر اصل كار تعيين شده مى گيرد، مشروع است، ولى حقوق اضافى كه در مقابل مدرك غير صحيح دريافت مى كند، مشروع نيست. والله العالم
* اخذ اجرت براى تعليم دين يا قضاوت

صفحه158
   سؤال 540. اكثر فقهاى اماميه معتقدند اخذ اجرت براى تعليم احكام دين جايز نيست. از طرفى وظيفه ى علما يا قضات، تعليم و اجراى احكام است آيا گرفتن مبالغى از مردم يا از دولت براى اين افراد جايز است؟
بسمه تعالى: قاضى و كسان ديگرى كه واجبات كفايى همگانى را انجام مى دهند، دو تكليف دارند:
1. تأمين زندگانى خود و خانواده;
2. قيام به واجبات كفايى مانند قضاوت و تعليم احكام;
چون جمع بين اين دو كار امكان پذير نيست، حكومت اسلامى يا افراد ديگر بايد با دادن حقوق، زندگى اين افراد را تأمين كند تا با فراغت كامل انجام وظيفه كنند، همچنان كه در زمان اميرالمؤمنين(عليه السلام)جريان اين چنين بود و اميرمؤمنان(عليه السلام) به مالك اشتر چنين فرمود: «به قاضى به اندازه اى بپرداز كه از ديگران بى نياز شود». بنابراين پولى كه به قاضى و يا معلم امور دينى پرداخت مى شود، از اين باب است. والله العالم
* تقلّب در كنكور
   سؤال 541. اگر سؤالات كنكور از طريق غير قانونى بدست آيد و در كنكور قبول شوم، استفاده از مزاياى دانشگاه جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: هرگاه دانشگاه خصوصى باشد و مى داند كه صاحب آن به ورود چنين افراد راضى نيست در اين صورت حق استفاده ندارد . والله العالم
* دستكارى در كارت هاى اعتبارى
   سؤال 542. برخى از افراد پس از تمام شدن شارژ كارت هاى تلفن اعتبارى، با دست كارى در مدار مغناطيسى، كارت را دوباره خودشان پر مى كنند. آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: حرام است. والله العالم
* گرفتن اجرت براى تعليم قرآن
   سؤال 543. برخى از مراكز قرآنى براى اجراى برنامه يا تشكيل كلاس هاى قرآنى

صفحه159
پول مطالبه مى نمايند آيا اخذ اجرت جايز است؟
بسمه تعالى: اخذ اجرت بر تعليم غير واجب مانند تعليم قرآن مكروه است البته اگر معلمان قرآن راهى براى تأمين زندگى خود ندارند مى توانند براى آن اجرت اخذ كنند و بهتر است اجرت براى آموزش هاى جنبى باشد نه براى اصل تعليم قرآن، بنابراين درخواست پول براى اداره مؤسسه اى كه قرآن را با تجويد مى آموزد، اشكال ندارد و بايد مؤمنان به اين كار علاقمند باشند به شرط اين كه مؤسسه هم در حد نياز، وجه طلب كند. والله العالم
* توليد مواد مخدر
   سؤال 544. آيا كاشت و توليد مواد مخدر و حمل و نگهدارى آن و خريد و فروش و مصرف آن و هرگونه همكارى با قاچاقچيان مواد مخدر و نيز توليد، نگهدارى، فروش و مصرف قرص هاى روانگردان جايز است؟
بسمه تعالى: مجموع آنچه كه در سؤال نوشته شده است، كار حرام و معاملاتى كه روى آن انجام مى گيرد باطل است و در حقيقت اين مورد مشمول ضابطه اى است كه از امام صادق(عليه السلام)نقل شده است:«أمّا وجوه الحرام من البيع والشراء فكلّ أمر يكون فيه الفساد ممّا هو منهى عنه». والله العالم
* فرد معتاد
   سؤال 545. فتواى حضرت عالى در خصوص فرد معتاد چيست؟ آيا گنهكار است يا بيمار؟
بسمه تعالى: گنهكار است; همانند كسى كه با خوردن دارو خود را بيمار كند. والله العالم
* توبه معتاد
   سؤال 546. اگر فردى مبتلا به استعمال مواد مخدّر و روان گردان باشد، مستوجب چه عقوبتى است و چگونه بايد توبه نمايد؟
بسمه تعالى: استغفار كافى است، ولى اگر ديگران را نيز معتاد سازد، بر طبق نظر حاكم شرع تعزير مى شود. والله العالم

صفحه160
* كشيدن سيگار
   سؤال 547. آيا كشيدن سيگار، قليان و ترياك جايز است؟
بسمه تعالى: استعمال دخانيات از لحظه اى كه احساس ضرر مى نمايد، حرام است، حتماً بايد ترك كند. والله العالم
* قرص اكس و امثال آن
   سؤال 548. فتواى حضرت عالى در خصوص مواد روانگردان مثل قرص هاى اكس و امثال آن چيست؟
بسمه تعالى: حكم هروئين را دارد و استفاده از آن حرام است. والله العالم
* تراشيدن ريش با ماشين
   سؤال 549. تراشيدن ريش و سبيل به وسيله ى ماشين ريش تراش چه حكمى دارد و تا چه حدى جايز است كه كوتاه شود؟
بسمه تعالى: فرد مسلمان بايد در صورت خود مو داشته باشد و همين مقدار كه عرفاً بگويند ريش دارد، كافى است، امّا كوتاه كردن سبيل مطلوب است.
* تراشيدن ريش به قصد تشبه به زنان
   سؤال 550. اگر مردى به قصد تشبّه به زنان، ريش و سبيل خود را بتراشد، آيا مرتكب دو گناه شده است: حرمت ريش تراشى و حرمت تشبّه به زنان يا فقط يك گناه مرتكب شده است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال يك گناه بيشتر ندارد. والله العالم
* تراشيدن ريش به خاطر رشد بهتر
   سؤال 551. آيا براى رشد بهتر ريش يا براى رفع خارش، مى توان ريش را تراشيد؟
بسمه تعالى: به خاطر رشد يا خارش نمى توان مرتكب حرام شد. والله العالم

صفحه161
* كشتن مورچه
   سؤال 552. آيا كشتن حيواناتى كه ضررى به زندگى ما وارد نمى كنند، جايز است؟
بسمه تعالى: هر حيوانى كه طبيعتاً موذى است يا موجب ضرر در محيط زندگى مى شود، كشتن آن مانعى ندارد. در غير اين صورت از كشتن آن اجتناب شود. والله العالم
* تهيه تصاوير مستهجن براى تهديد
   سؤال 553. تهيه ى تصاويرى مسأله دار يا مستهجن جنسى براى تهديد و اخاذى يا دام گذارى براى ضبط تصاوير جنسى جايز است؟
بسمه تعالى: اين نوع كارها كه مايه ى كشف ستر و يا وسيله ى اخاذى و آبروريزى است، شرعاً حرام مى باشد. والله العالم
* انگشتر در دست چپ
   سؤال 554. در برخى روايات نقل شده كه ائمه ى اطهار انگشتر را در دست چپ مى كردند، آيا مى توان به اين روايت عمل كرد؟
بسمه تعالى: انگشتر در دست راست كردن، مستحب است و در دست چپ كردن، مكروه و شعار امويان است . روايت مورد نظر از وهب بن وهب است كه كاملاً تضعيف شده است. والله العالم

2. خريد و فروش

* حبس مبيع تا پرداخت كل ثمن
   سؤال 555. اگر خريدار قدرت پرداخت تمامى ثمن را ندارد و دادگاه وى را به پرداخت ثمن در طى چند قسط محكوم نموده است، آيا بايع مى تواند مبيع را تا پرداخت تمام ثمن نزد خود حبس نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه تقسيط ثمن با رضايت فروشنده بوده، ثمن حال به مؤجّل مبدل

صفحه162
مى شود و بايع بايد مبيع را تحويل دهد، در غير اين صورت حق دارد از تحويل مبيع امتناع ورزد.
* قراردادهاى بيع، اجاره و صلح، و قراردادهاى خارج از اين عناوين متعارف
   سؤال 556. آيا لازم است قراردادها تحت عنوان بيع، اجاره و صلح و... قرار گيرد يا قراردادهاى ديگرى هم كه تحت هيچ يك از اين عناوين قرار نمى گيرد نيز صحيح است؟
بسمه تعالى: هر نوع قرارداد عقلايى كه متضمّن امرى محرم و ممنوع نباشد، لازم الوفاست و آن چه كه بايد به آن اهميت داد، علت آن وجود عقد و عهد است و عناوين ياد شده در سؤال، راهكار عمل به عقد است. والله العالم
* معامله با بهايى
   سؤال 557. معامله با بهائيها جايز است؟
بسمه تعالى: اگر مايه تقويت آنها نباشد اشكال ندارد. والله العالم
* ادعاى خريد يك جنس توسط دو نفر
   سؤال 558. زمينى در ماه فروردين خريدارى كردم، پس از مدتى، شخص ديگر مدعى است كه اين زمين را از فروشنده در ماه ارديبهشت خريدارى نموده ام و فروشنده هر دو قولنامه را تأييد مى كند ولى خريدار دوم مدعى است كه قولنامه اول جعلى مى باشد لطفاً حكم مسئله را بيان نماييد؟ و در صورت مفقود شدن قولنامه راه حل شرعى چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه تاريخ قولنامه شما مقدم بر تاريخ قولنامه دومى است و خود فروشنده به آن اقرار دارد، قولنامه اول نافذ خواهد بود، و اگر دو عادل شهادت بدهند كه چنين مبايعه نامه اى موجود بوده است شهادت آنها حجت است . والله العالم
* شرط فسخ با پرداخت مبلغ
   سؤال 559. شخصى مغازه اى را فروخته و شرط كرده كه مقدارى از ثمن را به صورت

صفحه163
نقد تحويل، و مابقى طى دو ماه ديگر به او پرداخت شود و طرفين پذيرفته اند كه هر كدام از طرفين از معامله عدول نمايد مبلغى را به عنوان زيان احتمالى به ديگرى بپردازد آيا معامله و شرط صحيح است؟ و در صورت تخلف مى تواند معامله را فسخ نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه در ضمن معامله شرط كرده اند كه طرفين تا زمان قسط دوم حق دارند معامله را فسخ كنند مشروط بر اين كه مبلغى را بپردازند در اين صورت معامله و شرط هر دو صحيح است. والله العالم
* كم فروشى
   سؤال 560. در نانوايى كار مى كنم. صاحب مغازه مجبورم مى كند كه از چانه ى نان كم بگذارم. اين موضوع را به اماكن دولتى گزارش داده ام. آيا حقوقى كه دريافت مى كنم حلال است و وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: چنين كارى كمك به كار حرام است و لازم است در جاى ديگر كار كنيد. والله العالم
* قيمت نامشخص
   سؤال 561. اگر ثمن در معامله نامشخص باشد معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: بيعى كه در آن ثمن مجهول باشد صحيح نيست. والله العالم
* شرط ضمن عقد بر معرفى خريدار ديگر
   سؤال 562. اگر در ضمن معامله شرط شود كه خريدار، فرد ديگرى را براى خريد كالا معرفى كند آيا اين شرط ضمن عقد بيع صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط در صورتى صحيح است كه براى انسان مقدور باشد در حالى كه معرفى شخص ديگر صد در صد مقدور نيست، چه بسا ديگرى حاضر به خريد نباشد. والله العالم
* سود تا چه مقدار شرعى است

صفحه164
   سؤال 563. با توجه به اين كه يك كالاى مشخص با چند قيمت در يك شهر فروخته مى شود لطفاً درصد سود شرعى اجناس را براى كسبه بيان نماييد؟
بسمه تعالى: شايسته است كه سود منصفانه باشد و حد آن را عرف معين مى كند. ولى حد خاصى براى آن تعيين نشده است. والله العالم
* خريد خودرو از وام سازمان فنى حرفه اى
   سؤال 564. از سازمان فنّى، حرفه اى با توجه به رشته ى تحصيلى وامى براى استفاده در همان رشته دريافت كردم، لكن از آن پول، خودرو خريدم و با آن مسافركشى مى كنم. آيا منافعى كه به دست مى آورم، حرام است؟
بسمه تعالى: صرف پول در غير آن مورد تعيين شده، بر خلاف شرع است، ولى خريد ماشين چون به صورت ذمه اى بوده و بعداً پول را پرداخته ايد، اشكال ندارد. والله العالم
* فروش قبل از پرداخت تمامى ثمن
   سؤال 565. زمينى به ارزش 200هزار تومان قيمت گذارى مى شود، متقاضى مبلغ 150 هزار تومان را پرداخت مى نمايد و قرار گذاشته مى شود كه 50هزار تومان باقى مانده را بعداً پرداخت نمايد و معامله انجام شود، در اين فاصله، خريدار قبل از پرداخت مابقى، زمين را به فروش رسانده و مابقى پول را نيز نمى پردازد، آيا زمين در ملك بايع باقى است؟
بسمه تعالى: هرگاه موقع پرداخت مبلغ صد و پنجاه هزار تومان، عقد شرعى و يا عرفى و به اصطلاح خريد و فروش انجام گرفته، منتها پرداخت مابقى به وقت ديگر موكول شده است يعنى فقره دوم به عنوان نسيه باشد در اين صورت اصل معامله صحيح و مشترى مى تواند ملك را به ديگرى بفروشد و فروشنده بايد براى تحويل مبلغ باقى مانده به دادگاه مراجعه و ارزش واقعى آن مبلغ را از وى مطالبه نمايد; و امّا اگر تنها گفتگو و مذاكره انجام شده نه خريد و فروش، و يا وقت قسط پرداخت دوم نيز مشخص نشده باشد در اين صورت معامله محقق نشده و ملك از اموال فروشنده است و مالكيت فروشنده محفوظ مى باشد. والله العالم

صفحه165
*ثمن معيوب
   سؤال 566. اگر ثمن، جنس باشد و پس از معامله معلوم گردد ثمن معيوب بوده و بايع مطالبه ارش كند آيا مشترى مخير است ارش را از پول نقد يا از جنس ثمن بدهد؟
بسمه تعالى: هر دو جايز است ولى احوط دادن پول نقد است. والله العالم
* فراموشى عيب كالا توسط مشترى
   سؤال 567. در صورتى كه مشترى از عيب كالا مطلع بوده ولى هنگام خريد آن را فراموش نمايد آيا خيار عيب دارد؟
بسمه تعالى: معذور است و خيار دارد. والله العالم
* واقع شدن زمين در حريم جاده
   سؤال 568. زمينى در كنار حريم جاده را خريدارى نمودم و طبق توافق طرفين، 22متر از زمين به جهت واقع شدن در حريم جاده كم شد و مابقى را خريدارى نمودم اكنون پس از استعلام از اداره راه متوجه شديم كه 47متر در حريم جاده قرار مى گيرد آيا مى توانم معامله را فسخ كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه توسعه حريم جاده در حدود47متر به هنگام معامله از طرف دولت تصويب و اعلام شده بود و طرفين در استعلام، كوتاهى كرده اند، خريدار يا فسخ كند يا مقدار موجود را بپذيرد ومازاد را از ثمن پس بگيرد; و اما اگر در آن زمان اين مصوبه نبوده است و بعداً تصويب شده است در اين صورت معامله نافذ بوده و حق فسخ ندارد. والله العالم
* عدم رعايت مزايده در معاملات دولتى و اموال ورشكسته
   سؤال 569. بر اساس ماده82 قانون محاسبات عمومى كشور، معاملات عمده دولتى بايد از طريق مزايده صورت پذيرد، حال اگر بدون رعايت مزايده، معامله انجام شود، آيا معامله باطل است يا خير و همچنين اگر طبق نظر دادگاه، بايد اموال ورشكسته با مراعات تشريفات مزايده فروخته شود آيا بدون مراعات مزايده معامله باطل است يا

صفحه166
خير؟
بسمه تعالى: هرگاه از طريق مزايده، جنس مديون به قيمت بالاترى به فروش مى رسد، براى حفظ حق مديون و داين مزايده لازم است ولى در صورتى كه بدون مزايده به قيمت واقعى به فروش برسد معامله صحيح است. والله العالم
* بيع دين به دين
   سؤال 570. بيع دين به دين صحيح است يا فاسد؟
بسمه تعالى: در روايات ما چنين وارد شده است«لا يباع الدين بالدين» و آن سه صورت دارد:
1. فرض كنيد زيد از عمرو يك خروار گندم طلب دارد و عمرو هم از بكر پنجاه من برنج طلب دارد، هرگاه زيد طلب خود را از عمرو به خود او بفروشد در مقابل پنجاه من برنجى كه در ذمه بكر است، نتيجه اين كه گندم را تمليك زيد كند در مقابل برنج را تملّك كند.
2. هرگاه صد من گندم از زيد طلب دارد و آنگاه گندم را به او مى فروشد در مقابل صد تومان كه شش ماه بعد بگيرد.
3. فردى گندمى را در ذمّه به زيد بفروشد در مقابل مبلغى كه زيد بعداً بدهد يعنى هر دو مدت دار باشند; بطلان صورت اول و دوم قطعى و صورت سوم فى الجمله محل خلاف است. والله العالم
* فروش سهميه بنزين
   سؤال 571. آيا خريد و فروش سهميه ى بنزين و يا واگذارى بنزين بدون دريافت مبلغى، جايز است؟
بسمه تعالى: فروختن سهميه ى بنزين وسائل عمومى نظير تاكسى جايز نيست، ولى واگذارى بنزين شخصى بدون دريافت پول، به ديگرى اشكال ندارد. والله العالم
* معامله با تلفن و...

صفحه167
   سؤال 572. معامله اى كه به وسيله ى تلفن، فكس، اينترنت و... انجام مى شود، از چه زمانى منجّز و واقع مى شود؟ مكان وقوع معامله و محل تحويل مبيع و ثمن كجاست؟
بسمه تعالى: هر موقع طرف، قبول را با گفتن يا نوشتن انجام داد، معامله منجز مى شود; هر چند كه فروشنده در آن لحظه آگاه نباشد. اگر مقصود از تعيين مكان معامله، رعايتِ خيار مجلس است، بايد گفت كه هرگاه طرف پس از گفتن «قبول»، از آن مكان برخيزد، خيار مجلس ساقط مى شود.
مبيع اگر عين شخصى است، محل تحويل آن، مكان وجود مبيع است و اگر كلى باشد و قرينه اى بر تعيين مكان نباشد، محل تحويل مكان حضور بايع است. والله العالم
* اسقاط خيارات در عقد بيع و شرط خيار در عقد خارج لازم
   سؤال 573. اگر در عقد بيع تمام خيارات را اسقاط كنند آيا مى توان در ضمن عقد خارج لازم با قرار دادن شرطى، خيار وضع نمايند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال هر چند عقد با اسقاط تمام خيارات لازم خواهد بود ولى اين مانع از آن نيست با سبب ديگرى تزلزل به آن راه يابد و يكى از طرفين خيار فسخ پيدا كند البته مشروط بر اين كه شرط ابتدايى را نافذ بدانيم. والله العالم
* فروختن كالايى كه در اختيار فروشنده نيست
   سؤال 574. فروختن كالايى كه در اختيار فروشنده نيست جايز است يا خير؟ وآيا فرقى بين مثلى و قيمى وجود دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه به صورت كلى و در ذمه بفروشد كه بعداً تهيه كند و در اختيار مشترى بگذارد اشكال ندارد. و بيع او بيع سلم بوده و بايد شرايط سلم رعايت شود. و در اين قسمت فرقى بين مثلى و قيمى نيست به شرط اين كه مبيع مجهول نباشد. والله العالم
* تأخير در پرداخت ثمن
   سؤال 575. مغازه اى را فروختم و مقدارى از ثمن را دريافت نمودم و خريدار متعهد شد كه مابقى را طى دو ماه ديگر پرداخت نمايد و اگر پرداخت نكرد حق فسخ داشته

صفحه168
باشم و وى مبلغى را به عنوان خسارت و زيان وارده پرداخت نمايد آيا فروشنده مى تواند در صورت تأخير معامله را فسخ و مبلغى كه به عنوان خسارت مطالبه نمايد؟
بسمه تعالى: در فرض ياد شده شما حق فسخ و حق دريافت مبلغ ياد شده را داريد. والله العالم
* فروش منزلى كه مستأجر دارد
   سؤال 576. منزلى را با ثمن معيّن خريدارى نمودم و لكن مالك ادعا مى كند به جهت اين كه مستأجر اين منزل به اين انتقال رضايت نمى دهد حاضر به انتقال رسمى نيست، وظيفه شرعى ما چيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال عدم رضايت مستأجر مانع منتقل كردن نيست مالك بايد ملك را رسماً منتقل كند; اگر تعهد كرده بود كه ملك را خالى از مستأجر تحويل خواهد داد بايد كوشش كند كه ملك را خالى از مستأجر تحويل دهد و اگر چنين تعهدى نكرده بود و مشترى با آگاهى از وجود مستأجر خريده باشد، مالك وظيفه اى در اين مورد ندارد. والله العالم
* خريد و فروش بيمار مبتلا به آلزايمر
   سؤال 577. آيا بيمارى آلزايمر(فراموشى) موجب حجر و ممنوعيت ازتصرف و نيز ممنوع از انجام معاملات مى باشد؟
بسمه تعالى: ميزان در حجر در اثر سفه اين است كه فرد، مصالح خود را در معاملات درست درك نكند، جنس گران قيمت را به نازل ترين قيمت بفروشد و بالعكس جنس نازل ترى را به قيمت بالا بخرد، هرگاه فرد مبتلا به بيمارى «آلزايمر» در اين حد باشد ملاكاً داخل در سفه است هر چند موضوعاً سفيه نيست. والله العالم
* هزينه ثبت
   سؤال 578. هزينه هاى مشترك مثل هزينه هاى ثبت در معاملات خريد و فروش برعهده چه كسى مى باشد؟

صفحه169
بسمه تعالى: هزينه هاى ثبت در اسناد رسمى و امثال آن تابع مقرراتى است كه دولت بر دفاتر ثبت اسناد اِعلام كرده و يا برنامه اى كه خود دفتر براى اين كار دارند و يا عرف يا عموم مردم آن را پذيرفته اند، مگر اين كه در قرارداد ابتدايى خلاف آن را شرط كنند در اين صورت بايد به شرط خود عمل كنند. والله العالم
* تأخير در پرداخت در معامله حال و مدت دار
   سؤال 579. اگر تعهد يكى از متعاملين حال و ديگرى مؤجل باشد و معلوم شود كسى كه تعهدش در آينده است قادر بر انجام آن نيست آيا كسى كه تعهدش حال است حق حبس و تأخير در اداء دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه معامله صحيح انجام گرفته حق تأخير ندارد. والله العالم
* تلف مبيع در بيع فاسد
   سؤال 580. هرگاه كسى به بيع فاسد مالى را قبض كند و آن مال در دستش تلف يا ناقص شود آيا قيمة المسمى را ضامن است يا قيمة المثل را؟
بسمه تعالى: قيمت مثل را ضامن است. والله العالم
* ضمان در صورتى كه نفعى نبرد
   سؤال 581. آيا عدم النفع موجب ضمان است يا نه؟
بسمه تعالى: موجب ضمان نيست. والله العالم
* نقد نكردن چك توسط فروشنده
   سؤال 582. كسى منزلى با اسقاط كافه خيارات فروخته و تحويل خريدار گرديده و ثمن آن به صورت 4چك دريافت نموده است و فروشنده 2فقره چك را نقد ولى براى دريافت مابقى پول مراجعه نكرده است، اكنون پس از گذشت چند سال درخواست فسخ مى نمايد وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه صاحب چك كه وصول نشده در بانك موجودى داشته و طرف دريافت نكرده است حق اعتراض ندارد و اگر موجودى نداشته لازم بود همان موقع

صفحه170
به طرف مراجعه كند، و وجه خود را بگيرد، اكنون نيز با توجه به اسقاط كافه خيارات، فقط حق دريافت طلب خود را دارد; در فرض نبودن موجودى مى تواند تورم را نيز حساب كند. والله العالم
* معاملات صبى پس از بلوغ
   سؤال 583. آيا «صبى» پس از رسيدن «بلوغ» رشيد مى شود و معاملات وى نافذ است؟
بسمه تعالى: «صبى» هنگامى كه بالغ شد، مكلف به احكام الهى است، ولى براى تصرف در اموال علاوه بر بلوغ، «رشد» هم لازم است; يعنى بتواند همانند افراد وارد، نفع و ضرر خود را تشخيص دهد; همچنان كه براى آميزش (پس از نكاح)، استعداد مزاجى نيز شرط است. والله العالم
* سن رشد مالى
   سؤال 584. يكى از شرايط صحت معامله بلوغ است. اكنون به سن بلوغ رسيده ام، لكن برادرم به عنوان قيّم ارث بنده را كه در اختيار داشته، به من تحويل نمى دهد، در حالى كه از جهت معاش در عسر و حرج به سر مى برم و ادعا مى كند كه بايد هجده ساله شوم. آيا كار وى مجوّز شرعى دارد؟
بسمه تعالى: با دو شرط بايد مال طرف را به وى تحويل داد:
از نظر سن، پانزده سال تمام شود;
2. از نظر مردم، رشد مالى داشته باشد و بتواند مال خود را حفظ كند و از آن استفاده كند، البته رشد به تناسب اموال، مراتب دارد .
اگر اين دو شرط حاصل است، بايد اموال به شما تحويل شود و در عين حال بايد معاش شما از مالتان در دست ديگرى است، تأمين شود و برادر نمى تواند از تأمين معاش به بهانه ى اين كه تو بالغ و رشيد نيستى، خوددارى كند. والله العالم
* فروش قبل از اتمام ساخت
   سؤال 585. آيا فروش آپارتمان قبل از ساخت جايز است؟ آيا فروش چند دانگ از

صفحه171
زمين و آنچه ساخته خواهد شد جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه حدود مبيع روشن باشد، به گونه اى كه عرفاً مجهول و خطرى نباشد، صحيح است. والله العالم
* تأخير در پرداخت ثمن
   سؤال 586. منزلى را به مبلغ پنجاه ميليون تومان فروختم و مبلغ پنج ميليون تومان بيعانه گرفتم و مقرّر شد خريدار تا چند ماه آينده، مقدمات تنظيم سند را فراهم نمايد، لكن وى طرح دعوا نمود و در پرداخت ثمن تأخير كرد. آيا او ضامن خسارات مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه در پرداخت مابقى ثمن (45ميليون تومان)، بدون مجوز شرعى و قانونى تأخير داشته است، پس از گذشت زمان بايد ارزش واقعى پول را به صاحب ملك بپردازد و پرداخت 45ميليون تومان كافى نيست. والله العالم
* فروش به شكل ترديد
   سؤال 587. آيا فروختن دو جنس با قيمت متفاوت (به اين شكل كه بگويد اگر اين جنس را بردارى به فلان قيمت و اگر آن جنس را بردارى به قيمت مشخص ديگر به شما مى فروشم) صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه دو جنس را به دو قيمت و به صورت مردّد بفروشد، معامله محقق نمى شود. والله العالم
* شرط قبل از معامله
   سؤال 588. هرگاه خريدار و فروشنده، قبل از انجام معامله شروطى را متعهد شوند، آيا شروط ضمن اين تعهد، حكم شرط ضمن العقد را دارد؟
بسمـه تعـالى: هـرگـاه شـروطى را در مـذاكره بيـان كننـد و معاملـه بـر اسـاس همـان شـروط انجـام شود، هرچند در مقام انشاى معامله، لفظ آن شروط ذكر نشود، ولى عمل به آن شروط لازم است. والله العالم

صفحه172
* ناچيز بودن ثمن معامله
   سؤال 589. در صورتى كه ثمن معامله بسيار ناچيز باشد، آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر در معامله غرض عقلائى وجود داشته باشد، بيع به شمار مى رود; مثلاً براى اين كه معامله قطعى شود و ورثه اعتراض نكنند، در مقابل مبلغ كمى خانه را به يكى از فرزندانش مى فروشد. والله العالم
* فروش كالاهاى يكسان به نحو ترديد
   سؤال 590. اگر همه ى افراد كالايى، يكسان باشد مثلاً قيمت بشقاب هاى يك كارخانه مساوى باشد، آيا فروختن آن كالا به نحو ترديد(به اين شكل كه بگويد هر كدام را مى خواهى به فلان مبلغ مشخص به تو مى فروشم) صحيح است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه همه ى افراد يكسان باشد، مانند پارچه هايى كه به وسيله ى دستگاه بافته مى شود و يا ظروفى كه ساخته مى شود، ترديد مضر نيست. والله العالم
* جريان قاعده تلف در مورد ثمن
   سؤال 591. آيا قاعده ى تلف «مبيع» قبل از تحويل گرفتن مشترى كه برعهده ى بايع مى باشد، در مورد «ثمن» نيز جارى است؟
بسمه تعالى: تلف ثمن قبل از قبض، برعهده ى مشترى است. والله العالم
* امتناع مشترى از گرفتن مبيع و تلف آن
   سؤال 592. در صورتى كه بايع، مبيع را تحويل دهد و مشترى از گرفتن آن امتناع ورزد و مبيع تلف شود، خسارت آن به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه وقت اقباض مبيع رسيده باشد و در اختيار مشترى قرار گيرد و او متمكن از قبض باشد، تلف شدن آن برعهده ى مشترى است. والله العالم
* امتناع مشترى از گرفتن بخشى از مبيع
   سؤال 593. در صورتى كه بايع، مبيع را تحويل دهد و مشترى بخشى از مبيع را نپذيرد و آن مقدار از مبيع كه مشترى دريافت كرده تلف شود، آيا مشترى خيار تبعض

صفحه173
صفقه دارد؟
بسمه تعالى: خيار ندارد. والله العالم
* تغيير معامله پس از انجام آن از نقد به نسيه به ثمن گرانتر
   سـؤال 594. مشتـرى كالايى را به شكل نقـد معامله مى كند و پس از معامله مى خواهد كه نيمى از ثمن نسيه باشد. فروشنده هم از او تقاضا مى كند كه نصف ثمن را به شكل نسيه و به قيمت گرانتر پرداخت كند و مشترى نيز مى پذيرد. آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: براى اين كه معامله بى اشكال باشد از اوّل نيمى از جنس را به قيمت نقد و نيم ديگر را به قيمت نسيه بخرد يا مجموع را به قيمت مناسب خريدارى كند در صورت تحقق معامله به شكلى كه در سؤال مطرح شده است، بايد آن معامله را فسخ و سپس به يكى از دو صورتى كه گفته شد، معامله ى جديد انجام دهند. والله العالم
* شرط پرداخت مبلغى در صورت فسخ
   سؤال 595. اگر در معامله، طرفين شرط كنند در صورتى كه هر يك، معامله را فسخ نمايند بايد مبلغ معينى را به طرف مقابل بپردازند، آيا اين شرط صحيح است و اگر يكى از آن دو در مبيع تصرفاتى نموده باشد آيا تصرف وى باعث اسقاط حق فسخ مى شود؟
بسمه تعالى: در صورتى كه براى حق فسخ مدت معين شود، شرط مزبور صحيح است; به شرط اين كه چنين بگويند: «هر يك از طرفين مى تواند با پرداخت مبلغى، معامله را فسخ كند» و تصرفات يك طرف دليل بر سقوط خيار فسخ از جانب اوست، نه طرف مقابل. والله العالم
* فروش آپارتمان در حال احداث
   سؤال 596. قراردادى به عنوان بيع آپارتمان منعقد گرديده است، در حالى كه آپارتمان در حال احداث بوده و هنگام قرارداد، وجود خارجى نداشته است. آيا اين قرارداد صحيح است؟ ضمناً به عنوان شرط معامله، ذكر شده است كه هيچ كدام از

صفحه174
طرفين معامله حق نكول نداشته و نكول كننده ملزم به پرداخت كليه ى خسارات مى باشد. آيا چنين شرطى بدون ذكر مدت صحيح است؟
بسمه تعالى: خريد چنين ساختمانى قبل از ساختن اشكالى ندارد. زيرا خصوصيات ساختمان از نظر متراژ و طبقه و فلزى بودن وغيره در قرارداد معيّن مى شود و اما اينكه شرط شود كه كسى حق نكول ندارد به معناى تأكيد بر محتواى عقد است و مدت آن تا وقت تحويل آپارتمان است كه در قرارداد تاريخ آن معيّن شده است. والله العالم
* فروش وكالتى و مرگ فروشنده
   سؤال 597. قطعه زمينى را از شخصى خريدم و در محضر به صورت وكالت نامه ى بلاعزل به نام من ثبت شد. آيا با مرگ فروشنده ى زمين، وكالت نامه نيز باطل مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه نقل و انتقال به صورت قطعى انجام گرفته و وكالت نامه فقط براى رسمى كردن معامله باشد، مرگ آن شخص ضررى به مالكيت مشترى وارد نمى كند، ولى اگر معامله انجام نگرفته و بنا بوده كه وكيل، عقد را پس از رسمى كردن انجام دهد، در اين صورت وكالت باطل مى شود و مبيع در ملك متوفى باقى مى ماند و به ورثه منتقل مى شود. والله العالم
* پرداخت مبلغى در صورت فسخ
   سؤال 598. اگر در ضمن قرارداد معامله شرط شود كه هر يك از طرفين معامله در صورت فسخ، مبلغ ده ميليون تومان به ديگرى پرداخت كند، آيا اين شرط جايز است و آيا چنين شرطى «شرط خيار» است يا «خيار شرط»؟
بسمه تعالى: هرگاه معامله انجام شود و در متن معامله شرط كرده اند باشند كه هر كدام از طرفين مى توانند در مدت معينى با پرداخت مبلغى فسخ نمايند، اين معامله صحيح است و فسخ با پرداخت پول انجام مى گيرد. اين در حقيقت شرط خيار است، نه خيار تخلف شرط. والله العالم
* شرط جريمه تأخير
   سؤال 599. آيا فروشنده مى تواند شرط كند كه به ازاى هر روز تأخير در پرداخت

صفحه175
پول، فلان مبلغ جريمه بپردازد؟
بسمه تعالى: معامله با شرط ياد شده، باطل است. والله العالم
* فروش گيرنده ماهواره
   سؤال 600. آيا خريد و فروش ديش(بشقاب) ماهواره، حرمت وضعى دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه غالب منافع آن حرام باشد، معامله اش صحيح نيست. والله العالم
* شرط فسخ در صورت نپرداختن قسطى از ثمن
   سؤال 601. ضمن عقد بيع شرط شود اگر خريدار قسطى از اقساط ثمن را نپردازد، معامله فسخ شود. از طرفى فروشنده حق انتقال مبيع به ديگرى را از خريدار سلب ننموده ولى خريدار، مبيع را به ديگرى فروخته است، در صورتى كه يكى از اقساط ثمن پرداخت نشود، آيا فروشنده ى اول مى تواند بر طبق شرط عمل كند؟
بسمه تعالى: هرگاه هدف از خيار، رد عين و به اصطلاح متعلّق خيار، خود مبيع بوده است، صحت بيع دوم منوط به عدم فسخ است و اگر بايع فسخ كرد بايد عين را برگرداند. والله العالم
* فروش بُن كتاب
   سؤال 602. آيا خريد و فروش بُن كتاب كه بر طبق مقررات بايد با آن كتاب خريدارى كرد، باطل است؟
بسمه تعالى: ظاهراً واگذار كننده، بن را تمليك مى كند و شرط مى نمايد كه در مورد خاص مصرف شود. حال اگر مصرف نشده است، واگذار كننده مى تواند به هم بزند. والله العالم
* معيار مميّز بودن بچه
   سؤال 603. معيار مميّز بودن بچه چيست و بچه از چندسالگى مميّز است؟
بسمه تعالى: بچه ى مميز، انسانى است كه خوب و بد را تشخيص مى دهد و اين سن خاصى ندارد و به استعداد افراد بستگى دارد. والله العالم

صفحه176
* اضافه بودن ساختمان فروخته شده به متراژ معين
   سؤال 604. ساختمانى بر اساس متراژ معين، قيمت گذارى و فروخته شد، لكن پس از معامله معلوم شد كه مساحت آن بيشتر مى باشد. آيا بايع حق فسخ دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، معامله بر اساس متراژ صورت پذيرفته است و قهراً مبيع حالت مشاع پيدا مى كند و چون ملك مشاع عيب است، طرفين حق فسخ دارند، ولى بهتر است مصالحه كنند. والله العالم
* فروش قرآن و كتب ادعيه
   سؤال 605. آيا خريد و فروش قرآن و كتب ادعيه جايز است، با توجه به اين كه در برخى قرآن ها كلمه ى «قيمت» ذكر شده است؟
بسمه تعالى: همان طور كه در گذشته گفتيم خريد و فروش قرآن جايز نيست، مگر اين كه جلد و كاغذ آن در نظر گرفته شود و براى حفظ احترام قرآن كلمه ى هديه را بنويسند و خريد و فروش كتب ادعيه جايز است. والله العالم
* نگهدارى ظروف نقره
   سؤال 606. آيا نگهدارى ظروف نقره براى زينت يا تجارت جايز است؟
بسمه تعالى: نگهدارى ظروف نقره اشكال ندارد. والله العالم
*پيش خريد آپارتمان نيم ساخته
   سؤال 607. شخصى يك دستگاه آپارتمان نيم ساخته پيش خريد كرده است. بخشى از پول، پرداخت شده وقول نامه، تنظيم و كليه ى خيارات از طرفين ساقط شده است. فروشنده، مالك سه دانگ و وكيل در فروش سه دانگ ديگر مى باشد، لكن طرفين معامله نسبت به تحويل به موقع آپارتمان و پرداخت ثمن معامله كوتاهى كرده اند. سپس جمله ى زير با توافق طرفين به قول نامه اضافه گرديد:«چنانچه ثمن باقيمانده در موعد مقرّر پرداخت نشود، فروشنده حق فسخ دارد»، البته اين شرط در ضمن عقد خارج لازم نبوده است. آيا اين شرط صحيح و نافذ است؟

صفحه177
بسمه تعالى: پس از پايان پذيرفتن عقد ولو پس از گذشتن يك زمانى، طرفين توافق كنند كه اگر چك مشترى وصول نشد، فروشنده حق فسخ داشته باشد، چنين شرطى لازم الوفاء است:(المؤمنون عند شروطهم)، امّا حق فسخ در نصف آپارتمان با خود بايع است و امّا نصف ديگر از آنِ موكل; مگر اين كه وكيل، تام الاختيار باشد و همه ى كارهاى مربوط به مبيع به وكيل واگذار شده باشد و چون طرفين شرط كرده اند كه هرگاه يكى از چك ها وصول نشود، طرف، خيار فسخ دارد، بنابراين عدم وصول هر چك موجب خيار فسخ مى شود. والله العالم
* اسناد جعلى
   سؤال 608. منزلى را خريديم و بعد متوجه شديم اسناد جعلى مى باشد. اكنون وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه مالك واقعى راضى نباشد، معامله باطل است. والله العالم
* فروش الكل گندم
   سؤال 609. خريد و فروش الكل گندم يا الكل خرما كه غالباً براى شرب استفاده مى شود، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال كه قابل شرب است، خريد و فروش آن حرام است. والله العالم
* مكان تحويل مبيع اگر معامله در كشتى انجام شود
   سؤال 610. اگر معامله در كشتى و در دريا صورت گيرد، در صورت اختلاف بين متبايعين، مبيع و ثمن را كجا و بر اساس عرف چه مكانى تسليم كنند؟
بسمه تعالى: هرگاه مبيع عين خارجى است، محل تحويل جايى است كه مبيع در آنجا مى باشد و اگر مشترى خواهان تحويل در محل خود است بايد هزينه ى نقل و انتقال را بپردازد. اگر مبيع كلى است، محل تحويل آن محل سكونت و تجارت مشترى است، مگر آن كه قرينه بر خلاف باشد. والله العالم

صفحه178
* مجسمه نخبگان
   سؤال 611. آيا مجسّمه سازى به ويژه مجسمه ى نخبگان و فرهيختگان علمى و هنرى با هدف تعظيم صاحبان مجسمه جايز است ؟
آيا خريد و فروش و نگهدارى آن جايز است؟
بسمه تعالى: مجسمه سازى، به هر عنوانى كه صورت بگيرد، حرام است. براى تجليل از بزرگان و دانشمندان راه هاى صحيح و مشروعى هست. پس از ساختن، خريد و فروش آن نيز حرام مى باشد، ولى حفظ آن مانعى ندارد. والله العالم
* اشياء شانسى
   سؤال 612. آيا خريد و فروش لُپ لُپ كه داخل جعبه اى است و محتواى آن به درستى معلوم نيست، جايز است؟
بسمـه تعـالـى: اگـر داخـل جعبـه چيـزى قابل معـاملـه باشـد ولـى مقـدار و نوع آن معلوم نباشد در اين صـورت مصـالحه كننـد. والله العالم
* شرط انفساخ عقد
   سؤال 613. فروشنده، جنسى را به صورت بيع لازم فروخته و در ضمن، شرط شده است هرگاه خريدار در موعد مقرر در دفترخانه جهت تنظيم سند رسمى حاضر نشود، معامله به خودى خود فسخ شود و بابت تخلف، بيست درصد از پيش پرداخت كسر شود. آيا اين شرط صحيح است؟ آيا فروشنده مى تواند عقد را در هر زمانى كه بخواهد فسخ كند؟
بسمه تعالى: 1. شرط انفساخ صحيح نيست و عقد هيچ گاه خود به خود فسخ نمى شود، بلكه بايد آن را فسخ كنند و شرط صحيح اين است كه بگويند اگر مشترى در موعد مقرر حاضر به پرداخت ثمن نشد، بايع حق فسخ دارد.
2. شرط اين كه از اصل مبلغ پيش پرداختى بيست درصد كم شود نيز باطل است

صفحه179
وروش صحيح اين است كه فروشنده شرط كند تا مشترى مبلغ معينى را به او بپردازد.
3. فروشنده در فرض سؤال مى تواند به لحاظ تأخير پرداخت ثمن، عقد را فسخ كند و در آن فوريت شرط نيست. والله العالم
* كوتاهى فروشنده در مراحل قانونى ثبت
   سؤال 614. شخصى زمينى را خريد و مقدارى از مبلغ را نقداً پرداخت و مقدار باقيمانده را با توافق فروشنده طى يك فقره چك به وى تحويل داد و ضمناً در صورت عدم موجودى در تاريخ چك، حق فسخ براى فروشنده شرط شد، ولى به علّت عدم همكارى فروشنده براى اخذ استعلام ثبتى و دارايى و... در دفترخانه، منجر به تعويق در پرداخت مبلغ چك شد. حالا فروشنده مبلغى را جهت خسارت مطالبه كرده است. آيا فروشنده حق مطالبه ى خسارت را دارد؟ آيا فروشنده حق فسخ معامله را دارد؟
بسمه تعالى: چون فروشنده در مقدمات كار كوتاهى كرده است، حق درخواست خسارت ندارد و اگر پرداخت چك مشروط بر اين بود كه مقدمات انتقال را فراهم كند، در اين صورت حق فسخ نيز ندارد. والله العالم
* خطا در متراژ زمين فروخته شده
   سؤال 615. شخصى زمينى را به تصور اين كه مساحت آن 44000مترمربع مى باشد، فروخت و پس از مدت زمانى، مشخص شد كه چهارده هزار مترمربع بيشتر است. فروشنده عدم رضايت خود را نسبت به مقدار اضافه اعلام كرد. اين مقدار از زمين متعلق به كيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، مقدار اضافه، مال فروشنده است و قهراً با مشترى در زمين به صورت مشاع شريك خواهد بود. در مقابل مشترى مى تواند معامله را به هم زند ووجهى كه پرداخته است پس بگيرد. والله العالم
* گرفتن پورسانت
   سؤال 616. مسؤول خريد (كارپرداز)، جنسى را به قيمت عرف بازار خريدارى مى كند

صفحه180
و مبلغى را به عنوان پورسانت دريافت مى نمايد. آيا گرفتن اين مبلغ جايزاست؟
بسمه تعالى: هرگاه جنس را به قيمت واقعى بخرد، پورسانت را به عنوان پاداش و بخشش به او بدهند به گونه اى كه تأثير در قيمت و انتخاب جنس نامرغوب نداشته باشد، گرفتن آن اشكال ندارد . والله العالم
* شرط عدم قبول خسارت و درك در ضمن عقد
   سؤال 617. آيا فروشنده مى تواند در ضمن عقد بيع، شرط كند كه اگر مبيع، مال كس ديگرى باشد هيچ نوع ضمانتى در مقابل مشترى نخواهد داشت؟
بسمه تعالى: بايع نمى تواند چنين شرطى بگذارد، زيرا مخالفِ مقتضاى عقد است، ولى شخص ديگر مى تواند از طرف او ضمانت كند و به آن «ضمان درك» گويند. والله العالم
* خطا در قيمت گذارى
   سؤال 618. خانه اى به قيمت كارشناس معامله مى شود، لكن كارشناس پس از معامله مى گويد در محاسبات اشتباه كرده است و غبن معامله بيش از ده درصد مى باشد. آيا خريدار ضامن تفاوت قيمت است يا بايع مى تواند قرارداد را فسخ كند و آيا مشترى مى تواند در صورت فسخ، سود پولى را كه پرداخته، به عنوان ضرر و زيان طلب نمايد؟
بسمه تعالى: هـرگاه كارشناسانِ مـورد وثـوق تشخيص دهنـد كه در قيمـت آن روز غَبْن در قيـمت گـذارى صـورت گـرفتـه است، در اين صورت فروشنده حق فسخ دارد مگر اين كه مشترى حاضر شود كه مابه التفاوت را بپردازد، در غير اين صورت، فقط بايع حق فسخ دارد و خريدار در صورت فسخ بايع حق درخواست سود پولى را كه پرداخت كرده، ندارد. والله العالم
* شرط فسخ در صورت عدم پرداخت اقساط ثمن
   سؤال 619. متعاملين در ضمن عقد بيع (نسيه) شرط مى نمايند كه در صورت عدم پرداخت اقساط ثمن معامله در موعد مقرّر، معامله منفسخ شود، آيا چنين شرطى

صفحه181
صحيح است؟ در صورت عدم صحت شرط، آيا اصل بيع صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه متعاملان در ضمن عقد بيع شرط نمايند كه در صورت عدم پرداخت اقساط معامله در موعد مقرر، فروشنده حق فسخ دارد چنين شرطى صحيح است، امّا اگر شرط به اين صورت باشد كه «معامله منفسخ مى گردد» اين شرط باطل است، البته لطمه به صحت اصل بيع نمى زند. والله العالم
* محاسبه تورم در صورت عدم پرداخت ثمن
   سؤال 620. مشترى جنسى را ده سال پيش خريد، و تاكنون نتوانسته پول آن را پرداخت كند آيا فروشنده مى تواند مبلغ بيشترى از مشترى بگيرد؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله، فروشنده هم مى تواند تورم را در نظر بگيرد و قيمت روزِ معامله را مطالبه كند . والله العالم
* شرط اسقاط خيارات و شرط پرداخت مبلغى در صورت فسخ
   سؤال 621. در معامله اى، شرط اسقاط تمام خيارات مى شود و از سوى ديگر در عقدنامه شرط مى شود كه در صورت فسخ، فسخ كننده مبلغى رابه ديگرى پرداخت نمايد. آيا شرط اوّل (اسقاط تمام خيارات) با شرط دوم منافاتى ندارد؟ آيا خيار حاصل، خيار شرط است؟
بسمه تعالى: معامله ى مورد نظر، معامله ى لازم است، زيرا طرفين، همه ى خيارات را ساقط كرده اند، ولى در عين حال هر كدام از طرفين شرط خيار كرده اند، مشروط بر اين كه مبلغى را به طرف بپردازد، آنگاه فسخ كند و اين شرط قرينه بر اين است كه همه ى خيارات، جز حق فسخ با پرداخت مبلغ، اسقاط شده است و اين شرط الخيار است، نه خيار شرط كه مقصود از دومى، خيار تخلف شرط و وصف است. والله العالم
* خيار بدون مدت
   سؤال 622. آيا قرار دادن خيار بدون ذكر مدت در معامله، صحيح است؟
بسمه تعالى: قرار دادن خيار بدون ذكر مدت، باطل و موجب جهالت و بطلان بيع است. والله العالم

صفحه182
* شرط ابتدايى
   سؤال 623. آيا خيار شرط به صورت شرط ابتدايى صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط ابتدايى اگر به صورت انشاى التزام باشد، لازم الوفاست، البته بهتر اين است كه در ضمن همان عقد انجام بگيرد. والله العالم
* معين كردن مبيع در كلى و حق تصرف مشترى بدون اذن بايع
   سؤال 624. هرگاه مبيع، كلى در ذمه باشد و بايع كالايى را مشخص نمايد و بگويد اين كالا را به تو مى دهم، آيا مشترى بدون اذن بايع حق قبض و تصرف در آن كالا را دارد يا بايد بايع آن را به اقباض مشترى برساند؟
بسمه تعالى: هرگاه براى استيفاى حق مشترى هيچ مانعى در كار نباشد، حكم قبض را دارد. والله العالم
* اختلاف در شرط نمودن گرفتن پروانه تجارى
   سؤال 625. اگر مشترى ادعا كند كه بيع با شرط اخذ پروانه ى تجارى از طرف بايع منعقد و قبول وى منوط به وجود آن شرط بوده است، ولى بايع منكر است. قول كدام مقدم است؟
بسمه تعالى: بيع صحيح است و قول بايع با قَسَم در حضور حاكم شرع مقدم است. والله العالم
* خريد زمين به زور
   سؤال 626. در رژيم سابق سرلشكر...، زمينى را با تهديد و زور، به قيمت ناچيز از من خريد. آيا شرعاً مجاز به تقاضاى احقاق حق خود مبنى بر برگشت املاك يا عوض آن هستم؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هرگاه در موقع انتقال راضى نبوديد و بعداً هم راضى نشديد، در صورت اثبات اين موضوع، مى توانيد خواسته ى خود را مطرح نماييد. والله

صفحه183
العالم
* دستمزد كارشناس قيمت گذار
   سؤال 627. اگر طرفين معامله متعهد شوند كه هر كدام يك نفر كارشناس را جهت تعيين قيمت زمين معيّن كنند و فروشنده دستمزد كارشناس را بپردازد و امتياز برق را هم بگيرد و فروشنده با تحمّل خسارت، تمام اين امور را انجام دهد، آيا خريدار مى تواند معامله را فسخ كند؟
بسمـه تعـالى: هـرگاه طرفيـن فقط مـذاكره اى براى فروش صـورت داده باشنـد، ولى بنـا باشـد كـه خـريد و فـروش بعـداً صـورت بگيـرد، آن مـذاكره الـزام آور نيست، ولـى تخلف بر خلاف اخلاق است. چون كارهاى مقدماتى به درخواست مشترى انجام گرفته است بايد مشترى به نوعى فروشنده را راضى و ضررهاى او را جبران كند، و اگر معامله پيش از انجام اين امور قطعى شده است، ديگر حق فسخ ندارد. والله العالم
* شرط اجازه گرفتن مشترى از بايع در فروش
   سؤال 628. فروشنده اى در بيع كالايى با خريدار شرط مى كند هرگاه خواست آن كالا را به ديگرى بفروشد، از او اجازه بگيرد. آيا اين شرط صحيح است؟
بسمه تعالى: فروشنده مى تواند شرط كند:«اگر خواستى ملك را به ديگرى بفروشى، من در خريد بر ديگران اولويت دارم». همچنين مى تواند شرط كند كه به شخص خاصى نفروشد، ولى اگر شرط كند: «براى فروش، از من اجازه بگير كه اگر اجازه ندادم، حق فروش ندارى»، اين شرط صحيح نيست. والله العالم
* اجبار به معامله
   سؤال 629. بيع و ساير اعمال حقوقى از امورى نيست كه بتوان شخصى را به انجام آن مجبور ساخت و خداوند مى فرمايد:(لا إكراه فى الدين). آيا اجبار در امور قلبى، از جمله اجبار به بيع امكان پذير است؟ در حالى كه قانون مدنى تصريح دارد به اين كه

صفحه184
انشاى معامله به حكم معاملات صالحه، اكراه محسوب نمى شود و اجبار به معامله صدق نمى كند. لطفاً ديدگاه فقهى خود را مرقوم نماييد.
بسمـه تعـالى: بيـع مُكـرَه بى اثـر است; مگـر اين كـه بعـداً بـه آن رضـايت دهـد و دليـل آن آيـه ى (تجـارة عـن تـراض) اسـت، نـه آيـه ى (لا إكـراه فـى الـدين). از شخص مُكـرَه، خصـوصاً اگـر جـاهـل بـه مسـأله باشـد، قصد انشاء ممكن است; هر چند كه طيب نفس نداشتـه باشـد، از ايـن رو، اكـراهِ به حق بى اشكال است. مقصود از «حكم معاملات صالحه»، اجبار بـه حـق است; مثلاً كسى بدهكار است و براى پرداخت دِيْن اقدام نمى كند. در اين صورت حاكم او را مجبور به پرداخت دين با فروش برخى از مايملك مى كند. والله العالم
* عدم پرداختن ثمن
   سؤال 630. يكى از اموال «زيد» در دست «عمرو» به عنوان عاريه يا وديعه يا عدوانى و يا به عنوان سمسار جهت فروش كالا يا عناوين ديگر بود و «زيد» آن را به «عمرو» فروخت، ولى خريدار حاضر به پرداخت ثمن نشد، آيا بايع حق استرداد مبيع را دارد؟
بسمه تعالى: در همه اين صور، بيع و قبض محقق شده است، حتى در صورتى كه استيلاى او عدوانى بوده است، ولى به وسيله بيـع عنـوان عـدوانى بـودن زايـل شـده اسـت، در درجه ى اول بايد تلاش كند پول مبيع را بگيرد; در غير اين صـورت مى تـواند مبيع را به عنوان تقاص اخذ كند. هرگاه قيمت مبيـع بيش از بدهكارى طرف باشد، بايد مقدار اضافى را به خود مشتـرى برگرداند. والله العالم
* خريد قبر
   سؤال 631. هيچ كس از زمان مرگ خود اطلاع ندارد. آيا خريد قبر صحيح است؟
بسمه تعالى: افراد صالح براى خود قبرى تهيه مى كردند; حتى يكى از نوّاب اربعه (يعنى محمد بن عثمان) قبرى براى خود آماده كرده بود. ناآگاهى از وقت مرگ سبب نمى شود كه انسان آماده مرگ نباشد، ولى در عين حال اين آمادگى نبايد او را از فعاليت

صفحه185
براى زندگى باز دارد. والله العالم
* سؤال از قيمت كالا و خريد به شكل نسيه
   سؤال 632. اگر مشترى قيمت كالايى را به شكل نقد سؤال كند، لكن معامله به صورت نسيه و به قيمت بالاتر صورت بگيرد، آيا اين معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: لازم است فروشنده بگويد جنس به صورت نقد به اين قيمت و به صورت نسيه به قيمت ديگر است. سپس يكى از دو قيمت را مبناى معامله قرار بدهند. والله العالم
* عدم اطلاع مشترى از وزن خاص
   سؤال 633. در صورتى كه در شهرى خريد و فروش مثلاً بر اساس«مَن» انجام مى گيرد و خريدار نيز مى داند، اما از مقدار آن(مَن) كه چند كيلو است بى اطلاع است، آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه عقلاى شهرى براى رفع جهالت و غرر، وزنى را معين كرده اند مانند«مَن»، معامله روى آن وزن، رافع غرر است; هر چند مشترى نداند كه وزن آن چند كيلو است. والله العالم
* تصرف ملك اشخاص براى خدمات شهرى
   سؤال 634. زمينى را خريدم و سند قطعى به نام اينجانب ثبت شد، براى ساخت به شهردارى مراجعه كردم و شهردارى علاوه بر پروانه ى ساخت، مقدارى از زمين را به منظور تأسيس خدمات شهرى در نظر گرفت كه بايد به شهردارى تحويل دهم. آيا تصرف شهردارى به صورت اجبار جايز است؟
بسمـه تعـالـى: اگـر تأسيـس خـدمـات شهرى مورد نظر شهردارى ضرورى باشد بايد بهاى زمينى را كه تصرف مى كند بپردازد. والله العالم
* فروش سيمان دولتى
   سؤال 635. شخص پيمانكار، سيمان دولتى گرفته تا آن را در كار خاص مصرف كند،

صفحه186
ولى كار را به ديگرى واگذار و سيمان را به قيمت آزاد فروخته است. اكنون وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: از آنجا كه سيمان متعلق به كار خاص بوده، فروش پيمانكار، بيع فضولى است. حال اگر سيمان باقى مانده است، بايد آن را برگرداند و اگر تلف شده، بايد مثل آن را تهيه كند تا در آن كار مصرف شود. والله العالم
* شك در بيع يا معامله نوظهور بودن عقد
   سؤال 636. اگر درباره عقدى شك كنيم كه مثلاً بيع است يا معامله نوظهور، آيا آثار بيع بر آن بار مى شود ؟
بسمه تعالى: آثار بيع بر آن بار نمى شود . والله العالم
* فروختن تمساح
   سؤال 637. آيا فروختن تمساح و خرچنگ و خوك به كفار كه خوردن آن را حلال مى دانند، جايز است؟
بسمه تعالى: فروختن حيوانات مورد سؤال حرام است. والله العالم
* تلف مبيع در بين راه
   سؤال 638. اگر فروشنده اى بدون درخواست مشترى، كالايى را براى او بفرستد و در بين راه تلف شود; آيا اين خسارت به عهده ى فروشنده است يا مشترى؟
بسمه تعالى: تلف آن به عهده ى فروشنده است. والله العالم
* قبض مشترى و فرستادن كالا
   سؤال 639. آيا درخواست مشترى مبنى بر فرستادن كالا موجب صدق قبض مى شود؟
بسمه تعالى: صرف درخواست مشترى مبنى بر ارسال كالا، موجب صدق قبض نمى شود، بلكه بايد محل تحويل مشخص شود; مثلاً اگر محل تحويل با محل بيع يكى باشد، بايع مكلف است در همان محل تحويل دهد. در چنين صورتى اگر

صفحه187
مشترى بگويد كالا را به محل ديگرى بفرست و در راه تلف شود، خسارت آن به عهده ى مشترى است و اگر از اول بنا باشد كه در غير از محل بيع تحويل دهد، در اين صورت تلف شدن در بين راه به عهده ى بايع است. والله العالم
* عدم رعايت شرط انشعاب آب و برق و... در بيع سلف
   سؤال 640. خانه اى را به صورت سَلَف خريدم و قرار شد كه با انشعاب آب و برق و... آن را تحويل دهد، لكن خانه در زمان تحويل، بدون انشعاب آب و برق و... بود. آيا حق خيار دارم؟
بسمه تعالى: حق خيار فسخ دارد. والله العالم
* خريد اموال يهودى
   سؤال 641. خريد اموال منقول و غير منقول يهوديانى كه از كشور فرار كرده اند، جايز است؟
بسمه تعالى: خروج از كشور يا فرار، دليل بر الغاى مالكيت اموال آنان نيست و اصل در اسلام احترام اموال همگان است; مگر آن كه عنوان محارب با نظام اسلامى پيدا بكنند حتى در اين صورت تكليف اموال آنها مربوط به حاكم شرع است او بايد تصميم بگيرد و ديگر افراد نمى توانند آن اموال را بفروشند يا بخرند. والله العالم
* اصل در عقود معين
   سؤال 642. اصل در عقود چيست؟ لزوم است يا جواز؟
بسمه تعالى: لزوم و جواز، تابع ماهيت معامله در پيش عقلاست. هرگاه عقدى از عقود «عهديه» باشد، لازم و اگر از عقود «اذنيّه» باشد، جايز است. والله العالم
* صيغه عقد
   سؤال 643. آيا عقد را با هر صيغه اى مى توان منعقد كرد يا لازم است صيغه ى آن متناسب با ماهيت آن باشد؟
بسمه تعالى: از نظر عقلا لازم است لفظ مزبور، صريح و يا ظاهر در انشاى ماهيت آن

صفحه188
قرار داد باشد. والله العالم
* فروش ملك مشاع
   سؤال 644. دو نفر به صورت مشاع، مالك هزار متر زمين هستند. اگر قبل از توافق بر تقسيم، يكى از آن دو، دويست متر از آن زمين را با حدود معين به شخصى بفروشد، آيا معامله ى مذكور صحيح است؟
بسمـه تعـالى: معـاملـه نسبت بـه صـد متـر آن فضـولى اسـت، زيـرا قبل از تقسيم فروخته است و نسبت به صد متر ديگر شريك قبلى حق شفعه دارد و معامله صدمترى كه صحيح است، حالت مشاعى دارد، نه إفرازى، هر نوع تعيين نياز به توافق هر دو شريك دارد. والله العالم
* واگذارى زمين غير از طريق مصالحه
   سـؤال 645. آيـا مـالك مـى تـواند زمينـى را كـه تحت تصـرفش نبـوده و مـدرك قـانـونى بـراى اثبـات مالكيت آن ندارد، از طريق مصالحه به شخص ديگرى واگذار كند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه پس از صلح، قادر به تحويل آن باشد معامله اشكال ندارد، ولى در صورتى كه قادر به تحويل نباشد صحت معامله محل اشكال است. والله العالم
* خيار حيوان
   سؤال 646. آيا خيار حيوان، اختصاص به مبيع معيّن دارد يا در كلى فى الذمه نيز جريان دارد؟
بسمه تعالى: ظاهراً فرقى بين حيوان مشخص و حيوان كلى نيست و خيار به خاطر روشن شدن آن عيبى از حيوان است كه در موقع فروش، نامعلوم است و تا سه روز بعد روشن مى شود. مبدأ خيار در مبيع مشخص، لحظه ى عقد است، ولى در مبيع كلى، آغاز تسليم است. والله العالم
* شرط ضامن يا رهن براى ثمن در بيع

صفحه189
   سؤال 647. اگر بايع به هنگام معامله شرط كند كه بابت پرداخت ثمن، ضامن يا چيزى را رهن بگذارد و مشترى به آن شرط عمل نكند، ولى قبل از آن كه بايع اعمال فسخ كند، ثمن را بپردازد، آيا براى بايع حق فسخ باقى است؟
بسمه تعالى: هرگاه مشترى ثمن را آماده كند و در دسترس بايع قرار دهد، حق فسخ وجود ندارد. زيرا ضمانت براى اين بود كه ثمن به خطر نيفتد و در صورت آمادگى براى پرداخت ثمن، براى خيار و فسخ، موضوع باقى نمى ماند. والله العالم
* فروش ملك مشاع
   سؤال 648. ملكى كه چند مالك دارد، اگر برخى از مالكين آن ملك را بفروشند، آيا چنين معامله اى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر مقصود اين است كه شريك، همه ى ملك را بفروشد، چنين معامله اى بيع فضولى است و تا بقيه ى شركا اجازه ندهند، معامله نافذ نيست. والله العالم
* شرط حق فسخ در بيع در صورت عدم پرداخت وجه چك ها
   سؤال 649. منزلى را طى چند فقره چك فروختم و در ضمن عقد شرط نمودم كه در صورت عدم پرداخت هر كدام از چك ها حق فسخ داشته و مجاز به انتقال مورد معامله به غير باشم، لكن خريدار قبل از سررسيد چك ها اقدام به واگذارى ملك نموده وچك ها نيز در موعد مقرّر پرداخت نگرديد. آيا اكنون مى توانم معامله را فسخ كنم و آيا خريدار مى توانست ملك را بفروشد؟
بسمه تعالى: چون فروشنده شرط كرده بوده است كه اگر چك به موقع وصول نشود، حق دارد مورد معامله را به ديگرى واگذار كند. اين نوع شرط حاكى از آن است كه نظر فروشنده اين است كه تا وصول چك مشترى از هر نوع نقل و انتقال امتناع ورزد. در اين صورت بيع، فضولى مى شود و تا فروشنده ى قبلى راضى نشود، بيع دوم نافذ نيست. والله العالم
* حق خيار فسخ در صورت عدم پرداخت تمام ثمن

صفحه190
   سؤال 650. زمينى را به مبلغى فروختم و مقدارى از مبلغ را دريافت و شرط كردم كه خريدار، مابقى را به مدت سه ماه پرداخت نمايد و در صورت عدم پرداخت تمامى مبلغ، خيار فسخ براى من قابل اجرا باشد، لكن خريدار به تعهد خود عمل نكرد و يك سال ديگر به او مهلت دادم، اما پس از اين مدت نيز موفق به دريافت ثمن نشدم. آيا خيار فسخ هنوز باقى است؟
بسمه تعالى: احتمال دارد امهال تا يك سال، نوعى توسعه در شرط باشد; به اين معنى كه خريدار حق دارد پرداخت ثمن را تا يك سال به تأخير بيندازد; گذشته بر اين، دليلى بر فورى بودن حق خيار شرط نيست، مگر اين كه اسقاط كند. والله العالم
* عوض كردن لباس خريدارى شده در مغازه ديگر
   سؤال 651. از مغازه اى لباسى خريدم و به منزل آوردم و متوجه شدم كه لباس بزرگ است. به مغازه ديگر رفته و وانمود كردم كه اين لباس را از شما خريده ام و لباس كوچك برداشتم. اكنون پشيمان شده ام، لكن مغازه را پيدا نمى كنم وظيفه چيست؟
بسمه تعالى:هرگاه قيمت لباس كوچك با قيمت لباس بزرگ يكسان يا بيشتر باشد چيزى بر او نيست، البته جهت گناهى كه كرده است بايد استغفار كند. والله العالم
* ناديده گرفتن حقوق شخصى در معاملات بين اشخاص و ارگان هاى دولتى
   سؤال 652. در معامله ى بين اشخاص و ارگان هاى دولتى به صرف اين كه يك طرف معامله، بيت المال است، آيا مى توان حقوق شخصى را ناديده گرفت؟
بسمه تعالى: تضييع حقوق مسلمان از طرف هر كسى، مطلقاً حرام است و فرق نمى كند كه طرف معامله ارگان دولتى باشد يا غير دولتى. والله العالم
* تملك شهردارى ملكى رابه عنوان طرح و آن هم منتفى شده
   سؤال 653. شهردارى بنا بر مقررات قانونى و بنابر ضرورت طرح اصلاح خيابان و غيره، بر طبق توافق و با پرداخت قيمت منطقه اى، ملكى را تملك كرده لكن پس از چند سال، طرح مزبور منتفى شد. حال مالك قبلى از شهردارى مى خواهد كه يا ملكش

صفحه191
را برگرداند يا پول آن را به قيمت روز بپردازد. آيا اين ادعا پذيرفته است؟
بسمه تعالى: هرگاه معامله ى صاحب ملك با شهردارى از نظر شرعى صحيح بوده است، هر چند كه طرح اجرا نشود، ملك به صاحب قبلى برنمى گردد; مگر اين كه در معامله شرط كرده باشد كه در صورت عملى نشدن طرح، فروشنده حق فسخ داشته باشد. والله العالم
* فروش ملك به بيع شرط و فروش همان ملك توسط وكيل
   سؤال 654. شخصـى، مِلْكى را بـه بيـع شـرط در قبـال مبلغـى به كسـى فـروختـه اسـت، لكن وكيل مالك، مِلك را قبل از بازپرداخت مبلغ مشترى، به كسى ديگر فروختـه است. آيا بيع وكيل در زمانى كه موكل هنوز مبلغ بيع شرط را پس نداده، صحيح است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، فروش وكيل صحيح نمى باشد. والله العالم
* خريد و فروش كالاى قاچاق
   سؤال 655. خريد وفروش كالاى قاچاق از نظر حضرتعالى چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: از هر نوع كار بر خلاف قوانين جمهورى اسلامى ايران خوددارى شود. والله العالم
* فروش ملك به صورت مشاع به دو نفر
   سؤال 656. اگر شخصى ملكى را به صورت مشاع به دو نفر بفروشد. آيا فروشنده مى تواند به خاطر تأخير ثمن از طرف هر دو خريدار، نسبت به يكى از خريداران، معامله را فسخ و نسبت به ديگرى فسخ ننمايد؟
بسمه تعالى: هـر گـاه رويكـرد معـامله ايـن بـاشـد كـه خـريداران، زميـن را بـه صـورت مشـاع شـريك شـوند; بـه گونه اى كه نفر سوم، شريك ملك نشود; مثل اين كه خريداران دو برادر باشند، در اين صورت اگر فروشنده بيع يكى را فسخ كند چون شريك شدن غير او با فرد ديگر در ملك، مغاير با رويكرد معامله است، آن طرف نيز به خاطر تخلف شرط حق فسخ دارد، ولى اگر چنين شرط ضمنى در كار نباشد، فسخ

صفحه192
يكى، مانع از لزوم معامله ى ديگرى نيست. والله العالم
* تقسيم بيع به عقد عهدى و عقد تمليكى
   سؤال 657. برخى معتقدند اگر در عقد بيع، مبيع كلى باشد بيع، «عقد عهدى» خواهد بود; يعنى تعهد مى كند كه مبيع را به مشترى تمليك كند و در صورتى كه مبيع شخصى باشد، آن عقد، «عقد تمليكى» مى شود. آيا چنين تقسيمى در مورد عقد بيع صحيح است؟
بسمه تعالى: مبيع; خواه شخصى باشد، خواه كلى، در هر دو تمليك هست و مشترى جنسى را كه به عنوان كلى خريده است، در ذمه بايع مالك مى شود. والله العالم
* تقسيم عقود به تمليكى و عهدى
   سؤال 658. آيا تقسيم عقود به «تمليكى» و«عهدى»، صحيح است؟
بسمه تعالى: تقسيم عقود به «عهدى» و «اذنى» صحيح است; نه تمليكى و عهدى. عقودى را كه در آن تمليك هست، «عهدى» و عقودى را كه در آن اذن انتفاع از عين است، «اذنى» مى نامند; مانند عاريه. والله العالم
* عدم پرداخت حقوق زارعين توسط مالك
   سؤال 659. اگر مالكى كه حقوق زارعين را پرداخت نمى كرده و اجازه ى كار در مكان ديگر را نيز نمى داده است، آيا زمينى كه به زارع منتقل شده را مالك مى شود؟
بسمه تعالى: مالك بايد حقوق ضايع شده ى زارع را بپردازد و زارع هم بايد زمين را به قيمت روز از مالك بخرد. والله العالم
* خريد زمين از مالك داراى اسناد مالكيت و ادعاى شخصى ديگر بر مالكيت اين زمين
   سؤال 660. زمينى را از مالكى كه اسناد مالكيت داشت خريدم و پول آن را تماماً پرداختم. سپس شخص كشاورزى مدعى شد كه بر روى اين زمين زحمت كشيده است. براى جلبِ رضايت اين شخص مبلغى هم به او دادم، لكن بعد از چند سال اين شخص

صفحه193
كشاورز نسبت به معامله اظهار پشيمانى كرد و مدعى شد كه خودش مالك اين زمين بوده است; در حالى كه مدارك و اسناد گفته ى او را تأييد نمى كند.
آيا خريد زمين از فردى كه مدارك مالكيت در اختيار او بوده، صحيح است؟
آيا اين شخص كشاورز داراى حق يا سهمى از اين زمين است؟
بسمه تعالى: هرگاه مدرك ثبتى و يا مدرك ديگر كه در محل معتبر هست، مالكيت مالك اوّل را تأييد مى كند، شما مالك آن زمين هستيد و كشاورز هم در مرحله ى اول ادعاى مالكيت نكرد، بلكه ادعاى سرقفلى كرد و شما هم او را راضى كرديد و ادعاى دوم او پذيرفته نيست; مگر اين كه دليل شرعى بر مدعاى خود اقامه كند. والله العالم
* فسخ معامله بخاطر برگشت چك پس از گذشت مدت طولانى
   سؤال 661. چنانچه فروشنده اى حق داشته باشد معامله را به خاطر عدم وصول هر فقره چك كه به عنوان ثمن داده شده، فسخ كند و در تاريخ سررسيد چك ها در يك روز مراجعه و چهار چك را برداشت و دو فقره چك را برگشت بزند و پس از هفت ماه به دليل عدم پرداخت دو فقره چك ادعاى فسخ نمايد و خريدار يك روز پس از برگشتِ دو فقره چك، باقيمانده را تأمين و پرداخت نموده و فروشنده از برداشت اين مبلغ خوددارى كرده باشد، آيا فسخ معامله پس از هفت ماه معتبر است؟
بسمه تعالى: اگر فروشنده پس از سررسيد چك ها ولو در يك روز، به علت عدم امكان وصول وجه همه يا برخى از چك ها، فسخ كند، فسخ او نافذ است و اگر در آن زمان، فسخ نكند و در ثمن ولو به مقدار چهار چك تصرف بكند، اين نشانه ى رضايت او به معامله است و حق فسخ ندارد. والله العالم
*فروش يك ملك به دو نفر
   سؤال 662. منزلى با ثمن معلوم به طور شفاهى(تلفنى) فروخته و بخشى از ثمن پرداخته شد و مقرّر گرديد كه مابقى ثمن، به هنگام تنظيم سند در محضر پرداخت

صفحه194
شود، لكن به جهت توقيف ملك، پرداخت مابقى ثمن در آن زمان انجام نگرفت و فروشنده پس از چند سال، ملك مزبور را پس از رفع بازداشت قضائى و با سند رسمى به ديگرى فروخت. آيا معامله ى دوم صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه شما براى پرداخت قسط دوم آمادگى داشتيد و فروشنده به هيچ عنوان حق فسخ نداشت، خانه شرعاً مِلك شماست و هر نوع معامله بر روى آن مِلك، صحيح نيست. والله العالم
* خيار شرط مادام العمر
   سؤال 663. آيا قرار دادن خيار (خيار شرط) به صورت مادام العمر و ابدى در معامله، صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط خيار به صورت دائم، باطل و مبطل عقد است. والله العالم
* خيار مجلس در عاقد واحد
   سؤال 664. در عقد بيع اگر عاقد، واحد باشد، آيا خيار مجلس وجود دارد؟
بسمه تعالى: بعيد نيست كه مجلس عقد، ميزان باشد. والله العالم
* حق فسخ پس از مهلت دادن به مشترى براى پرداخت ثمن
   سؤال 665. ملكى را با ثمن مشخص، معامله نموده و مقدارى از ثمن را اخذ كرده اند و متعهد شده اند مابقى ثمن را در تاريخ مشخص بپردازند و شرط شده است كه در صورت تخلف، فروشنده حق فسخ داشته باشد. اگر در موعد مقرر به علّت عدم قدرت خريدار بر پرداخت ثمن، مدتى به وى مهلت داده شود، آيا پس از تمام شدن مهلت، در صورت عدم پرداختِ مابقى ثمن، حق فسخ براى فروشنده باقى است؟
بسمه تعالى: هرگاه تمديد پرداخت ثمن با حفظ حق فسخ در صورت عدم پرداخت پس از انقضاى مدت، صورت پذيرد، فروشنده خيار شرط دارد و مى تواند معامله را فسخ كند. والله العالم
* خيار مجلس در صورت افتراق اضطرارى

صفحه195
   سؤال 666. آيا خيار مجلس در صورت افتراق و جدا شدن از روى اضطرار، ساقط مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه افتراق از روى ضرورت باشد، خيار هر دو باقى است . والله العالم
* ملاك عقود معين و نامعين
   سؤال 667. ملاك تعيين«عقود معين» از«عقود نامعين» چيست؟
بسمه تعالى: عقودى كه در عهد رسالت و عصر ائمه ى اطهار(عليهم السلام)رايج بوده، «عقود معيّنه» و عقودى كه بعدها در ميان عقلا رخ داده، «عقود غير معيّنه» است. والله العالم
* خيار مجلس در جنون يا بيهوش شدن متبايعين
   سؤال 668. اگر يكى از متبايعين يا هر دو، مجنون يا بيهوش شوند، آيا خيار مجلس ساقط مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه اغما و جنون ادامه پيدا كند، خيار به ولىّ منتقل مى شود. در غير اين صورت مربوط به خود متبايعين است. والله العالم
* خيار مجلس در بيع فضولى
   سؤال 669. آيا در بيع فضولى خيار مجلس وجود دارد؟
بسمه تعالى: مادامى كه مالك يا مالكان، عقد را تنفيذ نكنند، خيار مجلس ثابت نمى شود و اگر در مجلس اجازه حضور داشته باشند خيار مجلس براى آنها ثابت مى شود. والله العالم
* خيار مجلس در بيع الخيار
   سؤال 670. در برخى از روايات گفته شده است كه سقوط خيار مجلس ضررى به بيع الخيار نمى زند مقصود چيست؟
بسمه تعالى: مراد از بيع الخيار در روايت ياد شده اين است كه متبايعين يا يكى از آن دو براى خود شرط خيار بگذارد. مسلماً خيار مجلس با تفرّق ساقط مى شود، ولى بيع الخيار باقى مى ماند. بنابراين مراد از«المتبايان بالخيار مالم يفترقا إلاّ بيع الخيار» اين

صفحه196
است كه حتى پس از تفرّق خيار باقى است. زيرا با از بين رفتن خيار مجلس، خيار شرط مستمر است.
* جريمه اضافه بنا در ملك خريدارى شده
   سؤال 671. آپارتمانى را خريدم كه از قبل دو طبقه اضافه بر ساخت داشت و شهردارى مبلغى را به عنوان تخلف تعيين نمود. جريمه به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه مشترى با علم به اين كه واحدهاى خريدارى شده، متعلَّق جريمه است، وارد معامله شده، جريمه متوجه اوست و در صورت جهل، اگر مقامات جريمه را از او مى خواهند، مى تواند معامله را به هم بزند; مگر اين كه مالك قبلى آماده پرداخت جريمه باشد. والله العالم
* معامله در حالت اختلال حواس و فراموشى
   سؤال 672. چنانچه كسى براى مدت طولانى دچار اختلال حواس و فراموشى گردد آيا در مورد وى با فرض استقرار اين حالت عنوان سفاهت صدق مى كند؟ و اگر ديگران بدون اطلاع از حال وى معامله اى انجام داده باشند معامله صحيح است يا نه؟
بسمـه تعـالى: با چنيـن فـردى ماننـد يك فـرد محجـور معامله مى شود و در حقيقت داخل آيه (لكى لا يعلم بعد علم شيئـاً)مى باشد قهراً كسانى كه از وضع او اطلاع دارند نمى توانند با او معامله كنند و اگر هم به خاطر استصحاب با چنين فردى معامله كرده، پس از اطلاع بايد معامله را به هم بزند زيرا كشف خلاف شده است، هر چند حكم محجوريت او از طرف قاضى صادر نشده باشد. والله العالم
* فروختن بايع زمين فروخته شده
   سؤال 673. بيست سال قبل زمينى را خريدارى و مقدارى از ثمن آن را پرداخت نمودم و مقرّر شد كه مابقى ثمن آن با تحويل سند پرداخت شود ولى فروشنده پس از معامله، زمين را به ديگرى فروخته است لطفاً نظر خود را در اين مورد بفرماييد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال زمين مزبور ملك مشترى است و مالك سابق فقط حق گرفتن باقى مانده مبلغ را دارد و صحت معامله دوم بستگى به رضايت مشترى اول

صفحه197
دارد; يعنى مشترى اول مى تواند خود با اخذ ثمن جديد معامله را تنفيذ كند. والله العالم
* تعليق در انشاء در معاملات و...
   سؤال 674. آيا تعليق در انشاء يا منشأ موجب بطلان عقد مى باشد؟
بسمه تعالى: تعليق در انشاء غير صحيح است زيرا انشاء شبيه به ايجاد است و آن امرش داير بين وجود يا عدم است قهراً تمام تعليق ها به منشأ مثل مالكيت در بيع يا تمليك منافع در اجاره برمى گردد; در امورى مانند طلاق و نكاح تعليق صحيح نيست. زيرا با اغراض شارع تطبيق نمى كند; وضع زن بايد از نظر زوجيّت و عدم زوجيت روشن شود يا زوجه هست يا نيست و همچنين طلاق، ولى در غير اين موارد تعليق از نظر ما در صورتى كه موجب جهل و غرر نباشد اشكال ندارد.
* آثار عقد در عقد تعليقى از چه زمانى است
   سؤال 675. آثار عقد(مالكيت عين و منافع) بر فرض صحت تعليق در مُنْشَأ، از چه زمانى مترتب مى شود؟
بسمه تعالى: از زمان تحقق معلق عليه . والله العالم
* اختيار خريد يا فروش
   سؤال 676. در بازار كالا و اوراق بهادار(سهام)، معاملاتى تحت عنوان اختيار خريد يا فروش وجود دارد يعنى در مقابل دريافت مبلغ معينى ملتزم مى شود در صورت درخواست طرف مقابل، مقدار معينى از كالا يا دارايى خاص را در سر رسيد مشخص به قيمت معين به وى بفروشد يا از وى خريدارى كند و اين كار به جهت مصون ماندن از نوسانات احتمالى و سود بردن است آيا اين معاملات صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه شيوه معامله اين باشد كه معامله از طرف مالك تمام شده ولى از طرف مشترى منوط به گذشت زمان و سودآور بودن معامله باشد كه آنگاه قبول كند در اين صورت اين معامله باطل است زيرا موالات بين ايجاب و قبول شرط است و وجهى كه به هنگام ايجاب پرداخت مى كند اكل مال به باطل است ولى اگر مالك در مقابل وجهى كه مى گيرد تعهد كند كه اگر مشترى مايل باشد حاضر به فروش باشد در

صفحه198
اين صورت صحيح است. والله العالم
* جعلى بودن سند و بى اطلاع بودن فروشنده
   سؤال 677. زمينى را با سند جعلى فروخته ام در حالى كه از جعلى بودن آن اطلاع نداشتم آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه كه فرد از جريان هيچگونه آگاهى نداشته باشد معذور است ولى اگر معاملاتى انجام داده همگى فاقد اثر خواهد بود. والله العالم
* فروش پول
   سؤال 678. فروش پول به پول چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: فروش ارز به ارز ديگر مثل ريال به دلار اشكال ندارد و همچنين تبديل ارز به ارز مشابه در صورتى كه هر دو نقد باشد و در آن غرض عقلايى باشد مثل اين كه اسكناس مى دهد تا پول خرد بگيرد براى تلفن زدن و غير آن. فروش آن به صورت غير متساوى اشكال ندارد. اما اگر غرض عقلايى در آن نباشد و يا يكى نقد، ديگرى نسيه باشد جايز نيست. والله العالم

صفحه199
3. شركت
* موضوع و حكم شرعى شركت هاى هرمى
   سؤال 679.اخيراً نوعى شركت به نام شركت هاى هرمى در كشور و خارج آن رايج شده است و گروهى را به خود جذب كرده است حكم شرعى آن چيست؟
بسمه تعالى: نخست بايد ماهيت اين شركت تبيين گردد و سپس به بيان حكم شرعى آن پرداخته شود. رايج ترين صورت آن اين است كه شركتى تشكيل مى شود مثلاً به نام «شركت آفتاب». كسى بخواهد به عضويت اين شركت درآيد بايد برگى را از اين شركت، به قيمت خاصى مثلاً يك هزار تومان بخرد و در آن برگ اسامى پنج نفر به ترتيب نوشته شده است مثلاً:
1. زيد، 2. عمرو، 3. بكر، 4. عدى، 5. خالد
نفر اول همراه با شماره حساب بانكى است.
پس از خريد اين برگ بايد سه كار انجام دهد:
اوّلاً: مبلغى مثلاً يك هزار تومان به حساب نفر اول كه شماره حساب بانكى دارد واريز كند.
ثانياً: يك هزار تومان مثلاً به حساب بانكى شركت كه گرداننده اين امور است نيز واريز نمايد.
ثالثاً: همه مدارك را با پست سفارشى به آدرس شركت كه عضويت آن را پذيرفته است بفرستد.
و در انتظار بنشيند كه پاسخ شركت به او برسد.
وقتى پاسخ شركت به وى رسيد چنين خواهد بود كه چهار برگ براى اين عضو ارسال مى شود و در آن برگ ها همان اسامى پنجگانه ذكر شده ولى اسم نفر اول حذف گرديده و اسم اين عضو در رتبه پنجم قرار گرفته است و طبعاً افراد ديگر نيز يك رتبه پيش افتاده اند.

صفحه200
پس از رسيدن اين چهار برگ بايد اين عضو تلاش كند هر يك از اين برگ ها را به فرد ديگرى كه مايل است عضويت شركت را بپذيرد، بفروشد، در اين صورت هر يك از اين چهار عضو كه خريدار 4برگ شدند بايد راهى را كه عضو نخست پيموده است بپيمايند يعنى هر برگى را مثلاً به قيمت يك هزار تومان از عضو اول بخرند (در اين صورت با فروش هر چهار برگ به 4هزار تومان كليه هزينه هايى كه عضو اول انجام داده بود تأمين مى شود بلكه چيزى نيز افزون باقى مى ماند).
سپس هر يك از اين چهار عضو مبلغى را مثلاً هزار تومان به حساب نفر اول ليست خود واريز مى كنند و مبلغى نيز مثلاً هزار تومان به حساب شركت كه اشراف بر اين كارها دارد نيز واريز مى نمايند، سپس هر كدام كارهايى را كه صورت داده به وسيله پست سفارشى براى شركت ارسال مى كند، در اين صورت هر يك از اين چهار نفر كه هر كدام سه هزار و اندى هزينه كرده بايد ناچار بسان عضو نخست منتظر باشد كه پاسخ شركت به او برسد.
آنگاه كه جواب رسيد براى هر يك از اين چهار نفر بسته اى كه حاوى 4برگ ديگر است ارسال مى شود كه در آن برگ ها يك نام ديگر از نام اين عضو دوم در رديف پنجم و نام عضو نخست در رديف چهارم قرار گرفته است و بايد هر يك از اين چهار نفر كه در عرض هم مى باشند 4برگ ارسالى را به 4 نفر بفروشند و خريدار جديد علاوه بر اين كه مبلغى را بايد به عنوان خريد بپردازد دو مبلغ ديگر را نيز بايد هزينه كند مبلغى را براى فردى كه در رتبه اول ليست فروش قرار دارد ومبلغى را نيز براى شركت واريز نمايد سپس همه رسيدهاى بانكى خود را براى شركت ارسال نمايد و در انتظار پاسخ بنشيند.
در اين صورت خواهيم ديد كه تعداد كسانى كه به وسيله عضو اول عضويت پذيرفته اند 4 نفر و كسانى كه به وسيله اعضاى رديف دوم دوم عضويت يافته اند به شانزده نفر خواهد رسيد.
سپس اين شانزده نفر كه علاقه مندند عضويت شركت را بپذيرند بايد هر يك كارهاى پيشين را انجام دهند يعنى پس از خريد برگ به قيمت هزار تومان دو كار ديگر نيز انجام دهند يكى واريز مبلغى به حساب فرد رتبه يك ليست خود و ديگرى براى

صفحه201
شركت، سپس مجموع فيش ها را براى شركت بفرستند و در انتظار پاسخ باشند. طبعاً نتيجه پاسخ، ارسال 64 برگ براى 16 نفر خواهد بود كه براى شركت 64 عضو جديد بيابند و هر يك از اين 64 نفر علاوه بر خريد برگ دو كار ديگر را انجام دهند و فيش هاى بانكى را براى شركت ارسال كنند و منتظر نتيجه باشند، طبعاً نتيجه اين خواهد بود كه براى اين 64نفر 256برگ خواهد آمد كه خواهان عضويت اين تعداد است.
هرگاه آن 64 نفر توانستند(256=4×64) 256 برگ را بفروش برسانند و كارهاى پيشين را تكرار كنند قطعاً براى هر يك از اين نفرات 4 برگ خواهد آمد كه مجموع برگها 1024(4×256) برگ خواهد بود. در اين مرحله عضو نخست به تدريج از رتبه پنجم به رتبه اول ارتقاء يافته و از هر يك از اين 1024نفر يك هزار تومان بلاعوض دريافت خواهد كرد. و در نتيجه مالك يك ميليون و 24هزار تومان خواهد بود(1000×1024) بدون اين كه دينارى ضرر ببيند بلكه آنچه را هزينه كرده بود با فروش چهار برگ تأمين كرده و در نهايت اين مبلغ هنگفت را مالك شده است.
و به همين ترتيب اگر عضويت پيش برود عضو دوم نيز پس از عضو اول مالك اين مبلغ خواهد شد و همچنين اعضاى ديگر به سان عضو اول بدون هزينه كردن چيزى مالك آن مبلغ خواهند شد.
اين است واقعيت اين شركت كه نامش همه جا را پر كرده و در حقيقت خواب و خيالى است كه جهانخواران مى خواهند از اين طريق جيب خود را پر كرده و جيب ملت هاى فقير را خالى كنند، زيرا قطع نظر از ادله شرعى كه اين نوع شركت را حرام مى داند خيالى بودن آن را با ارقام رياضى روشن مى كنيم.
عضو نخست در صورتى مالك اين مبلغ مى شود كه اعضاى رديف نهايى شركت به 1024نفر برسد ولى عضوهاى چهارگانه كه همگى در رتبه دوم قرار دارند اگر امكان تملك اين مبلغ براى آنها باشد بايد اعضاى رديف نهايى به چهار هزار و نود و شش نفر(4096=4×1024) برسد و همچنين اعضاى رديف سوم كه همگى در يك رتبه قرار دارند(16نفر) اگر امكان تملك اين مبلغ براى آنها شد بايد اعضاى رديف نهايى شركت به 16386نفر(4×4096) برسد و همچنين اعضاى رديف چهارم كه همگى در

صفحه202
يك رتبه اند(64نفر) زمينه تملك اين مبلغ بستگى دارد كه تعداد اعضا به 65536نفر(4×16386) برسد، و اگر اعضاى رتبه پنجم كه تعداد آنها 256 نفر است بخواهند مالك چنين مبلغى شوند بايد تعداد اعضا به 262144 نفر برسد(4×65536).
و در محاسبات تجارى چنين احتمالى با صفر مساوى است و چگونه اين شركت مى خواهد همه اعضا به چنين مبلغى برسند در حالى كه احتمال تملك مبلغ ياد شده حتى براى نخستين عضو بسيار بعيد است.
و لذا گفته شد اين نوع شركت افسانه اى بيش نيست و هرگز نمى تواند در دل جامعه به صورت منطقى جايى باز كند جز اين كه اعضاى نخست بدون محاسبات رياضى فريب وعده هاى توخالى را مى خورند و مبالغى را خرج مى كنند.
تاكنون ماهيت شركت بيان شد اكنون به حكم شرعى آن مى رسيم.
 
دلايل نامشروع بودن اين شركت
 
1. كار و توليد اساس اقتصاد اسلامى است
اقتصاد اسلامى بر اساس كار و توليد استوار است نه بر بخت و شانس. پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) فرمود:«آن كس كه بار زندگى را بر دوش ديگران بيندازد از رحمت خدا دور است».(1)
از احاديث اسلامى استفاده مى شود توليد اساس زندگى اسلامى است. امام صادق(عليه السلام)مى فرمايد:
«من در برخى از اراضى مزروعى خود كار مى كنم و عرق مى ريزم با اين كه كسانى هستند كه براى من كار كنند ولى من عملاً مى خواهم بگويم خدايا من دنبال روزى حلال هستم و من دوست دارم كه مرد در طلب روزى زير آفتاب سوزان ناراحت شود».(2)

1 . ملعون من ألقى كلّه على الناس.وسائل الشيعه، ج12، ص 37.
2 . انّى أُحبُّ أن يتأذى الرجل بحرّ الشمس فى طلب المعيشة. وسائل الشيعه، ج12، ص 23، حديث 7 و8.

صفحه203
در احاديث اسلامى كشاورزان گنج هاى خدا در روى زمين معرفى شده اند، آنجا كه امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
«الزارعون كنوز الله فى أرضه».
«كشاورزان گنجينه هاى خدا در روى زمينند».(1)
امام در فرمان خود به مالك اشتر صنعتگران را مورد توصيه قرار مى دهد و درباره آنان چنين مى فرمايد:
«فانّهم مواد المنافع وأسباب المرافق»
«آنان ريشه هاى سود و وسيله استراحت مردم مى باشند».(2)
و در مبارزه با تنبلى و دست روى دست گذاردن و انتظار كمك از ديگران نكوهش هاى زيادى وارد شده كه فقط به يك حديث اكتفا مى كنيم. پيشواى هفتم امام موسى بن جعفر(عليهما السلام) مى فرمايد:
«انّ الله لَيُبغضُ العبدَ النوّام وانّ الله ليبغض العبد الفارغ».(3)
بنابراين اين نوع شركت ها اگر در جامعه ريشه بدواند، نتيجه اين مى شود كه افراد با كاغذ بازى و بخت آزمايى در فكر درآمد بوده و كار و كوشش را تعطيل كنند. نه كشاورزى رواج پيدا مى كند و نه صنعت و نه ابتكار در علم و دانش.
چگونه مى تواند چنين اقتصادى با اقتصادى اسلامى تطبيق كند. و در پايان بحث خواهيم گفت شبيه اين نوع بخت آزمايى در ميان عرب جاهلى رواج داشته و در قرآن از آن به نام «ازلام» ياد شده است.
2. اقتصاد اسلامى بر اساس اين است كه تجارت با اسباب عادى و عقلايى كه پيوسته در ميان عقلا رواج داشته پيش برود و هر نوع درآمدى را بر اساس امور واهى و باطل باشد حرام و غير مشروع اعلام فرموده است، چنان كه مى فرمايد:
(يا أيُّها الّذين آمنوا لا تَأكُلوا أموالكم بينَكُم بالباطِل إلاّ أن تَكونَ تجارةً عن تراض

1 . وسائل الشيعه، ج12، ص 25، باب 10.
2 . نهج البلاغه، بخش نامه ها، نامه 53.
3 . وسائل الشيعه، ج12، ص 36ـ 37.

صفحه204
مِنكُم).
«اى افراد با ايمان اموال يكديگر را به باطل (از طرق نامشروع) نخوريد مگر اين كه تجارتى با رضايت شما انجام گيرد»(1).
ظاهر آيه اين است كه تملك اموال ديگران بايد بر اساس تجارت انجام گيرد و اگر بر غير آن اساس شد نوعى اكل مال به باطل است.
ممكن است گفته شود انسان از طريق هبه مالك هديه مى شود، پاسخ آن اين است كه هبه از مقوله تجارت نيست بلكه يك نوع تكريمى است به بستگان ودوستان، در حالى كه شركت هاى هرمى با گستردگى عظيم خود رنگ تجارت به خود گرفته و ادعا مى كند كه مى خواهد مردم را از اين طريق ثروتمند كند.
 
3. چنين خريد و فروشى غررى است
محدثان اسلامى از رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند آن حضرت از هر نوع داد و ستد غررى نهى كرده است و لفظ حديث اين است كه «نهى النبى عن بيع الغرر»(2) و غرر در لغت به معنى خطر است و اگر هم به جهل تفسير مى شود به خاطر اين است كه جهل سبب خطر مى گردد. چه معامله اى پرخطرتر از اين كه افراد در خريد اين برگها هزينه مى كنند در حالى كه طبق محاسبات رياضى رسيدن به آن هدف عالى(000،024،1تومان) جز يك احتمال مثبت در مقابل هزاران احتمال منفى نيست.
 
4. حكم قمار
روح اين كار نوعى قمار و برد و باخت است كه در حقيقت مبلغى را خرج مى كند به اميد آن كه مبلغ گزافى نصيب او گردد. شگفت اين كه در دوران جاهليت صورتى ازاين قمار وجود داشته كه از آن به «ازلام» تعبير مى كردند و قرآن كريم در آيه اى به آن اشاره كرده و مى فرمايد:

1 . نساء/29.
2 . غوالى اللآلى:2/248، ح17; وسائل الشيعه:12، باب40، از ابواب آداب التجارة، ح3.

صفحه205
(يا أيّها الذين آمنوا انّما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلّكم تفلحون* انّما يريد الشيطان أن يوقع بينكم العداوة والبغضاء فى الخمر والميسر ويصدكم عن ذكر الله وعن الصلوة فهل أنتم منتهون).(1)
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد شراب و قمار و بتها و ازلام(= نوعى بخت آزمايى) پليد و از عمل شيطان است از آنها دورى كنيد تا رستگار شويد. شيطان مى خواهد به وسيله شراب و قمار در ميان شما عداوت و كينه ايجاد كند و شما را از ياد خدا و از نماز باز دارد آيا (با اين همه زيان و فساد و با اين نهى اكيد) خوددارى خواهيد كرد».
قرآن كريم در آغاز سوره مائده، آيه3، آنجا كه محرمات الهى را مى شمارد و مى فرمايد:(حُرّمت عليكم...)به اين مسأله نيز اشاره مى كند كه:(...وان تستقسموا بالأزلام)«بر شما حرام شده است، قسمت كردن گوشت حيوان به وسيله چوبه هاى تير مخصوص بخت آزمايى».جريان از اين قرار بود:
ده نفر با هم شرط بندى مى كردند و حيوانى را خريدارى و ذبح نموده، سپس ده چوبه تير كه روى هفت عدد از آنها عنوان «برنده» و سه عدد عنوان «بازنده» ثبت شده بود در كيسه مخصوصى مى ريختند و به صورت قرعه كشى آنها را به نام يك يك از آن ده نفر بيرون مى آوردند، هفت چوبه تير به نام هر كس مى افتاد سهمى از گوشت برمى داشت و چيزى در برابر آن نمى پرداخت ولى آن سه نفر كه تيرهاى بازنده را دريافت داشته بودند بايد هر كدام يك سوم قيمت حيوان را بپردازند بدون اين كه سهمى از گوشت داشته باشند. اين چوبه هاى تير را «ازلام» جمع «زلم»(بر وزن«قلم») مى ناميدند. (2)اسلام، خوردن اين گوشت ها را تحريم كرد نه به خاطر اين كه اصل گوشت حرام بوده باشد بلكه به خاطر اين كه جنبه قمار و بخت آزمايى دارد و مى فرمايد:(وان تستقسموا بالأزلام) روشن است كه تحريم قمار و مانند آن اختصاص به گوشت حيوانات ندارد بلكه در هر چيزى انجام گيرد ممنوع است و تمام زيانها و فعاليت هاى

1 . مائده/90ـ91.
2 . مجمع البيان، ج3، ص244، تفسير آيه 3، سوره مائده.

صفحه206
حساب نشده اجتماعى و برنامه هاى خرافى در آن جمع مى باشد.
 
5. مايه نزاع و جدال در جامعه است
قرآن مجيد يكى از علل تحريم شراب و قمار را اين مى داند كه در جامعه دشمن پرور و موجب ستيزه جويى است اكنون با توجه به همين مطلب در رسانه ها مى بينيم پرونده هايى در قوه قضائيه مطرح است كه همگى مربوط است به شركت هاى هرمى كه بسيارى از آنان فريب سراب را خورده و تصور كرده اند كه به آب خواهند رسيد.
 
6. حقيقت يكى است شيوه هاى مختلف
اكنون براى جلب مشترى شيوه كار را عوض كرده مسأله الماس فروشى را مطرح مى كنند كه اگر كسى الماسى را بخرد و ضمناً 4مشترى معرفى كند براى او پاداش چنين و چنان خواهد بود در حقيقت الماس بهانه است و حقيقت همان است كه از اين طريق افراد را براى عضويت جلب كرده و همگى در انتظار بخت و شانس باشند.
بنابراين هر چه هم شيوه شركت را عوض كنند روح شركت همان است كه گفته شد.
 
7. ريشه در خارج
بسيارى از اين شركت ها به ظاهر ايرانى است و گردانندگان با چهره هاى دينى مشغول كارند و از اين طريق مردم را فريب مى دهند كه كاملاً شركت ايرانى و دينى است اما پشت سر آنان قدرت ها و يا شركت هاى خارجى هستند كه از اين طريق مى خواهند سرمايه شركت را به خارج منتقل كنند و فقر را براى ما به ارمغان بياورند.
 
8. ورشكستگى كشورى كه مجوز داده بود
پيش از ما كشورهاى ديگر اين كار را تجربه كرده و جز ورشكستگى چيزى نصيب آنان نشده است، از قرار اطلاع كشور آلبانى يكى از اين كشورهاست كه براى تأسيس اين شركت ها مجوز صادر كرد چيزى نپاييد كه با شورش مردمى روبرو شد و همگان احساس كردند كه اقتصاد كشور در سراشيب نابودى است و دولت كنار رفت و دولت

صفحه207
ديگر تشكيل گرديد و مجوزها را ابطال كرد.
با توجه به آنچه گفته شد هيچ فرد مسلمانى نبايد دست به چنين كار آلوده بزند و دنيا و سراى ديگر خود را پايمال سازد.
* اختلاف بر سر تقسيم و محاسبه ى هزينه و درآمد
   سؤال 680. چنانچه در يك شركت بر سر تقسيم و محاسبه ى هزينه و درآمد، اختلاف شود و سهامداران بر طبق رأى اكثريت، مشكلات به وجود آمده براى شركت را، به عهده ى اشخاص ثالث و بيگناه بگذارند، در حالى كه اين افراد فقط مجرى مصوبات شركا بوده اند، آيا عمل آنها جايز است؟
بسمه تعالى: متهم كردن شخص برىء كه هيچ گونه تقصيرى ندارد، جايز نيست و اگر كسى ادعايى دارد بايد آن را در محكمه ى صالح اثبات كند. والله العالم
* فروش پنجاه درصد سهام شركت توسط مدير عامل بدون كسب رضايت ديگر شركا
   سؤال 681. شخصى با سمت مدير عامل شركت، داراى سى درصد سهام بوده و در سال 1379 بدون كسب رضايت ديگر شركا پنجاه درصد سهام شركت را فروخته است و برطبق اساسنامه ى شركت، هيچ كدام از شركا حق فروش سهم خود را بدون كسب رضايت ديگر شركا ندارند، ضمناً شركت در سال 1380 منحل گرديده است، آيا معامله ى فوق صحيح است؟
بسمه تعالى: از آنجا كه شريك بر خلاف شرط عمل كرده است، ساير شركا مختارند فروش او را در سهم خود، نه در سهم ديگران، بپذيرند و با افراد جديد شريك شوند يا اين كه به خاطر تخلف شرط، شركت خود را با آن طرف فسخ كنند. قهراً شركت عقدى باطل شده و شركت مزجى(مال) باقى است و اگر اموال شركت قابل تقسيم

صفحه208
مى باشد، مى توانند تقسيم كنند. در غير اين صورت و با توافق مى توانند سهم همديگر را بخرند و گرنه به حاكم شرع مراجعه كنند. والله العالم
* تصرف شريك در زمين مشاع و ايجاد اعيانى
   سؤال 682. زمينى بين دو نفر مشاع است. يكى از آن دو، بدون اذن ديگرى، مرغوب ترين قسمت زمين را تصرف و اعيانى را در آن احداث كرده است آيا تصرف او جايز است؟
بسمه تعالى: تصرف يكى از شركا در زمين مشاع، شرعاً جايز نيست و مورد تصرّف به صورت مِلك مشاع باقى مى ماند و ايجاد هر نوع اعيانى در آن بدون رضايت شريك ديگر بى اثر است. والله العالم
* اجاره دادن زمين مشاع توسط يكى از سهام داران بدون اجازه ديگران
   سؤال 683. اگر فردى از سهام داران،زمين مشاع را بدون اجازه ى ديگران اجاره دهد، وظيفه اش چيست؟
بسمـه تعـالى: شـريك نمـى تـوانـد ملك مشـاع را يعنـى مجمـوع سهـم خـود و ديگـران را بـدون اجـازه ى شـركا اجـاره بـدهـد و اگـر اجـاره داد، صحت اجاره به اجازه ى ديگر شركا بستگى دارد. والله العالم
* فروش و تقسيم ملك شراكتى بدون اطلاع شريك
   سؤال 684. ملكى را به شراكت خريديم; به اين صورت كه من بهاى سهم خود را به صورت نسيه يعنى طى چند چك تا تاريخ معيّن واريز كنم. بر اساس همان چك ها مقدارى از زمين به نام بنده ثبت شد. پس از گذشت مدتى، شركا آن را فروخته و ميان خود تقسيم كردند، ولى سهم مرا پرداخت نكردند و مدعى شدند كه چون چك را نقد نكرده اند من هم شرعاً حقى ندارم. آيا ادعاى فوق صحيح است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، بايد بر طبق قراردادى كه در دفترخانه اسناد رسمى يا در

صفحه209
بنگاه معتبر و مانند آنها تنظيم شده، عمل كنند و اگر مِلك را بدون اجازه ى شما فروخته اند، نسبت به سهم شما معامله فضولى است و تا شما رضايت ندهيد، صحيح نيست و اگر با رضايت شما فروخته اند، بايد بهاى سهم شما را بپردازند. والله العالم
* پرداخت سهم شريك
   سؤال 685. حدود 60 سال پيش مرحوم پدرم با كسى يك دستگاه آسياب خريدارى و مشغول به كار مى شوند، پس از چند سال آسياب از كار افتاد و فرسوده گرديد و تبديل به آهن قراضه شده بود، بنده آن را فروختم، خواهشمند است در خصوص پرداخت سهم شريك، حقير را راهنمايى فرماييد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه آسياب از كار افتاده باشد شما نبايد بدون اجازه شريك آن را بفروشيد، هر چند به صورت آهن قراضه درآيد، بنابراين بايد به آن شريك مراجعه كنيد و رضايت او را به دست آوريد. والله العالم
* فروش اموال شريك بدون اطلاع شريك
   سؤال 686. اگر بدون اجازه شريك، كل اموال مشترك توسط شريك ديگر فروخته شود آيا كار وى سرقت محسوب مى شود؟
بسمـه تعـالى: كـار او خـلاف شـرع اسـت ولـى عمـل او سـرقت حسـاب نمـى شـود و معامله نسبت به سهم ديگرى فضولى است. والله العالم
* ممانعت از تقسيم مال مشترك
   سؤال 687. اينجانب 2 دانگ از خانه اى كلنگى را با خواهر و برادرم شريك هستم خواهرم به دليل حفظ خاطره والدين متوفى مانع از تخريب و ساخت آن منزل مى گردد و از طرفى سهم مرا نيز خريدارى نمى كند، تكليف بنده چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه خواهر آماده خريد سهم برادر نيست، برادر مى تواند سهم خود را به ديگرى بفروشد و براى اينكه مشكلى پيش نيايد مشترى را از وضع خود و خواهر آگاه سازد در صورتى كه مشكل از اين راه حل نشد به حاكم شرع مراجعه كنند. والله العالم

صفحه210
* فسخ شركت بدون توافق شركاء
   سؤال 688. شركتى طبق قرارداد تأسيس و با سرمايه مساوى مشغول فعاليت شديم آيا مى توان بدون توافق شركاء، شركت را فسخ كنيم؟
بسمه تعالى: هرگاه در شركت نامه مدتى را براى آن معين كرده اند بدون توافق همه شركاء فسخ جايز نيست خواه شفاهى، خواه كتبى و اما اگر مدتى قيد نشده باشد هر كدام از شركاء مى توانند فسخ كنند. والله العالم
* برداشت پول شركت بدون اجازه ديگر شركاء
   سؤال 689. افرادى به شراكت در رابطه با اجراى پروژه هاى ساختمانى شريك و متعهد شده اند كه هر كدام به قدر سهم خويش مبلغ معينى را در اين شركت سرمايه گذارى نمايند و لكن يكى از شركاء از سهم شركت مبلغى را برداشت و در جاى ديگر سرمايه گذارى نموده و سودى بدست آورده است آيا برداشت وى جايز است و منافع متعلق به چه كسى مى باشد؟ و نيز اگر برخى از شركاء سهم شركت را نپردازند و باعث توقف عمليات كارى و خسارت به ديگر شركاء شود، مسئول جبران اين خسارات به عهده چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: برداشت از پول شركت بدون اجازه شركاء شرعاً جايز نيست و اگر با پول شركت بدون اجازه، كارى صورت دهد معامله فضولى است و اگر شركاء اجازه دهند معامله صحيح است و سود متعلق به صاحبان پول است ولى احتياطاً به فردى كه با پول شركت كار كرده اجرت المثل كارش داده شود. و پرداخت نكردن حق السهم بر خلاف قرارداد است طبعاً كار خلاف است ولى نپرداختن سهم سبب تضرر شركت نيست بلكه سودى نكرده است قهراً ضامن نخواهد بود. والله العالم
* گرفتن مبلغى به عنوان بيمه حضرت ابوالفضل
   سؤال 690. گروهى از مؤمنين براى برنامه هاى فرهنگى و جذب منابع پولى، طرحى به نام بيمه ى حضرت ابوالفضل(عليه السلام)ريخته اند و افرادى به مدت حداقل يك سال عضو شده و متعهد مى شوند كه بابت حق بيمه مبلغى را ماهيانه پرداخت نمايند. آيا اين نوع

صفحه211
بيمه جايزاست؟
بسمه تعالى: كار ياد شده صحيح نيست و حتماً بايد تعطيل شود. مردم هم اگر چيزى را نذر امام يا امام زاده اى مى كنند، خودشان آن را در جاى خود مصرف كنند. والله العالم
* عناوين تجارى شركت ها
   سؤال 691. آيا عناوين و نام هاى تجارى شركت ها مختص مالكان آنهاست; مثلاً كسى فروشگاهى را به نام خانوادگى اش ثبت نموده است آيا فرد ديگر از همان خانواده يا از خانواده هاى ديگر حق دارد از آن اسم براى فروشگاه خود استفاده كند؟
بسمه تعالى: هـرگاه عنـاوين و نـام هاى تجـارى بـه ثبت رسيـده و صاحبـان آن ذى حـق شمـرده مى شـوند، فـرد ديگـر از غيـر آن خـانواده نمى تـواند از آن نـام استفـاده كنـد و امّـا استفـاده شخصى هـر فـردى از آن خـانواده، در صـورتى كه ثبت آن به صورت تك تك افراد باشد اشكال ندارد، ولى اگر آن حق به مجموع خانواده تعلّق پيدا كرده باشد، از استفاده ى خصوصى آن بايد خوددارى كنند. والله العالم
* اجبار اعضاى مخالف به پذيرش رأى اكثريت در مشاركت
   سؤال 692. آيا براى مشاركت در طرح هاى اقتصادى مى توان اعضاء مخالف را مجبور به پذيرش رأى اكثريت هيأت امناء با هيأت مديره نمود كه سرمايه را (حق عضويت جمع شده) را در اختيار هيأت مديره براى مشاركت در طرح هاى اقتصادى قرار دهند؟
بسمه تعالى: اموال موجود در صندوق بايد به اتفاق آراء اعضا در امور اقتصادى به كار گرفته شود نظر اكثريت كافى نيست، مگر اين كه از موقع تشكيل صندوق چنين كارى پيش بينى شود و اعضاء در حين قرارداد آن را بپذيرند. والله العالم

صفحه212
4. صلح
* واگذارى زمين به صورت مصالحه
   سؤال 693. زمينى از طرف فردى به صورت مصالحه، به فرد روحانى واگذار شد تا با صلاحديد او و با توجه به نياز شهرستان، جهت تأسيس مراكز دينى مذهبى يا آموزشى و فرهنگى مورد استفاده قرار گيرد. آيا اين زمين پس از وفات يافتن آن روحانى به ورثه ى ايشان مى رسد؟
بسمه تعالى: ظاهر صلح نامه اين است كه اين ملك به هدف فرهنگى، در اختيار ايشان قرار گرفته است. پس ملك شخصى او نبوده، بلكه ملك شخصيت روحانى او بوده است و لازم بود كه آن مرحوم در حال حيات خود به اين هدف جامه عمل مى پوشاند. اكنون ورثه ى او بايد اين ملك را با اذن حاكم شرع در مسير آن هدف قرار داده و مركزى بسازند و اگر قدرت اين كار را ندارند، با هم توافق كنند تا با نظر حاكم شرع، هدف عملى گردد. به هر حال، اين زمين، ملك شخصى كسى قرار نمى گيرد. والله العالم

5. اجاره

* رهن همراه اجاره
   سؤال 694. رهن همراه اجاره در چه صورتى جايز است؟
بسمه تعالى: صورت جايز آن اين است كه خانه را به مبلغ كمتر اجاره بدهد، مشروط بر اين كه مستأجر مبلغى را به او (موجر) قرض بدهد. والله العالم
* اجاره 99ساله
   سؤال 695. آيا طرح مسكن99ساله كه زمين از طرف دولت اجاره داده مى شود و

صفحه213
ساخت از طرف گيرنده اجرا مى شود از لحاظ شرعى صحيح است؟
بسمه تعالى: اجاره 99ساله زمينى كه دولت مالك است، براى ساختمان اشكال ندارد، زيرا مدت اجاره روشن و وجه اجاره معلوم است. والله العالم
* تعميرات منزل اجاره اى
   سؤال 696. منزلى را اجاره نموده ام كه نياز به تعميرات ضرورى دارد، چنانچه موجر، تعميرات را انجام ندهد يا توانايى آن را نداشته باشد مستأجر حق فسخ اجاره را دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه بهره گيرى معتدّ به از خانه در گرو تعميرات لازم است موجر بايد خانه را تعمير كند و در صورت انجام ندادن، مستأجر حق فسخ دارد. والله العالم
* تعميرات منزل اجاره براى انتفاع بهتر
   سؤال 697. هرگاه براى انتفاع بهتر، برخى تعميرات لازم باشد مثل نصب چراغ گازسوز در خانه، آيا فراهم كردن آن بر موجر لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه جزء تزئينات يا استفاده بهتر به شمار رود، نه انتقاع لازم، بر موجر تكليفى نيست. والله العالم
* تخليه منزل اجاره اى براى تعميرات ضرورى
   سؤال 698. در صورتى كه براى تعمير ضرورى منزل، تخليه موقت لازم باشد آيا مستأجر مى تواند از تخليه كردن امتناع نمايد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه تعمير خانه در حالت سكونت امكان پذير نباشد تخليه لازم است و در صورت تخليه اجاره پرداخت نمى شود. والله العالم
* هزينه متعارف ماشين اجاره اى
   سؤال 699. ماشين را از آژانس اجاره نمودم كه راننده آن خودم مى باشم آيا هزينه بنزين و سرويس متعارف برعهده من مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه از آژانس براى مدت كوتاهى اجاره كند ظاهر عرف اين است كه هزينه ها برعهده آژانس است و در مدت طولانى برعهده راننده است. والله العالم

صفحه214
*نحوه صحيح اجاره منزل و مغازه
   سؤال 700. اجاره ى منزل و مغازه به كدام يك از اين روش ها صحيح است:
1. اجاره به مبلغ معين ماهيانه بدون رهن;
2. رهن با مبلغ معين بدون اجاره;
3. رهن همراه با مبلغ معين به عنوان اجاره.
بسمه تعالى: بايد توجه نمود: چيزى كه نزد ديگرى رهن است، گيرنده رهن نمى تواند در آن تصرف كند، و چون در اين موارد هدف سكونت در خانه است بايد نحوه معامله عوض گردد، و لذا روش اول اشكال ندارد.
روش دوم باطل است، مگر اين كه به صورت بيع الشرط باشد; به اين معنى كه خانه را در مقابل مبلغى بفروشد، به شرط اين كه اگر سر مدت، ثمن را برگرداند معامله را فسخ كند.در اين صورت مبلغ در كار نخواهد بود.
روش سوم به اين صورت بى اشكال است كه بگويد: «خانه را به مبلغ پنجاه هزار تومان اجاره مى دهم، به شرط اين كه دوميليون تومان قرض الحسنه به من بدهيد». والله العالم
* اجاره با ضميمه در صورت نبودن قدرت بر تسليم عين مستأجره
   سؤال 701. اگر مالك، قدرت بر تسليم عين مستأجره نداشته باشد، آيا اجاره با ضميمه صحيح است؟
بسمه تعالى: در صحت اجاره، يكى از دو مطلب زير شرط است:
مالك، قدرت بر تسليم داشته باشد;
ب. مستأجر توانايى استيفا داشته باشد.
در غير اين دو صورت، اجاره با ضميمه صحيح نيست و فقط در مواردى بيع «عبد آبق» و يا «بعير شارد»، ضَمِّ ضميمه، مجوّز بيع است. والله العالم

صفحه215
* ضمانت بازگرداندن عين مستأجره توسط مستأجر
   سؤال 702. آيا ضمانت شخص ثالثى نسبت به بازگرداندان عين مستأجره به موجر پس از تمام شدن مدت اجاره صحيح است و در صورت صحت، آيا ضمان اصطلاحى است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد و اين ضمان همانند ضمان درك كه فردى ضامن مى شود، اگر عين مستحق للغير درآمد او ضامن باشد. والله العالم
* فوت مستأجر در اثناء اجاره
   سؤال 703. اگر مستأجرى چند ماه پس از اجاره، از دنيا برود، آيا اجاره بهاى ماه هايى كه انتفاع نبرده است حال مى گردد و بايد اجاره ى تمام مدت رابپردازد؟
بسمه تعالى: با موت مستأجر، اجاره بهاى مدتى كه هنوز استفاده نكرده است حال نمى شود. موت اشخاص، ديون مستقر را حال مى سازد، نه ديون غير مستقر را; مانند وجه اجاره. از اين رو، اگر مورد اجاره به وسيله ى زلزله ويران شود، مالك حق گرفتن بهاى اجاره را ندارد، بنابراين اگر مستأجر بميرد اجاره در مدت باقيمانده، باطل مى شود. والله العالم
* خسارت وارده به همسايه در خانه اجاره اى
   سؤال 704. مستأجر خانه متوجه تركيدن لوله ى آب كه داخل ديوار بوده، نشده و به همسايه ضرر و خسارت وارد شده است، البته كوتاهى نكرده است. آيا خسارت به عهده ى صاحب خانه است يا مستأجر؟
بسمه تعالى: جبران ضرر به عهده ى صاحب خانه است. والله العالم
* اجاره دادن سالن براى مراسم عروسى
   سؤال 705. سالنى را براى اجراى مراسم عروسى اجاره مى دهيم و مى دانيم كه اغلب اين مراسم با موسيقى حرام و رقص همراه است. آيا اجاره، صحيح و اخذ وجه، حلال است؟

صفحه216
بسمه تعالى: اگر مورد اجاره برگزارى مراسم است، نه مراسم توأم با رقص و موسيقى، اجاره صحيح است و به عبارت ديگر مورد اجاره، امر حلال است، ولى مستأجر كار حرام نيز انجام مى دهد. والله العالم
* خواندن نماز درمنزلى كه اجاره آن داده نشده است
   سؤال 706. منزلى اجاره كردم، لكن چند ماه، مبلغ اجاره را پرداخت نكردم. آيا نماز در اين منزل باطل است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هرگاه مستأجر تمكن از پرداخت وجه اجاره داشته و بدون عذر تأخير انداخته است و مدت تأخير به اندازه اى است كه نوعاً مورد مسامحه واقع نمى شود، موجر حق فسخ دارد و پس از فسخ، نماز در آنجا باطل است. والله العالم
* بطلان عقد اجاره و تبديل به اجرت المثل
   سؤال 707. هرگاه خانه اى را به مبلغ ماهيانه صدهزار تومان اجاره دهند و شخصى ضامن اجاره بها شود، ولى بر اثر بطلان عقد به اجرت المثل به مبلغ صد و پنجاه هزار تومان تبديل شود، آيا ضامن، مسؤول پرداخت اجرت المثل مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه اجرت المثل بيش از تعهد او نباشد، ضامن بايد بپردازد. والله العالم
* رفت و آمد شوهر به خانه اجاره اى زن خود
   سؤال 708. زنى خانه اى را اجاره كرده كه مجردى زندگى كند. اگر ازدواج كند و شوهرش بدون اطلاع صاحب خانه به اين منزل رفت و آمد نمايد، آيا جايز است؟
بسمه تعالى: اگر صاحب خانه شرط كرده كه مجرد زندگى كند، طبعاً رفت و آمد مرد بر خلاف شرط است، ولى اگر در حال مجرد بودن اجاره كرده، نه اين كه مجرد بودن شرط باشد، در اين صورت جايز است. والله العالم
* قانون 1356 مربوط به روابط مؤجر و مستأجر
   سؤال 709. در سال 1356قانونى به نفع مستأجر وضع شد كه مستأجر مى توانست پس از انقضاى مدت اجاره، بدون توافق و رضايت طرف ديگر درخواست تجديد اجاره

صفحه217
نامه ى محل تجارى نمايد، البته با در نظر گرفتن اجاره بهاى سابق و كنونى و تعديل آن. آيا اين مطلب با موازين شرع منطبق مى باشد و مى توان اجرا نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه موجر با آگاهى كامل از قانون، محل را اجاره داده باشد معناى آن اين است كه اين قانون را پذيرفته است و در حقيقت عمل به قانون، شرط اجاره است، بالأخص اگر مستأجر به مالك سرقفلى داده باشد كه مفاد آن استحقاق تجديد اجاره به قيمت روز است، ولى اگر اجاره بدون اطلاع موجر از قانون و قبل از تصويب آن باشد، بايد رضايت مالك را جلب كند. والله العالم
* اجاره دادن مال مشاع توسط يكى از شركا
   سؤال 710. اگر يكى از شركاء مال مشاعى را اجاره دهد، لكن شريك وى موافقت نكند; وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه كسى سهم مشاع خود را اجاره بدهد و شريك او موافقت كند، اشكال ندارد. در غير اين صورت بايد به نحوه ى استيفاى منفعت به توافق برسند. والله العالم
* تغيير شغل در مغازه ى اجاره اى
   سؤال 711. اگر مغازه اى را براى فروش لوازم منزل اجاره كنند، آيا تغيير شغل جايز است؟
بسمه تعالى: اگر در اجاره قيد شده باشد كه حتماً لوازم منزل بفروشد، بايد بر طبق شرط عمل كند. والله العالم
* اجاره دادن منزل توسط مستأجر
   سؤال 712. آيا مى شود خانه اى را كه به مبلغى اجاره كرده به مبلغ بيشتر اجاره بدهد؟
بسمه تعالى: كسى اگر عينى اجاره كرد نمى تواند آن را به بيشتر از آنكه اجاره كرده است به ديگرى واگذار كند مگر اين كه در عين، كمالى را ايجاد كرده باشد در اين صورت اجاره به قيمت بيشتر اشكال ندارد. والله العالم

صفحه218
* سرقفلى
   سؤال 713. آيا سرقفلى قائم به ملك است يا قائم به شخص و به عبارت ديگر آيا سرقفلى راجع به عين اموال است يا خير؟
بسمه تعالى: در جايى كه اخذ سرقفلى صحيح باشد حق مستأجر است كه قائم به عين است. والله العالم
*ادعاى مستأجر بر وقفيت زمين اجاره اى
   سؤال 714. مرحوم پدرم چهل سال قبل زمينى را خريدارى نموده وچند سال است كه زمين را به فردى اجاره داده ام، اكنون كه زمان تحويل اين زمين مى باشد، مستأجر مدعى است كه زمين وقف افراد مذكور بوده، آيا قول وى پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال قول مستأجر مسموع نيست مگر اين كه دو شاهد در محكمه شرع بر وقف بودن زمين گواهى دهند. والله العالم
* اجاره دادن آپارتمان توسط غير مالك
   سؤال 715. آپارتمانى را اجاره نمودم و لكن دادگاه موجر را محكوم به خلع يد از ملك نموده، اگر اينجانب مال الاجاره را طبق قرارداد به هر كدام كه مستحق قانونى باشد پرداخت نمايم آيا مالك پيشين مى تواند مرا مجبور به تخليه نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه مراد از خلع يد اين است كه او به عنوان مالك شناخته نشده و ديگرى مالك خانه است در اين صورت بايد وجه اجاره را فقط به شخص دوم بپردازيد. والله العالم
* انكار اجاره از طرف مالك بعد از انجام كار اصلاحات روى زمين
   سؤال 716. زمين بايرى را از شخصى اجاره كردم. زمين را اصلاح و ديواركشى و درخت كارى نموده و تمام امكانات را تهيّه كردم. اكنون مالك، منكر اجاره شده است. وظيفه ى من چيست؟
بسمـه تعـالى: كسـى كـه مـدعى اجـاره ى زمينـى است كـه روى آن كـار كـرده، بايـد

صفحه219
بيّنـه و يا قرائنـى كه قـاضى را قـانع كنـد، اقـامه نمـايد. در غيـر اين صـورت، قـول مالك مقـدم است. اگـر مالك مى دانـد اجـاره انجـام گـرفته اسـت; هـر چنـد طـرف مقـابل مدركى ندارد، بايد تن به حكم الهى بدهد و از اين كه او مدركى ندارد، سوء استفاده نكند. والله العالم
 

صفحه220
6. كار و كارگر و كارمند
* گرفتن مزد براى انجام عمل واجب
   سؤال 717. آيا اجرت و گرفتن مزد در مقابل انجام عمل واجب، جايز است؟
بسمه تعالى: اخذ اجرت براى واجباتى كه جنبه عبادى دارد و نيز واجباتى كه بايد به صورت مجانى انجام بگيرد مثل دفن ميت، حرام است. والله العالم
* اشتغال زنان
   سؤال 718. نظر اسلام در مورد اشتغال به كار زنان در بيرون از منزل چيست و بهتر است چه شغلى را متصدى شوند؟
بسمه تعالى: هر نوع شغل حلال كه ضميمه حرام نداشته باشد با اجازه شوهر در خارج از منزل اشكال ندارد البته بهتر است كارى را بپذيرد كه با شئون زن و استطاعت بدنى او سازگار باشد مانند خياطى، گلدوزى، پرستارى و تدريس در مدارس دخترانه و نظاير آن. والله العالم
* شرط قرض دادن مبلغى اگر كار در مدت معينى تمام نشود
   سؤال 719. آيا مى توان در ضمن عقد اجاره شرط نمود كه اگر اجير در فلان مدت كار را به اتمام نرساند مبلغ يك ميليون تومان را به موجر قرض الحسنه بدهد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* سرقت اموال به جهت سهل انگارى نگهبان
   سؤال 720. اگر به جهت سهل انگارى نگهبان، انبار مصالح و نظير آن به سرقت رود، مسئول جبران خسارات وارده چه كسى است؟
بسمه تعالى: هرگاه نگهبان در انجام وظيفه تفريط كند ضامن است ولى اگر اداره مربوطه توانست از سارق اموال را پس بگيرد ضمان از نگهبان ساقط مى شود. والله العالم

صفحه221
* فوت سرايه دار
   سؤال 721. شخصى را جهت سرايه دارى كارگاه استخدام نمودم چند ماه بعد وى هنگام كار فوت نمود آيا من در قبال فوت وى مسئوليتى دارم يا خير؟
بسمه تعالى: در فرض مسئله شما مسئوليتى نداريد ولى بايد به قراردادى كه با او بسته ايد عمل كنيد و ضمناً شايسته است به بازماندگان در صورت احتياج كمك كنيد. والله العالم
* اجرت گرفتن طلاب جهت تبليغ
   سؤال 722. آيا طلاب علوم دينى مى توانند جهت تبليغ اجرت بگيرند؟
بسمه تعـالى: بـراى تعليـم واجبـات نمـى تـوان وجهـى گـرفت، امّا اخذ وجه براى كارهاى فرهنگى ديگر و يا ذكر فضائل اهل بيت(عليهم السلام)و مناقب آنها و مصائبى كه بر آنها گذشته است، بلامانع است. والله العالم
* اجاره طلا
   سؤال 723. برخى به جهت نداشتن سرمايه، طلا اجاره مى كنند و با آن معامله انجام داده و مبلغى به عنوان اجاره به مالك طلا پرداخت مى كنند و در پايان مدت اصل طلا را نيز برمى گردانند. آيا اين نحوه اجاره صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط اجاره اين است كه مورد اجاره باقى بماند و از منفعت آن بهره ببرند. بنابراين اجاره ى مزبور صحيح نيست. والله العالم
* ضمان زيان وارده بخاطر عدم انجام قرارداد
   سؤال 724. اگر كسى با ديگرى قرارداد ببندد، ولى بر طبق آن عمل نكند، آيا ضامن زيان وارد شده است؟
بسمه تعالى: اگر كارگرى مانند خياط يا بنّا بر اثر عدم توجه يا ناآشنايى، خسارتى به اموال صاحب كار وارد كند، ضامن است. همچنين اگر كسى را براى رساندن كالايى

صفحه222
اجير كنند و بگويند مشروط بر اين كه كالا را در فلان روز تحويل دهيد و اگر تحويل ندهيد براى هر روز مبلغى از اجرت كم مى شود، اين هم در صورتى كه تمام اجرت را دربرنگيرد، صحيح است. اين مسأله صور و فرض هاى ديگرى نيز دارد كه در كتب فقهى ذكر شده است. والله العالم
* عدم انجام ترجمه در وقت معين
   سؤال 725. ترجمه ى مقاله اى را به شخصى دادم تا در مدت معيّنى به من تحويل دهد لكن پس از مدت مذكور، مترجم، نصف آن را ترجمه كرد. آيا مترجم، حق ترجمه را مستحق مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه اساس قرارداد اين باشد كه«ترجمه در مدت معيّن تحويل داده شود و در غير اين صورت كار انجام شده مشمول قرارداد نباشد»، طرف قرارداد مستحق اجرت نمى باشد، ولى اگر زمان قيد و حد قرارداد نباشد، به گونه اى كه اگر بخشى را نيز انجام بدهد جزء قرارداد محسوب مى شود، در اين صورت مى توانيد صبر كنيد تا همه را ترجمه كند يا با پرداخت حق الترجمه انجام شده، معامله را به هم بزنيد. والله العالم
* اجرت آرايشگر آرايشگاه زنانه
   سـؤال 726. زنـى آرايشگـاه دارد و مـى داند خانمـى كه آرايش مى شـود، با همـان وضـع آرايش شـده در بـرابر نامحـرمان ظاهـر مى شـود. آيا اجـرتى كه آرايشگـر مى گيرد حلال است؟
بسمـه تعـالى: هـرگـاه آرايشگـر بـه ايـن نيت اقـدام بـه آرايش كند كه زن مورد نظر در برابر نامحـرمان ظاهـر گـردد، كار او حـرام است و اخذ اجرت اشكال دارد، در غير اين صورت مانعى ندارد. والله العالم
* ادعاى بدهكارى ميت
   سؤال 727. شخصى پس از مرگ پدرم ادعا كرد كه سى سال قبل براى آن مرحوم به مبلغ معينى كار كرده، ولى مزد آن را دريافت نكرده است. آيا مى توان ادعاى او را

صفحه223
پذيرفت وچگونه آن مبلغ به پول امروز محاسبه شود؟
بسمه تعالى: هرگاه دو شاهد عادل براى ادعاى خود آورد، مبلغ مزبور را بپردازيد، همچنين اگر از گفته ى او اطمينان پيدا كرديد و چون خود مشارٌاليه در ظرف اين مدت نيامده است كه طلب خود را بگيرد، مستحق همان مبلغ است وحق مطالبه ى اضافى را ندارد. والله العالم
* به عهده گرفتن حرفه اى كه نياز به تخصص دارد
   سؤال 728. به عهده گرفتن كار اجتماعى و حرفه اى كه به تخصّص ويژه اى احتياج دارد و سپس واگذار كردن آن به افراد غير متخصص چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: سپردن كار مردم به دست كسى كه شايستگى آن را ندارد، موجب تضييع بيت المال و احياناً موجب ضرر مالى و جانى نيز مى شود. از اين جهت جايز نيست.
همچنين اگر در قرارداد، مباشرت