welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : الهيات و معارف اسلامى*
نویسنده :آيت الله العظمي سبحانی*

الهيات و معارف اسلامى

صفحه 1
   الهيات و معارف اسلامى
   
پرينت ارسالى به چاپخانه 8 / 1 / 1392

صفحه 2
محل شناسنامه

صفحه 3
الهيات و معارف اسلامى
در صد و بيست درس
آية اللّه العظمى جعفر سبحانى
تنظيم: آية اللّه رضا استادى

صفحه 4
سبحانى تبريزى ، جعفر، 1308 ـ
      الهيات و معارف اسلامى در صد و بيست درس / تأليف جعفر سبحانى ; گردآورنده رضا استادى . ـ ]ويرايش دوم [ قم: موسسه امام صادق (عليه السلام)، 1392 .
      ص 656.   ISBN 978 - 964 - 357 - 524 - 3
فهرست نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.
كتابنامه: 653 ـ 656، همچنين به صورت زيرنويس.
1. كلام شيعه اماميه. 2. شيعه اماميه ـ ـ عقايد . الف. استادى، رضا، 1316 ـ ، گردآورنده.
ب. مؤسسه امام صادق
(عليه السلام). ج. عنوان.
7الف 2س/5 / 211 BP   4172 / 297
1392
نام كتاب:   … الهيات و معارف اسلامى
نويسنده:   … آيت الله العظمى جعفر سبحانى
تنظيم:   …آية الله رضا استادى
نوبت وتاريخ چاپ:   … چاپ اول / 1392
چاپخانه:   … موسسه امام صادق (عليه السلام)
ناشــر:   … موسسه امام صادق (عليه السلام)
تعداد صفحات:   … 656 صفحه
تيراژ :   … 1000 نسخه
مسلسل نشر: 785    مسلسل چاپ اول: 406
مركز پخش
قم : ميدان شهداء: انتشارات توحيد
?7745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
http://www.tohid.ir

صفحه 5
فهرست
پيش گفتار   25
   گمشده امروز بشر   25
مقدمه   27
   ضرورت معرفى مكتب   27
خدا و نظام آفرينش
درس 1: چرا درباره خدا به بحث و بررسى بپردازيم؟   33
درس 2: آثار ارزنده ايمان به خدا   35
   1. تعديل غرايز   35
   2. پرورش فضايل اخلاقى   37
   3. ضمانت اجراى قوانين و عامل گسترش عدالت   37
درس 3: بحران هاى روحى و نگرانى ها   39
   1. مادى گرى بى حد و حساب   40
   2. شدايد و مصايب   40
   3. انديشه فنا و مرگ   41

صفحه 6
درس 4: تأثير ايمان به خدا در كاهش بحران هاى روحى   43
   گفتار دانشمندان   44
   راهنمايى قرآن   45
درس 5: خداشناسى از راه فطرت   46
   حس مذهبى يا بعد چهارم روح انسان   47
   چگونه امور فطرى را از غير فطرى تميز دهيم؟   48
      1. حس خداجويى جهانى است   50
      2. فطرت، انسان را به سوى خدا رهبرى و هدايت مى كند   52
      3. حس مذهبى مولود عوامل جغرافيايى و يا اقتصادى و سياسى نيست   53
      4. تبليغات پى گير ممكن است از رشد و تقويت حس خداجويى بكاهد، ولى
         نمى تواند آن را ريشه كن سازد
   55
   سخنان دانشمندان درباره خداجويى   56
   خداشناسى از راه فطرت در قرآن و روايات   57
درس 6: خداشناسى از راه استدلال   59
   ساده ترين استدلال براى شناسايى خدا   60
   برهان نظم   61
درس 7: سه اصل برهان نظم   63
   1. نظام شگفت انگيز جهان آفرينش   63
   2. هر پديده اى علتى دارد   64
   3. نظم در آفرينش هر موجود دليل بر وجود علم، حكمت و قدرت در پديدآورنده آن
            است
   64
درس 8: فرق تصادف با كارهايى كه از روى تدبير انجام مى گيرد   66
درس 9: جلوه هاى نظم در جهان بالا   72

صفحه 7
   خورشيد ما در منظومه   73
   وزن خورشيد   74
   درجه حرارت خورشيد   74
   سن خورشيد   75
   حركت خورشيد   75
   1. عطارد   76
   2. زهره يا ستاره سحرگاهى و شامگاهى   77
   3. كره زمين يا ميهن مسكونى   78
   4. سيّاره مريخ   78
   5 . مشترى   79
   6. سياره زحل (كيوان)   79
   7. اورانوس   80
   8 . نپتون   80
   9. پلوتون   81
درس 10: دلايل درخشنده توحيد در وجود انسان   84
   مقايسه اى ميان مغز يك انسان و مغز الكترونيكى   88
   نشانه هاى توحيد در ساير جان داران   89
درس 11: دلايل توحيد در جهان نباتات   91
درس 12: بررسى برهان نظم از ديدگاه موازنه و كنترل   95
   موازنه در آفرينش جان دار و گياه   95
درس 13: راه يابى طبيعى موجودات زنده   99
   1. مورچه   100
   2. موريانه   101

صفحه 8
   3. زنبور عسل   101
   4. زنبور قرمز   103
   5 . مادرى كه هرگز نوزاد خود را نديده است   103
   6. عشق به زادگاه يا حس جهت يابى   104
   7. تجديد عضو مفقود   106
   8 . انتخاب وظيفه و تطبيق با محيط   107
   9. وسايل ايمنى   108
   10. شب پره   108
درس 14: راهنمايى قرآن و پيشوايان معصوم(عليهم السلام)   111
درس 15: با اين اشكالات چگونه به خدا ايمان آوريم؟   116
   با كشف علل طبيعى نيازى به «خدا» نيست   116
   نقاط مشترك دو مكتب الهى و مادى   120
   نقطه جدايى دو مكتب   122
درس 16: خدا را كه آفريده است؟   126
   مثالى روشن تر   128
   پاسخ به بيانى ديگر   130
   علل و معلولات نامتناهى باطل است   130
درس 17: سابقه گرايش به مادى گرى و گفتار بعضى از دانشمندان درباره خدا   134
درس 18: علل گرايش به مادى گرى (اول و دوم)   138
   1. معرفى هاى غلط از خدا   138
   2. فقدان يك مكتب فلسفى صحيح   140
درس 19: علل گرايش به مادى گرى (سوم و چهارم)   142
   3. غوغاى داروينيسم   142

صفحه 9
   4. فرو ريختن بسيارى از فرضيه هاى علمى   145
درس 20: علل گرايش به مادى گرى (پنجم، ششم و هفتم)   148
خدا و صفات جمال و جلال
درس 21: خداوند يگانه (1)   153
   دليل اول: عدم تركيب   153
      توضيح اين برهان   153
   دليل دوم: هماهنگى و پيوستگى اجزاى جهان   155
      گفتار امام صادق(عليه السلام) در اين زمينه   156
درس 22: خداوند يگانه (2)   158
   دليل سوم: حكومت دو خدا بر جهان مايه تباهى است   158
   دليل چهارم: اگر خداى ديگرى بود آثار وجود او نمايان مى شد   159
   دليل پنجم: فطرت و شعور درونى انسان بر يكتايى خدا گواهى مى دهد   162
درس 23: مراتب توحيد   163
   1. توحيد ذات   163
   2. توحيد صفات   163
   3. توحيد افعال   164
   4. توحيد عبادت   166
درس 24: تثليث   168
   تثليث و كتاب هاى دينى مسيحيان   169
   هم يكى است هم سه تا   170
   مغالطه كارى   172
درس 25: خداوند توانا   173

صفحه 10
   دليل هاى قدرت خداوند   173
   راه فطرت   174
   گسترش قدرت   175
درس 26: پاسخ چند پرسش   177
درس 27: خداى عالِم و دانا   181
   علم حصولى و حضورى   183
   تأثير ايمان به آگاهى گسترده خدا   185
درس 28: خداى حىّ و زنده   186
   علم و قدرت ملازم حيات است   187
درس 29: آفريدگار بصير و سميع   189
درس 30: خداوند حكيم   192
   معناى حكيم   192
   معناى ديگر حكيم   195
درس 31: پاسخ چند سؤال   197
   واقع بينان منصف   199
درس 32: خداى غنى و بى نياز   202
درس 33: صفات سلبى (1)   204
   خداوند جسم نيست و مكان ندارد   204
   رفع اشتباه   205
درس 34: صفات سلبى (2)   207
   خدا ديده نمى شود   207
درس 35: خداوند عادل و دادگر   212
   چرا عدل جزو اصول دين و مذهب شمرده مى شود؟   212

صفحه 11
   عدل تكوينى و تشريعى   214
      1. عدل تشريعى   214
      2. عدل تكوينى   215
درس 36: چهار پرسش و پاسخ آن (1)   216
   پاسخ اجمالى   216
   پاسخ سؤال اول   217
   آثار تربيتى بلاها   219
      1. شكوفايى استعدادهاى نهفته   219
      2. استقامت و پايدارى   219
      3. زنگ بيدارباش   220
درس 37: چهار پرسش و پاسخ آن (2)   223
   پاسخ سؤال دوم (مرگ)   223
      دليل جاودانى بودن انسان   224
   پاسخ سؤال سوم   225
      اختلاف استعدادها چرا؟   225
   پاسخ سؤال چهارم   227
      فقر و بدبختى و گرسنگى   227
درس 38: صفات ثبوتيه و سلبيه   229
   صفات ذات و فعل   229
درس 39: توضيح يك شعر   231
   خدا مريد است   231
   خدا محل حوادث نيست   232
   خدا مدرك است   233

صفحه 12
   خدا قديم و ازلى است   233
   خدا متكلّم است   234
   خدا صادق است   234
درس 40: صفات خدا عين ذات اوست   235
   تعدد صفات خدا   236
خدا و پيامبران
درس 41: نبوت عامّه   241
درس 42: لزوم بعثت از نظر وضع قوانين   244
   تكامل انسان از طريق قوانين آسمانى   244
      1. انسان خواهان زندگى دسته جمعى است   244
      2. انسان يك موجود مرزنشناس است   244
      3. براى اداره يك جامعه سالم قانون ضرورت دارد   245
      4. شرايط قانون گذار چيست؟   246
درس 43: لزوم بعثت از نظر تعليم و تربيت   249
   لغزش هاى نابخشودنى   250
درس 44: نارسايى هاى علوم انسانى در زمينه اقتصاد و اخلاق   254
   نظر قرآن و احاديث درباره بعثت پيامبران   258
درس 45: با حقيقت اعجاز آشنا شويم   259
   معجزه چيست؟   261
   اعجاز يك كار خارق العاده است   261
درس 46: آورنده معجزه بايد مدعى نبوت باشد   266
   جهانيان در مقابله با آن ناتوان باشند   267

صفحه 13
   عمل وى مطابق ادعاى او باشد   268
درس 47: معجزه پديده بدون علت نيست   269
   1. علل طبيعى ناشناخته   269
   2. تأثير نفوس و ارواح پيامبران   270
   3. علل مجرد از ماده، مانند فرشته   272
درس 48: چگونه معجزه گواه بر راست گويى مدعى نبوت است؟   274
   راهنمايى قرآن در اين باره   276
درس 49: چگونه معجزه را از غير آن تميز دهيم؟   279
درس 50: دو راه ديگر براى شناسايى پيامبران   284
   1. تصريح پيامبر پيشين   284
   2. گردآورى قراين   286
درس 51: وحى يا شعور مرموز!   289
   وحى و دانشمندان مادى   291
درس 52: چرا وحى حس همگانى نيست؟   293
درس 53: وحى از نظر لغت و قرآن   297
درس 54: آيا وحى زاييده نبوغ است؟   301
   نارسايى اين تفسير   303
   اين نظر با گفتار خود آنان نيز مخالف است   304
درس 55: چگونه ممكن است يك فرد در برابر گناه معصوم باشد؟   307
   چگونه ممكن است يك فرد در برابر گناه معصوم باشد؟   308
درس 56: چرا بايد پيامبران معصوم باشند؟   313
درس 57: گواه اول به عصمت پيشوايان الهى از گناه   315
   تربيت در سايه عمل   315

صفحه 14
درس 58: گواه دوم بر عصمت پيشوايان آسمانى   318
   جلب اعتماد   318
درس 59: مصونيت از خطا و اشتباه   321
   راهنمايى پيشوايان   323
درس 60: اطلاعات وسيع، علم و دانش سرشار   324
   پيراستگى از عيوب و نقايص   324
خدا و پيامبر اسلام
درس 61: دعوتى جديد و آيينى نو   329
   مشخصات آيين اسلام و ديگر اديان   331
   راه شناسايى پيامبران   332
درس 62: قرآن معجزه جاويدان پيامبر   334
   افسانه به جاى معجزه   335
   چرا پيامبر اسلام با قرآن «تحدى» نمود؟   336
   معجزه بايد هماهنگ با فن رايج زمان باشد   337
   فن رايج در شبه جزيره عربستان   338
   سؤال و جواب   340
درس 63: امتيازهاى ديگر قرآن   341
   امتياز اول   341
   امتياز دوم   342
   امتياز سوم   342
درس 64: معجزه و شرايط آن   344
   1. ادعاى نبوت   344

صفحه 15
   2. دعوت به مقابله   345
   3. ناتوانى مردم از مقابله   347
درس 65: اعجاز قرآن (1)   349
   اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت   349
      زيبايى الفاظ و عظمت معانى دو امتياز بزرگ قرآن   349
      1. زيبايى الفاظ   350
      2. عظمت معانى   352
درس 66: اعجاز قرآن (2)   355
   اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت   355
      گواهى هاى تاريخى بر ناتوانى عرب از مقابله با قرآن   355
      الف) داورى وليد درباره قرآن   356
      ب) داورى عتبة بن ربيعه   360
      ج) قضاوت طفيل درباره قرآن   362
درس 67: اعجاز قرآن (2)   364
   اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت   364
      قرآن و بليغان عرب   364
   سرگذشت چهار دانشمند عهد عباسى   367
درس 68: اعجاز قرآن (4)   370
   هماهنگى در اسلوب و بيان   370
درس 69: اعجاز قرآن (5)   374
   هماهنگى در مضمون   374
درس 70: اعجاز قرآن (6)   377
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   377

صفحه 16
   مشخصات قوانين اسلامى   379
درس 71: اعجاز قرآن (7)   381
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   381
      امتيازهاى قوانين قرآن   381
      1. قوانين اسلام با هر تمدن صحيح انسانى سازگار است   381
      2. قوانين قرآن با مقتضيات فطرت هماهنگ است   384
      انسان داراى اصول ثابتى است   387
درس 72: اعجاز قرآن (8)   390
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   390
      امتيازهاى قوانين قرآن   390
      3. واقع بينى و ژرف نگرى در تشريع   390
      4. ميانه روى درتشريع   393
درس 73: اعجاز قرآن (9)   396
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   396
      امتيازهاى قوانين قرآن   396
      5 . قوانين اسلام از ضمانت اجرايى كامل برخوردار است   396
      نيروى بازدارنده از گناه يا نيروى انتظامى   397
      مجازات متخلفان   399
      كيفرها   399
      پاداش ها   400
      6. گسترش قوانين اسلام   401
درس 74: اعجاز قرآن (10)   403
   اعجاز قرآن از نظر خبرهاى غيبى   403

صفحه 17
      1. جهان ماوراى طبيعت   403
      2. اسرار آفرينش   404
      3. تشريح اوضاع ملل گذشته   405
      4. گزارش از حوادث آينده   405
      الف) ناتوانى بشر از معارضه با قرآن   405
      ب) روم مغلوب، پس از اندى پيروز مى گردد   406
      ج) خدا حافظ و نگهبان توست   409
درس 75: اعجاز قرآن (11)   414
   اعجاز قرآن از نظر خبرهاى غيبى   414
      د) تو به زادگاه خود باز مى گردى   414
      هـ) مسلمانان وارد مسجد الحرام مى شوند   415
      و) مردم به آيين اسلام روى مى آورند   417
درس 76: اعجاز قرآن (12)   418
   اعجاز قرآن از نظر خبرهاى غيبى   418
      ز) در اين نبرد گروهى كشته مى شوند و گروهى فرار مى كنند   418
      ح) اين مرد با حالت كفر مى ميرد   421
      ط) وليد نيز با حالت كفر در مى گذرد   422
      ى) قرآن را از تحريف حفظ مى كنيم   423
درس 77: اعجاز قرآن (13)   425
   اعجاز قرآن از ديدگاه دانش هاى امروز   425
   قرآن كتاب علوم طبيعى نيست   427
درس 78: اعجاز قرآن (14)   429
   قرآن و جاذبه عمومى   429

صفحه 18
   پايه گذاران هيئت جديد   429
درس 79: اعجاز قرآن (15)   434
   اعجاز قرآن از ديدگاه دانش هاى امروزى   434
      زوجيت در گياهان و موجودات جهان   434
      بررسى لفظ زوج از نظر لغت   436
      تاريخ پيدايش نظريه زوجيت در گياهان   437
      زوج بودن در همه موجودات جهان   438
درس 80: اعجاز قرآن (16)   439
   اعجاز قرآن از ديدگاه معارف عقلى   439
      1. خداشناسى و مسئله فطرت   440
      2. ابطال تثليث در قرآن   441
خدا و امامت
درس 81: امامت و تشيع   447
درس 82: لزوم بحث درباره امامت و خلافت   449
   گامى در راه تقريب   451
   تقريب است نه تذويب   452
درس 83: خصوصيات دو مكتب شيعه و سنى   454
   آشنايى با خصوصيات دو مكتب   454
   مقام امامت در مكتب تشيع   454
درس 84: بهترين راه براى رسيدن به حقيقت   457
درس 85: امام حافظ اصول و فروع اسلام   461
   الف) رشد فكرى آنان در حفظ اصول اسلام   462

صفحه 19
      قرآن پناه گاه امت   464
   ب) امام، حافظ احكام اسلام است   465
   ج) امام، حافظ سنت پيامبر است   466
درس 86: سياست داخلى و خارجى اسلام   468
   سياست خارجى و داخلى اسلام   468
درس 87: پايه آگاهى امت از احكام و فروع   472
درس 88: پايه رشد فكرى مردم...   479
   نتيجه اين بحث   482
درس 89: برداشت پيامبر گرامى و ياران او از مسئله رهبرى   484
   دو گواه تاريخى   485
درس 90: تكامل روحى امت در پرتو نصب امام معصوم   488
درس 91: آيا حكومت الهى بدون امام معصوم امكان دارد؟   493
درس 92: سه طرح براى حل گره امامت و رهبرى   498
درس 93: آيات قرآن و احاديث، امام را تعيين كرده است   502
   الف) آيه انذار   502
   ب) آيه ولايت   506
درس 94: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (1)   508
   حديث منزلت   508
      بررسى سند حديث منزلت   510
      بررسى دلالت حديث منزلت   512
درس 95: پيامبر اسلام، امام را تعيين مى كند (2)   515
   حديث ثقلين   515
      بررسى سند حديث   515

صفحه 20
      بررسى مفاد حديث   517
درس 96: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (3)   518
   حديث سفينه نوح   518
      بررسى سند حديث   518
      بررسى مفاد حديث   519
درس 97: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (4)   523
   حديث غدير   523
      واقعه غدير يك حادثه ابدى و جاودانى است   526
درس 98: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (5)   530
      مفاد حديث غدير   530
      اينك بحث نخست   531
      اينك برخى از شواهد   533
درس 99: امامان دوازده گانه در احاديث اسلامى   538
درس 100: سكوت شكوهمند امام على(عليه السلام)   544
   عقده ها و كينه هاى ديرينه   545
   اتحاد مسلمانان   549
خدا و معاد
درس 101: چرا درباره معاد بحث مى كنيم؟   555
   مكتب مادى ها   556
   مكتب خداپرستان   557
   آثار سازنده عقيده به معاد   557
درس 102: آثار اجتماعى عقيده به معاد   561

صفحه 21
   1. تعديل و رهبرى غرايز   561
   2. پرورش فضايل اخلاقى   562
   3. تأمين عدالت اجتماعى   563
   آثار سازنده معاد در قرآن   566
درس 103: عقيده به معاد در ميان ملل جهان   567
   1. معاد در ميان انسان هاى بدوى   568
   2. معاد در ميان مصريان   569
   3. معاد در آيين مجوس   569
درس 104: معاد در تورات و انجيل   571
   معاد در عهد جديد   572
   بهشت در اناجيل   575
درس 105: قرآن و امكان بازگشت به زندگى جديد (1)   576
   دلايل امكان معاد از نظر قرآن   578
      1. گستردگى قدرت خدا   578
      2. توجه به زندگى نخستين   581
درس 106: قرآن و امكان بازگشت به زندگى جديد (2)   583
      3. تجديد حيات در بهاران   583
درس 107: قرآن و امكان بازگشت به زندگى جديد (3)   588
      4 . دليل نقلى   588
      ابراهيم و احياى مردگان   589
درس 108: دلايل لزوم رستاخيز انسان ها   591
   الف) معاد استثنا در قوانين خلقت نيست   591
درس 109: دليل دوم وسوم بر لزوم معاد   595

صفحه 22
   ب) معاد مقتضاى عدل الهى است   595
   ج) عقيده به معاد ضمانت اجرايى تكاليف الهى است   596
درس 110: دليل چهارم بر لزوم معاد   599
   د) بايد مقتضيات و آمادگى ها به كمال خود برسند   599
درس 111: آيا انسان علاوه بر تن، روح مجرد از ماده دارد؟   602
   دلايل مادى ها بر مادى بودن روح   602
درس 112: دليل تجربى وجود روح   605
   حقيقت خواب و اقسام آن   605
   اقسام رؤياها (خواب ديدن ها)   606
درس 113: خواب هاى راستين گواه بر وجود روح است   608
درس 114: چگونه خواب هاى راستين گواه بر وجود روح است   613
درس 115: زندگى برزخى چيست؟   616
   حيات برزخى   617
   ترسيمى از زندگى برزخى   619
درس 116: كيفيت معاد در سراى ديگر   621
   قرآن بر جسمانى بودن معاد گواهى مى دهد   623
   گواهى قرآن   624
   كيفيت معاد در احاديث اسلامى   626
درس 117: كدام يك از بدن ها برانگيخته مى گردد؟   627
درس 118: محكمه عدل الهى   630
   1. لحظه مرگ   630
   2. سؤال قبر   632
   3. جهان برزخ   633

صفحه 23
   4. نفخ صور   633
   گواهان دادگاه الهى   634
      1. خداوند بزرگ   635
      2. پيامبر هر امت   635
      3. پيامبر اسلام   636
      4. امت اسلامى   636
      5 . اعضاى بدن انسان   637
      6. پوست بدن   638
      7. فرشتگان   638
      8 . نامه اعمال   638
      9. زمين   639
      10. حضور خود عمل   640
درس 119: چه گروهى در آتش مخلدند؟   641
   1. كيفرها اثر وضعى عمل است   643
   2. كيفرها عين اعمال انسان است   646
درس 120: هدف از كيفر چيست؟   647
   نمونه هايى از اين آيات   649
كتاب نامه   653

صفحه 24

صفحه 25
پيش گفتار
گمشده امروز بشر
جنگ هاى جهانى ويرانگر، افزايش روح خشونت در كشورهاى به اصطلاح مترقى، بى پايه در آمدن بسيارى از فرضيه ها و تئورى ها، بار ديگر بشر را به آغوش دين سوق داده و قرن آينده، قرن گرايش به معنويت و اخلاق ناميده شده است. براى عالمان دينى، بهترين فرصت است، كه پرده از چهره دين بردارند و واقعيت باورها را به صورت روشن و دور از هرگونه پيچيده گويى و پيرايه، به تشنگان معنويت عرضه بدارند و از اين فرصت طلايى بهره كافى ببرند.
لازم است در ضمن ترسيم واقعيت دين، عطا و بازده آن را در زندگى فردى و اجتماعى روشن سازند تا نسل حاضر از نتايج ارزنده دين دارى آگاه شده و در نهايت با التهاب بيشتر به سوى دين بازگردد.
درست است كه رفاه مادى و تسخير نيروهاى طبيعى در حال افزايش است و پيوسته بشر، بر چهره طبيعت چنگ انداخته و آن را به سود زندگى دنيوى خويش رام مى سازد، ولى در مقابل، آمار جنايت در تمام زمينه ها بالا رفته، حتى نسل كشى و كشتار جمعى كه در تمام دوره ها محكوم انسان ها بوده، با كمال تأسف امروز به صورت يك مسئله عادى درآمده است.

صفحه 26
راه نجات انسان از اين فجايع عظيم كه خامه و بيان از بازگويى آن ناتوانند، جز برفراشتن پرچم دين و تقويت مبانى مذهبى و بارور كردن باورهاى دينى راه ديگرى نيست.
اعتقاد انسان به جهان غيب و تحت نظر بودن در تمام مراحل زندگى، روح مسئوليت را در انسان زنده كرده و او را در مقابل فزون طلبى و تجاوز به حقوق همگان خود نگه دار مى كند.
* * *
اين كتاب، براى تبيين عقايد اسلامى كه از طريق خاتم پيامبران و فرزندان پاك او و در پرتو عقل و خرد به دست ما رسيده است، نگارش يافته و مسائل اعتقادى را در صد و بيست درس عرضه مى نمايد.
اميد است اين دروس كه با بازنگرى مجدد، تقديم اساتيد معارف و استادان عقايد مى شود، در تحقق بخشيدن به آرمان هاى معنوى مؤثر باشد.
قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
24 شوال 1418 / 3 اسفند 1376
جعفر سبحانى

صفحه 27
مقدمه
ضرورت معرفى مكتب
عصرى كه ما در آن زندگى مى كنيم عصر برخورد انديشه هاست. انديشمندان و متفكران جهان با استفاده از وسايل نشر، عقايد و آراى خود را در اختيار همگان قرار داده، توده ها را به تفكر و انديشه درباره نظريات خود، دعوت مى كنند.
جامعه اسلامى به پيروى از دعوت الهى ( أُدْعُ إِلى سَبِـيلِ رَبِّكَ بِالحِكْمَةِ... )1بايد در چنين عصرى مكتب خود را به نحو شايسته اى در اختيار همگان قرار دهند و از اين طريق، وظيفه خود را در برابر آن ايفا كنند.
از اين رو مدت ها پيش، نگارنده، يك دوره عقايد اسلامى به صورت استدلالى و در سطح عالى، در شش جلد تنظيم و منتشر نمود كه به لطف
خدا مورد استقبال خوانندگان قرار گرفت و چون گروهى از علاقه مندان درخواست كردند كه آن را به صورت خلاصه و فشرده نيز در اختيار همگان
قرار دهيم، از اين رو از دانشمند معظم جناب آقاى رضا استادى كه از

1. نحل، آيه 125.

صفحه 28
مدرسان حوزه علميه قم و خدمت گزاران جامعه روحانيت است درخواست
شد كه زحمت تلخيص اين كتاب ها را بپذيرند، ايشان نيز اين كار را
به صورت شايسته اى انجام دادند و در شش بخش به ترتيب زير تلخيص و تنظيم نمودند:
1. خدا و نظام آفرينش;
2. خدا و صفات جمال و جلال;
3. خدا و پيامبران آسمانى;
4. خدا و پيامبر اسلام;
5 . خدا و امامت;
6. خدا و معاد.
هر يك از اين بخش ها شامل بيست درس است. پيش از اين، هر يك از اين بخش ها به طور مستقل چاپ و منتشر شده و اكنون همگى در طى يك جلد و با ويرايش جديد منتشر مى شود. اميد است مورد استفاده علاقه مندان و پژوهش گران در عقايد اسلامى قرار گيرد.
در اين جا از ياد آورى نكته اى ناگزيريم و آن اين كه در اين كتاب كوشش شده است كه براى اثبات عقايد اسلامى از روشن ترين براهين بهره گرفته شود و از هر نوع برهان پيچيده كه براى نوع افراد، يقين آفرين نيست پرهيز گردد. در عين حال در نگارش كتاب، كمال دقت از نظر ساده نويسى و پرهيز از پيچيده گويى صورت گرفته، به طورى كه معلمان دينى به راحتى مى توانند اين كتاب را تدريس كنند. گاهى ديده مى شود كه برخى از افراد غير وارد پيچيده گويى را نشانه عمق كتاب و ساده گويى را نشانه سطحى بودن آن مى انگارند در حالى كه طرز تفكر نويسنده بر خلاف آن است. استحكام و اتقان محتواى اصلى كتاب در گرو آن است كه از اصول عقلى و نقلى صحيح بهره

صفحه 29
بگيرد. ساده نويسى و يا پيچيده گويى مربوط به شكل ظاهرى آن است و هرگز نمى تواند گوياى ارزش محتوايى آن باشد.
نگارنده از نخستين روزى كه دست به قلم گرفته، پيوسته سعى نموده علاوه بر تفكر در اصل مطلب در شيوه عرضه آن نيز بينديشد و از آسان ترين راه، عميق ترين برهان را بيان نمايد. حال اگر برخى پيچيده نويسى را مى پسندند مطلب ديگرى است و جاى سرزنش نيست; زيرا «در هر سرى ذوقى است و خوش بخت كسى است كه ذوقش را دريابد».
قم ـ حوزه علميه ـ جعفر سبحانى
12/4/1368

صفحه 30

صفحه 31
خدا و نظام آفرينش   
خدا و نظام آفرينش

صفحه 32

صفحه 33
درس 1
چرا درباره خدا به بحث و بررسى بپردازيم؟
بشر در طول تاريخ به وجود صانعى براى جهان اعتقاد داشته و اين عقيده از عقايد كهن و راسخ او بوده است.
بسيارى از دانشمندان عالى قدر، فلاسفه گرانمايه، محققان و كاشفان و مخترعان بزرگ، كه در پى ريزى تمدن، پديد آوردن علوم و آراى بشرى سهم به سزايى داشته و دارند معتقدند كه: نظام حيرت انگيز آفرينش، اثر پروردگارى بزرگ و آفريننده اى تواناست. زيبايى طبيعت و رنگ آميزى حيرت انگيز و نقش و نگار ظاهر جهان، اثر نقاش چيره دستى است كه از روى حكمت و دانش بى كران خود، به جهان، هستى بخشيده و هر جزئى از اجزاى آن را روى نقشه و اندازه گيرى خاصى آفريده است.
در طول تاريخ نيز، مردانى پاك و پيراسته از هر نوع آلودگى را مى شناسيم كه خود را سفيران و پيامبران الهى معرفى نموده اند و در انجام رسالت خود از هر نوع فداكارى و جانبازى دريغ نكرده اند، تا آن جا كه گروهى از آنان جان و زندگى خويش را در راه ارشاد و هدايت مردم از دست داده اند. بديهى است كه فداكارى همه جانبه آنان از اعتقاد راسخشان به صدق گفتار خود سر چشمه مى گرفته است.

صفحه 34
اينك مى پرسيم: آيا اعتقاد چنين جمعيت هاى انبوه كه در ميان آن ها متفكران بزرگ و پى افكنان علوم و مردانى صالح و پاك وجود دارد كافى نيست كه ما را به صحت اعتقاد آنان معتقد سازد؟
اگر كسى بگويد نه، از او سؤال مى كنيم آيا اتحاد و اتفاق اكثريت افراد بشر در مورد وجود خدا، دست كم باعث نمى شود كه احتمال بدهيم عقيده آنان صحيح بوده و براى جهان خالق و صانعى باشد؟ اين احتمال را هرگز نمى توان انكار كرد، و هر منصف خردمندى با مراجعه به وجدان خود به خوبى مى يابد كه وجود چنين احتمالى را نمى تواند انكار كند.
و اگر كسى با وجود اين احتمال، دنبال تحقيق و بررسى نرود هميشه اين نگرانى و ترس را دارد كه شايد گفتار معتقدان به خدا راست باشد و در اثر سهل انگارى، گرفتار عذاب هاى دردناكى گردد كه براى كافران به خدا مقرر شده است. بنابر اين احتمال مى دهد كه تحقيق نكردن در مورد اصول عقايد براى او ضرر مهم اخروى داشته باشد.
هر عاقل و خردمندى مى داند كه اجتناب از هر نوع ضرر مهم لازم است گرچه آن ضرر احتمالى باشد، و اصولا اجتناب از ضرر محتمل، براى بشر امرى فطرى است، از اين رو گاهى انسان به گفتار يك كودك و يك فرد عادى ترتيب اثر مى دهد و به فكر تحقيق و جستوجو مى افتد. پس چطور مى تواند به گفتار پيامبران و دانشمندان بزرگ كه ضرر بى اعتنايى به آن قابل جبران نيست، ترتيب اثر ندهد و حتى از مطالعه و بررسى و تحقيق هم خوددارى كند.

صفحه 35
درس 2
آثار ارزنده ايمان به خدا
1. تعديل غرايز
انسان، واجد يك سلسله غرايز و تمايلات درونى است كه زندگى او بر آن ها استوار است. اگر روزى اين تمايلات از انسان گرفته شود انديشه زندگى از او سلب مى گردد، ولى اين غرايز در صورتى موجب خوش بختى جامعه انسانى است كه در به كار بردن آن ها از هر نوع افراط و تفريط خوددارى گردد و خواسته هاى درونى، تعديل و به طرز صحيحى رهبرى شوند.
مثلا «تمايلات جنسى» در پسر و دختر، در دوران بلوغ، تجلى يك غريزه درونى است كه دست آفرينش در نهاد آنان پديد آورده است و بقاى نسل بشر در گرو اعمال اين غريزه است، ولى اگر بشر در اشباع اين غريزه حد و مرزى نشناسد، دچار هرج و مرجى مى شود كه مفاسد آن بر هيچ كس مخفى نيست.
هم چنين «خويشتن خواهى» اساس و استوانه زندگى به شمار مى رود، زيرا اگر علاقه انسان به خود، از او سلب گردد از هر نوع فعاليتى در راه استمرار حيات باز مى ايستد و در هنگام خطر به دفاع بر نمى خيزد و سر انجام چراغ زندگى او به خاموشى مى گرايد، از سوى ديگر اگر در اعمال اين حس، زياده

صفحه 36
روى نمايد و همه چيز را تنها براى خود بخواهد در اين صورت نتيجه اى جز بد بختى و گسترش ستم و بى عدالتى نخواهد داشت.
«غضب و خشم» نيز در بقاى زندگى انسان نقش مؤثرى دارد و در مواقع رويارويى انسان با خطر، تمام نيروهاى مادى و معنوى او را براى دفاع از خود بسيج مى سازد و اگر كسى فاقد اين حس گردد در صحنه هاى مبارزه، حقوق فردى و اجتماعى او دست خوش تمايلات تجاوز طلبانه ديگران مى گردد، و در هنگام بروز خطر، توان دفاع از جان خود را ندارد. اگر در اِعمال اين حس، زياده روى شود ثمره اى جز تباه كردن اجتماع و افزايش فساد وجود ندارد. و هم چنين است غرايز ديگر.
خلاصه اگر غرايز انسان تعديل نشود و هر كس ديوانه وار در فكر اشباع غرايز سركش خود باشد نتيجه اى جز فرو ريختن بناى زندگى انسان ها، هرج و مرج، آدم كشى، اجحاف، بى عدالتى و ده ها مفسده ديگر نخواهد داشت.
بهترين راه براى تعديل آن ها، احياى حس مسئوليت در درون اجتماع است، به طورى كه افراد جامعه خود را در برابر يك قدرت مطلق و برتر كه در تمام لحظه ها، در آشكار و نهان، ناظر اعمال آن هاست مسئول بدانند و معتقد باشند كه آن قدرت برتر از كارهاى درست و شايسته آنان قدردانى مى كند و به كامل ترين وجهى پاداش جاودان به آنان عطا مى فرمايد و نيز كسانى كه در ارضاى غرايز خود راه افراط و تفريط مى پيمايند سخت كيفر مى دهد. اين چنين حس مسئوليتى جز در پرتو ايمان به خداى دانا، توانا، حاضر، ناظر، بينا، شنوا و آگاه از درون و برون تأمين نمى گردد.
افرادى را مى بينيم كه در عين تنگدستى، دست به مال مردم دراز نمى كنند. در دوران شدت شهوت، به ناموس مردم تجاوز نمى كنند. براى به دست آوردن مقام و منصب، كار نامشروع انجام نمى دهند. يك چنين پرواپيشگى، دليلى جز ايمان

صفحه 37
به خدا و اميد به پاداش و بيم از كيفر او ندارد. پس اعتقاد به خداست كه در كنترل تمايلات سركش چنين نقش مؤثرى را دارد.
2. پرورش فضايل اخلاقى
تمايل به فضايل اخلاقى و سجاياى انسانى، جزو سرشت ماست، به عبارت ديگر ميل به خوبى ها و تنفر از بدى ها در ما ريشه فطرى دارد و هيچ فردى امين بودن را بد و خائن بودن را خوب نمى داند. در جهان كسى را نمى شناسيم كه وفاى به پيمان را ناپاكى و پيمان شكنى را پاكى و فضيلت شمارد.
اديان و مذاهب با پاداش ها و كيفرهاى خود، در پرورش اين نوع روحيات عالى انسانى، نقش مؤثرى دارند; زيرا دين با برنامه هاى خود، جامعه انسانى را به رشد و نمو اين صفات سوق مى دهد، و نويد پاداش ها و تعيين كيفرهاى قطعى، مردم را به كارهاى نيك وا داشته و از كارهاى بد بر حذر مى دارد.
دانشمندان، مذهب را پشتوانه اخلاق مى دانند و اخلاق غير متكى به مذهب را غير قابل قبول تلقى مى كنند، زيرا روشن است كه مراعات اصول اخلاقى مانند عفت، امانت، راستى، درستى، فداكارى، دستگيرى از بينوايان و... در بسيارى از مواقع با يك سلسله محروميت هاى مادى همراه است، و دليلى ندارد يك انسان، بى دليل و بدون انگيزه روحى و معنوى، آن محروميت ها را تحمل كند مگر اين كه معتقد گردد كه اين محروميت ها در سراى ديگر با پاداش هايى جبران خواهد شد، و يا آلودگى به اين لذت هاى زود گذر نامشروع، كيفرهاى سختى به دنبال خواهد داشت.
3. ضمانت اجراى قوانين و عامل گسترش عدالت
حكومت هاى بشرى كه بدون دين و ايمان مى خواهند حكومت كنند، تنها

صفحه 38
مى توانند از يك سلسله تعدى ها و خلافكارى هاى آشكار جلوگيرى كنند، ولى هرگز از تعدى هاى پنهانى كه از ديد قدرت دستگاه هاى انتظامى آنان به دور است نمى توانند جلوگيرى نمايند. درباره اين قبيل خلاف ها و قانون شكنى ها، جز ايمان و حس مسئوليت، و ترس از كيفرهاى الهى، چيز ديگر مؤثر نيست، زيرا حكومت ايمان، آن چنان نيرومند است كه نه تنها انسان را از قانون شكنى هاى علنى باز مى دارد، بلكه او را از گناه هاى درونى و پنهانى كه هيچ كس از آن آگاه و مطلع نيست جلوگيرى مى كند از اين فراتر آن كه، او را از انديشه گناه و تصميم درباره يك عمل زشت نيز باز مى دارد.
آرى در اجتماعى كه زير بناى آن را اخلاق و فضيلت مبتنى بر ايمان و ترس از خدا تشكيل دهد، قانون به بهترين شكلى اجرا مى شود و چنان تحرك و نفوذ دارد كه در دل تاريكى ها، در خلوت خانه ها، در زير زمين ها و در اعماق روح ها و روان ها، خود به خود و بدون پليس و مأمور به اجرا در مى آيد.
اكنون كه عقيده به خدا و مذهب، يك چنين ثمرات بزرگى دارد و در سر نوشت اجتماع مى تواند تا اين اندازه مؤثر باشد، چرا انسان درباره آن به بحث و بررسى نپردازد تا در صورت واقعيت داشتن آن، از اين همه مزايا بهره مند شود.
هيچ فردى پيش از تحقيق و بررسى نمى تواند ادعا كند كه موضوعاتى همچون خداپرستى، رستاخيز، پاداش ها و كيفرها پندارى بيش نيست و اگر اين حرف را به زبان بگويد، در دل خلاف آن را پذيرفته است. وظيفه هر عاقل دانش پژوه است كه در اين باره به مطالعه و تحقيق بپردازد تا با كاوش و بررسى به خدا ايمان بياورد و از مزاياى دنيوى و اخروى آن محروم نماند.

صفحه 39
درس 3
بحران هاى روحى و نگرانى ها
بشر در پرتو دانش بر بسيارى از مشكلات زندگى پيروز شده و بر بخشى از گرفتارى ها و ناتوانى هاى خود غلبه كرده است. مثلاً با شناختن دشمن نامرئى خود، ميكرب و راه مبارزه با آن، خود را از بسيارى از بيمارى ها به صورت قابل ملاحظه اى رها ساخته است و با استخراج منابع زير زمينى و بكار گرفتن نيروهاى مختلف طبيعت، بسيارى از موانع را از پيش پاى خود برداشته و وسايل استراحت خويش را به نحو دلپذيرى فراهم كرده است.
ولى آدمى در برابر اين پيروزى چشم گير علمى، به اطمينان خاطر و آرامش روان كه زيربناى يك زندگى سعادتمندانه است نه تنها دست نيافته بلكه به موازات پيشرفت هاى مادى و افزايش وسايل استراحت جسمى بر مشكلات روانى او روز به روز افزوده شده و اين افزايش مشكلات روانى هم چنان به سير صعودى خود ادامه مى دهد. تو گويى نگرانى هاى روحى و دلهره هاى روانى با توسعه و ترقى مادى و تمدن ماشينى او توأم و همراه بوده و به موازات هم در حال پيشرفت هستند.
البته بشر در تمام قرون با نوعى از اضطراب و تشويش دست به گريبان بوده

صفحه 40
است، ولى هيچ گاه بسان اين عصر، دچار ترس، غم، اضطراب، دلهره، تشويش خاطر و پريشانىِ روان نبوده است. گواه آن آمارهايى است كه مطبوعات صنعتى ترين كشورهاى جهان در اين باره منتشر ساخته اند. البته اضطراب و نگرانى عللى دارد كه هم اكنون به برخى از آن ها اشاره مى كنيم:
1. مادى گرى بى حد و حساب
گروهى كه معنويات را به دست فراموشى سپرده اند و جز ماديات زودگذر دنيوى هدف ديگرى ندارند براى خوب زيستن، ارضاى غرايز و اشباع خواسته هاى درونى خود پيوسته تلاش مى كنند و در عين حال به يك دهم آنچه مى خواهند نمى رسند.
نتيجه چنين دنيا خواهى و تجمل پرستى جز تشويش، اضطراب و سلب آرامش فكرى چيزى نيست. شخصى كه هدفى جز ثروت اندوزى و بهره گيرى مادى و لذت هاى جسمى نداشته باشد و در حقيقت فضاى فكر، روح و روان او را دنيا طلبى و ماديات پر كرده باشد، از آن جا كه قسمت اعظم آنچه را مى خواهد فراهم نمى گردد، ناچار دچار ناآرامى فكرى و تشويش و نگرانى روانى شده پيوسته رنج مى برد و اگر وسوسه آينده تاريك به آن افزوده شود، در اين صورت، اين افكار به صورت يك «خوره» خطرناك، اعصاب او را از بين مى برد. بنابراين، افزون طلبى و اشتهاى سيرى ناپذير در مورد ماديات، يكى از عوامل مهم اضطراب است.
2. شدايد و مصايب
جهان ماده آكنده از مصايب و شدايد است. هرفردى در طول زندگى اش با يك سلسله از محروميت ها، شكست ها، سختى ها و حوادث ناگوار روبه رو

صفحه 41
مى شود و هر كدام از آن ها عامل مهمى براى اضطراب، دلهره، غم و اندوه به شمار مى روند. در اين جهان طوفانى كه كشتى زندگى همواره در معرض تصادم با امواج مشكلات گوناگون است هيچ كس نمى تواند واكنش اين عوامل را در روح خود انكار كند.
3. انديشه فنا و مرگ
هر فردى به طور قطع و يقين مى داند كه رشته عمر وى پس از چندى قطع خواهد شد و از آنچه به قيمت عمر خود گرد آورده است، دست خواهد شست. انديشه مرگ كه به صورت هيولاى مخوفى در برابر هر انسانى مجسم مى شود، براى كسانى كه مرگ را پايان زندگى دانسته و به حيات اخروى و زندگى پس از مرگ قائل نيستند، بسيار جانكاه و ناراحت كننده است و زندگى آنان را به ويژه در ايام پيرى كاملاً تلخ مى سازد. و هر نوع نشاط زندگى را از آنان سلب مى كند. و گاهى در اين مرحله، فشار روانى به حدى مى رسد كه انسان را به مرگ زودرس دچار مى سازد; زيرا وقتى انسان مرفّه، بر پايه اين اعتقاد كه مرگ دروازه فناست و پس از مرگ خبرى نيست خود را در آستانه فنا و نيستى ديد، يأس و نوميدى مطلق، روح او را سخت تيره و تار كرده و زندگى را به كام وى تلخ مى سازد.
بر اساس اين عوامل و امور ديگرى همانند آن هاست كه زندگى در محيط هايى كه روح مادى گرى بر آن حاكم است با رنج و فشار روانى توأم است و بشر مادى در فكر پناه گاهى است كه به روح متزلزل او ثبات و آرامش بخشد و خود را از اين اضطراب و دلهره برهاند. او گاهى براى رهايى خود، به مواد مخدر و قمار پناه مى برد تا در سايه اين عوامل تباه كننده عقل و احساس، مدتى در جهان بى خبرى به سر برد و به طور موقت، روح و روان خود را به دست فراموشى سپارد و از فشارهاى روحى غافل و بر كنار بماند و گاهى براى كاستن

صفحه 42
از فشار روانى به فيلم ها و آهنگ هاى مبتذل و مستهجن و... پناه مى برد و تصور مى كند كه اين امور با جلوه هاى فريبنده خود مى تواند به روح لرزان و فكر مضطرب او ثبات و آرامش بخشد، زهى تصور باطل، زهى خيار محال!
ولى پس از مدتى تمام اين عوامل تخدير كننده نيز نوعى دل زدگى و انزجار در او پديد مى آورد و گاه فشار جانكاهِ دلهره هاى درونى به حدى مى رسد كه حتى ممكن است شخص ياد شده به انتحار و خود كشى دست بزند.

صفحه 43
درس 4
تأثير ايمان به خدا در كاهش بحران هاى روحى
اعتقاد به خداى حكيم و ايمان به مبانى مذهبى و توجه به جهان آخرت، تأثير شگرفى در تخفيف اين ناراحتى ها و رنج هاى روحى دارد. ايمان به خدا اثر عوامل اضطراب آفرين را خنثى و يا آن ها را ريشه كن مى سازد; زيرا مذهب با مقررات اخلاقى و تعاليم حيات بخش خود، حرص وآز و جاه طلبى و ثروت اندوزى انسان را كه از عوامل اضطراب روحى هستند به نحو صحيحى تعديل مى كند، و او را به عزت نفس و مناعت طبع و نيكوكارى و پرهيزكارى دعوت مى نمايد و با مطرح ساختن پاداش هاى بزرگ و كيفرهاى سخت، بر حرص و آز لجام مى زند و از تجمل پرستى و گرايش بى حد و حساب به دنيا كه آرامش و ثبات را از انسان سلب مى كند جلوگيرى مى نمايد، و تحول معنوى شگرفى كه در خور مقام انسانى اوست در روانش پديد مى آورد. مخصوصاً آيين اسلام از توجه شديد انسان به دنيا كاسته و دنيا و همه وسايل زندگى را وسيله ـ و نه هدف آن ـ زندگى معرفى كرده است و انسان را از اين كه دنيا را هدف خود بداند، باز داشته است، از اين رو اثر نامطلوب نخستين عامل اضطراب را كه همان اهتمام حريصانه و افراطى به دنيا و ماديات است از بين مى برد.

صفحه 44
انسان در سايه اعتقاد به خداى حكيم و مهربان، خدايى كه به مصالح و مفاسد بندگان از خود آن ها آشناتر است، مى تواند از اثرات نامطلوب مصايب و شدايد و بلاها و رويدادهاى بد جلوگيرى كند، زيرا كسى كه به خدا ايمان دارد مى داند آنچه بر او مى گذرد تقدير خداى حكيم و مهربان و دانا و تواناست و همه كارهاى او بر اساس مصلحت استوار است به ويژه اگر متوجه باشد كه هر نوع صبر و بردبارى در برابر مصايب داراى پاداش بزرگى است. البته اعتقاد به تقدير خداوند بزرگ به اين معنى نيست كه در برابر فشار جامعه هاى فاسد سكوت كنيم و انواع بيدادگرى ها را به عنوان صبر و شكيبايى در برابر «تقدير» تحمل نماييم، بلكه منظور، مصايب و شدايدى است كه از قدرت انسان بيرون بوده و از قلمرو انديشه و خيال و فعاليت او خارج است، مانند زمين لرزه ها، سيل ها، مرگ عزيزان و ديگر حوادث ناراحت كننده اى كه قابل پيش بينى نيست.
بنابر اين دومين مشكل بشر حل شده و مى تواند در برابر حوادث تلخ، شكيبا، بردبار، ثابت و قوى باشد و نگذارد اين عامل نيز در او اضطراب و تشويش خاطرى به بار آورد.
دين در سايه اعتقاد به معاد و روز رستاخيز، رشته زندگى را به دوران پس از مرگ امتداد داده و مرگ را دروازه ابديت دانسته است و از اين طريق به زندگى مادى بشر رونق و طراوتى خاص بخشيده و زندگى را حتى در كام پيران و سالخوردگان و افراد بازنشسته از كار و فعاليت، شيرين نموده و بر اثر نويدهاى جهان ديگر، غبار غم فنا و نيستى را از چهره آنان برگرفته و از اين راه سومين عامل اضطراب و نگرانى را از ميان برداشته است.
گفتار دانشمندان
آنچه گفته شد حقيقتى است كه بسيارى از دانشمندان و روان كاوان

صفحه 45
به آن تصريح كرده اند. «ويليام جيمس» كه به او لقب پدر روان شناسى داده اند مى گويد:
كسى كه به حقايق بزرگ و معنوى متكى است از تغييرات و تطورات مختصر و فراز و نشيب هاى دايمى و جارى زندگى، دست خوش نگرانى و تشويش نخواهد شد و از اين رو شخصى كه صاحب ايمان مذهبى باشد از هر نوع اضطراب و تشويش مصون مى ماند.
«ديل كارنگى» مى نويسد:
در آمريكا به طور متوسط در هر 35 دقيقه يك نفر خودكشى مى كند و هر دو دقيقه يك نفر ديوانه مى شود و اگر مردم دنبال آرامشى كه در مذهب و دعاهاى مذهبى پنهان است مى رفتند بيشتر اين خودكشى ها و ديوانگى ها منتفى مى شد.
دكتر «گليوردهاوزر» مى نويسد:
ما در زندگى به ايمان و اعتدال احتياج داريم و من با «ژوشوالوت ليمان» فيلسوف بزرگ عصر حاضر هم عقيده هستم آن جا كه مى گويد: دين و مذهب در زندگى، به انسان، اطمينان و تكيه گاه روحى مى بخشد.
راهنمايى قرآن
قرآن مجيد هم با صراحت هر چه تمام تر در يك جمله كوتاه اين حقيقت را كه ياد خدا مايه آرامش روح است چنين بيان مى كند:
( أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوبُ );1
آگاه باشيد با ياد خدا دل ها آرام مى گيرد، ياد خدا مايه آرامش روح است.

1. رعد، آيه 28.

صفحه 46
درس 5
خداشناسى از راه فطرت
بشر براى درك و شناسايى خداى جهان دو راه دارد:
1. راه دل و احساس فطرى;
2. راه عقل و استدلال.
مقصود از راه فطرت اين است كه شعور باطنى و كشش درونى، او را به سوى خدا رهبرى مى نمايد، به طورى كه بدون هيچ دليل و استدلالى، ناخود آگاه، خدا خواه و خداجوى است و حس خدا خواهى در نهاد او به صورت يك امر غريزى و فطرى، به وديعت گذارده شده است و اين حس بسان غرايز ديگر انسانى، انسان را به مقصدى كه هدف آن است مى كشاند، چنان كه مقصود از راه استدلال و عقل اين است كه انسان با دليل هاى علمى به وجود خدا پى مى برد و بر وجود او مانند ساير مسائل عقلى استدلال مى كند.
اساس راه اول را حس درونى تشكيل مى دهد چنان كه پايه راه دوم،
تعقل و استدلال است. بشر در شناختن خدا از طريق دل و فطرت به هيچ
نوع برهان و استدلالى نياز ندارد، بلكه در پرتو غريزه خدا خواهى
و حس خداجويى كه در اصطلاح دانشمندان اسلامى «فطرت» ناميده شده به

صفحه 47
سوى خدا متوجه مى گردد، ولى راهنماى او در راه دوم، برهان، استدلال، تفكر و تعقل است.
حس مذهبى يا بعد چهارم روح انسان
با كشف «حس مذهبى» در انسان و اين كه «حس دينى» يكى از عناصر اولى و ثابت و طبيعى روح انسان است، ثابت گرديد كه در روح و روان و سرشت انسانى، چهار حس وجود دارد:
1. حس كنجكاوى، همان حسى است كه از روز نخست، فكر بشر را به بحث و بررسى درباره مسائل مبهم و مجهول وادار نموده و در پرتو آن، علوم و صنايع پديد آمده است. اين همان حس است كه از روزگاران پيشين، به كاشفان و مخترعان و پايه گذاران علوم، نيرو بخشيده كه بتوانند از رازهاى نهفته پرده بردارند و در اين راه به سختى ها و ناملايمات تن دهند.
2. حس نيكى، پديد آورنده اخلاق و تكيه گاه فضايل و سجاياى انسانى و صفات عالى روحى است. اين همان حسى است كه انسان را به نوع دوستى و عدالت خواهى سوق مى دهد، و درانسان يك نوع گرايش فطرى به فضايل و اخلاق نيك و تنفر از زشتى ها و صفات بد پديدآورد.
3. حس زيبايى، پديد آورنده هنر و سبب تجلى انواع ذوقيات مى باشد.
4. حس مذهبى، هر فردى از افراد انسان، فطرتاً خدا خواه و خداجوى بوده و نوعى تمايل و كشش به ماوراء طبيعت در خود احساس مى كند. وجود «حس مذهبى» در روح انسان ثابت مى نمايد كه تمام تمايلات مذهبى در انسان، ريشه ذاتى دارد و توجه به خدا و مسائل ماوراى طبيعى، از فطرت انسان، سر چشمه مى گيرد البته تجليات اين فطرت، در دوران بلوغ نمايان تر و آشكارتر است.
كوتاه سخن اين كه كسانى كه انسان را با ديدى وسيع تر مورد بررسى قرار

صفحه 48
داده اند همگى معترفند كه توجه به خدا در انسان از يك حس عميق مذهبى ريشه گرفته و هويت انسان با اين حس عجين شده است.
اينك براى روشن شدن اين مطلب كه اين حس، ريشه اى فطرى در نهاد انسان دارد ناچاريم مشخصات امور فطرى را بيان كنيم تا فطريات انسانى از امور عادى تميز داده شود.
چگونه امور فطرى را از غير فطرى تميز دهيم؟
هر نوع فكر و عملى كه از ناحيه عواملى مانند «اوضاع جغرافيايى»، «اقتصادى» و يا «سياسى» بر انسان تحميل گردد، فكر و عملى عادى تلقى مى شود، و سرچشمه آن، همان عوامل يادشده خواهد بود نه فطرت انسان. مثلاً ملت هايى كه در نقاط قطبى زندگى مى كنند ناچارند لباس هاى ضخيم و گرم بپوشند، چنان كه ملت هايى كه در نقاط استوايى سكونت دارند لباس هاى سبك و نازك بر تن مى كنند، واضح است كه هيچ كدام از اين دو كار ريشه فطرى ندارد و هر دو، محصول عوامل جغرافيايى محيط زندگى آنان است.
هم چنين است كوتاهى، بلندى، رنگ و شكل لباس يا آداب و رسوم ملت ها در مراسم شادى و سوگوارى و... ; زيرا اگر شكل، مدل لباس و كيفيت مراسم شادى و يا سوگوارى، امر فطرى و جزو سرشت انسانى بود، در همه جا يكنواخت مى بود و با اختلاف منطقه و نژادها، اختلافى ميان آن ها مشاهده نمى شد.
در مقابل، هر نوع انديشه و عملى كه از نهاد انسان سرچشمه گيرد و عوامل بيرونى، آن را تحميل نكرده باشد چنين عمل و انديشه اى جزو سرشت او بوده و از امور فطرى به شمار مى رود. اين قبيل امور در انسان، «فطريات» و در حيوان «غريزه» ناميده مى شود.

صفحه 49
بنابر اين تمام فعاليت هاى زنبور عسل مانند مكيدن شيره گل ها، ساختن لانه هاى شش ضلعى، تخم گذارى و پرورش نوزادان، همگى امر غريزى است، به گواه اين كه هيچ كدام تحت تأثير هيچ يك از عوامل بيرونى نيست و جنبه جهانى و عمومى دارد; يعنى زنبور در هر مكان و زمان كارش همين بوده و هست و اين خود نشان مى دهد كه اين عمل، خصيصه ذات آن است و هم چنين است بسيارى از فعاليت هاى جان داران.
در انسان نيز يك سلسله تمايلات و احساسات درونى وجود دارد كه هيچ عامل خارجى آن را بر او تحميل نكرده، و در عين حال همگانى است و جنبه جهانى دارد، مثلاً تمام افراد انسان در سنين مخصوصى از عمر، در خود علاقه خاصى نسبت به موضوعات جنسى، زيبايى، ثروت، جاه و مقام مى يابند، و نيز همه انسان ها به طور ناخود آگاه به سوى عدالت، عواطف و نوع دوستى كشيده مى شوند.
شايد امانت و شرافت وحشيان ابتدايى در زندگى ساده اى كه دارند
بيش از مردم متمدن باشد چنان كه «كوليس» درباره قبيله «هوتنتوت»
مى گويد:
قولى كه مى دهند نزد آنان مقدس است و هيچ يك از كارهايى كه اروپاييان از راه فساد و خيانت مى كنند در ميان آنان ديده نمى شود.
با توجه به مثال هايى كه براى هر دو نوع از افكار و افعال بيان شد مى توان امور فطرى را با علايم زير از امور عادى تميز داد:
الف) هر فكر و كارى كه ريشه فطرى دارد جهانى بوده و هيچ انسانى فاقد آن نيست;
ب) امور فطرى با رهبرى فطرت انجام مى گيرد و هرگز به تعليم و تعلم نياز ندارد;

صفحه 50
ج) هر نوع فكر و عملى كه ريشه فطرى دارد از قلمرو حكومت عوامل سه گانه «جغرافيايى، اقتصادى و سياسى» بيرون است;
د) تبليغات پى گير بر ضد فطرت، ممكن است از رشد آن بكاهد و آن را متوقف سازد، ولى هرگز نمى تواند آن را ريشه كن كند.
امور عادى در مقايسه با ويژگى هاى چهار گانه ياد شده، درست در نقطه مقابل آن ها قرار گرفته اند. اكنون بايد ديد حس مذهبى و توجه به خدا واجد اين شرايط چهارگانه هست يا نه؟
با مختصر دقت معلوم مى شود كه همه اين مشخصات چهارگانه در موضوع خداجويى و خدا خواهى انسان وجود دارد:
1. حس خداجويى جهانى است
خداشناسى و تمايل به ماوراى طبيعت به زمان يا مكان خاصى از جهان اختصاص ندارد، بلكه به شهادت تاريخ كهنى كه از اقوام مختلف اعم از متمدن و وحشى به دست آمده است اعتقاد به خدا و مبدأ جهان، در ميان تمام ملل وجود داشته است و در حفارى ها و كاوش هاى علمى كه به وسيله دانشمندان باستان شناس براى اطلاع از روش زندگى، پايه تمدن و طرز تفكر اقوام گذشته انجام گرفته است همواره زير تل هاى بزرگ، معابد و عبادتگاه هايى كشف شده است كه همگى حاكى ازآن است كه ملل پيشين در اين اماكن عبادت مى كرده اند، گو اين كه عده اى از آن ها در تشخيص معبود اشتباه كرده و بت هايى را معبود خود قرار داده بودند.
آرى، در فصول تاريخ بشر نمى توان فصلى يافت كه در آن، تمايل انسانى
به ماوراى طبيعت مشاهده نگردد، بلكه حس مذهبى در ميان تمام اقوام
و ملل، جزو لاينفك زندگى تشخيص داده شده كه همواره با آن بوده و

صفحه 51
هست تا آن جا كه «جان ـ ر ـ ايورث» استاد دانشگاه «كلمبيا» درباره
مذهب مى گويد:
هيچ فرهنگ و تمدنى را در نزد هيچ قومى نمى توان يافت مگر آن كه در آن فرهنگ و تمدن، شكلى از مذهب وجود داشته است. ريشه هاى مذهب تا اعماق تاريكى از تاريخ كه ثبت نشده و به دسترس بشر نرسيده است كشيده شده است.
حس دينى، هم اكنون در ميان ملل متمدن جهان يك حس طبيعى است كه در هر گوشه اى از جهان براى خود تجلياتى دارد و اگر از قاره هاى مختلف جهان عبور كنيم آثار و جلوه هاى اين حس را هم در ميان غنى ترين و صنعتى ترين كشورهاى جهان، و هم در ميان فقيرترين و عقب مانده ترين ملل عالم با ديدگان خود مشاهده مى كنيم.
آيا گسترش خداشناسى در تمام زمان ها و قرن ها و در ميان تمام ملت هاى جهان، نشانه فطرى بودن آن نيست؟
گذشته از اين، هر فرد منصفى در صورتى كه خود را از مسائل شعارگونه و تلقينى ضد دينى، حتى از گفته هاى خداپرستان خالى سازد، هنگام بيچارگى و سختى و گرفتارى، در اعماق دل خود احساس مى كند كه به سوى يك نيروى ازلى و ابدى كه مى تواند نيازمندى و درماندگى او را برطرف سازد كشيده مى شود و بى اختيار از او استمداد مى كند.
اين چنين خداجويى و توجه به خدا كه بدون اختيار در اعماق روح انسان پديد مى آيد، نتيجه براهين عقلى و علمى و دلايل فلسفى نيست، هم چنين محصول محيط درس و بحث و گفتوگو نيست. بلكه منشأ آن، سرشت و فطرت انسان است و دست آفرينش، نهاد انسان را از روز نخست با آن عجين كرده است; به طورى كه انسان با تمام ذرات وجودى خود، در مواقع درماندگى به سوى او كشيده مى شود.

صفحه 52
آرى، ما بدون اين كه متوجه باشيم كه گم شده داريم و گم شده ما چيست و چگونه مى تواند بيچارگى ما را رفع كند، و به ما آرامش بخشد، ناخودآگاه به دنبال او مى رويم همان طور كه نوزاد، بدون كوچك ترين آگاهى در جستوجوى مادر و به دنبال او مى رود.
2. فطرت، انسان را به سوى خدا رهبرى و هدايت مى كند
حس خداجويى بسان ساير احساسات درونى انسان، بدون تعليم و رهبرى در درون انسان پيدا مى شود، همان طور كه افراد انسان در مواقع مخصوص
از عمر به يك سلسله از امور مانند منصب و مقام و ثروت و پول متوجه
مى گردند و توجه به اين امور به طور ناخودآگاه بدون تعليم كسى، در باطن
آن ها پديد مى آيد; حس خداجويى نيز در عمق وجود انسان نهفته است،
بدون اين كه نياز به تعليم و ياد گرفتن داشته باشد. پيدايش ميل به مذهب
و توجه به خدا در انسان، بدون تعليم و آموزش، نشانه فطرى بودن آن است
و گوياى آن كه اين حس بسان ساير احساسات انسان در شرايط خاصى بيدار مى شود.
البته از اين نكته نبايد غافل بود كه اگر مراقبت هاى صحيحى از اين قبيل احساس ها به عمل نيايد ممكن است يك سلسله انحرافاتى در آن ها پيدا شود. مثلاً همين حس مذهبى و حس خداجويى اگر به وسيله پيامبران آسمانى و دانشمندان الهى و فلاسفه بزرگ جهان، درست رهبرى نشود سر از بت پرستى و گرايش به پرستش مخلوق در مى آورد به طورى كه انسان، مخلوق را به جاى خالق و معبود مى گذارد.
اگر ما مى گوييم كه احساس طبيعى و فطرى، نياز به تعليم و آموزش ندارد مقصود اين است كه در تكوين و پيدايش آن، مربى و معلم دخالت ندارد، ولى در

صفحه 53
عين حال بايد بپذيريم كه بهره بردارى صحيح و به دور از انحرافات و كجروى ها بدون مراقبت مربيان آگاه صورت نمى گيرد.
و از اين روست كه دانشمندان مى گويند: ريشه پرستش كليه اجرام سماوى مانند خورشيد، ماه، ستارگان و موجودات خاكى مانند درخت، سنگ و بت، همان حس خداجويى و خداخواهى بشر است كه بر اثر رهبرى نشدن به اين انحرافات و خرافات دچار شده است، اگر اين حس از طريق عقل و خرد رهبرى مى شد و مردم به گفتار پيامبران الهى درست مى انديشيدند، هيچ گاه به جاى معبود واقعى و آفريدگار جهان به مخلوق هاى ناتوان توجه پيدا نمى كردند.
3. حس مذهبى مولود عوامل جغرافيايى و يا اقتصادى و سياسى نيست
از اين كه مى بينيم حس خداجويى در تمام نقاط گيتى و در همه دوران ها و اعصار وجود داشته است و دارد، نتيجه مى گيريم كه اين حس يك نداى باطنى است و محركى جز فطرت ندارد; زيرا اگر مولود شرايط جغرافيايى و يا عامل ديگرى جز فطرت بود، تنها بايد در يك قسمت از جهان: و در يك قسمت از مردم كه شرايط واحدى از نظر اقتصادى، سياسى و... دارند وجود داشته باشد در صورتى كه كاملاً عكس آن را مشاهده مى كنيم، يعنى با اين كه شرايط جغرافيايى و سياسى ملت ها با هم تفاوت چشم گيرى دارد، ولى اين حس در همه ملت ها وجود دارد.
البته بايد به اين نكته توجه داشت كه لازمه فطرى بودن يك حس، اين نيست كه همواره مورد توجه انسان ها باشد، زيرا چه بسا ممكن است علاقه انسان به جاه و مقام و سرگرم شدن او به خوشى ها و لذت هاى زندگى او را از بسيارى از فضايل اخلاقى و امور فطرى كه همگى سرچشمه باطنى دارند غافل سازد، اصولا امور فطرى انسان منحصر به خداخواهى نيست، بلكه غير از آن، انسان

صفحه 54
داراى غرايز ذاتى و طبيعى ديگرى است و واضح است كه توجه بيشتر به يك غريزه طبعاً انسان را از قوا و غرايز ديگر باز مى دارد.
مثلا كنجكاوى و كشف رازهاى نهفته طبيعت، يكى از امور فطرى انسان است و هر فردى به تحقيق و كاوش علمى علاقه فطرى دارد، ولى به طور مسلم، اين غريزه در هر محيطى شكوفا نمى گردد و فعاليت آن در همه شرايط يك نواخت نيست يعنى در محيط هاى علمى و در شرايط مناسب و با وجود دوستان هم فكر، به طور خودجوش و خلاق به تكاپو مى افتد و رشد مى كند، ولى در شرايط نامناسب آن چنان ركورد پيدا مى كند كه اگر اين شرايط ادامه يابد، حس كنجكاوى و تحقيق به دست فراموشى سپرده مى شود، هم چنين گرايش به همسر و ازدواج و يا گرايش به كسب مال و مقام، همگى ريشه فطرى دارند; اما در هر شرايطى خودنمايى نمى كنند و رشد و نمو ندارند و از سويى نيز ممكن است اِشباع و توجه زياد به يكى از غرايز موجب فراموشى بقيه گردد.
حس خداجويى نيز بسان اين امور است. چه بسا سرگرمى ها و توجه به ماديات و فرو رفتگى در شهوات و لذايذ سبب گردد كه انسان از اين حس و نداى باطنى غفلت كند; زيرا ميان امور معنوى و توجه به خداوند و به كار بستن اصول اخلاقى و فرورفتگى در تمايلات نفسانى نسبتى معكوس وجود دارد اگر كفّه تمايلات نفسانى به قدرى سنگينى كند كه همه محيط روح و روان را فرا گيرد ديگر مجالى براى ظهور احساس هاى معنوى باقى نمى ماند.
آرى مصايب و شدايد از عوامل تكان دهنده اى هستند كه انسان غفلت زده را از خواب سنگين ماديت بيدار مى كنند و هر نوع پرده غفلت را از روى صفحه دل كنار زده و فضاى دل را براى تجلى فطرت و توجه به خدا آماده مى سازند. و از اين رو افرادمستعد به هنگام گرفتارى و هجوم شدايد و فشارها، خواه و ناخواه به ياد خدا افتاده و صميمانه متوجه او مى گردند.

صفحه 55
انسان شيفته لذايذ و غافل از خدا، بسان كودكى است كه در اثر سرگرمى به بازى، از پدر و مادر مهربان خود كه در همه وجود او جا دارند غفلت مىورزد; اما همين كه حادثه تلخى براى او رخ مى دهد فوراً به ياد آن ها افتاده و از ايشان استمداد و كمك مى جويد.
وقتى كه آدمى به زندگى مرفهى دست يافت اشتغالات روزانه، او را از توجه به عالم ديگر و جهان معنوى باز مى دارد ولى ناگاه با بروز حادثه اى كه آهنگ يك نواخت زندگى او را قطع كند و خود را در برابر آن عاجز و ناتوان يابد واكنشى در روح او پديد مى آيد كه او را در صدد جستوجوى عالمى فراتر و برتر مى اندازد، از اين رو، به هنگام هجوم بلا، طوفانى بودن دريا، احتمال سقوط هواپيما، و يا لحظه يأس و نوميدى از بهبود بيمارى، تمام افراد بشر اعم از الهى و مادى بياد خدا افتاده و از آن مقام عظيم استمداد مى طلبند; گويى فشار رنج و بلا، زنگار قلوب را پاك كرده و حس خداجويى يعنى اين نداى فطرى را در دل آن ها بيدار مى كند.
4. تبليغات پى گير ممكن است از رشد و تقويت حس خداجويى بكاهد، ولى نمى تواند آن را ريشه كن سازد
در ميان ملل و اقوام جهان افرادى پيدا مى شوند كه بر اثر رياضت هايى مى توانند از نيروى يك حس بكاهند; مثلاً تمايلات جنسى يك نداى فطرى و باطنى است، ولى تاركان دنيا و مرتاضان هند با تحمل رنج ها، به قدرى از قدرت اين حس مى كاهند كه كمتر به فكر اين مسائل مى افتند، اما همين افراد اگر در شرايط ديگرى قرار گيرند حس خفته آنان بيدار مى شود و شروع به فعاليت مى كند.
بنابر اين معناى فطرى بودن يك چيزى، اين نيست كه در همه شرايط، يك سان بوده و هيچ عاملى از قبيل محيط و تبليغات در شدت و ضعف آن مؤثر

صفحه 56
نباشد بلكه بايد گفت كه عواملى مانند تبليغات مى تواند از رشد و نمو بسيارى از نداهاى درونى و فطرى بكاهد، ولى نمى تواند ريشه آن را بسوزاند.
مثلاً در دنياى كنونى، تا چندى پيش افكار ماركسيستى تقريبا بر 31 جهان حكومت مى كرد، و رهبران مكتب «ماترياليسم» با وسايل تبليغى مختلف و فريبنده مى كوشيدند كه حس مذهبى را در اقوام و مللى كه به زنجير استعمار كمونيستى كشيده شده بودند، نابود سازند با اين وجود موفقيت آن ها در اين مبارزه ناچيز بود و نتوانستد قلوب توده ها را از اين حس خالى كنند.
از اين رو با وجود ده ها سال حكومت جابرانه كمونيستى در جمهورى هاى شوروى سابق هنوز حس مذهبى، مذهب خواهى و توجه به خدا و معنويت، قدرت خود را در اعماق قلوب بسيارى از مردم اين جمهورى ها حفظ كرده است و به همين جهت در اين اواخر مسيحيان و مسلمانان، تا حدودى آزادى يافته اند كه مراسم مذهبى را تحت شرايطى برگزار كنند.
سخنان دانشمندان درباره خداجويى
«ژان ژاك روسو» مى گويد:
راه خداشناسى منحصر به عقل نيست، بلكه شعور فطرى بهترين راهى است براى اثبات اين موضوع. حس دينى يكى از عناصر اوليه و ثابت و طبيعى روح انسانى است كه اصلى ترين قسمت آن به هيچ يك از رويدادهاى ديگر قابل تبديل نيست.
«پاسكال» مى گويد:
مردم نتوانسته اند دريابند كه ادراك كننده خدا، دل است، نه عقل.
«الكسيس كارل» مى گويد:
احساس عرفانى، جنبشى است كه از اعماق ما سرچشمه گرفته است و يك غريزه اصيل است. انسان همان طور كه به آب نيازمند است به خدا نيز محتاج است.

صفحه 57
«ويل دورانت» مى گويد:
ايمان، امرى طبيعى است و مستقيماً زاده نيازمندى هاى غريزه و احساسات ماست.
«پول كلارنس ابر سوله» مى گويد:
اين كه بشر در ماوراى فهم و ادراك خود لزوم وجود صانع را درك مى كند، دليل بزرگ بر وجود خداوند است.
مجموع اين بيانات روشن نشان مى دهد كه در روح انسان غير از ابعاد سه گانه معروف، يك بعد ديگر به نام «حس مذهبى» و حس خدا خواهى و خداجويى و توجه به خدا هست و تمام افراد بشر به مقتضاى فطرت خود، خواه و ناخواه، به سوى آن كشيده مى شوند. از آن جا كه اين توجه يك امر غريزى و فطرى است، عاملى جز نهاد انسان و فطرت اصيل انسانى ندارد و هر نوع جذبه و كشش به معنويات، ميوه و ثمره آن است و مولود استدلال فلسفى نيست.
خداشناسى از راه فطرت در قرآن و روايات
اين راز بزرگ سرشت انسانى كه دانشمندان و بزرگان علم و دانش، پرده از آن برداشته اند يكى از حقائق ارزنده قرآن است كه چهارده قرن پيش به وسيله پيامبر(صلى الله عليه وآله)بيان شده است.
قرآن كريم مى فرمايد:
( فَأَقِـمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِـيفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذ لِكَ الدِّينُ القَـيِّمُ وَلـكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لايَعْلَمُونَ );1
به آيين راست خدا رو آور; آيينى كه خدا آفرينش انسان را بر پايه آن نهاد، خلقت خدا تغيير پذير نيست و اين است آيين استوار، ولى اكثر مردم نمى دانند.

1. روم، آيه 30.

صفحه 58
مقصود از «آيين حنيف» در اين آيه كه آفرينش انسان بر روى آن استوار شده است همان آيين توحيد و خدا پرستى است و اين آيه با صراحت كامل هر نوع انحراف از جاده توحيد را مخالف فطرت انسانى دانسته و آن را غير استوار و لرزان مى داند.
امام صادق(عليه السلام) اين آيه را چنين تفسير مى فرمايد:
فطرهم على التوحيد;1
خدا مردم را بر فطرت توحيد خلق كرده است.
مردى به محضر حضرت صادق(عليه السلام) شرفياب شد و درخواست نمود كه او را به سوى خدا راهنمايى كند، حضرت صادق(عليه السلام) با طرح مثالى كه در برخى از آيات قرآن مجيد هم به آن اشاره شده است او را متوجه فطرت خود نمود و فرمود:
آيا تا كنون با كشتى مسافرت كرده اى؟
ـ آرى.
ـ آيا اتفاق افتاده كه كشتى بشكند و در آن جا نه كسى باشد كه تو را نجات دهد و نه شنا كردن بدانى؟
ـ آرى.
ـ آيا در آن هنگام، به فكر تو رسيده است كه قدرتى هست كه بتواند تو را از آن مهلكه نجات بخشد؟
ـ آرى، او همان خداى تواناست كه هنگامى كه تمام وسايل مادى از كار مى افتد و نجات بخش و دادرسى در ميان نيست انسان، خواه و ناخواه به او متوجه مى گردد و دل به او مى سپارد.

1. تفسير برهان، ج 3، ص 263 و صدوق، توحيد، ص 328.

صفحه 59
درس 6
خداشناسى از راه استدلال
مقصود از خداشناسى از راه استدلال، اين است كه انسان در پرتو عقل و خرد، خداى جهان را بشناسد و مزيت اين نوع خداشناسى بر خداشناسى از راه فطرت ـ كه در درس گذشته پيرامون آن بحث شد ـ اين است كه توحيد فطرى در عين شرافت و لطافت نمى تواند راهنماى ديگران باشد، بلكه هر فردى بايد شخصاً كشش و جذبه فطرى خود را به سوى خدا احساس كند، زيرا احساس درونى را نمى توان از طريق گفت و شنود به ديگران انتقال داد و درك آن جز از راه شهود و لمس باطنى امكان پذير نيست.
اما توحيد استدلالى علاوه بر اين كه مى تواند راهنماى شخص استدلال كننده به سوى خداى جهان باشد مى تواند سرچشمه تحولى در فكر ديگران نيز باشيد; زيرا توحيد استدلالى نتيجه يك سلسله دلايل علمى و فلسفى است كه مى توان آن ها را به جهانيان عرضه داشت و مردم را با استدلال هاى مربوطه و نتايج آن آشنا ساخت و بسان ساير مسائل علمى، آن ها را به ديگران آموخت و انتقال داد.
خلاصه، راه دل و فطرت، گرچه يك راه كامل، لطيف و لذت بخش است، ولى قابل انتقال به ديگران نيست. پس براى گسترش توحيد و همگانى ساختن

صفحه 60
آن ناچاريم از راه عقل و استدلال وارد شويم و از طريق راهنمايى عقل بدان رهنمون شويم.
ساده ترين استدلال براى شناسايى خدا
نظام جهان آفرينش، روشن ترين و همگانى ترين برهان خداشناسى است. قرآن مجيد و پيشوايان بزرگ اسلام با بيانات مؤكدى، مردم را به مطالعه كتاب آفرينش دعوت نموده اند، كتابى كه سراسر صفحات و سطور آن گواه روشنى بر نظم و ترتيب، محاسبه و اندازه گيرى و دخالت علم و حكمت در آفرينش آن است حتى به اين دعوت كلى اكتفا نكرده با بيان نمونه هايى از نظام حيرت انگيز اين جهان، راه مطالعه و بررسى را به روى عموم گشوده اند.
علت عنايت و اهتمام كتاب آسمانى و پاسداران وحى به پيمودن اين راه اين است كه هر فردى به فراخور دانش و بينش و استعداد خود مى تواند نمونه هاى بارزى از نظم جهان را درك كند و از وجود نظم شگرفى كه در دل هر ذره اى از ذرات بى شمار آن نهفته است بهوجود ناظمى كه از روى علم، حكمت، محاسبه و اندازه گيرى به آن نظم بخشيده است پى ببرد.
البته آنچه را كه يك گياه شناس و زيست شناس يا يك فيزيك دان و شيمى دان و يا متخصص مسائل فضايى و اجرام كيهانى از نظام اين جهان درك مى كند هرگز با آنچه كه يك فرد عادى از مطالعه سطحى از آن بدست مى آورد قابل مقايسه نيست، ولى به هر حال هر دو دسته، از مطالعه خود نتيجه واحدى مى گيرند. هر دو گروه به اين نتيجه مى رسند كه نظام شگفت انگيز اين جهان، بلكه نظام هر ذره اى از ذرات بى نهايت آن و ساختمان هر سلول از سلول هاى جان داران و حركت منظم هر پديده كيهانى و... گواه بر اين است كه اين موجودات از روى تدبير و محاسبه و اندازه گيرى آفريده شده اند و محال است

صفحه 61
بدون مداخله يك قدرت بزرگ دانا و توانا، اين نظم و ترتيب به وجود آمده باشد.
در حقيقت، علوم طبيعى با رشته هاى گوناگونى كه دارد روشنگر گوشه اى از اين نظامات و تشكيلات شگفت انگيز جهان آفرينش است و هر چند بشر در گشودن رازهاى طبيعى و تسخير قله هاى تازه علم به پيروزى هاى بيشتر و شگرف ترى رسيده است، بى شك گام هاى بلندترى به سوى درك نظامات دقيق و حيرت انگيز جهان بر مى دارد.
با اين كه آنچه داشنمندان عصر حاضر در پرتو پيشرفت علوم و وسايل دقيق علمى، از نظم شگفت انگيز جهان گياهان، جانوران، اجرام كيهانى و عجائب دريا درك مى كند با آنچه گذشتگان از اين موضوعات درك مى كردند تفاوت بارزى دارد، ولى در چشم انداز همه دانش هاى طبيعى دو مطلب براى ما به خوبى واضح و روشن مى گردد:
يكى اين كه جهان آفرينش، بر اساس يك نقشه علمى، محاسبه و اندازه گيرى خاص و دقيقى آفريده شده است و بر هر ذره اى از ذرات و گوشه اى از گوشه هاى آن، يك سلسله قوانين تغيير ناپذيرى حكومت مى كند.
ديگر اين كه نظم و تدبير جهان آفرينش گواه بر آن است كه صانعى توانا، سازنده اى دانا و طراحى چيره دست با محاسبات دقيق علمى آن را طرح كرده است و به آن وجود و هستى بخشيده است.
برهان نظم
اركان برهان نظم را سه مطلب تشكيل مى دهند:
1. در جهان هستى تا آن جا كه عقل و دانش بشر از روى پديده ها و اسرار آن ها پرده برداشته، به جز نظم و دقت چيزى نيافته است و تمام دانشمندان جهان و

صفحه 62
مكتشفان بزرگ در بررسى هاى خود اعتراف مى كنند كه در سراسر جهان جز محاسبه و اندازه گيرى و جز نظام و تشكيلات حيرت انگيز، چيزى نديده اند.
حتى تمام كوشش هاى بشر در مراكز علمى و آزمايشگاه ها و رصدخانه ها براى اين است كه نظام هايى را كه بر اين جهان حكومت مى كند كشف كنند و هدف بازگو كنندگان رازهاى طبيعت، چيزى نيست، جز پرده بردارى از اسرار طبيعت و قوانين پيچيده و نظام هايى كه بر آن حكومت مى كند، همه علوم طبيعى با رشته هاى گوناگون خود مبيّن و روشنگر نظم شگرف جهان هستى است.
2. هر پديده اى (چيزى كه قبلاً داراى هستى و وجود نبوده و بعداً موجود شده است) براى خود علتى دارد و قانون عليت و معلوليت، يك قانون عمومى و همگانى است.
3. پديده اى كه در آن نظم و تدبير و سنجش و اندازه گيرى بكار رود، نمى تواند دستاورد تصادف باشد، بلكه معلول علتى است كه آن را از روى انديشه و محاسبه و دقت به وجود آورده است.
براى روشن شدن مطلب ناچاريم درباره هر يك از اين سه اصل ياد شده كه پايه هاى برهان نظم به شمار مى روند بحث كنيم.

صفحه 63
درس 7
سه اصل برهان نظم
1. نظام شگفت انگيز جهان آفرينش
رموز و نظام دقيق و پيچيده جهان آفرينش همانند اقيانوس ناپيداكرانه اى است كه بشر فقط توانسته است با دانش هاى كنونى خودچند گام كوتاه از آن را بپيمايد. بشر فعلاً با اين معلومات شگرف و ترقيات شگفت آور خود، تازه توانسته است با الفباى علوم طبيعى آشنا شود و هر چه از نظر علم و دانش، گام به پيش مى نهد بهت و تحير او در برابر جهان هستى افزايش يافته، به محدود بودن علم خود بيشتر پى مى برد. به قول يكى از متخصصان فيزيك «هر چه من بيشتر تحصيل كردم و همه چيز را از اتم تا كهكشان و از ميكرب تا انسان از نظر گذراندم متوجه شدم كه هنوز خيلى چيزها ]برايم[ مجهول مانده است».
اين قبيل اعترافات كه در ميان سخنان دانشمندان فراوان به چشم مى خورد همگى حاكى از آن است كه بشر از نردبان علم چند پله اى بيش،فراتر نرفته است و از اين رو هنگامى كه از آن دانشمند رياضى معروف جهان، «انيشتين» پرسيدند كه نسبت معلومات خود را به مجهولات خويش بيان كند، او در حالى كه در كنار نردبان كتابخانه خود ايستاده بود چنين پاسخ داد:

صفحه 64
نسبت اين دو به هم نسبت اين نردبان است به فضاى بى كران آسمان ها و هنوز من از نردبان علم بيش از چند پله اى بالا نرفته ام.
بنابراين نسبت معلومات بشر به نظام دقيق و وسيع جهان، آن چنان ناچيز است كه هرگز به حساب نمى آيد. ولى با اين همه، يك ميلياردم معلومات
فعلى بشر درباره عظمت كاخ استوار و بلند آفرينش، براى اثبات صانع
حكيم و دانا و توانا كافى است و به روشنى ثابت مى كند كه يك چنين نظم
دقيق و پيچيده اى بدون وجود يك منبع قدرت و حكمت و علم، به هيچ وجه امكان پذير نيست.
2. هر پديده اى علتى دارد
شايد از ضرورى ترين انديشه هاى بشر اين باشد كه هر پديده اى علتى دارد كه وجود آن را ايجاب مى كند و هيچ پديده اى بدون علتى كه سرچشمه وجود آن است به وجود نمى آيد. بشر اين قانون كلى را از كاوش كاملى كه در طول زندگى انجام داده به دست آورده است، و تاكنون هرگز ديده نشده كه پديده اى خود به خود و بدون علت، گام به صحنه هستى بگذارد.
بنابراين نظام هاى شگفت انگيزى كه در جهان خلقت به چشم مى خورد،بايد علتى داشته باشد، زيرا هيچ عقلى باور نمى كند كه «اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود» بدون دست نقاش زبردستى وجود پيدا كرده باشد.
3. نظم در آفرينش هر موجود دليل بر وجود علم، حكمت و قدرت در پديدآورنده آن است
اگر وجود اثر، حاكى از وجود مؤثر است، خصوصيات اثر نيز ما را به خصوصيات مؤثر راهنمايى مى كند، چنان كه وجود اتومبيل گواهى مى دهد كه

صفحه 65
سازنده اى دارد، خصوصيات آن نيز شهادت مى دهد كه سازنده وى از دانش هاى مربوط به صنعت اتومبيل سازى كاملاً آگاه بوده است.
اگر يك شاهكار ادبى مانند شاهنامه فردوسى حاكى از آن است كه سراينده اى دارد، هم چنين ويژگى هاى آن حاكى از اين است كه سراينده آن كاملاً از اصول داستان سرايى، فنون ادبى و خصوصيات زبان پارسى آگاهى كامل داشته است و هرگز نمى توان گفت اين گنجينه ادبى، اثر يك فرد عارى از ذوق ادبى و بى اطلاع از اصول داستان سرايى است و بطور تصادف به زبان و قلم او جارى شده است.
ساختمانى كه بر پايه اصول فنى و مطابق نيازمندى هاى يك مؤسسه بزرگ ساخته مى شود، حاكى از آن است كه سازنده و پديدآورنده اى دارد چنان كه گواه بر آن است كه سازنده آن، داراى فكر و انديشه بوده و با بصيرت و بينايى، آن بنا را پى ريزى كرده است و هرگز كسى احتمال نمى دهد كه گروهى بى اطلاع از اصول و فنون معمارى و به عنوان سرگرمى و بازى، آجر روى آجر نهاده باشند، چنان كه كسى نيز احتمال نمى دهد كه اين ساختمان از روى تصادف و بدون نقشه و اِعمال فكر به وجود آمده باشد.
بى شك اثر هر نويسنده و گوينده و كارگر و صنعتگرى، و عمل هر انسانى گواه روشنى بر كم و كيف معلومات و نحوه ملكات و روحيات اوست و نظام حكيمانه جهان هستى، اتقان و استوارى مصنوعات و نظم و ترتيب موجودات، گواه بر اين است كه بهوجود آورنده آن ها دانا، توانا و حكيم بوده است و هرگز نمى توان يك نظم كوچك را معلول تصادف كور و كر و اتفاق بى حس و شعور دانست تا چه رسد به نظامات بزرگ و محير العقول جهان آفرينش:
طبيعت ندارد شعوراى پسر *** محال است باشد بديع الأثر

صفحه 66
درس 8
فرق تصادف با كارهايى كه
از روى تدبير انجام مى گيرد
كارهايى كه در آن نظم، ترتيب، محاسبه و اندازه گيرى به كار رفته باشد مسلماً مولود فعاليت يك طراح زبردست و سازنده خردمند است كه با محاسبه دقيق، عمل و كار خود را به وجود آورده است، ولى كارهايى كه از هر گوشه آن، هرج و مرج و بى نظمى مشاهده شود نتيجه تصادف و يا زاييده يك عامل بى فكر بى خرد و ناآگاه است.
براى روشن شدن اين مطلب، براى هر دو نوع كار، چند مثال مى زنيم و قبلاً روشن ترين مثالى را كه برخى از داشنمندان زده اند مى آوريم:
فرض كنيم دو ميليون تن سنگ، آجر، آهن، سيمان، آهك، گچ، چوب،
شيشه، كليد، لوله، لولا و ساير لوازم ساختمان در انبارى موجود است،
يك ميليون تن از آن در اختيار مهندسى قرار مى گيرد كه آن را از انبارى
موجود خارج كرده و در زمين هموارى به صورت يك ساختمان چند طبقه درآورد. چندى بعد سيل مهيبى مى آيد و يك ميليون تن باقيمانده را از
انبار خارج كرده و در زمين هموارى به صورت تلى در مى آورد. عمارت چند،

صفحه 67
طبقه مصنوع و محصول اراده مهندسى است و تل انباشته شده محصول عمل طبيعى سيل است.
افراد عاقل از هر ملت و در هر عصرى وقتى وارد عمارتى كه مهندسى آن را ساخته است مى شوند، مى بينند همه چيز روى محاسبه صحيحى در جاى خود قرار دارد، آجرها در داخل پايه ها، سنگ هاى مرمر روى بنا، تيرآهن ها به اندازه هاى مختلف سقف ها را نگاه داشته و درها در جاى خود قرار گرفته است. و ساختمان با نقشه دقيقى داراى لوله كشى آب و گاز و سيم كشى برق و تلفن است و خلاصه نظم و حساب از در و ديوار آن به چشم مى خورد.
اما وقتى كه سراغ آن تل انباشته مى روند مى بينند تنها چيزى كه در آن
نيست محاسبه و نظم است. سنگ هاى مرمر زير گل ها مانده، تيرآهن ها بى حساب هر يك در گوشه اى افتاده، سيم ها و كليدها درهم و برهم لابه لاى آجرها رفته، درها و شيشه ها شكسته و لوله ها كج و معوج، بعضى متمايل و برخى افقى قرار گرفته است، خلاصه چيزى كه در آن ديده نمى شود نظم و حساب و اندازه گيرى است.
بدون ترديد براى بيننده اين نتيجه به دست مى آيد كه سازنده ساختمان، عالم بوده و سازنده تل، علم نداشته است. مهندس عمارت، با اراده و اختيار خود هر چيزى را با محاسبه و اندازه گيرى در جاى خود قرار داده است; ولى سيل، اراده و اختيار نداشته بلكه فشار آب به طور تصادفى و اتفاقى هرچيزى را به جايى افكنده است.
اينك مثال هاى ديگر:
1. فرض كنيد وارد اطاقى مى شويد مى بينيد كه دو نفر پشت ماشين تحرير نشسته اند و مى خواهند قصيده معروف شاعر ايرانى و سخن پرداز جهان ادب «سنايى غزنوى» را كه مطلع و بيت نخستين آن چنين است تايپ كنند:

صفحه 68
ملكا ذكر تو گويم كه تو پاكى و خدايى *** نروم جز به همان ره كه توأم راه نمايى
ولى يكى از آن ها درس خوانده و آشنا به حروف و كلمات است و ديگرى بى سواد و نابيناست، ولى مى تواند با انگشتان خود دگمه هاى حروف را فشار دهد و ماشين تحرير را به كار اندازد.
هر دو نفر مشغول كار مى شوند; شخص عالم و درس خوانده و حروف شناس، نخست انگشت خود را روى حرف«م» و سپس روى «ل» از آن پس روى «ك» و بعد روى «ا» و پس از آن به ترتيب روى «ذ» و «ك» و... مى گذارد و چيزى نمى گذرد كه تمام ابيات را صحيح و كامل ماشين مى كند.
اما آن مرد نابينا و بى سواد كه فقط مى تواند ماشين را به كار اندازد، وقتى مشغول كار مى شود از آن جا كه حروف را نمى شناسد و جاى آن ها را نمى داند، پس از سياه كردن صفحه يا سطرهايى ملاحظه مى شود كه حروف و كلمات بى معنايى را روى صفحه نقش كرده است كه به هيچ وجه نمى توان براى آن ها معنايى پيدا كرد. اولى مصنوع يك انسان عالم و داناست، دومى مصنوع يك نابيناى بى سواد. هرگاه هزاران نابيناى درس نخوانده، ميليون ها صفحه را سياه كنند تا شايد يك نسخه صحيح از اين قصيده را ماشين كنند، نخواهند توانست; زيرا محاسبه و اندازه گيرى لازم در كار آن ها وجود ندارد.
بنابراين ما در هر نقطه دنيا، به صفحه كاغذى كه قصيده اين شاعر ايرانى در آن به طور صحيح ماشين شده باشد روبه رو شويم، خواهيم گفت اين صفحه اثر شخصى است كه بر پايه آشنايى به اسلوب ماشين نويسى، اين قصيده را ماشين كرده است و هرگز به خود اجازه نخواهيم داد كه بگوييم: اين صفحه بر اثر فعاليت انگشتان شخصى نابينا و بى سواد يا بر اثر بازى كردن كودكى كه با حروف ماشين تحرير، پديد آمده است.

صفحه 69
2. هنرمند چيره دستى مناظر زيبايى از طبيعت را بر صفحه كاغذى ترسيم مى كند و منظره پرندگان و انسان هايى را كه در لب دريا زندگى مى كنند و تعدادى از آنان در ميان دريا مشغول شنا هستند و برخى بر ساحل صخره اى و شنى به استراحت پرداخته اند نشان مى دهد; حتى چين و شكن آب ها، حركت كشتى ها، جزيره هاى درون دريا و مزارع و باغ هاى با طراوت ساحل، در آن منعكس است.
مطالعه اين تابلو، هر بيننده اى را بر آن مى دارد كه از دستاورد هنر او كه توانسته است دورنماى مناظرى را در يك قطعه كاغذ كوچك جاى دهد و با تركيب چند رنگ گوناگون صحنه اعجاب انگيزى را بيافريند تقدير كند.
اين اثر هنرى همان طور كه حاكى از وجود پديدآورنده آن است هم چنين حاكى از هنر، فكر و شعور اوست و هرگز كسى احتمال نمى دهد كه يك فرد بيگانه از امور هنرى بدون فكر و انديشه براى سرگرمى، قلم را روى كاغذ كشيده و بطور تصادف چنين تابلو زيبا و جالبى را كشيده باشد. چنين احتمالى به ذهن هيچ كس خطور نمى كند و اگر فردى چنين سخنى را براى شوخى هم بگويد با تخطئه همگان روبه رو مى گردد; زيرا محال است چنين منظره اى بدون فكر و انديشه به وجود آيد.
3. پيكرتراشى، از قطعه سنگى، پيكر يك شخصيت علمى و يا نظامى را مى تراشد، وى در اين راه زحمات فراوانى مى كشد و پس از دهها ساعت فكر و انديشه همراه فعاليت هاى بدنى و به كار انداختن ابزار و آلات فنى، تنديسى تحويل مراكز هنرى مى دهد.
آيا مى توان وجود چنين مجسمه اى را معلول حركات بى هدف و نامنظم دست پيكرتراش و ضربه هاى تصادفى آن دانست، يا بايد گفت اين مجسمه در سايه ذوق و انديشه و با استفاده از ابزار و آلات پيكر سازى به وجود آمده است؟
واضح است كه اگر هزاران بار اين قطعه سنگ را از بالاى كوه به دره عميقى

صفحه 70
رها سازيم هرگز بر اثر برخوردهاى نامنظم با سنگ هاى ديگر، مجسمه يك انسان به وجودنمى آيد، چه رسد به مجسمه شخص معيّنى.
از اين مثال ها مى توان يك قانون مسلّم را استخراج كرد و آن اين كه هر پديده اى كه در ساختمان آن نظم و ترتيب و سنجش و اندازه گيرى مشاهده شود، قطعاً معلول سازنده اى خواهد بود كه داراى فكر، و اراده و دانش بوده است.
4. اتومبيل زير پاى شما مولود فكر گروهى از دانشمندان است كه در سايه فكر و كوشش هاى منظم، طرح ساختمان اين وسيله را ريخته اند، هرگز تصادف نمى تواند ماشين بسازد و اگر خرده هاى فولاد، شيشه و لاستيك را درون بشكه اى بزرگ بريزيم و آن را هزاران بار بچرخانيم، هرگز اتومبيلى درست نمى شود.
5 . علم و تجربه ثابت كرده است كه حتى يك نظم ساده و بسيط نيز تنها در پرتو فكر و انديشه مى تواند به وجود بيايد و از اين رو هنگامى كه كتيبه اى به خط ميخى در موزه آثار باستانى مى بينيم، بى درنگ آن را به نويسنده اى كه عاقل و باشعور بوده است نسبت مى دهيم و هرگز آن را معلول تصادف نمى دانيم.
6. انتشار يك كتاب، نيازمند زمينه ها و مقدماتى فكرى و عملى كه از روى انديشه و اراده انجام گيرد. نخست بايد مؤلف، مطالب كتاب را در ذهن خود تنظيم كند و سپس آن ها را با قلم روى كاغذ بياورد. آن گاه حروف چين چاپخانه حروف آن را مطابق نوشته مؤلف روى اسلوب فنى تايپ كند، و پس از صفحه آرايى و تهيه فيلم و زينگ و چاپ،در كارگاه صحافى تجليد و منتشر گردد. هرگز نمى توان گفت: انفجارى در چاپخانه رخ داد و اين كتاب چاپ گرديد.
و آيا مى توان احتمال داد كه وجود اين كتاب معلول هماهنگى تصادفى ذرات مركب و يا به هم پيوستن حروف در سايه يك عامل تصادفى است؟ هرگز.
7. وارد كلاس مى شويم، يك فرمول رياضى كه بر تخته سياه نوشته شده توجه ما را به خود جلب مى كند. آيا در اين موقع فكرى جز اين در ذهن ما پديد

صفحه 71
مى آيد كه يك آشناى به مسائل رياضى اين فرمول را بر روى آن تخته نوشته است، آيا احتمال مى دهيم كه آن فرمول در اثر اجتماع تصادفىِ ذرات گچ بر روى تخته سياه به وجود آمده باشد؟
8 . آيا كسى مى تواند ادعا كند كه يك قمر مصنوعى كه در فضا و در مدار زمين مى گردد، طى يك تصادف به وجود آمده باشد و در اين كار نه انديشه اى به كار رفته باشد و نه سازنده دانايى داشته باشد؟
9. رايانه هايى كه در مؤسسه هاى بزرگ، وظيفه صدها كارمند حسابرس را انجام مى دهند، شاهد گوياى ماست، زيرا هرگز نمى توان آن را مصنوع تصادف كور و كر دانست و تصور كرد اجزاى داخلى آن ها بدون مداخله يك طراح باهوش، خود به خود در جاى خود قرار گرفته است.
10. ما از اين نمونه ها مى گذريم نظرى بر محيط زندگى خود مى افكنيم و به اطاقى كه در آن زندگى مى كنيم و در آن چيزهايى از قبيل صندلى، بخارى، فرش، قفسه و كتاب قرار دارد توجه مى كنيم، آيا مى توان گفت كه اين همه وسايل زندگى تصادفاً به وجود آمده است، آيا كوچك ترين ترديدى داريم كه هر كدام از آن ها سازنده اى دانا و عاقل داشته است؟
اگر عقل و خرد در اين موارد به طور قطع و يقين داورى مى كند كه هر مصنوعى كه در وجودش نظم و ترتيب ديده شود قطعاً سازنده و پديدآورنده هوشمند و دانايى داشته است در اين صورت همان عقل و خرد درباره جهان آفرينش ـ كه پر از طرح هاى بى شمار مستقل و در عين حال مربوط به هم مى باشد و هر كدام به نوبه خود صدها بار از نوشته و يا يك ماشين تحرير و يا ماشين حساب و اتومبيل و سفينه فضانورد و مغز الكترونيك پيچيده تر و حيرت انگيزتر است ـ همان داورى و قضاوت را خواهد كرد و با صداى بلند خواهد گفت: «جهان را خالقى باشد خدا نام»

صفحه 72
درس 9
جلوه هاى نظم در جهان بالا
گستردگى جهان آفرينش، بالاتر از آن است كه با متر، كيلومتر وفرسنگ اندازه گيرى شود و تعداد اجرام آسمان بيش از آن است كه بتوان آن را با ارقام معمولى بيان كرد. از اين رو بشر براى بيان فاصله بين ستارگان به مقياس ديگرى پناه برده و آن سرعت سير نور است كه در هر ثانيه مسافت سيصد هزار كيلومتر را طى مى كند.
هنگامى تعجب ما بيشتر خواهد شد كه دريابيم خورشيد ما ستاره اى است در مجموعه اى بزرگ از ستارگان به نام «كهكشان» كه در اين كهكشان، ميليون ها ستاره وجود دارد.
تازه كهكشان ما با اين منظومه شمسى ميليون ها ستاره آن، خود يك كهكشان از ميليون ها كهكشانى است كه در جهان وجود دارد و هيچ كس رقم آن را نمى داند، زيرا هرگاه تلسكوپ نيرومند و تازه اى ساخته مى شود كهكشان هاى بيشترى كشف مى گردد و برخى از آن ها به قدرى دورند كه نور آن ها ميليون ها سال طول مى كشد تا به زمين برسد.
فاصله دو قطر كهكشان ما به قدرى است كه «نور»، آن را در حدود دويست تا سيصد ميليون سال طى مى كند.

صفحه 73
به قول يكى از دانشمندان، آنچه كه ما امروز تسخير فضا مى ناميم، در برابر عظمت جهان بالا، درست مانند اين است كه پروانه ظريفى روى برگ درخت عظيمى نشسته باشد كه هزاران شاخه و ميليون ها برگ دارد و در ميان جنگل انبوه و بى پايانى واقع شده كه صدها فرسنگ طول دارد. آن گاه، پروانه تصميم بگيرد از آن برگ به روى برگ ديگرى كه مجاور آن است پرواز كند، برگ اول، «زمين ما»، برگ دوم «ماه» است و آن شاخه همچون منظومه شمسى، و آن درخت، كهكشان، كه منظومه شمسى ما جزئى از آن است و آن جنگل، جهان هستى است و در حقيقت دانشمندان نجوم مانند مسافرانى هستند كه در جنگل گردش مى كنند. ستارگان اين جنگل را تشكيل مى دهند و همان طور كه هر جنگل محدود است. تعداد ستاره ها نيز محدود است اما تعداد آن چقدر است؟ جديدترين تخمين هايى كه زده شده است تعداد ستارگان را در حدود چهل ميليارد نشان مى دهد.
بشر در برابر اين اجرام عظيم و وسعت خارج از وصف و بيان، چنان خود را متحير و كوچك مى بيند كه از فرط حقارت سربزير مى افكند. بنابراين روشن است كه صفحات يك كتاب ناتوان تر از آن است كه بتواند گوشه اى از اين نظام به ظاهر نامتناهى را بيان كند، ولى به مضمون:
آب دريا را اگر نتوان كشيد *** هم به قدر تشنگى بايد چشيد
مى توان گوشه هايى از نظام منظومه شمسى را در آثار علمى منعكس كرد و از اين رهگذر به عظمت علم و قدرت بى پايان آفريننده آن آگاه شد.
خورشيد ما در منظومه
اين كره آتشين منبع اسرارآميزى است كه شگفتى هاى آن در وهم و فكر انسان نمى گنجد، اينك به برخى از اسرار اين مشعل فروزان و عجايب

صفحه 74
آفرينش آن كه همگى حاكى از قدرت علم و حكمت آفريننده آن است
اشاره مى كنيم:
حجم خورشيد 000/391/1 برابر حجم زمين است، يعنى اگر زمين باندازه 000/391/1 برابر از نظر حجم بزرگ شود، تازه به اندازه خورشيد خواهد شد و اگر با حجم كره زمين آشنا باشيم عظمت حجم خورشيد براى ما روشن تر خواهد شد. حجم كره زمين، هزار و هشتاد و سه ميليارد و سيصد و بيست ميليون كيلومتر مكعب است.
وزن خورشيد
دانشمندان بر پايه اصول علمى توانسته اند وزن خورشيد را معين كنند و سرانجام به دست آورده اند كه وزن خورشيد و به اصطلاح فيزيك دانان، «جرم»آن 330 هزار برابر زمين است.
همان گونه كه گفته شد حجم خورشيد 000/391/1 برابر حجم زمين است، ولى وزن آن 000/330 برابر زمين مى باشد، علت اين اختلاف اين است كه وزن مخصوص خورشيد كه به حالت گاز است از وزن مخصوص زمين سبك تر مى باشد.
درجه حرارت خورشيد
درجه گرماى سطح خورشيد تقريبا يازده هزار درجه «فارنهايت» است، ولى حرارت مركزى آن هفتاد ميليون درجه «فارنهايت» تخمين زده مى شود. از اين كانون حرارت، هر ثانيه 4 ميليون و هر دقيقه 240 ميليون تن، انرژى به صورت نور و حرارت به سوى فضا منتشر مى گردد.
عقل در عظمت اين كانون نور و حرارت، متحير و مبهوت است با اين كه

صفحه 75
ميليون ها سال است كه اين كره فروزان، در حال اشتعال و پخش نور و حرارت است، هنوز قدرت و توانايى آن به قوت خود باقى است.
اين كره فروزان، به سان كارخانه اى است كه در هر ثانيه، چهار ميليون تن انرژى توليد مى كند و در نتيجه به كليه اعضاى منظومه خود، از «عطارد» گرفته تا «پلوتون»، با تمام اقمار كوچك و بزرگ آن ها روشنايى و حرارت مى بخشد و به شش هزار ميليون كيلومتر كه شعاع فرمانروايى آن است، روشنى و گرمى مى دهد و زمين ما كه از نظر فاصله، سومين سيّاره آن است، مقدار مختصرى از اين انرژى توليد شده را دريافت مى كند.
سن خورشيد
آخرين فرضيه درباره عمر خورشيد اين است كه عمر خورشيد مانند برخى از همسايه هاى آن از چهار هزار تا پنج هزار ميليون سال تخمين زده مى شود.
حركت خورشيد
دانشمندان اين رشته پس از كاوش هاى بسيار پى بردند كه خورشيد مانند زمين به دور محور خود مى گردد و هر دور آن تقريباً 25 روز طول مى كشد. خورشيد به دور محور خود به همان سمتى مى چرخد كه زمين به دور خورشيد حركت مى كند اين حركت را حركت وضعى خورشيد مى نامند.
خورشيد حركت انتقالى نيز دارد. و طبق تحقيقات دانشمندان، منظومه شمسى ما با سيارات و اقمار آن به سوى نقطه شمال با سرعت 5/19 كيلومتر در هر ثانيه در حركت است.
خورشيد حركت سومى هم دارد و آن حركت به دور مركز كهكشان است.
هر كهكشانى مركب از ميليون ها ستاره است كه همگى بر گرد كهكشان در

صفحه 76
حال حركت هستند، و سرعت حركت آن ها يكسان نيست، بلكه نسبت به نزديكى و دوريى كه از مركز دارند سرعت آن ها تفاوت مى كند.
خورشيد ما جزو مجموعه كهكشان ماست، و بسان ساير ستارگان اين كهكشان با سرعت 972 هزار كيلومتر در ساعت گرد مركز كهكشان مى چرخد و مدار گردش خورشيد به قدرى وسيع است كه در 220 ميليون سال يك بار اين مدار را طى مى كند.
شايد همين مقدار درباره عظمت خورشيد و فعاليت هاى ثمر بخش آن كافى باشد. اكنون درباره سيارات اين منظومه به ترتيب فاصله اى كه با خورشيد دارند به طور اجمال سخن مى گوييم:
1. عطارد
عطارد نزديك ترين سياره به خورشيد است و در فاصله 58 ميليون كيلومترى خورشيد قرار گرفته است. از آن جا كه سيارات در يك مدار بيضى شكل به دور خورشيد حركت مى كنند فاصله هر يك با خورشيد در همه اوقات يك سان نيست و فاصله هاى آن ها نسبت به خورشيد در حال نوسان است و حداكثر
و حداقل دارند; حداكثر فاصله عطارد از خورشيد هفتاد ميليون كيلومتر
و حداقل آن چهل و شش ميليون كيلومتر و حد متوسط آن 58 ميليون كيلومتر
است.
يك سوى اين سياره هميشه رو به آفتاب است و به همين دليل، يك طرف آن مانند جهنم، گرم و سوزان و طرف ديگر مانند نواحى قطبى، سرد و منجمد است. علت اين كه اين سياره كمتر به چشم مى خورد اين است كه طلوع و غروب آن با طلوع و غروب خورشيد همراه است. از اين نظر كمتر خود را نشان مى دهد ولى باوجوداين در برخى از روزهاى سال با چشم غير مسلح در افق ديده مى شود.

صفحه 77
اين سياره در مدت 88 روز به دور محور خويش و به دور خورشيد مى چرخد و به عبارت ديگر عطارد درست در همان مدت كه به دور خورشيد مى گردد، يك بار به دور خودش نيز مى چرخد.
چون عطارد نزديك ترين سياره به خورشيد است در مدار كوچك تر،
اما سريع تر در حال گردش مى باشد و مسير آن در هر ثانيه 5/47 كيلومتر
مى باشد.
2. زهره يا ستاره سحرگاهى و شامگاهى
زهره سياره اى است كه در اصطلاح ستاره شناسان و دانشمندان علم نجوم و هيئت «خواهر زمين» ناميده مى شود و در عين حال اين دو خواهر درست هم ديگر را نمى شناسند، زيرا بر اثر بخار يا غبار غليظى كه اطراف زهره را پوشانيده است، هنوز خصوصيات آن درست روشن نيست.
زهره در مدارى ميان زمين و عطارد به دور خورشيد مى گردد.
زهره را با درخشندگى خاصى كه دارد پس از غروب آفتاب در غرب آسمان و پيش از طلوع آفتاب در شرق آسمان مى بينيم و با توجه به اين كه اين ستاره در دو محل مشاهده مى شود، در گذشته يونانى ها تصور مى كردند كه دو ستاره است و آن رابه دو نام مى ناميدند در صورتى كه يك ستاره است كه گاهى به آن، ستاره شامگاهى و گاهى ستاره صبحگاهى مى گويند.
زهره را از اين نظر خواهر زمين مى نامند كه از جهاتى به زمين شباهت دارد، زيرا حجم آن 97% زمين و وزن آن 82% آن و قوه جاذبه آن به اندازه 9% جاذبه سطح زمين است.
زهره در مدت 224 روز و شانزده ساعت و 48 دقيقه يك بار به دور خورشيد مى گردد.

صفحه 78
3. كره زمين يا ميهن مسكونى
اطلاعات بشر درباره كره زمين بيش از كرات ديگر است و در نظر
خاكيان، كره زمين بزرگترين جهانى است كه بشر ديده به آن گشوده
است، ولى در نظر دانشمندان، اين كره در برابر كرات ديگر، بسيار كوچك
است.
زمين كره اى است كه مانند كرات ديگر به آزادى در فضا در حال گردش است. اين كره در فاصله 150 كيلومترى خورشيد قرار دارد و در مدت 365 روز و پنج ساعت و 48 دقيقه و چهل ثانيه با سرعت 8/29 كيلومتر در ثانيه به دور خورشيد مى گردد.
حداكثر فاصله زمين از خورشيد 152 ميليون كيلومتر و حداقل آن 147 ميليون كيلومتر است.
جوّ زمين با گازهايى به ضخامت هشتصد كيلومتر بسان زرهى، زمين را از شرّ بيست ميليون سنگهاى آسمانى كه در شبانه روز با سرعتى در حدود پنجاه كيلومتر در ثانيه با جوّ زمين بر خورد مى كنند، حفظ مى كند.
4. سيّاره مريخ
سياره اى كه در اين عصر بيش از پيش توجه دانشمندان شرق و غرب را به خود متوجه كرده و تلاش هاى پى گيرى براى كشف رموز و اسرار آن صورت مى گيرد، سياره مريخ است. علت اين تلاش و توجه اين است كه پس از كره زمين، شرايط حيات در سياره مريخ بيش از سيارات ديگر فراهم است، از اين رو، تا كنون عكس هاى زيادى از اين سياره گرفته شده و وجود حيات نباتى و گياهان و غيره در آن به صورت يك امر قطعى درآمده است.

صفحه 79
كره مريخ 228 ميليون كيلومتر با خورشيد فاصله دارد و در مدت 677 روز با سرعت 24 كيلومتر در ثانيه يك بار به دور خورشيد مى گردد.
مريخ بسيار به زمين شبيه است. شبانه روز مريخ مانند زمين است و با كمى اختلاف، در مدت 24 ساعت و 37 دقيقه يك بار به دور خودش مى چرخد. در مريخ مانند زمين چهار فصل وجود دارد، ولى مدت فصول آن دو برابر فصل هاى كره زمين است.
مريخ نيمى از نور و حرارتى را كه زمين از خورشيد مى گيرد از آن اخذ مى كند، بر همين اساس هواى اين سياره از زمين سردتر است، حداكثر حرارت آن در تابستان از 27 درجه سانتى گراد تجاوز نمى كند و در زمستان به 58 درجه زير صفر مى رسد.
5 . مشترى
مشترى بزرگ ترين سياره منظومه شمسى است كه در مدارى تقريباً به شكل دايره در خارج از مدار مريخ و در فاصله 741 ميليون كيلومترى قرار دارد. قطر آن 148 هزار كيلومتر، يعنى يازده برابر قطر زمين و سطح آن 150 برابر از زمين بزرگ تر است.
مشترى در مدت يازده سال و 315 روز با سرعت سيزده كيلومتر در ثانيه به گرد خورشيد مى گردد و در مدت نه ساعت و 55 دقيقه و 41 ثانيه حركت وضعى آن انجام مى گيرد.
6. سياره زحل (كيوان)
اگر مسافرت خود را ادامه دهيم، پس از مشترى به سياره درخشان ديگرى كه «زحل» نام دارد مى رسيم. به نظر بابلى ها و يونانى ها زحل آخرين ستاره منظومه

صفحه 80
شمسى بود، چون سياراتى كه از خورشيد دورترند آن قدركم نورند كه با چشم غير مسلح ديده نمى شوند، ولى پس از اختراع تلسكوپ معلوم شد كه زحل آخرين مرز اقليم نظام شمسى نيست و قلمرو حكومت خورشيد بيش از آن است كه تصور مى كردند.
زحل سياره اى است كه نه برابر زمين قطر دارد و در نتيجه، حجم آن هفتصد برابر زمين است، ولى از آن جا كه زحل از ماده كم وزنى تشكيل شده است، وزن آن بيش از صد برابر كره زمين نيست.
7. اورانوس
اين سياره در سال 1781 ميلادى به وسيله «هرشل» كشف گرديد و قلمرو حكومت آفتاب را از 1428 ميليون كيلومتر تا 2873 ميليون كيلومتر گسترش بخشيد. اين سياره از نظر بزرگى كمتر از مشترى و زحل نيست، حتى گاهى با چشم عادى مى توان آنرا ديد، حركت انتقالى اورانوس به دور خورشيد در مدت 84 سال و هفت روز به سرعت 6700 متر در ثانيه و حركت وضعى آن در مدت ده ساعت و هشت دقيقه انجام مى گيرد.
8 . نپتون
اين سياره به وسيله دو دانشمند «لو وريه» فرانسوى و «گاله» منجم رصد خانه برلن كشف گرديد.
اين سياره در فاصله 4500 ميليون كيلومتر از خورشيد قرار دارد. و مدار عظيم انتقال خود را در مدت 164 سال و 280 روز مى پيمايد، يعنى هر يك از چهار فصل آن چهل سال طول مى كشد و در مدار وضعى خود در مدت پانزده ساعت و چهل دقيقه يك بار به دور خود مى گردد.

صفحه 81
9. پلوتون
اين سياره آخرين سياره كشف شده منظومه شمسى ماست كه در اوايل سال 1930 ميلادى به وسيله يك دانشمند آمريكايى كشف گرديد. اين سياره نهمين سياره منظومه شمسى است و نسبت به زمين در حدود چهل برابر از خورشيد دورتر است و با كشف آن، قلمرو منظومه شمسى از چهار ميليارد و 500 ميليون كيلومتر به پنج ميليارد و 920 ميليون كيلومتر افزايش يافت; زيرا فاصله متوسط اين سياره از خورشيد به همين اندازه است. اين سياره در مدارى بيضى شكل در مدت 250 سال به گرد خورشيد مى گردد.
هرگز نمى توان گفت كه اين سياره آخرين سياره منظومه شمسى است، بلكه دانشمندان احتمال مى دهند كه پلوتون يكى از چند سياره اى باشد كه ساكن سرحد اين منظومه، در گوشه هاى تاريك و نيمه تاريك آسمان باشد.
بنابراين بايد گفت: منظومه شمسى، ما را به يك نظم وسيع و گسترده، در خلقت كرات آسمانى رهبرى مى كند، به طورى كه هر گوشه اى از آن، گواه روشنى بر دخالت انديشه، تدبير، علم و حكمت در آفرينش آن هاست و هرگز عقل و خرد باور نمى كند كه اين نظام بديع و شگفت انگيز، بدون دخالت علم و حكمت و قدرت به وجود آمده باشد و هيچ فرد با انصاف و خردمندى نمى تواند اين نظام حكيمانه و اين محاسبات دقيق و خارج از مرز فكر بشر را مولود تصادف و اتفاق بداند.
همگى مى دانيم كه دانشمندان بر پايه اطلاعات وسيعى كه از حركات انتقالى و وضعى اجرام كيهانى دارند، از صدها سال پيش مى توانند تمام اوضاع نجومى را پيش بينى كنند و طلوع و غروب سياره ها و زمان خسوف و كسوف ماه و خورشيد را تعيين نمايند، آيا اين گونه پيش بينى هاى دقيق، جز در پرتو آگاهى از

صفحه 82
نظم حاكم بر اجسام آسمانى است؟ و جز نتيجه حركات منظم و حساب شده آن هاست؟
حركات اين اجرام آن چنان منظم و دقيق است كه بسا مشاهده اختلالى در حركت يك سياره، موجب كشف وجود سياره ديگرى شده است.
مثلاً پس از كشف «اورانوس»، ستاره شناسان به محاسبه مدارى آن پرداختند و انحرافى در مدار حركت آن احساس كردند، يعنى حركت سياره را از آن اندازه كه بايد باشد كندتر يافتند و همين مطلب سبب شد كه آن دانشمند فرانسوى گزارشى به شرح زير به محافل علمى ارائه دهد و بگويد:
به نظر من سياره ديگرى كه هنوز كشف نشده است آرامش اورانوس را به هم زده و اختلالى در حركت آن پديد آورده است.
اين دانشمند با محاسبه علمى، مكان آن سياره را معين كرد و پس از مدتى دانشمند آلمانى ديگرى به نام «گاله» همين سياره را به نام «نپتون» در مكانى كه او تعيين كرده بود كشف كرد. و سياره ديگر كه نامش «پلوتون» است نيز سرگذشت مشابهى دارد.
اين چنين پيش بينى هاى دقيق، علتى جز حركت حساب شده اين اجرام آسمانى و محاسبات ظريفى كه در حركات آن ها وجود دارد، ندارد.
آيا با كشف اسرار حاكم بر نظم منظومه شمسى، كاوش درباره نظم اجرام آسمانى به پايان مى رسد، يا اين كه بشر پس از رسيدن به اين دستاوردها خود را در آستانه جهان هاى وسيع تر و عظيم ترى مشاهده مى كند؟ جهانى كه مملو از ميلياردها منظومه و ستاره فروزان و شناور در فضاست و نظام شمسى ما در برابر آن بسان مرواريدى است در قعر اقيانوس بى كرانه.
اگر بشر با بال هاى علم و دانش قدرى از منظومه شمسى فراتر رود و به عظمت ميلياردها ستاره، كهكشان و سحابى خيره گردد و بر گوشه اى از اين نظام

صفحه 83
بديع واقف و آگاه شود در برابر آفريننده اين نظام و پديدآورنده اين اجرام، سر تعظيم فرود مى آورد و موضوع تصادف و اتفاق را كه به گفته برخى از بى خردان مبدأ نظام هستى پنداشته شده، جز افسانه كودكانه و بچه گانه چيزى نخواهد پنداشت.

صفحه 84
درس 10
دلايل درخشنده توحيد در وجود انسان
براى شناسايى «انسان» رشته هايى پايه گذارى نموده و از زاويه اين دانش ها، بشر توانسته است به گوشه هايى از اسرار وجود خود آگاه گردد. بدن انسان آن چنان اسرارآميز است كه هر عضوى از اعضاى آن مى تواند راهنماى ما به سوى جهان ديگر باشد، زيرا به راستى در هر عضوى از اعضاى او، دنيايى از اسرار توحيد نهفته است.
اين اسرار را مى توان در امور زير جستوجو كرد:
1. ساختمان اسرارآميز سلول هاى بدن انسان كه خود،اجزاى ساختمان بدن هستند;
2. دستگاه گوارش كه آبدارخانه و آشپزخانه بدن به شمار مى رود;
3. دستگاه گردش خون كه مسئول پخش سريع غذاى اين ساختمان است;
4. دستگاه تنفس كه تصفيه خانه خون بدن است;
5 . دستگاه مغز و اعصاب كه ستاد كل فرماندهى بدن مى باشد;
6. چشم، گوش، بينى و... كه شبكه آگاهى و سازمان اطلاعاتى مغز محسوب مى گردد;

صفحه 85
7. ساير اعضاى بدن انسان.
سازمان هر يك از دستگاه هاى شگفت آور، ما را به وجود آفريدگارى دانا، توانا و حكيم رهبرى مى كند، و ما نداى دل نشين توحيد و آهنگ روح پرور خداشناسى را از هر عضوى از اعضاى بدن خويش، بلكه هر ذره اى از ذرات آن به گوش دل مى شنويم و هرگز عقل و وجدان باور نمى كند كه اين نظام بديع كه شناسايى دقيق هر قسمت از آن نياز به مطالعه عميق و برخوردارى از اطلاعات تخصص دارد، به طور تصادفى به وجود آمده باشد.
چگونه مى توان باور نمود كه مردمك چشم ما كه از نه ورقه جداگانه تشكيل يافته و قطر مجموع آن ها بيش از قطر يك ورقه كاغذ نيست، خودبه خود و بدون قدرتى دانا و توانا جامه وجود به خود پوشيده باشد.
آيا مى توان گفت: دستگاه هاضمه كه تاكنون در اسرار آن صدها كتاب نوشته اند و هرسال چيزهاى تازه اى درباره آن كشف مى شود و در طول عمر به صورت يك آزمايشگاه دقيق كار مى كند از روى تصادف به وجود آمده است؟
كرسى موريسن مى گويد:
ما معمولا مقدارى غذاى متنوع را به صورت مواد خام در اين آزمايشگاه مى ريزيم و هيچ گاه به فكر آن نيستيم كه اين دستگاه چگونه مى چرخد و فعل و انفعال شيميايى در جهازهاضمه با اين مواد خام چه معامله اى مى كند، ما مقدارى گوشت، سبزى، حبوبات، نان مى خوريم و آن ها را با مقدارى آب فرو مى بريم و گاهى نيز به عنوان دارو مواد گوگردى و عصاره هاى نباتى را مصرف مى كنيم، آن وقت معده ما از ميان اين همه مواد غذايى آنچه را كه مفيد مى داند انتخاب مى كند و آن را با مواد شيميايى اى كه خود توليد كرده است خمير و آسياب مى كند، سپس مواد زايد آن را دفع مى نمايد و بقيه را به «پروتئين» تبديل كرده و به مصرف سلول هاى بدن مى رساند.

صفحه 86
سپس اين دانشمند مى گويد:
معده، چربى و مواد ضرورى ديگر را ذخيره مى كند تا انسان در موقع بى غذايى از گرسنگى تلف نشود، و همه اين اعمال بدون آن كه انسان كوچك ترين توجهى به آن داشته باشد يا درباره آن فكر كند انجام مى شود.
موادى كه در اين آزمايشگاه شيميايى تجزيه و تركيب و تهيه مى شود، بيش از موادى است كه آزمايشگاه هاى مصنوع دست بشر مى تواند تهيه كند، از مواد و مصالحى كه به اين آزمايشگاه مى رسد متجاوز از يك ميليون نوع ذرات مختلف تهيه مى شود.
قلب يا مركز گردش خون يكى از اسرارآميزترين دستگاه هاى بدن است. اين دستگاه در ميان دو دژ محكم (استخوان هاى پشت و قفسه سينه) و در وسط دو شش، سمت چپ قرار دارد و به وسيله سرخ رگ ها و سياه رگ هاى بزرگ آويزان است كه با باز و بسته شدن خود، خون هاى كثيف را كه از سياه رگ ها وارد آن مى گردد به وسيله اكسيژنى كه از شش ها مى گيرد تصفيه مى كند و سپس آن را به سراسر بدن مى فرستد. اين تلمبه خودكار تقريبا گلابى شكل است و حجم آن به قدر يك مشت بسته بيشتر نيست، ولى آن چنان قدرتمند و نيرومند است كه در هر دقيقه هفتاد بار باز و بسته مى شود، و در مدت سى سال بيش از يك ميليارد بار اين عمل تكرار مى شود، در صورتى اگر اين عضو آهن يا پولاد و سنگ بود هرگز تاب چنين عمل سنگينى را نداشت.
آيا به راستى پيوند قلب پيچيده تر است يا ساختمان خود قلب؟ پيوند قلب در برابر اصل ساختمان آن مانند اين است كه لامپى را از سرپيچى باز كنيم و به جاى ديگر بزنيم، چنين عملى نسبت به ساختن اصل لامپ بسيار ساده و بى ارزش است. جايى كه پيوند قلب به علم، دانش، عقل، هوش، طرح و نقشه نياز دارد، طبيعى است كه ساختن خود قلب به سازنده اى دانا و توانا نيازمند است.

صفحه 87
لوله كشى يك شهر يا يك مؤسسه و حتى خانه محقر و كوچك نياز به نقشه و هندسه دارد، سراسر بدن ما به وسيله رگ ها و مويرگ هايى كه به مراتب از مو نازك تر و ظريف تر است لوله كشى شده و خون با يك گردش سراسرى خود كه در هر دقيقه دو بار انجام مى گيرد، بيش از ده بيليون ميليارد سلول بدن انسان را شستوشو مى دهد و خود در پيچ و خم هاى تاريك اعضاى بدن حتى در لابه لاى طبقات حساس مغز و پرده هاى ظريف چشم جريان پيدا مى كند و غذاى لازم هر عضوى را به آن مى رساند.
آيا مى توان گفت كه چنين دستگاه ظريف و بديعى كه تصور آن از توانايى انديشه بشر بيرون است، آفريدگارى عالم و توانا ندارد و مصنوع تصادف است؟
مغز از اسرارآميزترين اعضاى بدن انسان است و اطلاعات بشر از اين كانون اسرار و نحوه فعاليت آن بسيار اندك است.
از ميان جانوران، تنها انسان است كه در پرتو رشد قواى دماغى مى تواند تعقل كند و از مسئله اى بر مسائل بى شمارى ديگر استدلال نمايد، در حالى كه شعور حيوانى چنين نيست و شعور آن يك نواخت است، يعنى امروز، مورچه همان كار را انجام مى دهد كه نسل ديرينه او انجام مى داده است. اصول خانه سازى او از روز نخست تا كنون يك نواخت بوده و هست و به قول برخى، شعور حيوانى بسان نوايى ساده است كه از نى بر مى خيزد و در عين لطافت و زيبايى بسيار محدود است، برخلاف شعور انسان كه دايره فعاليتش بسيار وسيع و گسترده است.
هنگامى به عظمت مغز پى مى بريم كه بدانيم مغز، حس و حركت بدن انسان را حتى حركت هاى غير ارادى آن مانند هضم غذا را به عهده دارد و بارزترين اثر موجود زنده همان احساس و حركت است و مركز هر دو، مغز است.
رشته هاى اعصاب كه در سرتاسر بدن وجود دارد، هر اطلاعى كه از خارج بر اثر تأثير عوامل داخلى و خارجى دريافت نمودند فوراً به مغز مخابره مى كنند.

صفحه 88
گذشته از اين، حواس پنج گانه، ماموران آگاهى و اطلاعات مغز به شمار مى روند و هر حادثه اى كه در محيط آن ها رخ دهد، فوراً به مغز خبر مى دهند، و قدرت اخذ و دريافت اين مركز به اندازه اى زياد است كه همه گزارش هاى مختلف را يك جا دريافت مى كند و هرگز دچار اشتباه نمى شود و به هريك، فرمان لازم را صادر مى كند; يعنى در حالى كه چشم، صور مناظر اشيا را مخابره مى كند گوش صدا را از طريق شبكه گوشى گزارش مى دهد.
قسمت حافظه و بايگانى مغز از عجايب آفرينش است. مجموع خاطرات انسان به صورت منظم در نقطه كوچكى بايگانى گرديده و با يك مراجعه، پرونده مورد نظر را از لابه لاى ميليون ها پرونده بيرون مى كشد، چه بسا در مغز يك دانشمند يك كتاب خانه اى بزرگ در نقطه اى كوچكى جاى گرفته است.
مقايسه اى ميان مغز يك انسان و مغز الكترونيكى
مغز الكترونيكى از عجايب صنعت به شمار مى رود، زيرا با نصب آن در يك مؤسسه مى توان از صدها كارمند حساب دار بى نياز شد. و به وسيله آن هزاران برگه امتحانى كنكور سراسر را بدون كوچك ترين اشتباهى تصحيح كرد. اگر نام كشتى معينى را روى كارت هاى مخصوصى بنويسند و به اين ماشين بدهند در مدت كوتاهى تمام مشخصات آن را مانند مقدار ظرفيت كامل، مقدار سوخت، نوع ساختمان و حتى نام ناخداى آن را ماشين كرده تحويل مى دهد. اگر به اين ماشين دستور دهند كه نقشه فلان جزيره را بكشد فوراً نقشه زيبا، دقيق و صحيح با بيان تمام مشخصات در چند نسخه تهيه و تقديم مى كند.
اين اعجوبه صنعت، با اين عظمت تنها از عهده سؤالى بر مى آيد كه قبلا مغز انسانى پاسخ آن را به صورت نوار تهيه كرده و در آن قرار داده باشد و اگر خصوصيات كشتى را بازگو مى كند به اين دليل است كه قبلا تمام خصوصيات آن

صفحه 89
در نوارى درج گرديده و به حافظه، ماشين سپرده شده است. هنگامى كه از او درخواست مى كنيم كه خصوصيات كشتى را بيان كند اين سؤال، نقطه خاصى از حافظه آن را تحريك مى كند و همان نوار به كار مى افتد، سپس خصوصيات كشتى را ـ كه قبلا به او سپرده شده بود ـ در اختيار ما مى گذارد.
ماشينى با اين عظمت و سرعت از خود ابتكار ندارد و تنها پرسش هايى را مى تواند پاسخ بگويد كه قبلاً در اختيار او گذارده اند; يعنى تنها مشكلى را مى تواند حل كند كه قبلاً در حافظه آن جاى داده باشند، واضح است كه عظمت اين مغز مصنوعى در برابر عظمت مغز انسان كه كانون ابتكار است بسار ناچيز مى باشد. در عين حال همين مغز الكترونيكى، بزرگ ترين درس توحيد و خدا شناسى را به ما مى دهد; زيرا جايى كه يك چنين مغز مصنوعى به مهندسان، و طراحان و دانشمندان بى شمارى نياز دارد، آيا مى توان گفت كه مغزهاى بزرگ انسان ها، به آفريدگارى دانا، توانا و حكيم نياز ندارد؟!
نشانه هاى توحيد در ساير جان داران
نظام شگفت انگيز سازمان وجودى هر نوع از جان داران مانند پستان داران، مرجان ها، اسفنج ها و تك سلولى ها ما را به وجود جهانى از علم، اراده و قدرت در ماوراى جهان آفرينش آن ها رهبرى مى كند، و هرگز انسان باور نمى كند كه اين نظام دقيق و دستگاه هاى پيچيده تغذيه، گوارش، ريه، تنفس، اعصاب، مغز و ابزار دفاعى، بدون خالق و سازنده اى دانا و توانا به وجود آمده باشد; خدايى كه نيازمندى هاى هر موجود زنده اى را در درون آن، فراهم نموده و يا به وسيله عوامل خارج تأمين كرده است.
بيان مشروح و گسترده هر يك از نظام هاى نهفته در بدن جان داران از توانايى ما بيرون است، و علوم طبيعى با پيشرفت هاى حيرت انگيز خود هنوز نتوانسته از

صفحه 90
رازهاى درونى انواع زيادى از حيوانات پرده بر دارد و در كتاب هاى علوم طبيعى اسرار و قوانين نظام هاى شگرف آن ها به طور اجمال بيان شده است. در حقيقت هر يك از كتاب هاى مربوط به علوم طبيعى مانند حيوان شناسى، زيست شناسى، تشريح، طب، گياه شناسى، حتى فيزيك و شيمى مى تواند بزرگترين راهنماى توحيد و خداشناسى باشد، زيرا در اين علوم درباره اسرار و قوانين آفرينش اين موجودات به طور روشن بحث مى شود، و علم جز راه يابى به سوى «نظام خلقت» و آگاهى بر گوشه اى از قوانين آفرينش چيزى نيست و هر قانونى كه كشف مى گردد روزنه تازه ترى به سوى مشاهده علم و قدرت آفريدگار جهان گشوده مى شود و در حقيقت پيشرفت علوم، موجب استوارى ايمان و درخشيدن مسئله خداشناسى است.
اسرار و قوانين آفرينش هر موجودى، اعم از جان دار و غيره مانند هر سكه، دو رو دارد، از نظر دانشمندان طبيعى يك سلسله نظام ها و قوانينى وجود دارد كه هستى آن موجود مادى، در گرو آن ها است، و اگر آن نظم و ترتيب به هم بخورد در هستى آن اختلال ايجاد مى گردد، ولى از نظر دانشمندان الهى دريچه اى است به سوى خدا، يعنى بزرگ ترين گواه است بر اين كه آفريدگار آن دانا، توانا و حكيم بوده است.
«كپلر» كه يكى از پايه گذاران نجوم جديد است مى گويد:
هر چه آگاهى ما بر خلقت و عظمت آسمان ها بيشتر باشد دين دارى ما عميق تر مى گردد.
و «آلبرت وينچستر» مى گويد:
هر كشف تازه اى كه در دنياى علم به وقوع مى پيوندد صدها مرتبه بر استوارى ايمان ما مى افزايد و وسوسه هاى نهانى را ـ كه كم و بيش در باطن معتقدات ما وجود دارد ـ از بين مى برد، و جاى آن را به افكار عالى خداشناسى و توحيدى مى بخشد.

صفحه 91
درس 11
دلايل توحيد در جهان نباتات
برهان نظم كه روشن ترين و همگانى ترين دليل خداشناسى و استوارترين گواه توحيد است اختصاص به اجرام كيهانى و يا وجود انسان و ساير جانداران ندارد.
ما مى توانيم با تشريح نظام جهان نبات و گياه و با محاسبه و اندازه گيرى نظم و دقتى كه در سراسر ساختمان نباتات حكومت مى كند به وجود آفريدگار دانا و توانا پى ببريم; زيرا همان طور كه در گذشته بيان كرديم نظام دقيق هرموجودى نشان مى دهد كه آفريننده آن دانا و تواناست.
تشكيلات مفصل و پيچ در پيچ يك سلول نباتى را با نظم شگفت انگيز آن گواه بر وجود خالق تواناى آن است، چه رسد به ساختمان نباتات كه هر يك از سلول هاى بى شمار تشكيل شده است.
نظم طبقات گوناگون يك سلول آن چنان دقيق و شگفت انگيز است كه همه دانشمندان جهان پس از تحقيق و كاوش در راه شناسايى اسرار سلول،
هنوز به رازهاى بخشى از ساختمان آن پى نبرده و در انتظار كشفيات تازه ترى هستند. از تشريح ساختمان نباتى كه بگذريم،موضوع رشد و توليد مثل و

صفحه 92
تقسيمات سلول در گياهان، حاكى از نظارت و مراقبت مقامى بالاتر و برتر بر اوضاع آن هاست.
ساقه، برگ و گل در نباتات به گونه اى زيبا و شگفت انگيز است كه هيچ نقاش و مجسمه ساز ماهر و چيره دستى نمى تواند تابلو يا مجسمه اى به زيبايى آن تهيه كند.
توليدمثل و ازدياد گياهان بسيار حساب شده و دقيق است همين موضوع مى تواند بزرگ ترين گواه بر وجود آفريدگارى دانا و توانا باشد. اين مطلب را با بيان ساختمان گل توضيح مى دهيم:
گل ها معمولا از چهار قسمت كه هر كدام وظيفه خاصى برعهده دارند تشكيل مى شوند:
1. كاسه گل، برگ هاى سبزى است كه غنچه گل را مى پوشاند;
2. جام گل، برگ هاى گل است كه عمل تنفس گياه را انجام مى دهد و به راستى قرار گرفتن و رنگ آميزى مختلف آن ها از آيات الهى و نشانه دخالت قدرتى بزرگ در پيدايش آن هاست;
3. نافه گل، در ميان گل ميله هايى به صورت پرچم هاى ظريفى مشاهده مى شود كه آن نافه گل مى گويند و در بالاى اين ميله ها بر آمدگى كوچك و زرد رنگى است كه آن را «بساك» مى نامند، و در ميان «بساك»كيسه خيلى كوچكى است كه دانه هاى «گرده» در آن قرار دارد كه به منزله «نطفه» است و بر اثر تلقيح آن با قسمت ماده، تخم گل به وجود مى آيد;
4. مادگى، بخشى است كه روى محور گل قرار دارد و در ناحيه فوقانى آن برآمدگى مخصوصى به نام «كلاله» وجود دارد كه سطح آن را ماده لزج و چسبناكى پوشانيده است و كار اين ماده چسبنده، نگاه دارى و جذب دانه هاى نر و كمك به رويش آن هاست.

صفحه 93
عمل لقاح بدين گونه صورت مى گيرد: بادها مىوزند، ميله هاى ظريف و لطيفى كه كيسه هاى «گرده» را با خود حمل مى كنند به رقص در مى آيند، كيسه هاى گرده گشوده مى شود، ذرات آن بر طَبق گل كه زير آن گسترده است پاشيده مى شود. دانه هاى گرده پس از عبور از طَبق گل، در بن گل با نطفه ماده آميزش كرده و تخم گل را تشكيل مى دهند.
آيا مى توان تصور كرد كه اين بزم با شكوه و اين تشكيلات حيرت انگيز كه هنوز بشر موفق به ساختن صورت ظاهرى آن نشده خود به خود به وجود آمده باشد؟
ما درباره نظام گل ها به همين اندازه اكتفا مى كنيم و طالبان تفصيل را به كتاب هاى گياه شناسى ارجاع مى دهيم و بحث را با سخنان يك زيست شناسى به پيان مى رسانيم.
وى مى گويد:
بوته شبدرى را كه در كنار جاده اى روييده، در نظر بگيريد. آيا تا كنون اين همه ماشين آلات شگرفى كه بشر ساخته است مى تواند با اين گياه خودرو برابرى كند؟
اين شبدر، خود ماشينى است شگفت آور و حيرت انگيز كه پيوسته رشد مى كند و هر روز هزاران نوع فعل و انفعال فيزيكى و شيميايى انجام مى دهد و همه آن ها تحت كنترل يك ماده «پروتو پلاسمى» كه تمام حيات طبيعى از آن تشكيل يافته قرار دارند.
اين ماشين زنده و عجيب، آفريده قدرت كيست؟ آيا جز اين است كه خداوند، موجود زنده را با استعداد توليد مثل آفريده است و اين استعداد در تمام انواع با تمام خواص و مشخصات از نسلى به نسل ديگر منتقل مى شود، و با اين صفات و مشخصات است كه ما هميشه مى توانيم «شبدر» را بشناسيم.
به نظر من اين شگفت انگيزترين قسمت «زيست شناسى» است كه تجليات قدرت خدايى را نمايان مى سازد; زيرا ما در برابر دنيايى قرار مى گيريم كه بى نهايت كوچك است; هسته اصلى تخم شبدر كه توليد مثل مى كند حتى چندين مرتبه كوچك تر از

صفحه 94
يك سلول است و تنها قوى ترين ميكروسكوپ ها مى تواند آن را تماشا كند. ولى اين ذرات بسيار ريز استعدادى دارند كه مى توانند در مواقع لزوم و البته بسيار نادر كيفيت اصلى خود را عوض كرده و نوعى تازه به وجود آورند كه از نسل هاى پيشين بهتر باشد.
متفكران و روشن فكران جهان مى دانند كه ايجاد قدرت توليد مثل در موجودات زنده و خلق استعداد تغيير در آن ها خود نشانه اى از حكمت و مشيت الهى است كه نشان مى دهد تمام موجودات زنده به سوى كمال مى روند.
در اين جا تشريح و توضيح برهان نظم كه همگانى ترين برهان خداشناسى است به پايان رسيد و در بحث آينده،اين برهان را از ديدگاه ديگرى پى مى گيريم.

صفحه 95
درس 12
بررسى برهان نظم از ديدگاه موازنه و كنترل
براى تكميل بحث هاى گذشته ناگزيريم كه برهان نظم را از ديد ديگرى
نيز مورد بررسى قرار دهيم و آن وجود «موازنه» در طبيعت است، كه به
يك معنا از شعبه هاى برهان نظم به شمار مى رود. مقصود از موازنه همان
تعادل است كه در جان داران و گياهان ديده مى شود، اين تعادل و موازنه
آشكارا دلالت مى كند كه اين جهان بر پايه حكمت بالغه اى آفريده شده
و آفريدگار، هر موجودى را در جاى خويش نيكو قرار داده است و به
گفته معروف:
جهان چون خدوخال و چشم و ابرو است *** كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست
اينك براى اثبات اين موازنه، نمونه هايى از آن را منعكس مى كنيم:
موازنه در آفرينش جان دار و گياه
آفرينش اين دو نوع از موجودات، آن چنان روى نقشه و محاسبه است كه وجود هر يكى مكمل وجود ديگرى است،به گونه اى كه اگر يكى از آن دو نبود

صفحه 96
ديگرى نيز در معرض زوال و فنا قرار مى گرفت. در اين باره «كرسى موريسن» مى گويد:
نمونه اول، به طورى كه همه مى دانيم زندگى نباتات و روييدنى ها وابسته به همان مقدار كم گاز كربنيكى است كه در هوا موجود است و با آن تنفس مى كنند. برگ نباتات در حكم ريه انسانى است كه در زير حرارت آفتاب، گاز كربنيك را به دو عنصر «كربن» و «اكسيژن» تجزيه مى كند و «اكسيژن» را در هوا رها مى سازد و «كربن» در تنه نباتات باقى مى ماند. نباتات، اكسيژنى را كه ما تنفس مى كنيم و بدون آن حتى پنج دقيقه نمى توانيم زيست نماييم به ما مى رسانند.
همه نباتات، رستنى هاى جنگل ها، بوته ها و خزه ها ساختمان اصلى وجودشان تركيبى از آب و كربن است. حيوانات، كربن و نباتات، اكسيژن دفع مى كنند و از اين رو اگر عمل يكى از اين موجودات متوقف مى ماند آن گاه يا حيوانات همه اكسيژن ها را مصرف مى كردند و يا نباتات كليه كربن ها را و چون موازنه به هم مى خورد نسل هر دو طائفه به سرعت رو به انقراض و زوال مى رفت.
اخيراً كشف شده است كه گاز كربنيك به مقدار اندك جزو ضروريات حيات حيوانى است، هم چنان كه كمى اكسيژن لازمه زندگى نباتات است.
نمونه دوم، حشرات مانند انسان داراى ريه نيستند و از مجراى لوله هايى كه در بدن آن ها قرار داده شده، تنفس مى كنند. وقتى حشره اى رشد مى كند و بزرگ مى شود لوله هاى او به همان تناسب بزرگ نمى شود و در نتيجه هيچ حشره اى نمى تواند از چند سانتى متر بزرگ تر شود و بال هاى بزرگ در آورد كيفيت ساختمان وجود حشرات و طريقه تنفس آن ها، هرگز حشره بزرگى به وجود نمى آورد. و همين تعادل مانع از آن مى شود كه حشرات بر سطح زمين مسلط شوند، اگر اين تعادل در كار نبود زندگى براى انسان ها امكان نداشت و انسان بى

صفحه 97
دفاع هرگز در برابر پشه اى به بزرگى شير يا عنكبوتى به اندازه پلنگ مقاومت نمى كرد.
نمونه سوم، در گذشته دريانوردان در طول مسافرت هاى متعدد به سبب خوردن غذاهاى نا سالم و كهنه دچار زخم هاى شديد جلدى مى شدند، بعدها معلوم شد كه شيره ليمو و نارنج علاج اين بيمارى ها است. مسافرين در آغاز از علت بروز اين مرض اطلاعى نداشتند.پس از گذشت يك قرن شخصى در «ماداگسگار» علاج قطعى آن را كشف كرد و اين زمانى بود كه در اين مدت، بسيارى از ملّاحان به سبب اين بيمارى از دنيا رفته بودند.جاى گفتوگو نيست كه بسيارى از بيمارى ها، مولود كمبود ويتامين در بدن است. بشر در اين كره خاكى قرن ها زندگى كرده بود و هرگز از اين ويتامين كه سرچشمه حياتى اوست اطلاعى نداشت و نمى دانست كه به زندگى او تعادل و توازن مى بخشد.
انسان قرن ها زندگى كرد و هرگز از خواص غده هاى «اندوكرين» اطلاع نداشت. اين غده ها به منزله آزمايشگاه هاى كوچكى هستند كه مهم ترين تركيبات شيميايى را در بدن انسان انجام مى دهند سرمنشأ نشاط و فعاليت هاى او مى شوند اگر اين ترشحات عجيب تعادل خود را از دست بدهند انسان دچار امراض سخت دماغى و بدنى مى شود.
اين موازنه ها و تعادل ها در طبيعت گواهى راستين بر وجود آفريدگارى مدبّر و داناست كه حافظ و نگاهبان نظم را در خود موجودات جهان قرار داده است.
ما اگر بخواهيم در اين موارد به شرح و بسط بپردازيم و موازنه و تعادل خلقت را در نباتات و حيوانات بيان كنيم، اين بحث به طول مى انجامد، از اين رو با ذكر نمونه ديگرى به اين بحث پايان مى دهيم.
نمونه چهارم، وزن تمام اجسام در حال انجماد سنگين تر مى شود جز آب كه در حال انجماد سبك تر مى گردد، از اين رو سبب زنده ماندن آبزيان و تعادل

صفحه 98
حيات مى شود، اگر وزن آب در حال انجماد سنگين تر مى شد يخ ها در قعر درياها و رود خانه ها فرو مى رفت و روى هم انباشته مى شد در نتيجه دريا به صورت توده اى جامد در مى آمدند; ولى اكنون بر اثر توقف روى سطح آب، مانع ازسرد شدن و يخ بستن طبقات زيرين آب مى شود و بدين وسيله حيوانات دريايى به سهولت مى توانند زير آب ها زندگى كنند و نيز خود يخ ها در فصل بهار به آسانى آب شوند.

صفحه 99
درس 13
راه يابى طبيعى موجودات زنده
دستگاه آفرينش حسّ «راه يابى» را در نهاد هر جان دارى گذارده است.
هنگامى كه موجود زنده چشم به جهان هستى مى گشايد، در پرتو الهام گيرى از يك قدرت مافوق به راه زندگى آشنا مى باشد و مى تواند به كمال خود و هدفى كه براى آن آفريده شده است برسد. اين برهانى است كه به معنايى وسيع تر از اين كه ما گفتيم از يكى از آيات قرآن مجيد كه متضمن گفتار حضرت موسى(عليه السلام) در برابر فرعون است استفاده مى شود.
هنگامى كه فرعون از موسى درباره خداى جهان پرسيد، موسى(عليه السلام) خداى جهان را چنين معرفى نمود:
( رَبُّنا الَّذِى أَعْطى كُلَّ شَىء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى );1
خداى ما خدايى است كه موجودات جهان را آفريد، سپس آن ها را به هدفى كه براى آن آفريده شده اند راهنمايى نمود.
اساس اين برهان را مسئله «راه يابى» و «هدايت تكوينى موجودات» تشكيل

1. طه، آيه 50 .

صفحه 100
مى دهد و از وجود چنين شعور مرموزى كه به اصطلاح قرآن «وحى و الهام» ناميده مى شود به الهام دهنده آن پى مى بريم، يعنى از اين نيروى مرموز و اين آشنايى به راه و رسم زندگى بدون اين كه در مكتبى تعليم ببيند، به الهام دهنده دانا و تواناى آن پى برده مى شود.
اينك مواردى چند از اين هدايت تكوينى و الهام غيبى كه در جهان جان داران وجود دارد از نظر شما مى گذرد:
1. مورچه
اگر به مورچه هايى كه در گوشه و كنار خانه شما زندگى مى كنند نگاهى بيفكنيد، غوغايى از زندگى و تمدن در ميان لانه هاى آن ها مشاهده خواهيد
نمود. اين حشره هنگامى كه سر از تخم در مى آورد، بدون راهنمايى هيچ
مربى و معلّمى به كليه نيازمندى هاى خود آشناست و راه برطرف كردن
نيازهاى خود را مى داند، مثلا در لانه سازى، تخم گذارى، جمع كردن دانه و به دو نيم كردن آن ها، و تغذيه از حيوانات اهلى ريز و... كاملا مهارت دارد تا آن جا كه گاه و بى گاه به تفريح پرداخته و مجالس انس و سرگرمى براى خود تشكيل مى دهد.
اين حشره به خصوصيات دانه ها و اين كه برخى را بايد دو نيم و برخى ديگر را مثلا چهار قسمت كند، آشناست و بدون كوچك ترين اخطار، كارهاى مربوط به زمستان را به خوبى انجام مى دهد، به همان گونه كه انسان ها مثلاً در تابستان براى ايام زمستان سوخت و آذوقه هاى مناسب تهيه مى كنند. طول لانه هاى اين حشره نسبت به منطقه هاى مختلف، متفاوت است گاهى در برخى از مناطق مانند استراليا بسيار بزرگ و طولانى است. اين حشره براى لانه خود در و پنجره مى گذارد و در مواقع گرما درها را باز و در فصل سرما آن ها را مى بندد.

صفحه 101
2. موريانه
اين حشره ريز، باهوش مخصوص خود براى لانه سازى از سيمانى استفاده مى كند كه هنوز بزرگ ترين مهندسان زمين شناس به آن سيمان دست نيافته اند و اگر بشر روزى به اين سيمان دست يابد خانه هاى محكم و نيرومند او جز با «ديناميت» نابود نمى گردد.
اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه اين حشره ها، علوم و دانش هاى مربوط به معمارى و به طور كلى راه و رسم زندگى را در كدام مكتب و دانشگاه فرا گرفته اند، چه قدرت مرموزى آنان را به اين راه و رسم آشنا ساخته است؟ اگر تصور شود كه اين علوم از طريق وراثت به آنان رسيده است اين انديشه افسانه اى بيش نيست; زيرا هيچ كدام از علوم اكتسابى از طريق وراثت به فرزندان منتقل نمى شود. هرگز ديده نشده است كه فرزند معمار و مهندس بدون اين كه در اين رشته ها تحصيل كند، معمار و مهندس گردد. اين جاست كه بشر انگشت تعجب به دندان گرفته درباره الهام دهنده اين علوم سر تعظيم فرود مى آورد و با خود مى گويد كه اين دانش ها و الهامات هرگز بدون الهام دهنده اى دانا و توانا و حكيم تحقق نمى پذيرد.
3. زنبور عسل
اين حشره شهدنوش، با هوش مرموزى كه دارد به سوى گل ها پرواز نموده وشيره هاى آن ها را به طرز خاصى مى مكد تا براى بشر لذيذترين شهد را بسازد. لانه سازى اين حشره از عجايب خلقت و شاهكارهاى آفرينش است، زيرا لانه خود را آن چنان مسدّس و شش گوش مى سازد كه هر گوشه با گوشه ديگر حتى به اندازه يك هزارم ميلى متر تفاوت ندارد.

صفحه 102
زنبور عسل در بحبوبه بادهاى تند و در هواى تيره و تار و طوفانى «كندو» ى خود را به سهولت پيدا مى كند.
آن گروه از زنبوران كه كارگر كندوى عسل هستند حجره ها و دهليزها را به اندازه هاى مختلف مى سازند. حجره هاى كوچك مخصوص كارگران، حجره هاى بزرگ تر مخصوص زنبورهاى نر و حجره هاى اختصاصى مخصوص ملكه هاى احتمالى. ملكه تخم هاى عقيم خود را در حجره مخصوص زنبوران نر مى گذارد در حالى كه تخم هاى بار آور را در حجره هاى مخصوص ماده و ملكه ها مى ريزد. كارگران كه همان زنبوران ماده تغيير شكل يافته هستند از مدت ها پيش در انتظار ظهور نسل جديد زنبوران هستند و غذاى نوزادان را كه عبارت از موم عسل است تدارك مى كنند و براى آن ها مى جوند، اما همين كه زنبوران نر و ماده به تكامل خود مى رسند، عمل جويدن غذا را براى آنان متوقف مى كنند و عسل را به حال طبيعى به آن ها مى خورانند. زنبوران ماده كه به اين كيفيت پرورش مى يابند بعدها همان زنبوران كارگر مى شوند.
براى زنبوران ماده كه در حجره ملكه هستند، غذا را تا آخر كار مى جوند و به خورد آن ها مى دهند و همين زنبورها هستند كه تبديل به ملكه كندو مى شوند و تخم هاى بارآور مى گذارند. به اين ترتيب عمل توليد مثل زنبوران مستلزم سازمان مخصوص و مرتبى است كه از جمله حجره هاى مخصوص لازم دارد و اثرات شگفت انگيز غذا نيز در آن مؤثر است. براى اين كار زنبوران بايد حس پيش بينى و تشخيص داشته باشند و بتوانند اطلاعات وسيعى را كه درباره غذا و اثرات آن دارند به موقع، اجرا بگذارند.
قرآن مجيد در اين زمينه مى گويد:
پروردگار تو به زنبور عسل الهام كرد كه از كوه ها و نقاط مرتفع براى خود خانه گزيند و از همه ثمرات بخورد و راه هموار زندگى خود را بپيمايد تا از شكم آن، شهدهاى

صفحه 103
گوناگون كه براى بسيارى از بيمارى ها شفاست بيرون آيد، در اين كار براى افراد متفكر نشانه اى (بر وجود خدا) است.1
4. زنبور قرمز
زنبور قرمز، ملخ را شكار مى كند و آن را در گودالى مى اندازد و به نقطه حساس آن نيش مى زند و آن را بى هوش مى كند و به جاى گوشت زنده، آن را نگاه مى دارد و سپس در نقطه مناسبى از بدن ملخ تخم مى گذارد و همين كه بچه ها از تخم در آمدند كم كم از گوشت بدن ملخ تغذيه مى كنند بدون اين كه
يك دفعه آن را بكشند، زيرا در اين صورت خود آن ها تلف خواهند شد.
پس از آن زنبور سوراخى در زمين مى كند و خود با نهايت خوش حالى وارد آن شده در همان جا جان مى سپارد. نه خود زنبور و نه بچه هاى آن از كارى كه مى كنند سر در نمى آورند و نمى دانند بچه هاى آن ها پس از تولد چه مى كنند، به طور مسلم اين هدايت تكوينى بى علت نبوده و حتماً به مبدئى دانا و توانا
مرتبط مى باشد.
5 . مادرى كه هرگز نوزاد خود را نديده است
حشره اى به نام «اموفيل» هنگامى كه احساس مرگ مى كند كرمى را شكار مى كند و به نقطه اى از پشت او نيش مى زند، نه آن اندازه كه كرم بميرد و گوشتش فاسد گردد، بلكه به اندازه اى كه بى حس گردد و تكان نخورد. سپس در نقطه مناسبى از بدن اين كرم تخم گذارى مى كند و خودش قبل از اين كه نوزادانش به دنيا بيايند مى ميرد. بچه ها پس از تولد از گوشت كرم تغذيه مى كنند تا بزرگ

1. نحل، آيه هاى 68 و 69.

صفحه 104
مى شوند، عجيب اين است كه اين فرزندان با اين كه روى مادر را هرگز نديده اند و اين عمل خارق العاده او را مشاهده نكرده اند پس از آن كه به حد رشد رسيدند در موقع تخم گذارى همان عمل مادر را با كمال دقت و بدون اشتباه تكرار مى كنند و چون هرگز نسل پيشين و نسل بعدى اين حشره يكديگر را درك نمى كنند احتمال ياد دادن به هيچ وجه نمى رود.
اين حشره اين تعاليم و درسها را در كدام مكتب آموخته است؟ شما خواه حيات و زندگى را واقعيتى جدا از ماده بدانيد يا درباره آن عقيده ديگرى داشته باشيد، بالأخره اين نوع فعاليت ها در اين حيوان نيازمند رهبرى خاص است; رهبرى كه وضع زندگى او را پيش بينى نموده، لوازم و ابزار زندگى اش را در اختيار او بگذارد و وى را به راه و رسم زندگى به وسيله الهام هاى خاصى آشنا سازد.
اين چه قدرتى است كه همه جان داران را از همان روز نخست به راه و رسم زندگى آشنا ساخته است، به طورى كه همه آنان به سوى هدفى كه براى آن آفريده شده اند پيش مى روند و هم چنين پدران و مادران آن ها بدون آن كه درسى را فرا بگيرند به نحوه پرورش فرزندان كاملا آگاهند.
6. عشق به زادگاه يا حس جهت يابى
چلچله اى كه در رواق خانه شما آشيانه مى سازد در فصل زمستان به قشلاق مى رود، اما همين كه طليعه بهار آشكار شد به لانه خود برمى گردد. در سرماى دى ماه، پرندگان به سمت جنوب و نواحى گرمسير پرواز مى كنند. غالب آن ها صدها فرسنگ فاصله را در زمين و بر فراز درياها مى پيمايند، اما هرگز راه يا خانه خود را گم نمى كنند.
اگر كبوترى را در جعبه سر بسته اى بگذارند و مسافتى بسيار ببرند، همين كه

صفحه 105
پاى او را گشودند در هوا چرخى مى زند و يك سره به سوى آشيانه خويش برمى گردد.
بچه ماهى آزاد چندين سال در دريا زندگى مى كند سر انجام روزى به آب شيرينى كه در آن به دنيا آمده بر مى گردد، به يك ماهى آزاد كه از رودخانه بالا مى رود بنگريد! او خود را با سرسختى به طرفى از رود خانه مى كشاند كه آب آن به محلى كه در آن متولد شده است مى ريزد. چه چيز او را به اين نقطه متمايل مى سازد؟
كشف رمز زندگى مارماهى ها مشكل تر است آن ها به محض بلوغ، بركه ها و رودخانه هايى را كه تاكنون در آن زندگى مى كردند ترك مى كنند. سپس همگى از هر مبدئى كه باشند سفر درازى را به سوى محل عميق دريايى در نواحى «برمود» پيش مى گيرند.
براى رسيدن به آن محل بايد هزاران كيلومتر را در دريا بپيمايند، به محض اين كه به درياى «ساگارس» رسيدند مارماهى ها توليد مثل نموده مى ميرند. آن گاه بچه هاى آن ها كه تازه به دنيا آمده اند و هنوز هيچ چيز از محيطى كه آن ها را فرا گرفته است نمى دانند به زادگاه پدر و مادر برمى گردند و راهى را كه پدران و مادرانشان پيموده اند پيش مى گيرند. و نه تنها خود را به ساحلى كه پدران و مادران آن ها از آن جا حركت كرده اند مى رسانند، بلكه حتى به جويبار كوچكى كه مسكن پيشينيان آن ها بوده سر مى زنند.
چه كسى به اين مارماهى ها جنبشى كه آن ها را هدايت مى كند داده
است؟
شعور حيوانى به قدرى وسيع و گسترده است كه هرگز نمى توان يك هزارم آنچه را كه دانشمندان كشف كرده اند در اين جا آورد.
اخيراً كتابى به عنوان آخرين تحقيقات و اطلاعات دانشمندان و پژوهندگان

صفحه 106
جهان درباره حيوانات به قلم «ويتوس دروشر» نوشته شده كه ترجمه فارسى
آن به نام «حواس اسرار آميز حيوانات» منتشر شده است. مطالعه اين كتاب اعجاب هر فردى را از عظمت و وسعت حواس اسرار آميز حيوانات برمى انگيزد. بهتر است كه براى دورى از اطاله سخن، خوانندگان گرامى را
به آن كتاب ارجاع دهيم.
7. تجديد عضو مفقود
شگفت آور اين كه بسيارى از جان داران توانايى آن را دارند كه پيكر از دست رفته خود را از نو بسازند و سلول هاى آن ها آن چنان به كار خود، ورزيده و آشنا هستند كه تا لحظه اى كه عضو، نياز به تكميل دارد به فعاليت خود، ادامه مى دهند، ولى هنگامى كه عضو به سرحد كمال رسيد آن ها نيز از فعاليت خود دست بر مى دارند.
يكى از دانشمندان معروف آمريكايى در كتاب خود چنين مى نويسد:
بسيارى از حيوانات مثل خرچنگ هر وقت پنجه يا عضوى از آن ها بريده شود، سلول هاى مربوط به آن عضو، فوراً در صدد جبران آن برمى آيند و آن گاه كه عمل تجديد عضو خاتمه يافت، سلول هاى مولد از كار دست مى كشند و گويا خود مى فهمند كه چه زمانى كار آن ها پايان يافته است.
سر يك كرم قرمز خاكى را ببريد، سر ديگرى براى خود درست مى كند.
ما وسايلى داريم كه سلول ها را براى معالجه بدن به كار مى اندازد، اما آيا اين آرزو تحقق خواهد يافت كه جراحان، سلول ها را وادارند تا دستى تازه با استخوان، ناخن و غيره در بدن انسان به وجود آورند.
آيا اين چنين تعاليم در حيوانات، بدون راهنمايى يك قدرت غيبى صورت مى پذيرد؟

صفحه 107
آيا مشاهده اين موارد كه حاكى از شعور حيوانات و يا به تعبير ديگر راه يابى براى ادامه زندگى است، ما را به آفريدگارى دانا، توانا و حكيم كه اين همه آوازه ها از اوست راهنمايى نمى كند؟
8 . انتخاب وظيفه و تطبيق با محيط
از كارهاى شگفت انگيز جان داران، انتخاب وظيفه و انطباق با محيط زيست است كه بر سلول هاى بى شمار آن ها حكم فرماست. راستى عقل و خرد در
برابر اين دو نوع كار (انتخاب وظيفه و انطباق با محيط) در شگفت مى ماند،
مثلاً هر موجود زنده اى از سلول هاى زيادى تركيب يافته است با اين كه
همه آن ها از يك سلول به وجود آمده اند، زيرا هر موجود زنده اى روز
نخست سلولى بيش نبوده است; با اين حال سلول هر عضوى از قلب، مغز، استخوان، كبد و ريه، غذايى را جذب مى كند كه مناسب آن عضو باشد. سلول ها ناگزيرند شكل و هيئت و حتى طبيعت اصلى خويش را به مقتضيات محيط و احتياجاتى كه با آن زيست مى كنند و خود جزئى از آن هستند تغيير دهند و خود را با آن هماهنگ سازند.
هر سلولى كه در بدن موجودات جان دار به وجود مى آيد خود را آماده مى سازد كه گاهى به صورت گوشت و گاهى به صورت پوست در آيد، گاهى ميناى دندان را و گاهى اشك چشم را تشكيل دهد و گاهى به صورت بينى و گاهى به قالب گوش جلوه مى كند.
در اين حال هر سلولى موظف است خود را به همان شكل و كيفيتى در آورد كه براى انجام وظايف آن مساعد است، البته نمى توان هيچ سلولى را دست چپى يا دست راستى ناميد، ولى قدر مسلم اين است كه سلول ها بعضى جزو دست راست و بعضى جزو دست چپ هستند.

صفحه 108
9. وسايل ايمنى
يك قسم از عنكبوت هاى آبى، از تارهاى خود لانه گردى شبيه به توپ مى سازد و آن را به جسمى بسته و در زير آب مى اندازد. سپس خود بر سطح آب آمده موهاى زير شكم خود را پر از هوا مى كند و به زير لانه رفته هوا در آن مى دمد و در واقع آن را باد مى كند و آن قدر اين عمل را تكرار مى كند تا لانه او مثل توپ باد كرده مى گردد. آن وقت در اين لانه تخم مى گذارد و بچه هاى خود را بزرگ مى كند و به اين وسيله آن ها را از خطرات محفوظ مى دارد. اين عمل عنكبوت متضمن يك رشته اقدامات دقيق علمى از نساجى و مهندسى گرفته تا ساختمان و عمليات دريايى مى باشد.
10. شب پره
در ميان پرندگان، «شب پره» خصوصيتى دارد كه مى تواند براستى نشانه توحيد و آيت عظمت حق باشد. اين پرنده به حكم ضرورت طبيعت، يعنى
بر اثر ناتوانى در برابر نور خورشيد ناچار است شب ها به پرواز در آيد.
از طرف ديگر شب ظلمانى و ديجور خالى از خطر نيست. چه بسا ممكن است اين حيوان كه در ظلمت شب براى به دست آوردن غذا به پرواز در مى آيد به اجسام سخت از قبيل در و ديوار و درخت بر خورد كند و مجروح گردد طراح آفرينش، او را با نيروى خاصى مجهز كرده كه قبل از اين كه به چيزى برخورد كند، وجود آن چيز را درك نموده و راه خود را به سوى ديگر منحرف مى سازد و به پرواز خود ادامه مى دهد. اين نيروى مرموز شبيه همان امواج رادار است كه دانشمندان از آن براى هدايت هواپيما و به دست آوردن مسير آنان استفاده مى كنند.

صفحه 109
آيا اين پرنده چگونه داراى چنين دستگاهى شده كه دانشمندان جهان پس از قرن ها به آن دست يافته اند؟
ما با در نظر گرفتن اين چند مثال و نمونه كه از جان داران ذكر شد
يك سلسله مطالبى را درك مى كنيم كه مى توان آن ها را به اين شرح، جمع بندى كرد.
الف) آنان بدون معلم و آموزگار به كليه نيازمندى هاى خود و نحوه برطرف كردن آن آگاهند;
ب) اين جان داران كاملا به اصول تقسيم كار و انتخاب وظيفه و طرز اجراى كارهاى دسته جمعى به طور دقيق آشنا هستند;
پ) در صورتى كه عضوى آسيب ببيند يا از بدن جدا شود با يك سيستم خودكار، ساختمان آن عضو را به طرز بديع و جالبى تجديد مى كنند;
ت) در مواردى كه محيط زندگى آنان دگرگون شود كاملا خود را با طبيعت تطبيق نموده حتى تغييراتى در وجود خود ايجاد مى كنند.
ما در برابر اين نوع فعاليت هاى غريزى آن ها شايد بگوييم: اين جانداران از عقل و شعور و علم و ادراك آن چنان برخوردارند كه هنوز انسان 1001 آن هم نرسيده است و به عبارت ديگر معتقد شويم كه آنان داراى فكر و فهم هستند و همه اين كارها را از روى فكر و فهم خود انجام مى دهند.
به طور مسلم اين گفتار، گفتارى نيست كه بتوانيم آن را بپذيريم، زيرا سلول نباتى و حيوانى هرگز عقل و فكر ندارند تا از روى فكر و تجربه مشكلات زندگى را حل كنند.
بنابراين به اين نتيجه مى رسيم كه اين كارهاى شگفت انگيز جان داران، از يك منبع قدرت و توانايى كه رهبرى آنان را به عهده دارد سرچشمه مى گيرد، و طبعاً آن منبع قدرت و علم بايد به تمام جان داران احاطه كاملى داشته باشد تا اين

صفحه 110
رهبرى را انجام دهد و اين منبع دانش و توانايى و حكمت جز خداوند متعال و آفريدگار جهان هستى نيست.
قرآن مجيد در اين زمينه مى گويد:
( الَّذِى خَلَقَ فَسَوّى * وَالَّذِى قَـدَّرَ فَهَدى );1
خدايى كه آفرينش موجودات را بر اساس صحت و استوارى بنا نهاد و هر موجودى را اندازه گيرى كرد و آن را به زندگى و راه كمالش هدايت نمود.

1. اعلى، آيه هاى 2 و 3.

صفحه 111
درس 14
راهنمايى قرآن و پيشوايان معصوم(عليهم السلام)
در قرآن مجيد آيات فراوانى هست كه نحوه استدلال بر وجود خداى جهان را به ما مى آموزد، ما برخى از آن ها را به عنوان نمونه مى آوريم:
( إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمـواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى البَحْرِ بِما يَنْفَعُ النّاسَ وَما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماء فَأَحْيا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِـيها مِنْ كُلِّ دابَّة وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ المُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالاَْرْضِ لاَيات لِقَوْم يَعْقِلُونَ );1
به راستى در آفرينش آسمان ها و زمين و اختلاف شب و روز و گردش كشتى در دريا به طورى كه مردم بهره مند مى شوند و در بارانى كه خداوند از بالا فرو مى فرستد تا در پرتو آن زمين هاى مرده را زنده كند و جنبندگانى كه در روى زمين پخش ساخته و در وزش بادها و ابرهايى كه ميان آسمان و زمين مسخر نموده است (در اين ها) براى خردمندان آيات و نشانه هايى از خداوند است. از مشاهده اين ها و اسرارى كه در آن ها به كار رفته است مى توان به وجود آفريدگارشان استدلال كرد.

1. بقره، آيه 164.

صفحه 112
( اللّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمـواتِ بِغَيْرِ عَمَد تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى العَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّـمْسَ وَالقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِى لاَِجَل مُسَمّىً يُدَبِّرُ الأَمْرَ يُفَصِّلُ الآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ );1
اوست كه آسمان ها را بدون ستون مرئى بر افراشت. سپس بر عرش قدرت استيلا يافت و آفتاب و ماه را مسخر نمود و هر يك تا مدت معينى در حال گردش هستند امور آفرينش را تدبير مى كند، خدا آيات خود را بيان مى نمايد تا شما به جهان ديگر (عالم آخرت) ايمان بياوريد و باور كنيد.
( وَهُوَ الَّذِى مَدَّ الأَرضَ وَجَعَلَ فِـيها رَواسِىَ وَأَنْهاراً وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِـيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِى اللَّـيْلَ النَّهارَ إِنَّ فِى ذ لِكَ لاَيات لِقَوْم يَتَفَكَّرُونَ );2
اوست كه زمين را گسترد و در آن، كوه ها و نهرهايى قرار داد و از همه ميوه ها زوج و جفت آفريده است، شب را به روز مى پوشاند، در اين ها نشانه هايى روشن براى متفكران است.
قرآن مجيد ده ها آيه دارد. كه در تمام آن ها به نظم و ترتيب و اسرار شگفت انگيز كه در موجودات جهان مشاهده مى شود و نيز به هدايت تكوينى كه در موجودات جهان به وديعت نهاده شده، بر وجود خدا استدلال شده است كه ما براى آن كه كلام به طول نيانجامد به همين سه آيه اكتفا كرديم.
امام صادق(عليه السلام) در حديث مفصلى كه معروف به «توحيد مفضل» است مى فرمايد:
ستارگان بر دو قسمند: ستارگان ثابت كه وضع آن ها نسبت به يك ديگر تغيير نمى كند

1. رعد، آيه 2.
2. همان، آيه 3.

صفحه 113
و ستارگان سيار كه از برجى به برج ديگر حركت مى كنند و از خط سيرى كه دارند كمترين انحرافى پيدانمى كنند و حركت آن ها دو قسم است: يكى حركت عمومى كه آن حركت شبانه روزى و از مشرق به مغرب است; ديگر حركتى است كه مخصوص به هر كدام آن هاست و از مغرب به مشرق مى باشد. مثل مورچه اى كه روى سنگ آسياب به طرف چپ حركت كند و آسياب آن را به جانب راست حركت دهد. پس مورچه دو حركت دارد: يكى با اراده كه از پيش روى خود حركت مى كند و يكى به اجبار كه آسياب آن را مى گرداند آيا اين ستارگان كه بعضى ثابت و بعضى سيارند
و با نظم مخصوص حركت مى كنند، جز به تدبير خداوندى حكيم ممكن است؟
اگر تدبير مدبر حكيمى نبود بايد يا همه متحرك باشند يا ساكن و در صورتى
كه همه داراى حركت بودند، اين نظم و ترتيب صحيح از كجا در آن ها پيدا
مى شد.
حركت ستارگان آن قدر تند است كه در فكر نمى گنجد و نور آن ها آن قدر قوى است كه هيچ چشمى تاب تحمل آن را ندارد. خداوند فاصله آن ها را از ما اين اندازه كرده است كه هم حركتشان را درك كنيم، هم نورشان به چشم ما آسيب وارد نياورد.
اگر با سرعتى كه دارند به ما نزديك بودند به واسطه شدت نورشان چشم هاى ما نابينا مى شد.
اگر با چرخى از چاه آب بكشند و باغى را آب بدهند و ساختمان و وضع آن چاه و وسايل آب كشى طورى منظم و از روى قاعده باشد كه بتواند مرتب و به قدر كافى آب به باغ برساند اگر كسى چنين چرخى را ببيند آيا ممكن است فكر كند كه خود به خود به وجود آمده است و كسى آن را نساخته و منظم نكرده است؟ بديهى است كه عقل سليم از ديدن آن بى درنگ متوجه مى شود كه انسان ماهر و باهوشى آن چرخ را با آن ترتيب صحيح درست كرده است.
وقتى از ديدن يك چرخ آب كشى كه يك امر كوچكى است، فوراً انسان

صفحه 114
متوجه سازنده آن مى شود، چگونه ممكن است از ديدن اين همه ستارگان ثابت و سيار، گردش منظم شب و روز و فصل هاى چهارگانه سال كه بدون هيچ خلل و اشكالى همواره ادامه پيدا مى كند و كمترين انحراف و درنگى در كار آن ها پيدا نمى شود انسان به خالق حكيم و آفريدگار اين همه موجودات بزرگ و عجيب واقف نشود.
يكى از كفار به نام «ابوشاكر ديصانى» خدمت امام صادق(عليه السلام) رسيد و گفت:
خدا را براى من اثبات كنيد. مقارن اين پرسش، كودكى هم در آن نزديكى با تخم مرغى مشغول بازى بود. حضرت تخم مرغ را از دست آن كودك گرفت و به ابوشاكر رو كرد و گفت:
اين تخم مرغ را مى بينى؟ دژ و قلعه اى است محكم و دربسته; داخل اين دژ و زير ديوارهاى آن پوسته اى است بسيار نازك و در داخل آن، مقدارى طلاى آب شده (زرده) و مقدارى نقره آب شده (سفيده) وجود دارد; اما هيچ كدام از اين دو به يك ديگر مخلوط نمى گردد.
هيچ كس از داخل اين تخم مرغ خبر ندارد كه جوجه اى كه از آن توليد مى شود نر است يا ماده و هنگامى كه جوجه سر از تخم در مى آورد مى بينيم كه به رنگ هاى گوناگون و جالبى رنگ آميزى شده است ـ براى مثال طاووس را در نظر بگيريد ـ چه قدرتى با چه قلمى جوجه را اين طور رنگ آميزى و نقاشى كرده است؟
آيا رنگ آميزى يك مرغ و يك طاووس كمتر از رنگ آميزى يك تابلوى نقاشى است، آيا مى توان گفت كه تابلوهاى مصنوعى، نقاش و تابلو ساز مى خواهد، اما اين رنگ آميزى هاى طبيعى خودبه خود پديد آمده اند؟
سپس به ابوشاكر فرمود:
آيا قبول ندارى كه تخم مرغ و جوجه اى كه از آن متولد مى شود با اين ويژگى ها بايد آفريدگارى حكيم و دانا و مدبر داشته باشد؟

صفحه 115
ابوشاكر اندكى فكر كرد گويا خواب بود و بيدار شد و بى درنگ گفت:
آرى، گواهى مى دهم كه جهان آفرينش آفريدگارى دارد به نام «اللّه»، داراى تمام صفات كمال و گواهى مى دهم كه محمد(صلى الله عليه وآله) بنده و پيامبر اوست و تو نيز جانشين پيامبر و حجت خدا هستى كه پيروى از تو واجب است.
اگر كسى بخواهد سخنان پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) و ديگر پيشوايان(عليهم السلام) را درباره خداشناسى و استدلال بر وجود خدا جمع آورى كند بايد كتابى بزرگ در چند جلد بنويسد; زيرا فقط حديث مفضل كه از امام صادق(عليه السلام) به يادگار مانده است خود كتابى است مستقل.

صفحه 116
درس 15
با اين اشكالات چگونه به خدا ايمان آوريم؟
با كشف علل طبيعى نيازى به «خدا» نيست
برخى از مادى ها مى گويند: اعتقاد به خدا معلول جهل بشر به عللى طبيعى بوده است; زيرا وى از يك سو از علل بسيارى از حوادث و پديده ها، مانند
زلزله، طوفان، ماه گرفتگى، خورشيد گرفتگى، و علل بسيارى از بيمارى ها آگاه نبود. از ديگر سو به حكم عقل و تجربه براى هر پديده اى علتى قائل بود، از اين رو ناچار شد كه براى هر يك از پديده ها علتى فرض كند، ولى چون به علل واقعى آن ها راه آشنايى نداشت ناچار شد براى همه، علتى به نام خدا فرض كرده او را سرچشمه همه حوادث بداند، اكنون كه علل بسيارى از آن حوادث و پديده ها روشن گرديده است و بشر در مسير كشف علل ديگر مجهولات خود قرار گرفته است ديگر، براى اين عقيده (كه علت همه چيز خداست) محلى باقى نمى ماند.
اشكال:
روزهايى كه بشر از سرچشمه علم و دانش دور بود و روابط علل و معلولات طبيعى را هنوز كشف نكرده بود با هر موضوع پيچيده اى كه روبه رو مى شد و از

صفحه 117
درك علل مادى آن عاجز مى گرديد بى درنگ دست به دامن علت هاى غير مادى مى زد و علت تمام آن ها را خدا مى ناميد.
مثلا مى ديد كه قطرات شفاف باران و دانه هاى شش گوشه برف از آسمان مى بارد و يا صداى غرش رعد و شعله برق، گوش و چشم انسان را خسته و خيره مى كند، ولى نمى دانست كه علت باريدن باران و برف، تابش آفتاب بر سطح درياها و تبديل شدن بخارهاى آن به قطرات باران و دانه هاى برف است و يا اين كه رعد و برق، نتيجه تبادل الكتريسته هاى مثبت و منفى بين دو توده ابر است؟ از اين رو يك سلسله علل غير مادى براى آن مى پذيرفت، ولى چيزى نگذشت كه روابط موجودات جهان، يكى پس از ديگرى كشف شد و جايى براى آن قواى غيبى و خدايان غير مادى باقى نماند.
پاسخ:
اصولا بايد از گويندگان اين كلام پرسيد كه شما به چه دليل مى گوييد: كوشش براى به دست آوردن علل پديده هاى جزئى، منشأ توجه بشر به خدا گرديده، اما كنجكاوى درباره علت نظام هستى و سراسر جهان آفرينش منشأ پيدايش اين فكر نشده است، در صورتى كه دومى براى پيدايش اين فكر مناسب تر است; زيرا بشر نخستين، با فهم و ادراك طبيعى خود مى ديد كه مجموع جهان هستى با نظام خاصى آفريده شده و علم و تدبير و اندازه گيرى در آفرينش به كار رفته است، چطور شد كه توجه به نظام هستى، او را به خالق و آفريدگار مجموع جهان هستى و پديد آورنده جهان خلقت رهبرى ننموده و فقط جستوجوى علل برخى از حوادث جزئى، باعث پيدايش اين فكر گرديده است؟
گذشته از اين، تفسيرى كه مادى ها براى خدا ذكر كرده اند يك تفسير غلط و صددرصد باطل است و هيچ يك از خداپرستان به چنين خدايى معتقد نيستند، چون معناى خداپرستى اين نيست كه زمام برخى از حوادث را به دست علل

صفحه 118
مادى بسپاريم و برخى ديگر را كه به كشف علل آن ها موفق نشده ايم به خدا نسبت دهيم; چون موجودى كه علت برخى از حوادث باشد نه همه آن و يا در رديف علل مادى قرار گيرد خدا نيست، بلكه مخلوقى است بسان مخلوقات ديگر.
مقصود خداپرستان از خدا، همان حقيقتى است كه سراسر جهان هستى از او سرچشمه گرفته و نسبت او به تمام علل و معاليل و به تمام جهان يك سان است و تمام جهان هستى با همه روابط طبيعى خود از آن اوست و در حقيقت او «علة العلل» است نه علت برخى از حوادث و پديده ها.
و به عبارت ديگر، خداپرستان با اين كه هر پديده مادى را معلول مادى مى دانند و جهان ماده را توده اى از علل و معاليل مى دانند، ولى با اين حال براى مجموع جهان ماده و پيدايش اين نظام بديع و تنظيم علل و معلولات طبيعى، علت بالاترى قائل هستند كه از روى علم و ادراك با نظم و ترتيبى خاص اين نظام شگفت انگيز را پديد آورده است.
بنابر اين آنچه را كه مادى، خدا مى نامد و پيدايش آن را با جهل بشر تفسير مى كند هرگز خدا نيست و خداپرستان او را خدا نمى دانند. اين گونه سخنان مادى ها، دليل بر اين است كه آنان هنوز به حقيقت مدعاى خداپرستان پى نبرده اند و در موضوعى كه برايشان درست روشن نبوده است بى جهت داورى و قضاوت نموده اند.
اگر بنا باشد عقيده به خدا را فرضيه بناميم بايد آن رااين طور بيان كنيم: خداپرستان معتقدند كه مجموع جهان مادى، مجموعه اى است از اسباب و مسببات و علل و معاليل مادى كه همگى پرتوى از طبيعت و اجزايى از ماده بوده و در عرض يك ديگرند، ولى بالاتر از همه اين جلوه ها و علت ها، علة العللى وجود دارد كه به اين جهان ماده هستى بخشيده و نظام بديع و شگفت آورى در

صفحه 119
آن پديد آورده است. اعتراف به چنين فرضيه نه تنها مانع از اعتراف به علل بى شمار طبيعى نيست، بلكه نظم شگفت انگيز و اندازه گيرى دقيقى كه در دستگاه هاى جهان ماده وجود دارد وجود يك چنين «علة العلل» را تحكيم و ثابت مى نمايد وگرنه ماده فاقد شعور و ادراك هرگز نمى تواند به خود نظم و ترتيب بخشد.
بنابراين موضوع «علة العلل» كه مدعاى خداپرستان است ارتباطى با آنچه كه مادى ها به آنان نسبت مى دهند ندارد. بسيارى از انتقادها و اشكال هايى كه مادى ها درباره اعتقاد به خدا و مذهب دارند معلول ناآشنايى آن ها به معتقدات خداپرستان است، گواه اين مطلب كلماتى است كه از آنان نقل شده است; مثلا يكى از مادى ها اين طور مى گويد: «هيچ دانشمندى در آزمايشگاه ها اثرى ازخدا نمى بيند و هيچ آزمايشى نتوانسته است وجود چنين موجودى را ثابت كند».
و نيز همين شخص در مقام رد وجود «روح مجرد از ماده» مى گويد: «هيچ جراحى زير چاقوى تشريح خود وجود چنين موجودى را مشاهده ننموده است».
اين نوع اعتراض هاى خنده آور گواه بر ناآشنايى آن ها به منطق خداپرستان است، زيرا موجودى كه آزمايشگاه ها آن را ثابت كند خدا نيست، آزمايشگاه با موجود مادى سر و كار دارد و در اطراف موضوعات مادى حق نفى و اثبات دارد، ولى موجودى كه مافوق جهان ماده و پديد آورنده آن است و آزمايشگاه و آزمايش كننده و آزمايش شونده و خود آزمايش با همه شرايطى كه دارند همه و همه اثر او و مصنوع او و از آن اوست هرگز تحت آزمايش در نمى آيد.
هم چنين «روح مجرد از ماده» با صداى بلند داد مى زند كه سنخ وجود من با آنچه كه زير چاقو قرار مى گيرد و روى ميز تشريح ريخته مى شود كاملا مباين است و ابزار تشريح نمى تواند درباره من نفياً و اثباتاً داورى كند.

صفحه 120
براى اين كه مطلب روشن گردد لازم مى دانيم مقدارى درباره نظريه هاى مادى ها و خداپرستان توضيح بدهيم تا نقاط اشتراك و امتياز اين دو مكتب براى خوانندگان گرامى واضح گردد.
نقاط مشترك دو مكتب الهى و مادى
خداپرستان و مادى ها هر دو قانون عليت و معلوليت را كاملاً قبول دارند و هيچ پديده اى را بدون علت نمى دانند. همگى معترفند كه تمام پديده هاى جهان معلول هاى يك سلسله علت هايى هستند كه در دل خود جهان ماده نهفته است; مثلاً همگى اعتراف دارند كه «تب مالت» معلول ورود ميكرب آن به خون است و هرگز ربطى به جن و پرى ندارد و برف و باران نتيجه برخاستن توده هاى بخار درياها و اقيانوس ها است كه به صورت ابرهاى متراكم در آمده و در پرتو علل خاص جوّى به شكل دانه هاى برف و باران به زمين مى بارد.
مادى و خداپرست هر دو اعتراف دارند كه در اثر گردش زمين به دور خورشيد و مايل بودن محور زمين، شبانه روز و فصول چهارگانه تحقق مى پذيرد. هر دو مكتب قبول دارند كه جاذبه عمومى و قوّه گريز از مركز، زمين و كرات بسيار ديگر را در فضا معلق داشته است و اگر اين دو نيرو نبود نظم و انضباط بهم مى خورد.
پيروان هر دو مكتب اعتقاد دارند كه واحد حيات «سلول» در انسان و حيوان از دو جزء كه از نر و ماده جدا مى شوند تشكيل يافته، سلول مزبور در پرتو علل و عوامل به رشد و نمو خود ادامه مى دهد.
نباتات و گياهان جهان در سايه يك سلسله علل و عوامل داخلى و خارجى رشد و نمو مى كنند و مواد غذايى را از زمين گرفته و آب و اكسيژن را دريافت مى نمايد.

صفحه 121
هيچ دانشمندى اعم از مادى و خداپرست انكار نمى كند كه بارور
شدن يك درخت، بر اثر «تلقيح» صورت مى گيرد و خود تلقيح و آميزش تخم هاى نر و ماده نيز به دنبال عواملى است كه در همين جهان ماده وجود
دارد.
وزش باد، پديد آمدن طوفان، زمين لرزه هاى شديد و ضعيف، پيدايش معادن نفت و فلزات، بروز امواج در سطح آب ها، گرمى و سردى هوا، خلاصه تمام جلوه هاى طبيعت از كوچك ترين جزء جهان، «اتم»، گرفته تا بزرگ ترين و وسيع ترين نقطه آن، همه و همه معلول عوامل و علل طبيعى است كه در اين جهان وجود دارند.
بزرگ ترين افترا به خداپرستان اين است كه شخصى از روى جهل و نادانى و غرض ورزى بگويد كه خداپرستان براى آنچه در اين جهان رخ مى دهد علت طبيعى معتقد نيستند.
اگر شما به كتاب هاى دانشمندان يونان باستان و نگارش هاى فلاسفه اسلام مراجعه كنيد خواهيد ديد كه آنان غالباً فلسفه الهى را با علوم طبيعى در يك جا تدوين مى كرده اند و معمولاً بخشى از كتابهاى خود را به فلسفه الهى و بخشى ديگر را به بيان اسرار طبيعى اختصاص مى داده اند.
كتاب هاى فلسفى و طبيعى شيخ الرئيس، فارابى، خواجه نصير و
ساير دانشمندان اسلامى هنوز در حوزه هاى علميه تدريس مى شود و
بيشتر آن ها در بسيارى از مباحث از نوشته هاى يونان باستان خصوصاً
ارسطو و افلاطون و ديگر نوابغ يونان استفاده نموده اند و همه اين كتاب ها
داراى دو بخش است، بخشى در علوم طبيعى كه شامل بسيارى از علوم
و رشته هاى طبيعى است و بخشى درباره ماوراى طبيعت از قبيل خدا
و صفات خداست.

صفحه 122
نقطه جدايى دو مكتب
اكنون كه نقطه اتحاد و اتفاق اين دو مكتب روشن شد بايد به نقطه اختلاف و جدايى اين دو گروه آشنا گرديم:
مادى مى گويد: پس از تجزيه ذرات و اجزاى مختلف موجودات به اين نتيجه مى رسيم كه جهان كنونى از جمله منظومه شمسى معلول انفجار بزرگى است كه به اين صورت در آمده است و جهان پس از انفجار به صورت ذراتى بى شمار، در فضاى بى كران، متحرك و سرگردان بوده و پس از يك سلسله حركات و فعل و انفعالات به صورت كنونى در آمده است.
خداپرستان مى گويند: درست است كه موجودات جهان ماده از ذرات بى شمار تشكيل شده، ولى حركات نامنظم و فعل انفعالات پياپى و هرگونه انفجار خودسر، بدون مداخله نيروى عظيمى كه علم و قدرت و حكمت فوق العاده اى داشته باشد نمى تواند يك جهان منظم و مرتبى را كه از درو ديوار آن نظم و ترتيب مى بارد به وجود آورد.
اين نظريه كه جهان كنونى و نظم شگفت انگيز و حيرت آور آن، معلول يك انفجار است همانند اين است كه بگوييم: يك معدن فلز خودبه خود انفجار، يافت و بر اثر اين انفجار ماشين و حروف فلزى منظم و مرتبى به وجود آمد و نه تنها ماشين و حروف فلزى پيدا شده، بلكه بر اثر اين انفجار، حروف مذكور مرتب و منظم چيده شد و يك كتاب صد جلدى بدون اين كه كارگرى عالم و با شعور حروف آن را بچيند يا صفحات آن را چاپ كند خودبه خود به وجود آمد.
واضح است كه انفجار يك معدن، قطعات فلز را به اين طرف و آن طرف پراكنده مى سازد و هرگز تشكيلات منظم به اجزاى آن معدن نمى دهد.
مادى مى گويد: كره زمين و سيارات ديگرى كه بر دور خورشيد مى گردند

صفحه 123
روزى همگى به صورت واحد متصلى بودند و اين مركز با تمام پيوندهاى خود، به صورت كره آتشين در حال اشتعال بوده، سپس سيارات به شكل قطعه هايى از مركز جدا گرديده و با مرور زمان، گاز و شعله آن ها روبه كاهش گذارده و هر كدام به صورت سياره اى در آمده است.
خداپرست مى گويد: ما با مطالب ياد شده هر چه باشد مخالفتى نداريم، ولى تا دست يك عامل مقتدرى كه دانش و بينش و علم و شعور و قدرت و توانايى فوق العاده اى است در ميان نباشد و با تدبير و قدرت مخصوص خود سياره ها را از هم جدا نسازد و آن ها را محكوم دو نيروى جذب و دفع قرار ندهد و دو نيروى مزبور را آن چنان تنظيم نكند كه سياره را از جذب به سوى مركز و يا سقوط آن حفظ كند هرگز ممكن نيست كه بر اثر تصادف كور و كر يك چنين نظام شگفت انگيزى در جهان آفرينش رخ دهد.
منطق كسانى كه مى گويند: اين نظمِ در منظومه شمسى، معلول تصادف و جدايى خود سر آن ها از مركز منظومه شمسى است، همانند اين است كه بگوييم: پالايشگاه عريض و طويل آبادان و يا كارخانه ذوب آهن اصفهان معلول و زمين لرزه اى است كه در قسمت هايى از زمين به وجود آمده كه داراى منابع فلزى بوده است و يا در اثر تكان و زمين لرزه هاى پياپى و بى شمار، قطعه هاى آهن و ميله و ستون ها و مخازن نفت و عموم ابزار و آلات و پيچ و مهره و انواع ماشين ها و آزمايشگاه ها خود به خود از ماده خام معدن پديد آمده اند و كارخانه عظيمى را تشكيل داده اند! اگر اين فرضيه باور كردنى است اولى نيز مورد قبول است.
مادى مى گويد: اين تنوع و اختلاف كه در جهان گياه و حيوان است يك امر جديد و نو ظهورى است وگرنه تمام جان داران به يك حيوان و گياهان به يك گياه بازگشت مى كنند و روز نخست يك نوع جان دار و يك نوع گياه، بيش در جهان نبود.

صفحه 124
خداپرست مى گويد: آنچه درباره اشتقاق و تكامل انواع بيان شده است يك فرضيه علمى است كه شواهد و دلايلى براى آن اقامه شده، ولى هنوز گام از دائره فرضيه فراتر ننهاده است، حتى خود طراحان اين فرضيه معترفند كه اين فرضيه نقاط مبهم و مشكوك فراوانى دارد، ولى در هر حال خداپرست و مادى در برابر اين فرضيه يك سانند، نه تحول و تنوع انواع، گواه بر مادى گرى است و نه ثبوت انواع از دلايل خداپرستان است، بلكه چه اين فرضيه درست باشد چه نباشد نظام موجود در جهان هستى موجب مى شود كه انسان براى جهان آفريدگارى قائل باشد و از اين رو، هم پايه گذاران اين فرضيه و هم مخالفين آن ها هر دو دسته از خداپرستان بوده اند و هستند.
بنابراين بايد گفت: ايمان به خدا در انسان ريشه فطرى دارد و علاوه بر فطرى بودن اصل موضوع، آثار علم و قدرت در نظام حيرت آور جهان آفرينش، گردش منظم آفتاب و ماه، و خلقت موزون گياهان و ميوه ها، اندام ظريف و اسرار آميز انسان و... راهنماى انسان بسوى خدا بوده است و بس و هيچ گاه دانشمندان الهى منكر علل طبيعى نبوده اند كه تا جهل به آن ها موجب پيدايش ايمان به خدا گردد. (اين درباره اصل نظريه)
نتيجه اى كه از اين اصل گرفته اند از خود آن بى اساس تر است، زيرا هرگز ايمان به علل طبيعى، ما را از اعتقاد به خدا بى نياز نمى سازد، چون اعتراف به علل طبيعى جز اين را ثابت نمى كند كه هر سلول مادى مولود يك علت مادى است ونزول برف و باران، گردش منظم ماه و خورشيد و بازگشت بهار و تابستان و... معلول يك رشته علل طبيعى منظم هستند.
ولى جان سخن اين جاست كه ماده فشرده و به هم پيوسته اى كه بر اثر انفجار به اين صورت در آمده است روز نخست فاقد نظم و نظام بود، چگونه ماده بى شعور به خود يك چنين نظم شگفتى را بخشيد؟ پس پديدآورنده اين نظام در

صفحه 125
روز نخست كى بوده است؟ اين جاست كه مادى ها انگشت حيرت به دندان مى گيرند و با اين كه در ظاهر مى گويند: مولود تصادف كور و كر است. در باطن و اعماق دل و قلب قبول دارند كه هرگز تصادفِ فاقد علم، ادراك و قدرت نمى تواند حتى به يك ميلياردم آن نظم بخشد.
جهان بسان كارخانه بزرگى است كه در پرتو يك نظام عظيمى كه به وسيله مهندسان و مخترعان بوجود آمده به كار و گردش خود ادامه مى دهد. آيا اعتقاد به چنين نظامى، ما را از اعتراف به وجود مهندسان و مخترعان كه پديد آورنده؟ نظام اين كارخانه هستند بى نياز مى سازد؟

صفحه 126
درس 16
خدا را كه آفريده است؟
از دير زمان يكى از دستاويزهاى مادى ها اين بوده كه مى گويند: اگر همه چيز آفريده خدا است پس خدا آفريده كيست؟
پيش از اين كه به پاسخ اين اشكال و سؤال بپردازيم لازم است يك نكته را تذكر دهيم و آن اين كه:
پاسخ به اين پرسش تنها به عهده خداپرستان نيست، بلكه مادى ها نيز همين اشكال را بايد پاسخ دهند; زيرا وقتى آنان مى گويند: همه جهان به ماده بر مى گردد و ماده آغاز ندارد همواره بوده و خواهد بود، بى درنگ اين پرسش پيش مى آيد كه شما كه ماده را سرچشمه جهان مى پنداريد، خود اين ماده از كجا آمده است؟ و به عبارت ديگر از مادى ها پرسيده مى شود شما كه قانون علت و معلول را قبول داريد، يعنى قبول داريد كه هر معلول، علتى لازم دارد ماده اصلى، معلول كدام علت است؟
از اين رو اين پرسش و اشكال تنها متوجه خداپرستان نيست تا تنها
آن ها مجبور باشند براى آن پاسخى فراهم كنند، بلكه مادى ها هم عين
همين پرسش و اشكال را بايد پاسخ گويند، البته سؤالى كه از آن ها مى شود

صفحه 127
به اين صورت است شما كه مى گوييد: هر چيز معلول ماده است، ماده معلول
چيست؟
از اين رو با توجه به اين كه سلسله علت ها و معلول ها نمى تواند تا
بى نهايت پيش برود همه فلاسفه جهان اعم از خداپرست و مادى به يك
وجود ازلى، يعنى وجودى كه هميشه بوده است ايمان دارند. آرى،
مادى ها مى گويند: وجود ازلى جهان، همان ماده يا قدر مشترك بين ماده
و انرژى است; ولى خداپرستان مى گويند: سرچشمه اصلى و آن كه وجود ازلى و هميشگى دارد خداست.
نتيجه اين كه وجود يك مبدأ ازلى و هميشگى سخنى است كه جملگى برآنند و دلايل محكم عقلى، همه فلاسفه را بر اين داشته است كه به يك مبدأ ازلى قائل گردند.
پس اختلاف ميان مادى و خداپرست در كجا است؟
به صراحت بايد گفت: تنها نقطه اختلاف، اين جا است كه خداپرستان آن علت نخستين و مبدأ هستى را داراى علم، اراده و قدرت و حكمت مى دانند و آن را خدا مى نامند; ولى مادى ها آن را فاقد علم، اراده و قدرت مى دانند و نام آن را ماده مى گذارند.
از بيانات ياد شده اين نتيجه به دست مى آيد كه فلاسفه الهى براى اثبات خدا هرگز به استدلال «علت و معلول» اكتفا نكرده اند; زيرا اين استدلال تنها ما را به وجود يك علت نخستين يا به عبارت ديگر يك وجود ازلى راهنمايى مى كند و اين موضوع را مادى ها هم قبول دارند.
بلكه مسئله مهم نزد فلاسفه الهى اين است كه بعد از اثبات علت نخستين به اثبات علم و دانش بى پايان او بپردازند كه ثابت كردن آن،از طريق مطالعه نظام هستى و اسرار شگرف آفرينش و قوانين حساب شده اى كه بر سراسر جهان

صفحه 128
خلقت حكومت مى كند براى خداپرستان كار آسانى است چنان كه در درس هاى گذشته بيان شد.
اين نخستين سخنى بود كه بايد در پاسخ اين ايراد يا سؤال دانسته مى شد.
اينك به خود مسئله بر مى گرديم:
قبل از پاسخ، بهتر است به اين چند سؤال توجه شود، زيرا اين سؤال ها ذهن را براى درك پاسخ اصلى آماده تر مى سازد.
رطوبت هرچيز از آب است. رطوبت آب از چيست و از كجاست؟
چربى همه غذاها از روغن است، چربى روغن از چه و از كجاست؟
شورى همه چيز از نمك است. شورى نمك از چيست؟
مثالى روشن تر
هنگامى كه ما اطاق كار يا منزل مسكونى خود را روشن مى يابيم از خود مى پرسيم آيا اين روشنايى، از خود اطاق است؟
بى درنگ به خود پاسخ مى دهيم نه، براى اين كه اگر روشنى از خود اطاق بود هيچ گاه نبايد تاريك مى شد در حالى كه پاره اى از اوقات تاريك و گاهى روشن است. پس روشنى آن از جاى ديگر است.
به زودى به اين نتيجه مى رسيم كه روشنى اطاق و خانه ما در اثر ذرات يا امواج نورى است كه به آن تابيده.
آن گاه از خود سؤال مى كنيم روشنى ذرات نور از كجاست؟ در جواب مى گوييم: روشنى ذرات نور از خود آن است. به همين ترتيب به سؤال هاى پيش پاسخ مى دهيم كه رطوبت آب، چربى روغن و شورى نمك از چيز ديگرى نيست. اين خاصيت طبيعى و ذاتى آن هاست، آب ذاتاً مرطوب است روغن ذاتاً چرب است، نمك ذاتاً شور است و نور ذاتاً روشن است.

صفحه 129
در هيچ نقطه جهان نمى توانيم ذرات نورى پيدا كنيم كه تاريك باشد و چيز ديگر آن ها را روشن كند، ذرات نور، هر جا باشند روشنند و روشنايى جزو ذات آن هاست. روشنايى ذرات نور، عاريتى نيست، ممكن است ذرات نور از بين برود، ولى ممكن نيست موجود باشند و تاريك (دقت كنيد) و بنابر اين اگر كسى بگويد: روشنايى هر محوطه اى از جهان، معلول نور است. پس روشنايى خود نور از كجاست؟ فوراً مى گوييم: روشنايى نور جزو ذات آن است.
هم چنين هنگامى كه سؤال شود هستى هر موجودى از خداست پس هستى خدا از كيست؟ پاسخ مى دهيم: هستى خدا ذاتى او و از خود اوست و از جاى ديگر نيست. در پايان اين بحث تذكر اين مطلب لازم است كه:
منظور از ذاتى بودن رطوبت براى آب، شورى براى نمك، چربى براى روغن، روشنايى براى نور و... هرگز اين نيست كه مثلاً رطوبت آب چون ذاتى آن است پس آفريدگارى ندارد، بلكه منظور اين است كه آفريدگار جهان آب را طبعاً و ذاتاً مرطوب آفريده است به طورى كه هرگز نمى توان رطوبت آن را از آب جدا كرد و آب بودن آن را حفظ كرد و يا روشنى ذرات نور را از نور جدا نمود در حالى كه نور بودن آن باقى بماند.
پس واضح است كه اين مثال ها براى نزديك كردن مطلب به ذهن آورده مى شود وگرنه بين اين مثال ها و موضوع مورد بحث، تفاوت از زمين تا آسمان است; زيرا وقتى مى گوييم:
وجود همه چيز از خداست و وجود خدا از اوست، يعنى او آفريده كسى نيست و وجود و هستى، ذاتى اوست.
اما وقتى مى گوييم: روشنايى همه چيز از نور است و روشنايى خود نور از خود آن است معنايش اين نيست كه نور آفريدگارى ندارد، بلكه معنايش اين است كه آفريدگار جهان، نور را اين طور آفريده است كه روشنايى جزو ذات او باشد.

صفحه 130
پاسخ به بيانى ديگر
گاهى يك اشتباه يا مغالطه لفظى سبب مى شود كه مطلبى بسيار ساده به صورت يك سؤالى پيچيده يا اشكال مهم قلمداد شود.
فلاسفه الهى و همه خداپرستان معتقدند كه هر معلولى علت و هر پديده اى پديدآورنده و هر آفريده اى آفريدگار مى خواهد. به خوبى روشن است كه چيزى كه معلول، پديده و آفريده نباشد از اين قانون خارج است و چون به عقيده خداپرستان «خدا» معلول و آفريده شده و پديده نيست از اين قانون عمومى خارج است.
مادى ها يك لفظ را اشتباهى يا از راه مغالطه كارى عوض كرده اند، يعنى به جاى اين كه بگويند: هر معلولى علت مى خواهد، گفته اند هر «موجودى» علت مى خواهد و نيز به جاى اين كه بگويند: هر «آفريده و پديده اى» (يعنى چيزهايى كه نبوده و پديد آمده و آفريده شده است) آفريدگار و پديدآورنده مى خواهد، گفته اند: «هر چيزى» آفريدگار و پديدآورنده مى خواهد و نتيجه گرفته اند كه پس آفريدگار و پديدآورنده و علت خدا چيست؟
پاسخ ايشان يك كلمه است و آن اين كه:
هيچ كس نگفته هر موجودى و هر چيزى آفريدگار مى خواهد تا شما بگوييد خدا هم يكى از موجودات و چيزهاست پس آفريدگار او كيست؟ بلكه گفته اند هر آفريده اى آفريدگار مى خواهد و روشن است كه خدا آفريده نيست تا به حكم اين قانون آفريدگار بخواهد.
علل و معلولات نامتناهى باطل است
برخى تصور مى كنند كه جهان آفرينش از يك رشته علت ها و معلول هاى به

صفحه 131
هم پيوسته به وجود آمده و هر چه اين علل و معلولات را تعقيب كنيم هرگز به موجودى نمى رسيم كه علت باشد، نه معلول; و وجود او از خود او باشد، نه از جاى ديگر، و جهان آفرينش جز يك رشته علل و معلولات نامتناهى چيزى نيست.
اين افراد بايد بدانند كه تجزيه و تحليل جهان آفرينش از اين راه، همان «تسلسل» علت و معلول است كه دانشمندان الهى براى ابطال آن دليل هاى فراوانى ذكر كرده اند كه يكى از آن ها را از نظر شما مى گذرانيم. و درخواست مى كنيم كه در اين بحث دقت بيشترى فرماييد.
فرض كنيد رشته اى از علت و معلول به صورت نامتناهى در برابر ما قرار گرفته است كه هر چه چشم به آن مى نگرد جز معلول و علت چيزى نمى بيند و هر جزئى از اجزاى آن رشته در عين اين كه معلول علت پيشين است، خود، علت جزء بعدى است.
هر يك از اجزاى اين رشته به حكم معلول بودن، ذاتاً فاقد هستى و وجود بوده و هستى را از علت خود گرفته است و اين حكم در هر يك از اجزاى اين رشته صادق و حكم فرماست، و بر هر كدام انگشت بگذاريم با زبان تكوينى مى گويد: من هر چه دارم از بركت علت خود دارم. در اين صورت براى حل مشكل دو راه داريم:
1. رشته علل و معلولات در نقطه اى متوقف گردد; يعنى به جايى برسيم كه علت باشد نه معلول و هستى او از خود او باشد نه از جاى ديگر، در اين صورت گفتار خداپرستان ثابت مى شود و كه جهان آفرينش مخلوق خداست و او به حكم اين كه معلول نيست بى نياز از علت خواهد بود و به بيان ديگر صانع است نه مصنوع، آفريننده است نه آفريده و وجود او از خود اوست نه از جاى ديگر.
2. فرض كنيم كه رشته معلول ها به صورت نامتناهى پيش بروند و هرگز در

صفحه 132
ميان اين رشته نامتناهى موجودى نباشد كه علت باشد نه معلول، بى نياز باشد نه نيازمند، در اين صورت اين سؤال پيش مى آيد: اين سلسله نامتناهى كه به حكم معلول بودن هر يك از اجزا و افراد آن، محتاج و نيازمند به وجود دهنده است. ـ زيرا هيچ كدام از اجزاى آن از خود وجود و هستى ندارد و از جاى ديگر بايد به آن ها وجود و هستى داده شود ـ چگونه ممكن است چنين رشته و سلسله اى كه احتياج بر سراسر آن حكم فرماست بدون تكيه گاهى بى نياز، جامه هستى بپوشد و سر از عدم بيرون آورد.
شما هر كدام را در نظر بگيريد با زبان تكوينى خود مى گويد: هستى من از خود من نيست، بلكه هستى را از جاى ديگر گرفته ام، اين پاسخ، اختصاصى به يكى از آن ها ندارد و هرچه پيش برويم و از هر كدام سؤال بكنيم عين اين پاسخ را مى شنويم و در حقيقت، اين گفتار، زبان حال همه افراد اين سلسله است.
اكنون مى پرسيم اين سلسله سراپا فقير و نيازمند، از چه مبدئى وجود و هستى را دريافت كرده اند و به عبارت ديگر، حقيقت اين سلسله جز همان افراد، چيزى نيست و چون هر فردى از افراد آن نيازمند به وجود دهنده مى باشد پس همه سلسله هم همان حكم را خواهد داشت، يعنى نيازمند به مبدئى است كه وجود او از خود او باشد نه از جاى ديگر و اصولا چگونه مى توان گفت يك رشته نامتناهى كه همه اجزاى آن به حكم معلول بودن، فقير و نيازمند است و بايد از جاى ديگر كسب وجود كند بدون اتكا به مبدئى كه «غنى بالذّات» و وجود او از خود باشد وجود پيدا كرده است. مگر از اجتماع بى نهايت صفر، عدد تشكيل مى گردد؟ و يا از اجتماع عوامل بى شمار مرگ، زندگى و حيات به وجود مى آيد؟
درست است نياز معلول نخستين را، دومى، و نياز دومى را، سومى و سومى را چهارمى و هم چنين... بر طرف مى نمايد ولى سرانجام اين رشته هر چه پيش برود از دايره فقر و نياز بيرون نرفته و احتياج بر سراسر اجزاى آن حكم فرماست

صفحه 133
و رشته اى كه فقر و نياز بر آن حكومت كند هرگز بودن علتى كه غنى بالذّات و بى نياز مطلق باشد وجود پيدا نمى كند.
خلاصه درباره سلسله نامتناهى دو فرض وجود دارد:
1. فرض اتكا به غنى بالذات (خدا) كه در نتيجه از نامتناهى بودن خارج مى گردد و به وجود صانع بى نياز منتهى مى شود.
2. فرض پيش روى سلسله به صورت نامتناهى بدون اين كه به موجودى برسد كه علت باشد و معلول نباشد و چون اين فرض به حكم باطل بودن تسلسل باطل گرديد طبعاً فرض اول كه مدعاى خداپرستان است محقق مى گردد.
از اين بيان روشن مى گردد كه بى نياز بودن خداوند از علت، تخصيص در قاعده عقلى (هر معلولى علت ميخواهد) نيست، زيرا خداوند معلول نيست تا نياز به علت داشته باشد، نه اين كه معلول باشد، ولى به طور استثنايى علت نخواسته باشد.
و به عبارت ديگر موجودى كه وجود او از خود اوست معلول نيست تا نياز به علت داشته باشد و تحت آن قاعده عقلى درآيد و اصولا چيزى كه معلول نباشد نمى تواند نيازمند به علت باشد.

صفحه 134
درس 17
سابقه گرايش به مادى گرى
و گفتار بعضى از دانشمندان درباره خدا
در هر دوره اى، افراد انگشت شمارى از مسير خداشناسى و اعتقاد به ماوراى طبيعت فاصله گرفته و عقايدى را برخلاف اين انديشه ابراز مى كردند و در زمان پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و عهد جاهليت نيز افرادى از اين قبيل وجود داشتند كه قرآن مجيد به عقيده آنان اشاره كرده و مى فرمايد:
( وَقالُوا ما هِىَ إِلاّ حَياتُناالدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلاّ الدَّهْرُ ... );1
و گفتند كه، زندگى جز زندگى دنيوى كه در آن مى ميريم و زنده مى شويم نيست و ما را جز طبيعت و روزگار از بين نمى برد.
با اقتباس از اين آيه در اعصار نخستين اسلام به كسانى كه منكر خدا بوده اند «دهرى» مى گفتند و اين گروه همواره در تمام دوره ها در اقليت بوده اند به طورى كه در تمام دوران تمدن يونانى و اعصار درخشان اسلامى به زحمت مى توان چند تن از دانشمندان را نام برد كه واقعاً منكر خدا باشند.

1. جاثيه، آيه 24.

صفحه 135
در فلسفه اسلامى از برخى از دانشمندان يونانى نام مى برند كه گويا در صف مقابل خداپرستان قرار داشتند و از برخى از سخنان آنان بوى انكار خدا استشمام مى شود، ولى عده اى از دانشمندان معتقدند كه آن ها ملحد و منكر خدا نبوده و ابهام و اجمال سخنانشان باعث اين سوء تفاهم شده است.
بنابراين مسير اصلى بشر در تمام قرون، همان توجه به خدا و تقديس عقايد دينى بوده و مادى گرى يك نوع انحراف از افكار جهانى، بلكه يك نوع انحراف از فطرت و سرشت انسانى به شمار مى رفته است.
آرى، از نيمه قرن هيجدهم و نوزدهم، مسئله نفى عقايد دينى و انكار عوالم روحى و منحصر كردن دايره هستى به ماده و پديده هاى مادى در ميان گروهى از دانشمندان غربى به عللى كه بعداً تشريح خواهيم كرد قوت گرفت، ولى باوجوداين، در همان زمان نيز اين طبقه در برابر صفوف خدا پرستان در اقليت بودند و در قرن بيستم مادى گرى ارزشى را كه كسب كرده بود از دست داد و هم اكنون شخصيت هاى بزرگى كه همگى پايه گذاران علوم طبيعى مى باشند در صف خدا پرستان قرار گرفته اند.
گواه اين مطلب كتابى است كه اخيراً درباره اثبات خدا به قلم چهل تن از دانشمندان بزرگ معاصر نوشته شده است.
«فن براون» بزرگ ترين دانشمند موشكى آمريكا ضمن مصاحبه اى چنين گفت:
من با بسيارى از دانشمندان جهان آشنا شده ام و تعداد زيادى از آنان را مى شناسم، ولى هرگز به دانشمندى برخورد نكرده ام كه شايستگى عنوان دانشمند داشته باشد و بتواند طبيعت را توجيه و تفسير كند، بى آن كه پاى خدا را به ميان بكشد.
علم در جستوجوى درك «آفريدگار» است و هيچ كس نمى تواند كارى بكند جز اين كه در صدد درك آفريدگار باشد.

صفحه 136
دانشمندانى را مى شناسيم كه ساليان دراز براساس يك رشته علل اجتماعى و سياسى از مكتب مادى گرى ترويج مى كردند، ولى پس از مدتى روى عوامل فطرى به پيش گاه خداوند بزرگ پيشانى مسكنت ساييده و زانوى اعتراف به زمين زدند.
فيلسوف مشهور آلمانى «رئينگ» يك ماترياليست كامل عيار بود، ولى بر اثر عوامل فطرى و دلايل فكرى، راه خداشناسى را پيش گرفت و كتابى به نام دنيا مخلوق است نوشت. فيلسوف ديگرى به نام «رومين انگليسى» مدتها از فلسفه ماترياليسم دفاع مى كرد، ولى بالأخره در پرتو نيروى فطرت به خداشناسى بازگشت و گفت:
تمام مبانى علمى و فلسفى من درباره پيدايش جهان از ماده بدون شعور، باطل و افسانه است و وجود جهان بدون صانع حكيم و توانا كه احساس درونى من به تحقق او گواهى مى دهد محال است و آفريدگار جهان حق است.
«ميكائيل فارادى» فيلسوف انگليسى در آخرين روزهاى بيمارى خود در پاسخ يكى از دوستان خود كه از او پرسيد درباره چه موضوعى مى انديشى؟ چنين پاسخ داد:
من به پيش گاه خداوند بزرگ پيشانى مسكنت مى سايم و زانوى اعتراف به زمين مى زنم، تنها به فطرت و احساس و شعور باطنم و آن كسى كه همه نظام علوم و قوانين جهان گواه بر وجود او هستند مى انديشم و اطمينان دارم كه تقصيرات و بيهوده گويى هاى مرا خواهد بخشيد.
از اين نمونه در ميان فلاسفه مادى كه بعدها در جرگه فيلسوفان خداشناس درآمده اند فراوان است; دانشمند معاصر ما «انيشتين» معتقد است كه در هر دانشمندى روح خدا پرستى و اعتقاد به ماوراى جهان ماده وجود دارد و مى گويد:

صفحه 137
به سختى مى توان در ميان مغزهاى متفكّر جهان كسى را يافت كه داراى يك نوع احساس مذهبى نباشد.
برخى از دانشمندان گاهى روى عللى به مادى گرى تظاهر مى كنند، ولى در محيط هاى دور از جنجال هاى سياسى و غيره ناخودآگاه سخنانى به زبان جارى مى سازند كه حاكى از تسلط روح خداپرستى بر اعماق دل و جان آن هاست.
اين جا بهتر است كه رشته سخن را كوتاه كرده و به بيان علل گسترش گرايش به مادى گرى در ادوار گذشته (نه زياد دور) در ميان ملل مغرب زمين بپردازيم.

صفحه 138
درس 18
علل گرايش به مادى گرى
(اول و دوم)
پرسش: حال كه نظم جهان آفرينش و نظام شگرف موجودات جهان بر وجود خدا ـ كه پديدآورنده نظم سازمان هستى است ـ گواهى مى دهد، پس چرا برخى از دانشمندان طبيعى وجود خدا را انكار و يا مورد ترديد قرار مى دهند؟!
پاسخ: فكر زنده در تمام ادوار زندگى بشر، به خصوص در ميان علما و دانشمندان و پايه گذران علوم طبيعى، همان مسئله خداشناسى و اعتقاد به ماوراى طبيعت بوده است و دلايل اين موضوع با مراجعه به تاريخ بشر و زندگى پايه گذران علوم و آنچه كه در درس هاى گذشته درباره فطرى بودن اعتقاد به خدا بيان گرديد به خوبى روشن مى شود، بلكه مى توان گفت در تمام دوران هاى زندگى بشر، پايه همه تحولات، همان عقايد مذهبى و اعتقادات دينى بوده است.
1. معرفى هاى غلط از خدا
يكى از بزرگ ترين زيان هايى كه در طول تاريخ به دين و مذهب وارد شده معرفى هاى غلط و نارسا و گه گاه افسانه وار از دين است و نبايد از اين موضوع

صفحه 139
به سادگى گذشت و از آن غفلت كرد; زيرا هر نوع حقيقت مسلمى كه از دوران كودكى و جوانى به صورت غلط و نارسا در ذهن انسان جاى گرفت، در روح و روان او در بزرگى، اثر منفى مى گذارد، به خصوص اگر او از انديشمندان و شخصيت هاى علمى گردد; زيرا اين افراد همواره به آن حقيقت از دريچه همان معرفى هاى غلط مى نگرند و همواره آن حقايق مسلم براى آنها به همان صورت افسانه اى كه در دوران كودكى و جوانى آموخته اند جلوه مى كند و چون گاهى آن چه كه در آن دوران ها آموخته اند با موازين علمى صحيح تطبيق نمى كند طبعاً كمر به انكار همه باورهاى دينى مى بندند.
معرفى هاى غلط بر افرادى اثر مى گذارد كه به تحصيلات ادامه مى دهند و به درجه اى از علم و كمال مى رسند، ولى طبقه عادى و عموم مردم كه رشد فكرى آن ها در همان سطح ساده باقى مى ماند نوعاً در برابر اين حوادث مصونيت دارند; زيرا آن ها حالت گيرندگى و پذيرش دارند نه نقادى و تحقيق و بررسى. از اين نظر مى بينيم كه در دوران بحران مادى گرى در مغرب زمين گرايش به مادى گرى بيشتر در بين دانشمندان راه پيدا كرد و طبقه عادى مردم از اين جنجال به دور مانده ونه عبادت خود را تعطيل كردند و نه از كليسا رفتن خوددارى نمودند.
مقصر واقعى، معرفت هاى نارساى كتاب هاى مذهبى كليساى غرب است، زيرا تكيه گاه غرب در مسائل ماوراى طبيعت، همان كتاب هاى تحريف شده، يعنى تورات و انجيل است، خدايى كه اين دو كتاب معرفى مى كند، خدايى است كه آواز مى خواند و در هنگام وزيدن نسيم بهار، در باغ خرامان خرامان راه مى رود و انسان مى تواند خود را از او پنهان سازد كه او را نبيند و آن گاه او براى پيدا كردن انسان به جستوجو بپردازد.
خداى تورات، خدايى است كه با يعقوب تا طلوع صبح كشتى مى گيرد و

صفحه 140
چون بر او پيروز نمى گردد ناچار كف ران او را لمس مى كند. در اين موقع كف ران او فشرده مى شود سپس اصرار مىورزد كه او را رها كند، او مى گويد: تا بركت ندهى، تو را رها نخواهم كرد تا اين كه او را بركت مى دهد!!
تورات پر است از اين معرفى هاى نادرست و افسانه اى كه براى اختصار از نقل آن ها خوددارى مى شود، ناگفته پيدا است يك چنين اوهام وپندارهاى بى اساس اثر بسيار نامطلوبى روى افراد تحصيل كرده مى گذارد و چون خود آنان در مسائل دينى اهل تحقيق و بررسى نيستند، بلكه رشته آنان همان علوم طبيعى است سرانجام كارشان به انكار خدا منجر مى گردد.
پدران روحانى كليسا نيز در معرفى هاى نادرست، دست كم از تورات ندارند. آنان خدا را در قالب انسان ريخته، او را براى نجات بندگان گناهكار خود، به زمين مى آورند. سپس خداى مجسم، رقص كنان بالاى دار قرار مى گيرد و جان از بدن او بيرون مى رود، بدن او زير خاك دفن مى شود سپس بار ديگر زنده گرديده و به سوى خدا پرواز مى كند.
بدبختانه اين معرفى هاى غلط در محيط هايى رواج داشت كه در آن جا علوم و دانش هاى مادى ترقى كرده بود و در مقابل براى شناسايى معارف الهى و عقايد صحيح خداپرستان، وسيله اى جز همان دستگاه هاى روحانى مسيحى و كتاب هاى تحرف شده آن ها چيز ديگرى نبود.
اما در ميان برخى مردم مشرق زمين، اگرچه عقايد مذهبى با پاره اى اوهام و خرافات به هم آميخته است، ولى چون در ميان آن ها فلاسفه و حكماى بزرگى كه بتوانند پاسخ گوى مشكلات اهل تحقيق باشند زياد وجود داشت، از اين نظر اين معرفى هاى باطل چندان تأثيرى روى دانشمندان مشرق زمين نگذاشت.
خلاصه اين افراد در دوران كودكى، مطالبى در كليسا درباره خدا و مذهب مى شنيدند پس از آن كه خود در رشته اى از علوم صاحب تحقيق مى شدند

صفحه 141
احساس مى كردند كه آنچه درباره خدا به آن ها گفته شده است با مقياس هاى علمى سازگار نيست و چون پناه گاهى صحيح و واقعى براى تحقيق در اين مسائل نبود به ناچار تصور مى كردند كه موضوع خدا و مذهب، افسانه اى بيش نيست.
2. فقدان يك مكتب فلسفى صحيح
هنگامى كه غرب از نظر علمى به پيشرفت هاى قابل ملاحظه اى دست يافت و بسيارى از فرضيه هاى رياضى، طبيعى و نجومى را زير و رو كرد يك مكتب فلسفى جامع كه بتواند پاسخ گوى مسائل و مشكلات دانشمندان در زمينه خدا و مذهب باشد وجود نداشت و هم اكنون نيز با اين كه صدها سال از نهضت علمى غرب مى گذرد و جهان غرب گام هاى بلندى در زمينه علم برداشته، ولى هنوز هم نتوانسته است يك سيستم فلسفى همه جانبه اى را كه پاسخ گوى شبهات و اشكالات باشد، عرضه بدارد. فقدان يك چنين مكتب، به خصوص در گذشته آنان را در زمينه خدا شناسى دچار يك سلسله سؤالات و اشكالات مى كرد، و چون پاسخى براى پرسش هاى خود نمى يافتند خدا و ماوراى طبيعت را به كلى انكار مى كردند.
مثلاً يكى از دستاويزهاى گروهى از مادى ها اين بوده كه مى گفته اند: چون ما خدا را نمى بينيم و او را با دست لمس نمى كنيم پس به وجود او ايمان نمى آوريم.
و در برابر اين منطق، يك مكتب صحيح نبوده كه به آن ها بفهماند كه وسيله شناخت و پى بردن به وجود چيزها تنها منحصر به چشم يا ساير قواى ظاهرى نيست و حواس و قواى عقلانى هم يكى از بزرگ ترين ابزار شناخت و درك واقعيات است و اگر عقل و خرد وجود چيزى را تصديق كرد، صحيح نيست به بهانه اين كه از وجود او در آزمايشگاه ها اثرى نيست آن را انكار كنيم.

صفحه 142
درس 19
علل گرايش به مادى گرى
(سوم و چهارم)
3. غوغاى داروينيسم
فرضيه داروين درباره تكامل گياهان و جان داران، يكى از عوامل مؤثر براى گرايش برخى از دانشمندان طبيعى و افراد غيرمتخصص در مسائل الهى به مادى گرى بوده است. «تكامل انواع» موضوعى نبود كه فقط داروين بر آن دست يافته باشد، بلكه پيش از او «لامارك» و قبل از اين دو نفر نيز در فلسفه يونانى به طور سربسته مورد بحث و گفتوگو بوده; نقش مؤثر داروين در نشر اين نظر و فرضيه اين بود كه موضوع را در زمانى مطرح كرد كه جهان علمى، آماده پذيرش آن بود و با نشر كتاب«اصل انواع» خود، سر و صدايى عجيب در محافل علمى غرب به راه انداخت، در صورتى كه او تا آخرين لحظه عمر خداپرست بود; ولى دشمنان دين از نظريه او از دو جهت بر ضد دين و مذهب استفاده كردند:
1. نظريه تكامل انواع، خواه به طور تدريجى و خواه به صورت جهش و دفعى، يا مندرجات كتاب مقدس تورات كه همه انسان ها را فرزند آدم مى داند و به طور صريح مى گويد كه آدم نيز از خاك آفريده شده است منافات داشت.

صفحه 143
2. روشن ترين دلايل خداپرستان بر وجود صانع همان برهان نظم است و اين نظام استوار كه در عالم جان داران و گياهان به خوبى ديده مى شود هنگامى دليل بر وجود صانع حكيم مى شود به يك باره و آنى وجود پيدا كرده باشد. به گمان مادى ها اگر به طور تدريجى صورت گرفته باشد، يعنى در طى ميليون ها سال اين نظام پيدا شده باشد دليل بر اين نخواهد بود كه جهان خلقت با هدف و اندازه گيرى و تدبير به وجود آمده است.
پاسخ مطلب اول:
اولاً، نظريه تحول انواع، خواه به طور تدريجى و خواه به طور دفعى، يك نظريه متزلزل و لرزانى بيش نيست كه پس از عصر داروين به صورت هاى مختلف بيان و مردود شناخته شد. نظريه تكامل تدريجى ـ كه داروين بر آن زياد تكيه مى كرد ـ بر چهار اصل استوار بود كه اكنون همه آن چهار اصل مردود شناخته شده است.
گواه روشن بر متزلزل بودن اين فرضيه همان ظهور مكتب هاى مختلف و گوناگونى است كه پيش از داروين و بعد از او پديد آمده اند و براى ما روشن نيست كه در آينده چه مكتب هاى ديگرى كه هر كدام مدعى بطلان ديگرى است پديد خواهد آمد.
ثانياً: اگر مسئله تكامل و تحول انواع، آن چنان ثابت شد كه در رديف مسائل بديهى و غير قابل انكار قرار گرفت در اين موقع مى توان مضامين كتاب مقدس را طورى توجيه كرد كه با اين نظريه منافات نداشته باشد; زيرا صراحت كتاب مقدس در اين باره آن چنان نيست كه قابل تأويل و توجيه نباشد.
ثالثاً: ثبوت نظريه تكامل و بر فرض منافات داشتن آن با كتاب مقدس، هرگز ثابت نمى كند كه خدايى در كار نيست; زيرا هر گاه وجود صانع با دلايل قطعى و روشن ثابت شد منافات داشتنِ نظريه تكامل با كتاب مقدس نبايد موجب سلب

صفحه 144
ايمان به خدا گردد، بلكه در صورت قطعى بودن آن نظريه و قابل توجيه نبودن كتاب مقدس بايد بگوييم: اين جملات از كتاب مقدس قابل پذيرش نيست.
پاسخ مطلب دوم:
درست است كه برخى از تكامل ها تدريجى است; مانند «پرده شناى لاى انگشتان» كه به تدريج در برخى از مرغ ها پديدار مى شود تا بتوانند در آب نيز مانند خشكى زندگى كنند; ولى برخى از دستگاه ها در صورتى براى جان دار مفيد است و حوايج او را برطرف مى سازد كه همه اعضاى آن يك جا به وجود آمده باشد; مانند دستگاه عظيم چشم يا دستگاه سامعه كه هر يك با تشكيلات پرپيچ و دقيقى كه دارند يك كار انجام مى دهند و اين خود حاكى از وجود هدفى در آن ها خواهد بود.
همه تشكيلات عجيب از مردمك ديده گرفته تا شمش ها و مخروط ها و اعصاب، بايد با يك ديگر و در آن واحد به وجود آمده باشد; زيرا اگر يكى از اين ها ناقص باشد، وجود چشم غير ممكن خواهد بود، با اين وصف آيا مى شود تصور كرد كه همه اين عوامل، خودبه خود جمع و هر يك از آن ها وضع جديدى را تنظيم كرده است كه به كار ديگرى بخورد و حوايج آن ها را رفع كند؟
كوتاه سخن اين كه هرگز نمى توان از طريق تكامل تدريجى، تصادف ها، انفجارهاى نامتناهى جمع و جور شدن شرايط پيدايش پديده هاى منظمى چون گوش، چشم، ساير حواس و اعضاى انسان و خلاصه جهان خلقت را توجيه نمود، بلكه بر فرض صحت نظريه تكامل تدريجى چاره اى جز اين نيست كه گفته شود كه در كنار اين انفجار، خالق دانا و توانايى حضور داشته و همه كارها به فرمان و اراده او انجام گرفته است.
و به قول «فروغى» رأى داروين يكى از نظرياتى است كه ثابت مى كند كه جريان عالم برضابطه و نظام مقررى استوار است و اين امر مهم ترين دليل است

صفحه 145
بر اين كه عالم نظمى دارد و هرج و مرج نيست و به قول معروف، دنيا صاحب دارد.
4. فرو ريختن بسيارى از فرضيه هاى علمى
نظريه بطليموس، در تفسير كيفيت آسمان و زمين نزديك به 1500 سال تمام قدرت خود را حفظ كرد، به طورى كه نظريه او بسان كتاب مقدس در مراكز علمى تدريس مى شد و آن چنان در قلوب دانشمندان نفوذ كرده بود كه برخى از مفسران به جهت ايمان به اصالت و استوارى اين نظريه، قسمتى از آيات قرآن مجيد را كه با اين نظريه تطبيق نمى كرد تأويل و توجيه مى كردند، ولى از آغاز نهضت علمى در اروپا اساس اين نظريه به وسيله چند دانشمند فرو ريخت.
«كپرنيك» لهستانى مركزيت زمين را تكذيب كرد و اثبات نمود كه مركز سيارات، خورشيد است.
«كپلر» آلمانى ثابت نمود كه هر سياره در گردش خود به دور خورشيد يك مسير بيضى را هم طى مى كند و سياره هر اندازه به آفتاب نزديك باشد سرعت آن زيادتر است.
«گاليله» با اختراع دوربين، پرده از بعضى اسرار آسمان ها برداشت
و بسيارى از ستارگان نامرئى را ديد و كهكشان را با ستارگان انبوه تفسير
كرد.
«نيوتون» با اثبات قانون جاذبه و قوه گريز از مركز ثابت نمود كه ميليون ها منظومه شمسى و كهكشان در فضا به طورمعلق وجود دارند و بعد سياراتى به نام «اورانوس»، «نپتون» و «پلوتون» كشف گرديد.
اين دگرگونى ها حس بدبينى را در بسيارى از دانشمندان درباره اكثر مسائل موروثى تحريك كرد و با خود چنين انديشيدند: اكنون كه بى پايگى بسيارى از

صفحه 146
نظريات موروثى فاش شد از كجا معلوم كه ساير نظريات هم اين چنين نباشد؟ هنگامى كه گذشتگان ما دور مسائل حسى تا اين درجه اشتباه كنند شايد در مسائلى كه از افق حس و آزمايش دور و بيرون است بيشتر دچار خطا و اشتباه باشند، از اين راه كم كم شك و ترديد و الحاد و انكار نسبت به مسائل ماوراى طبيعت پيدا شد و مكتب مادى گرى ميان گروهى انتشار يافت.
چيزى كه اين حس بدبينى را نسبت به آرا و افكار ديرينه تشديد نمود همان غرور علمى نابهنگامى بود كه دامنگير دانشمندان آن زمان گرديد، آنان با كشف قسمتى از مجهولات، تصور مى كردند كه بر تمام اسرار جهان دست يافته و رازهاى نهفته را فاش كرده اند.
ناگفته پيداست كه غرور، بزرگ ترين حجاب و پرده اى است كه ميان ديده عقل و حقيقت كشيده مى شود و يك فرد واقع جو، هر چه هم با بال هاى علم در فضاى بى كران هستى به سير بپردازد باز بايد مغز و انديشه خود را در برابر اين جهان با عظمت به مراتب كوچك تر از آن بداند كه بپندارد بر تمام مشكلات جهان دست يافته است.
ولى اين غرور علمى، ديرى نپاييد و كشف اسرار قسمتى ديگر از طبيعت سبب شد كه بشر به مجهولات بيشترى اعتراف بنمايد و هرچه دانش او بالا برود بر حيرت و سرگردانى او در توجيه اسرار آفرينش افزوده شود.
اروپاى قرن بيستم با اروپاى مادى قرن نوزدهم خيلى تفاوت كرده است. ديگر افتخار و ابتكار علما و دانشمندان بر انكار حقايق ماوراى محسوس نيست، بلكه اين انكار و شك در محسوسات نيز گسترش يافته است.
و از همه مهم تر اين كه وعده ها و مژده هاى محققان و مخترعان ابتداى قرن ـ كه گفته بودند: علم و صنعت و سرمايه دارى و رژيم هاى آزاد، معضلات و مشكلات زندگى و بيچارگى هاى بشريت را محو خواهد كرد، و به جايش

صفحه 147
دانايى، توانايى و آسايش برقرار خواهد ساخت ـ پوچ درآمده است، بلكه با نگرانى ها، گرفتارى ها و مسائل جديدى روبه رو شده اند و خواه و ناخواه به نداى فطرت خود كه وجود خداى دانا و توانا و حكيم را تصديق مى كند پاسخ مثبت داده اند و هر آن از او استمداد مى طلبند; يعنى معتقدند كه از راه ايمان به خداوند و مذهب بايد بسيارى از مشكلات را حل كرد.

صفحه 148
درس 20
علل گرايش به مادى گرى
(پنجم، ششم و هفتم)
پنجمين علت گرايش به مادى گرى اين بود كه گرايش به فلسفه حسى و اين كه همه چيز را بايد از طريق حس و لمس كشف كرد بسيار اوج گرفته بود و كاربه جايى رسيده بود كه انتظار داشتند خدا و روح و ساير موجودات غير مادى را در آزمايشگاه و زير چاقوى جراحى خود مشاهده نمايند، و اگر اثرى از آن ها در قلمرو تجربه و آزمايش نديدند به انكار آن برخيزند! در صورتى كه بسيار واضح است خدا كه وجودى است غير مادى بالاتر از آن است كه در قلمرو آزمايش قرار گيرد.
ششمين علت گرايش به مادى گرى جناياتى است كه «ديوان تفتيش عقايد» به نام دفاع از خدا و دين مرتكب شد و اين جنايات ساليان دراز ادامه داشت و بذر عداوت و دشمنى را بر دل ها پاشيد و در نتيجه هنگامى كه آن محكمه، قدرت خود را از دست داد طوفانى از انتقام در ذهن بيشتر مردم پديد آمد و دانشمندان هم براى انتقام گرفتن، احساسات تند مردم را بر ضد كليسا و مذهب بسيج كردند و از اين راه مردم را به سوى انكار خدا كشاندند.

صفحه 149
ولى خوشبختانه چيزى نگذشت كه آب ها از آسياب افتاد و سر و صداها خوابيد و طوفان احساسات فرو نشست و حساب كليسا و افكار منحط آن كشيشان از اعتقاد به خدا و جهان مافوق طبيعت جدا گرديد بار ديگر دانشمندان به سوى اعتقاد به خدا جذب شدند.
هفتمين علت گرايش به مادى گرى اين بود كه پيشرفت غرب در صنعت و تهيه وسايل زندگى سبب گسترش فساد و انحطاط اخلاقى گرديد. پيشرفت بشر در علوم مادى و اختراع همه نوع وسيله لذت جويى و كام يابى و آزادى در شهوت رانى ها موجب شد كه بشر از معنويات غافل گردد.
واضح است در محيط هايى كه نوع مردم به شهوت رانى و هوسرانى و ماديات دل خوش كرده اند نه تنها افكار خدا پرستى و خدا جويى رشد نمى كند، بلكه آلودگى ظاهرى افراد كم كم در دل هاى آنان نفوذ كرده و آنان را به عقايد و افكار دينى بى اعتنا مى سازد.

صفحه 150

صفحه 151
خدا و صفات جمال و جلال   
خدا و صفات جمال و جلال

صفحه 152

صفحه 153
درس 21
خداوند يگانه (1)
در درس هاى گذشته درباره وجود خدا مباحثى مطرح شد و اينك در اين درس به دلايلى كه به يگانگى خدا گواهى مى دهد مى پردازيم:
دليل اول: عدم تركيب
هرگاه فرض كنيم كه براى خداى جهان همتا و نظيرى وجود دارد لازمه اش اين است كه خداى جهان و همتاى او هر يك از دو جزء مركب باشند و تركيب شدن از دو جزء مستلزم نياز و احتياج است، و احتياج با خداوند گارى سازگار نيست.
توضيح اين برهان
اگر فرضاً دانش آموزان يك كلاس را در نظر بگيريم آيا همه آنان از هر جهت شبيه و نظير يك ديگرند؟ به طور مسلم نه. آيا همه آن ها از هر نظر مغاير و مباين هم هستند؟ باز هم نه. بلكه حقيقت اين است كه اين افراد از جهاتى شبيه يك ديگرند و از جهاتى مغاير هم.

صفحه 154
مثلاً از نظر اين كه همگى انسانند و از عقل و فكر بهره اى دارند شبيه يك ديگرند و تحت عنوانى به نام انسان قرار مى گيرند. اما از نظر اين كه در شكل، قيافه، رنگ و روحيات با هم فرق دارند، از هم متمايز مى باشند. حتى دو برادر همزاد كه از جهات زيادى شبيه يك ديگرند باز از جهاتى با هم فرق دارند; زيرا دست كم مكانى را كه يكى از آن دو اشغال كرده است با مكانى كه ديگرى در آن قرار دارد، فرق دارد.
و اگر فرض كنيم كه دو نفر از هر نظر حتى از نظر مكان عين هم ديگرند، در اين بايد صورت گفت: اين دو نفر، يك نفر است و دو بودن آنان افسانه اى بيش نيست.
با اين بيان ساده روشن شد كه لازمه تعدد و دو بودن اين است كه در يك جهت يا جهاتى با هم مشترك و در جهت يا جهات ديگر با هم اختلاف داشته باشند و به عبارت ديگر، اگر دوگانگى دو موجود درست باشد بايد ازجهت يا جهاتى شبيه هم و از جهت يا جهاتى از هم متمايز باشند و گرنه دوگانگى آن دو، بى حقيقت خواهد بود و يكى بيش نخواهد بود.
بنابراين اگر جهان دو خدا داشته باشد ناچار بايد هر كدام داراى
خصوصيتى باشد كه ديگرى آن را نداشته باشد تا اين خصوصيت موجب
امتياز آن ها از يك ديگر گردد و در اين صورت هر كدام از آن دو خدا مركب
از دو جزء خواهد بود; يك جزء مشترك كه در هر دو موجود است و يك جزء غير مشترك.
پس نتيجه دوگانگى اين است كه هر يك از دو خداوند از دو جزء مركب گردند و معلوم است كه هر موجود مركبى به اجزاى خود نيازمند است. توضيح اين مطلب را در ضمن يك مثال بيان مى كنيم:
يك ماشين چاپ كه از قطعات مختلف تركيب مى يابد به قطعات گوناگون

صفحه 155
نياز دارد و بدون تركيب و هماهنگى اين قطعات، هستى يك ماشين چاپ امكان پذير نيست.
همين طور اگر خداى جهان، مركب از دو جزء باشد به اجزاى خود نيازمند خواهد بود; يعنى هستى او بستگى به هستى آن دو جزء خواهد داشت، درحالى كه خدا از هر گونه نياز و احتياج منزه است.
دليل دوم: هماهنگى و پيوستگى اجزاى جهان
دليل ديگر براى اثبات يگانگى خداوند همان هماهنگى و وحدتى است كه در جهان آفرينش وجود دارد;اينك بيان اين مطلب:
از مطالعه يك كتاب مى توان فهميد كه نوشته يك نفر است يا چند نفر. كتابى كه يك نفر نوشته است در ميان عبارات و جمله بندى ها و طرز ورود و خروج در مطالب كتاب و در تمام قسمت هاى آن يك نوع وحدت و هماهنگى به چشم مى خورد.
اما چنين هماهنگى در كتابى كه نوشته دو يا سه نفر باشد وجود نخواهد داشت; زيرا هر چه هم نويسندگان آن ها هم فكر و هم سليقه باشند، باز آثار اختلاف در بسيارى از قسمت ها كه به آن ها اشاره كرديم نمايان خواهد شد و اگر اختلاف و ناهماهنگى آن براى همه آشكار نباشد دست كم براى ادبا و دانشمندان محسوس خواهد بود.
جهان آفرينش كه خود بزرگ ترين كتاب تكوين است و هيچ يك از افراد بشر، قادر به شمردن صفحات آن نيست، تا امروز كه بشر ورق هايى از آن را مطالعه كرده است در تمام صفحات و سطور آن، يك نوع نظم معين و پيوستگى و هماهنگى خاص مشاهده كرده است. تمام دانشمندان جهان از ستاره شناس، اتم شناس، فيزيك دان، شيمى دان، حيوان شناس و گياه شناس، پيوستگى و

صفحه 156
هماهنگى تمام اجزاى جهان را تصديق كرده و همگى گفته اند كه نظم واحد و تدبير يگانه اى بر اين جهان حكومت مى كند و نظامى كه بر منظومه شمسى ما حاكم است بدون كم و زياد، بر يك اتم ـ كه اگر ميليون ها از آن را روى هم بگذاريم، نقطه اى را تشكيل مى دهد ـ نيز حكم فرماست.
قوانين حاكم برجهان آن چنان عمومى و كلى است كه از آزمايش كوچكى در گوشه اى از اين جهان مى توان يك قانون كلى و عمومى كه بر سراسر جهان آفرينش حكومت مى كند، به دست آورد; قانون جذب و دفع در سراسر جهان جارى است، تمام گياهان و جان داران تحت قانون تلقيح توليد مثل مى كنند. تشابه در خلقت حيوانات آن چنان زياد است كه گروهى را بر آن داشته است كه بگويند: همه حيوانات ريشه واحدى دارند.
خلاصه به هر كه بنگريم و از هر كس سؤال كنيم همه، اين حقيقت را تأييد مى كنند كه در سرتاسر جهان هستى، آثار وحدت، يگانگى و نظام واحد به چشم مى خورد.
اگر مبدأ آفرينش، يگانه و يكتا نبود و دو قدرت بر جهان حكومت مى كرد، طبعاً وضع جهان آفرينش غير از اين بود و از اين همه پيوستگى و هماهنگى خبر نبود; زيرا همان طور كه گفته شد دو نقاش زبردست، دو نويسنده توانا و دو تابلوساز هنرمند هر چه هم از نظر ذوق و فكر به هم نزديك باشند، باز اثر ذوق و هنر آن ها يكسان نخواهد بود و استادان خط و هنر اگر دقت كنند مى يابند كه اين دو خط و اين دو تابلو، از دو خطاط و دو هنرمند بوده است.
گفتار امام صادق(عليه السلام) در اين زمينه
امام صادق(عليه السلام) در يكى از سخنان خود، به همين دليل اشاره كرده مى فرمايد:
فلما رأينا الخلق منتظماً و الفلك جارياً و اختلاف اللّيل و النهار

صفحه 157
و الشمس و القمر دلَّ صحّةُ الأمر و التدبير و ائتلاف الأمر على اَنَّ
المدبِّر واحد;
1
منظم بودن جهان آفرينش و پشت سر هم قرار گرفتن شب و روز، حركت منظم خورشيد و ماه، ما را به اين موضوع رهبرى مى كند كه مدبر جهان يكى است و يك قدرت و تدبير بر اين جهان حكومت مى كند.
و نيز هنگامى كه «هشام بن حكم» از آن حضرت براى يگانگى خدا دليل مى خواهد آن حضرت مى فرمايد:
اتّصال التدبير و تمام الصُّنع;2
به هم پيوستگى و دوام نظام هستى و تماميت آفرينش گواه بر يگانگى او است.

1. صدوق، توحيد، ص 244.
2. همان، ص 250.

صفحه 158
درس 22
خداوند يگانه (2)
دليل سوم: حكومت دو خدا بر جهان مايه تباهى است
محاسبات دقيق فلسفى اثبات مى كند كه تعدد آفريدگار سبب فساد و اختلال در دستگاه آفرينش مى گردد، و در قرآن مجيد نيز به اين برهان اشاره شده است. اينك بيان آن:
هرگاه بر زمين و آسمان دو آفريننده حكومت كنند، دو صورت فرض مى شود:
1. دو خداى مماثل و همانند يك ديگر;
2. دو خداى متباين كه با يك ديگر اختلاف و تباين كلى داشته باشند.
هر گاه مماثل هم باشند. مانند دو انسان كه بر اثر شباهت كامل و جهت اشتراكى كه در ميان آن دو، وجود دارد مثل و همانند يك ديگر شمرده مى شوند; در اين صورت همان طور كه در دليل نخست توضيح داده شد لازمه اش اين است كه خدا مركب از دو جزء باشد، يك جزء مشترك كه هر دو دارند و يك جزء غير مشترك، و تركيب ملازم با احتياج است و احتياج با خدا بودن سازگار نيست.

صفحه 159
بنابراين بايد فرض دوم را، يعنى دو خداى متباين كه بين آن دو هيچ وجه اشتراك و شباهتى نباشد مورد بحث قرار دهيم.
ناگفته پيداست كه آثار و افعال دو موجود مباين، بايد مانند ذات خود آن ها مباين و مخالف باشد; زيرا متصور نيست كه دو موجود متباين كه كوچك ترين نقطه اشتراك و وحدتى ميان آن ها موجود نيست از نظر افعال و آثار يك سان و يك نواخت باشند. هرگاه چنين دو خدايى بر جهان آفرينش حكومت كنند، تدبير هر كدام مباين و مخالف ديگرى خواهد بود و نتيجه دو تدبير مخالف، به هم خوردن نظم و از هم گسيختگى روابط و بروز اختلاف در دستگاه آفرينش است. قرآن مجيد هم در اين زمينه مى فرمايد:
( لَوْ كانَ فِـيهِما آلِـهَةٌ إِلاّ اللّهُ لَفَسَدَتا... );1
اگر در زمين و آسمان خدايانى جز خداى واحد بود، زمين و آسمان تباه مى شد.
دليل چهارم: اگر خداى ديگرى بود آثار وجود او نمايان مى شد
برهان ديگرى كه دانشمندان براى يگانگى خدا بيان كرده اند برهانى است كه اساس آن را امير مؤمنان(عليه السلام) در نامه اى كه به فرزند خود امام حسن(عليه السلام) نوشته پى ريزى كرده است.
على(عليه السلام) مى فرمايد:
وَ اعلَم يا بُنَيّ انّهُ لَو كانَ لِرَبِّكَ شَريكٌ لاَتَتكَ رُسُلُهُ وَلَرَاَيتَ آثارَ مُلكِهِ وَسُلطانِه وَ لَعَرَفتَ اَفعالَهُ وَ صِفاتَه وَ لكِنَّهُ اِلهٌ واحِدٌ كَما وَصَفَ نَفسَهُ لايُضادّهُ فى مُلكِهِ اَحَد وَ اَنَّهُ خالِقُ كُلِّ شَىء;2

1. انبياء، آيه 22.
2. نهج البلاغه، نامه 31.

صفحه 160
بدان اى فرزند، اگر براى پروردگار تو شريكى مى بود پيامبرانى از طرف او مى آمدند و آثار قدرت و سلطنت او را مى ديدى و افعال و صفات او را مى شناختى; ولى او خداى يگانه است همان طور كه خود را توصيف كرده است. جهان از آن اوست و كسى معارض او نيست و او آفريننده همه چيزهاست.
در اين چند جمله كوتاه، امير مومنان(عليه السلام) به دو برهان عقلى درباره يگانگى خدا اشاره نموده است:
1. اگر براى خدا شريكى بود آثار قدرت و تسلط او را در جهان مى ديديم و با افعال و صفات او آشنا مى شديم; يعنى اگر جهان، مصنوع دو مدبر بود به طور مسلم بايد آثار دو خدا را در جهان مشاهده مى كرديم و در آن، دو نقشه و تدبير مى ديديم در صورتى كه همه دانشمندان در پژوهش هاى علمى خود جز از يك تدبير و يك نقشه گزارش نمى دهند، اين برهان قبلاً شرح داده شد.
2. اگر براى جهان، خداى ديگرى مى بود قطعاً براى هدايت بندگان خود پيامبرانى اعزام مى كرد و آنان را از تكاليف و وظايفى كه درباره آنان مقرر داشته بود آگاه مى ساخت، در صورتى كه هيچ پيامبرى از طرف چنين خدايى اعزام نشده است و تمام پيامبران آسمانى خود را از سوى خداوند يگانه مبعوث مى دانند و مى گويند كه همه وظايف و تكاليف از طرف خداى يگانه است و در نتيجه از خداى دوم اثرى نيست.
استدلال امام(عليه السلام) بر يگانگى خداوند به شرحى كه بيان شد كاملاً ابتكارى است. براى اين كه با اين استدلال بيشتر آشنا شويم، قدرى درباره آن توضيح مى دهيم:
جاى گفتوگو نيست كه تا خدا و برخى از صفات او ثابت نشود، هرگز نمى توان نبوت پيامبرى را تصديق كرد و گفتار او را درباره خدا پذيرفت،
ولى هر گاه وجود خدا و برخى از صفات او مانند عدل و حكيم بودن با
دلايل عقلى ثابت شد و سپس پيامبرى شخص معينى، از راه داشتن معجزه

صفحه 161
ثابت گرديد و چنين پيامبرى از وحدانيت و يگانگى او خبر داد گفتار او نسبت
به كسى كه به راست گويى و نبوت او ايمان دارد، مفيد و سودمند خواهد بود،
اما نسبت به ديگران كه به پيامبرى او اعتقاد ندارند مفيد نيست. اگر همين
پيامبر براى اثبات يگانگى خدا دليل و برهان عقلى بياورد، براى همگان مفيد خواهد بود.
اكنون كه اين مقدمه روشن شد بايد بگوييم كه مقصود على(عليه السلام) از بيانى كه نقل شد اين نيست كه چون پيامبران آسمانى همگى از يگانگى خداوند خبر داده اند و ما آنان را راست گو مى دانيم، از اين جهت بايد گفتار آنان را پيرامون يگانگى خداوند بپذيريم ـ هر چند اگر مقصود او همين هم باشد، صحيح است ـ بلكه از اين گفتار هدف ديگرى دارد و آن اين كه:
اگر جهان آفرينش دو خدا داشت طبعاً آثار هر دو در صحنه تشريع واعزام پيامبران و نيز در خلقت ديده مى شد; يعنى وجود خود را از طريق دخالت در تكوين و نظام جهان، و تشريع و فرستادن پيامبر و قانون به ما نشان مى داد. در صورتى كه در تشريع و قانون گذارى و فرستادن پيامبر و كتاب از خداى ديگرى خبرى نيست به دليل اين كه هيچ پيامبرى از طرف او نيامده است و هم چنين در جهان آفرينش از وجود قدرت، تدبير و نقشه خداى ديگر، اثرى به چشم نمى خورد; زيرا در اين جهان، جز وحدت نظام و پيوستگى تمام اجزاى آن چيز ديگرى مشاهده نمى شود.
* * *
اين چهار دليل و برخى از دليل هاى ديگر كه براى رعايت اختصار در اين جا بيان نشد يك رشته دلايل عقلى و فلسفى است كه بر يگانگى خدا گواهى مى دهد، كسانى كه با اين نوع استدلال ها مأنوس باشند به آسانى مى توانند از آن ها به يگانگى خدا پى ببرند.

صفحه 162
و اينك بيان ديگرى براى يگانگى خدا ذكر مى شود كه با وجود هر انسانى آميخته است و احتياج به استدلال عقلى و فلسفى ندارد:
دليل پنجم: فطرت و شعور درونى انسان بر يكتايى خدا گواهى مى دهد
همان طور كه در اثبات اصل وجود خدا دو راه داشتيم:
1. از طريق فطرت پى به وجود او مى برديم و هر انسانى خود را در شرايط خاصى خداخواه و خداجوى مى ديد;
2. از طريق مشاهده دلايل وجود او،وجود او را تصديق مى كرديم.
درباره وحدت و يگانگى خدا هم همين دو راه را داريم:
1. راه فطرت;
2. راه استدلال.
چهار برهانى كه قبلاً بيان شد راه استدلال بود، و اكنون راه فطرت:
سرشت هر انسانى بر وحدانيت و يگانگى خدا گواهى مى دهد; زيرا در موقعى كه تمام اسباب مادى و علل طبيعى از كار مى افتد و بشر خود را در لب پرتگاه نابودى مى بيند بى اختيار به يك كانون قدرت كه او را آگاه بر وضع خويش و قادر و توانا بر رفع گرفتارى خود مى داند، متوجه مى شود.
در اين لحظات حساس هر فردى جز به يك نقطه و جز به يك قدرت وسيع، متوسل نمى گردد و پيوسته از او استمداد مى جويد كه مشكلات او را بر طرف سازد.
بنابر اين تنها علم و فلسفه، يگانگى خدا را تصديق نمى كند، بلكه سرشت و فطرت و شعور درونى انسان هم به اين مطلب گواهى مى دهد.

صفحه 163
درس 23
مراتب توحيد
دانشمندان اسلامى، درباره توحيد بحث هاى گسترده اى دارند و توحيد را به چند نوع تقسيم كرده اند: 1. توحيد ذات; 2. توحيد صفات; 3. توحيد افعال; 4. توحيد عبادت.
1. توحيد ذات
در درس هاى گذشته درباره توحيد ذات بحث شد و ثابت گرديد كه خداوند، موجود يكتايى است كه همانند و همتا ندارد. او نه تنها يگانه است، بلكه براى ذات او جزء نيست و از چيزى تركيب نيافته است، نه جزء عقلى دارد (يعنى حتى در تحليل عقلى هم از دو جزء تركيب نيافته است) و نه جزء خارجى، و از هر نظر بسيط است و تركيب در ذات او راه ندارد; البته درباره اين كه خدا مركب نيست در درس هاى آينده بحث خواهد شد.
2. توحيد صفات
مقصود از توحيد صفات اين است كه صفات خدا عين ذات اوست، يعنى اگر

صفحه 164
مى گوييم: خدا عالم است، به اين معنا نيست كه ذات خدا جدا، و علم او جداست، بلكه معنايش اين است كه خدا عين علم است. همين طور وقتى گفته مى شود خدا توانا و زنده است معنايش اين نيست كه توانايى و زنده بودن، زايد بر ذات اوست، بلكه منظور اين است كه ذات او، عين قدرت و حيات است; زيرا در غير اين صورت، نتيجه اين مى شود كه خدا از دو جزء (ذات و صفت) مركب باشد و تركيب همان طور كه گفته شد مستلزم احتياج و نياز است و نياز با خدا بودن كه بايد از هر جهت غنى و بى نياز باشد سازگار نيست.
هرگاه بگوييم كه خداوند از تركيب «ذات» و «صفت» پديد آمده است در اين صورت خداوند مركبى مى شود كه به اجزاى خود احتياج دارد، يعنى اگر هر يك از اين دو جزء نباشد خدايى وجود نخواهد داشت.
اين جاست كه بر پايه برهان فلسفى مى گويند: ذات خداوند عين صفات او و ذات او همان علم، قدرت و ديگر صفاتى ذاتى اوست و هم چنان كه ذات خدا عين صفات اوست، هم چنين هر يك از صفات او عين ديگرى است; يعنى حقيقت علم او غير از قدرت او نيست تا بگوييم: قسمتى از ذات او را علم، قسمت ديگر را قدرت تشكيل مى دهد، بلكه سراسر ذات او علم، قدرت و ديگر صفات ذاتى او مى باشد و نيز صفات او عين يك ديگرند; زيرا اگر چنين نباشد، باز موضوع تركيب ذات از دو جزء (مانند علم و قدرت) پيش مى آيد و تركيب همان طور كه گفته شد با خداوند بودن سازش ندارد.
3. توحيد افعال
بدون ترديد در جهان آفرينش، به يك رشته علل طبيعى كه داراى آثار ويژه اى هستند وجود دارد; مانند درخشندگى خورشيد، سوزندگى آتش و.... در ميان موجودات طبيعى، انسان خود مبدأ هزاران كار و علت حوادث زيادى است.

صفحه 165
اكنون بايد ديد كه اين علل، اين همه آثار چشم گير را از كجا آورده اند؟ واضح است كه آن خداى دانا و توانايى كه آن ها را آفريده،اين همه آثار اعجاب انگيز را به آن ها بخشيده است و هرگز نبايد تصور كرد كه اين آثار مربوط به خود آن هاست و آن ها از خود استقلالى دارند. زيبايى گل، تأثير درمانى گياه، و حتى كارهايى كه خود انسان ايجاد كننده آن هاست همگى از جانب خداست و هيچ پديده اى از خود چيزى ندارد، البته معنى اين كلام اين نيست كه انسان در كارهاى خود مجبور است و اختيارى از خود ندارد. براى توضيح اين قسمت به بيان زير توجه كنيد:
ما دو نوع علت داريم:
الف) فاعل مختار ـ علت مختار;
ب) فاعل مضطر ـ علت مضطر.
منظور از علت و فاعل مختار اين است كه داراى شعور، ادراك، اراده
و اختيار بوده و در انجام عمل مورد نظر خود، مختار و آزاد باشد; مانند
انسان كه در مورد هر كارى دو راه در برابر او وجود دارد، مى تواند انجام
بدهد و مى تواند انجام ندهد و او با كمال آزادى و اختيار، يكى را بر ديگرى ترجيح مى گزيند.
و منظور از علت مضطر و فاعل مضطر درست نقطه مقابل فاعل مختار است; يعنى يا اصلاً فاقد علم و شعور است و يا اگر شعور دارد داراى اراده و اختيار نيست، مانند خورشيد و آتش يا افعال ساير موجودات غير از انسان.
اين كه مى گوييم: كارها از خداست معنايش اين است كه كارهاى انسان در عين اين كه از روى اختيار از او سر مى زند و هم چنين افعال ساير موجودات كه در انجام آن كارها بى اختيار هستند همگى در عين اين كه مربوط به خود آن ها است، مربوط به خداى جهان مى باشد و اگر ارتباط آن ها يك آنْ از خداوند قطع

صفحه 166
گردد و لحظه اى از جانب او نيرويى به آن ها نرسد قادر به انجام هيچ كارى نخواهند بود.
براى توضيح به مثال زير توجه كنيد:
اگر تعدادى لامپ با ولتاژهاى مختلف را در حال نور افشانى ببينيم، تصور مى كنيم كه اين روشنى ها كه منطقه وسيعى را در برگرفته است از خود لامپ هاست، ولى پس از دقت كوتاهى در مى يابيم اين نور افشانى ها مربوط به خود آن ها نيست بلكه مربوط به نيروگاه و دستگاه هاى مولد برق است و اگر يك لحظه ارتباط اين لامپ ها با مركز برق قطع گردد، همگى خاموش مى شوند و نورى نخواهد داشت. بنابراين، نور لامپ ها از خودشان نيست، ولى در عين حال دستگاه لامپ ها و ولتاژ مخصوص آن ها در نحوه درخشندگى شان كاملاً مؤثر است.
گرمى خورشيد و نورانيت ماه، فعاليت هر موجودى از جان دار و گياه و سرانجام اعمال و افعال هر انسان در عين اين كه به خود آن ها استناد دارد و دستگاه هاى مختلفى كه در ساختمان و وجود هر يك از آن ها تعبيه شده است همگى درصدور هر نوع فعلى از آن ها مؤثر است، ولى در عين حال همگى بدون استثنا از مقام ربوبى نيرو مى گيرند و لحظه اى از او بى نياز نيستند، و اگر يك آنْ رابطه آن ها با مبدأ جهان قطع شود چراغ وجودشان خاموش مى گردد.
4. توحيد عبادت
عبادت و بندگى و پرستش از آن خداست و جز او كسى شايسته پرستش نيست; زيرا معبود يكى از دو ملاك زير را لازم دارد و هيچ كدام از آن دو در غير خدا وجود ندارد:
الف) معبود، از نظر كمال از هر نقص و عيب پيراسته باشد.

صفحه 167
ب) معبود پديدآورنده جهان، انسان، بخشنده جسم و جان و بخشنده نعمت و بركت است و اگر يك لحظه رشته فيض او گسسته گردد اثرى از هستى باقى نماند.
اين دو خصوصيت كه فقط در ذات بارى تعالى وجود دارد ايجاب مى كند هر انسان با شعورى در برابر او خضوع كند و او را بپرستد.
انگيزه پيامبران و امامان و اولياى خدا در پرستش، همان جمال و كمال بى انتهاى معبود است. آنان بر اثر معرفت برتر و شناسايى عميق تر و آشنايى بيشترى كه با جهان غيب دارند خدا را از آن نظر مى پرستند كه داراى كمال نامتناهى و جمال نامحدود بوده و از اين نظر شايسته پرستش و تعظيم است. و ديگران خدا را از آن نظر پرستش مى كنند كه كليد جهان هستى در اختيار اوست. به عبارت ديگر، او را عبادت كنند كه مزد بگيرند. در هر حال، خواه علت عبادت، كمال معبود باشد و يا ملاك هاى ديگر، همگى تنها در پروردگار جهانيان وجود دارد، از اين رو پرستش و ستايش مخصوص اوست.
نتيجه بحث اين كه:
1. خدا يگانه است و شريك ندارد;
2. صفات او عين ذات اوست و تعدد به هيچ معنا در ذات او راه ندارد;
3. كارهاى هر موجود و اثر هر مخلوقى در عين اين كه منسوب به خود آن موجود و مخلوق مى باشد، مخلوق خداوند نيز هست;
4. جز ذات اقدس او، موجود شايسته پرستش نيست و عبادت فقط و فقط از آن خداوند است.

صفحه 168
درس 24
تثليث
اكنون كه دلايل يگانگى خدا را بيان كرديم، شايسته است مقدارى درباره تثليث ـ كه اساس آيين كنونى مسيحيت را تشكيل مى دهد ـ بحث و گفتوگو كنيم.
كمتر مذهبى در جهان مانند مسيحيت كنونى دچار ابهام، تاريكى و پيچيدگى است و كمتر مسئله اى در اين آيين، مانند تثليث مبهم و نامفهوم و يا به تعبيرى صحيح تر نامعقول مى باشد.
مرور زمان، تكامل فكرى و كاهش تعصبهاى نارواى مذهبى، دگرگونى هايى در افكار گروهى از دانشمندان مسيحى پديد آورده و سبب شده است كه ميان افكار جديد و معتقدات ديرينه آنان فاصله عميقى به وجود آيد; فاصله اى كه به هيچ وجه نمى توان آن را پر كرد.
آنان در برابر اين مطلب دو نوع فكر مى كنند و از اين دو طريق خود را قانع مى سازند:
1. گروهى مى كوشند با به هم بافتن آسمان و ريسمان به معتقدات ديرينه مسيحيت كه منطق كنونى بشر آن را رد مى كند رنگ منطقى دهند و آن ها

صفحه 169
را به صورت روز پسند در آورند، چنان كه اين كار را درباره تثليث انجام
داده اند.
2. گروهى ديگر خود را از چنگال يك رشته توجيه و تأويل رها ساخته حرف نامعقول ترى مى زنند و مسئله تضاد علم و دين را پيش كشيده و مى گويند: راه علم و دين از هم جداست، و ممكن است دين; اصلى را بپذيرد كه علم آن را با برهان رد كند.
اين دسته غافلند كه پذيرفتن تضاد علم و دين، سرانجام جز باطل ساختن دين چيزى به بار نمى آورد; زيرا اعتقاد انسان به حقانيت هر آيين، از استدلالات عقلى و علمى سرچشمه مى گيرد; در اين صورت چگونه مى توان با اصول عقلى، حقانيت آيينى را اثبات كرد كه خودِ عقل و علمِ بعضى از عقايد، آن را مردود مى شمارد.
تثليث و كتاب هاى دينى مسيحيان
موضوع تثليت در آديان آسمانى سابقه نداشته و مسيحيان پس از رفتن مسيح، سه گانه پرستى را از افراد ديگر گرفته اند ـ كه در درس هشتادم به آن اشاره شده است ـ و آن را با آيين پاك مسيح كه جز يگانه پرستى نبوده است درهم آميخته اند، قرآن در اين باره مى فرمايد:
( ... وَقالَتِ النَّصارَى المَسِـيحُ ابْنُ اللّهِ ذ لِكَ قَـوْلُهُـمْ بِأَفْواهِـهِمْ يُضاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَ نّى يُـؤْفَكُونَ );1
مسيحيان گفتند: مسيح فرزند خداست. اين سخنى است كه آن را به زبان مى گويند (و واقعيت ندارد.) در اين گفتار، آنان از كسانى كه پيش از ايشان به وسيله اين عقيده كفر

1. توبه، آيه 30.

صفحه 170
ورزيده اند تقليد مى كنند خدا آنان را بكشد! چگونه (با ديدن دلايل يگانگى خدا) از راه حق منحرف مى شوند.
قرآن مجيد اين حقيقت را چهارده قرن قبل بازگو نموده است و مرور زمان و بررسى هاى محققان، اين حقيقت را آن چنان روشن كرده است كه خود مسيحيان به آن اعتراف دارند.
تاريخ نشان مى دهد كه پس از درگذشت پيامبران راستين و يا در دوران غيبت آنان، گروهى از پيروان آنان بر اثر اغواى ضلالت گران به بت پرستى روى آورده و توحيد و يگانه پرستى را ـ كه هدف اساسى پيامبران است ـ ترك گفته اند.
گرايش بنى اسرائيل به گوساله پرستى، از نمونه هاى بارز اين موضوع مى باشد.
بنابراين تعجب نخواهيم كرد كه پس از رفتن مسيح(عليه السلام) موضوع سه گانه پرستى، كه نوعى از شرك و بت پرستى است، به محافل مسيحيان راه يافته است.
هم يكى است هم سه تا
اكنون بايد ديد كه مقصود از تثليت چيست؟روشن ترين بيان براى حقيقت تثليث همان است كه در قاموس كتاب مقدس آمده است.
مؤلف اين كتاب مى نويسد:
طبيعت خدايى از سه اقنوم1 متساوى الجوهر مى باشد; يعنى خداى پدر، خداى پسر و خداى روح القدس. خداى پدر خالق جميع كائنات است به واسطه پسر، و پسر، فادى2 و روح القدس پاك كننده است; ولكن بايد دانست كه اين هر سه اقنوم را يك رتبه و عمل است.

1. اصل.
2. كسى كه خود را فداى ديگران كرد.

صفحه 171
اكنون بايد از پيروان اين مذهب پرسيد كه مقصود از اين حرف چيست؟! آنچه در توضيح اين سخن تصور مى شود دو صورت بيشتر نيست و هيچ كدام از آن دو صورت مناسب مقام ربوبى نمى باشد.
1. هر كدام از خدايان سه گانه وجود مستقل دارند و هر كدام با وجود تشخيص خاصى خودنمايى مى كنند; مثلاً همان طور كه هر يك از افراد انسان در خارج براى خود وجود مستقل دارند و هر كدام داراى شخصيتى هستند هم چنين بگوييم: هر يك از اين سه اقنوم براى خود اصلى و وجودى جداگانه دارند. به عبارت ديگر، يك طبيعت است كه سه فرد دارد و هر فردى خداى تام و مستقل است;تثليث به اين معنا همان شرك است كه در ميان مشركان بوده و در مسيحيت به صورت خدايان سه گانه جلوه كرده است.
خنده آور است كه بدعت گزاران محافل كليسا اصرار دارند يك چنين تثليث را با توحيد هماهنگ كنند و بگويند او در حالى كه سه تاست يكى است و در عين اين كه يكى است سه تاست.
آيا اين توجيه جز تناقض گويى و به اصطلاح «كوسه و ريش پهن» چيز ديگرى هست؟ آيا در جهان، فردى پيدا مى شود كه بگويد سه مساوى با يك است.
2. تفسير ديگرى كه براى تثليث تصور مى شود اين است كه هر كدام از اين سه اقنوم، استقلال نداشته باشند، ولى بر اثر تركيب و به هم پيوستگى خداى جهان را تشكيل دهند.
اشكال اين نوع تفسير اين است كه بنابراين خدا مركب از سه جزء خواهد شد و تركيب، ملازم با احتياج است و احتياج، در ذات خدا راه ندارد.
نتيجه اين كه عقيده به سه خدا شرك است و نمى توان گفت سه خدا وجود دارد و در عين حال يك خداست; زيرا اين سخن تناقض است و نيز نمى توان

صفحه 172
گفت يك خداست مركب از سه جزء، زيرا لازمه آن مركب بودن، محتاج بودن خداست و احتياج، با خدا بودن سازش ندارد.
مغالطه كارى
گاهى برخى از مبلغين مسيحيت براى توجيه تثليث در عين وحدت، مثال هايى مى آورند كه مغالطه اى بيش نيست و بدين وسيله مى خواهند تناقض گويى خود را صحيح و پابرجا جلوه دهند;
مثلاً مى گويند: همان طور كه جرم خورشيد، حرارت و نور آن سه چيز است، در عين حال يك خورشيد بيشتر نيست و يا همان طور كه روح انسان، فكر او و كلام او كه از فكرش سرچشمه مى گيرد سه چيز است، ولى در عين حال يكى است، چه مانعى دارد كه ما بگوييم: سه خدا موجود است، حال آن كه يك خدا بيش نيست؟
اين نوع مثال ها براى اغفال افراد ساده لوح شايد خوب و نتيجه بخش باشد، ولى براى دانشمندان مغالطه و سفسطه اى بيش نيست; زيرا جرم خورشيد با نور و حرارت آن تفاوت زياد دارد; جرم خورشيد جسم مخصوصى است مانند اجسام ديگر داراى ابعاد سه گانه، ولى نور و حرارت آن يك نوع انرژى هستند و در هر ثانيه، خورشيد 000/000/4 تن انرژى نور و حرارت توليد و به سوى فضا روانه مى كند. با اين وضع چگونه مى توان گفت جرم خورشيد و انرژى ها يكى است؟! و هم چنين در مثال دوم روح انسان حقيقتى است كه فكر، از تجليات و آثار معنوى آن مى باشد، و سخن گفتن، فعاليت جسمانى بدن است كه پس از تصميم به ابراز فكر از آن استفاده مى كند، فكر در زواياى روح لانه مى گيرد و سخن متكى به دهان و مخارج حروف مى باشد كه از طريق تموج به وجود مى آيد. پس چگونه مى توان گفت روح و فكر و سخن يكى است؟!

صفحه 173
درس 25
خداوند توانا
يكى از صفات آفريدگار جهان «قدرت» و نيز از نام هاى او «قادر» است و مقصود از قادر بودن خداى متعال اين است كه او بر هر كارى ـ كه انجام آن ممكن بوده و محال ذاتى نباشد ـ توانايى دارد.
دليل هاى قدرت خداوند
قدرت و توانايى خداوند جهان را از راه هايى مى توان اثبات نمود. روشن ترين راه، اين است كه در عجايب و شگفتى هاى جهان خلقت
مطالعه و دقت كنيم، زيرا همان طور كه وجود هر پديده اى بر وجود
پديدآورنده آن گواهى مى دهد، خصوصيات آن پديده هم مى تواند ما
را به صفاتى كه در پديدآورنده آن موجود است راهنمايى كند، از بررسى «شاهنامه» شاهكار ادبى شاعرِ معروف فارسى زبان «فردوسى» به دو چيز
مى توان پى برد:
1. اين كه اين اشعار، اثر طبع يك از انسان است;
2. اين كه گوينده اين اشعار، از ذوق ادبى سرشار و قريحه شعرى نيرومندى

صفحه 174
برخوردار بوده است كه در سايه آن توانسته است اين شاهكار حماسى را به وجود بياورد.
و هم چنين از مطالعه آثار ساير سخنوران و نويسندگان مى توان همين دو نتيجه را گرفت.
بنابراين ما از بررسى نظام شگفت انگيز ريزترين موجودات جهان آفرينش، يعنى اتم تا عظيم ترين آن ها يعنى كهكشان ها مى فهميم كه پديدآورنده آن ها قادر و توانا بوده و اين موجودات نشانه قدرت و توانايى او مى باشد.
گسترش روزافزون علوم، نشان دهنده قدرت خداوند جهان است و هر رشته اى از علوم طبيعى كه مربوط به شناسايى نوعى از موجودات جهان است، بسان سكه اى دو روست كه از يك رو ما را به خصوصيات و قوانين پيچيده آفرينش رهبرى مى كند و از روى ديگر به ما مى فهماند كه مبدأ و آفريدگار اين جهان سرشار از قدرت و توانايى است. اگر با تلسكوپى قوى و نيرومند، قدرى در صحنه نيلگون آسمان خيره شويم مى بينيم كه جهان هاى عظيم كهكشان ها، ستارگان، خورشيدها و ماه ها همگى در اين فضاى بيكران شناورند، اين ها همگى روشنگر قدرت عظيم آفريننده جهان مى باشد.
ساختمان پيچيده يك سلول و طبقات اسرار آميز آن، گواهى گويا بر قدرت الهى است. جايى كه يك سلول مى تواند ما را به چنين حقيقتى رهنمون گردد پس به طور حتم سلول هاى بدن يك انسان يا انسان ها و موجوداتى كه در طول تاريخ پا به دايره هستى گذارده اند، مى توانند شاهد زنده و گويايى بر قدرت آفريدگار خود باشند.
راه فطرت
راهنماى ديگر ما به قدرت خداوند متعال همان فطرت پاك انسانى است;

صفحه 175
زيرا همان طور كه فطرت، انسان را به وجود خدا رهبرى مى كند هم چنين او را به قدرت الهى هدايت مى نمايد.
انسان در مواقع سختى و شدت هنگامى كه دستش از علل طبيعى و ظاهرى كوتاه مى شود، ناخودآگاه به نقطه اى متوجه مى گردد كه او را براى رفع گرفتارى و درماندگى قادر و توانا مى داند.
گسترش قدرت
ما خداپرستان نه تنها خدا را بر بعضى از كارها قادر و توانا مى دانيم،
بلكه او را بر انجام هر كار و آفريدن هر چيز كه قابليت انجام و آفرينش
را داشته باشد قادر و توانا مى دانيم و براى قدرت او حد و مرزى قائل
نيستيم، بلكه اعتقاد داريم كه قدرت و توانايى آفريدگار نامتناهى و
بى پايان است.
على(عليه السلام) در نهج البلاغه مى فرمايد:
وَ ما الجَليلُ و اللَطيفُ و الثَقيلُ و الخَفيفُ وَ القَوِيُّ و الضَعيفُ فى خلقِهِ اِلاّ سَواء;1
بزرگ و كوچك، سبك و سنگين، توانا و ناتوان از نظر آفرينش، در برابر خداى بزرگ يك سان است.
يعنى قدرت خداى جهان محدود به حدى نيست تا گفته شود فلان كار را نمى تواند انجام دهد و يا فلان چيز را نمى تواند خلق كند، بلكه بر هر كارى كه محال ذاتى نباشد، توانايى دارد و آفريدن موجودات گوناگون و مختلف در پيش گاه قدرت و توانايى او فرقى ندارد.

1. نهج البلاغه، خطبه 180.

صفحه 176
قرآن مجيد مى گويد:
( أَوَ لَيْسَ الَّذِى خَلَقَ السَّمـواتِ وَالأَرْضَ بِقادِر عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الخَلاّقُ العَلِـيمُ );1
آيا خداوند كه آسمان ها و زمين را آفريده توانايى ندارد كه مانند آن ها (انسان ها) را بيافريند؟

1. يس، آيه 81 .

صفحه 177
درس 26
پاسخ چند پرسش
گاهى سؤال مى شود: آيا خدا مى تواند موجودى مانند خود بسازد، و يا جهان هستى را در تخم مرغى جاى دهد بدون اين كه جهان را كوچك و يا تخم مرغ را بزرگ كند، و يا مى تواند موجودى را خلق كند كه نتواند آن را نابود سازد؟
پاسخ: البته اين پرسش ها و مانند آن ها تازگى ندارد و از قديم ميان مردم معروف بوده و حتى در اين زمينه از پيشوايان بزرگ اسلام و امامان پاك(عليهم السلام) سؤال شده و آن بزرگواران پاسخ داده اند. ما اين جا با بيانى كوتاه به پاسخ اين سؤال ها مى پردازيم.
كارها بر چند قسم است:
1. كارهايى كه انجام آن براى بشر با شرايط كنونى ممكن است، مانند ساختن ماشين و هواپيما براى متخصّصان اين رشته.
2. كارهايى كه با شرايط كنونى بشر، انجام آن امكان ندارد، ولى ممكن است با گذشت زمان و فراهم آوردن شرايطى مخصوص، انجام آن ها ممكن شود; مانند زندگى در كرات آسمانى.
3. كارهايى كه با وسايل عادى و طبيعى به هيچ وجه ممكن نيست، ولى با علل

صفحه 178
ماوراى طبيعى امكان پذير است; مانند گلستان شدن آتش و اژدها شدن عصا، كه انجام اين كارها براى بشرِ عادى و با علل طبيعى ممكن نيست، ولى براى پيامبران الهى و مردان خدا با اتكا به نيروى غيبى قابل انجام است.
4. كارهايى كه به هيچ وجه امكان وقوع ندارد، نه با علل طبيعى و نه با علل ماوراى طبيعى، مانند اجتماع دو نقيض، بودن و نبودن يك چيز در يك زمان، پنج شدن حاصل ضرب 2×2 و امثال اين ها.
قسم اول، دوم و سوم از اين چهار قسم ـ اگر چه قسم دوم و سوم با
در نظر گرفتن علل عادى محال مى باشد ـ ممكن ناميده مى شود; يعنى
اين سه قسم، كارهايى است كه ممكن است انجام شود وخرد پس از مطالعه
و بررسى، تحقق آن ها را ممكن مى داند و اگر بشر عادى، قدرت انجام آن
را نداشته باشد پيامبران و كسانى كه با قدرت الهى ارتباط دارند مى توانند
انجام دهند.
اما قسم چهارم، محال ذاتى است و قابل انجام نيست.
اكنون كه معناى ممكن و محال ذاتى روشن شد به اصل پاسخ پرسش ها مى پردازيم. قدرت هر چه هم زياد باشد و يا مانند قدرت خدا بى پايان باشد بالأخره به كارى تعلق مى گيرد كه انجام آن محال ذاتى نباشد; يعنى از قسم اول، دوم و سوم باشد نه از قسم چهارم.
اين كه مى گوييم: قدرت به كارهاى محال ذاتى تعلق نمى گيرد، معناى آن اين نيست كه قدرت خداوند بزرگ ناقص يا محدود است، بلكه معناى آن اين است كه آن كار قابليت انجام شدن ندارد «و قصور و نارسايى در آفريننده و انجام دهنده نيست، بلكه در قابليت آن كار است»، براى روشن شدن مطلب به اين مثال توجه كنيد:
اگر پارچه اى را در اختيار خياط گذارديم و از او پيراهنى زيبا خواستيم و

صفحه 179
نتواند خواسته ما را انجام دهد گفته مى شود: اين خياط توانايى دوختن لباس زيبا را نداشت;
اما اگر چند آجر و خشت را در اختيار او بگذاريم و از او لباس بخواهيم و او به ما لباس تحويل ما ندهد، گفته نمى شود توانايى او ناقص است، بلكه گفته مى شود: آجر و خشت قابليت لباس شدن را ندارد; او خياط ماهرى است; اما خشت لباس نمى شود.
هم چنين اگر گفتيم: جهان با اين عظمت در تخم مرغ به آن كوچكى جاى نمى گيرد معنى آن اين نيست كه قدرت خداى متعال، محدود يا ناقص است، بلكه اين كار محال ذاتى است و شدنى نيست، زيرا لازمه آن اين است كه تخم مرغ در يك زمان هم كوچك باشد و هم بزرگ و جهان خلقت در يك زمان هم بزرگ باشد هم كوچك.
از اين نظر كه بايد ظرف بزرگ تر از مظروف (چيزى كه در ميان ظرف قرار مى گيرد) باشد بايد تخم مرغ به اندازه اين جهان و يا بزرگ تر از آن باشد و از طرفى چون فرض كرده ايم كه جهان در تخم مرغى جاى گيرد و تخم مرغ به همان كوچكى باقى بماند پس بايد به مراتب از جهان كوچك تر باشد.
اين است كه مى گوييم: چنين فرضى محال است; زيرا مستلزم «اجتماع نقيضين» در يك آن مى باشد.
و همين طور اگر گفتيم: خداوند موجودى همانند خود را نمى آفريند، معناى آن اين نيست كه قدرت خدا ناقص است، بلكه اين كار محال ذاتى است; زيرا لازمه اش اين است كه آن موجود، هم مخلوق باشد و هم نباشد; اگر بخواهد مانند خدا باشد بايد مخلوق نباشد در صورتى كه اگر خدا او را خلق كند مخلوق خواهد بود.
و هر گاه در پاسخ سئوال سوم بگوييم: خداوند نمى تواند موجودى بسازد كه

صفحه 180
از نابود كردن آن عاجز باشد معناى آن اين نيست كه خدا عاجز است، بلكه معنايش اين است كه اين كار محال ذاتى است; زيرا لازمه اش اين است كه آن موجود هم «ممكن الوجود» باشد هم نباشد; چرا كه از سويى مخلوق خداست، پس ممكن الوجود است و معناى ممكن الوجود اين است كه قابل فنا و نيستى باشد و از سويى ديگر گفته مى شود: خدا نتواند آن را نابود كند; يعنى قابل فنا و نيستى نباشد (باشد و نباشد اجتماع دو نقيض است و اجتماع دو نقيض محال است).
على(عليه السلام) در پاسخ يكى از اين پرسش ها فرمود:
اِنَّ اللّه تعالى لايُنسَبُ اِلىَ العَجزِ وَ الَّذى سَاَلتَنى لا يَكُون;1
خدا عاجز نيست و به عجز و ناتوانى نسبت داده نمى شود; ولى آنچه تو مى پرسى شدنى نيست.
نقص از قدرت خدا نيست، بلكه خدا قادر على الاطلاق است و توانايى او بى حد است، اما اين قبيل كارها محال ذاتى است و قابل انجام نيست.

1. صدوق، توحيد، ص 130.

صفحه 181
درس 27
خداى عالِم و دانا
دانشمندان و علماى عقايد و مذاهب، از راه هاى گوناگونى علم خدا را ثابت كرده اند و ما از ميان آن ها به دو دليل اشاره مى كنيم:
1. آفريننده يك دستگاه قطعاً از تمام ريزه كارى هاى آن آگاهى كامل
دارد، آيا مى توان گفت: سازنده يك هواپيما از قسمت هاى علمى و فنى
آن بى خبر بوده است، يا نويسنده يك دائرة المعارف از محتويات آن بى اطلاع مى باشد؟
هرگاه مصنوعى بر اساس نقشه، اندازه گيرى، دقت، نظم و ترتيب ساخته شود ما از اين خصوصيات به عالم بودن سازنده آن پى مى بريم، بنابراين از اين كه تمام موجودات جهان از اتم تا كهكشان طبق نقشه و قوانين منظمى آفريده شده است، به خوبى مى توانيم دريابيم كه جهان هستى از مبدأ دانا و عالمى سرچشمه گرفته است.
نظام هر ورقى از اوراق اين كتاب بزرگ، يعنى جهان هستى گواهى مى دهد كه آفريننده آن از تمام خصوصيات وجودى آن ها آگاه بوده است. قرآن مجيد همين دليل را با لطافت خاصى بيان كرده است:

صفحه 182
( أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِـيفُ الخَبِيرُ );1
آيا خداوندى كه موجودات اين جهان را آفريده است، از خصوصيات آن ها آگاه نيست؟
2. دليل دوم بر علم گسترده خدا و آگاهى او از همه موجودات و رويدادهاى جهان، همان احاطه و نامتناهى بودن وجود او است; زيرا وجودى كه در همه جا حاضر باشد طبعاً از همه چيز آگاه است، همان طور كه اگر وجودى محدود به زمان خاص يا مكان خاصى باشد از غير آن زمان و مكان آگاهى نخواهد داشت. به اين مثال ها توجه كنيد:
حشره ريزى با ديدگان كم فروغ خود روى قالى رنگارنگ راه مى رود. اين حشره در هر لحظه فقط يك نقش و يك رنگ را مشاهده كند و فقط از نقطه خاصى از سطح آن فرش آگاه است، ولى انسانى كه در كنار آن قالى ايستاده با ديدگان پرفروغ خود،همه رنگ ها و نقشه سطح فرش را مى بيند و از همه نقاط آن آگاه است. فرق آن حشره و اين انسان در مثال مذكور اين است كه حشره احاطه به همه فرش ندارد ولى انسان احاطه به آن دارد.
در اطاق كوچكى نشسته ايم كه فقط روزنه كوچكى به بيرون دارد و از آن روزنه به خارج مى نگريم، ناگهان ماشين هايى از كنار اين اطاق مى گذرد. ما از اين روزنه در هر لحظه يك ماشين بيشتر نمى بينيم، ولى كسانى كه روى پشت بام اين اطاق هستندتمام ماشين ها را يك جا و در حال حركت مى بينند.
وضع بشر نسبت به گذشته، آينده و نيز نسبت به بسيارى از موجودات جهان، همانند كسى است كه از روزنه كوچكى ماشين ها را مى نگرد و يا حشره كه فقط از يك سانتيمتر اين جهان خبر دارد.

1. ملك، آيه 14.

صفحه 183
اما خداى بزرگ آفريننده جهان هستى است و هيچ گونه محدوديت زمانى و مكانى و غير در او فرض نمى شود، مانند آن شخصى است كه روى بام اطاق نشسته و همه كاروان مى بيند.
قرآن مجيد هم با بيان هاى مختلف، علم خدا و بى پايان بودن آن را بيان مى كند:
( خَلَقَ كُلَّ شَىء وَهُوَ بِكُلِّ شَىء عَلِـيمٌ );1
خدا همه چيز را آفريده است و به همه چيز عالِم است.
( عالِمُ الغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّة ... );2
داناى به غيب است هيچ چيز از او مخفى نيست.
علم حصولى و حضورى
هنگامى كه به گل هاى شكفته گلستان مى نگريم و در چشم انداز خود مرغانى را بر شاخساران مى بينيم كه به نغمه سرايى مى پردازند تصويرى از آن منظره به وسيله چشم به روح ما كه منبع ادراكات ماست، منتقل مى گردد.
در چنين ادراكى، نصيب ما از خارج (گلستان، مرغ و شاخسار) همان تصويرى است كه به منبع ادراكات ما منتقل مى شوند و در حقيقت آنچه از اين منظره نزد ماست همان صورت و نقش ذهنى ما است. در اصطلاح دانشمندان، چنين علمى كه از راه تصوير و صورت ذهنى انجام مى گيرد و تنها صورتى از خارج نزد ما موجود است، علم حصولى ناميده مى شود.
در برابر علم «حصولى» علمى داريم كه در اصطلاح به آن علم «حضورى»

1. انعام، آيه 101.
2. سبأ، آيه 3.

صفحه 184
گفته مى شود، و مقصود از علم «حضورى» اين است كه خود «معلوم» با وجود خارجى خود بدون واسطه نزد عالم به آن،حاضر باشد.
در اين علم تصوير و عكس بردارى در كار نيست، بلكه همان طور كه گفته شد ذاتِ معلوم، پيش عالِم حاضر است.
به اين دو مثال توجه كنيد:
1. هر فردى با اندكى دقت، خود را نزد خود حاضر مى بيند و ميان خود و درك خود واسطه اى نمى بيند، و اين كه مى گويد: من عالم به خود هستم، معنايش اين نيست كه صورت و عكسى از خود در ذهن دارم، بلكه معناى آن اين است كه خودم نزد خودم حاضر هستم و علم حضورى به خود دارم.
2. كليه احساسات، آلام روحى و عواطف روانى انسان، براى او بدون وساطت نقش ذهنى، مكشوف و معلوم مى شود. انسان، شادى ها و خرسندى ها و آلام و عذاب هاى روحى را احساس مى كند; يعنى همه آن ها را با واقعيتى كه دارند، نزد خود حاضر مى يابد نه اين كه صورت و عكسى از آن ها در ذهن داشته باشد.
اكنون كه به اين دو نوع علم (حصولى و حضورى) تاحدى آشنا شديم لازم است با توضيحى كوتاه بدانيم كه علم خداى بزرگ حضورى است نه حصولى; به اين معنا كه جهان آفرينش با تمام ذرات و خصوصيات خارجى و اسرار آميز و پيچيده خود نزد خدا حاضر است; و اين حضور نه به آن معنا است كه تصويرى از جهان خلقت نزد خدا باشد، بلكه ذرات جهان با ويژگى هاى خارجى خود نزد او حاضرند و از او غايب نيستند; زيرا واضح است كه هر موجودى در هر لحظه به فيض وجود نياز دارد و خداى بزرگ هر لحظه به او وجود مى بخشد و در حقيقت، خلقت هر موجودى لحظه به لحظه ادامه پيدا مى كند، بنابراين هر موجودى، از آغاز وجود خود تا پايان آن، لحظه به لحظه مخلوق خداست و براى هميشه نزد او حاضر است.

صفحه 185
تأثير ايمان به آگاهى گسترده خدا
كسى كه خدا را عالم و آگاه مى داند، يعنى عقيده دارد كه خدا در همه جا حاضر و از همه كارها و نيت ها آگاه است هيچ گاه پيرامون گناه نمى گردد و از آلودگى ها پاك مى ماند و هميشه به فكر اصلاح خويش و بستگان و جامعه خود مى باشد و چون خدا را ناظر اعمال خويش مى داند ستم نمى كند، بندگان خدا را آزار نمى دهد و در حد توانايى خود با ظلم و ستم و مردم آزارها مبارزه مى كند. چون خود را در برابر خدا مى بيند، مى كوشد كه كارهاى خير انجام دهد و خدا را از خود راضى نمايد و از آن جا كه خدا را بر نيت و تصميم خود آگاه مى داند، فكر گناه و اعمال ناروا و بى عفتى و هرزگى و... را هم در سر نمى پروراند، بلكه در سراسر زندگى فقط اين نيت را دارد كه به اجتماع مسلمانان كمك كند و بارى از دوش آن ها برداشته و در راه بهبود وضع دينى و دنيوى آنان قدمى بردارد.
كسى كه خدا را در همه جا حاضر بداند، مانند يوسف صديق در حساس ترين شرايط گناه، از آن دورى مى كند و در جاهاى خلوت و مكان هايى كه از ديد ديگران نيز دور است، در دام شيطان نمى افتد، و اعتقاد دارد كه خدا از كار او آگاه است و براى خدا و به خاطر رضاى خدا از گناه مى گذرد و خود را به آن آلوده نمى كند. اين نيست مگر از اثرات ايمان و عقيده به خدا و علم خدا.
البته خداى بزرگ هم چنين اشخاصى را به پايه هاى بلندى از معنويات و روحيات مى رساند كه در همين دنيا درك و احساس مى كنند كه لذت در اطاعت خداست و هيچ چيز را بر آن مقدم نمى دارند.

صفحه 186
درس 28
خداى حىّ و زنده
حيات و زندگى از ديدگاه يك دانشمند طبيعى اين است كه موجودى داراى احساس و تحرك باشد، مقصود از احساس همان درك جزئى است كه در بدن تمام جان داران و حتى گياهان وجود دارد و تحقيقات و آزمايش هاى دانشمندان ثابت كرده است كه نباتات و گياهان براى خود يك نوع احساس جزئى دارند و مقصود، همان نمو، رشد و حركات مكانى است كه در حيوانات و گياهان وجود دارد; حيات و زندگى از ديدگاه يك دانشمند طبيعى همين است و بس، ولى اگر دقت كنيم معلوم مى شود كه نبايد حيات را منحصر به همين معنا بدانيم; زيرا هر گاه فرض كنيم موجودى به جاى حس، داراى عقل و ادراك و به جاى حركت، مبدأ افعالى در جهان خارج از ذات خود باشد قطعاً براى اطلاق لفظ «زنده» شايسته تر خواهد بود.
مثال روشن اين مطلب، انسان است; زيرا اگر از حيات حيوانى او
كه مبدأ حس بدنى و حركت و نمو اوست چشم بپوشيم و به نيروى
عقلى و فكرى او چشم بدوزيم، همان نيرويى كه به وسيله آن صدها
مسئله علمى و فلسفى و پيچيده را حل مى كند قطعاً براى نام «زنده»

صفحه 187
شايسته تر از حيواناتى مانند حشرات زيرزمينى كه ما آن ها را زنده مى ناميم
خواهد بود.
بنابراين دانشمند طبيعى لازم است قدرى با ما هم گام گردد و بجاى اين كه حيات را به احساس بدنى و حركت مكانى و نمو معنا كند اين طور بگويد:
حيات و زنده بودن يك نوع خصوصيتى است در موجود زنده كه سبب مى گردد آن موجود، مبدأ ادراك و فعل باشد، خواه به صورت احساس جزئى و بدنى باشد يا به صورت كامل تر كه ادراك ناميده مى شود. هم چنين خواه«فعل» به صورت نمو و حركت مكانى باشد يا به صورت ابداع، ايجاد و آفرينش.
خلاصه در حيات و زندگى لازم نيست احساس بدنى، فعاليت و حركت مكانى باشد، بلكه اين تنها حيات حيوانى و نباتى است كه بايد حس بدنى و تحرك داشته باشد،اما در طبقات بالاتر، حيات و زندگى معناى بالاتر و وسيع ترى خواهد داشت.
از اين بيان روشن مى شود كه خداوند «زنده و حىّ» است; زيرا با علمى وسيع و گسترده همه چيز را درك مى كند و نيز مبدأ ميلياردها افعال شگفت انگيز است.
علم و قدرت ملازم حيات است
هرگاه ثابت شد كه خداوند موجودى است دانا و توانا حيات و زنده بودن او هم خودبه خود ثابت مى شود; زيرا معناى زنده بودن جز اين نيست كه دانا و توانا باشد و بنابراين براى اثبات زنده بودن خداى متعال دليلى جز دليل علم و قدرت لازم نيست و دلايلى كه علم و قدرت الهى را ثابت مى كند، حيات او را هم اثبات مى نمايد. البته اين كه خدا را به نام «حىّ» مى ناميم و مى خوانيم از اين نظر است كه آثار حيات را كه همان ادراك و فعل است از او مشاهده مى كنيم وگرنه حقيقت حيات و كيفيت آن در مقام خداوند براى ما به هيچ وجه روشن نيست.

صفحه 188
اگر ما درباره حيات خداوند از معناى حيات در انسان مدد گرفتيم، نه به اين معناست كه حيات الهى مانند حيات انسان است، بلكه فقط براى توضيح و آماده شدن ذهن; يعنى خواستيم بگوييم: براى حيات و زندگى، غير از حيات حيوانى و نباتى، معنايى كه بسيار از آن معنا بالاتر است وجود دارد.
قرآن مجيد هم خدا را به عنوان حىّ و زنده اى كه مرگ براى او نيست توصيف مى كند:
( وَتَوَكَّلْ عَلَى الحَىِّ الَّذِى لا يَمُوتُ );1
بر خداى زنده اى كه مرگ براى او نيست و نمى ميرد توكل و اعتماد كن.

1. فرقان، آيه 58 .

صفحه 189
درس 29
آفريدگار بصير و سميع
بينايى در انسان و حيوان جز اين نيست كه تصوير اشيا از راه مردمك و عدسى چشم، روى پرده «شبكيه» منعكس مى گردد و اعصاب بينايى آن را به مغز مخابره و از آن جا به منبع ادراكات منتقل مى كند و شنوايى در انسان و حيوان اين است كه امواج صوتى به گوش كه ـ داراى پرده و استخوان و اعصاب مخصوص است ـ مى رسد و از آن جا به مغز مخابره و سپس به منبع ادراكات منتقل مى شود; اگر بينايى و شنوايى همين باشد و بس، به طور مسلم نمى توان خدا را با اين دو صفت توصيف نمود; چون خداوند چشم و گوش ندارد، زيرا او ماده نيست تا اين دستگاه هاى مادى را داشته باشد، اما اگر دقت كنيم، در مى يابيم كه در عين حال كه خداى متعال چشم و گوشى مانند چشم و گوش ما ندارد، مى توان او را بينا و شنوا خواند.
يك انسان بينا و شنوا از آن همه فعاليت هاى چشم و گوش چه نتيجه مى برد؟ خواهيد گفت: ديدنى ها و شنيدنى ها را مى بيند و مى شنود، از جهان خارج از وجود خود به وسيله اين دو عضو آگاه مى گردد، بنابراين واضح است كه اگر كسى بدون اين دو عضو از تمام ديدنى ها و شنيدنى ها آگاه باشد و به جاى اين كه

صفحه 190
تصوير و عكس اشيا نزد او حاضر باشد، تمام ديدنى ها و شنيدنى ها با واقعيت خارجى خود، نزد او حاضر باشند، چنين شخصى را به طور قطع مى توان به صفت «بينا بودن» و «شنوا بودن» توصيف كرد.
حقيقت شنوايى و بينايى در انسان همان آگاهى او از ديدنى ها و شنيدنى هاست و فعاليت هاى چشم و گوش او همه مقدمه اين آگاهى هستند. اگر انسان هم مى توانست بدون اين مقدمات از ديدنى ها و شنيدنى ها آگاه گردد، باز به طور قطع مى توانستيم او را سميع و بصير بخوانيم.
خداى متعال نيز از همه ديدنى ها و شنيدنى ها آگاه است; زيرا همان طور كه در بحث علم خدا گفته شد، تمام موجودات جهان با چهره هاى گوناگونى كه دارند پيش او حاضرند و در جهان چيزى نيست كه از خداى متعال پنهان باشد و بر اين اساس تمام ديدنى ها و شنيدنى ها پيش خداى متعال حاضر و خداى جهان از آن ها آگاه است و به اين مناسبت او را بصير و سميع مى خوانيم و مى ناميم.
البته واضح است كه صفت بصير و سميع براى خدا دو شعبه از علم وسيع و گسترده اوست، نه اين كه اين دو صفت در برابر علم خدا دو صفت استقلالى باشند.
قرآن مجيد خدا را با اين دو صفت ياد نموده است:
( وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِـيرٌ );1
از مخالفت با خدا بپرهيزيد و بدانيد كه خداى جهان به كارهاى شما بيناست (اعمال شما را مى بيند).
( ذ لِكَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَـيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْم حَتّى يُغَـيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللّهَ سَمِـيعٌ عَلِـيمٌ );2
خداى نعمتى را كه به قومى عطا كرده است تغيير نمى دهد(نعمت را از آنان سلب

1. بقره، آيه 233.
2. انفال، آيه 53 .

صفحه 191
نمى كند) مگر اين كه آنان خود را و اعمال و نيات خود را تغيير دهند (علت سلب نعمت، اعمال و رفتار و نيات خود آن هاست) و به راستى خدا شنوا و بينا است.
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
هو سميع بصير، سميع بغير جارحة و بصير بغير آلة;1
خدا شنوا و بيناست; شنواست بدون اين كه گوش داشته باشد، و بيناست بدون اين كه چشم داشته باشد.

1. اصول كافى، ج 1، ص 109.

صفحه 192
درس 30
خداوند حكيم
معناى حكيم
بررسى نظام جهان آفرينش، همان طور كه ما را به وجود صانع جهان
رهبرى مى كند، به اراده حكيمانه او در آفرينش جهان نيز دلالت دارد;
زيرا حكيم كسى است كه كارها را حساب شده، متقن و استوار انجام دهد و اعمال و مصنوعات او بر اساس طرح ريزى صحيحى انجام گيرد. ما هنگامى كه در جهان خلقت و اسرار و رموز آن دقيق مى شويم به روشنى در مى يابيم كه اين نظام به بهترين صورت ممكن و به نحوى كه شايسته آفرينش بوده انجام گرفته است.
هر روز علم و دانش گام هاى تازه ترى در كشف رازهاى جهان بر مى دارد
و سير علم از تكامل باز نايستاده و هر روز به رموز تازه اى از اسرار خلقت
دست مى يابد، تا كنون يافته بشر از جهان طبيعت همين بوده كه جهان آفرينش
با اتقان و استحكام خاصى آفريده شده و طراح اين جهان آن چنان كاردان
و حكيم بوده است كه هر چيز را به جاى خويش به بهترين صورت ممكن
قرار داده است.

صفحه 193
جهان چون چشم و خد و خال و ابروست *** كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست
هرچيزى كه هست آن چنان مى بايد *** و ان چيز كه آن چنان نمى بايد نيست
شما به عنوان نمونه در نظام آفرينش خفاش دقت كنيد! اين پرنده چون در روز روشن نمى تواند در جستوجوى روزى باشد ناچار است شب از لانه خود بيرون آمده و به سراغ طعمه برود، ولى در تاريكى شب خطر برخورد با اشياى مختلف وجود دارد.
طراح آفرينش، ساختمان بدن او را با نيرويى شبيه«رادار» مجهز ساخته تا از هر گونه مانع، پيش از رسيدن به آن با خبر گردد.
امير مؤمنان على(عليه السلام) در يكى از سخنان خود زندگى اسرارآميز اين پرنده را نشان حكمت خدا دانسته و مى فرمايد:
و من لطائف صنعته و عجائب حكمته ما ارانا من غوامض الحكمة فى هذه الخفافيش...;1
از مصنوعات دقيق و حكمت هاى شگفت انگيز خداوند كه ما را به رموز پيچيده آفرينش هدايت مى كند چگونگى خلقت اين شب پره هاست... .
اگر خداى متعال به انسان چشم داده تا محيط زندگى و طبيعت زيباى اطراف خود را به روشنى ببيند و براى حفاظت از اين چشم تدابيرى انديشيده است و آن را در جايى گود با حصارهايى استخوانى قرار داده و بر روى آن، سايبان و چترى نهاده تا از ورود عرق پيشانى در آن ممانعت كند و هم چنين براى جلوگيرى از ورود غبار و ذرات پراكنده در هوا آن را با مژگانى مجهز كرده است كه به هنگام

1. نهج البلاغه، خطبه 151.

صفحه 194
باد و گرد و غبار و طوفانى بودن هوا مانند پرده كركره روى هم بيفتد و در عين دخول نور به چشم، از ورود ذرات و غبار جلوگيرى نمايد، اگر خداوند زمين را مهد زندگى قرار داده و براى استقرار زندگى در اين كره، طرح حكيمانه اى ريخته كه پيدايش و دوام زندگى در آن به بهترين صورت امكان پذير باشد.
و اگر جان داران و گياهان را متنوع آفريده و به هر كدام اندام هاى مخصوص و تجهيزات ويژه اى بخشيده است، اين ها همه شاهد حكمت پروردگار و گواه بر اراده حكيمانه اوست.
ساختمان گياهان كوهى كه در نقاط مرتفع پرورش پيدا مى كنند و سهم كمى از آب و رطوبت دارند با ساختمان گياهان كنار آب ها تفاوت زياد دارد. گياهان كوهى، با كرك و پوست ضخيم آفريده شده اند كه آب و رطوبت در آن ها حفظ شده و كمتر تبخير گردند درحالى كه گياهان كنار آب ها با برگ هاى نازك و پوست لطيف خلق شده اند تا آب و رطوبت آن به آسانى در گرمى خورشيد بخار شود. سازمان وجود گياهان و جان دارانى كه در نقاط سردسير و يخ بندان زندگى مى كنند با آن دسته از نباتات و جان داران كه در نقاط گرم سير پديد مى آيند كاملاً متفاوت است و اندام و وسايل حياتى هر كدام، متناسب با محيط زيست آن ها خلق شده است، خلاصه در جهان آفرينش، هر موجودى چه كوچك چه بزرگ به نحو احسن و صورت كامل آفريده شده و از هر گوشه اى از اين جهان جلوه هاى حكمت خداى متعال مشاهده مى شود.
اصولاً ناموزونى و نقص هر كار، نتيجه جهل و نادانى و يا عجز و ناتوانى انجام دهنده آن كار است. هنگامى كه با دليل هاى روشن پذيرفتيم كه خداى متعال داراى علم و قدرت بى پايان است و بر سراسر جهان احاطه كامل دارد و از كمال و نقص هر پديده اى پيش از آفرينش و بعد از آن آگاه است و قدرت و توانايى او آن چنان گسترده است كه مى تواند به هر ممكنى لباس هستى بپوشاند،

صفحه 195
ديگر معنا ندارد با اين علم و قدرت، پديده مورد نظر خود را ناقص و ناموزون پديد آورد.
معناى ديگر حكيم
در اصطلاح دانشمندان، حكيم معناى ديگرى نيز دارند و آن اين كه:
حكيم كسى است كه از كارهاى زشت و قبيح پيراسته باشد و كار لغو و عبث و مخالف با اهداف واقعى خويش انجام ندهد.
حكيم به اين معنا هم يكى از صفات خداى متعال است; زيرا عوامل پديدآورنده كارهاى قبيح، زشت، لغو، عبث و مخالف با اهداف واقعى ـ كه جهل به زشتى عمل، و يا نياز به آن و يا عجز از انجام ندادن آن است ـ در خداى متعال وجود ندارد، و خداى بزرگ از اين عوامل منزه و پاك است.
حكمت به معناى مذكور لزوم اعزام پيامبران را از طرف خداى متعال ثابت مى كند، و دانشمندان در توضيح آن مى گويند:
خداوند بشر را براى هدفى آفريده است و اين هدف جز تكامل معنوى و روحى او چيزى نيست، و چون خود انسان نمى تواند به خودى خود به اين هدف برسد ناچار بايد مربيانى از طرف خداى جهان بيايند تا آنان را به آن هدف رهنمون گردند، بنابراين حكمت خداى حكيم ايجاب مى كند كه پيامبرانى براى مردم بفرستد; زيرا در غير اين صورت هدف آفرينش تأمين نمى شود.
قرآن مجيد خداوند را به صفت حكمت توصيف كرده است و آيات زير حاكى از حكيم بودن خداوند است:
( رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَـلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللّهُ عَزِيزاً حَكِـيماً );1

1. نساء، آيه 165.

صفحه 196
پيامبرانى نويدآور و بيم رسان تا براى مردم پس از برانگيخته شدن پيامبران مستمسك و حجتى بر خدا نباشد (و بر مردم اتمام حجت شده باشد) و خدا عزيز و حكيم است.
( عالِمُ الغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الحَكِـيمُ الخَبِـيرُ );1
داناى پنهان و آشكار است و او است حكيم و آگاه.
( الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَىء خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الإِنْسانِ مِنْ طِـين );2
او (خدايى) است كه هر چيزى را كه خلق كرد نيكو ]خلق[ كرد و خلقت انسان را از گل آغاز كرد.
( قالَ رَبُّنا الَّذِى أَعْطى كُلَّ شَىء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى );3
(موسى(عليه السلام) گفت:) پروردگار ما همان است كه به هر چيزى خلقت (لازم) آن را داد و او را (به استفاده از آن خلقت) هدايت كرد.
شما پس از دقت در مفاد آيات ياد شده، خواهيد يافت كه كدام آيه مربوط به كدام يك از دو معناى حكمت است.

1. انعام، آيه 73.
2. سجده، آيه 7.
3. طه، آيه 50 .

صفحه 197
درس 31
پاسخ چند سؤال
بشر تاكنون در پرتو حس كنجكاوى كه يكى از امتيازات انسان است توانسته به قسمتى از رموز و اسرار جهان آفرينش پى ببرد و گوشه هايى از اين نظام شگرف و نظم شگفت انگيز آن را درك كند.
اگر بشر به حس كنجكاوى مجهز نبود از نظر علم و كمال در همان حالت بى خبرى ابتدايى باقى مى ماند، ولى در سايه اين حس، پرده هاى ضخيم جهل را دريده و با چهره حقيقت آشناتر گشته است.
تكامل فرضيه ها، و به اصطلاح صحيح تر تبدل معلومات بشر و جايگزين شدن فرضيه هاى نو به جاى فرضيه هاى پيشين، نشانه آن است كه علوم انسانى به آخرين مرحله تكامل نرسيده و هنوز در مسير تكامل خود گام برمى دارد.
اين كه غالباً فرضيه ها و افكار علمى در محافل دانشمندان ثبات ندارد و به صورت يك رشته قواعد لرزان و غير استوار عرضه و تلقى مى شود، خود گواه بر محدوديت فكر بشر و عجز و ناتوانى او از ادراك تمام اسرار جهان آفرينش است.
البته نمى خواهيم بگوييم كه تمام معلومات بشر، دست خوش تبدل و تغيير

صفحه 198
است; زيرا در ميان آن ها يك رشته قوانين علمى داريم كه صدها سال است كه بشر نتايج مثبت آن ها را ديده و از طريق برهان عقلى و يا آزمايش هاى علمى به استوارى آن ها پى برده است.
هم چنين نمى خواهيم زحمات توان فرساى دانشمندان را در طريق كشف مجهولات و رازهاى طبيعت ناديده بگيريم و ارزش آن ها را به بهانه اين كه فرضيه هايى لرزان هستند، انكار كنيم; زيرا همان طور كه شك، مقدمه يقين و انتقاد، اساس اصلاح است، فرضيه هاى غير ثابت هم پايه و اساس كشف رازهاى نهفته طبيعت است.
آنچه براى ما فعلاً مطرح است اين است كه بگوييم: انسان نمى تواند ادعا كند كه بر همه اسرار آفرينش آگاه است و از اين جهت اگر به راز برخى از پديده ها پى نبرد فوراً لب به اعتراض بگشايد و بگويد: چرا خداوند حكيم اين پديده بى فايده را آفريده است؟!
يكى از دانشمندان بزرگ معاصر به نام «انيشتين» مى گويد:
معلومات بشر نسبت به مجهولات وى بسان نردبانى چند پله است نسبت به فضاى وسيع جهان و بشر از نردبان علم به جز چند پله بالا نرفته است.
نزديك ترين موجود به انسان خود انسان است، آيا او خود به طور كامل خويش را شناخته است يا اين كه از اقيانوس رازهاى وجود خود جز به مقدارى اندك، دست نيافته است؟
«آلكسيس كارل» دانشمند فرانسوى در كتاب «انسان موجود ناشناخته» مى نويسد:
انسان در واقع يك مجموعه سراپا ابهام است كه نمى توان او را به سادگى درك كرد... نواحى وسيعى از دنياى درونى ما هنوز ناشناخته مانده و بيشتر پرسش هايى كه محققان و مطالعه كنندگان زندگى انسان مطرح كرده اند، بى پاسخ مانده است.

صفحه 199
واقع بينان منصف
مردان بزرگ و انديشمند هر موقع در برابر مجهولى قرار گرفته اند و به پديده هايى برخورده اند كه به اسرار آن پى نبرده اند لب به اعتراض نگشوده و با تواضع گفته اند:
ما به طور اجمال مى دانيم كه تمام پديده هاى جهان خلقت، روى حساب و نقشه صحيح و براى هدفى آفريده شده است و اگر ما به راز و اسرار آن ها نتوانستيم پى ببريم اين از كوتاهى عقل و درك ماست و بايد به انتظار آن روز باشيم كه با پيشرفت علم و تحقيق، راز آن ها براى ما كشف گردد.
اشكال:
اما در ميان دانشمندان به گروهى كوته فكر بر مى خوريم كه عجولانه داورى كرده و نيافته ها و ندانسته هاى خود را دليل بر عدم وجود حكمت در آفرينش مى دانند و لب به اعتراض باز مى گشايند و مى گويند:
اگر آفرينش جهان زير نظر يك مبدأ حكيم انجام گرفته پس چرا پديده هاى بى فايده را آفريده است، مانند:
1. زايده آپانديس كه به صورت لوله كوتاه بن بستى در انتهاى روده كوچك قرار دارد;
2. دو غده اى كه در دو طرف گلوى انسان به نام «لوزتين» وجود دارد;
3. پستان مرد;
4. لاله گوش.
پاسخ:
در پاسخ اين اعتراضات و امثال آن ها به نكات زير توجه كنيد:
يك) اگر تمام اوراق كتاب آفرينش را به دقت مى خوانديم و تمام نقاط آن

صفحه 200
كاملاً براى ما آشكار بود و مى دانستيم كه اين پديده ها به راستى بى فايده است، در اين صورت جا داشت به حكمت آفريدگار جهان اعتراض كنيم، ولى در حالى كه ما تازه با الفباى علوم آشنا شده ايم و مجهولات ما بسيار بيشتر از معلومات ماست، اين اعتراض به هيچ وجه جا ندارد و خود دليل بر بى اطلاعى و غرور است.
در حقيقت بايد بگوييم كه در اين اعتراض ها كلمه «ندارد» جايگزين كلمه «نمى دانم» شده است، و واضح است كه هر گاه ما براى چيزى فايده اى «ندانستيم»، دليل بر آن نيست كه آن چيز فايده اى «ندارد».
دو) بر فرض پذيرفتيم كه اطلاعات بشر نسبت به اسرار خلقت به پايه نهايى رسيده و بشر تمام صفحات كتاب قطور آفرينش را خوانده و فهميده و براى هر موجودى خاصيت و فايده اى پيدا كرده، ولى درباره برخى از موجودات به فايده اى برخورد نكرده است، در اين صورت بايد بگوييم: هر گاه دانشمندى كتاب قطورى كه ميليون ها صفحه دارد به دقت بخواند و تمام صفحات و سطور آن را حاكى از علم، دانش، هدف و حكمت نويسنده آن بيابد، ولى در اين ميان به چند كلمه يا چند سطرى برخورد كند كه از خواندن يا فهيمدن آن عاجز و ناتوان بماند نبايد در اين هنگام، درك نكردن خود را دليل بر بى معنايى آن كلمه يا سطر بپندارد، بلكه بايد حكمت، علم و دانشى كه در بقيه كتاب به كار رفته است دليل براين بگيرد كه اين چند كلمه و سطر هم معنايى دارد كه به درك آن نرسيده است.
سه) اتفاقاً علم و دانش بشرى به فايده و راز خلقت برخى از همين پديده ها كه مورد اعتراض قرار گرفته است، پى برده و اعتراض را از ريشه ويران ساخته است، زيرا امروز ثابت شده است كه «لوزتين» نقش موثرى در ساختن گلبول هاى سفيد دارند و ميكرب هايى كه از راه دهان و يا بينى وارد گلو مى شوند در آن جا به وسيله آن گلبول ها از بين مى روند.

صفحه 201
علاوه بر اين بايد گفت «لوزتين» قرنطينه طبيعى بدن مى باشند; زيرا تورم و التهاب آن زنگ خطرى است براى انسان كه او را بيدار كند تا در مقام مبارزه و معالجه بر آيد، و همين طور در لاله گوش ثابت شده است كه در تشخيص جهت صوت و صدا و انتقال امواج صوتى شنوايى تأثير به سزايى دارد.
به هر حال اگر ما براى موجود و يا موجوداتى فايده اى نيافتيم، حق نداريم با عجله قضاوت كنيم و بگوييم اين موجود هيچ فايده اى ندارد; زيرا ندانستن ما دليل بر نبودن نمى شود.
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
حَقُّ اللّهِ عَلى خَلقِهِ اَن يَقُولوا ما يَعلَمُونَ وَ يَكُفُّوا عَمّا لا يَعلَمُون;1
حق خدا بر بندگان خود اين است كه هر چه را كه به آن علم دارند بگويند و از (گفتن و اظهار نظر و داورى درباره) چيزهايى كه نمى دانند، خوددارى كنند.

1. اصول كافى، ج 1، ص 50 .

صفحه 202
درس 32
خداى غنى و بى نياز
در چشم انداز هستى هر منظره زيبا و شكوهمندى كه چشم را مى نوازد و هر كمال و جمالى كه انسان را به شگفتى وامى دارد همگى جلوه ذات خداست و از وجود او سرچشمه مى گيرد و به عبارت ديگر، وجود خداوند مبدأ و منبع همه نوع كمال است و هيچ گونه محدوديت و نقص در او معنا ندارد، بنابر اين اوموجودى است غنى و بى نياز، زيرا نيازمند به كسى مى گويند كه فاقد كمالى باشد كه به آن نياز دارد، اما كسى كه همه كمالات از وجود او سرچشمه مى گيرد نيازمند بودن براى او معنا ندارد.
به بيان ديگر، خداى نيازمند، خدا نيست; زيرا در اين فرض، احتياج به كسى خواهد داشت كه نياز او را بر طرف سازد و كسى كه نياز او را برطرف مى سازد اگر خودش بى نياز مطلق باشد او خدا خواهد بود، و در غير اين صورت او هم به شخص ديگرى نياز دارد تا نقص او را كامل كند.
قرآن مجيد مى فرمايد:
( يا أَيُّها النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللّهِ وَاللّهُ هُـوَ الغَنِىُّ الحَمِـيدُ );1

1. فاطر، آيه 15.

صفحه 203
اى مردم شما (همگى) به خدا نيازمنديد و خداست كه بى نياز (و از هر نقص و عيبى منزه) و ستوده است.
اگر خداوند بندگان خود را به عبادت و پرستش امر مى كند براى اين نيست كه او به عبادت آنان نياز دارد، بلكه چون عبادت مايه تربيت و موجب كمال روحى انسان است كه او را بشناسند و پرستش كنند و در حقيقت بايد گفت: عبادت و بندگى، لطفى است كه پروردگار بر بندگان خويش ارزانى داشته است.
قرآن مجيد مى گويد:
( وَقالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِى الأَرضِ جَمِـيعاً فَإِنَّ اللّهَ لَغَنِىٌّ حَمِـيدٌ );1
موسى به قوم خود گفت: اگر شما و همه مردم روى زمين كافر شويد (و دست از عبادت و بندگى برداريد و كفر وكفران نعمت را پيشه خود سازيد، بر دامن كبريايى اش ننشيند گرد; زيرا) خدا بى نياز و ستوده است و به هيچ كس و هيچ چيز نياز ندارد.

1. ابراهيم، آيه 8 .

صفحه 204
درس 33
صفات سلبى (1)
خداوند جسم نيست و مكان ندارد
آنچه كه بعد دارد و در فاصله بين دو نقطه قرار دارد «خط» گويند و آنچه داراى دو بعد است، يعنى طول و عرض دارد و عمق ندارد «سطح» گويند و هر چيز كه سه بعد دارد، يعنى داراى طول، عرض و عمق است و بتوان آن را با حواس پنج گانه ظاهر درك كرد «جسم» گويند. جسم با تحقق خود خلئى را كه مكان مى نامند پر مى كند، بنابر اين هيچ جسمى خالى از مكان نبوده و بى نياز از آن نيست.
اگر فرض كنيم خدا جسم است، در اين صورت وجود او همراه با مكانى خواهد بود كه در آن جاى گيرد، و به اين مكان نياز خواهد داشت، و نياز، با خدايى، سازگار نيست.
و نيز هر جسمى مركب از اجزاست و هر مركبى به اجزاى خود نيازمند است. پس اگر فرض كنيم خدا جسم است بايد او را مركب و نيازمند بدانيم در حالى كه گفته شد. نياز و احتياج با خدا بودن و دارا بودن همه كمالات سازگار نيست.
پيشوايان بزرگ اسلام با بيان هايى محكم، جسم بودن را از خدا نفى كرده اند.

صفحه 205
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
سُبحانَ مَن لا يَعلَمُ كَيفَ هُوَ لَيسَ كَمِثلِهِ شَيٌء وَ هُوَ السَميعُ البَصيرُ لا يُحَدُّ و لا يُحَسُّ.... و لا يُحيطُ بِهِ شىْء و لا جِسم;1
منزه است خدايى كه كسى جز او نمى داند كه ذات او چگونه است، هيچ چيز مانند او نيست و او شنوا و داناست، محدود و محسوس نيست، كمالات او حد و انتها ندارد... با حواس درك نمى شود جسم نيست.
و يا در جاى ديگر مى فرمايد:
إنَّ الجسمَ مَحدُودٌ متناهِ و الصُّورَةُ مَحدُودَةٌ مُتَناهِيَةٌ فَاذا احتَمَلَ الحَدَّ احتَمَلَ الزِيادَةَ و النُقصانَ و إذا احتَمَلَ الزِيادَةَ و النُّقصانَ كانَ مَخلُوقاً.2
امام ششم در اين جمله ها با برهانى بسيار محكم جسم بودن را از خدا نفى مى كند، توضيح اين كه:
تمام اجسام به حكم داشتن سه بعد (طول، عرض و عمق) ومحدود بودن هر كدام از آن ها، محدود خواهند بود; يعنى قابل كم و زياد شدن هستند و هر چيزى كه محدود و قابل كم و زياد شدن باشد، مخلوق خواهد بود، و خالق و آفريدگار جهان محدود نيست و هيچ حد و مرزى براى او فرض نمى شود; زيرا حد مرز داشتن نشانه مخلوق است.
رفع اشتباه
اين جا تذكر يك نكته لازم است و آن اين كه به كار رفتن برخى از الفاظ مانند «دست» در قرآن مجيد درباره خدا دليل بر جسم بودن خدا نيست; زيرا در اين

1. صدوق، توحيد، ص 98.
2. همان، ص 99.

صفحه 206
قبيل كلمات به حكم عقل و تصريح دانشمندان ادب، معانى كنايى منظور است; مثلا وقتى گفته مى شود: ( يَدُ اللّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ );1 دست خدا بالاى دست آن ها است، منظور قدرت خداست همان طور كه در مثل معروف فارسى: «دست بالاى دست بسيار است» همين معنا منظور است.
و همين طور در آيه ديگر كه خداى متعال مى فرمايد:
( ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَىَّ );2
اى ابليس چه چيز مانع تو شد كه بر مخلوقى كه با دستان خود او را آفريدم سجده نكنى؟
منظور از دست همان قدرت است.

1. فتح، آيه 10.
2. ص، آيه 75.

صفحه 207
درس 34
صفات سلبى (2)
خدا ديده نمى شود
انسان با حواس پنج گانه خود، با موجوداتى ارتباط دارد كه در قلمرو حس بوده و زير چتر اين حواس قرار دارند، با چشم ديدنى ها، با گوش شنيدنى ها، و با سه قوه ديگر مزه ها، بوها; نرمى، زبرى، سردى و گرمى را درك مى كند و از آن جا كه غالباً وسيله درك وى همين حواس پنج گانه بوده و بيشتر معلومات وى را چيزهاى محسوس تشكيل مى دهد يك نوع اعتياد به علوم حسى و تجربى پيدا كرده است و پيوسته خواهان آن است كه همه چيز را با حواس خود درك كند و گويا مايل نيست كه وجود اشياى غير محسوس را تصديق كند.
اما همين انسان هر چه هم خود را دربست در اختيار علوم و دانش هاى حسى و لمسى قرار دهد، باز با بررسى كوتاهى مى يابد كه دايره هستى منحصر به محسوسات نيست، و در جهان چيزهايى وجود دارد كه از قلمرو حس و لمس و ديدن بيرون است.
چند مثال:
1. فرض كنيد زير درخت سيبى نشسته ايم، ناگهان سيبى از درخت مى افتد و

صفحه 208
همگى مى دانيم سقوط سيب، پديده اى است كه علت دارد و علت آن جز جاذبه زمين چيزى نيست، آيا جاذبه زمين جزو حقايق است و يا جزو افسانه ها؟ به طور مسلم جزو حقايق است، اما نه از آن حقايقى كه با چشم ديده شود و يا با يكى از حواس پنجگانه درك شود، بلكه حقيقتى است موجود كه از اثر آن به وجود آن پى مى بريم گرچه آن را با چشم نمى بينيم.
2. هنگامى كه نور خورشيد بر يك ظرف بلورى بتابد در آن سوى بلور هفت رنگ به قرار زير ديده مى شد: قرمز، نارنجى، زرد، سبز، آبى، نيلى و بنفش و غير از آن هفت رنگ، رنگ ديگرى ديده نمى شود، اما آيا رنگ منحصر به همين هفت تاست و يا آن كه پيش از قرمز و بعد از بنفش، رنگ هاى ديگرى كه به آن ها مادون قرمز و ماوراى بنفش گفته مى شود وجود دارد؟ امروز از نظر علمى ثابت است كه غير از آن هفت رنگ، رنگ هاى ديگرى موجود است كه با چشم ديده نمى شود، ولى از اثر آن ها مى توان پى به وجود آن ها برد; مثلاً اگر نورهاى هفت گانه را روى پرده اى منعكس كنيم و گرماسنج را در معرض رنگ هاى مختلف قرار دهيم و اثر حرارت هر يك از اين رنگها را اندازه گيرى كنيم، خواهيم ديد كه هر موقع گرماسنج به آن سوى قرمز برسد تكان بيشترى مى خورد و حرارت بيشترى از خود نشان مى دهد.
3. اصوات و صداهايى در جهان وجود دارد كه براى بشر قابل شنيدن نيست، اما بسيارى از حيوانات آن ها را مى شنوند; زيرا امواج صوتى در حد مخصوصى براى ما قابل درك و شنيدن است.
4. ذره غبارى كه در هوا با چشم مى بينيم، از هزارها اتم تشكل يافته است كه آن ها قابل ديدن نيستند، وجود «الكترون»هاى سيار به دور «پروتون»ها همگى از حقايقى است كه با اصول عقلى و رياضى ثابت شده است نه با ديدن و لمس كردن.

صفحه 209
5 . قدرى در حيات و زندگى خود بينديشيم، حقيقت حيات چيست؟ براى ما روشن نيست، بلكه آنچه ما درك مى كنيم يك رشته آثارى است كه از وجود حيات در جان دار حكايت مى كند; مثلا مى بينيم جان دار تا زنده است حس، حركت و توليد مثل دارد، اما هنگامى كه جان خود را از دست داد، اين آثار را ندارد. بنابر اين وجود حيات و زندگى قابل انكار نيست در صورتى كه با حواس پنج گانه درك نمى شود و ديدنى نيست.
6. عواطف هر يك از ما به دوستان و بستگان قابل انكار نيست. مهر
و محبت از عالى ترين تجليات روح و روان مى باشد، آيا مى توان وجود آن ها
را انكار كرد يا نه، آيا مى توان آن ها را با چشم ديد و يا با حواس پنج گانه
درك كرد؟
آيا صحيح است كسى وجود اين ها را به بهانه اين كه با چشم ديده نمى شوند انكار كند؟ بسيار دور از انصاف و تحقيق است كه كسى نديدن يا حس نكردن چيزى را دليل بر نبودن آن بداند و يا بگويد: هر موجودى حتماً بايد با چشم ديده شود.
البته اين مثال ها كه ذكر شد برخى با چشم عادى و حواس عادى قابل درك نيستند; ولى با چشم مسلح و وسايل مناسب قابل ديدن يا درك شدن مى باشند، ولى برخى ديگر به هيچ وجه هر چند حواس خود را هم به آخرين وسايل، مجهز و مسلح كنيم باز قابل ديدن و لمس شدن نيستند، اين قسم دوم همان موجوداتى هستند كه در اصطلاح «مجرد» ناميده مى شوند.
زيرا موجودات اين جهان بر دو قسمند: مادى، مجرد.
موجود مادى آن است كه با چشم و حواس عادى و يا حواس مسلح قابل درك است،اما موجودات مجرد به هيچ وجه محسوس و ديدنى نيستند و بايد از آثار وجودى آن ها به وجود آن هاپى برد;

صفحه 210
مثلاً روح انسان، فكر و انديشه او، علم و آگاهى او موجوداتى هستند «مجرد» كه به هيچ وجه در قلمرو حس و درك ظاهرى قرار نمى گيرند.
به عبارت ديگر،از طريق تجربه و آزمايش پى به حقيقت مادى پى برد. و در لابراتوار و آزمايشگاه، هستى آن ها را اندازه گيرى كرد در صورتى كه موجود مجرد به هيچ نحو در آزمايشگاه قابل اندازه گيرى نيست.
تا اين جا به اين نتيجه رسيديم كه دايره هستى منحصر به موجودات مادى نيست، بلكه موجودات مجرد از ماده هم در آن فراوان يافت مى شود و نيز همه موجودات مادى هم با حواص پنج گانه عادى قابل درك و لمس نيستند.
بنابراين هيچ جاى ترديد و اشكال نيست كه خدا ديده نمى شود; زيرا خدا ماده و جسم نيست تا ديده شود و واضح است كه چيزهايى ديده مى شوند كه جسم و مادى باشند، اما وجودى كه از ماده و ماديات مجرد است و جسم نيست، به هيچ وجه و در هيچ زمان قابل رؤيت و ديده شدن نيست.
و به عبارت ديگر اگر بگوييم: خدا ديده مى شود، در اين صورت بايد
بگوييم كه خداوند جسم و ماده است و جسم بودن و ماده بودن با نيازمند بودن و مركب بودن ملازم است. نتيجه اين مى شود كه ما آنچه را ما خدا فرض كرده ايم خدا نباشد، بلكه مثل خود ما جسم، مركب، محتاج به اجزا و نيازمند به
مكان باشد.
قرآن مجيد مى گويد:
( لا تُدْرِكُهُ الأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِـيفُ الْخَبِـيرُ );1
ديده ها نمى توانند او را درك كنند; ولى او ديده ها را درك مى كند و او لطيف و آگاه است.

1. انعام، آيه 103.

صفحه 211
على(عليه السلام) در اين باره مى فرمايد:
الحمدُللّهِ الذَّي لا تُدرِكُهُ الشَواهِدُ وَ لا تَحويهِ المَشاهِدُ و لاتَراهُ النَواظِر.1
كه معناى جمله سوم «و لا تراه النواظر» اين است: و چشم ها او را نمى بيند. مردى به نام «ذعلب» از على(عليه السلام) مى پرسد:
خداى خود را ديده اى؟
ـ خدايى را كه نديده باشم پرستش نمى كنم.
ـ چگونه او را ديده اى؟
ـ چشم هاى ظاهرى او را درك نمى كند، اما دل ها به وسيله ايمان او را مى بيند.2
بنابراين اگر در برخى از آيات قرآن مجيد و يا روايات، تعبيراتى ديديم كه با جسم بودن و ديده شدن خداى متعال سازش داشت بايد به كمك دليل هاى عقلى، قرآنى و روايتى، آن تعبيرات را طورى معنا كنيم كه معناى جسم بودن و ديده شدن را نداشته باشد; مثلاً بگوييم: معناى ديدن خدا، ديدن رحمت اوست و منظور از ملاقات با خدا ملاقات جزاى اعمال است و يا معناى صحيح ديگر.

1. نهج البلاغه، خطبه 180.
2. صدوق، توحيد، ص 308.

صفحه 212
درس 35
خداوند عادل و دادگر
عدل، از صفات الهى است. بسيارى از مباحث عدل الهى با بحث حكيم بودن او پيوند ناگسستنى دارد و از همان راهى كه حكيم بودن خدا ثابت شد عادل بودن او هم ثابت مى شود; زيرا يك معناى حكيم اين است كه كار زشت و قبيح انجام نمى دهد. ظلم هم يكى از كارهاى قبيح و زشت است كه خدا از انجام آن پاك و منزه است.
اصولا عواملى كه باعث ارتكاب ظلم و ستم مى شود، عبارتند از: جهل به ظلم بودن چيزى و يا جهل به زشت بودن ظلم، احتياج و نياز به آن ظلم، مجبور بودن در انجام آن و هيچ يك از اين عوامل را نمى توان درباره خداى عالم و بى نياز و مختار تصور نمود.
از سوى ديگر عدل يكى از صفات كمال و ظلم يكى از نقايص به شمار مى رود و واضح است كه خداى متعال سرچشمه همه كمالات است و از اين نقص (ظلم) منزه مى باشد.
چرا عدل جزو اصول دين و مذهب شمرده مى شود؟
همان طور كه بيان شد عدل مانند ساير صفات يكى از صفات خداست، علت

صفحه 213
اين كه اين صفت جزو اصول دين و مذهب و در رديف توحيد و امامت قرار گرفته است و شيعه آن را از صفات ديگر خدا جدا نموده و مستقلاً آن را اصل قرار داده است دو مطلب است:
1. اهميتى كه اين مسئله در حل بسيارى از بحث هاى اعتقادى دارد; زيرا عدل و حكمت الهى پايه بسيارى از عقايد «عدليه» را تشكيل مى دهد از اين جهت شايسته است كه به صورت اصل مستقل عنوان گردد.
2. روزى كه علم كلام تدوين گرديد مسئله صلاحيت عقل براى
تشخيص حسن و قبح و نيكى و زشتى افعال، دانشمندان علم كلام را دو دسته كرد:
گروهى گفتند: كه عقل نمى تواند خوبى ها و بدى ها را از هم تشخيص دهد و براى تشخيص آن بايد از شرع الهام بگيرد و آنچه را شرع نيك بداند نيك است و آنچه را او زشت و قبيح بنامد زشت و قبيح خواهد بود. بر اين اساس چون عقل قادر به تشخيص خوبى ها و بدى ها نيست نمى تواند درباره عدل و ظلم داورى كند و بگويد: عدل، نيك و حَسن است و ظلم زشت و قبيح، و اگر داورى كرد رأى او پذيرفته نمى شود و بنابر اين ديگر دليل ندارد خدا را به عدل توصيف كنيم و او را از ظلم و ستم منزه بدانيم، بلكه هر چه را خدا انجام داد همان شايسته مقام اوست خواه در نظر ما و به عقل ما با عدل و داد تطبيق كند و يا نكند.
در برابر اين دسته، دانشمندان شيعه و گروهى از دانشمندان اهل تسنن «معتزله» صلاحيت عقل را براى تشخيص خوبى و بدى تأييد كرده و او را يگانه داور اين دادگاه دانسته اند و چون در نظر عقل، ظلم و تعدى از صفات زشت و ناپسنديده است، گفته اند: بايد خدا را از اين صفت منزه بدانيم.
از اين رو، اين گروه عدل را شعار خود قرار داده و از اين جهت حساب خود را از آن گروه جدا ساخته و به نام «عدليه» ناميده شده اند و صفت عدل خدا را در

صفحه 214
رديف ساير اصول دين قرار داده اند تا امتيازى باشد بين آنان و گروه نخست از اهل تسنن كه «اشاعره» ناميده مى شوند.
عدل تكوينى و تشريعى
براى توضيح حقيقت عدل الهى لازم است درباره آن، قدرى گسترده تر بحث كنيم.
عدل الهى بر دو قسم است:
1. عدل تشريعى
حقيقت عدل تشريعى را بايد در دو مورد جستوجو نمود:
يك) تكليف هاى الهى و دستورهاى آسمانى كه به وسيله پيامبران بر مردم فرو فرستاده است بر اساس عدل و داد استوار است و خداوند در تكاليف و دستورات خود، قدرت، توانايى و اندازه امكانات بندگان را در نظر مى گيرد و بر همان اساس وظايفى براى آنان تعيين مى كند.
دو) در روز رستاخيز بر اساس عدل و داد ميان افراد داورى مى كند و هيچ گاه به افراد نيكوكار و بد كار به چشم نگاه نمى كند و اگر در زمينه هاى مساعد و شرايط خاصى گنهكارى را عفو كند هيچ گاه به افراد مؤمن و صالح،كيفر بد نمى دهد.
قرآن مجيد مى گويد:
( وَلانُـكَلِّفُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَـنْطِقُ بِالْحَـقِّ وَهُـمْ لا يُـظْلَمُونَ );1

1. مؤمنون، آيه 62.

صفحه 215
براى هيچ كس بيش از توانايى اش وظيفه تعيين نمى كنيم و نزد ما كتابى است (نامه اعمال) كه حق را بيان مى كند و به آن ها ظلم نمى شود (و هر كس پاداش عملى را كه انجام داده مى بيند).
2. عدل تكوينى
در اين قسم از عدالت، سخن درباره وظايف و تكاليف الهى بر بندگان و پاداش روز جزا نيست، بلكه محور بحث در اين قسم، نظام آفرينش و اين كه اين نظام بر اساس عدل و داد استوار است مى باشد.
معنى عدل در آفرينش اين است كه در جهان، تعادل حكومت كند و سراپاى آن موزون و متعادل بوده و در تركيب اجزاى آن، تناسب و تعادل كاملاً رعايت شده است.
اثبات اين نوع عدالت بر عهده بررسى نظم جهان است و بشر با بررسى هاى علمى تا آن جا كه دست يافته، غير از نظم، حساب، تناسب و اين كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست، چيزى نيافته است.
و اين كه در روايت آمده: «بِالعَدلِ قامَتِ السَمواتُ و الاَرضُ;1 زمين و آسمان ها بر عدل استوار است» مطلب بسيار متينى است; زيرا اگر فاصله كرات و وضع و حركت هاى آن ها با حساب معين و متعادلى انجام نمى گرفت، هر آنْ محكوم به نيستى و زوال بودند.

1. تفسير صافى، سوره الرحمن، ذيل آيه ( وَ وَضَعَ المِـيزانَ ).

صفحه 216
درس 36
چهار پرسش و پاسخ آن (1)
1. اگر خدا عادل است پس چرا گاه و بى گاه حوادثى رخ مى دهد كه جز زيان و ضرر و كشتن گروهى و زير و رو كردن خانه ها نتيجه اى ندارد، اگر خدا عادل و حكيم است چرا كام شيرين انسان ها را به انواع بلاها و مصيبت ها تلخ مى سازد؟
2. و اصولاً چرا بايد عاقبت زندگى مرگ باشد و اين هيولاى مهيب هميشه در جلوى چشم انسان ها باشد؟
3. از اين ها گذشته چرا بايد استعدادهاى انسان ها با هم متفاوت باشد كه يكى در مدت كوتاهى به عالى ترين هدف برسد و در مقابل، ديگرى هر چه كوشش كند به جايى نرسد؟
4. و اشكال ديگر اين كه فقر و بدبختى و گرسنگى كه هميشه دامنگير گروهى از انسان هاست چه خاصيت و حكمتى دارد؟
پاسخ اجمالى
در پاسخ اين سؤال ها و اشكال ها مى توان يك جواب اجمالى داد و آن اين كه: هنگامى كه با دليل هاى عقلى و قانع كننده، ثابت شد كه خداوند جهان حكيم و

صفحه 217
عادل است و هيچ گاه كارى را بر خلاف حكمت انجام نمى دهد و اگر ما در زندگى خود به يك رشته حوادث و رويدادهايى بر خورد كرديم كه نتوانستيم حكمت و مصلحت آن را درك كنيم بايد بگوييم: حتماً آن ها داراى مصلحت و حكمتى مى باشد كه ما به آن پى نبرده ايم.
البته اين جواب اجمالى براى كسانى كه ايمان محكم و اعتقاد راسخ به خداى متعال و عدالت و حكمت او دارند كافى است، اما براى سايرين بايد خوب توضيح داده شود تا اشكال از ذهن آنان بيرون برود.
پاسخ سؤال اول
داورى درباره بلاها و مصيبت ها و اين كه اين نوع پديده ها جز ضرر و زيان و تباهى و خرابى سود ديگرى ندارند بستگى به اين دارد كه وضع عمومى جهان با تمام ابعاد آن براى ما روشن باشد سپس داورى كنيم كه اين پديده جز بدى و ضرر نتيجه ديگرى ندارد و واضح است كه چنين احاطه اى بر اوضاع عمومى جهان براى ما ممكن نيست.
يك فيلسوف هر چه هم با ديد مطلق و آزاد رويداد مورد نظر خويش را بررسى كند فقط از نقطه مصالح مردم مرز و بوم خود و دريچه زمان خويش مى تواند درباره آن داورى كند و هرگز نمى تواند از زمان مشخص زندگى خود گامى فراتر نهد، در حالى كه داورى صحيح در اين موارد، علاوه بر نظر وسيع، نياز به آن دارد كه از علل و انگيزه ها و هم چنين نتايج و مقدمات آن پديده از ازل تا ابد آگاهى داشته باشد.
چه بسا ممكن است كه يك پديده و رويداد از يك بعد كوچك بى فايده و زيان بار جلوه كند، ولى با در نظر گرفتن ابعاد ديگر، در گذشته و آينده مفيد و سودمند باشد.

صفحه 218
آيا در جهان، فيلسوفى پيدا مى شود كه شعاع يك پديده و رويداد را تا اعماق ازليت و ابديت پيش برد و هر حادثه اى را در مجموع ابعاد زمان و مكان با تمام رگ و ريشه ها و شاخ و برگ هاى آن مورد بررسى قرار دهد و سپس داورى كند كه مثلاً سيل بنيان كنى كه به ويرانى قسمتى از شهرها منجر مى گردد و گروهى را مى كشد و عده اى را بى خانمان مى سازد سر تا سر زيان بار است.
طوفانى در شعاع چند كيلومترى بوجود مى آيد و چند درخت را از جاى مى كند، اگر در علل پيدايش آن دقت كنيم خواهيم ديد كه چه بسا اين طوفان معلول وزش باد مفيد و سودمندى در هزاران هكتار زمين بوده كه قطعات ابر را از سواحل دريا با خود همراه داشته و به بيابان هاى سوزان و سرزمين هاى آماده اى رسانيده است. اگر كمى بالاتر رويم خواهيم ديد كه باد در نقطه وسيع ترى به صورت نسيم ملايمى بوده كه به روح و روان ساكنان آن جا فرح و شادى بخشيده است.
بشر در ارزيابى پديده هاى آفرينش دچار يك نوع خود بينى خاص است و به همه چيز و به هر پديده از عينك سودجويانه خويش مى نگرد. هر گاه حادثه اى به سود او و بستگان و دوستان او بود، بى درنگ به وجد و شادى بر مى خيزد و اگر فردى مؤمن باشد به شكرانه آن، پيشانى بر خاك مى سايد و در غير اين صورت آن را بلا، آفت، بدبختى و تيره روزى تلقى مى كند.
يك چنين داورى بسان درگيرى ابر قدرت ها در نقطه اى از جهان مى باشد كه هر گروه و دسته اى آن را از ديده منافع خويش تفسير مى كند، گروهى آن را نعمت و پيروزى و برخى آن را شكست سياسى تلقى مى كنند.
از اين بيان روشن گرديد كه تقسيم سطحى پديده ها به خير و شر، علتى جز تنگى نظر و يك بعدى بودن مطالعه و داورى ندارد.
اصولاً هر پديده اى را اعم از نيك و بد، زشت و زيبا بايد با نظام جهان سنجيد

صفحه 219
و آن را جزئى از مجموع جهان آفرينش دانست و سپس درباره آن داورى نمود، چه بسا براى بقاى نظام آفرينش، انفجارى در نقطه اى ضرورت داشته باشد كه از فروريختن نظام گيتى جلو گيرى كند، اين انفجار هر چند گروهى را نابود و آبادى هايى را ويران مى كند، اما در عين حال مطابق با حكمت و عدالت پروردگار است.
آثار تربيتى بلاها
بلاها و مصايب در تربيت و پرورش فضايل اخلاقى انسان آن چنان مؤثرند كه كمتر عاملى از نظر تأثير به پايه آن مى رسد، اينك به برخى از آثار ارزنده آن اشاره مى كنيم:
1. شكوفايى استعدادهاى نهفته
انسان ها با استعدادهاى گوناگون گام به پهنه هستى مى نهند، ولى براى شكفتگى استعدادهاى نهفته شرايطى لازم است كه اين بذر را در وجود انسان به حركت و جنبش و به تربيت و پرورش در آورد. انسان در پرتو مصايب، قواى دماغى خود را به كار مى اندازد و به قله هاى مرتفع علم و آگاهى مى رسد و اگر سختى ها و محروميت ها نبود هرگز بشر از نردبان علم بالا نمى رفت.
بنابراين بايد گفت مصايب و مشكلات و بلاها، مادر خوش بختى و كانون راحتى است و اگر زندگى دور از آلام و مصائب بود هرگز بشر به راحتى هاى موجود دست نمى يافت.
2. استقامت و پايدارى
يكى ديگر از آثار تربيتى مصايب اين است كه در انسان روح مقاومت و

صفحه 220
پايدارى را تقويت مى كند و او را در برابر حوادث صبور و بردبار، بار مى آورد و طوفان حوادث نمى تواند درخت وجود او را از جاى بكند. پدر و مادر كه مراقبند فرزند آنان در كشمكش حوادث و مصايب قرار نگيرد سخت در اشتباهند، اين بچه ها در طوفان حوادث بسان درخت بيدى بر لب جويبارند كه بهر بادى مى لرزند و در گردباد حوادث بسان پر كاهى از اين سو به آن سو پرتاب مى شوند، ولى افراد بلاديده و زجر كشيده مانند سنگ ها و كوه هاى استوارى هستند كه در برابر بادهاى سهمگين و يا سيل زورآزمايى از جا نمى جنبند.
همان طور كه فولاد در پرتو آتش سخت تر مى شود و چاقو به وسيله سوهان تيزتر مى گردد، شدايد و سختى ها نيز انسان را مصمم تر و برنده تر مى سازد.
تانبيند رنج و سختى مرد، كى گردد تمام *** تا نيايد باد و باران، گل كجا بويا شود
* * *
پايدارى و استقامت ميخ *** سزد ار عبرت بشر گردد
بر سرش هر چه بيشتر كوبى *** پايدارى بيشتر گردد
3. زنگ بيدارباش
از آثار ثمربخش مصايب، بيدارى انسان و توجه او به جهان غيب و وارستگى او از جهان ماده است، زندگى شيرين و لذيذ مايه غفلت است و سبب مى شود كه انسان در لذايذ ماده و علايق نفسانى آن چنان فرو رود كه جز لذات جسمانى و لذت بدنى و خوشى چند روزه دنيا، به هيچ عنصر اخلاقى و فضيلت انسانى توجه پيدا نكند.
وقتى نظام شيرين به هم مى خورد و اسباب و مقدمات مادى از كار مى افتد و پرده هاى ضخيم غفلت دريده مى شود و انسان خود را در كام مرگ و نابودى

صفحه 221
مى بيند، در اين وقت ارتباط و پيوستگى خود را با جهان غيب استوارتر
مى سازد. بشر غرق در نعمت، مانند مسافرى است كه بايك وسيله سوارى كه
در آن وسائل استراحت فراهم است، مسافرت مى كند; به طور مسلم مسافرت با چنين وسيله مجهزى آن هم با سرعت زياد، در جاده آسفالت، خواب و غفلت
را بر انسان آن چنان مستولى سازد كه در طول مسافرت چيزى را درك نمى كند، ولى هنگامى كه راننده پا روى ترمز مى گذارد، وضع زندگى دگرگون مى شود
و از خواب و غفلت بيدار مى گردد. بلاها و مصايب نيز كه چرخ هاى زندگى
را از گردش باز مى دارند و زنگ توقف را به صدا در مى آورند، در حقيقت
مانند ترمزى است كه بشر را از خواب و غفلت كه نتيجه زندگى شيرين است، بيدار مى كند.
قرآن مجيد در اين زمينه مى فرمايد:
( وَما أَرْسَلْنا فِى قَرْيَة مِنْ نَبِىٍّ إِلاّ أَخَذنا أَهْلَها بِالبَأْساءِ وَالضَّـرّاءِ لَعَلَّهُمْ يَـضَّـرَّعُونَ );1
هيچ پيامبرى را در هيچ دهكده و شهرى نفرستاديم مگر آن كه مردم آن ها را به شدت و سختى دچار نموديم تا شايد (متنبه شده و) به ما متوجه شوند.
( وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِـينَ وَنَقْص مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّـهُمْ يَـذَّكَّـرُونَ );2
قوم فرعون را به خشك سالى و كمى ميوه دچار نموديم تا شايد متذكر گردند.
در حقيقت مصايب و بلاها مانند سيلى هاى سخت و گران آن پزشك حاذق است كه پس از انجام عمل جراحى به چهره بيمار كه در بى هوشى فرو رفته مى نوازد و او را با ضربه هاى سخت از خواب گران كه ممكن است به قيمت جان

1. اعراف، آيه 94.
2. همان، آيه 130.

صفحه 222
او تمام شود، بيدار مى كند; و گويى بلاها و مصايب، نعمت هايى است كه به صورت قهر تجلى مى كند.
هرگاه انسان از اين پيش آمدهاى ناگوار، بهره معنوى بَرد و به راستى بيدار گردد، اين پيش آمدها براى او لطف، احسان و نيكى خواهد بود، ولى اگر باز هم از خواب بيدار نشود آن جاست كه بايد گفت: اين شخص گرفتار مصيبت شده است، چه مصيبتى از اين بالاتر كه وسيله خوش بختى و بيدارى انسان پيش بيايد، ولى باز او توجه نكند و به خواب ادامه دهد.

صفحه 223
درس 37
چهار پرسش و پاسخ آن (2)
پاسخ سؤال دوم (مرگ)
مى گويند: چرا خداى بزرگ انسان را در كام مرگ فرو مى برد، آيا صحيح است كوزه گرى سبويى را از خاك و گل بسازد و سپس آن را بشكند، آيا ساختن و خراب كردن كار صحيحى است؟!
از سخنان ايراد كنندگان پيداست كه آنان براى انسان يك حيات و زندگى بيشتر قائل نيستند و مرگ را پايان آن مى دانند و براى آفرينش انسان هدفى جز اين كه چند روزى در اين جهان بخورد و بپوشد، بزند و بتازد، و يا با درد و رنج فراوان هم دم و دمساز گردد چيز ديگرى قائل نيستند.
به راستى اگر حقيقت زندگى انسان در همين زندگى عادىِ چند روزه خلاصه مى شد و گام از چارچوب طبيعت بالاتر نمى نهاد و چراغ هستى او با مرگ وى براى هميشه خاموش مى گشت، جاداشت كه اين سؤال مطرح شود كه خداى متعال چرا انسان را مى آفريند و سپس چراغ پر فروغ زندگى او را خاموش مى كند.
اما هر گاه مرگ سر آغاز زندگى نوين باشد و بشر با مرگ از منزلى

صفحه 224
به منزل كامل تر كوچ كند و نيستى براى او نباشد اين اشكال و سؤال
بى مورد است.
بر اساس فلسفه الهى، مرگ پايان زندگى نيست، بلكه دروازه ابديت وپيوستگى است و هدف از زندگى چند روزه جز اين نيست كه انسان خود را براى يك زندگى كامل تر آماده سازد.
واضح است كه كيفيت زندگى جاودانى در آن سرا، مربوط به نحوه كردار و رفتار و زندگى ما در اين جهان مى باشد و آنچه در اين جهان كاشته ايم در سراى ديگر درو خواهيم كرد. زندگى بشر مانند آن بازرگانى است كه بخشى از عمر خود را صرف تجارت و بازرگانى كند سپس دست از كار و كوشش مى كشد و از سود فعاليت هاى گذشته خود به زندگى ادامه مى دهد.
دليل جاودانى بودن انسان
دانشمندان دلايل جاودانى بودن انسان را به بيان هاى گوناگون ثابت نموده اند، يكى از آن ها اين است كه انسان هميشه توجه به آينده دارد و يكى از آرزوهاى او جاويدان ماندن است;ميل به جاودان ماندن در تمام افراد انسان موجود است. جان داران از خطرى كه جان آن ها را تهديد مى كند مى گريزند و همگى ميل به حفظ حيات و زندگى موجود خود دارند و در انسان علاوه بر اين ها آرزوى خلود و ابديت نيز هست و از آن جا كه در نظام طبيعت هيچ ميلى گزاف
و بيهوده نيست، مى توان آن را گواه بر بقاى انسان پس از مرگ دانست.
به عبارت ديگر، هر ميل و احساسى كه در انسان به صورت اصيل خودنمايى كند، خود گواه بر وجود كمال بالاترى است كه اين حس آن را تعقيب مى كند; مثلاً حس كنجكاوى كه پديدآورنده علوم و صنايع است، خود گواه بر وجود علومى است كه به آن حس، عليت و تحرك مى بخشد; حس زيباخواهى و

صفحه 225
زيبادوستى دليل بر وجود زيبايى هاست كه اين حس آن ها را تعقيب مى كند; حس تشنگى گواه بر وجود آب است، اگر آب نبود تشنگى وجود نداشت و همين طور اگر جاودانگى، خلود و ابديت براى انسان نبود، ميل به آن در نهاد او قرار داده نمى شد.
قرآن مجيد هم هدف از آفرينش انسان را بازگشت به سوى خدا كه نشانه خلود و جاودانى بودن اوست، بيان مى كند:
( أَفَحَسِـبْتُمْ أَنَّما خَلَـقْناكُمْ عَـبَثاً وَأَنـَّكُمْ إِلَيْنا لا تُـرْجَعُونَ );1
آيا تصور مى كنيد كه شما را بيهوده آفريده ايم و شما به سوى ما باز نخواهيد گشت.
و نيز در روايات وارد شده است كه مرگ كوچ كردن از منزلى است به منزل ديگر (نه اين كه نيستى و فنا باشد).
پاسخ سؤال سوم
اختلاف استعدادها چرا؟
ايرادكنندگان، از يك اصل اساسى غفلت كرده اند و آن اين كه اختلاف در ذوق، هوش و درك مايه بقاى زندگى اجتماعى انسان است، و اگر همه افراد از نظر ذوق و استعداد يك نواخت بودند رشته زندگى اجتماعى از هم مى گسست; زيرا اختلاف ذوق ها سبب مى شود كه افراد جامعه به صورت يك فردى در آيند كه داراى اعضاى مختلف بوده و هر عضوى از او رافع قسمتى از نيازهاى او باشد.
روان شناسان مى گويند: تمام افراد بشر با استعدادهاى ويژه اى آفريده
شده اند، آنچه مهم است اين است كه شخص ذوق خود را دريابد و بداند

1. مؤمنون، آيه 115.

صفحه 226
كه عقربه استعداد خود را بايد به چه سمتى متوجه سازد و در اين
صورت مأيوس ترين افراد مى توانند در كارى كه شروع مى كنند پيروزى كامل به دست آورند.
در جهان فردى را پيدا نمى كنيم كه براى هيچ كارى شايستگى نداشته
باشد و هيچ نوع كار اجتماعى از دست او بر نيايد، چيزى كه هست اين
ما هستيم كه برخى از كارها را پر اهميت و بعضى ديگر را بى اهميت جلوه مى دهيم و سر انجام گروهى را كه به آن كارهاى به اصطلاح غير مهم دست مى زنند به روز سياه مى نشانيم. به عبارت ديگر در نظام اجتماع، وجود استعدادهاى مختلف لازم و ضرورى است و براى گردش چرخ هاى اجتماع لازم است افراد جامعه از استعدادها و ذوق هاى گوناگون برخوردار باشند، ولى بايد دارندگان همه مشاغل زندگى آبرومندى داشته باشند و اگر خود انسان ها شرايطى پيش آوردند كه زندگى بر عده اى سخت و ناگوار شد، نبايد به حساب عدل الهى گذاشت.
البته نبايد مصالح اجتماعى را فداى مصالح فردى كرد. درست است كه همه مى خواهند رئيس، مدير كل و مهندس و پزشك باشند، ولى آيا با اين خواسته زندگى اجتماعى انسان امكان پذير است، و در صورت امكان به سود بشر است؟ به طور مسلم پاسخ منفى است.
امير مؤمنان (عليه السلام) به اين حقيقت اشاره مى كند، آن جا كه مى فرمايد:
لايَزالُ الناسُ بِخَير ما تَفاوَتوُا فَاِذا استَوَوا هَلَكُوا;1
تا مردم با هم تفاوت دارند در خير و رفاه هستند ولى هنگامى كه بخواهند از هر نظر يك سان باشند نظام زندگى آن ها ازهم مى پاشد.

1. صدوق، امالى، چاپ قديم، ص 267.

صفحه 227
پاسخ سؤال چهارم
فقر و بدبختى و گرسنگى
معناى رازق بودن خدا اين است كه خداوند بشر را با نيروى خلاق
انديشه و قواى فعال بدنى آفريده و سفره اى به نام طبيعت در برابر
او گسترده است كه هرگاه براى تحصيل روزى به كار و كوشش بپردازد،
مى تواند روزى خود را به دست آورد. در تمام مراحل زندگى، كار و كوشش شرط اساس دست يافتن به روزى است، چيزى كه هست نوع فعاليت ها
نسبت به مراحل عمر بشر فرق مى كند. فعاليت كودك شير خوار جز اين
نيست كه پستان مادر را بمكد و هر چه گام بالاتر نهد، تكليف او بيشتر
مى شود تا روزى كه جوان نيرومندى گردد. در اين موقع شرط تحصيل روزى، همان فعاليت و كار و كوشش و بهره گيرى از مواهب الهى است كه دست آفرينش در جهان پديد آورده است و هر فردى با استعداد از نيروى فكر و انديشه و با به كار بستن نيروى بدنى مى تواند از اين سفره گسترده الهى
بهره مند گردد.
بنابراين اگر گروهى ستمگر با پديد آوردن يك نظام غلط اجتماعى گروهى ديگر را به روز سياه نشاندند و روز به روز دامنه اختلاف طبقاتى را گسترش دادند نبايد آن را به حساب خدا گذارد. هرگز نبايد گرسنگى هاى قاره آفريقا، هند و... را به حساب خدا و عدل الهى بگذاريم و بگوييم: گرسنگى آن ها به خواست خدا و در دست خدا است; زيرا به خوبى پيداست كه اين جنايات فجيع، ساخته افكار شيطانى غول هاى اقتصاد غرب است كه اموال و ذخائر ملت ها را به عناوين گوناگون غارت نموده و مردم را از حقوق حقه خود محروم ساخته اند. چه بسا آنان براى حفظ قدرت اقتصادى خود ميليون ها تن مواد غذايى را تلف مى سازند

صفحه 228
تا وضع اقتصادى آنان ثابت بماند، درحالى كه مى دانند ميليون ها بشر در گوشه و كنار جهان از گرسنگى جان مى سپارند.
مثلاً در آمارهاى مربوط به سال هاى پيش مى خوانيم كه در هند ده ميليون نفر از گرسنگى جان سپردند و در مقابل در سال 1960 ميلادى 120 ميليون تن نان در انبارهاى آمريكا از بين رفت و همين رقم كافى بود كه يك سال تمام، ميليون ها نفر از جمعيت گرسنه جهان را سير كند. خلاصه فقر و گرسنگى در اثر ظلم و ستم خود مردم پيدا مى شود و اگر عدالت و نوع دوستى جاى گزين ظلم و ستم بشود، همه ملل از سفره عام الهى استفاده خواهند كرد.

صفحه 229
درس 38
صفات ثبوتيه و سلبيه
صفات ذات و فعل
صفاتى كه خداوند داراى آن هاست صفات ثبوتيه يا جماليه ناميده مى شود; مانند قدرت علم، حيات، حكمت و عدالت، و به طور كلى هر صفتى كه گفته مى شود خداوند آن را دارد از صفات ثبوتيه و جماليه است.
در مقابل صفاتى كه خداوند متعال از آن ها منزه است، صفات سلبيه يا جلاليه ناميده مى شود، مانند اين كه مى گوييم: خدا شريك ندارد، جسم نيست، مكان ندارد، ديده نمى شود، مركب نيست، نيازمند نيست، عجز، جهل، مرگ و ظلم در او راه ندارد و اصولاً خداى متعال از همه نقص ها پاك و منزه است و هر صفتى كه اثبات نقص كند، از خداى متعال سلب و نفى مى شود، و به همين مناسبت اين صفات، صفات سلبيه يا جلاليه ناميده شده است.
صفات ذات و فعل
صفات ذات، يعنى صفاتى كه در توصيف ذات به آن ها جز ذات به چيز ديگرى نياز نداريم و تصور ذات در توصيف او به آن ها كافى است، مانند صفت

صفحه 230
قدرت، علم، سميع بودن و بصير بودن و حيات. اين ها صفاتى است كه اتصاف خداى متعال به آن ها احتياج به بودن چيز ديگر يا فعل ندارد; خدا عالم است چه وجود ديگرى باشد چه نباشد، خدا قادر است چه كارى انجام بدهد چه ندهد، خدا زنده است خواه موجود ديگرى وجود داشته باشد يا نداشته باشد.
در مقابل، صفات فعل به صفاتى گفته مى شود كه اتصاف خداى متعال به آن ها نياز به اين دارد كه فعل او هم در نظر گرفته شود، مانند عدالت، حكمت، خالق بودن، رازق بودن، كه اگر خداوند كارى انجام ندهد، حقيقت اين صفات تحقق نمى پذيرد.
اتصاف خدا به رازق بودن و روزى دهندگى هنگامى صحيح است كه خدا مخلوقاتى داشته باشد و به آن ها روزى بدهد و همين طور ساير صفات فعل.

صفحه 231
درس 39
توضيح يك شعر
در گذشته براى اين كه دانش پژوهان صفات الهى را بهتر حفظ كنند اين شعر را به آن ها مى آموختند:
عالم و قادر و حىّ است و مريد و مدرك *** هم قديم و ازلى، هم متكلم صادق
نه مركب بود و جسم، نه مرئى نه محل *** بى شريك است و معانى، تو غنى دان خالق
در بحث هاى گذشته درباره اين كه خدا عالم و قادر وحىّ است، و نيز درباره اين كه مركب و جسم نيست، و مرئى و ديده شدنى نيست و نيز شريك ندارد و غنى و بى نياز است توضيح داده شد.
براى تكميل بحث، لازم است درباره «مريد»، «مدرك»، «قديم و ازلى»، «متكلم»، «صادق» و «اين كه خدا محل حوادث قرار نمى گيرد و بى معانى است، يعنى صفات او عين ذات او است» توضيح داده شود.
خدا مريد است
هنگامى كه انسان كارى مانند نوشتن كتاب را در نظر مى گيرد و آن
را به سود خود تشخيص مى دهد، در خود حالت اشتياق به انجام آن را

صفحه 232
مى يابد و تصميم به انجام آن مى گيرد; اين حالت را در انسان اراده
مى نامند.
اراده به اين معنا هرگز درباره خدا صحيح نيست و نمى توانيم او را به اين معنا «مريد» بدانيم.
اراده خدا و مريد بودن او يكى از دو معنا را مى تواند داشته باشد:
1. علم داشتن; كه در اين صورت اراده و علم خداى متعال يك معنا خواهد داشت، و «مريد» بودن صفت جداگانه اى نخواهد بود.
2. ايجاد و پديد آوردن اشيا; و اين كه مى گوييم: خدا اراده كرد كه انسانى را خلق كند، يعنى او را خلق كرد و به عبارت ديگر، خداوند مثل ما نيست كه قبلاً تصميم بگيرد و سپس انجام دهد، بلكه اراده او همان آفرينش اوست; زيرا هرگاه براى خدا مثل خودمان اشتياق و تصميم فرض كنيم، لازمه اش اين است كه او محل حوادث قرار گيرد، و در حالى كه خدا محل حوادث نيست و اينك توضيح آن:
خدا محل حوادث نيست
دگرگونى ما بر اثر نوسان هاى حالات ما بر كسى پوشيده نيست; گاهى با سهو و نسيان، با غم و اندوه، با خشم و غضب، و... دست به گريبانيم و گاهى در مقابل، موجى از سرور و شادى، خوبى و خوشى به ما رو مى آورد و زندگى را به كام ما شيرين مى سازد.
دفترچه عمر انسانى سه برگ بيش ندارد و در هر چند سالى برگى از اين دفتر ورق مى خورد و با به هم خوردن هر ورق، فصلى از عمر سپرى مى گردد و اين سه فصل، كودكى، جوانى و پيرى است.
امّا ذات خداى متعال، مانند انسان ها در معرض چنين حوادثى قرار نمى گيرد;

صفحه 233
زيرا اين حالات يك نوع انفعال هايى است كه براى موجوداتى رخ مى دهد; كه عواملى از خارج، در دات آن ها تأثير مى كند، نه درباره خداوند كه هرگز محكوم هيچ عاملى نمى گردد.
هشام بن حكم از امام صادق(عليه السلام) پرسيد: آيا خداى بزرگ خشنودى
و خشم دارد؟ آن حضرت فرمود: آرى، لكن نه مانند خشنودى و خشم
بندگان. خشنودى وى عبارت است از پاداش نيك او و خشم او عبارت
است از كيفر و عذاب او، بدون اين كه حالتى بر ذاتش عارض شود كه او را تحريك يا تهييج نمايد، و حالش دگرگون شود، زيرا خشم و غضب و خشنودى به اين معنا از صفات مخلوق عاجز نيازمند است و خداى متعال از اين صفات منزه است.1
خدا مدرك است
يعنى شنيدنى ها را مى شنود، و ديدنى ها را مى بيند و ساير درك شدنى ها را درك مى كند. در بحث هاى گذشته گفته شد معناى شنيدن و ديدن خدا همان علم اوست به شنيدنى ها و ديدنى ها، و معناى مدرك بودن او هم همان علم اوست به درك شدنى ها.
خدا قديم و ازلى است
چيزى كه نبوده و بعداً پديد آمده است، حادث خوانده مى شود و هر موجود حادث، وجوددهنده اى لازم دارد. در مقابلِ حادث، قديم است كه به چيزى گفته مى شود كه سابقه نيستى نداشته و وجوددهنده لازم نداشته باشد. قديم به اين

1. صدوق، توحيد، ص 169.

صفحه 234
معنا از صفات خداى متعال است و قديم و ازلى دو كلمه اند كه داراى معناى واحدى هستند.
خدا متكلّم است
حقيقت سخن گفتن و تكلم در انسان اين است كه زبان با اصطكاك خود به مخارج حروف در دهان موجى پديد آورد و صدايى به نام كلمه و كلام شنيده شود; سخن گفتن به اين معنا درباره خدا محال است و معنا ندارد; زيرا خدا جسم نيست تا دهان، زبان و مخارج حروف داشته باشد، در عين حال، صدور كلام و سخن از خداى متعال مى تواند معناى صحيحى داشته باشد و آن اين كه خداى متعال حروف و كلمات را در جسمى بيافريند، مثل اين كه در درختى يا سنگى و كوهى به فرمان الهى حروف و كلماتى آفريده شود تا شخص پيامبر يا ديگران آن را بشنوند.
بنابر اين متكلم بودن،از صفات فعل الهى است كه تكلم، يكى از كارهاى اوست; مانند خالق و رازق بودن.
البته درباره كلام و متكلم بودن خدا بحث هاى زيادى بين شيعه و سنى عنوان شده است كه به همين مناسبت علم كلام پيدا شده و به نام علم كلام ناميده شده است، ولى در اين جا به خاطر مفيد نبودن آن بحث ها از عنوان كردن آن ها خوددارى شد.
خدا صادق است
يعنى كلام الهى و آنچه در كتاب هاى آسمانى و به وسيله پيامبران خود خبر داده و فرموده همه مطابق با واقع و راست است، و ذات مقدس پروردگار از دروغ و غير واقع گويى منزه و پاك است.

صفحه 235
درس 40
صفات خدا عين ذات اوست
از زمان هاى ديرينه دانشمندان عقايد براى تنزيه خدا از نقص و از شبيه بودن به مخلوق ها گفته اند كه، صفات خدا عين ذات اوست و به عبارت ديگر، ميان ذات و صفات خدا حد و مرزى نيست و صفات خدا بر ذات او عارض نشده است و سابقه نيستى نداشته است و اين كه در آن شعر گفته اند: «بى شريك است و معانى» منظور از معانى همين است كه صفات او زايد بر ذاتش نيست، و خداى قادر، عالم و حىّ يك معنا دارد نه چند معنا.
على(عليه السلام) در اين باره مى فرمايد:
كَمالُ الاخلاصِ نَفيُ الصِفات عَنهُ لِشَهادَةِ كُلِّ صِفَة اَنَّها غَيرُ المَوصُوف و شَهادَةِ كُلّ مَوصُوف اَنَّهُ غَيرُ الصِفَةِ فَمَن وَصَفَ اللّه فَقَد قَرَنَهُ وَ مَن قَرَنَهُ فَقَد ثَنّاهُ وَ مَن ثَنّاهُ فَقَد جَزّأهُ و من جزَّأَهُ فَقَد جَهلَه;1
توحيد خالص آن است كه صفات زايد بر ذات كه در مخلوق ها هست از او سلب كنيم; زيرا هر صفتى گواهى مى دهد كه با موصوف خود مغايرت دارد و هر موصوفى

1. نهج البلاغه، خطبه اول.

صفحه 236
نيز گواهى مى دهد كه وجود صفت با وجود آن مغايرت دارد. هر گاه خدا را مانند مخلوق هاى او توصيف كنيم و صفات او را زايد بر ذاتش بدانيم او را با چيز ديگرى همراه ساخته و در نتيجه خدا را از يكتايى در آورده و اعتقاد به دوگانگى او پيدا كرده ايم، و هر كس خدا را يكتا نداند و او را دوگانه فرض كند و بگويد: ذات او غير از صفات اوست، براى او جزء قائل شده است و او را مركب از اجزاء دانسته است و كسى كه خدا را داراى جزء بداند خدا را نشناخته است.
على(عليه السلام) در اين بيان به عالى ترين برهان ثابت كرده است كه صفات خدا عين ذات اوست و نمى تواند زايد و عارض بر ذات او باشد، زيرا لازمه جدا بودن ذات از صفات، اين است كه خدا را مركب از اجزائى بدانيم و هر كدام از اين صفات به حكم داشتن صفت وجوب، «واجب الوجود» خواهند بود و سر انجام، اين عقيده سر از تعدد واجب الوجود در مى آورد.
تعدد صفات خدا
خداى متعال داراى همه صفات كمال و منزه از همه نقص هاست و اين كه ما در بحث هاى خود فقط قدرت، علم، حيات، سميع و بصير بودن، عدالت و حكمت را آورديم و يا در آن شعر صفت مريد، مدرك، قديم و ازلى، متكلم و صادق را اضافه كرديم معنايش اين نيست كه صفات خدا در همين چند تا منحصر است.
و همين طور در صفات سلبيه اين كه در بحث هاى ما نفى جسم بودن، تركيب، ديده شدن، نياز داشتن، شريك داشتن، مكان داشتن، عنوان شد و سپس محل حوادث نبودن و زايد نبودن صفات بر ذات اضافه شد، معنايش اين نيست كه صفات سلبيه خدا منحصر در همين هاست بلكه همان طور كه در بالا گفته شد خداى متعال همه صفات كمال را داراست و از هر نقصى منزه و پاك است، اين

صفحه 237
است كه مى بينيم در بعضى از دعاها مانند دعاى جوشن كبير هزار اسم از اسامى خداى متعال كه همه آن ها حاكى از صفات جمال و جلال او است ذكر شده است.
و نيز در روايتى آمده است كه خداى متعال را 99 اسم است كه خواندن آن ها ثواب دارد و آن اسم ها به اين قرار است:
الله، الاله، الاحد، الاعلى، الآخر، الأكرم، الأول، البارى، الباسط، الباطن، الباعث، الباقى، البديع، البر، البصير، التواب، الجبار، الجواد، الحسيب، الحفى، الحفيظ، الحق، الحكيم، الحليم، الحميد، الحى، الخالق، الخبير، خير الناصرين، الديان، الذارى، الرائى، الرازق، الربّ، الرحمن، الرحيم، الرقيب، الرؤوف، السبوح، السلام، السميع، السيد، الشافى، الشكور، الشهيد، الصادق، الصانع، الصمد، الطاهر، الظاهر، العدل، العزيز، العظيم، العفو، العليم، العلى، الغفور، الغنى، الغياث، الفاطر، الفالق، الفتاح، الفرد، القابض، قاضى الحاجات، القاهر، القدير، القديم، القدوس، القريب، القوى، القيوم، الكاشف، الكافى، الكبير، الكريم، اللطيف، المبين، المتكبر، المجيد، المحيط، المصور، المقيت، الملك، المنان، المولى، المؤمن، المهيمن، الناصر، النور، الواحد، الوارث، الواسع، الوتر، الودود، الوفى، الوكيل، الوهاب، الهادى.
مرحوم شيخ صدوق در كتاب توحيد، اين روايت را نقل كرده و سپس درباره هر يك اين اسم ها توضيح و شرح داده است.1

1. ص 194 ـ 218.

صفحه 238

صفحه 239
خدا و پيامبران   
خدا و پيامبران

صفحه 240

صفحه 241
درس 41
نبوت عامّه
پيامبران انسان هايى شايسته، پاك، درست كار و بزرگوارى بودند كه خداى متعال آنان را مبعوث و مأمور فرمود تا ميان او و مردم سفير باشند و پيام ها و دستورهاى وى را كه به وسيله وحى از مى گرفتند به مردم برسانند.
پيامبران به وسيله وحى الهى كه از هر جهت درست و مطابق واقع است و از هرگونه خطا و اشتباه مصون مى باشد جامعه را به خير و رستگارى هر دو جهان(دنيا و آخرت) رهبرى مى نمودند.
بحث درباره پيامبران آسمانى در دو قسمت انجام مى گيرد.
1. درباره مطلق پيامبران آسمانى و بدون آن كه نبوت شخص معينى، مانند حضرت موسى و يا حضرت مسيح و حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) مورد بحث قرار گيرد، در اين صورت آن را بحث «نبوت عامه» مى نامند;
2. درباره نبوت شخصى خاص كه هدف بيان دلايل و اثبات نبوت فرد معينى از انبيا، مانند حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) باشد كه آن را بحث «نبوت خاصه» مى نامند.
در اين درس ها بحث ما درباره«نبوت عمومى» و رسالت عمومى پيامبران است و اصول بحث ما در اين زمينه در مسائل زير خلاصه گردد:

صفحه 242
1. لزوم بعثت پيامبران;
2. راه شناسايى پيامبران واقعى از مدعيان دروغين;
3. حقيقت وحى ـ كه وسيله ارتباط پيامبران با جهان ديگر است ـ چيست؟
4. شرايط روحى وجسمى پيامبران الهى.
توضيح اين كه: پيش از هر چيز بايد ثابت شود كه بشر به پاى خود و تنها به راهنمايى عقل نمى تواند به كمالى كه هدف از آفرينش است و او براى آن آفريده شده است برسد، بلكه براى راهنمايى او به كمال ممكن، آموزگارانى لازم است كه از جانب خداوند اعزام گردند و او را در اين راه كمك كنند و مقدمات تكامل او را فراهم سازند. از اين جهت نخستين بخش از مباحث «نبوت عامه» بحث «لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه عقل» است.
و از آن جا كه در طول تاريخ همواره مقام شامخ «نبوت» مورد طمع گروهى از شيادان و تبهكاران قرار گرفته و آنان با تزوير و دروغ، تظاهر به پيامبرى نموده و خود را سفيران الهى ناميده اند، دانشمندان براى شناسايى مدعيان دروغ گو از پيامبران واقعى و راستين طرق و راه هايى را معرّفى كرده اند كه از آن راه ها، مى توان نبىّ واقعى را از «متنبّى» دروغ گو شناخت و ما در آينده درباره اين طرق به طور مشروح بحث خواهيم كرد و خواهيم گفت كه، يكى از آن ها (و نه طريق منحصر) اعجاز و معجزه پيامبران است و درباره حقيقت اعجاز به طور گسترده سخن خواهيم گفت و اين بخش،يعنى«راه شناسايى پيامبران» دومين بحث ما را تشكيل مى دهد.
و چون زير بناى تعاليم پيامبران را «وحى» و ارتباط با جهان غيب تشكيل مى دهد و در كتاب هاى «عقايد» بخشى به نام «وحى و حقيقت آن» مطرح گرديده و نظرات و آرايى درباره واقعيت اين ادراك و شعور مرموز بيان شده است.
ما در اين قسمت، بيشتر به انتقاد از نظريه اى پرداخته ايم كه در كتاب هاى

صفحه 243
غرب زدگان و برخى خاورشناسان مكرّر به چشم مى خورد و آن اين كه تعاليم پيامبران را مولود نبوغ فكرى و عظمت درك روحى آنان قلمداد كرده اند! ما در اين بخش خواهيم گفت كسانى كه دستورها و مقررات پيامبران را زاييده قدرت فكرى آنان مى دانند، (اگر نه آگاهانه و مستقيم لااقل ناآگاهانه و غير مستقيم) منكر اصل «نبوت و سفارت الهى» هستند و حقيقت وحى چيز ديگرى است كه واقعيت آن بر ما پوشيده است و گيرندگى خاص و مرموزى مى خواهد كه تنها در اختيار پيامبران است. بنابراين، بحث درباره وحى، سومين بحث ما را تشكيل دهد.
از سوى ديگر، هر فردى، لايق و شايسته مقام پيامبرى نيست و افرادى لياقت منصب پيامبرى را دارند كه يك سلسله شرايط را دارا باشند.
نخست آن كه بايد معصوم از گناه باشند، يعنى در همه زندگى گرد گناه نگشته و دامن خود را آلوده به گناه نكرده باشند، و نه تنها بايد در برابر گناه و هر نوع نافرمانى، معصوم و بيمه باشند، بلكه بايد در ابلاغ احكام و مقررات الهى نيز از هر نوع اشتباه و خطا مصون و محفوظ باشند و نيز از هر نوع «بيمارى» و «نقص عضوى» كه موجب تنفر و دورى مردم از گرايش به آن ها مى شود، منزه و پيراسته باشند. اين قسمت، از مباحث مهم مسئله «نبوت» است كه از نخستين روزهاى تدوين علم «عقايد و مذاهب» (علم كلام) براى علما مطرح بوده و آنان كتاب ها و رساله هايى در اين زمينه نوشته اند. با طرح اين موضوع، بحث هاى چهارگانه نبوت عامه به پايان مى رسد.

صفحه 244
درس 42
لزوم بعثت از نظر وضع قوانين
دانشمندان «لزوم بعثت پيامبران» را از سوى خدا از طرق گوناگون مورد بررسى قرار داده و با دلايل مختلفى آن را ثابت نموده اند:
تكامل انسان از طريق قوانين آسمانى
پايه هاى اين برهان را امور زير تشكيل مى دهد. هر يك از اين امور را به طور فشرده توضيح مى دهيم:
1. انسان خواهان زندگى دسته جمعى است
برچيده شدن زندگى فردى انسان ها در بيابان ها و بيغوله ها و جنگل ها و شكاف كوه ها، و گسترش زندگى دسته جمعى حاكى از آن است كه بشر خواهان زندگى گروهى است تا در پرتو معاونت و همكارى بتواند بر بسيارى از مشكلات پيروز گردد و موانعى را كه بر سر راه زندگى سعادتمند او قرار گرفته است از ميان بردارد.
2. انسان يك موجود مرزنشناس است
هر فردى از انسان غريزه «حب ذات» و «خويشتن خواهى» است و در اين راه

صفحه 245
هيچ حد و مرزى را نمى شناسد و همه چيز را براى خود و از آن خود مى داند
و اگر به همكارى تَن مى دهد و در برابر مقررات سنگين اجتماعى تسليم مى شود، از اين جهت است كه نيل به سعادت و خوش بختى را بدون آن ممكن نمى بيند، و چون مى داند كه ديگران در برابر اراده او، بدون قيد و شرط
تسليم نمى شوند، گاه ناچار مى گردد كه حقوق ديگران را محترم شمارد و به نوع دوستى تظاهر نمايد.
3. براى اداره يك جامعه سالم قانون ضرورت دارد
براى تعديل و رهبرى حس «حب ذات» و غريزه «خودخواهى» انسان و به منظور پايان بخشيدن به خودكامگى هاى او قوانينى لازم است كه دو مزيت زير را دارا باشد:
الف) وظايف افراد را در اجتماع روشن سازد، زيرا يك فرد هر چه هم پاك و دادگر باشد، تا روش كار و حدود وظايف او معلوم نگردد و نمى تواند وظايف خود را به طور صحيح انجام دهد و يااز تصادم قهرى و برخورد با حقوق ديگران كه لازمه هم زيستى است خود را باز دارد، زيرا بسا افرادى بر اثر تربيت هاى خانوادگى و فرهنگى حاضرند از مرز دادگرى گام فراتر ننهند، ولى بر اثر عدم آشنايى به وظايف و حقوق خود به اين كار موفق نمى شوند و در نتيجه تصادم هايى پديد مى آيد كه منجر به نزاع، قتل و يك رشته مفاسد اخلاقى و اجتماعى مى گردد و از تكامل كه هدف آفرينش است باز مى مانند.
ب) قانون بايد با تعيين كيفرها و پاداش ها غريزه خودخواهى انسان را تعديل نمايد و انديشه تجاوز به حقوق ديگران را از ذهن او بيرون سازد.
اكنون بايد ديد كه چنين طرحى كه زير بناى يك اجتماع انسانى است بايد به دست چه كسى تنظيم و ارائه گردد.

صفحه 246
4. شرايط قانون گذار چيست؟
از آن جا كه قانون گذار با دستگاه آفرينش همكارى نموده و مى خواهد انسان ها را با تنظيم برنامه خاصى به سوى كمال رهبرى نمايد بايد شرايط زير را دارا باشد:
الف) چون هدف قانون گذار تأمين نيازمندى هاى جسمى و روانى انسان است، بايد از همه رموز و اسرار جسمى و روحى او به طور دقيق مطلع و آگاه باشد; زيرا نسخه پزشك هر چه هم دقيق و كامل تنظيم گردد، در صورتى مفيد و سودمند واقع مى شود كه پزشك از وضع روحى و جسمى بيمار كاملاً آگاه باشد و نسخه را مطابق وضع مزاج بيمار و شرايط واقعى جسم و روان او تنظيم كند و در غير اين صورت سودمند واقع نخواهد شد.
و به عبارت ديگر، قانون گذار بايد «انسان شناس» و «جامعه شناس»
كامل بوده و از غرايز، عواطف انسانى و همه ويژگى ها و ابعاد وجودى
انسان ها در شرايط گوناگون كاملاً آگاه باشد و دقيقاً نيازهاى آنان و
درست ترين راه پاسخ به نيازها را بداند و مصالح فردى و اجتماعى را به خوبى درك كند.
ب) قانون گذار بايد كوچك ترين نفعى در تدوين و تنظيم قانون نداشته باشد تا حس سودجويى و غريزه«حب ذات» حجاب ضخيمى در برابر ديدگان عقل وى پديد نياورد و او را از تشخيص منافع و مصالح نوع ناتوان نسازد.
ج) قانون گذار نبايد تنها به اصلاح ظاهر و برون و اعمال و افعال جامعه اكتفاء كند بلكه در اصلاح عقايد و افكار جامعه نيز كه سرچشمه هر نوع اصلاح مى باشد بكوشد.
به عبارت ديگر، سوق دادن جامعه به سوى كمالى كه براى آن آفريده شده

صفحه 247
است در صورتى عملى مى گردد كه نظارت و مراقبت قانون گذار از چارچوب افعال بگذرد و مراقب افكار و اخلاق جامعه نيز باشد.
اكنون ببينيم اين شرايط در چه كسى و در چه مقامى به طور كامل وجود دارد:
اگر بناست شخص قانون گذار «انسان شناس» كامل باشد، انسان شناسى كامل تر از خدا كه سازنده و آفريننده اوست نداريم و هيچ كس به اسرار مصنوع، از سازنده آن آگاه تر نيست.
خدايى كه سازنده ذرات وجود انسان و پديد آورنده سلول ها و تركيب دهنده قطعات مختلف وجود اوست از هر كس ديگرى بر اسرار وجود انسان آگاه تر است و نيازمندى هاى نهان و آشكار، مصالح و مفاسد و اندازه احساسات و غرايز آفريده خود را بهتر مى داند. از اين رو، اين شرط به صورت كامل در خدا وجود دارد. در شرط دوم نيز تنها خداست كه نفعى در اجتماع ما ندارد و از هر نوع غرايز خودخواهى پيراسته است و همه افراد بشر كم و بيش به حس خودخواهى كه آفت قانون گذارى صحيح است،گرفتارند و هر چه هم سعى كنند كه خود را از چنگال اين غريزه برهانند، بيشتر گرفتار مى شوند.
در شرط سوم، نظارت بر اعمال درونى و مراقبت افكار و غرايز در خلوت خانه ها هم تنها در پرتو قوانين آسمانى امكان پذير است كه بر پايه ايمان به خدا، روز رستاخيز و پاداش و كيفر استوار است; زيرا قوانين بشرى فقط بر اعمال نظارت دارد نه بر افكار و عقايد، و هرگز نقشى در اصلاح انديشه و افكار ندارد و اگر تصميم بگيريم كه براى اصلاح باطن انسان، قوانينى وضع كنيم و باطن آن ها را از طريق قانون اصلاح كنيم متأسفانه بى نتيجه است; زيرا ضامن اجرا نخواهد داشت در صورتى كه همه كارهاى انسان زاييده طرز تفكر و احساسات درونى اوست و هر نوع اصلاحى منهاى اصلاح باطن، نقش بر آب است.
اما در روش هاى دينى و اصلاحات مذهبى اين شرط كاملاً رعايت مى شود، و

صفحه 248
سفيران الهى و آموزگاران آسمانى با پديد آوردن دگرگونى هاى عميق در افكار و عقايد مردم و ايجاد ايمان به خدا و روز جزا، پايه هاى نظارت و مراقبت افكار و اعمال درونى را پى ريزى و انسان را چنان تربيت مى كند كه خود پليس خود شود و مراقب تمام شئون درون و برون خود باشد.
اين جاست كه لزوم بعثت پيامبران از نظر قانون گذارى كه اساس سوق جامعه انسانى به سوى كمال است روشن مى گردد، زيرا چيزى كه انسان را از نظام جنگل و محيط درندگان جدا مى سازد، رعايت حقوق انسان ها و افراد است و پايه رعايت حقوق، وجود قوانينى است كه روشنگر راه انسان باشد و اين قوانين در صورتى مفيد واقع مى شود كه شرايط سه گانه را دارا باشد و اين شرايط جز در قوانين الهى كه به وسيله پيامبران الهى ابلاغ مى گردند، در جاى ديگر وجود ندارد، از اين جهت خداوند كه خواهان تكامل و پيشرفت انسان است بايد براى ابلاغ فرمان ها و دستورهاى خود، انسان هايى را به عنوان پيامبران اعزام بدارد و در غير اين صورت انسان از رسيدن به كمال مطلوب باز مى ماند.

صفحه 249
درس 43
لزوم بعثت از نظر تعليم و تربيت
هيچ فردى منصفى هر چه هم با نظر سطحى به جهان آفرينش بنگرد، نمى تواند باور كند كه هستى، بى هدف بوده و آفريدگار بزرگ، جهان آفرينش را بدون هدف پديد آورده است; زيرا خداوند جهان «حكيم» است و شخص حكيم هرگز كار لغو و عبث انجام نمى دهد.
نظام و پيوستگى جهان آفرينش، و هماهنگى همه موجودات جهان با يك ديگر، حاكى از يك هدف مشخص و معين در اصل آفرينش است و بى ترديد مى توان گفت: غرض از خلقت اين است كه هر پديده اى از گياه و جان دار و خصوصاً انسان به كمال شايسته خود برسد.
اكنون بايد ديد راه وصول به اين تكامل چيست؟ نبات و گياه در پرتو يك رهبرى درونى از هر نوع معلم و آموزگارى بى نيازند و حيوان ها رموز زندگى را در مكتب «غريزه» آموخته و در تكامل خود از آن الهام مى گيرند و در حقيقت غرايز درونى جاى گزين عقل و خرد و هر نوع هدايت خارجى مى شود. هر حيوانى به چگونگى باردارى، زايمان، و پرورش اولاد آگاه است و راه درمان بيمارى، دفاع از دشمن و گردآورى غذا را مى داند و همه اين ها را از طريق

صفحه 250
غريزه آموخته است و همين هدايت درونى آنان را از هر راهنمايى بى نياز
ساخته است.
ولى نيازمندى هاى انسان به اندازه اى زياد است كه غرايز درونى نمى تواند يك صدم آن ها را بر طرف سازد و زمام امور زندگى را به دست گيرد.
چراغ عقل و خرد هر چند بخشى از نواقص را برطرف مى كند و افق زندگى را در يك محدوده خاصى براى بشر روشن مى سازد، ولى هرگز نمى تواند تمام كسرى هايى را كه از ناحيه كمبود غرايز متوجه انسان مى گردد جبران كند.
خواهيد گفت: چرا؟
زيرا بشر در افكار و عقايد خود، مصون از خطا نيست و در بسيارى از موضوعات مرئى و نامرئى دچار اشتباه و خطا مى گردد، و هر روز در مسائل زندگى و امور مربوط به علوم، فرضيه اى جاى گزين فرضيه ديگر شده افكار تازه ترى به محافل علمى عرضه مى شود، از اين نظر معلومات و دانش هاى بشرى در مسائلى كه پايه سعادت و اساس تكامل روحى او را تشكيل مى دهند مورد اعتماد نيست.
ولى وحى آسمانى كه يگانه مصدر و منبع علوم پيامبران به شمار مى رود يك علم خطاناپذير است، زيرا ادراكى مرموز و پيراسته از هر نوع اشتباه است. و تعليماتى كه بر اساس چنين ادراك استوار گردد، به طور مسلم مورد وثوق و اعتماد بوده و راهنماى واقعى بشر به سوى سعادت خواهد بود.
لغزش هاى نابخشودنى
اگر خطا و اشتباه بشر، منحصر به مسائلى بود كه چندان ارتباطى با سعادت وى نداشت در اين فرض ممكن بود كه كسى درباره لزوم بعثت پيامبران شك و ترديد به خود راه دهد، مثلاً اگر اشتباه وى مربوط و منحصر به مسائل فلكى و

صفحه 251
فواصل ستارگان، حركت و سكون زمين، مقدار سير نور، شماره سحابى ها و كهكشان ها، تعداد عناصر و... بود و در مسائل مربوط به سعادت، مصون از خطا بود جا داشت لزوم بعثت را انكار كنيم; زيرا در اين صورت بشر با پاى خود و با بال هاى انديشه و پرهاى دانش، به هدفى كه براى آن آفريده شده بود مى رسيد، زيرا فرض اين است كه اشتباه او منحصر به مسائلى است كه با سعادت وى ارتباط ندارد، ولى متأسفانه بشر در مسائلى اشتباه مى كند كه با سعادت واقعى حتى زندگى مادى او به طور مستقيم ارتباط دارد.
او در مسئله خداشناسى كه اساس هر نوع سعادت است دچار لغزش مى گردد كه نه تنها حيات معنوى او را به خطر مى افكند، بلكه بر اثر انحراف از جاده توحيد تيشه به ريشه حيات مادى او نيز مى زند.
امروز ملت هند در برخى ايالت ها با گرسنگى و قحطى دست به گريبان است، در حالى كه گاوهاى به اصطلاح مقدس هر جا كه بخواهند آزادانه مى گردند و بر اثر افكار عمومى غلط، كسى جرأت ندارد كه درباره آن ها سخن بگويد. افكار غلط درباره گاوهاى مقدس آن چنان آنان را بيچاره و زبون ساخته كه هزاران نفر در طول سال در اين كشور پهناور از گرسنگى جان مى سپارند، ولى هيچ كس جرأت نمى كند كه از گوشت آن ها سد جوع نمايد، و به اصطلاح موجود «دانى» را فداى «عالى» نمايد.
روزى كه دولت هند اعلام كرد كه در آن كشور براى حفظ جان انسان ها از گوشت گاو به مقدار ضرورت استفاده شود، هيجان بى سابقه اى سراسر هند را فرا گرفت و نزديك بود كابينه سقوط كند، از اين رو دولت بر اثر فشار افكار عمومى سخن خود را پس گرفت.
هنوز بشر متمدن يا به تعبير صحيح تر جامعه ماشينى، مشكل «نژاد» را كه الفباى تز «زندگى مسالمت آميز» است به طور صحيح حل نكرده و هر روز در

صفحه 252
گوشه و كنار دنيا سيلابى از خون بر سر اين موضوع جارى مى گردد و اعتصاب هاى دامنه دارى به وجود مى آيد.
هنوز صدها ميليون بشر در سر زمين هند (موزه مذاهب) اجرام آسمانى و گاوان مقدس را مى پرستند تا آن جا كه اگر گاوى بر سر راه قطار بخوابد، هيچ مقامى حق ندارد به مقام رفيع گاو اهانت كرده و آن را از جاى خود بلند كند، بلكه بايد قطار آن قدر صبر كند كه معبود مسافران با كمال ميل و رغبت و آزادى از ميان خط بر خيزد.
هنوز در كشور صنعتى ژاپن، براى هر رويدادى خدايى مى انديشند و پيكرهايى را كه حاكى از صورت خيالى آن خدايان دروغين است مى پرستند، تا آن جا كه دختران دم بخت براى شوهريابى، بت هاى مخصوص را پرستش مى كنند و تصور مى كنند كه آن بت ها خداى شوهر رسان آن ها مى باشند.
اين است وضع خداشناسى و معارف الهى در عصر فضا و قرن اتم، آن هم پس از بعثت هزاران رهبر آسمانى و بى ترديد اگر پيامبرانى برانگيخته نمى شدند و پيكار پى جويانه اى را در راه مبارزه با بت پرستى آغاز نمى كردند وضع مردم در موضوع «خداشناسى» به كجا منتهى مى شد؟
جاى گفتوگو نيست كه اگر مجاهدات سربازان مكتب توحيد و آموزگاران آسمانى در سوق دادن مردم به معارف الهى نبود، مشعل توحيد در هيچ نقطه اى از نقاط جهان روشن نمى گشت.
هرگاه برخى از نوابغ جهان مانند سقراط، افلاطون، ارسطو و... از طريق فكر و نظر ، به خدا راه پيدا كرده اند و بدون الهام از مكتب پيامبران به شاهراه توحيد رسيده اند نمى تواند مقياس قضاوت و داورى در مسئله لزوم بعثت باشد، زيرا ملاك در اين مسئله نوع مردم هستند نه افراد استثنايى. گذشته از اين، خرد نوابغ به اصل وجود خدا پى مى برد و اما در مورد صفات خدا و آنچه كه شايسته ذات

صفحه 253
اوست و آنچه كه بايد از آن پيراسته گردد، نمى توانند به صورت كامل به آن دست يابند و هم چنين فروغ هدايت پيامبران آسمانى مخصوص به زمان و مكان خاصى نيست، بلكه از روزى كه بشر در روى زمين گام نهاده و داراى عقل و شعور شده و قابليت تكليف و كسب فيض از مقام سفيران الهى را پيدا كرده است، آموزگاران وحى و رجال آسمانى براى هدايت و راهنمايى او گماشته شده اند از اين جهت هيچ بعيد نيست كه حتى ايمان و خداشناسى اين گروه از نوابغ، در پرتو تعاليم پيامبران پيشين بوده است كه شعاع آن تا سرزمين يونان گسترش پيدا كرده و فروغش پرتو افكن بوده است.

صفحه 254
درس 44
نارسايى هاى علوم انسانى
در زمينه اقتصاد و اخلاق
نارسايى دانش بشر، منحصر به مسائل مبدأ و معاد و خدا و صفات او نيست، تا تصور شود بشر در ديگر قسمت هاى زندگى از ارشاد و راهنمايى پيامبران بى نياز باشد، بلكه دامنه جهل و بى اطلاعى وى بسيارى از مسائل اخلاقى و اجتماعى و اقتصادى كه پايه هاى سعادت دنيوى او را تشكيل مى دهند كشيده شده است و افكار متضاد مكتب هاى گوناگون روشنگر نياز وى به علومى است كه مولود عقل انسانى نبوده و از افق فكر او بيرون باشد. براى روشن شدن مطلب نمونه هايى را يادآور مى شويم:
1. جاى گفتوگو نيست كه اساس زندگى مادى، استقرار يك سيستم اقتصادى در اجتماع است كه ضامن سعادت جامعه و حافظ حقوق افراد آن باشد، ولى هنوز بشر با اين ترقيات شگرف صنعتى در تشخيص الفباى آن، چنان حيران و سرگردان است كه اجتماع كنونى را به دو بلوك شرق و غرب، آن هم بر اساس دو اقتصاد متضاد و مباين «كمونيسم» و «كاپيتاليسم» تقسيم نموده است، در صورتى كه ميان هر دو گروه دانشمندانى وجود دارد كه خود را عالى ترين

صفحه 255
رهبر اقتصادى و مكتب خود را بهترين مكتب اقتصادى مى دانند و هر دو گروه براى اثبات استوارى «تز» خود دلايلى دارند و آن ها را به وسيله هزاران كتاب و رساله به جهانيان عرضه داشته اند، با اين وصف هنوز تشخيص اقتصاد صحيح براى بشر به صورت «معماى لاينحل» و كلاف سر درگمى در آمده است.
آيا با اين وضع مى توان گفت كه عقل و دانش بشر، مى تواند او را به هدفى كه براى آن آفريده شده است رهبرى كند، يا بايد در پيمودن اين راه از هدايت ديگرى كه آن را «هدايت تشريعى» مى ناميم الهام گرفته نقص و كمبود خود را از اين طريق جبران نمايد؟
2. ارزش هاى اخلاقى، اساس زندگى انسانى است و ملتى كه فاقد اخلاق است، فاقد همه نوع كمال انسانى است، ولى هنوز بشر عصر ماشين نتوانسته يك مكتب اخلاقى منظم كه مبين اصول صحيح اخلاق باشد، به جهان عرضه كند، بلكه در تشخيص اصول و الفباى آن، چنان دچار اختلاف و آشفتگى است كه گروهى كه هفتاد سال بر يك سوم جهان حكومت مى كردند ـ و البته اكنون معظم اين طرز تفكر از هم فروپاشيده است ـ اخلاق انسانى را چنين تفسير مى كردند:
«هر چه به هدف كمك كند همان اخلاق است!»
طبق اين تفسير هر قتل، جنايت و خراب كارى كه به انقلاب «پرولتاريايى» كمك كند و سبب شود كه جامعه هاى سرمايه دارى به سوى «كمونيسم» كشيده شوند فضيلت اخلاقى و عمل انسانى شمرده مى شود اگر چه موجب قتل ميليون ها انسان بى گناه و انهدام و نابودى صدها مؤسسه كه وسيله زندگى هزاران رنجبر است باشد!
شايد شما از شنيدن اين مطلب تعجب كنيد كه گروهى در جهان معتقد بودند: «هر نقشه و حيله اى كه به انقلاب كارگرى و هدف حزبى، كمك كند عين اخلاق است و به اصطلاح «الغايات تبرر الوسائل» وصول به هدف، استعمال هرنوع

صفحه 256
وسيله را مباح مى سازد، و امروزه كه چنين نظامى از ظلم فرو پاشيده ممكن است با شگفتى به خود بگوييد: آيا به راستى ميان ملل متمدن و درس خوانده يك چنين مكتب اخلاقى با فضيلتى وجود داشته است، و يا هم اكنون نيز در بعضى جاها وجود دارد؟
براى رفع تعجب شما جمله هاى زير را از يكى از پايه گذران اين حزب نقل مى كنيم:
«لنين» مى گويد:
يك كمونيست بايد براى هر گونه فداكارى آماده باشد و در مورد لزوم حتى به انواع نقشه ها و حيله هاى جنگى متوسل شود و روش هاى نامشروع را به كار برد و حقيقت را پنهان سازد تا در اتحاديه هاى بازرگانى راه يابد.
اما در كشورهاى سرمايه دارى كه تظاهر به اخلاق بيش از جاهاى ديگر است، مكتب اصيل اخلاقى وجود ندارد و آنچه را كه اخلاق مى نامند چيزى جز تجلى روح استثمار در لباس اخلاق نيست، در سراسر مكتب اخلاقى آنان سخنى از اين نيست كه چه كنيم كه خدا را راضى و خشنود سازيم يا چه عملى را انجام دهيم كه به وظيفه انسانى خود عمل كرده باشيم، بلكه همه بحث ها و گفتوگوها و پيشنهادها بر اين دور مى زند كه چه كنيم جامعه را به خود خوش بين سازيم و چگونه با مردم سخن بگوييم تا آن ها را به خود جلب كنيم و بالأخره شالوده زندگى مادى خود را روى چه اساسى قرار دهيم كه استفاده بيشترى برده و به لذت بيشترى نايل آييم؟
يك چنين اخلاقى انعكاس روح نفع پرستى و مادى گرى است و هرگز نمى تواند زنده كننده فضايل و سجاياى انسانى در جامعه گردد.
آيا با يك چنين افكار آشفته درباره اخلاق، بشر مى تواند بدون اتكا به مكتب وحى، به اصولى راه يابد كه زنده كننده فضيلت و شرافت انسانى و ضامن معنويت و حاكم بر قلوب باشد؟!
اگر هنوز در پاره اى از نقاط جهان حقايقى از ارزش هاى اخلاقى وجود دارد و

صفحه 257
گروهى اخلاق را براى خودِ اخلاق، و معنويت را براى خودِ آن مى خواهند و هدفى جز آراستن روح و روان با يك رشته فضايل اخلاقى ندارند همگى نتيجه مجاهدات و تبليغات پى گير رهبران آسمانى است.
3. شناخت عوامل سعادت و شقاوت و به عبارت ديگر آشنايى به امورى كه با خوش بختى و بدبختى انسان رابطه مستقيم دارد يكى از پايه هاى وصول به كمالى است كه بشر براى آن آفريده شده است و بسيارى از ملل جهان در پرتو تعاليم پيامبران با قسمتى از اين عوامل آشنا شده اند و امورى را به عنوان «فرايض» اجتماعى و يا «محرمات» و «منكرات» شناخته اند، و اگر راه «وحى» به روى بشر گشوده نمى شد و پيامبرانى براى ابلاغ مصالح و مفاسد مبعوث نشده بودند چقدر طول مى كشيد كه بشر با فكر خود بر آن ها دست يابد؟ پاسخ گفتن به اين سؤال و تعيين مدت آن بسيار مشكل و پيچيده است.
هيچ بعيد نيست كه اگر بعثت انبياء نبود، بشر تا اين لحظه يا دست كم تا مدت مديدى در جهالت خود درباره مصالح و مفاسد اخلاقى و اجتماعى باقى مى ماند; زيرا مثلاً مشاهده مى شود با اين كه عقل و هوش بشر به اندازه كافى تكامل يافته و در پرتو آزمايش ها و مطالعات دقيق به آثار سوء و خانمان بر انداز نوشابه هاى الكلى و مضرات گوشت خوك و حشرات و خون و خطرات سهمگين رباخوارى و... پى برده است هنوز اين نوشابه ها و غذاهاى پليد در آمريكا و اروپا رايج است! چه رسد به جهان عقب افتاده ديروز كه با الفباى علوم امروز آشنايى نداشتند و آب و شراب در نظر آن ها يك سان بود و گوشت گوسفند و خوك و داد و ستد و ربا نزد آن ها با هم فرقى نداشت.
آيا با اين نارسايى عقل انسان، صحيح بود كه خداوند بشر را خلق كند و عنان زندگى وى را به دست خود او بسپارد و از او بخواهد كه به سوى هدفى كه براى آن آفريده شده است گام بر دارد و به آن برسد؟

صفحه 258
نظر قرآن و احاديث درباره بعثت پيامبران
از اين بيان روشن گرديد كه يكى از اهداف پيامبران و يا به تعبير ديگر، از علل بعثت آنان، همان موضوع تعليم بشر و تكميل عقل و دانش ناقص اوست و اين حقيقت به عبارت هاى مختلف در قرآن و احاديث وارد شده است; مثلاً قرآن كريم علت بعثت پيامبران را رفع اختلاف در ميان بشر مى داند و مى فرمايد:
( فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِـيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالْحَقِّ لِـيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِـيما اخْتَلَفُوا فِـيهِ ... );1
خداوند پيغمبران را ـ كه بشارت دهنده و بيم دهنده هستند ـ برانگيخت و با آنان كتاب نازل نمود تا در ميان مردم درباره مسائلى كه در آن اختلاف دارند داورى كند.
ناگفته پيداست اختلاف نظر، حاكى از نارسائى فكر و كوتاهى دانش است و پيامبران در پرتو وحى، حقيقت هر موضوعى را كه مردم درباره آن اختلاف دارند روشن مى سازد.
پيامبر عالى قدر اسلام ضمن روايتى تصريح مى كند كه هدف از بعثت، تكميل عقول بشر است و از اين جهت است كه بايد عقل و دانش هر پيامبرى از عقل و دانش امت وى بالاتر و برتر باشد چنان كه مى فرمايد:
وَلابَعَثَ اللهُ نَبيّاً وَ لا رَسُولاَ حَتى يَستَكمِلَ الَعَقَلُ وَ يَكُونُ عَقلُهُ اَفضَلَ مِن عُقُولِ اُمَّتِه;2
خداوند هيچ پيامبر و رسولى را بر نينگيخته جز اين كه خرد او كامل بوده و عقل او بالاتر از عقول امت وى بوده است.

1. بقره، آيه 213.
2. اصول كافى، باب عقل و جهل، حديث 11.

صفحه 259
درس 45
با حقيقت اعجاز آشنا شويم
سرشت انسانى با حس «كنجكاوى» و «گواه خواهى» از مدعى آميخته شده است و براى هيچ انسانى صحيح نيست كه ادعايى را بدون دليل بپذيرد و يا در برابر فردى بى آن كه عظمت و شايستگى او را دريابد سر تسليم فرود آورد.
از اين جهت «شيخ الرئيس» مى گويد: هرگاه كسى مدعاى فردى را بدون برهان بپذيرد، وى فطرت اصيل و سالم انسانى خود را از دست داده و سرشتش دست خوش انحراف گرديده است و در كتاب شفا مى گويد: سفيران الهى بايد داراى امتيازات و نشانه هايى باشند تا به وسيله آن شناخته شوند و مردم آن ها را از مدعيان تقلبى و متنبّيان دروغ گو تميز دهند.1
مدعيان مقاماتى مانند سفارت، فرمان دارى و استان دارى تا سند زنده اى در حوزه حكمرانى خود، به مردم نشان ندهند احدى زير بار آن ها نمى رود تا چه رسد به مدعيان مقام رسالت و نمايندگى از جانب خداوند بزرگ كه هرگز قابل قياس با مقامات مادى نيست.

1. الهيات شفا، بخش نبوت، و نيز به كتاب ديگر وى به نام النجاة، ص 304 مراجعه شود.

صفحه 260
چه مقام و منصبى بالاتر ازاين كه فردى ادعا كند من سفير الهى و نماينده خدا در روى زمين هستم و همه مردم بايد بدون چون و چرا از من پيروى كنند.
گذشته از اين، صفحات تاريخ گواهى مى دهد كه در ادوار گذشته يك مشت مردم جاه طلب براى هوس هاى زودگذر مادى، مدعى رسالت و نبوت شده و گروهى از ساده دلان را فريب داده اند و گاهى با يك سلسله دسيسه بازى و صحنه سازى محيط كوچكى را تحت نفوذ خود در آورده و گاه منطقه اى را متوجه خود ساخته اند.
روى اين دو جهت (كه فطرت هيچ انسانى اجازه نمى دهد ادعايى را بدون دليل بپذيرد، پيامبران تقلبى در طول تاريخ وجود داشته اند) بايد ادعاى مدعى نبوت با دليل قاطعى همراه باشد.
از اين نظر دانشمندان عقايد براى شناسايى پيامبران، طرق و نشانه هايى معين كرده اند كه هر كدام از آن ها مى تواند سند زنده اى براى حقانيت مدعى نبوت باشد.1
يكى از دلايل ارتباط پيامبران با جهان غيب و اين كه آنان بر انگيختگان خدا و مأموران الهى مى باشند، معجزه هاى آنان است. پيامبران، همواره در طول تاريخ به معجزه هاى خود استناد جسته و آن را سند حقانيت خود مى دانستند و مردم جهان آن ها را روشن ترين گواه بر صدق گفتار و ارتباط آنان با مقام ربوبى تلقى مى نمودند تا آن جا كه گاهى انسان از شنيدن لفظ «پيامبر» و «امام» به ياد

1. پيامبران راستين را از مدعيان دروغين از سه راه مى توان تميز داد:
الف) اعجاز;
ب) پيامبر پيشين بر نبوت پيامبر بعدى تصريح كند;
ج) قراين و شواهد قاطعى گواهى بر نبوت شخص دهد، به طورى كه از مجموع قراين يقين حاصل كنيم كه وى فرستاده خداست. ما در آينده درباره اين دو طريق نيز گفتوگو خواهيم كرد.

صفحه 261
اعجازهاى آنان مى افتد، گويا ميان اين دو، يك نوع ملازمه وجود دارد كه انسان به حكم «تداعى معانى» از شنيدن نام يكى به ديگرى منتقل مى شود. در اين جا براى اين كه حقيقت اعجاز به صورت صحيح روشن گردد، قبلاً آن را به صورت فشرده تعريف مى كنيم، سپس درباره حقيقت آن بحث مى نماييم.
معجزه چيست؟
دانشمندان عقايد و مذاهب، اعجاز را چنين تعريف مى كنند: اعجاز، كار خارق العاده اى است كه مدعى مقام نبوت آن را براى اثبات ارتباط خود با خداى جهان، انجام مى دهد و همه جهانيان را براى مقابله و معارضه دعوت مى كند، و هيچ كسى نمى تواند مانند آن را انجام دهد.
در اين تعريف براى اعجاز قيود و مشخصاتى در نظر گرفته شده است كه هر كدام در خور توضيح و تشريح است، و آن قيود عبارتند از:
1. اعجاز يك امر خارق العاده است;
2. آورنده معجزه مدعى منصب نبوت باشد;
3. جهانيان در مقابله با آن عاجز و ناتوان باشند.
اينك توضيح هر يك از اين قيود:
اعجاز يك كار خارق العاده است
جاى گفتوگو نيست كه هيچ پديده اى بدون علت، جامه وجود به خود نمى پوشد. و بشر به تدريج به علل پديده هاى طبيعى از طريق عادى و يا مجراى علمى دست مى يابد، ولى معجزه در حالى كه خود يك پديده واقعى است و طبعاً داراى علتى مى باشد، لكن مانند ساير پديده ها نيست كه بتوان علل پيدايش آن را از طريق عادى و يا از راه كاوش هاى علمى به دست آورد و هرگز نمى توان

صفحه 262
پيدايش آن را با علل عادى و يا عللى كه علم و دانش براى اين نوع حوادث تعيين مى نمايد، تفسير و توجيه نمود و مقصود از خرق عادت اين است كه بر خلاف آن روشى است كه ما در نظاير اين نوع پديده ها به آن عادت كرده ايم و علل آن، غير از علل ساده پديده هايى است كه در اين موارد به آن ها أُنس و الفت گرفته ايم.
آنچه ما در طول زندگى به آن أُنس گرفته ايم اين است كه مثلاً رشد و نمو بچه مار به آهستگى صورت گيرد و در اثر مرور زمان بزرگ شود و سرانجام افعى گردد و يا آب هاى زيرزمينى با حفر چاه و قنات بر روى زمين جارى شود و بيماران از طريق دارو و مراقبت هاى پزشكى بهبود پيدا كنند، ولى هرگز نه از طريق عادى و نه از طريق علمى نديده ايم يك چوب خشك در يك لحظه افعى گردد، يا با زدن عصا بر سنگ، چشمه هايى از آن جارى شود، و يا با كشيدن دست بر مريضى فوراً خوب شود، از اين نظر مى گويند: «معجزه» يك نوع «خرق عادت» است.
از اين بيان دو نتيجه مى گيريم:
الف) هرگاه علت وجود پديده اى به طور عادى معين گردد معجزه نخواهد بود; زيرا در اين صورت كوچك ترين كارى بر خلاف جريان عادى انجام نگرفته است و چنين پديده اى يا علت عادى دارد كه همه مردم از آن آگاهند و يا سبب علمى دارد كه دانشمندان آن رشته از آن مطلع هستند و مى توانند مانند آن را بياورند، بلكه همه مردم نيز پس از تحصيل در آن رشته قادر به انجام آن خواهند بود;
ب) معجزه اگر چه بايد از نظر جريان عادى يك امر غير ممكن و محال باشد، ولى از نظر عقل و خرد بايد يك امر ممكن شمرده شود و در شمار محالات ذاتى و عقلى قرار نگيرد.

صفحه 263
يعنى بايد مورد درخواست ما از نظر عقل يك كار ممكن و بلامانع باشد، از اين نظر از آنان نمى توان خواست كه در يك لحظه و در يك مكان هوا را هم روشن و هم تاريك سازند يا در يك زمان و در يك مكان، هم باران ببارد و هم نبارد، زيرا اين چنين امور، محال ذاتى هستند و قدرت بر آن ها تعلق نمى گيرد.
اينك به مثال هاى زير توجه فرماييد:
1. بردن جسم سنگين و بزرگى از نقطه اى به نقطه ديگر امرى است ممكن و جزء محالات نيست، ولى اسباب عادى آن اين است كه با وسيله باربرى و يا جرثقيل و يا وسايل نقليه ديگر، اين كار انجام مى گيرد و هرگز ديده نشده است كه جسم سنگين با يك دعا و يا يك نگاه از نقطه اى به نقطه ديگر منتقل گردد و اين كار بر خلاف جريان عادى است و از حدود نظام علل و معلولاتى كه علم و عادت براى اين نوع كارها تعيين نموده بيرون است و به اصطلاح عادتاً محال شمرده مى شود. و در عين حال چنين كارى با وسيله اى غير عادى عقلاً و ذاتاً محال نيست، زيرا در صورت دوم، همان كار انجام مى گيرد كه در صورت نخست انجام شد، چيزى كه هست عامل، در صورت نخست براى انجام آن، از اسباب عادى و معمولى استفاده مى كند، و در صورت دوم از اسباب غير عادى و خارج از متعارف مدد مى گيرد و اگر نفس كار، كار محالى بود بايد در هر دو صورت محال باشد.
علت اين كه ما از ديدن و شنيدن كار دوم در شگفت مى مانيم اين است كه از روزى كه چشم به جهان گشوده ايم حركت اجسام را در پرتو عوامل و اسباب ظاهرى ديده ايم و بس و هرگز انجام چنين كارى را از طريق اسباب غير عادى، يعنى به اتكاى نيروى الهى و غيبى مشاهده نكرده ايم، پس چنين كارى بر خلاف عادت خواهد بود نه بر خلاف عقل، خرق عادت خواهد بود، نه خرق قوانين عقل.

صفحه 264
2. روزى بود كه معالجه نابينايان مادر زاد و يا مبتلايان بيمارى «سل» از حيطه قدرت بشر خارج بود، با اين كه رفع و علاج چنين نقص و يا بيمارى امكان داشت، دست بشر بر اثر قصور و كوتاهى قدرت علمى، به آن نمى رسيد ولى پس از قرون متمادى، بشر در راه علم و تمدن گام هاى بلندى بر داشت واين نوع بيمارى هاى سركش را تا حدى مهار نمود.
پيروزى بر چنين بيمارى ها از دو راه ممكن است: يكى اين كه از طريق عوامل متعارف و اسباب عادى وارد شويم; مثلا بر روى پرده هاى چشم عمل جراحى انجام دهيم و بيمار را تحت مراقبت و كنترل پزشكى قرار داده و با دارو و غذاهاى مقوى، بيمارى را ريشه كن سازيم.
راه ديگر اين كه به اتكاى قدرت الهى و استمداد از نيروى بى پايان او كه هر كار ممكن را در هر لحظه با هر شرايطى مى تواند انجام دهد، بر اين مشكل پيروز شويم، و نابينايان و بيماران را با يك دعا و يا يك لمس و دست كشيدن و... شفا بخشيم. ماهيت هر دو كار يكى است و آن انجام يك كار ممكن مى باشد، ولى عمل نخستين اسباب ظاهرى و عادى دارد، اما عمل دوم محصول اسباب و عوامل نامرئى است كه از حدود اطلاعات بشر، خارج و بيرون است.
3. تسخير فضا و فرود آمدن بشر در ماه طبعاً امرى است ممكن و در نظر عقل مانند «اجتماع وجود و عدم» محال ذاتى نيست و لذا از اين رو بشر قرن ها انتظار مى كشيد كه به آرزوى خود برسد تا آن كه بر اثر پيشرفت صنعت و تكنيك و در پرتو كوشش هاى هزاران نفر رياضى دان، فيزيسين، تكنيسين، كارگر و... بشر توانست براى اولين بار به وسيله آپولوى يازده گام در ماه گذارد، و بر يك چنين امر ممكن از طريق علم و دانش و كوشش هاى دسته جمعى، جامه عمل بپوشاند.
به طور مسلم يك چنين كار هر چه با عظمت باشد، اعجاز نيست، اگرچه تعجب ميليون ها جمعيت جهان را بر انگيزد، زيرا اين كار از مجراى اسباب

صفحه 265
ظاهرى و ابزار علمى كه در اختيار دانشمندان است، انجام گرفته است و هر كس از اين راه وارد شود و در اين رشته تخصص داشته باشد همان نتيجه را مى گيرد.
ولى هرگاه بشرى توانست بدون اين ابزار، و بدون كوچك ترين كوشش علمى و فكرى، به وسيله يك امر ساده فضا را تسخير كند و يا در پرتو يك اراده و تصميم، از خانه خود به سوى آسمان ها پرواز نمايد، در اين صورت اين كار معجزه شمرده خواهد شد.
حقيقت هر دو كار يكى است و در هر دو، فضا تسخير گرديده و يا گام در ماه نهاده شده است، ولى در يكى از ابزار عادى و علمى استفاده شده و در ديگرى از يك سلسله عوامل نامرئى كه جز مردان الهى از آن آگاهى ندارند استمداد به عمل آمده است.

صفحه 266
درس 46
آورنده معجزه بايد مدعى نبوت باشد
دومين امتياز معجزه اين است كه آورنده آن بايد مدعى يك مقام شامخ پيامبرى و مردم از جانب خدا باشد و آن را به عنوان يك سند زنده براى اثبات مقامى كه ادعا مى كند بياورد و در غير اين صورت هرچه هم خارق العاده باشد معجزه نخواهد بود، بلكه در اصطلاح به آن «كرامت» مى گويند.
بنابراين، امور خارق العاده اى كه گاه از اولياى دين و عارفان و سالكان حقيقى كه بر اثر صفاى روح و روان و قرب به درگاه الهى ديده مى شود و به اذن الهى در جهان هستى تصرف مى كنند، معجزه ناميده نمى شوند، زيرا آنان نه مقامى را ادعا مى كنند، و نه آن را به عنوان يك سند زنده براى اثبات مقامى كه دارا هستند انجام مى دهند.
خداوند در آيه 37 سوره آل عمران، حضرت مريم را با كرامت خاصى ياد مى كند و مى فرمايد:
همواره مريم، روزىِ خود را در محراب عبادت حاضر و آماده مى ديد و هر موقع زكريا بر او وارد مى شد روزىِ او را در كنار محراب او آماده مشاهده مى كرد، و از روى تعجب مى پرسيد كه اين غذا از كجا رسيده است. (تو در خانه من هستى و من كفيل زندگى تو هستم و يك چنين غذايى در خانه من وجود ندارد) و مريم پاسخ مى داد:

صفحه 267
اين غذا از سوى خدا و از غيب رسيده است، اوست كه به هر كس بخواهد روزىِ بدون حساب مى دهد.1
و در ميان امت هاى پيشين و امت اسلامى شخصيت هايى بودند وهستند كه با يك خواست، كارهايى را انجام مى دهند كه هرگز با موازين عادى، قابل توجيه و تفسير نيست، ولى چون مدعى مقامى نيستند به آنان صاحبان كرامت مى گويند.
جهانيان در مقابله با آن ناتوان باشند
اين سومين امتياز معجزه است و اين امتياز دو قيد را در بر دارد:
الف) آورنده معجزه مردم را به مقابله دعوت كند;
ب) همه مردم را در مقام معارضه ناتوان و بيچاره سازد و كسى نتواند با او مبارزه نمايد.
در اين صورت هر گاه انجام دهنده معجزه، اصلا مردم را دعوت به مقابله نكند و يا بر فرض دعوت در مقام مقابله مغلوب گردد و ديگران مشابه كار او را نيز انجام دهند در اين صورت از حد اعجاز بيرون خواهد بود.
به عبارت ديگر، معجزه آن كار خارق العاده اى است كه نوع بشر حتى دانشمندان و متخصصان و نوابغ جهان از انجام مانند آن عاجز و ناتوان باشند و در اين صورت روشن مى شود كه تكيه گاه او نيروى بى پايان الهى است كه از حيطه بشر عادى بيرون مى باشد.
بنابراين اعجازهاى علمى پزشكان، اختراعات و اكتشافات مخترعان و مكتشفان، امور شگفت انگيز مرتاضان، عياران، ساحران، شعبده بازان، از حدود

1. ( كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الِْمحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَني لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللهِ إِنَّ اللهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَاب ). (آل عمران، آيه 37)

صفحه 268
اعجاز بيرون است; زيرا عمل برخى از آن ها گرچه كم نظير و برخى ديگر به راستى مانند امور خارق العاده مى باشد، ولى نوع بشر از مبارزه و مقابله با آن عاجز و ناتوان نيست و همكار هر يك مى تواند، مشابه كار همكار خود را انجام دهد.
نخستين روزى كه عمل پيوند قلب در آفريقاى جنوبى وسيله دكتر«بارنارد» انجام گرفت، مطبوعات جهان از روى مبالغه آن را يك نوع اعجاز علمى و پزشكى خواندند، ولى ديرى نپاييد كه مشابه آن در كشورهاى ديگر به وسيله جراحان قلب نيز انجام گرفت.
عمل وى مطابق ادعاى او باشد
برخى شرط ديگرى بر شرايط اعجاز افزوده اند كه خرق عادت در صورتى در رديف اعجاز قرار مى گيرد كه ادعاى مدعى را تصديق كند. مثلاً هرگاه مدعى مقام نبوت، معجزه خود را شفاى بيماران از طريق كشيدن دست بر سر و صورت آن ها معرفى كند، ولى هنگام عمل نتيجه معكوس بگيرد، يعنى هنگام لمس، وضع بيمار بدتر شود، در اين موقع يك چنين امر خارق العاده اى را معجزه نمى گويند; زيرا اين كار نه تنها نشانه ارتباط با مقام ربوبى نيست، بلكه گواه بر كذب و افترا به مقام ربوبى است.
علت افزودن اين قيد اين است كه در زندگانى«مسيلمه» كه از مدعيان نبوت است، نقل شده كه وى در مقام اعجاز، آب دهان خود را به چاه افكند كه آب زياد شود، ولى آب چاه فرونشست، و دست خود را به عنوان بركت بر سر و صورت برخى از كودكان قبيله «بنى حنيفه» كشيد، ناگهان گروهى از آن ها دچار كچلى شدند و برخى عيب ديگرى پيدا كردند.1

1. ابن اثير، تاريخ كامل، ج2، ص138.

صفحه 269
درس 47
معجزه پديده بدون علت نيست
جاى بحث و گفتوگو نيست كه هر پديده اى دارى علتى است كه آن را به وجود مى آورد، و قانون عليت و معلوليت از قوانين محكم و استوار عقل است كه ابداً قابل استثنا نيست، بنابراين، معجزه پيامبران كه خود پديده اى محسوب مى شود، بايد داراى علتى باشد كه سرچشمه وجود آن به شمار رود. اكنون بايد ديد معجزه پيامبران در سايه چه علتى پديد مى آيد.
براى معجزه پيامبران يكى از سه علت زير را مى توان نام برد:
1. علل طبيعى ناشناخته;
2. تأثير نفوس و ارواح پيامبران;
3. علل مجرد از ماده، مانند فرشته;
1. علل طبيعى ناشناخته
ممكن است براى پيدايش يك پديده دو راه وجود داشته باشد، يكى
از آن دو راه، معروف و شناخته شده باشد و ديگرى مجهول و ناشناخته
باشد، ولى از آن جا كه پيامبران با سرچشمه علم نامتناهى (خدا) ارتباط

صفحه 270
دارند، ممكن است از راه وحى به اين قسم از علل آشنا شوند و پديده اى را به وجود آورند.
در اجتماع ما نيز شبيه و مانند آن وجود دارد، مثلا يك مهندس كشاورزى بر اثر آگاهى از عوامل رشد و نمو و موانع آن، نهال درختى را ظرف سه سال به ثمر مى رساند در صورتى كه يك باغبان عادى و غير مطلع از اصول گياه شناسى، اين راه را در مدت ده سال طى مى كند.
آموزگاران مجرب و آزموده و به اصطلاح «كار كشته» كارى را كه معلمان تازه كار در مدت شش سال انجام مى دهند، آن ها در ظرف دو سال انجام مى دهند، از اين نظر هيچ مانع ندارد كه پيامبران بر اثر ارتباط با جهان «غيب» و در پرتو داشتن حس و شعور مرموزى به نام «وحى» از يك سلسله علل طبيعى مجهول و ناشناخته آگاهى داشته باشند كه نوع انسان ها از آن غافل و بى اطلاع باشند و از اين طريق در ايجاد پديده هاى مورد نظر، كمك بگيرند.
2. تأثير نفوس و ارواح پيامبران
ممكن است برخى از پديده ها معلول تأثير نفوس پيامبران و اثر مستقيم ارواح نيرومند آن ها باشند; زيرا ما مرتاضانى را مشاهده مى كنيم كه در پرتو رياضت و مجاهدت به مقامى مى رسند كه قادر به انجام كارهاى عجيب و حيرت انگيزى مى گردند كه از حيطه توانايى افراد عادى بيرون است، به كارهايى دست مى زنند كه جز اين كه آن ها را معلول اراده نيرومند و نيروى مرموز نفوس آنان بدانيم تفسير ديگرى ندارد.
درباره اين گروه، كتاب ها، رساله ها و مقالات فراوان نوشته شده و عكس و شرح كارهاى آن ها در مطبوعات جهان منعكس است به طورى كه براى كسى جاى انكار اصل موضوع باقى نگذارده، اگر چه نمى توان تمام خصوصيات و

صفحه 271
جزئيات آنچه كه در مطبوعات از آن ها منعكس شده پذيرفت، اما اصل كلى مطلب را نيز نمى توان انكار نمود.
بنابراين چه مانع دارد بگوييم: نفوس پيامبران بر اثر توجه و عنايت بى پايان خداوند، قادرِ به انجام كارهايى مى گردند كه از حيطه قدرت بشر بيرون است.
و انگيزه آنان براى انجام اين كار، كسب شهرت و يا قدرت نمايى و ساير اهداف پست مادى نيست، بلكه آنان براى اثبات ارتباط خود با جهان غيب و اين كه نماينده خداوند در روى زمين هستند، به اين كارها دست مى زنند و خداوند نيز نفوس آن ها را به انجام چنين اعمالى قادر و توانا مى نمايد. اين همان راهى است كه فلاسفه اسلام در تفسير صدور معجزات و يا كرامات از اولياى خدا پيموده اند، آنان در اين باره چنين مى گويند:
روح و روان انسان از نظر قدرت و تأثير در جهان طبيعت، به جايى مى رسد، كه مى تواند با يك اراده و خواست، بادهاى شديد و طوفان هاى مهلك و كشنده به وجود آورد، بيماران را شفا بخشد و درندگان را فرمانبر خود سازد. نكته آن اين است كه همان طور كه روح انسان بر بدن او تسلط كامل دارد و تمام بدن تحت تسخير اوست، گاهى در پرتو عظمت و وسعت قدرت روح، جهان مادى براى او حكم بدن را پيدا كرده و مطيع او مى گردد و در پرتو اراده و خواست خود در جهان ماده تصرف مى كند و ماده عالم را به هر صورتى كه صلاح بداند درمى آورد.
مؤيد اين نظر، همان كارهاى خارق العاده مرتاضان جهان است كه بر اثر تقويت اراده و بريدگى از ماده و لذايذ جهان، نيروى مرموزى در آنان پديد مى آيد و به كارهاى شگفت انگيزى دست مى زنند كه اعجاب هر بيننده اى را بر مى انگيزد. و شك و ترديد در صحت اين نوع گزارش ها يك نوع وسوسه و بدبينى بى جهت است كه در برخى از افراد ديده مى شود و براى اين افراد لازم

صفحه 272
است قدم رنجه بفرمايند و به شرق و غرب جهان سفرى بنمايند تا با ديدگان خود اين نوع هنر نمايى ها را مشاهده كنند.
سرچشمه تمام كارهاى آنان همان نيروهاى مرموزى است كه در روح آنان به وجود مى آيد و اين ها همه بر اثر انقطاع از تن پرورى و ميل به ماديات حاصل مى شود، تو گويى ميان بروز اين نوع نيروهاى روحى و توجه به لذايذ زندگى، تقابلى وجود دارد و هر چه بشر توجه خود را به مسائل مادى كمتر كند، قواى مرموز روحى، براى ظهور و بروز خود مجال گسترده ترى پيدا مى كند، هم چنان كه اگر بشر به امور مادى و لذايذ زندگى بيشتر توجه نمايد، نيروهاى مرموز روحى در زواياى روح پنهان گرديده، مجالى براى خود نمايى پيدا نمى كنند.
3. علل مجرد از ماده، مانند فرشته
ممكن است در پيدايش پديده اى عوامل مجرد از ماده مانند فرشته مؤثر باشد، يعنى فرشته از طرف خداوند مأمور گردد كه دهكده اى را ويران كند و يا پس از خواست پيامبر، به دست او معجزه ظاهر سازد، زيرا فرشتگان مظاهر قدرت الهى و مأموران تدبير و سپاه حق در جهان خلقت مى باشند و از اين نظر قرآن از آنان به لفظ ( فَالْـمُدَبِّراتِ أَمْراً );1 «تدبيركنندگان امور خلقت و آفرينش» تعبير كرده است.
خلاصه يك پديده طبيعى علاوه بر علت عادى، مى تواند در پرتو يكى از اين عوامل سه گانه نيز لباس وجود بر تن كند. هرگز علت يك پديده، منحصر به همان عامل طبيعى عادى شناخته شده نيست كه منكران اعجاز تصور كرده اند، بلكه هر يك از اين عوامل مى تواند پديده اى را به وجود بياورد و اگر در پيدايش

1. نازعات، آيه 5 .

صفحه 273
پديده اى علت عادى را نديديم نبايد فوراً تصور كنيم كه اين پديده بدون علت به وجود آمده است.
و معجزات پيامبران را بايد به يكى از سه راه اخير توجيه و تفسير نمود و گفت: آنان در اين موارد يا از علل مادى ناشناخته استفاده مى نمايند و يا نفوس نيرومند آنان كه بر اثر بندگى و اطاعت خدا، قدرت و نيرو يافته است قادر بر انجام چنين كارهايى مى گردد و يا امكان دارد همگى معلول يك سلسله علل غيبى باشد كه به فرمان حق و به وسيله مدبران جهان آفرينش و جنود الهى و كارپردازان دايره وجود انجام مى پذيرد و در هر حال هيچ معجزه اى معلول بلاعلت نيست، بلكه فاقد علت عادى مى باشد نه علت واقعى و حقيقى.

صفحه 274
درس 48
چگونه معجزه گواه بر راست گويى
مدعى نبوت است؟
يكى از راه هاى شناختن راست گويى مدعى نبوت، همان معجزه اوست كه به وسيله آن مى توان نبىّ واقعى را از متنبّى دروغ گو تشخيص داد، در اين جا سؤالى مطرح است و آن اين كه:
چگونه اعجاز مدعى نبوت، گواه بر راست گويى اوست و چگونه انجام كار خارق العاده كه از توانايى همه افراد بشر خارج است مى تواند گواه بر صدق گفتار آورنده آن گردد؟ زيرا بايد ميان مدعا(نبوت) و دليل و برهان(اعجاز) رابطه اى وجود داشته باشد.
كسانى كه معجزه را گواه بر راست گويى گفتار پيامبران مى دانند بسان اين است كه عمل پيوند قلبى دكتر «بارنارد» را گواه بر راست گويى نظريه هاى او در مسائل فضايى و فلكى بدانند! اصولاً چگونه، مار و افعى گشتن چوب خشك، و شفا پيدا كردن بيماران و... مى تواند گواه بر صدق گفتار مدعى نبوت در مسائل مربوط به مبدأ و معاد گردد.
پاسخ: حل اين اشكال بستگى دارد به اين كه دو اصل زير را قبلاً بپذيريم:

صفحه 275
1. جهان خدايى دادگر و حكيم دارد كه هرگز بر خلاف هدف خود، كارى را انجام نمى دهد;
2. خداوند خواهان سعادت و هدايت مردم به سوى مبدأ و معاد و آيين حق است و هرگز خواهان ضلالت و گمراهى مردم نيست.
با پذيرفتن اين دو اصل، پاسخ اشكال روشن مى شود كه: دادن چنين قدرت (قدرت بر انجام كارهاى خارق العاده كه مقابله با آن در امكان كسى نيست) به فرد دروغ گو، موجب گمراهى مردم است و گمراهى مردم با هدف خداى حكيم سازگار نيست.
توضيح اين كه وجود معجزه در دست يك شخص در صورتى سند زنده براى نبوت اوست كه لا اقل واجد دو شرط زير باشد:
1. در طول زندگى از هر نوع عيب اجتماعى و آلودگى اخلاقى پيراسته باشد;
2. شريعت و آيينى كه مردم را بر آن دعوت مى كند، مطابق فطرت و سرشت و مطابق عقل و خرد باشد.
و علت لزوم اين دو شرط روشن است. اگر مدعى نبوت سوابق ننگينى داشته باشد، وجود چنين سوابقى مانع از گرايش مردم به وى مى باشد و خداوند حكيم چنين فردى را كه موجبات گريز مردم در او جمع است براى هدايت مردم نمى فرستد، زيرا چنين فردى نمى تواند هدف الهى را تأمين نمايد.
هم چنين اگر آيين او بر خلاف عقل و خرد باشد، در اين صورت عقل و خرد رسالت او را محكوم نموده و به رسميت نخواهد شناخت و ديگر نوبت به معجزه خواهى نمى رسد.
ولى هر گاه در مدعى نبوت و آورنده اعجاز، اين دو شرط جمع گردد، در اين جا هر دو صورت مسئله را بررسى مى كنيم يا او در اين ادعا راست گوست يا دروغ گو. اگر راست گوست و معتقديم كه چنين شرايط جز براى پيامبر راست گو

صفحه 276
پيش نمى آيد، در اين صورت مدعاى ما ثابت شده است و اگر فرض كنيم كه او با اين شرايط دروغ گوست در اين صورت اين سؤال پيش مى آيد كه چرا خداوند حكيم يك چنين قدرتى را در اختيار شيادى نهاده است كه گروه انبوهى را بفريبد؟
خدايى كه آگاه است و مى داند كه اعجاز، بر عظمت معنوى مدعى مى افزايد و اين شخص وسيله همين اعجاز، موقعيت خود را در جامعه تحكيم مى كند و حساب خود را از مردم جدا مى سازد و مردم خواه ناخواه به سوى وى كشيده مى شوند و مطيع او مى گردند، با اين وصف چطور يك چنين حربه برنده و مغناطيس دل ها را در اختيار او نهاده است؟ مگر او حكيم نيست، مگر او به هدايت مردم علاقه ندارد؟ و خدايى كه واجد اين صفات است كارى نمى كند كه ضربه اى بر هدف او وارد سازد.
از اين نظر شق دوم كه معجزه در اختيار مدعيان دروغ گو قرار بگيرد باطل بوده و قهراً صورت نخست كه اين قدرت به مقتضاى حكمت فقط در اختيار افراد صالح و راست گو قرار مى گيرد ثابت مى شود و معجزه، سند زنده بر صدق گفتار مدعى نبوت تلقى مى گردد.
راهنمايى قرآن در اين باره
كتاب آسمانى ما قرآن كه با دلايل روشن و علمى و خردپسند، جامعه بشرى را به اصول و معارف حقه هدايت مى نمايد درباره پيامبر اسلام چنين مى فرمايد:
( وَلَوْ تَقَـوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الأَقاوِيلِ * لاََخَذنا مِنْهُ بِاليَمِـينِ * ثُـمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الوَتِـينَ * فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَد عَنْهُ حاجِزِينَ );1

1. حاقّه، آيه هاى 44 ـ 47..

صفحه 277
هرگاه او (محمد(صلى الله عليه وآله)) نسبت هاى بى اساس به ما مى داد او را با قدرت (هر چه تمام تر) مى گرفتيم سپس رگ قلبش را قطع مى كرديم و هيچ كس از شما نمى توانست مانع از (مجازات) او مانع شود.
صريح آيه اين است كه هرگاه پيامبر اسلام نسبت هاى بى اساسى
به خدا بدهد، خداوند براى روشن شدن بطلان ادعاى او بى درنگ نعمت
حيات را از او سلب مى كند. آيا اين آيه مخصوص حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) است
و يا هر فردى كه بخواهد نسبت دروغ به خدا بدهد و دين و آيينى از خود
بسازد؟
هيچ كس نمى تواند بگويد كه آيه عموميت دارد و شامل تمام دروغ گويان و آيين سازان تاريخ زندگى بشر است; زيرا در طول تاريخ زندگى انسان، كسانى آمده اند و آيين هاى دروغينى ساخته اند و هرگز قهر خداوند شامل حال آن ها نشده و شاهرگ آن ها را قطع نكرده است و محال است وحى آسمانى و يا خود پيامبر سخنى بگويد كه بداهت بر خلاف آن گواهى دهد.
پس ناچار اين آيه، ناظر به حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) و به كسانى كه از جهاتى مانند او بوده اند، مى باشد.
پيامبر اسلام ساليان درازى با پاكى هر چه تمام تر در ميان مردم زندگى كرد، و معارف و اصول و دستورهاى او مطابق خرد بود، بالاتر از همه با معجزه بزرگى به نام «قرآن» مجهز بود كه تمام نوابغ جهان و بزرگان عالم و پى افكنان علوم و سخنوران گيتى از مبارزه با آن اظهار عجز و ناتوانى كرده اند.
در اين صورت اگر او در ادعايش دروغ گو باشد قرار دادن چنين قدرتى در دست او كه همه شرايط نفوذ در مردم از پاكى و قداست و برترى برنامه ها در او جمع است مخالف هدف حكيمانه الهى است كه هدايت بندگان خود را مى خواهد، بلكه بايد خداوند براى حفظ غرض و هدف خود و مصالح بندگان،

صفحه 278
نعمت حيات را از او سلب كند تا بندگان او را نفريبد، و يا اين كه قدرت را از او گرفته و شرايط نفوذ او را در مردم از بين ببرد.
ولى اگر ديديم او با آن شرايط و با اين معجزه ما فوق قدرت بشرى، ادامه حيات يافت و مشغول تبليغ گرديد و گزندى از ناحيه خدا به وى نرسيد، در اين صورت به طور قطع و جزم تصديق خواهيم كرد كه او برگزيده خدا و پيامبر و سفير واقعى اوست و اگر چنين نبود خداوند به مقتضاى حكمت خود يا از او سلب حيات مى كرد و يا اين معجزه را در اختيار او نمى گذاشت.

صفحه 279
درس 49
چگونه معجزه را از غير آن تميز دهيم؟
هرگاه سخن از اعجاز به ميان مى آيد و گفته مى شود كه معجزه يك نوع امر خارق العاده اى است كه از حدود توانايى ديگران بيرون است، بى درنگ سؤالى به شرح زير مطرح مى گردد:
چگونه معجزه را از ديگر خارق عادت ها تميز دهيم، زيرا مرتاضان و ساحران نيز كارهاى شگفت انگيزى كه از حدود قوانين عادى بيرون است و اعجاب و شگفتى ديگران را بر مى انگيزد انجام مى دهند ساحران و جادوگران با تصرف در مشاعر عقلى اشخاص، امورى را كه حقيقت ندارد به صورت يك امر واقعى جلوه مى دهند و حقه بازان با تردستى خاصى معركه هايى را بر پا مى كنند; در اين صورت ما چگونه اعجاز را از سحر، جادو، رياضت و تردستى تميز دهيم؟ و به راستى اين قسمت، از نقاط حساس بحث اعجاز است.
براى تميز و شناسايى معجزه از ديگر خوارق عادات، نشانه هايى وجود دارد كه در پرتو آن ها مى توان حق را از باطل و معجزه را از سحر، تميز داد اينك بيان اين طرق:
1. نيروى مرموزى كه مرتاضان و جادوگران و حقه بازان به آن مجهزند، نتيجه

صفحه 280
مستقيم آموزش ها و پرورش هايى است كه زير نظر استادان فن انجام مى دهند، و سرانجام همه آن ها استاد ديده و مكتب رفته اند، آنان ساليان درازى به تعليم و تمرين پرداخته تا توانسته اند به اين ويژگى برسند.
آن مرتاض هندى كه رو ميخ هاى تيز مى خوابد و سنگ هاى بزرگ را روى سينه او مى شكنند، روز نخست يك فرد معمولى بوده و در پرتو رياضت و تمرين هاى زياد، روح قوى و نيرومندى پيدا كرده و به اصطلاح امروز، واجد نيروى مرموزى گرديده است كه بدن خود را از تأثير اين عوامل باز مى دارد و اين عوامل روى بدن او اثر نمى گذارد.
ساحران و عياران مدت متمادى در مكتب استادان سحر درس مى آموزند و پس از تمرين هاى خاص به هنرنمايى مى پردازند، تعليم و تمرين اساس رياضت و جادوگرى است، ولى اعجاز پيامبران جنبه ابداعى دارد و كوچك ترين سابقه تعليم و تمرينى در كارهاى آن ها نيست و تاريخچه زندگى آن ها بهترين گواه اين ادعاست.
2. اعمال شگفت انگيز مرتاضان و ساحران، قابل معارضه و مقابله است، زيرا از آن جا كه مبادى آن، تعليم و تمرين مى باشد، ديگر مرتاضان و ساحران نيز قدرت بر انجام همان عمل را دارند; مثلاً يكى از كارهاى مرتاضان اين است كه يك ماه با خورد يك بادام، زنده بمانند و يا مدت ها در يك جعبه دربسته و بدون هوا به سر ببرند و چون همه اين كارها از مجراى تعليم و تمرين است، ديگران نيز مى توانند از همان طريق وارد شده و مانند آنان هنرنمايى كنند.
3. مرتاضان و جادوگران هرگز مردم را به مقابله و معارضه دعوت نكرده اند و به اصطلاح در برنامه زندگى آن ها «تحدى» نيست، زيرا مى دانند اگر تحدى كنند بى درنگ منكوب و سركوب مى شوند و در محيط رياضت و سحر نمونه كار آنان فراوان پيدا مى شود.

صفحه 281
از آن جا كه در هيچ دوره اى ساحر و جادوگر منحصر به يك فرد نبوده و هم اكنون نيز در محيط هند كه رياضت و سحر رونق بازار خود را از دست نداده است بازيگران اين صحنه ها بى شمار و فراوان هستند، از اين نظر مرتاضان و جادوگران دعوى تحدى و مقابله طلبى را ندارند، ولى پيامبران و دارندگان اعجاز همواره مردم را به تحدى و مقابله دعوت مى نمايند و از روز نخست اعلام مى دارند كه شما توانايى مقابله با آن را نداريد و قرآن كه معجزه باقى پيامبر اسلام است به طور آشكار دعوت به تحدى مى نمايد و مى فرمايد:
( قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هـذا القُرآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهِـيراً );1
بگو: اگر انس و جن اتفاق كنند كه مانند اين قرآن را بياورند همانند آن را نخواهند آورد، هرچند يك ديگر را (در اين كار) كمك كنند.
و اگر روزى گروهى از روى عناد و لجاج به تحدى بپردازند و بخواهند با معجزات معارضه نمايند فوراً با شكست فاحشى روبرو شده عقب نشينى مى نمايند.
موسى بن عمران با معجزات خود وارد ميدان مبارزه شد و فرعون خيره سر، به گمان اين كه آيات موسى از قماش سحر ساحران است، جادوگران را دور خود گرد آورده و وعده بذل و بخشش به آنان داد، ولى موسى قبلاً به آنان اخطار كرد كه:
( ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ );2
آنچه شما به ميدان مبارزه آورديد همگى از نوع سحر است و خداوند همه را باطل مى سازد.

1. اسراء، آيه 88 .
2. يونس، آيه 81 .

صفحه 282
چيزى نگذشت كه نخستين كسانى كه در صف مقدم مبارزه بودند، نخستين كسانى شدند كه به او ايمان آوردند، زيرا از آن جا كه آنان اهل فن و استاد سحر بودند دانستند كه آيات موسى از قماش سحر نيست، بلكه آيات الهى است كه به وى اعطا شده است و علت اين كه جادوگران در صحنه مبارزه شكست مى خوردند روشن است، زيرا تكيه گاه مرتاضان و جادوگران جز نيروى محدود انسانى چيز ديگرى نبود.
از اين نظر جادوگران هر چه كنند كارهاى آن ها از چارچوب نيروى انسانى تجاوز نمى كند، ولى پيامبران به قدرت نامحدود الهى تكيه دارند و از آن قدرت بى پايان بهره مند مى شوند.
4. پيامبران همواره داراى اهداف عالى انسانى اند و مردم را به فضايل انسانى و سجاياى اخلاقى كه ضامن سعادت و نيك فرجامى آنان است دعوت مى كنند و اساس مكتب آن ها را خدا پرستى و اعتقاد به روز رستاخيز و دعوت به صداقت و شرافت، نيكى و جوانمردى، تقوى و عفت، عدالت و مراعات حقوق، ادب و اخلاق و... تشكيل مى دهد، ولى هرگز مرتاضان و ساحران داراى چنين اهدافى نبوده ونخواهد بود. آنان فقط براى جلب قلوب مردم و به دست آوردن پول و شهرت، دست به چنين كارهايى مى زنند; برخى را ديده ايم كه يك عمر رنج مى برند وجان خود را در چارچوب رياضت حبس مى كنند تا از اين طريق شهره آفاق شوند و در ميان مردم انگشت نما گردند، و تاكنون در طول حيات بشر، ديده نشده كه جادوگر و يا مرتاضى يك مكتب اخلاقى و يا اجتماعى از خود به يادگار بگذارد، بلكه همواره از اين معانى به كلى بى خبر بوده و اين مفاهيم عالى را باور نكرده اند.
راز اين مطلب كاملاً روشن است، زيرا پيامبران انسان هاى برگزيده اى هستند كه از طرف خدا براى هدايت مردم به راه حق و حقيقت مبعوث شده اند و بايد

صفحه 283
داراى چنين اهداف عالى و مكتب ارجمندى باشند، ولى ديگران رابطه خود را از خدا گسسته و طوق بندگى نفس، به گردن نهاده اند، و تشنه نيل به مقاصد پوچ مادى اند و از يك چنين جمعيت نمى توان چنين انتظارى داشت.
5 . پيامبران از نظر روحيه و اخلاق و ملكات با مرتاضان و ساحران در دو قطب مخالف قرار گرفته اند، پيامبران آسمانى داراى صفات حميده و ملكات عالى انسانى اند و در طول تاريخ زندگى آن ها نقطه تاريك و زننده اى وجود ندارد; ولى گروه مقابل نوعاً افرادى لاابالى و دور از فضايل انسانى هستند و اگر كسى چند جلسه با آن ها معاشرت كند به درون تاريك آنان پى مى برد و از خلال افعال و گفتارشان روحيه آن ها را به دست مى آورد.

صفحه 284
درس 50
دو راه ديگر براى شناسايى پيامبران
آيا راه شناختن پيامبران واقعى، منحصر به اعجاز و كار خارق العاده است، يا راه هاى ديگرى براى شناسايى آن ها وجود دارد؟
پاسخ اين پرسش مثبت است و دو راه ديگر براى شناسايى پيامبران وجود دارد كه بيان مى گردد:
1. تصريح پيامبر پيشين
كسى كه نبوت او از روى دلايل قطعى ثابت شده است پيامبر آينده را با ذكر نام و مشخصات تعيين نمايد، خواه اين دو نفر در يك عصر زندگى كنند يا در دو عصر مختلف و در هر حال تصديق نبى پيشين، بايد آن چنان صريح و روشن و آشكار و دور از هر نوع ابهام و ترديد باشد كه براى افراد حقيقت جو، موجب اطمينان و يقين گردد. ازباب نمونه به آيه زير توجه فرماييد:
( وَ إِذ قالَ عِـيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنِى إِسْرائِـيلَ إِنِّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوْراةِ وَمُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ أَحْمَدُ ... );1

1. صف، آيه 6.

صفحه 285
و (به ياد آر) وقتى را كه عيسى بن مريم گفت:اى بنى اسرائيل! من پيامبر و فرستاده خدا به سوى شما هستم و تصديق كننده توراتم كه در برابرم قرار دارد و بشارت دهنده ام به پيامبرى كه پس از من مى آيد و نام او «احمد» است.
عيسى در اين گفتار خود، با بيان هر چه كامل تر، به نبوت شخصى كه پس از وى مى آيد و نام او احمد است، تصريح نموده و شك و ترديد را درباره نبوت «احمد» از اذهان حقيقت جويان زدوده است.
اصولاً مقامات شامخ و بلندى مانند نبوت و امامت بايد با دلايل قطعى و روشن ثابت گردد و جمله اى كه بيانگر نبوت آينده است بايد آن چنان روشن باشد كه براى آيندگان سند قطعى شمرده شود.
حضرت موسى با كمال صراحت از خداوند خواست كه برادر او را در كار تبليغ دخالت دهد و او را وزير و ياور موسى قرار دهد و اين حقيقت را با جمله زير بيان نمود:
( وَاجْـعَلْ لِى وَزِيراً مِـنْ أَهْـلِى * هـرُونَ أَخِى * أُشْـدُدْ بِهِ أَزْرِى * وَأَشْرِكْهُ فِى أَمْرِى );1
از كسانم براى من وزير و پشتيبان قرارده،هارون برادرم را، و پشت مرا به سبب او محكم نما و او را در كار تبليغ شريكم فرما.
خداوند نيز با صراحت هر چه كامل تر به نداى او پاسخ مثبت گفته و مى فرمايد:
( قَـدْ أُوتِـيتَ سُـؤْلَكَ يا مُوسى );2
ما درخواست تو را اجابت نموديم.

1. طه، آيه هاى 29 ـ 32.
2. همان، آيه 36.

صفحه 286
در جاى ديگر به نبوت هارون تصريح نموده مى فرمايد:
( وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَـتِنا أَخاهُ هـرُونَ نَبِيّاً );1
از رحمت خود (به موسى براى يارى و كمك) برادرش هارون را كه پيامبر است بخشيديم.
بهره بردارى از اين راه براى اثبات نبوت پيامبر اسلام بستگى به اين دارد كه از مجموع بشارات وارد شده در عهد جديد و قديم، نبوت حضرت محمد(صلى الله عليه وآله)به طور صريح و روشن استفاده شود و علما و دانشمندان بزرگ اسلام بشارات زيادى را كه در كتاب عهد جديد و قديم درباره نبوت حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) آمده گرد آورده اند و درباره آن ها كتاب ها و رساله ها تأليف كرده اند و لازم است براى حقانيت دين اسلام اين تحقيقات با گستردگى هر چه بيشتر ادامه يابد.
2. گردآورى قراين
راه ديگر جهت شناسايى پيامبران همان گرد آورى قراين و شواهد است تا انسان از مجموع اين قراين و شاهد نبىّ را از متنبّى تميز دهد.
امروزه يكى از طرق قضاوت و داورى در محاكم رسمى، گردآورى قراين و شواهدى است كه بتواند حقيقت را كشف كند. با مراجعه اى كوتاه به پرونده هاى محاكم قضايى اين مطلب به اثبات مى رسد كه براى آشكار شدن حقيقت و شناخت مدعى راست گو از دروغ گو از اين طريق استفاده مى كنند.
اين قراين درباره پيامبران مى تواند امور زير باشد:
الف) بررسى خصوصيات روحى و اخلاقى مدعى و علاقه او به مال و جاه و سوابق زندگى او در ميان مردم;

1. مريم، آيه 53 .

صفحه 287
ب) محيطى كه از آن جا برخاسته است; مثلاً با دقت هر چه بيشتر بايد ديد كه آيا محيط وى بعثت چنين مدعى اى را ايجاب مى كرده يا نه؟ به طور مسلم هر گاه از ميان يك ملت درس نخوانده و نيمه وحشى مردى برخيزد كه با نداشتن تحصيلات عادى، مردم را به پاكى و نيكى و نظام صحيح زندگى دعوت كند بى ترديد چنين بعثتى گواه برانگيختگى وى از طرف مقام ربوبى است;
ج) محتويات آيين او از نظر معارف و احكام: هر گاه سخنان او در باب معارف علمى با موازين عقل و خرد تطبيق كند، و در شناسايى معارف از قبيل صفات خدا و آنچه مربوط به مبدأو معاد است از صحيح ترين راه وارد شود و در بيان نظام اخلاقى و اجتماعى، اجتماع را به عالى ترين نظام رهبرى بنمايد و با طريقى دور از افراط و تفريط فضايل انسانى و سجاياى اخلاقى را ميان پيروان خود پرورش دهد و آنان را از سوق به ناپاكى ها و صفات پست بازدارد خود اين محتويات مى تواند گواه بر ارتباط او با مقام بالا باشد;
د) ثبات او در راه دعوت; ثبات او در طريق دعوت خود يكى ديگر از قراينى است كه مى تواند گواه بر صدق گفتار او باشد. هر گاه او در طول زندگى به تمام آنچه كه مى گويد و دعوت مى كند عمل نمايد و تا آخر زندگى در اين راه استقامت ورزد و از دعوت خود بازنگردد خود اين عمل گواه بر صدق اوست;
هـ) وسايلى كه از آن براى پيشرفت آيين خود استفاده مى كند; هر گاه مدعى نبوت براى پيشرفت اهداف خود از وسايل صحيح كه عقل و خرد آن را تصديق مى كند استفاده نمايد و از دروغ و ستم و صحنه سازى براى پيشبرد مقاصد خود اجتناب ورزد، و از منطق غلط«الغاية تبرر الوسيله» (هدف مجوز به كار بردن هر نوع وسيله است) بيزار باشد، خود اين كار نشانه سلامت روح و فكر اوست و بعيد است كه يك چنين فردى در اصل دعوت خود دروغ بگويد;
و) وضع پيروان وى; وضع روحى، فكرى و اخلاقى افرادى كه دور مدعى

صفحه 288
نبوت را مى گيرند روشنگر وضع پيشواى ايشان است، هرگاه بيشتر نزديكان و بستگان وى كه كاملاً از وضع داخلى او آگاهند به وى ايمان آورند و يا غالب كسانى كه به وى مى گروند گروهى باشند كه در خرد و دقت و پاكى در ميان مردم نمونه باشند در اين صورت انسان به صدق دعوت مدعى، اطمينان پيدا مى كند.

صفحه 289
درس 51
وحى يا شعور مرموز!
سومين بخش از بحث هاى ما درباره نبوت عامه، «وحى» است. وحى آسمانى كه سر چشمه علوم و معارف پيامبران الهى است، يكى از مسائل دقيق و پيچيده اى است كه شايان تحقيق و بررسى عميق است.
پيامبران دستورها و برنامه هاى خود را از طريق وحى مى گيرند و به نام پيام هاى غيبى در اختيار مردم مى گذارند، ولى حقيقت اين ادراك چيست، و آنان در پرتو چه حس مرموزى اين مطالب را دريافت مى كنند؟ اين ها از جمله امورى است كه دقت بيشتر و بررسى فوق العاده اى لازم دارد.
به طور اجمال بايد گفت: ادراك منتهى به وحى، از سنخ ادراك هاى بشرى و معمولى نيست، بلكه ادراكى است غير عادى و به وسيله حس مخصوصى كه ويژه پيامبران آسمانى است انجام مى گيرد.
بشر معمولاً بسيارى از معلومات خود را از جهان ماده به وسيله يكى از حواس ظاهرى دريافت مى كند و آن ها را به صورت علوم طبيعى، تاريخ، جغرافيا و... تدوين نموده و منتشر مى سازد.
قسمت ديگر از معلومات بشر، نتيجه رياضت هاى فكرى، و ثمره

صفحه 290
استدلال هاى عقلى اوست بشر در پرتو نيروى عقل و خرد به سلسله اى از حقايق فلسفى و رياضى كه هرگز وجود مادى و خارجى ندارد واقف مى گردد، مثلاً آنچه را كه فيلسوف در «الهيات» درباره وجود خداوند و صفات و افعال او بحث مى كند و يا آنچه كه در «فلسفه» به نام اصول كلى مورد بررسى قرار مى گيرد و بر وجود يك سلسله قوانين فلسفى استدلال مى شود، همگى زاييده فكر و تعقل و طرز تفكر فلسفى است و اين پديده هاى علمى، مدركى جز فكر و استدلال ندارند و هم چنين است بسيارى از فرمول هاى رياضى.
قسمت سوم از ادراكات بشر، پرتوى از غرايز نفسانى و فطرت انسانى اوست. درك گرسنگى و تشنگى، ميل به امور جنسى، علاقه به مقام و منصب و ثروت، گرايش به فضايل اخلاقى و سجاياى انسانى و... همگى ريشه فطرى دارند و پرتوى از تجلى فطرت و غرايز اوست.
برخى از آثار ادبى و هنرى انسان اثر مستقيم ذوق و استعداد خدايى اوست، گروهى بدون سابقه تعليم و يا با تعليم و تربيت بسيار مختصر، پديدآورنده عالى ترين اثر هنرى و ادبى مى باشند و لطيف ترين نكته هاى ادبى و روح نوازترين مناظر طبيعى و شيرين ترين عواطف انسانى را در قالب داستان و شعر مى ريزند.
همه اين علوم و ادراكات هرچه باشند از راه طبيعى و بشرى است.
كوتاه سخن اين كه، همه ادراكات، يك سلسله درك هاى بشرى و پديده هاى طبيعى است كه به وسايل گوناگون عادى در محيط فكر انسان وارد مى شود، ولى معلومات پيامبران از طريق وحى، شبيه هيچ يك از اين ادراكات با اختلافاتى كه دارند نيست، بلكه ادراكى است غير عادى كه به وسيله حس مخصوصى كه دارند، انجام مى گيرد.
پيامبران آسمانى هم چنان كه خود آنان نيز تصريح كرده اند، داراى حس

صفحه 291
خاص و مرموزى هستند كه بدون ابزار و اسباب ظاهرى، با جهان غيب ارتباط دارند، و پيام هاى الهى را بدون كم و زياد به صورت دستورات او در اختيار مردم مى گذارند و كوچك ترين تصرفى در آن نمى كنند.
گواه روشن بر اين ارتباط و بر وجود چنين حس ـ علاوه بر ادعاى خود آنان كه صادق و راست گو هستند و معجزات آن ها گواه بر راست گويى آنان مى باشد ـ همان آثار و معارف فوق العاده وسيع و دور از انديشه انسان هاست كه هرگز بدون ارتباط با مبدأ جهان، ممكن نيست در اختيار بشرى محدود(شخص پيامبر) قرار گيرد.
نهضت هاى عميق و دامنه دار آنان كه بشر مانند آن را در هيچ يك از جنبش هاى فردى و اجتماعى نديده است و فداكارى هاى زايد الوصفى كه در راه تحقق بخشيدن به پيام هاى الهى، از خود نشان دادند نشانه ارتباط آن ها با جهان بالاست كه يك چنين بركات و آثارى را در بردارد.
وحى و دانشمندان مادى
براى يك فرد مادى كه دايره هستى را منحصر به جهان ماده مى داند و جز ماده و پديده هاى آن به چيزى اعتقاد ندارد درك اين نوع مسائل بسيار مشكل است و تا دگرگونى عميقى در طرز تفكر يك فرد مادى به وجود نيايد و به جهانى بالاتر از ماده معتقد نگردد هرگز قادر به درك اين سنخ مسائل نخواهد بود.
كسانى كه ابزار تحقيق آن ها لابراتوار و يا چاقوى تشريح و ميكروسكوپ است و اصرار دارند كه به هر حادثه و رويدادى رنگ پديده مادى بدهند، هرگز نخواهند توانست كه با يك فرد الهى كه افق ديد وى بسيار وسيع است و جهان هستى را منحصر به چارچوب ماده نمى داند و شعاع وجود را تا مجردات و ماوراى طبيعت گسترده مى داند در اين مباحث هم گام و هم فكر شوند.

صفحه 292
علت اين كه يك فرد مادى به مسائلى مانند وحى و فرشته و مانند آن ها نمى تواند معتقد گردد، اين است كه مى خواهد همه چيز را با ابزار ناقص مادى خود اندازه گيرى كند و سپس درباره آن ها داورى نمايد، در صورتى كه با اين ابزار با همه نقصى كه دارند فقط مى توان درباره وجود و عدم قسمتى از امور مادى داورى نمود و امور معنوى و مجرد از ماده از نظر درجه بندى وجود در مرتبه بالاتر از اين ابزار قرار گرفته اند و تحت حكومت آن ها واقع نمى شوند;
مثلاً هرگز نمى توان روح مجرد را با چاقوى تشريح و يا ميكروسكوپ و يا ساير وسايل مادى مشاهده نمود و از اين طريق درباره آن به نفى و اثبات پرداخت.
آن دانشمند مادى كه مى گويد: ما در بررسى ها و آزمايش هاى خود به موجودى به نام «روح» و ادراكى به نام «وحى» برخورد نمى كنيم، بايد در پاسخ آنان گفت: شما با اين ابزار مادى نمى توانيد جز درباره امور مادى قضاوت كنيد و موضوعاتى كه از نظر سنخ وجود بالاتر از ماده است با اين ابزار تحت تجزيه و آزمايش قرار نمى گيرند، بلكه اين نوع مسائل براى خود راه اثبات جداگانه و دلايل مخصوصى دارند كه اگر با كمال بى طرفى از راه ويژه آن وارد شويد به وجود چنين جهانى اعتراف خواهيد نمود.
بنابراين يك فرد مادى تا به وجود ماوراى طبيعت معتقد نگردد، بحث با او در اين نوع مسائل ثمرى نخواهد داشت، بلكه قبلاً بايد اين جاده را براى او هموار ساخت سپس در وجود ادراكى به نام «وحى» كه از سنخ ادراك هاى معمولى نيست با او گفتوگو نمود.

صفحه 293
درس 52
چرا وحى حس همگانى نيست؟
اعتراف به وحى كه اساس تصديق نبوت پيامبران است ما را بر آن مى دارد كه امكان وجود چنين ادراكى را ارزيابى كنيم.
ممكن است گفته شود: نتيجه بحث پيش اين شد كه پيامبران آسمانى داراى دستگاه گيرنده مرموزى هستند كه مى توانند به وسيله آن با مبدأ آفرينش و يا سفيران وى (فرشتگان) ارتباط بر قرار كنند و به عبارت روشن تر، يك نوع ادراك و حس علمى است كه با آن مى توانند در هر نقطه اى كه قرار دارند بدون ابزار مادى از جهان غيب گزارش دهند و اخبار و پيام هاى آن جا را دريافت نمايند.
در اين صورت اين سؤال پيش مى آيد كه آيا چنين حسى امكان دارد، و اگر امكان دارد چرا در انسان هاى ديگر از چنين حسى خبرى نيست؟
پاسخ ـ در امكان چنين حس كافى است كه علم و فلسفه آن را مردود نشمرده است، ولى چرا همه انسان ها داراى چنين ادراك مرموزى نيستند، چندان سؤال موجهى نيست. زيرا لزومى ندارد اگر حسى در فردى پيدا شد درهمه افراد نيز وجود داشته باشد.
حواس پنج گانه از عمومى ترين حواس انسان است، ولى افرادى پيدا

صفحه 294
مى شوند كه فاقد يك حس يا دو و يا چند حس مى باشند. آيا اين افراد حق دارند، دارندگان حواس پنج گانه را به باد انتقاد بگيرند و حسى را كه خود فاقد آن هستند رد و نفى كنند؟
نوابغ جهان داراى شعور و ادراك خاصى در حل مسائل و مشكلات مى باشند، آيا افراد معمولى به خود حق مى دهند كه وجود چنين ادراك و شعورى را در آنان انكار نمايند؟
تمايلات جنسى كمالى است كه در نهاد همه انسان ها، به طور «بالقوه» وجود دارد، ولى فصل رشد و نمو آن دوران بلوغ است و گاهى افرادى بر اثر يك سلسله عوامل ناگوار براى هميشه از آن محروم مى گردند. آيا چنين افرادى حق دارند به انكار چنين احساسى برخيزند؟
روان شناسان قديم و جديد مى گويند: در پس پرده وجود انسان، مرتبه اى وجود دارد كه اگر روزنه اى به سوى آن باز شود چنان كه گاهى در اهل رياضت اتفاق مى افتد، بسيارى از اسرار پنهانى براى او مشكوف مى گردد.
بنابراين، انتظار اين كه اگر حسى در فردى يا افراد خاصى پيدا شد بايد در همه افراد وجود داشته باشد بسيار انتظار بى جا است، حتى در حيوانات نيز يك چنين تفاوتى به چشم مى خورد.
شب پره، داراى حس خاصى است با اين كه چشم درستى ندارد پيش از برخورد به مانع، وجود آن را با دقت و مهارت زياد حس مى كند و راه خود را كج مى نمايد.حس «مانع شناسى» اين پرنده به اندازه اى نيرومند است كه از پرپيچ ترين راه ها مى گذرد، اما هرگز به مانعى بر نمى خورد.
بسيارى از حيوانات پيش از ريزش برف و باران، نزول آن را احساس مى كنند و با اين كه هوا صاف است موقع خواب، به نقطه اى پناه مى برند كه باران گير نباشد.

صفحه 295
بسيارى از جانوران وقوع زلزله را پيش بينى كرده و قبل از وقوع حادثه نعره هاى جگر خراشى مى كشند و گاهى درهاى «طويله» را شكسته به بيابان ها مى دوند. برخى جان داران در فصل تابستان از شدت سرماى زمستان سال آگاه مى گردند، و فعاليت هاى خود را براى حفاظت خويش و فراهم ساختن توشه زمستان، افزايش مى دهند، استاد «ميلين ادوارد» استاد دانشگاه سربن درباره حشره اى به نام «اكسيكلوپ» چنين مى نويسد:
اين حشره، تنها زندگى مى كند و بلافاصله پس از تخم گذارى مى ميرد. وقتى
احساس كرد كه دوران تخم گذارى اش رسيده سراغ قطعه چوبى مى رود و
آن را سوراخ مى كند. سپس به دنبال شكوفه گل ها و برگ هاى شكرى رفته،
اطراف سوراخ را با آن ها مى پوشاند و يك تخم مى گذارد، سپس تراشه اى
را به صورت خميرى درمى آورد و آن را به صورت سقف بر روى آن تخم
مى گذارد و آن را با برگ هاى مزبورپوشاند. باز روى آن، تخم گذارده و به
همان ترتيب اين كارا ادامه مى دهد تا تخم گذارى تمام شود و در همان وقت نيز جان مى سپارد.
هنگامى كه نوزادان سر از تخم در آورند، به صورت كرم بى بالى هستند كه قدرت دفاع از خود ندارند و تا مدت يك سال نمى توانند براى خود غذايى تهيه كنند، اين وضع ايجاب مى كند كه نوزادان اين حشره، در نقطه اى آرام و محكم يك سال تمام زندگى كنند.
اين عمل حاكى است كه مادر آن ها بسيارى از مسائل زندگى نوزادان خود را مى داند و آن را درك مى كند، در صورتى كه اين حس در همه جانوران و حيوانات وجود ندارد.1
موريانه از وجود سيمانى محكم و استوار آگاهى دارد، كه بشر هنوز به آن

1. مناهل العرفان، ص 63 ـ 64.

صفحه 296
دست نيافته است.
تمام اين مثال ها براى اين است كه هرگز نبايد انتظار داشته باشيم كه تمام افراد انسان و يا حيوان از نظر احساس و ادراك يك سان باشند و اگر فردى يا افرادى داراى شعور خاصى گرديدند افراد ديگر نيز مشابه آن را داشته باشند.

صفحه 297
درس 53
وحى از نظر لغت و قرآن
هر نوع ادراك سرى و پنهانى را از نظر لغت «وحى» مى گويند و اگر
به آهسته سخن گفتن «وحى» مى گويند، از اين نظر است كه گوينده
به طور سرى مى خواهد مخاطب را از مقصد خود آگاه سازد و ديگرى
متوجه نگردد.
در قرآن مجيد اين لفظ درمعانى گوناگونى به كار رفته است، ولى
همه اين معانى به ريشه واحدى كه بيان گرديد بر مى گردند. اينك برخى از
اين معانى:
1. آشنا ساختن موجودات به وظايف خود به طورى كه هر موجودى به وظيفه تكوينى خود عمل كند; مانند:
( فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَمـوات فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِى كُلِّ سَماء أَمْرَها );1
آن ها را در ظرف دو روز به صورت هفت آسمان قرار داد، و وظيفه هر آسمانى را برعهده آن نهاد. و از اين طريق هر آسمانى به وظايف خود آشنا گرديد.

1. فصلت، آيه 12.

صفحه 298
2. درك غريزى، مانند:
( وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّـحْلِ أَنِ اتَّخِذِى مِنَ الجِبالِ بُيُوتاً );1
خداى تو، به زنبور «وحى» نمود كه از كوه ها براى خود لانه گيرد.
بنابراين كليه فعاليت هاى اين حشره و حشرات ديگر از قبيل لانه سازى و گرد آورى شيره درختان، پرورش نوزادن و... يك نوع وحى فكرى است و همه اين جان داران از طريق رهبرى فطرت و غريزه به وظايف خود آشنا مى شوند. اين قسم از وحى را در اصطلاح دانشمندان «وحى تكوينى» مى گويند.
3. الهام قلبى; مانند:
( وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِـيهِ );2
به (قلب) مادر موسى الهام نموديم كه نوزاد خود را شيرده.
4. القاء كلام به طور سرى و پنهانى; مانند:
( وَ إِنَّ الشَّياطِـينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِـيائِهِمْ );3
شياطين به دوستان خود مطالبى مخفيانه القا مى كنند.
5 . ارتباط پيامبران با جهان بالا و دريافت حقايق و دستورهايى از آن جهان و اين همان وحى است كه مورد گفتوگوى ماست.
اگر به پيامبران آسمانى«نبى» مى گويند از اين نظر است كه آنان مطالبى را از جهان ديگر گزارش مى دهند و بر اثر ارتباطى كه با خداوند دارند، دستورهاى او را در اختيار بندگان وى مى گذارند و اين ارتباط به صورت هاى گوناگون تجلى مى كند:
الف) گاهى روح قوى و نيرومند و مؤيد پيامبر حقايقى را در عالم رؤيا

1. نحل، آيه 68.
2. قصص، آيه 7.
3. انعام، آيه 121.

صفحه 299
مى بيند و راز الهى و احكام وى از اين راه به او مى رسد، چنان كه ابراهيم براى ذبح اسماعيل از اين طريق مأموريت يافت، به طور مسلم خواب اولياى الهى كه همواره مورد مراقبت خداوند متعال و فرشتگان آسمانى است با خواب افراد معمولى كه هيچ نوع مصونيت ندارند فرق دارد;
ب) گاهى دستورات الهى به روح و قلب پاك آن ها القا مى گردد و روح بزرگ آنان مركز نزول وحى آسمانى مى شود;
ج) گاهى ممكن است كه خالق جهان در عين حالى كه در حجاب غيب است از طريق ايجاد صوتى با پيامبر خود سخن بگويد;
د) معمولاً وحى آسمانى به وسيله پيك وحى و فرشته حامل آن انجام مى گيرد، و فرشته آسمانى در برابر ديدگان پيامبر به صورت خاصى تمثل مى جويد.
قرآن مجيد به مراحل چهارگانه وحى در آيه زير اشاره كرد و مى فرمايد:
( وَما كانَ لِـبَشَر أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِـجاب أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِىَ بِـإِذنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِىٌّ حَكِـيمٌ );1
و شايسته هيچ انسانى نيست كه خدا با او سخن گويد مگر از راه وحى يا از پشت حجاب يا رسولى مى فرستد و به فرمان او آنچه را بخواهد وحى مى كند، چرا كه او بلند مقام و حكيم است.
1. ( إِلاّ وَحْياً ); اين جمله به دو قسم نخستين وحيى كه همان ادراك در رؤيا و القا در قلب است اشاره مى نمايد.
2. ( أَوْ مِنْ وَراءِ حِـجاب ); مقصود از آن اين است كه گوينده در پشت حجابى باشد و شخص او ديده نشود ولى سخن او شنيده گردد و اين همان

1. شورى، آيه 51 .

صفحه 300
وحى به وسيله امواج صوتى است. مانند آن كه حضرت موسى، صداى وحى الهى را از كوه يا درخت شنيد، گويى خدا از پشت حجاب سخن مى گويد.
3. ( أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً ); و مقصود از آن پيك وحى است كه حامل دستورهاى الهى است و به صورتى در برابر پيامبر خدا جلوه گر مى شود.
در بسيارى از آيات، خداوند بزرگ خود را وحى كننده و فرستنده وحى معرفى كرده است و از تمام اين آيات و رواياتى كه در اين زمينه وارد شده استفاده مى شود كه آنچه را پيامبر از طريق وحى اخذ مى كند سخن خدا و دستور پاك و دست نخورده اوست و هرگز زاييده فكر پيامبر يا نبوغ و ساير امور نيست.

صفحه 301
درس 54
آيا وحى زاييده نبوغ است؟
بحث هاى پيشين به خوبى ثابت كرد كه وحى يك ادراك خاص و يك نوع گيرنده مرموزى است كه تنها در يك دسته از افراد بشر به نام پيامبران وجود دارد و آنان در پرتو اين حس، تعاليم الهى را بدون كم و زياد و بدون كوچك ترين خطا و لغزش از جهان ديگر گرفته، در اختيار مردم مى گذارند.
و اين كه حقيقت اين حس چيست، و حالات روانى پيامبران در زمان فراگرفتن وحى آسمانى چگونه است؟ از جمله مسائلى است كه فهم و درك كنه آن براى ما ممكن نيست و بايد بسان بسيارى از مسائل غيبى(مانند ذات و صفات خدا و حقيقت برزخ و روز رستاخيز) به آن ايمان بياوريم، هر چند با خرد كوچك خود واقعيت آن را لمس نمى كنيم.
در برابر اين نظر، گروهى وحى را مولود نبوغ پيامبران دانسته و از اين طريق خواسته اند از ارزش آن بكاهند. آن ها ميان پيامبران و ديگر نوابغ جهان تفاوتى قائل نيستند و افكار هر دو دسته را محصول فكر انسان و زاييده نبوغ آنان مى دانند.
دارندگان اين نظريه چنين مى گويند: دستگاه آفرينش، افراد نابغه و خير

صفحه 302
خواهان بشريت را در دامن خويش پرورش مى دهد و آن ها روى نبوغ ذاتى و افكار عالى خود، جامعه را به اخلاق نيك و اعمال شايسته و رعايت عدالت اجتماعى و... دعوت نموده و از اين رهگذر گام هاى مؤثرى براى سعادت بشر بر مى دارند و آنچه را كه به عنوان دستور و قانون به مردم عرضه مى دارند جز نتيجه نبوغ و مولود فكر عالى آنان چيزى نيست و هرگز ارتباطى با جهان ديگر ندارد.
و مى گويند: وحى منبعى جز عقل انسانى و ادراكى جز ادراك معمولى نيست و در طول تاريخ عمر بشر، در هر قرنى نوابغى كه عالى ترين تجليات افكار انسانى را دارا بودند، به پاخاسته و به جهان انسانيت خدماتى ارائه داده اند.
برخى از دارندگان اين نظريه پا را فراتر نهاده وجود نبوغ را معلول يك سلسله حوادث و اتفاقات روانى دانسته و كوشيده اند كه با بررسى هاى وهمى و پندارى، اين علل را در زندگى پيامبران نيز پيدا كنند.
عواملى كه موجب بالا رفتن استعداد و پيدايش نبوغ مى گردد در نظر آنان به قرار زير است:
1. عشق، اين عامل قوى ترين و پر انرژى ترين افكار را به وجود مى آورد، زيرا عشق، محبت و كشش و توجه شديد و خارق العاده به چيزى يا شخصى يا هدفى مى باشد، و چنين كشش و توجه شديدى در هر كس پديد آيد موجب بسيج و انگيزش قواى جسمى و روحى او مى شود و از جمله فكر و انديشه او در مناسبت با عشقش نيرومند و پويا و پر انرژى مى گردد;
2. ستم كشى طولانى، سبب مى شود كه فرد ستم ديده فكر خود را براى رفع ستم به كار اندازد و دقيقه اى آرام ننشيند;
3. در اقليت و شرايط نامساعد اجتماعى بودن از عوامل تشييد اين افكار است، زيرا يك اقليت براى پركردن فاصله اى كه با اجتماع دارد ناچار است به فكر بپردازد و سرانجام آنچه را مى خواهد به دست آورد;

صفحه 303
4. كودكى، چون در اين سن كودك براى مبارزه با مشكلات آمادگى ندارد در برابر پيش آمدهاى ناملايم به درون گرايى مى پردازد، در اين صورت افكار كودك تشييد پيدا مى كند;
5 . تنهايى و زندان، به افكار انسان شدت مى بخشد، زيرا هنگامى كه با افراد ديگر هستيم مجبوريم لااقل براى مدت كم هم كه باشد مغز و افكار خود را در اختيار ديگران بگذاريم;
6. سكوت و بى كارى، سبب مى گردد كه اراده كمتر فعاليت كند و افكار غير ارادى آزادانه جريان يابد و استوارى پيدا كند;
7. پرورش نخستين، در پيدايش نبوغ نقش بزرگى دارد.
سپس از اين بيانات نتيجه مى گيرند كه اين علل به اضافه وجود يك اجتماع فاسد و بى قانون سبب مى شود كه افكار پيامبران درباره مسائل اجتماعى استوار شود و راه هاى تازه براى زندگى به مردم نشان دهند.1
نارسايى اين تفسير
دارندگان اين نظريه بسان كسانى هستند كه قبلاً مدعاى خود را ساخته اند و سپس به دنبال دليل آن مى روند، آنان چون در جهان هستى به اصالت چيزى جز ماده معتقد نيستند و جهان غيب را زاييده وهْم بشر مى دانند، ناچار همه مطالب مربوط به جهان ديگررا از اين طريق وامثال آن توجيه مى كنند.
يكى از خصايص فكر مادى اين است كه مى خواهد با دانش كوتاه خود و اصول نارساى مادى گرى به تفسير همه حقايق موفق گردد، از اين جهت دارندگان چنين طرز تفكرى در صددند كه مسئله وحى و نبوت را از راهى كه

1. عزت الله مجيدپور، نبوغ و علل آن (نقل با تلخيص).

صفحه 304
بيان شده حل كنند، غافل از آن كه يك چنين توجيهى، براى مسئله وحى كه مظهر تجلى عالى ترين حقايق علمى و فلسفى و قوانين سعادت بخش و استوار انسانى است; مانند اين است كه بگوييم: زلزله شديد در فلان نقطه جهان معلول شليك تيرى بوده است كه براى شكار حيوانى شليك شده بود و يا مولود فروريختن يك اطاقك چوبى در روستاهاى اطراف آن جا بود.
انكار نمى كنيم عوامل مزبور ممكن است افكار غير ارادى انسان را تشديد
كند و استعداد نهانى را آشكار سازد، ولى هرگز نمى تواند آفريننده پيامبرى
باشد كه كتاب آسمانى او پس از چهارده قرن در ميان تمام افكار نوابغ
انسانى، مانند مشعل فروزانى بدرخشد و تمدنى را بوجود آورد كه هنوز
تاريخ تمدن انسان مانند آن را نشان نداده است، و درباره معارف عقلى،
فلسفى، قوانين مربوط به جهان طبيعت و اصول زندگى و فضايل اخلاقى، مطالبى را به جهان عرضه بدارد كه هميشه صحت و استحكام خود را در زمينه هاى گوناگون حفظ كند.
اين نظر با گفتار خود آنان نيز مخالف است
هرگاه منطق وحى مربوط به نبوغ اين نوع افراد است، چرا پيامبران اصول، قوانين، معارف و علوم خود را به عالم ديگر نسبت مى دهند و از اين كه مربوط به خود آن ها باشد به طور واضح خوددارى مى نمايند و مى گويند:
( إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَىَّ );1
من فقط از آنچه كه به من وحى مى شود پيروى مى كنم.
يا اين كه مى گويند:

1. انعام، آيه 50 .

صفحه 305
( إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْىٌ يُوحى );1
آنچه مى گويد جز وحى كه بر او نازل شده نيست.
اصولا ما در جهان دو گروه «مصلح» داريم:
گروهى كه تمام طرح ها و نقشه ها را معلول فكر خود و يا حزبى كه به وجود آورده اند مى دانند.
و گروهى كه طرح و نقشه هاى خود را از عالم غيب گرفته اند و مردم را به سوى خدا فرا مى خوانند و با ايجا شوق به پاداش و بيم از كيفرهاى او، برنامه اصلاحى خود را طرح و اجرا مى نمايند. در اين صورت دليلى ندارد كه با اين تفاوت هر دو گروه را از شاخه يك درخت بدانيم و همه را زاييده نبوغ معرفى كنيم.
براى گروه نخست هدف و مقصد در مرحله اول، خود شخص است و اگر اين گروه داراى فضايل اخلاقى باشند، هدف و مقصد توسعه يافته و برنامه هاى اصلاحى آنان به نزديكان خانواده يا قبيله و هم وطن و هم نوع نيز ميرسد. اين گروه همه چيز جهان را براى خود و كسان و كشور و هم نوع خود مى خواهند. به كوه و دريا و زمين و آسمان و حتى به علم و اخلاق نيز از نظر احتياج و استفاده اى كه از آن ها مى توانند بنمايند نظر مى كنند. حتى توجه به خدا و دعا را براى بهبود حال و توفيق در آمال و عواطف دنيايى خود انجام مى دهند و در حقيقت مى خواهند امور معنوى را در جهت تمنيات مادى خويش استخدام نمايند.
ولى گروه دوم كه پيامبران باشند مكتبى به عكس اين گروه دارند. اين ها هدف و مقصد را خدا مى دانند و در سايه اين عقيده به اصلاح جامعه مى پردازند.

1. نجم، آيه 4.

صفحه 306
دگرگونى و تحولى كه پيامبران در عالم افكار و آمال بشرى ايجاد كردند خيلى شبيه به انقلابى است كه كپرنيك در هيئت بطلميوس ايجاد كرد، و نظام نظريات دانشمندان را در مورد وضع نسبى زمين و خورشيد دگرگون ساخت. تا قبل از كپرنيك همه دانشمندان، زمين را مركز جهان و خورشيد و تمام دنيا را در حركت به دور آن مى دانستند; اما كپرنيك گفت: درست عكس اين است ما مركز عالم نيستيم، بلكه زمين به دور خورشيد مى گردد. براى غير انبيا چه عامى و خودخواه، چه روشن فكر و غير خواه، مركز و مقصد و اساس كوشش ها و كاوش ها نفس انسان يا نوع انسان است. همه چيز بايد در استخدام و استفاده او باشد، اما براى پيامبران مركز و مقصد خداست. و در سايه خداپرستى و اعتقاد و تدارك آخرت است كه بايد اصلاح و آباد شود.1

1. مسئله وحى، ص56 .

صفحه 307
درس 55
چگونه ممكن است يك فرد
در برابر گناه معصوم باشد؟
آيا مقام و منصبى خطيرتر و پرمسئوليت تر از مقام رهبرى جامعه هست، آيا يك فرد بدون داشتن يك سلسله امتيازات روحى و جسمى، مى تواند رهبرى جامعه را حتى در يك قسمت از شئون زندگى به عهده بگيرد تا چه رسد رهبرى مردم، آن هم در تمام شئون مادى و معنوى كه از آنِ رهبران آسمانى است.
رهبران سياسى كه فقط مسائل سياسى مملكت را رهبرى مى كنند و يا متخصصان مسائل اقتصادى كه زمام اقتصاد و درآمد كشور را در دست دارند، بدون داشتن يك سلسله شرايط و صفات برجسته كه تفوق و برترى آنان را بر ديگران ثابت كند هرگز نمى توانند بر مسند رهبرى سياسى و اقتصادى مملكت تكيه زنند.
بنابراين، پيامبران آسمانى كه رهبران واقعى جامعه در كليه شئون زندگى هستند. بايد از يك سلسله صفات عالى و برجسته كه موقعيت و مقام رهبرى آنان را تحكيم كند، برخوردار شوند و در حقيقت بر اثر داشتن اين امتيازات است كه اين منصب خطير به آنان واگذار مى گردد.

صفحه 308
شما مى توانيد امتيازات لازم را تحت عناوين زير خلاصه كنيد:
1. مصونيت از گناه و نافرمانى خدا;
2. مصونيت از خطا و اشتباه در فراگرفتن احكام از خدا و تبليغ آن ها در ميان مردم;
3. اطلاعات كافى و وسيع درباره مسائلى كه تبليغ آن ها به عهده آنان واگذار شده است;
4. پيراستگى از روحيات بد و عيوب جسمانى كه موجب تنفر مردم و عقيم شدن اثر تبليغ آنان مى شود.
بنابراين لازم است هر يك از اين چهار مطلب مورد بحث قرار گيرد.
چگونه ممكن است يك فرد در برابر گناه معصوم باشد؟
عصمت، يك صفت نفسانى و نيروى درونى است كه دارنده را از فكر و خيال انجام گناه ـ تا چه رسد خود گناه ـ باز مى دارد و به عبارت ديگر، يك حالت خداترسى باطنى است كه شخص را در برابر گناه حتى فكر و تصميم بر انجام گناه بيمه مى كند.
در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه چگونه مى شود يك شخص در برابر تمام گناهان مصونيت پيدا كند، چنان كه نه تنها معصيتى از او سر نزند، بلكه
حتى به فكر گناه و نافرمانى نيز نباشد. پاسخ اين سؤال اين است كه عصمت
و مصونيت در برابر گناه، از شئون و لوازم علم به مفاسد گناه است، البته
اين مطلب، نه به اين معنا است كه هر نوع علم به لوازم گناه، پديد آرنده مصونيت و عصمت است، بلكه بايد واقع نمايى علم به اندازه اى قوى و نيرومند باشد كه لوازم و آثار گناه را آن چنان در نظر انسان مجسم و روشن سازد كه انسان لوازم كارهاى خود را با ديده دل، موجود و محقق ببيند. در اين موقع صدور گناه از

صفحه 309
وى، به صورت يك «محال عادى» درمى آيد. براى تقريب ذهن به مطلب زير توجه فرماييد:
هر يك از ما در برابر بعضى از اعمال كه به قيمت جان ما تمام شود، يك نوع عصمت و مصونيت داريم و اين نوع مصونيت، زاييده علم ما به لوازم اين گونه اعمال است; مثلاً: هر فرد عاقل و خردمندى كه به حيات و زندگى خود علاقه مند است در برابر هر سم كشنده اى كه نوشيدن آن به قيمت جان انسان تمام مى شود، و يا سيم لخت برق كه تماس با آن، انسان را خشك و سياه مى سازد و يا باقيمانده غذاى بيمارى كه مبتلا به مرض «جذام» و «برص» است و خوردن آن موجب سرايت بيمارى هاى مزبور مى گردد، يك نوع مصونيت و عصمت دارد، يعنى انسان هرگز به هيچ قيمت اين اعمال را انجام نمى دهد و صدور اين اعمال از وى محال عادى است و علت اين مصونيت همان تجسم آثار مرگ بار اين اعمال است و اين آثار چنان در نظر وى مجسم و محقق و از نظر ديده عقل آن چنان مسلم و موجود است كه در پرتو آن فكر، اقدام به چنين كارها را در ذهن خود نمى پروراند تا چه رسد كه عملاً به اين كار اقدام نمايد.
ما ملاحظه مى كنيم كه برخى از افراد از خوردن مال يتيم بى نوا كوچك ترين پروايى ندارند، ولى در مقابل، گروهى از خوردن لقمه اى حرام امتناع مىورزند، چرا اولى با كمال بى پروايى مال بينوايان را حيف و ميل مى كند، ولى دومى از كوچك ترين تصرف خوددارى مى نمايد؟ علت آن اين است كه شخصِ نخست يا اساساً معتقد به لوازم و تبعات اين نوع نافرمانى نيست و يا اگر هم نيمه ايمان و اعتقادى داشته باشد، لذايذ زودگذر جهان آن چنان حجاب غليظى ميان ديده دل و عواقب شوم عمل، به وجود آورده است كه از اين آثار جز شبحى احساس نمى كند، ولى دومى آن چنان علم قوى و نيرومند به لوازم اين گناه دارد كه هر قطعه اى از مال يتيم در نظر او با قطعه اى از آتش برابر است و در نتيجه به اتلاف

صفحه 310
و حيف و ميل آن اقدام نمى كند، زيرا او با ديده علم و بصيرت مى بيند كه چگونه اين اموال به آتش هاى سوزنده مبدل گرديده است، از اين رو در برابر اين عمل مصونيت پيدا مى كند.
هرگاه براى شخص نخست، چنين علم و بينشى رخ دهد قطعاً او نيز مانند دومى از هر نوع تصرف ظالمانه خوددارى مى كند.
قرآن كريم درباره كسانى كه طلا و نقره را كنز كرده و حقوق واجب آن را در راه خدا نمى پردازند چنين مى فرماييد:
اين فلزها در روز رستاخيز به صورت آتش درآمده و با آن ها پيشانى، پهلو و پشت كنزكنندگان را داغ مى نهند.1
اگر برخى از كنزكنندگان، اين منظره را با ديدگان خود مشاهده كنند و ببينند كه چگونه همكاران آن ها به كيفر اعمال خود رسيدند، سپس اخطار شود كه اگر شما نيز ثروت خود را كنز سازيد، سرانجام به همين سرنوشت دچار مى شويد، آنان فوراً تمام ثروت هاى كنزشده نامشروع را آزاد مى سازند.
گاهى برخى از افراد در همين جهان، بدون مشاهده منظره كيفر الهى، آن چنان به مفاد اين آيه ايمان پيدا مى كنند كه اثر آن ايمان، كمتر از شهود اثر آن گناه نيست، تا آن جا كه اگر پرده هاى اين جهان از برابر ديدگان آن ها برداشته شود كوچك ترين تفاوتى در ايمان آنان به جود نمى آيد، در چنين صورت اين افراد

1. ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِى سَبِـيلِ اللّهِ فَبَـشِّـرْهُمْ بِعَذاب أَلِـيم * يَوْمَ يُـحْمى عَلَيْها فِى نارِ جَـهَـنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُـهُمْ وَجُـنُوبُـهُمْ وَظُـهُورُهُمْ هـذا ما كَـنَـزْتُمْ لاَِنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ );
و كسانى كه طلا و نقره را گنجينه (و ذخيره و پنهان) مى سازند و در راه خدا انفاق نمى كنند به مجازات دردناكى بشارت ده! در آن روز كه آن را در آتش جهنم گرم و سوزان كرده و با آن صورت ها و پهلوها و پشت هاى شان را داغ مى كنند (و به آن ها مى گويند:) اين همان چيزى است كه براى خود اندوختيد (و گنجينه ساختيد) پس بچشيد چيزى را كه براى خود مى اندوختيد (توبه، آيه 35).

صفحه 311
در برابر اين گناه (كنز كردن طلا و نقره) يك نوع مصونيت و عصمت پيدا مى كند; يعنى هرگز طلا و نقره را كنز نمى كنند.
حالا اگر فردى يا گروهى نسبت به كيفر تمامى معاصى يك چنين حالتى پيدا كنند و كيفر الهى آن چنان بر آن ها روشن و يقينى شود كه ارتفاع حجاب و از بين رفتن فواصل زمانى و مكانى، كوچك ترين اثرى در ايمان و اعتقاد آنان نگذارد در چنين صورت اين فرد يا آن گروه در برابر همه معاصى يك نوع مصونيت و عصمت صددرصد پيدا مى كند و نه تنها گناه از آنان سر نمى زند بلكه به فكر گناه نيز نمى افتند.
بنابراين، عصمت در مورد افراد معصوم، اثر مستقيم ايمان شديد و علم قاطع به كيفر اعمال مى باشد و هر فردى براى خود يك نوع عصمت در برخى از موارد دارد. چيزى كه هست پيامبران بر اثر احاطه علمى به كيفر اعمال و آگاهى كامل از عظمت خداوند، درباره تمام گناهان، عصمت جامع و كامل دارند و بر اساس همين علم، تمام دواعى گناه و غرايز سركش انسانى در آن ها مهار شده و لحظه اى از خطوطى كه خداوند تعيين كرده است تجاوز نمى كنند.
در پايان از ياد آورى نكته اى ناگزيريم و آن اين كه درست است كه پيامبران در برابر گناه و هر نوع نافرمانى مصونيت دارند و همگى نسبت به آن بيمه هستند، ولى آن چنان نيستند كه ديگر توانايى و قدرت بر انجام گناه نداشته و در پيروى از فرمان هاى خدا مجبور باشند، بلكه آنان نيز بسان ساير مردم از حريت و آزادى در عمل برخوردارند و بر اطاعت و عصيان قادر و توانا هستند، ولى چون با چشم باطن كه نتيجه علم وسيع و گسترده آنان به جهان هستى است، لوازم اعمال را مى بينند و به حقايق اعمال خود كه در لسان شرع به آن ها پاداش و كيفر گفته مى شود، واقف و آگاهند، از اين جهت از هر نوع گناه و نافرمانى خوددارى مى كنند.

صفحه 312
از باب مثال به مطلب زير توجه فرماييد. جاى گفتوگو نيست كه خداوند بر انجام هر نوع كار زشت و قبيح قادر و تواناست، اما هيچ گاه كارهاى قبيح و ناشايست كه بر خلاف عدل اوست انجام نمى دهد، ولى انجام ندادن اين نوع كارها گواه بر عدم قدرت او نيست.
افراد معصوم در برابر گناه نيز همين حالت را دارند. آنان در عين قدرت و توانايى بر گناه، گرد معصيت نمى گردند.

صفحه 313
درس 56
چرا بايد پيامبران معصوم باشند؟
اينك، پس از آگاهى از حقيقت عصمت و علل آن، لازم است درباره مراحل سه گانه عصمت (در زمينه هاى گناه و نافرمانى)توضيح داده شود.
مراتب عصمت در اين زمينه ها به قرار زير است.
1. عصمت از نظر ايمان و عقيده به مبدأ و معاد و ديگر اصول مسلم
دين;
2. عصمت در بيان احكامى كه از طرف خداوند مأمور به ابلاغ آن ها شده است، يعنى نبايد پيامبر در بيان دستورهاى الهى دروغ بگويد و يا آن ها را تحريف كند;
3. عصمت از نظر اعمال و افعال، يعنى بايد گفتار و كردار پيامبر مطابق آيين الهى باشد و دچار لغزش و نافرمانى نگردد.
عصمت در مرحله نخست از مراحل سه گانه فوق، مورد اتفاق تمام دانشمندان عقايد است، يعنى همگى معتقدند كه، پيامبران آسمانى بايد در تمام ادوار زندگى از اشكال و خلل در اعتقاد مصون بوده و مؤمن و موحّد باشند و لحظه اى به خدا كفر نورزند و براى او شريك قرار ندهند و پيوسته او را از صفات

صفحه 314
ناشايست مبرا و منزه دانند و به روز رستاخيز و سزاى اعمال معتقد گردند، خلاصه از يك عقيده صحيح به طور كامل برخوردار باشند.
منظور از عصمت در مرحله تبليغ، اين است كه پيامبران آسمانى بايد آنچه را كه از آموزگار وحى دريافت مى دارند بدون كم و زياد در اختيار مردم بگذارند و هرگز به خدا دروغ نبندند و دستورهاى او را تحريف نكنند و رسالت خود را آن چنان كه خدا دستور داده است انجام دهند. در اين مرحله كسى از علماى اسلام مخالفت نكرده و همگى به طور اتفاق، پيامبران را از دروغ بستن به خدا و شريعت وى منزه مى دانند.
و گواه عصمت در اين مرحله بسيار روشن است; زيرا منظور از ارسال پيامبران اين است كه مردم را به دستورهاى سعادت آفرين الهى رهبرى كنند و انتخاب فردى براى اين كار كه از دروغ و تحريف پروا ندارد نقض غرض است و هيچ فرد علاقه مند به هدف خود، به چنين كارى اقدام نمى كند.
و اما عصمت در مرحله سوم، يعنى عصمت پيامبران در اعمال و افعال خارجى خود كه ربطى به بيان و تبليغ احكام ندارد. اين مرحله از عصمت ميان دانشمندان و علماى عقايد مورد بحث و گفتوگوست، ولى عقيده دانشمندان شيعه اين است كه بايد پيامبر گرامى در تمام مراحل زندگى از گناه و آلودگى و لغزش در رفتار و گفتار پيراسته باشند و براى اين مطلب دلايل استوارى دارند كه در درس هاى آينده به توضيح برخى از آن ها مى پردازيم.

صفحه 315
درس 57
گواه اول به عصمت پيشوايان الهى از گناه
تربيت در سايه عمل
هدف از بعثت پيامبران، تربيت و راهنمايى انسان هاست و يكى از عوامل مؤثر تربيت اين است كه موجبات گرويدن مردم به مربى در او جمع باشد،
مثلاً اگر مربى داراى گفتار شيرين و سخنى فصيح و منطقى استوار باشد،
ولى در وجود و صفحات زندگى او عوامل تنفر انگيزى وجود داشته باشد
كه موجب تفرق و دورى مردم گردد، در اين صورت هدف از بعثت تأمين
نشده و مقصود به دست نمى آيد، روى همين اساس است ـ كه در آينده خواهيم گفت: ـ كه پيامبران آسمانى بايد از يك سلسله عيوب جسمى و روانى كه
باعث تنفر مردم از آنان مى گردد، منزه و مبرا باشند تا هدف اساسى بعثت
تأمين گردد.
بزرگ ترين عامل تنفر مردم از يك رهبر، اين است كه قول و فعل او را متضاد و متناقض يك ديگر ببينند، در اين صورت نه تنها راهنمايى هاى او ارزش خود را از دست مى دهد، بلكه اساس نبوت او نيز متزلزل مى گردد.
دانشمند بزرگ شيعه مرحوم «سيد مرتضى» اين دليل را چنين تقرير مى كند:

صفحه 316
كسى كه درباره او احتمال آلودگى مى دهيم و اطمينان نداريم كه خود را آلوده به گناه نمى كنند هرگز با قلبى آرام به گفته هايش گوش جان فرا نمى دهيم و سخن او مانند سخن كسى نيست كه مى دانيم صددرصد به گفتار خود عمل مى كند.
اثر ارتكاب گناه در انظار مردم، كمتر از كم عقلى و كم حيايى و بى پردگى مربى نيست، همان طورى كه صفات مزبور، مردم را از گرايش به مربى باز مى دارد، هم چنين ارتكاب گناه و تناقض گفتار با كردار همان اثر را دارد.
اگر طبيبى درباره مضرات نوشابه هاى الكلى كتابى بنويسد يا فيلم مؤثرى را نشان دهد، اما خود در انظار مردم شراب بنوشد، در اين صورت تمام گفته ها و زحمات او بى اثر و عقيم مى ماند و نتيجه نمى بخشد. فرض كنيد رهبر گروهى هر روز بر كرسى خطابه قرار مى گيرد و درباره حقوق بشر يا عدالت و مساوات سخنرانى مى كند، اما عملاً اموال مردم را به غارت بَرد و يا در برابر غارتگران و پايمال كنندگان حقوق بشر سكوت كند. در اين صورت عمل او اثر گفته او را از بين برده و بى نتيجه مى سازد.
خداوند براى تأمين همين منظور، بايد به فرستادگان خود آن چنان علم و ايمان و خويشتن دارى بدهد كه در برابر تمام گناهان بيمه گردند.
براين اساس پيامبران نه تنها بايد پس از بعثت، گرد گناهان نگردند، بلكه بايد صفحات زندگى آن ها پيش از بعثت نيز درخشان و از هر نوع نقطه ضعف، و لكه سياه خالى باشد، زيرا مردى كه پاسى از عمر خود را در معصيت و گناه صرف كند، و در ميان مردم پرونده اى سياه و مملو از نقاط ضعف داشته باشد، نفوذ معنوى اين شخص در قلوب مردم نسبت به كسى كه سوابق درخشانى در ميان مردم داشته باشد به مراتب كمتر خواهد بود.
حكمت بالغه خداوند ايجاب مى كند كه عوامل نفوذ را در پيامبر و فرستاده خود به وجود آورد و او را از هر نوع عامل نفرت خيز دور بدارد. ناگفته پيداست

صفحه 317
كه سوابق بد و اعمال ننگين گذشته انسان از نفوذ و قدرت تأثير او در روح و روان مردم مى كاهد و مى گويند: كه خود او تا ديروز آلوده به اين فجايع بود چطور شد كه امروز مردم را از اين كارها بازمى دارد؟
با دقت در اين دليل، عصمت پيامبران در هر دو دوره، پيش از بعثت و پس از آن، به خوبى ثابت مى گردد.

صفحه 318
درس 58
گواه دوم بر عصمت پيشوايان آسمانى
جلب اعتماد
شرط مهم و اساسى تربيت و تعليم كه عالى ترين هدف پيامبران است اين است كه شخصِ مورد تربيت، به صدق گفتار مربى خود مؤمن باشد، زيرا كشش و تمايل انسان بستگى به مقدار ايمان و اعتقاد او به صحت آن دارد. يك برنامه اقتصادى، اجتماعى و بهداشتى وقتى مورد تأييد يك شوراى عالى و علمى قرار گرفت با استقبال پرشور مردم روبه رو مى شود، زيرا احتمال خطا در نظريه دسته جمعى دانشمندان بسيار كم است. حالا اگر ما درباره رهبران مذهبى احتمال ارتكاب گناه بدهيم، قطعاً احتمال تحريف حقيقت و دروغ نيز خواهيم داد و با چنين احتمال، اطمينان به گفته هاى آنان از ما سلب گرديده و از بعثت پيامبران اثر مطلوب حاصل نمى شود.
ممكن است گفته شود براى جلب اطمينان كافى است كه آنان دروغ نگويند و تنها گرد اين گناه نگردند تا مورد اعتماد مردم قرارگيرند ولى لازم نيست از گناهان ديگر اجتناب ورزند، زيرا مصونيت و عدم مصونيت نسبت به معاصى ديگر، ربطى به مسئله اعتماد و اطمينان ندارد.

صفحه 319
پاسخ اين پرسش روشن است، زيرا چگونه ممكن است يك نفر به هيچ قيمتى حاضر به دروغ گفتن نباشد، ولى از ارتكاب گناهان ديگر مانند خيانت و اعمال منافى عفت پروايى نداشته باشد. شخصى كه حاضر است براى لذايذ زودگذر همه گونه خلاف را انجام دهد، چگونه مى شود براى نيل به آن ها از دروغ بپرهيزد. اصولاً بايد توجه كرد كه بازدارنده انسان از هر گناه يك نيروى باطنى و حالت خدا ترسى و تملك نفسانى است كه انسان را در برابر گناهان بيمه مى سازد. در اين صورت چگونه ممكن است در مورد دروغ، خويشتن دار باشد ولى در مورد گناهان ديگر كه از نظر وجهه عمومى و فشار وجدان شديدتر از دروغ هستند، خويشتن دار نباشد.
تازه اگر چنين تفكيكى را از نظر ثبوت بپذيريم، از نظر اثبات و پذيرفتن مردم دچار اشكال خواهد بود; زيرا هرگز نوع مردم نمى توانند چنين تفكيكى را بپذيرند.
از اين گذشته صدور يك سلسله معاصى همان طور كه باعث تنفر مردم مى شود، موجب سلب اعتماد و اطمينان به گوينده نيز مى گردد، و منطق «اُنظُر الى ما قالَ وَ لاتَنظُر اِلى مَن قال»1 فقط درباره يك دسته از مردم مؤثر است كه مى توانند ميان شخصيت گوينده و سخن او فرق بگذارند، ولى درباره نوع مردم كه به ارزش سخن از دريچه شخصيت گوينده و پاكى و طهارت و قداست او مى نگرند اين منطق مؤثر نيست.
اين بيان همان طور كه حاكم بر لزوم عصمت پس از رسيدن به مقام پيامبرى است همچنين حاكم بر وجوب عصمت قبل از آن نيز مى باشد; زيرا شخصى كه مدتها عمر خود را در گناه و لاابالى گرى و در جنايت و خيانت بگذراند، مردى كه مدت ها منادى ستم و فحشا باشد، بعدها هر چه هم توبه كند، و انقلابى روحى و

1. يعنى به حقيقت گفتار گوينده توجه كن و شخصيت او را در تشخيص حق و باطل در نظر مگير.

صفحه 320
معنوى در او پديد آيد، سپس منادى عفت و تقوا و احسان و نيكى گردد، از آن جا كه خاطرات سوء و تلخِ اعمال او در دل ها محفوظ مى باشد نوع مردم نسبت به دعوت او بدبين بوده و تصور مى كنند كه او در اين ادعا راه رياكارى پيش گرفته و از اين طريق قصد فريب مردم را دارد و سرانجام مردم به گفته هاى او از دريچه ترديد مى نگرند و باور نمى كنند كه او راست گو باشد، بهويژه در مسائلى كه جنبه تعبدى دارد و عقل و تجربه راهى براى ثبوت آن ندارد.
سخن كوتاه اين كه قبول يك شريعت در عقايد و احكام، همگى بر اساس استدلال و تجربه نيست تا شخص پيامبر مانند يك فيلسوف و يا يك معلم از آن راه وارد گردد، و در پرتو استدلال سخنان خود را به كرسى بنشاند، بلكه شريعت بر اساس وحى و تعاليم آسمانى است كه بشر در طول قرون به اسرار و فلسفه و علل آن پى مى برد و شرط رهبرى در اين مسائل به وجود آمدن يك نوع اعتماد صددرصد در دل پيروان اوست كه آنچه را مى شنوند وحى الهى و عين واقع بدانند و اين حالت در مردم درباره رهبرى كه صفحات زندگى وى درخشان و روشن نباشد هرگز به وجود نمى آيد.1

1. لازمه جلب اعتماد اين است كه پيامبر در تمام حالات و ادوار زندگى، خواه پيش از بعثت و خواه پس از آن از گناه و آلودگى پيراسته باشد، زيرا يك اعتماد صددرصد و بدون دغدغه در صورتى امكان پذير است كه از شخص مطلقاً گناهى ديده نشود. اشخاصى كه پاسى از عمر خود را در گناه صرف مى كنند، سپس راه توبه را پيش مى گيرند. اگرچه مى توانند تا حدودى اعتماد مردم را به خود جلب نمايند، ولى يك چنين اعتمادى، صددرصد و بدون ترديد خاطر نخواهد بود، بلكه از اين بيان مى توان نتيجه گرفت كه پيامبران بايد هم از گناهان عمدى و هم از گناهان سهوى پيراسته باشند، زيرا گناه عمدى سلب اعتماد مى كند و گناه سهوى اگرچه موجب سلب اعتماد نمى گردد، ولى لطمه جبران ناپذيرى بر موقعيت انسان وارد مى سازد. گناه سهوى اگرچه كيفر ندارد و انسان در پيش گاه خرد معذور است، ولى در افكار عمومى اثر بدى از خود مى گذارد و موجب دورى مردم مى گردد، خصوصاً گناه سهوى كه از قبيل قتل نفس و مانند آن باشد.

صفحه 321
درس 59
مصونيت از خطا و اشتباه
هدف از اين بحث آن است كه روشن شود پيامبران نه تنها بايد در برابر گناه مصون باشند، بلكه بايد در پرتو تأييدات خداوندى، از هر نوع اشتباه ديگر نيز پيراسته باشند. سهو و اشتباه درباره پيامبران در اين سه مورد امكان پذير است كه به طور اجمال بررسى مى شود:
1. اشتباه در تبليغ آيين خدا و بيان احكام الهى;
2. خطا در انجام وظايف مذهبى اعم از فردى، مانند اشتباه در ركعات نماز و يا اجتماعى، مانند كشتن فرد بى گناه;
3. اشتباه در امور روزانه زندگى;
اشتباه پيامبران در امر تبليغ به دلايلى كه درباره عصمت آنان از گناه
بيان كرديم، ممنوع است زيرا امكان اشتباه در اين قسمت، اعتماد عمومى
را درباره تعاليم آنان از بين مى برد; زيرا نخستين پايه تربيت، اعتماد به
گفته مربى است. اگر كسى در قسمتى از تعاليم يك مربى اخلاقى، احتمال
خطا و اشتباه بدهد، هرگز در خود، كششى براى عمل به تعاليم او احساس نمى كند و به همين جهت علماى عقايد در اين موضوع، اتفاق نظر دارند كه

صفحه 322
پيامبران الهى در تبليغ فرمان ها و دستورهاى آسمانى از اشتباه و خطا
مصون و محفوظند.
به بيان روشن تر، هرگاه ما در يكى از تعاليم و دستورهاى پيامبرى احتمال خطا و اشتباه بدهيم، در ساير برنامه ها و فرمان هاى او نيز اين احتمال خطا را مى دهيم و در اين صورت هرگز برخود لازم نمى بينيم كه از گفتار وى پيروى كنيم.
درباره مورد دوم، يعنى اشتباه در عمل به وظايف مذهبى، دو نظر وجود دارد:
معروف ميان دانشمندان بزرگ اسلام اين است كه پيامبران از خطا و اشتباه در اين قسمت نيز مصون و معصومند و گواه آن نيز روشن است، زيرا موضوع جلب اعتماد مردم كه پايه تربيت و اصلاح اجتماع است ايجاب مى كند كه پيامبر در عمل به وظايف مذهبى نيز از اشتباه مصون باشد; زيرا اشتباه در اين قسمت كم كم سبب مى شود كه مردم به تعاليم و گفته هاى وى به ديده ترديد و شك بنگرند، زيرا با خود چنين فكركنند كه وقتى پيامبر در مقام عمل به وظايف شخصى، خطا مى كند از كجا معلوم كه در بيان احكام و وظايف مردم اشتباه نكند؟
به همين دليل در مورد سوم هم بايد گفت: پيامبر در كارهاى عادى خود نيز دچار اشتباه نمى شود; زيرا اشتباه و سهو در امور روزانه و عادى ملازم با اشتباه در بيان احكام الهى نيست، چه بسا ممكن است كسى از جانب خداوند در بيان احكام و معارف كاملاً مصونيت داشته باشد، ولى در امور عادى و روزانه كه اشتباه در آن ها به جايى ضرر نمى زند خطا كار گردد و تفكيك ميان اين دو قسمت براى دانشمندان امكان پذير است، اما نوع مردم به زحمت مى توانند ميان اين دو موضوع فرق بگذارند. چه بسا با ديدن خطا و اشتباهى در امور جزيى و عادى، به كليه تعاليم وى بد گمان شده و در تمام گفته هاى او احتمال اشتباه دهند، و سرانجام اعتماد و اطمينان به گفته او كه پايه تربيت است از ميان برود.

صفحه 323
راهنمايى پيشوايان
در سخنان پيشوايان بزرگ ما مسئله سهو و اشتباه معصوم مطرح گرديده و صريحاً نفى شده است، مخصوصاً اگر «روح القدس» را كه همواره مؤيد و كمك و راهنماى پيامبران است در نظر بگيريم در اين صورت احتمال سهو و خطا منتفى خواهد بود. امام صادق(عليه السلام) به مفضل فرمود:
رُوحُ الْقُدُس تَحْمِلُ النَّبْوَّة و رُوحُ القُدُسِ لاَ ينامُ و لا يَغفُلُ و لا يَلهُو وَ لا يَسهُو;1
پيامبران گرامى پيوسته به وسيله روح القدس كمك مى شوند، آنان در پرتو كمك هاى او حامل نبوت مى كردند و پيامبران در سايه نگهبانى اين قوه معنوى، از چيزى غافل نمى شوند و سهو بر آن ها عارض نمى گردد.
امام هشتم در توصيف امام مى فرمايد:
فَهُوَ مَعصُومٌ مُؤيَّدٌ مُوَفُّقٌ مُسَدَّدٌ قَد اَمِنَ مِنَ الخَطا و الزَلَلِ وَ العثارِ;2
امام از گناه، معصوم و فردى مؤيّد و موفق و از خطا و لغزش مصون است.3

1. بصائر الدرجات، ص134.
2. بحار الانوار، ج17، ص 108.
3. محدث بزرگ شيعه مرحوم كلينى در اصول كافى، ج1، ص 273، بابى دارد كه در آن احاديثى از پيشوايان معصوم(عليهم السلام) نقل مى كند كه همراه پيامبر گرامى و ديگر پيشوايان، فرشته اى است كه با عظمت تر از جبرئيل و ميكائيل كه آنان را از خطا و اشتباه مصون دارد. تو گويى سرشت انسان خطا خواه و اشتباه كار است، امّا چنين نيروى مرموز و پاسدار الهى، آنان را از لغزش خطا صيانت مى كند. حالا حقيقت چنين روح القدس و فرشته با عظمت تر از جبرئيل چيست، كه پيوسته با پيامبر و امام همراه است، مورد بحث ما نيست.

صفحه 324
درس 60
اطلاعات وسيع، علم و دانش سرشار
يكى ديگر از امتيازهاى پيامبران، داشتن اطلاعات وسيع و گسترده نسبت به هدفى است كه براى آن برانگيخته شده اند. در درس چهل و سوم گفته شد كه هدف از بعثت پيامبران همان تربيت و تعليم مردم است. بنابراين لازم است پيامبران عالى قدر هر نوع علم و دانشى را كه در مسير اين دو هدف قرار گيرد، دارا باشند.
پيامبر اسلام علاوه بر اين دو مقام، حافظ حقوق و مجرى حدود و پايه گذار عالى ترين حكومت جهانى است، در اين صورت هر نوع علم و دانش نيز كه در تأمين اين هدف لازم باشد بايد داشته باشد.
پيراستگى از عيوب و نقايص
يكى ديگر از امتيازهاى پيامبران اين است كه براى تأمين هدف بعثت كه همان تعليم و تربيت است بايد از يك سلسله عيوب جسمى و روحى كه موجب دورى و تنفر مردم از آنان مى گردد پيراسته باشند; مثلاً خشونت و تندخويى، دنائت و پستى، امراض و بيمارى هاى مسرى و بدنامى خانوادگى نداشته باشند;

صفحه 325
زيرا اين ها عواملى هستند كه موجب دورى و مايه تنفر مردم مى گردند و هدف بعثت را عقيم مى سازند، از اين رو بايد تمام رهبران آسمانى در همه ادوار زندگى از اين عيوب مادى و معنوى پاك و پيراسته باشند.
در كتاب هاى كلام براى پيشوايان آسمانى، امتيازهاى ديگرى نيز شمرده اند كه لزوم آن ها چندان روشن نيست، اگر چه همه آن ها در پيشوايان ما جمع بوده است.

صفحه 326

صفحه 327
خدا و پيامبر اسلام   
خدا و پيامبر اسلام

صفحه 328

صفحه 329
درس 61
دعوتى جديد و آيينى نو
چهارده قرن پيش هنگامى كه تيرگى هاى شرك و بت پرستى و حكومت خدايان مصنوعى سراسر گيتى را فراگرفته بود و جامعه روم و ايران از مظالم تبعيض هاى نارواى دو امپراتورى بزرگ به ستوه آمده بودند و ابرهاى شوم يأس و نوميدى آسمان ملت هاى جهان را تيره و تار ساخته بود و رجال اصلاح طلب از هر گونه «رفرم» و انقلاب اصلاحى مأيوس و نوميد بودند و ملل جهان در انتظار انقلاب و انفجارى عميق و اساس بسر مى بردند ـ در اين اوضاع و شرايط ـ در يك سرزمين خشك و سوزان و بى آب و گياه، از يك نقطه دورافتاده از تمدن و از ميان ملتى به تمام معنا عقب افتاده از خاندانى شريف، مردى برخاست و خود را رهبر ملت هاى جهان، پاره كننده زنجيرهاى اسارت، سركوب كننده هر نوع بت پرستى و تبعيض هاى ناروا، حامى مظلومان و افتادگان، خواستار عدل و داد، طرف دار علم و دانش و... خواند، و اساس انقلاب و دعوت خود را فرمان هاى الهى و وحى آسمانى معرفى كرد و خود را خاتم پيامبران و آيين خود را خاتم آيين ها دانست.
او در انقلاب همه جانبه خود، چنان پيروز گرديد كه در مدت كوتاهى دامنه

صفحه 330
انقلاب وى شرق و غرب را فراگرفت و جهان متمدن را زير پوشش آيين خود درآورد و تمدنى انسانى، اصيل و ريشه دار، كه در آن همه جنبه هاى مادى و معنوى بشر رعايت شده بود، به وجود آورد و از اين طريق بشريت و جامعه انسانى را از سقوط و فروپاشى نجات بخشيد. او در سال 610 ميلادى براى نجات انسان ها بر انگيخته شد و در نخستين وحى آسمانى، «خداى جهان» او را با فرمان زير خطاب نمود و فرمود:
( إِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّك َ الَّذِى خَلَقَ * خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ عَلَق * إِقْرَأْ وَرَبُّك َ الأَكْرَمُ * الَّذِى عَلَّمَ بِالقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ );1
بخوان به نام پروردگارت (كه جهان را) آفريد، انسان را از خون بسته اى خلق كرد، بخوان كه پروردگارت بزرگوارتر است، همان كسى به وسيله قلم آموخت و به انسان آنچه را نمى دانست ياد داد.
اين آيات كه طليعه وحى و نخستين آياتى است كه بر قلب او نازل
گرديد، بسان نطق هاى افتتاحى رهبران و زمام داران جهان است كه در
آن خطوط كلى سياست آن ها مشخص مى گردد، از اين رو مى توان گفت كه
در اين آيات اهداف كلى اسلام و مقصدى كه پيامبر گرامى براى آن
مبعوث شده است مشخص گرديده آشكارا مى رساند كه هدف نهايى از بعثت
او تعليم انسان ها و راهنمايى آنان به سوى خدا از مجراى وحى آسمانى
است و بس.
بنابراين رهبرى وى بسان پيامبران گذشته از مجراى دستورهاى آسمانى صورت خواهد پذيرفت و همچون پيامبران «اولوالعزم» داراى كتابى خواهد بود كه اساس و اصول و كليات دين در آن منعكس است.

1. علق، آيه هاى 1 ـ 5 .

صفحه 331
مشخصات آيين اسلام و ديگر اديان
تفاوتى كه ميان پيامبر اسلام و ديگر شخصيت هاى آسمانى وجود دارد اين است كه رسالت ساير پيامبران الهى جهانى و جاودانى نبوده; مثلاً آنان براى امت و گروه محدودى مبعوث و بر انگيخته شده بودند و اگر هم رسالت آنان از اين نظر محدود نبود، ولى مدت و زمان رسالت آن ها كاملاً محدود و موقت بود و هرگز آنان مدعى رسالت جاودانى و نبوت ابدى نبودند.
گذشته از اين، معجزه آنان كتاب آسمانى شان نبوده كتاب هاى آنان فقط منبع الهام بخش دستورهاى خدا به شمار مى رفت، اما پيامبر خاتم نه تنها آيين خود را جاودانى و رسالت خود را جهانى و براى همه بشر در تمام زمان ها نافذ و لازم الاتباع دانست، بلكه كتاب آسمانى خود را نيز بزرگ ترين سند نبوت و مدرك رسالت جاودانى خود به شمار مى آورد.
تفاوت ديگرى كه ميان او و ديگر رهبران آسمانى وجود دارد اين است كه دين وى، زندگى بشر را از جهات مادى و معنوى مورد توجه قرار داده و بشر را از طريق كتاب آسمانى و فرمان هاى الهى خويش از هر نوع تشريع و تقنين، در زمينه نيازهاى جسمى و روحى و يا در زمينه هاى سياست، اخلاق، اقتصاد، اصول اجتماعى و قضايى بى نياز كرده است. در صورتى كه چنين جامعيتى از نظر مادى و معنوى در اديان ديگر مشهود نيست.
از نظر نفوذ و گسترش نيز، دين وى در ميان جوامع مختلف به همين اندازه كافى است كه اسلام يكى از بزرگ ترين اديان روى زمين است و حدود يك ميليارد پيرو دارد و هم اكنون متجاوز از چهل حكومت به نام اين دين تشكيل شده و بر بخش بزرگى از جهان حكومت مى كنند.
آيا در اين صورت، وظيفه يك فرد حقيقت جوى منصف اين نيست كه

صفحه 332
درباره اين دين و آورنده اش تحقيق كند تا اگر پيرو اين آيين است، پيروى وى با دليل و منطق توأم و هماهنگ گردد و اگر پيرو آن نيست در انديشه هايش تجديدنظر كند و از نو به طور دقيق و عميق درباره اين دين به مطالعه و تحقيق بپردازد؟
اين همان مطلبى است كه ما در بحث هاى خود به دنبال آن هستيم و با بررسى و پى گيرى از راه هاى گوناگون در اين باره به بحث و تحقيق پردازيم، با اين كه ما مسلمانيم و افتخار پيروى اين آيين را داريم.
راه شناسايى پيامبران
1. نخستين راه براى شناسايى پيامبران واقعى از مدعيان دروغ گو همان اعجاز و امور خارق العاده آنان است. اعجاز از اين جهت گواه بر صدق ادعاى مدعى است كه دادن قدرت بر انجام كارهاى خارق العاده ـ كه از توانايى نوع بشر بيرون استـ به كسى كه به دروغ ادعاى سفارت و نبوت مى كند موجب گمراهى مردم است و با هدف خداوند جهان كه همان هدايت و سعادت مردم است سازگار نيست، در اين صورت وجود چنين قدرت خارق العاده، گواهى بر راست گويى پيامبر خواهد بود. در اين باره در درس چهل و هشتم به تفصيل سخن گفته شد.
2. راه ديگر اين است كه پيامبر پيشين كه نبوت او با دلايل قطعى ثابت شده است بر نبوت پيامبر بعدى تصريح كند و تصريح پيامبر قبلى بايد از نظر سند و دلالت، آن چنان قطعى و صريح باشد كه براى افراد حقيقت جو موجب يقين گردد.
3. گردآورى قراين و شواهد; امروزه يكى از دلايل قطعى در محاكم رسمى، گردآورى قراين و شواهد است كه مى تواند حقيقت را كشف كند و درباره استوارى آيين اسلام مى توان از اين راه نيز استفاده نمود و قراين و شواهدى در

صفحه 333
زندگى پيامبر و محتويات دعوت و محيط زيست و پرورش يافتگان او به دست آورد و از اين راه صدق دعوت او را قطعى و ثابت و روشن نمود. در اين باره نيز در درس پنجاهم به طور خلاصه و گذرا سخن گفتيم.
ما در اين درس ها نبوت او را از نخستين راه تعقيب مى كنيم و بحث در دو راه ديگر را به كتاب هاى ديگر موكول مى نماييم.

صفحه 334
درس 62
قرآن معجزه جاويدان پيامبر
پيامبر اسلام علاوه بر قرآن، معجزات ديگرى نيز داشت و بسان پيامبران گذشته كارهاى شگفت انگيزى كه نمى توان آن ها را با موازين و قوانين طبيعى توجيه كرد، انجام مى داد.
اين موضوع بر خلاف انديشه برخى از مسيحيان و گروهى از غرب زدگان جامعه اسلامى است كه اصالت و استقلال فكرى خود را برابر مكتب هاى نوظهور غربى از دست داده اند و مى گويند: اعجاز پيامبر اسلام منحصر در قرآن است و آن حضرت معجزه ديگرى نداشت.
موضوع معجزات پيامبر اسلام را ـ علاوه بر اين كه برخى از آيات قرآن ـ تأييد مى كند از دو راه نيز مى توان ثابت نمود:
1. احاديث اسلامى كه محدثان بزرگ اسلام در تمام اعصار و قرون آن ها را نقل كرده اند و در كتاب هاى حديثى ضبط شده اند و تعداد و شماره اين احاديث آن چنان نيست كه بتوان آن ها را به بهانه اين كه قطعى نيستند رد كرد، زيرا شماره راويان حديث به اندازه اى است كه نمى توان گفت: اين گروه در عصر پيامبر گرامى و پس از آن براى جعل اين احاديث توطئه كرده اند و به ساحت پيامبر اسلام دروغ بسته اند.

صفحه 335
2. پيامبر گرامى اسلام براى پيامبران گذشته، معجزاتى اثبات نموده و در قرآن از آن ها ياد نموده است، آيا ممكن است پيامبرى كه خود معترف چنين فضيلت بزرگى براى ديگر پيامبران است و خويشتن را خاتم پيامبران و برترين آنان مى داند در مقام درخواست اعجازى همانند معجزه هاى آنان، اظهار عجز و ناتوانى كند و بگويد: من جز قرآن معجزه ندارم؟!
پزشكى كه خود را سرآمد پزشكان عصر مى داند و خود را در يك رشته و يا رشته هايى متخصص مى داند، آيا ممكن است در معالجه بيمارانى كه مربوط به رشته تخصصى اوست اظهار ناتوانى كند، در صورتى كه ديگر پزشكانى كه در دانش و بينش به پايه او نمى رسند قادر به معالجه آن باشند؟
از اين روست كه بايد گفت: پيامبر گرامى علاوه بر قرآن داراى معجزات ديگرى بوده كه حديث و تاريخ قسمتى از آن ها را ضبط نموده است.
افسانه به جاى معجزه
جاى گفتوگو نيست كه امروز برخى از جوانان از شنيدن لفظ «معجزه» وحشت مى كنند، و معجزه در نظر آنان در رديف افسانه ها و پندارها قرار گرفته است، البته اين مطب عللى دارد كه يكى از آن ها را كه با بحث ما ارتباط مستقيم دارد يادآور مى شويم:
اطلاعات دينى گروهى از مردم منحصر به چيزهايى است كه از پدران و مادران و يا درويش هاى معركه گير و يا داستان سرايان بى اطلاع شنيده اند، ناگفته پيداست كه اگر هر نوع اطلاعات دينى درباره پيشوايان، به چنين افراد غير وارد منتهى گردد، جز يك مشت اساطير كهن و افسانه هاى رؤيايى چيز ديگرى نخواهد بود. پخش چنين افسانه هاى دروغين كه هرگز با موازين عقلى و شرعى تطبيق نمى كنند جز اين نتيجه نخواهد داشت كه معجزات صحيح و حقيقى

صفحه 336
اولياى دين فدا و قربانى اين نوع خيال بافى ها گردد. در اين جا بد نيست كه نمونه اى از آن را يادآور شويم.
«شق القمر» از معجزات راستين پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) است و قرآن مجيد با صراحت خاصى آن را نقل مى كند و از نظر علوم امروز كوچك ترين اشكالى ندارد، ولى گروهى بر آن پيرايه اى بسته اند كه چهره واقعى آن را با اين پيرايه باطل، پوشانيده اند; آن جا كه مى گويند: ماه دو نيم شد و روى زمين فرود آمد و هر دو نيم آن از آستين هاى پيامبر درآمده و بار ديگر به سوى آسمان رفتند و در آن جا به هم پيوستند.
هنگامى كه چنين انديشه باطلى به آن حقيقت راستين ضميمه گرديد، در ذهن برخى از مردم ساده و بى اطلاع كه اصل پذيرفتن معجزه هاى راستين براى آنان خالى از اشكال و ابهام نيست، چه اثر سويى خواهد گذارد؟!
اين نمونه را براى اين يادآور شديم كه از اين به بعد در نقل معجزات پيامبران و پيشوايان بزرگ اسلام راه احتياط را در پيش بگيريم و تا موضوعى را در مدارك صحيح نبينيم و يا صحت آن را از دانشمندان بزرگ نشنويم از نقل آن ها خوددارى نماييم و تصور نكنيم كه بازگويى اين نوع مطالب مقام و شخصيت آنان را در اجتماع بالا مى برد، بلكه زيان اين نوع افسانه ها و لطمه اى كه بر مقام و شخصيت آنان در نظر مردم واردكند بيش از منافع زودگذر آن هاست.
چرا پيامبر اسلام با قرآن «تحدى» نمود؟
با اين كه پيامبر اسلام به جز قرآن معجزه هاى ديگرى نيز داشت، اما بيشتر به قرآن تكيه مى كرد و و در اثبات نبوت خويش به آن استناد مى جست و پيوسته مخالفان را به معارضه با آن دعوت مى نمود و هم اكنون معجزه جاويدان اسلام همان قرآن است كه مرزهاى زمان و مكان را درهم شكسته، و بسان مشعلى

صفحه 337
فروزان، بر تارك اعصار مى درخشد و در هر عصر و زمانى سندى زنده و آيتى درخشان و دليلى گويا بر آسمانى بودن آيين اسلام به شمار مى رود.
ممكن است سؤال شود چرا پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در ميان معجزات خود به قرآن تكيه مى كرد و چرا اين معجزه در ميان معجزات ديگر او درخشندگى خاصى دارد. و به عبارت ديگر، چه خصوصيتى در زمان پيامبر و يا در آيين وى وجود داشت كه نخستين روزى كه برانگيخته گرديد، خدا او را با اين معجزه مجهز ساخت؟ اين سؤالى است كه بايد به آن پاسخ قاطع و روشن داد.
معجزه بايد هماهنگ با فن رايج زمان باشد
پاسخ سؤال را بايد در اوضاع و شرايط پيامبران و آورندگان معجزه ها جستوجو نمود، زيرا شرايط محيط هر پيامبرى ايجاب مى كرد كه او به معجزه خاصى مجهز گردد و در صحنه مبارزه، با حربه مخصوصى وارد كار شود.
توضيح اين كه: كسانى مى توانند معجزه پيامبران را بشناسند كه خود در آن رشته و فن تخصص داشته باشند; زيرا دانشمندان هر فن، به خصوصيات و رموز و ريزه كارى هاى آن، احاطه كامل و آشنايى دقيق دارند و بر اثر اين تشخيص، بهتر از ديگران به معجزه و يا غير معجزه بودن آن پى مى برند. ولى درهاى شك و ترديد پيوسته به روى افراد كم اطلاع باز است. آنان مادامى كه به اصول فنى كه معجزه با آن شباهت دارد مسلط نباشند، هرگز نمى توانند به طور مستقيم حق را از باطل، اعجاز را از سحر و جادو، و صنعت را از معجزه تشخيص دهند.
در زمان حضرت موسى «جادوگرى» به اوج قدرت رسيده بود و جادوگران در سرزمين مصر فراوان بودند، از اين جهت خداوند نبوت حضرت موسى را با عصا و يد بيضا همراه ساخت تا جادوگران كه به حدود و خصوصيات جادو و تفاوت آن با معجزه بيش از ديگران آگاهى داشتند، در اين باره بينديشند و داورى

صفحه 338
كنند كه معجزات نه گانه موسى از حدود جادو بيرون بوده و در پايه اى است كه از مرز قدرت و نيروى بشرى خارج است و اگر تمام متخصصان فن جادو دانش و بينش خود را گرد آورند، نمى توانند به مقابله و معارضه با آن برخيزند; بنابراين برهان نبوت موسى از سنخ جادو نيست و حقيقتى جز جادو دارد، از اين جهت جادوگران بدون اين كه از خشم و تهديد فرعون بترسند ايمان خود را به رسالت موسى اعلام داشتند.
در زمان حضرت مسيح، طب يونانى رواج داشت و پزشكان زمان وى، در كشور يونان و مستعمرات آن، مانند سوريه و فلسطين طبابت هاى شگفت انگيزى انجام مى دادند. از اين جهت اراده حكيمانه خدا بر اين تعلق گرفت، كه برهان رسالت حضرت مسيح را چيزى قرار دهد كه از نظر ظاهر شبيه فن رايج آن عصر باشد و براى همين جهت رسالت و دعوت او را با كارهاى شگفت انگيزى مانند شفاى بيماران صعب العلاج همراه ساخت كه دانشمندان و متخصصان فن پزشكى آن عصر، قضاوت كنند كه كارهاى او از حدود توانايى بشر بيرون است و ارتباطى با فن پزشكى ندارد، بلكه او در اين كار از نيروى ما فوق طبيعت مدد مى گيرد.
فن رايج در شبه جزيره عربستان
عرب جاهلى در فن فصاحت و بلاغت، در انشاى خطبه هاى فصيح و بليغ و سرودن اشعار نغز و شيرين بر ملل ديگر برترى داشت. در فنون ادب به عالى ترين درجه رسيده بود و براى مسابقه در فن شعر و خطابه محافلى را ترتيب مى داد و در هر سال گويندگان و شعراى آنان در بازارهاى معينى براى ايراد سخن و شعر فصيح و بليغ دور هم گرد مى آمدند و برندگان مسابقه از طرف جامعه عرب مورد تقدير و تشويق قرار مى گرفت.

صفحه 339
عنايت آنان به موضوع شعر فصيح و بليغ به حدى رسيده بود كه از ميان اشعار دوران جاهليت هفت قصيده را از بهترين اشعار عرب انتخاب نموده و آن ها را با آب طلا روى پارچه كتانى نوشته و به ديوار كعبه آويخته بودند.
يكى از اين مسابقات در مراسم حج در بازار عكاظ انجام مى گرفت و يگانه داور مسابقه «نابغه ذبيانى» بود كه براى او خيمه سرخ رنگى از چرم بنا مى كردند و شعراى عرب از نقاط مختلف عربستان در آن نقطه گرد مى آمدند و اشعارى را كه در طول سال سروده بودند در حضور او و گروهى از مردم مى خواندند.
از اين رو مشيّت حكيمانه الهى بر اين تعلق گرفت كه پيامبر خود را
با سلاحى مجهز سازد كه آنان خود را در آن موضوع سرآمد روزگار دانستند تابدين وسيله بيشتر در بلاغت قرآن، شيرينى بيان و جذبه و كشش آيات خدا تفكر كنند و سپس اذعان نمايد كه اين نوع سخن گفتن از حدود توانايى بشر بيرون است و امكان چنين سخن گفتن جز با استمداد از نيروى غيبى براى كسى ميسّر نيست.
پاسخى كه در اين جا آورده شد مشروح گفتار امام هادى(عليه السلام) است در پاسخ سؤال دانشمند برجسته اى به نام «ابن سكيت» كه پيشواى لغت و ادب عربى در عصر خويش بود.1

1. «ابن سكيت» از ادباى شيعى و از استوانه هاى ادب در عصر متوكل عباسى و مؤلف كتاب «اصلاح المنطق» مى باشد. وى بر اثر برجستگى در ادبيات عرب، از طرف خليفه براى تدريس و تعليم و تربيت «معتز» و «مؤيد» پسران متوكل انتخاب شده بود، روزى متوكل موقع درس بر آن ها وارد شد و از استاد پرسيد: فرزندان مرا بيشتر دوست دارى يا حسنين را؟ وى در پاسخ گفت: من قنبر غلام على را با خود تو و پسرانت مبادله نمى كنم و باز پرسيد: من و پسرانم نزد تو بهتريم يا على و حسنين؟ وى در پاسخ گفت: قنبر خادم على از تو و پسران تو بهتر است. متوكل دستور داد كه زبان او را از قفا بيرون آورند، سپس به امر متوكل غلامان وى او را به زير پا انداخته و لگدمال نمودند و فرداى آن روز پنجم رجب سال 243 ديده از جهان بر بست.

صفحه 340
سؤال و جواب
ابن سكيت از امام هادى(عليه السلام) مى پرسد: چرا خداوند، موسى بن عمران را با عصا و يد«بيضا» و كارهاى كه شبيه اعمال خارق العاده ساحران بود بر انگيخت و حضرت مسيح را با طبابت و شفاى بيماران و حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) را با كلام و سخن خارق العاده به سوى مردم فرستاد؟
امام در پاسخ او چنين فرمود:
هنگامى كه خداوند حضرت موسى(عليه السلام) را به رسالت برانگيخت فن رايج در عصر او سحر بود. او از ناحيه خدا معجزاتى شبيه فن رايج آن زمان آورد كه مقابله با آن در آن دوران براى كسى ممكن نبود و از اين طريق با معجزات خود سحرهاى ساحران را باطل ساخت و حجت را بر آنان تمام نمود.
وقتى حضرت عيسى براى هدايت مردم از جانب خدا مبعوث گرديد، طبابت و پزشكى رونق به سزايى داشت. او از ناحيه خداوند با معجزات مشابه فن رايج زمان خود، برانگيخته شد و كسى را توان مقابله با آن نبود. او با زنده كردن مردگان و شفا بخشيدن به نابينايان و بيماران مبتلا به «برص»، حجت را بر ملت آن زمان تمام نمود.
وقتى حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) از طرف خدا مبعوث گرديد القاى خطبه و انشاى كلام فصيح و بليغ، فن رايج عصر او بود. وى از جانب خدا براى آنان قرآن را آورد كه مقابله با آن، در امكانِ مردم آن زمان نبود و حجت را به وسيله برترى و عدم امكان معارضه، بر آنان تمام نمود و قول آنان را باطل ساخت.1

1. اصول كافى، ج 1، ص 24 ـ 25.

صفحه 341
درس 63
امتيازهاى ديگر قرآن
امتياز اول
از امتيازهاى قرآن اين است كه اين كتاب آسمانى گذشته از اين كه برهان راست گويىِ آورنده او است، متكفل هدايت و تربيت و راهنماى پيروان خود را تا آخرين درجه كمال انسانى به عهده دارد و اين مزيت در معجزات پيامبران گذشته موجود نيست; مثلاً عصاى موسى و شفا بخشيدن حضرت مسيح، فقط برهان محكم براى راست گويى آنان بود و ديگر اين معجزه ها امت را به سوى فضايل اخلاقى و معارف بلند عقل و واجبات و فرايض الهى هدايت نمى كرد، ولى معجزه جاودان پيامبر اسلام علاوه بر اين كه گواه بر راست گويى اوست، بزرگ ترين راهنماى امت به معارف، اخلاق و احكام است.
به عبارت ديگر، معجزه پيامبران پيشين، جنبه جسمانى داشت; مثلاً اعجاز آنان مرده را زنده مى كرد، بيماران را شفا مى بخشيد و مائده اى از آسمان فرو مى آورد، اما ديگر، اين اعجازها با دل و جان پيروان خود، سروكارى نداشت، روح و روان آنان را با كلمات حكيمانه و معانى بزرگ صيقل نمى داد، و افكار و عقول آن ها را براى انديشه و فكر، براى عبادت و پرستش و براى خضوع و

صفحه 342
كوچكى در برابر خدا بر نمى انگيخت. در حالى كه قرآن با مغزها و انديشه هاى متفكر انسانى و ارواح پاك، ارتباط مستقيم دارد و با معانى بلند و معارف اعجاب انگيز و فرمان هاى اخلاقى خود، جامعه را به تكامل ممكن سوق مى دهد.
قرآن همان مربى و راهنماى بزرگى است كه عرب سركش و آلوده به صفات زشت را به سوى تقوا و عدالت و پاكى رهبرى كرد. قرآن در مدت كوتاهى از اين ملت بت پرست و جاهل كه پيوسته به جاى تحصيل علم و دانش و تهذيب روح به نبردهاى داخلى و تفاخرهاى جاهاى مى پرداختند، ملتى ساخت كه از نظر معارف و فرهنگ و اخلاق اجتماعى و فردى داراى عظمتى خاص شدند.
مطالعه تاريخ اسلام و جانبازى و فداكارى تربيت يافتگان مكتب قرآن در راه پيشبرد اهداف عالى اين دين، ما را از اقامه هر نوع دليل و برهان بى نياز مى سازد.
امتياز دوم
و از امتياز ديگر قرآن مجيد اين است كه در هر زمان معرّف خويشتن است و هرگز لازم نيست كه آورنده آن همراه آن باشد. اين كتاب در هر عصر، مردم را به رسالت پيامبر گرامى دعوت نموده و بر حقانيت آن استدلال مى كند و همه جهانيان را براى تحدى و مقابله با خود دعوت مى نمايد و سرانجام از ميدان مبارزه پيروز خارج مى شود، در صورتى كه معجزات پيامبران پيشين داراى چنين امتيازى نبودن و بزرگ ترين امتياز آن معجزات اين بود كه مكمل گفتار پيامبران آورندگان خود بودند.
امتياز سوم
امتياز سوم قرآن اين است كه از بسيط ترين و ساده ترين موضوع استفاده كرد و به وسيله آن تحدى جست و با حربه اى وارد ميدان شد در اختيار همه مردم

صفحه 343
جهان قرار داشت، مگر نه اين است كه تمام آيات قرآن از الفاظى تشكيل يافته است كه خمير مايه آن، همان حروف الفبا است كه در اختيار همه قرار دارد، و مگر نه اين است كه آسان ترين و ساده ترين موضوع براى مردم جهان، همان سخن و انشاى كلام است؟ و شايد براى بشر چيزى آسان تر از تكلم نباشد.
با اين همه، قرآن از همين حروف الفبا و از همين كلمات و الفاظ، انشا شد و عقل هاى كلام آفرينان عرب و افكار سخن سازان جهان را مبهوت و متحير ساخت و تاكنون كه چهارده قرن از دعوت به مقابله و تحدى آن مى گذرد، محافل علمى بشر، خطيبان و سخن پردازان جهان نتوانسته اند سوره اى همانند يكى از سوره هاى كوتاه آن بياورند.
به عبارت ديگر اين نوع اعجاز، مانند معجزات موسى و مسيح نيست كه نياز به اطلاعات و معلومات خاصى داشته باشد تا آورنده آن را به داشتن معلومات خاصى متهم سازند; زيرا سخن گفتن و ساختن كلام از اين امور فطرى همه مردم است، اگر سخنان و شيوه گفتار او در حدود توانايى بشر بود بايد لااقل بيشتر مردم بتوانند با آن مبارزه كنند; زيرا سخنان او نه داراى مواد خاصى بود كه در اختيار همگان نباشد و نه ساختن كلام از اين مواد كار مشكلى بود كه از عهده انسان ها خارج باشد.

صفحه 344
درس 64
معجزه و شرايط آن
حقيقت اعجاز جز اين نيست كه مدعى نبوت عمل خارق العاده اى را انجام دهد و ديگران را براى مبارزه و مقابله با آن دعوت كند و آنان از مقابله با آن عاجز و ناتوان باشند.
در اين تعريف كوتاه براى اعجاز، حدود و قيودى گفته شده كه همگى درباره قرآن صدق مى كند.
1. ادعاى نبوت
آيات زيادى از قرآن گواهى مى دهد كه پيامبر اسلام خود را پيامبر آسمانى خوانده و نيز خود را خاتم پيامبران معرفى نموده است.
وى به فرمان خداوند، جهانيان را با جمله زير مورد خطاب قرار داده است:
( قُلْ يا أَ يُّها النّاسُ إِنِّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ جَمِـيعاً );1
بگو اى مردم من فرستاده خدابه سوى همگى شما هستم.

1. اعراف، آيه 157.

صفحه 345
بنابراين نخستين شرط اعجاز كه همان ادعاى رسالت و سفارت از سوى خداست درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) محقق بوده و جاى هيچ ترديد نيست.
2. دعوت به مقابله
او از نخستين روزى كه نبوت خويش را آشكار ساخت و سند نبوت خود را كتاب آسمانى معرفى كرد، همه جهانيان را براى مقابله و معارضه با آن دعوت نمود. نه تنها آنان را دعوت به مقابله كرد، بلكه آنان را براى مبارزه تشويق و تحريك نمود و در دعوت به مقابله و «تحدى» رموزى را به كار برد كه روح حماسى و مبارزه جويى آنان تحريك شود تا به فكر معارضه بيفتند وپس از عجز و ناتوانى مطمئن گردند كه اين كلام، مخلوق انديشه بشر و آفريده قواى محدود انسانى نيست.
قرآن مجيد از طرق گوناگونى آنان را براى معارضه تشويق و تحريك
كرد.
براى نخستين بار در محيط حجاز كه مركز سخن، خطابه، شعر و ادب بود و استادان سخن و بلاغت در آن بسيار بودند، اعلام كرد:
( قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هـذا القُرآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهِـيراً );1
بگو: اگر انسان ها و پريان (جن و انس) اتفاق كنند كه همانند اين قرآن
را بياورند همانند آن را نخواهند آورد هر چند يك ديگر را (در اين كار) يارى
كنند.
نكته تحريك كننده در آيه اين است كه نه تنها عرب عصر رسالت را دعوت به

1. اسراء، آيه 88 .

صفحه 346
مبارزه كرد و از عجز و ناتوانى آنان گزارش داد، بلكه همه جهانيان را تا روز رستاخيز به صحنه نبرد و مبارزه طلبيد و از عجز و ناتوانى همه جهانيان تا جهان باقى است خبر دارد.
به طور مسلم يك چنين تعبيرى در ميان عرب و ملل جهان شور برمى انگيزد و آنان براى حفظ مقام و موقعيت خود ناچار مى شوند كه به پا خيزند و كتابى همانند كتاب او بياورند.
او در مرتبه دوم براى تحريك استادان سخن و پى افكنان فصاحت و بلاغت به مقابله و مبارزه، شيوه «تحدى» و مبارزه جويى را تغيير دارد كه نه تنها شما نمى توانيد كتابى مانند قرآن بياوريد، بلكه همه شماها ناتوان تر از آن هستيد كه ده سوره مانند سوره هاى قرآن بياوريد.
( أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَر مِثْلِهِ مُفْتَرَيات وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ );1
آن ها مى گويند: او به دروغ اين (قرآن) را (به خدا) نسبت داده و (ساختگى است) بگو: اگر راست مى گوييد و شما هم ده سوره ساختگى همانند اين قرآن بياوريد و تمام كسانى را كه مى توانيد غير از خدا(براى اين كار) دعوت كنيد.
و چه تحريك و تشويقى بالاتر از اين كه در مرتبه سوم شرايط مبارزه را به حدى كاهش داد كه حاضر شد كه آنان تنها يك سوره از سوره هاى صد و چهارده گانه قرآن را بياورند و از تمام جهانيان براى ساختن چنين سوره اى كمك بگيرند، سپس هشدار داد كه همگى بدانند هر چه هم دانش و بينش خود را روى هم گرد آورند نخواهند توانست حتى با سوره اى از سوره هاى قرآن مقابله نمايند.

1. هود، آيه 13.

صفحه 347
( وَ إِنْ كُنتُمْ فِـى رَيْب مِمّا نَزّلْنا عَلى عَبْدِنا فَـأْتُوا بِسُورَة مِنْ مِثلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِـينَ );1
و اگر درباره آنچه بر بنده خود (پيامبر) نازل كرديم شك و ترديد داريد و دست كم يك سوره همانند آن بياوريد و گواهان خود را غير از خدا براى اين كار فراخوانيد اگر راست مى گوييد.
3. ناتوانى مردم از مقابله
سومين شرط اعجاز اين است كه مردم جهان از مقابله با آن ناتوان گردند و اين شرط نيز به طور روشن محقق مى باشد، زيرا چهارده قرن است كه اين نداهاى محكم و استوار، آن هم آميخته با تعجيز، در گوش جهانيان طنين انداز است و تا كنون كسى نتوانسته است گامى در صحنه مبارزه بگذارد و اگر هم كسى روى اغراض و عللى به فكر مقابله افتاده است جز افتضاح و رسوايى نتيجه ديگرى نداشته است.
اگر معارضه با قرآن در امكان ملت عرب بود لازم بود به پشتيبانى نوابغ فصاحت كه وجود آن ها در آن زمان كم نبود به نداى او پاسخ دهند و حجت و برهان او را بشكنند.
آرى، شايسته بود آن مردمى كه فصاحت و بلاغت، بارزترين كمال و فن آن ها حساب مى شد با آورده يك سوره بليغ همانند سوره هاى قرآن با او به معارضه برخيزند و برهان مدعى را كه در موضوعى با آنان به مقابله و مسابقه برخاسته از كار بيندازند و با اين وسيله در صفحات تاريخ براى خود پيروزى روشن و نام جاويد و مرتبه بلند ثبت كنند.

1. بقره، آيه 23 .

صفحه 348
و با اين حربه ساده در عين حال برنده، خود را از جنگ هاى كوبنده، صرف مال، ترك وطن، تحمل شدايد و حوادث ناگوار برهانند.
ولى مى دانيد چرا عرب از اين راه ساده و بى دردسر وارد نشد زيرا او در بلاغت قرآن فكر كرد و اعجاز آن را باور داشت و مى دانست اگر بخواهد با آن به مبارزه برخيزد جز شكست چيزى عايد او نمى گردد، از اين نظر گروهى از آن ها به نداى پيامبر پاسخ مثبت داده و در برابر دعوت قرآن سر تعظيم فرود آوردند، و به آيين اسلام مشرف شدند.
ولى گروهى راه عناد و لجاج را پيش گرفتند و مقابله با شمشير را بر مقابله با حروف و كلام ترجيح دادند و مبارزه با نيزه را بر معارضه با بيان برگزيدند، ولى اين عجز و ناتوانى و مقاومت سرسختانه در برابر دعوت قرآن، بزرگ ترين برهان و گواه است كه قرآن وحى الهى است.
چنان كه خود قرآن پس از آن كه آنان را به آوردن ده سوره همانند قرآن فرامى خواند، مى فرمايد:
( فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَ نَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّهِ وَأَنْ لا إِلـهَ إِلاّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ );1
و اگر آنان دعوت شما را نپذيرفتند، بدانيد (قرآن) تنها با علم الهى نازل شده و هيچ معبودى جز او نيست. آيا با اين حال تسليم مى شويد؟

1. هود، آيه 14.

صفحه 349
درس 65
اعجاز قرآن (1)
اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت
زيبايى الفاظ و عظمت معانى دو امتياز بزرگ قرآن
بررسى علل و وجوه اعجاز قرآن مباحث مهم بخش «نبوت خاصه» و نبوت پيامبر گرامى اسلام را تشكيل مى دهد. بيان علل برترى و امتياز قرآن بر كتاب هاى ديگر در خور كتاب مستقلى است و دانشمندان بزرگ اسلامى درباره آن كتاب هايى نوشته اند. قرآن از جهات گوناگونى معجزه است و تا كنون بشر نتوانسته است به مقابله و معارضه با آن بپردازد.
اكنون بايد ديد علت اعجاز قرآن در نظر عرب معاصر با نزول قرآنچه بوده است، و از ميان امتيازهاى متعددى كه قرآن دارد كدام يك نظر آنان را جلب كرده بود؟
روشن تر بگوييم: دانشمندان، قرآن را از جهات مختلفى معجزه مى دانند، مانند فصاحت و بلاغت خارق العاده، قوانين محكم و استوار، گزارش هاى غيبى، باورها و عقايد مذهبى و... آنچه هم اكنون مهم است اين است كه روشن شود كدام يك از اين جهات نظر عرب دوران رسالت را جلب نمود و آنان از خطاب قرآن كه مى گويد: «مثل و مانند قرآن را بياوريد و يا ده سوره و يا سوره اى را

صفحه 350
همانند قرآن بياوريد» چه فهميدند، و «مثل و مانند» را در خطاب ياد شده چگونه تفسير نمودند؟
1. زيبايى الفاظ
جاى شك نيست هنگامى كه اعراب جاهلى، آيات الهى را از زبان پيامبر شنيدند ناگهان با سخنى نو و كلامى تازه كه نه شعر بود و نه نثر، ولى آهنگى زيباتر از شعر و بيانى رساتر از نثر داشت. روبه رو شدند كه هرگز كلامى به مانند آن نشنيده بودند. نه تنها شيوه كلام از هر نظر نو بود، بلكه شنيدنش نيز براى آنان آن چنان لذت بخش و اعجاب انگيز و حيرت آورد بود كه هيچ كلامى از شعر و نثر با آن قابل قياس نبود.
الفاظ و لغات آن طورى منتخب و گلچين شده و بجا و به مورد به كار برده شده بوده كه اعجاب و شگفتى همه آنان را بر مى انگيخت و همه را در برابر آهنگ هاى بكر و جذاب و جمله بندى هاى ظريف و سبك ممتاز خود مبهوت مى ساخت.
آنان با ذوق طبيعى و قريحه فطرى خود دريافتند كه قرآن شعر نيست كه پابند وزن و قافيه باشد و نثر آزاد نيست; زيرا آزادى بى قيد و شرط نثر را ندارد و در عين حال در بند سجع نيست و از قيدهايى كه نويسندگان براى نثر مسجع گفته اند آزاد است،1 ولى آيات قرآن در پيوستگى، گسستگى، درازى و كوتاهى، داراى سبك خاصى است كه در هيچ كلامى شبيه و نظير آن ديده نشده است.

1. اگر مى گوييم: قرآن داراى سجع نيست، مقصود دو نوع سجع است: الف) سجعى كه در سخنان كاهنان وجود داشت و نمونه آن سخنان «سطيح» كاهن معروف است. ب) سجع هايى كه نويسندگان عصر عباسى به آن پاى بند بودند و نمونه آن، مقامات حريرى و مقامات استاد او بديع الزمان همدانى است و وگرنه در آيات قرآن سجع مطلوب فراوان است كه در اصطلاح به آن «فواصل» مى گويند.

صفحه 351
شيرينى بيان و زيبايى الفاظ و عمق معانى و جذبه و كشش كلمات و جمله هاى آن مطلبى بود كه عرب صحرايى كه در آغوش طبيعت بزرگ شده و قريحه عربى او به هيچ وجه دست نخورده بود، آن را درك مى كرد و به اصطلاح مى چشيد، اگر چه قادر نبود آنچه را از زيبايى و حلاوت قرآن درك مى كند بيان نمايد، اما در دل احساس مى كرد چنين سخنى به اين جذبه و كشش نشنيده و هرگز قادر نيست كه نظير آن را بياورد، زيرا درك زيبايى كلام و شيرينى بيان و رسايى تعبير و جذبه و كشش سخن از امور چشيدنى است نه گفتنى و مانند «ملاحت» معشوقه است كه عاشق دل داده آن را با چشم دل مى بيند، ولى نمى تواند آن رابه رشته بيان درآورد.
در زبان فارسى نيز همين مطلب حكم فرماست. انسان در بررسى ديوان شعرا به اشعارى بر مى خورد كه از نظر حلاوت و شيرينى و جذبه و كشش، در سطحى قرار دارد كه بر ديگر اشعارش تفوق آشكار دارد هر چند انسان نتواند نكته برترى آن را درك كند، اما با ذوق خدادادى مى تواند به برترى آن واقف گردد، اينك يك نمونه:
خواجه ابوالقاسم فردوسى درباره اهميت علم و دانش، شعر معروفى دارد كه همگى آن را حفظ داريم:
توانا بود هر كه دانا بود *** ز دانش دل پير، برنا بود
اكنون شما اين شعر را با دو بيت ديگر شاهنامه كه درباره قدرت نمايى يكى از قهرمانان ايران زمين سروده است مقايسه كنيد كه زيبايى، شيرينى و جذبه و كشش از آنِ كدام است آن جا كه مى گويد:
به روز نبرد آن يل ارجمند *** به تيغ و به تير و به گرز و كمند
بريد و دريد و شكست و ببست *** يلان را سر و سينه و پا و دست
برترى اين دو شعر بر آن بيت، بلكه بر تمام اشعار حماسى شاهنامه به حدى

صفحه 352
است كه اين دو بيت در ميان شصت هزار بيت شاهنامه، بسان مشعل فروزان يا درّ شاهوار مى درخشد، با وجود اين، افراد ناوارد در فن بلاغت نمى توانند علل بلاغت و برترى اين دو بيت را تجزيه و تحليل كنند، اگر چه آن را با ذوق و فطرت خود در مى يابند.
درست است كه علماى ادب براى فن بلاغت موازين و معيارهايى بر شمرده اند و علل بلاغت و برترى كلامى را بر كلام ديگر در قالب قواعد و قوانينى ريخته اند اما عرب آن زمان همه اين نكات را با ذوق سرشار و فطرت دست نخورده خود در مى يافت و احساس مى كرد كه شيوه سخن گفتن قرآن طورى است كه با آنچه تا كنون شنيده و گفته، تفاوت زياد دارد و زيبايى ظاهر و شيرينى بيان آن را هيچ كلامى ندارد.
2. عظمت معانى
همان طور كه عرب جاهلى درك مى كرد كه هيچ كلامى از نظر زيبايى به پايه قرآن و شيوه آن نمى رسد، هم چنين درك مى كرد كه معانى قرآن و اهداف عالى آن درپايه اى است كه با آنچه تا كنون شنيده قابل قياس نيست.
اشعار دوران جاهلى و سخنان سخنوران غالباً درباره مطالب بسيار مبتذل دور ميزد، محور سخن فصيحان عرب و گويندگان بليغ آنان چشم، ابرو، لب، چهره معشوق، آثار ديار، خيمه و خرگاه او بود.
شعراى حماسى آنان درباره جنگ و غارتگرى و كشتار خود و قبيله خويش سخن مى گفتند و گروهى از خود راضى كه به مال و ثروت خود افتخار مى كردند، در بذل و بخشش خود و يا رئيس قبيله خويش دادِ سخن مى دادند.
عالى ترين آثار ادبى و فكرى كه از ادبيات دوران جاهليت به يادگار مانده است همان قصايد هفت گانه است كه آن ها را با آب طلا نوشته و برديوار كعبه

صفحه 353
آويخته بودند و هم اكنون تمام اين قصايد در اختيار ماست و در آن حتى يك نكته اخلاقى و يا يك فكر اجتماعى وجود ندارد.
اما دلايل و جهت هايى كه سبب مى شد عرب جاهلى درباره قرآن انگشت تعجب به دندان مى گيرد و در حيرت عميق فرو رود عبارتند از:
الف) او با ذوق سرشار خود دريافته بود زيبايى لفظ و شيوايى اسلوب و هماهنگى آيات كاملاً بى سابقه است و سيماى ظاهرى آن نه مانند شعر است، زيرا فاقد وزن و قافيه است، گذشته بر اين در آن تخيلات شعرى وجود ندارد و نه مانند نثر است كه از هر نوع قيد خالى و دور باشد، بلكه داراى انسجام و فواصل خاصى است كه او را از دائره نثر بيرون برده است.
ب) قرآن مطالبى را عرضه مى دارد كه هيچ گاه در قصايد و خطبه هاى عرب وجود نداشته است و هرگز به دنبال توصيف خرابه و خانه معشوق و شوق ديدار دوستان و بيان خصوصيات شتر و اسب نيست و محتويات آن از غزل سرايى و مدح افراد و يا رثا و بيان مصايب اشخاص پيراسته است و درباره عيش و نوش و كوچيدن كاروان و باده و ساغر سخن نمى گويد و هرگز همانند شاعران در محدوده خاصى بحث نمى كند.
اين كتاب درباره خدا و صفات او سرآغاز و سرانجام بشر و زندگى امت هاى پيشين كه بر اثر طغيان، گرفتار خشم الهى گرديده اند و... سخن مى گويد.
ج) الفاظ قرآن زيبا و با معانى كاملاً متناسب است، سخن و منظور خود را بدون اين كه لفظ را فداى معنا و يا معنا را فداى لفظ نمايد با سبكى كاملاً ممتاز و زيبا بيان مى كند.
د) هرگاه شاعرى و يا نويسنده اى عبارتى يا داستانى را تكرار كند، لطف و زيبايى كلام، بر اثر تكرار از بين مى رود، ولى قرآن گاهى با عباراتى فشرده و موجز و گاهى مبسوط و گسترده، از سر گذشت پيامبر يا از صفات مبدأ و

صفحه 354
خصوصيات معاد به طور مكرر سخن مى گويد و هرگز لطمه اى بر لطافت و زيبايى آن وارد نگرديده است;
هـ) در ميان خطابه خطيبان و قصايد شعرا گاهى جمله ها و ابياتى درخشندگى خاصى پيدا كرده و خودنمايى مى كند و همين چند بيت و جمله ارزش هنرى و شعرى دارد و باقى مانده آن ها بى ارزش و پيش پا افتاده است، اما آيات و سوره هاى قرآن با آن همه گستردگى و توسعه، همگى خارق العاده و در سطحى عالى است. و كافى است كه در اين باره به داستان يوسف كه در سوره اى به طور مبسوط بيان شده است نظرى بيفكنيم كه تمام آيات آن در درجه اعلاى فصاحت و بلاغت قرار دارد.
و) اين كتاب معانى بسيار بزرگى را در قالب الفاظى كوتاه ريخته و آن ها را به شيوه اى بديع بيان كرده و كافى است در اين باره آية الكرسى و آيات آغازين سوره حديد را ملاحظه كنيم كه در آن يك جهان حقايق فلسفى و معارف عقلى بيان شده است و بدين سبب اعجاب افراد را بر انگيخته است.
ز) اين كتاب مى كوشد بشر را با آفرينش جهان و اسرار گيتى و فضايل اخلاقى و رذايل نفسانى و حلال و حرام آشنا سازد و پيوسته خواهد كه او را معتقد سازد كه مرگ پايان زندگى نيست.
خطيبان و بليغان عرب كه معاصر با رسول خدا بودند تحت تأثير برترى اسلوب، زيبايى ظاهر، شيرينى بيان، رسايى تعبير، بداعت و ابتكار معانى و عظمت مفاهيم آن قرار گرفته بودند و حيرت و بهت خاصى بر افكار و انديشه هاى آنان سايه افكنده بود، و اعجاز قرآن را از اين حيث درك مى كردند.

صفحه 355
درس 66
اعجاز قرآن (2)
اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت
گواهى هاى تاريخى بر ناتوانى عرب از مقابله با قرآن
بررسى هاى آينده به روشنى ثابت خواهد كرد كه اعجاز قرآن منحصر به فصاحت، بلاغت، زيبايى الفاظ، عمق معنا، بداعت و ابتكارى بودن مضامين
آن نيست، بلكه قرآن از جهات مختلف و ديدهاى گوناگون معجزه است،
ولى تحدّى قرآن در آن زمان فقط در ظاهر قرآن خلاصه مى شد و اگر قرآن،
ملل عرب را براى مبارزه و مقابله طلبيد، منظور معارضه در همين جهت بود
و بس.
به عبارت روشن تر، قرآن از جهات مختلف معجزه است، اما عرب
دوران جاهلى از اين جهات فقط يكى را درك مى كرد و آن زيبايى
الفاظ و بداعت و تازگى معانى، دل ربايى تعبير، رسايى عبارات، شيوايى
و شيرينى بيان و علو مضامين و كشش و جذبه اسلوب آن بود و جهات ديگر اعجاز قرآن به مرور زمان بر اثر گسترش بينش ها و عميق گشتن ديدها براى
بشر روشن گرديد.

صفحه 356
آنان چنان تحت تأثير اين امور قرار مى گرفتند كه پس از شنيدن چند آيه در برابر عظمت آن مات و متحير مى شدند و نمى دانستند كه درباره آن، چه بگويند و تحدى آن و عجز و ناتوانى خويش را چگونه توجيه كنند.
اكنون به نقل چند گواه تاريخى از داورى فصيحان عرب عرب درباره قرآن بسنده مى كنيم و هدف از انعكاس آن دو مطلب است:
1. اعتراف استوانه هاى بلاغت و استادان سخن به عجز و ناتوانى خويش در برابر قرآن;
2. اين كه محور تحدى قرآن در نظر آنان موضوع فصاحت، بلاغت، جذبه و كشش خارق العاده قرآن بود.
الف) داورى وليد درباره قرآن
قضاوت و داورى يكى از بليغان و حكيمان عرب درباره قرآن ـ كه به او «ريحانه» و «حكيم عرب» مى گفتند ـ روشنگر موضوع ماست و سخنان او گواه روشن بر نحوه برداشت عرب از تحدى و اعجاز قرآن است.
گروهى از قريش براى حل مشكل نفوذ روزافزون اسلام در ميان جوانان
و افراد آزاد منش به «وليد بن مغيره مخزومى» مراجعه كردند و از او
خواستند كه نظر خود را درباره قرآن بيان كند. داناى عرب از آنان مهلت
خواست تا پس از استماع آيات قرآن نظر خود را اظهار نمايد، از اين روى
وى از جاى برخاست و در حِجْرِ اسماعيل، كنار پيامبر نشست و به او
گفت: پاره اى از اشعارت را بخوان! پيامبر فرمود: آنچه من خوانم شعر
نيست، بلكه سخن خداست كه براى هدايت شما فرستاده شده است، سپس پيامبر سيزده آيه از آغاز سوره «فصلت» را تلاوت نمود و هنگامى كه به اين
آيه رسيد:

صفحه 357
( فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عاد وَثَمُودَ );1
هرگاه از دعوت تو روى برگردانند بگو: من شما را از صاعقه بسان صاعقه قوم عاد و ثمود بر حذر مى دارم.
وليد سخت به خود لرزيد و موهاى او بر بدن وى راست شد و در حالى كه سراپاى وجود او را بهت و تحير فراگرفته بود راه خانه را پيش گرفت و چند روزى از خانه بيرون نيامد تا آن جا كه برخى از قريش به او بد بين شده و گفتند: وليد راه نياكان خود را ترك گفته و راه محمد را پيش گرفته است.2
او با شنيدن اين سيزده آيه فقط به يك جنبه از جهات اعجاز قرآن توجه پيدا كرد و آن همان جذبه و كشش اسلوب قرآن و آسمانى بودن معانى آن بود و شنيدن اين آيات آن چنان او را تحت تأثير قرار داد كه لرزه بر اندامش افتاد و مو بر بدن او راست گرديد.
مفسران مى گويند: روزى كه سوره «غافر»بر پيامبر نازل گرديد پيامبر با صداى دل نشينى آن را تلاوت مى كرد و «وليد بن مغيره» نزديك پيامبر نشسته بود و بى اختيار آن را مى شنيد:
( حـم * تَنْزِيلُ الكِتابِ مِنَ اللّهِ العَزِيزِ العَلِـيمِ * غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ العِقابِ ذِى الطَّوْلِ لا إِلـهَ إِلاّ هُـوَ إِلَيْهِ المَصِـيرُ * ما يُجادِلُ فِى آياتِ اللّهِ إِلاّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِى البِلادِ );3
حم، اين كتاب از خداى قادر و دانا فروفرستاده شده است، خدايى كه بخشنده
گناه و پذيرنده توبه است، خدايى كه مجازات او سنگين و نعمت هاى او فراوان است، جز او خدايى نيست، سرانجام هر چيزى به سوى اوست، درباره آيات الهى

1. فصلت، آيه 13.
2. اعلام الورى، ص27 ـ 28.
3. غافر، آيه هاى 1 ـ 4.

صفحه 358
جز كسانى كه كفر ورزند كسى مجادله نمى كند، فعاليت و زندگانى آنان در شهرها
تو را نفريبد.
اين آيات و آيات بعدى، آن چنان حكيم عرب را تحت تأثير قرار داد كه وقتى «بنى مخزوم» دور او را گرفتند و از وى درباره قرآن داورى خواستند وى گفت:
و اللَّه لقد سمعتُ من محمَّد آنفاً كلاماً ما هُوَ مِن كلام الإنس وَ لا من كَلام الجنّ و اللّه اَنّ لهُ لحلاوةً وَ انّ عَلَيهِ لَطَلاوةً و اِنّ اعلاهُ لمثمِرٌ و انَّ اسفله لَمُغدِقٌ وَ انّه يعَلوُ و لا يُعلى عليه;1
من از محمد سخنى شنيدم كه هرگز شبيه كلام انس و جن نيست، سخن او شيرينى خاص و زيبايى مخصوصى دارد، شاخسار آن پرميوه و ريشه هاى آن پربركت است، سخنى است برجسته و هيچ سخنى از آن برجسته تر نيست (و هرگز قابل معارضه و مبارزه نمى باشد).
او اين جمله ها را گفت و راه خود را پيش گرفت و قريش تصور كردند كه وى به آيين محمد گرويده است.
به قول يكى از دانشمندان بزرگ،2 اين جمله نخستين تقريظى است كه از سوى استادى از استادان بلاغت درباره قرآن گفته شده است و تدبر در مضامين جمله هاى او نحوه برداشت عرب را از اعجاز قرآن در عصر رسول خدا روشن مى سازد و معلوم مى شود كه:
اولاً، قرآن كلامى است كه مبارزه با آن از قدرت بشر بيرون باشد;
ثانياً، آنان از ميان جهات مختلف اعجاز، تنها به جذبه، كشش، حلاوت و شيرينى الفاظ، ابتكارى و آسمانى بودن معانى آن توجه داشتند و هرگز نظير چنين سخنى نشنيده بودند.

1. تفسير مجمع البيان، ج5 ، ص387.
2. مرحوم علامه شهرستانى در كتاب المعجزة الخالدة.

صفحه 359
براى اين كه به عظمت و فصاحت و بلاغت قرآن از ديده استاد فن بلاغت عصر نزول قرآن، پى ببريم شايسته است كه سخنان وى را توضيح دهيم.
حكيم و بليغ جامعه عرب نظريه خود را ضمن شش جمله كوتاه ولى پر محتوا تشريح كرده و مى گويد:
1. لا يَشبَهُ كلامَ الاِنسِ و الجِنّ
از محمد سخنى شنيدم كه هرگز به كلام انس و جن شبيه نيست. شبيه سخنان انسان نيست; زيرا سخنان معمولى انسان همان نثر معمولى است كه به زنجير سجع و قافيه كشيده نمى شود و شبيه سخنان جن نيست; زيرا سخنان جن همان ها بودند كه از زبان كاهنان مى شنيدند كه داراى مقاطع خاص و سجع
ويژه و الفاظ ظريف بودند و پيچيدگى معانى و تجانس حروف از ويژگى هاى
آن به شمار مى رفت. و اين خصوصيات، آن را از سخنان معمولى ممتاز مى ساخت. آنان مقيد بودند كه در مقام سخن گفتن با جمله هاى كوتاه
و مختصر كه داراى مقاطع خاص و سجع ويژه اى بود با مردم سخن بگويند. الفاظ غريب و نا مأنوس، دشوارى معانى و تجانس حروف از خصوصيات سخنان آن ها بود.
2. وَ اِنّ فيِه لحَلاوةَ
آن داراى شيرنى خاصى است كه عقول و نفوس را به سوى خود مى كشد و انسان از شنيدن آن لذت مى برد.
3. و اِنّ فيهِ لَطَلاوةَ
زيبايى خاصى دارد، زيبايى الفاظ و جمله هاى آن بر محسنات قرآن افزوده و شكوه خاصى به آن بخشيده است.
4. و اِنَّ اعلاهُ لَمُثمِر
قرآن درخت عظيمى است كه شاخسارهاى آن پر بار و پر ثمرباشد.

صفحه 360
5 . وَ اِنَّ اَسفَلَهُ لَمُغدِق
قسمت زير و پايين آن ريشه دار و پر بركت است. ماده «غدق» در معناى بركت به كار مى رود چنان كه قرآن مى فرمايد:
( وَأَنْ لَّوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لاََسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً );1
اگر در راه حق استقامت ورزند با آب پربركتى آن ها را سيراب مى كنيم.
مقصود وليد اين است كه قرآن درختى با ريشه هاى فراوان است كه در نقاط مختلف روح و روان رسوخ مى كند و هم چنين ممكن است اشاره به معانى گوناگونى باشد كه گاهى از يك آيه استفاده مى شود.
6. وَ اِنَّه يَعلُو وَ لا يُعلى عَلَيه
قرآن داراى بلاغت فوق العاده اى است كه نمى توان با آن معارضه نمود.
اين جمله هاى كوتاه و پرمغز روشنگر نظر عرب آن روز درباره قرآن است و استاد فن بلاغت، وليد، صريحاً اعلام مى كند كه معارضه و مقابله با قرآن در خور انسان نيست.
ب) داورى عتبة بن ربيعه
«عتبة بن ربيعه» از سران و مشاهير قريش به شمار مى رفت، گرايش حمزه عموى پيامبر به اسلام، آسمان زندگى قريش را تيره و تار ساخته بود، زيرا بيم آن مى رفت كه نفوذ «محمد(صلى الله عليه وآله)» به تدريج همه جا را فراگيرد و ديگر شخصيت ها نيز به سوى اسلام جذب شوند.
يك روز عتبه رو به دوستان خود كرد و گفت: من اكنون پيش محمد مى روم و به او چند چيز پيشنهاد مى كنم، شايد او يكى از آن ها را بپذيرد. دوستان وى با

1. جن، آيه 16.

صفحه 361
فكر او موافقت كردند. او برخاست و به سوى رسول خدا كه در مسجد نشسته بود رفت و به وى چند پيشنهاد كرد. وقتى او از سخنان خود فارغ گرديد پيامبر رو به او كرد و گفت: «افرغت يا اباوليد: آيا سخنان خود را به آخر رسانيدى؟» گفت: آرى. پيامبر فرمود: «پاسخ پيشنهادهاى شما در همين آياتى است كه اكنون مى خوانم، پيامبر 37 آيه از سوره «فصلت» براى او خواند و به سجده رفت و سپس و سر برداشت و گفت: «اباوليد! پيام خدا را شنيدى؟»
«عتبه» مجذوب آيات قرآن شده بود و در حالى كه بر دست هاى خود تكيه كرده بود مدتى خيره خيره بر چهره پيامبر مى نگريست، تو گويى جذبه و كشش قرآن توانايى سخن را از او سلب كرده بود. وى پس از لحظاتى بدون اين كه كلمه اى با پيامبر سخن بگويد، از جاى خويش برخاست و به سوى دوستان خويش بازگشت. ديدگان هم فكران او به صورت «عتبه» دوخته شد. همگى از او پرسيدند: نتيجه چه شد؟ او به شرح واقعه پرداخت، سپس افزود: من از محمد كلامى شنيدم «و اللّه ما هُوَ بِالشعرِ وَ لا بِالسِحرِ وَ لا بِالكهانة; سخنان او نه شعر است و نه شبيه گفتار ساحران و كاهنان مى باشد» چه بهتر او را ميان قبايل رها سازيم، اگر او را كشتند همگى از ناحيه او راحت مى شويم و اگر در ميان آنان نفوذ پيدا كرد و حكومتى بر پا نمود در اين صورت او از فاميل ماست براى ما بهره اى خواهد داشت.1
ما از سخنان و اعجاب اين دو نفر كه هر كدام استوانه سخن و پيشواى عرب در فن بلاغت بودند دو چيز استفاده مى كنيم:
1. آنچه مايه اعجاب و شگفتى آنان بود همان شيرينى، زيبايى و به اصطلاح بلاغت خارق العاده قرآن بود كه قرآن را از ديگر سخنان جدا مى كرد.

1. ابن هشام، سيره، ج 1، ص 293 ـ 294.

صفحه 362
وليدبن مغيره با صراحت گفت كه، كلام «محمد» شبيه كلام انس و جن نيست و داراى شيرينى و زيبايى خاصى است. عتبه گفت: قرآن شعر نيست و هرگز ارتباطى با سخنان ساحران و كاهنان ندارد و هرگز اين دو نفر روى جهات ديگر اعجاز قرآن اشاره اى نكردند، زيرا جهات ديگر اعجاز قرآن به مرور زمان و با كنجكاوى دانشمندان به فكرها راه يافت و در كتاب ها نوشته شد;
2. استادان بلاغت در عصر پيامبر با صراحت كامل اعتراف نمودند كه، مبارزه با قرآن امكان ندارد و هرگز شيوه سخن گفتن قرآن، شبيه سخنان انسان ها نيست.
ج) قضاوت طفيل درباره قرآن
روزى «طفيل بن عمرو»كه شاعر شيرين زبان و خردمندى بود و در ميان قبيله خود نفوذ كلمه داشت وارد مكه گرديد. اسلام آوردن مردى مانند«طفيل» براى قريش بسيار گران و سنگين بود، از اين رو سران قريش و بازيگران صحنه سياست دور او را گرفتند و گفتند: اين مردى كه كنار «كعبه» نماز مى گزارد با آوردن آيين جديد، اتحاد و اتفاق ما را بهم زده و با سحر بيان خود سنگ تفرقه ميان ما افكنده است. ما مى ترسيم كه در ميان قبيله شما نيز دو دستگى بيفكند. چه بهتر كه اصلاً با اين مرد سخنى نگويى!
«طفيل» مى گويد: سخنان آن ها چنان مرا متأثر كرد كه از ترس تأثير سحر بيان او تصميم گرفتم كه با او سخن نگويم و سخن او را نشنوم و براى جلوگيرى از نفوذ سحر او، هنگام طواف مقدارى پنبه در گوش هاى خود قرار دادم كه مبادا زمزمه قرآن و نماز او به گوش من برسد.
بامدادان در حالى كه پنبه را در داخل گوش هاى خود كرده بودم وارد مسجد شدم و هيچ مايل نبودم سخنى از او بشنوم، ولى نمى دانم چطور شد يك مرتبه كلام و سخن بسيار شيرين و زيبايى به گوشم رسيد و بيش از حد احساس لذت

صفحه 363
كردم. با خود گفتم: مادرت عزادار شود تو مردى سخن پرداز و خردمندى. چه مانع دارد سخن اين مرد را بشنوى. هر گاه نيك باشد بپذيرى و اگر زشت باشد آن را رد كنى.
براى اين كار آشكارا با آن حضرت تماس نگرفتم. مقدارى صبر كردم تا رسول خدا راه خانه خود را پيش گرفت و وارد خانه شد و من نيز اجازه گرفتم وارد خانه شدم. واقعه را از آغاز تا پايان بازگو كردم و گفتم: قريش درباره شما چنين و چنان مى گويند و من در آغاز كار تصميم نداشتم با شما ملاقات كنم، ولى حلاوت قرآن شما مرا به سوى تو كشيده است. اكنون مى خواهم حقيقت آيين خود را براى من تشريح كنى و مقدارى قرآن براى من بخوانى.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آيين خود را بر او عرضه داشت و مقدارى قرآن خواند. «طفيل» مى گويد: به خدا سوگند كلامى زيباتر از آن نشنيده و آيينى معتدل تر از آن نديده بودم.1 سپس «طفيل» به حضرتش عرض كرد: من در ميان قبيله خود يك فرد نافذالقول هستم، براى نشر آيين شما فعاليت خواهم نمود.2
تا اين جا به خوبى روشن گرديد كه فصيحان عرب و بليغان قوم در برابر قرآن كمال ناتوانى را ابراز داشته و جز تسليم و اظهار عجز چاره اى نداشتند.

1. فلا وَ اللّه ما سمعتُ قولاً قطُّ احسَنَ مِنهُ و لا امراً اعدَل منُه.
2. ابن هشام، سيره، ج 1، ص 410.

صفحه 364
درس 67
اعجاز قرآن (2)
اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت
قرآن و بليغان عرب
گاهى تصور مى شود كه در آغاز اسلام، فصيحان و بليغان عرب با قرآن به مبارزه برخاسته اند، ولى بر اثر مرور زمان براى ما مخفى مانده و حكومت هاى نيرومند اسلام از ابراز و اظهار آن به شدت جلوگيرى نموده اند، ولى اين انديشه آن چنان باطل و بى اساس است كه ما خود را از هر نوع پاسخ بى نياز مى دانيم، زيرا اگر عرب به معارضه با قرآن موفق شده بود قطعاً آن را در محافل ادبى، اجتماعات بزرگ، موسم هاى حج و بازارهاى بازرگانى كه از نقاط عربستان به آن جا روى مى آورند اعلان كرد و آن را بر ملت عرب مى خواند و دشمنان اسلام آن را مانند سرود در همه محفل ها و مجلس ها با صداى رسايى مى خواندند و در هر مناسبتى آن را تكرار مى كردند و نسل به نسل به يك ديگر تلقين مى نمودند و بسان مدعى كه در حفظ گواه خود مى كوشد در حفظ و بقاى آن كوشش كردند.
زيرا اين آيات بيش از تاريخ و اشعار دوران جاهلى كه كتاب هاى تاريخ و جوامع ادبى را پر كرده است، موجبات روشنى ديدگان آنان را فراهم مى آورد و به

صفحه 365
محافل و انجمن هاى ادبى آن ها نشاط خاصى مى بخشيد، با وجود اين ما از چنين معارضه، كوچك ترين اثرى نمى بينيم و نمى شنويم.
گذشته از اين، قرآن، نه تنها عرب عصر رسالت را به معارضه با خود دعوت كرده است، بلكه تمام بشر و بالاتر، همه انس و جن را مورد خطاب قرار داده و همگى را به مبارزه با قرآن دعوت كرد و دعوت خود را به گروه معينى محصور نساخته است و با يك نداى جهانى پيامى بشرح زير فرستاده است:
بگو اگر انس و جن اتفاق كنند تا همانند اين قرآن را بياورند همانند آن را نخواهند آورد هر چند برخى، برخى ديگر را كمك كنند.1
اين آيه قرن هاست كه در گوش بشر و انسان ها طنين انداز است و تا كنون هيچ كس نتوانسته است به معارضه با قرآن برخيزد.
ما مسيحيان و دشمنان اسلام را مى بينيم كه براى پايين آوردن عظمت و شرافت اسلام و به منظور بدگويى درباره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و انتقاد از كتاب مقدس او، هر سال و هر ماه اموال گزافى خرج مى كنند. اگر براى آنان معارضه با قرآن و يا معارضه با سوره اى از سوره هاى قرآن امكان داشت، قطعاً از اين راه وارد شده و با آن به معارضه برمى خاستند.
زيرا معارضه با قرآن علاوه بر اين كه آنان را از صرف هزينه هاى زياد و تحمل مشقت هاى فراوان آسوده مى سازد، بزرگ ترين گواه و برهان براى آن ها محسوب مى شود و نزديك ترين وسيله براى رسيدن به آرزوى آن هاست. در صورتى كه خردمندان آنان هرگز به فكر معارضه با قرآن نيفتاده اند.
اصولاً اگر انسان با كلامى، انس بيشتر بگيرد چيزى نمى گذرد كه احساس

1. ( قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هـذا القُرآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهِـيراً ). (اسراء، آيه 88).

صفحه 366
مى كند كه مى تواند نظير آن را بياورد، ولى اين مطلب در قرآن به كلى بر عكس است، ممارست بيشتر با قرآن و تلاوت سوره هاى آن چنين قدرتى را به انسان نمى بخشد و هرچه هم ساعاتى در اين فكر فرو رود، سرانجام جز عجز و ناتوانى چيزى در خود احساس نمى كند.
و اين خود گواه بر اين است كه اسلوب قرآن كاملاً از حدود تعليم و تعلم و انديشه بشرى خارج است.
خلاصه پيامبر اسلام به وسيله قرآن ضربه شكننده اى بر جامعه بت پرستى و سازمان زندگى آنان وارد ساخت تا آن جا كه ميان پدر و پسر، برادر و برادر، زن و شوهر جدايى افكند و سران شرك در خاموش كردن اين مشعل به همه چيز چنگ زدند، از انكار واستهزا، از آزار و شكنجه و توسل به عموى پيامبر، حضرت ابوطالب تا نبردهاى خونينى كه به صورت برادركشى درآمد، از هر درى، وارد شدند و نتيجه اى نگرفتند و اگر امكان مبارزه با قرآن كه برنده ترين حربه اسلام بود وجود داشت و يا اگر سوره اى مانند سوره هاى قرآن آورده بودند بيش از همه از آن استفاده كرده و شخص پيامبر را در محافل و مجالس خود به محاكمه كشيدند و در سرتاسر شبه جزيره اعلام مى نمودند، قرايح ادبى و ذوق شعرى آنان در درجه بسيار عالى بود و مواد قرآن و حروف آن را كاملاً در اختيار داشتند.
پس از درگذشت پيامبر، انبوه بى شمارى از يهود و نصارا در يمن و سوريه و عراق زندگى مى كردند و همه آنان يا عرب بودند كه به يكى از دو آيين گرايش داشتند و يا با زبان عربى كاملاً آشنا بودند، ولى در طول اين مدت كوچك ترين مبارزه اى از خود نشان ندادند و اقدام به آوردن سوره اى مانند سوره هاى قرآن نكردند.
عداوت منافقان هم در مدينه كمتر از ديگران نبود. آنان در تمام لحظات در

صفحه 367
كمين اسلام نشسته و از هر راهى بر ضد اسلام استفاده كردند، ولى راه مبارزه با قرآن را به روى خود بسته ديدند و از اين راه وارد نشدند. با اين بيان مى توان يقين پيدا كرد كه هرگز عرب معاصر با نزول قرآن و يا كسانى كه پس از دوران رسالت زندگى كرده اند نظير قرآن و يا نظير سوره هاى آن را نياورده اند.
سرگذشت چهار دانشمند عهد عباسى
اكنون سرگذشت چهارتن از نويسندگان نامى دوران عباسى را كه به فكر مبارزه با اسلام از طريق آوردن قرآنى مانند قرآن محمد(صلى الله عليه وآله) افتاده بودند، نقل مى كنيم:
هشام بن حكم از ياران دانشمند امام جعفر صادق(عليه السلام) است. وى از امام صادق(عليه السلام)نقل مى كند كه چهار تن از سران الحاد به نام هاى ابن ابى العوجاء، ابوشاكر، و عبدالله بن مقفع و عبد الملك بصرى در مسجد الحرام گرد آمدند تا درباره مبارزه با قرآن تصميمى بگيرند و با خود چنين گفتند كه، اساس آيين اسلام، قرآن است و يگانه برهان مسلمانان همين كتاب آن هاست كه مى گويند: انس و جن نمى توانند كتابى نظير آن را بياورند و اگر ما چهار نفر كه سرآمد نويسندگان عصرحاضريم دانش و بينش خود را روى هم گرد بياوريم و هر كدام به اندازه 41 قرآن سخن بسازيم در اين صورت برهان مسلمانان را از بين برده ايم.
سپس هر چهار نفر تصميم گرفتند كه هر كدام در نقطه اى به تنظيم يك چهارم كتابى همانند قرآن همت گمارد و سال آينده در همين نقطه با هم ملاقات كنند.
سال به پايان رسيد و همگى در مسجد الحرام گرد آمدند و هر يك نتيجه كار خود را چنين بيان كرد:
ابى العوجاء اعتذار جست كه بلاغت اين آيه مرا در اين مدت به خود مشغول كرده است:

صفحه 368
( لَوْ كانَ فِـيهِما آلِـهَةٌ إِلاّ اللّهُ لَفَسَدَتا );1
هرگاه در آسمان ها و زمين خدايانى جز اللّه بود فساد و تباهى سراسر هستى را فرا مى گرفت.
دومى گفت: اين آيه مرا شيفته خود ساخت و از فكر مبارزه با قرآن باز داشت:
( يا أَيُّها النّاسُ ضُرِبَ مَـثَلٌ فَاسْـتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ يَـخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَـمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْـلُبْـهُمُ الذُّبابُ شَيْـئاً لا يَسْـتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَـعُفَ الطّالِبُ وَالمَـطْلُوبُ );2
هان! اى مردم! مثلى زده شده و به مفاد آن گوش فرا دهيد، خدايانى كه جز خدا مى خوانيد به اندازه اى ناتوانند كه نمى توانند مگسى را بيافرينند و اگر مگسى چيزى از آن ها بگيرد نمى توانند آن را بازستانند ستايشگر و ستايش شده چقدر ناتوانند.
سومى گفت: من وقتى اين آيه را خواندم شيرينى و شيوايى تعبير آن مرا از كار بازداشت:
( وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِى ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِى وَغِيضَ الماءُ وَقُضِىَ الأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الجُودِىِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّالِمِينَ );3
به زمين گفتند كه، آب خود را فرو بر واى آسمان! بازگير،آب كاسته شد و فرمان خدا انجام گرفت و كشتى بر كوه «جودى» نشست و گفته شد گروه ستمگر دور باد.
چهارمى گفت: بلاغت و شيرينى بيان اين آيه مرا از تفكر در آيات باز داشت:
( فَلَمّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِـيّاً );4
وقتى آنان نوميد شدند براى نجوا و رازگويى به گوشه اى رفتند.

1. انبياء، آيه 22.
2. حج، آيه 72.
3. هود، آيه 44.
4. يوسف، آيه 80 .

صفحه 369
در اين لحظه امام صادق از كنار آنان گذشت و اين آيه را خواند:
( قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هـذا القُرآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهِـيراً );1
هرگاه انس و جن اتفاق كنند تا مانند قرآن را بياورند همانند آن را نخواهند آورد هرچند هم ديگر را پشتيبانى كنند.2

1. اسراء، آيه 88 .
2. احتجاج طبرسى، ص255.

صفحه 370
درس 68
اعجاز قرآن (4)
هماهنگى در اسلوب و بيان
همگى مى دانيم كه حالات درونى انسان از نظر نشاط و شادى، غم و رنج و كام يابى و ناكامى در شيوه سخن گفتن او كاملاً مؤثر است. هنگامى كه احساسات شيرين و يا تند و حاد، به انسان دست مى دهد قواى فكرى و مشاعر انسان تحريك مى شود و انسان احساسات درونى خود را در بهترين قالب از نظر لفظ و معنا مى ريزد و ديگران را از غوغايى كه در درون او حكم فرماست آگاه مى سازد در حالى كه همين شخص در مواقع عادى نمى تواند به چنين شيوه اى سخن بگويد و يا بنويسد.
امن و آرامش و يا جنگ و ستيز در شيوه سخن گفتن انسان كاملاً مؤثر است. افكار و الفاظى كه در لحظات فراغ، از دل و دماغ تراوش مى كند با آنچه كه در موقع گرفتارى از ذهن انسان مى تراود كاملاً متفاوت است.
نه تنها حالات درونى در شيوه بيان انسان مؤثر است، بلكه فصول مختلف زندگى از جوانى تا پيرى كه عقل و فكر انسان در اين فاصله ها تكميل و پخته مى شود، در طرز تفكر و نحوه سخن گفتن كاملاً مؤثر است.

صفحه 371
بر اين اساس است كه نويسندگان و سرايندگان زبردست هنگام نشر آثار علمى و فكرى و ادبى كوشش مى كنند كه آن ها را گلچين كنند و از قسمتى از آثار خود چشم پوشيده و آن ها را به دور اندازند، زيرا موقع نشر آثار خويش، از نظر تكامل فكرى به پايه اى مى رسند كه آثار ديرينه خود را با مقام و شئون فعلى خود متناسب نمى بينند.
معمولا در آثار علمى و ادبى شخصيت هاى جهان يك نوع اختلاف و ناهمگونى به چشم مى خورد و اين ناهماهنگى به اين جهت، كه آثار و تأليفات آن ها در فصول گوناگون زندگى آنان تدوين و تأليف شده است، از اين جهت نمى توانند يك نواخت و هماهنگ باشند.
نويسنده بزرگ اسلامى عماد الدين ابوعبداللّه محمد بن حامد اصفهانى كه در سال 597 درگذشته است مى گويد:
انسانى را نديدم كه امروز چيزى بنويسد مگر اين كه فرداى آن روز تغيير عقيده داده مى گويد: اگر اين قسمت را عوض كنم بهتر مى شود و يا اين را اضافه نمايم زيباتر مى گردد يا اين فصل را از آغاز كتاب برد