welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری صوت گالری تصویر گالری فیلم اخبار

نام کتاب : الهيات و معارف اسلامى*
نویسنده :آيت الله العظمي سبحانی*

الهيات و معارف اسلامى

صفحه 1
   الهيات و معارف اسلامى
   
پرينت ارسالى به چاپخانه 8 / 1 / 1392

صفحه 2
محل شناسنامه

صفحه 3
الهيات و معارف اسلامى
در صد و بيست درس
آية اللّه العظمى جعفر سبحانى
تنظيم: آية اللّه رضا استادى

صفحه 4
سبحانى تبريزى ، جعفر، 1308 ـ
      الهيات و معارف اسلامى در صد و بيست درس / تأليف جعفر سبحانى ; گردآورنده رضا استادى . ـ ]ويرايش دوم [ قم: موسسه امام صادق (عليه السلام)، 1392 .
      ص 656.   ISBN 978 - 964 - 357 - 524 - 3
فهرست نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.
كتابنامه: 653 ـ 656، همچنين به صورت زيرنويس.
1. كلام شيعه اماميه. 2. شيعه اماميه ـ ـ عقايد . الف. استادى، رضا، 1316 ـ ، گردآورنده.
ب. مؤسسه امام صادق
(عليه السلام). ج. عنوان.
7الف 2س/5 / 211 BP   4172 / 297
1392
نام كتاب:   … الهيات و معارف اسلامى
نويسنده:   … آيت الله العظمى جعفر سبحانى
تنظيم:   …آية الله رضا استادى
نوبت وتاريخ چاپ:   … چاپ اول / 1392
چاپخانه:   … موسسه امام صادق (عليه السلام)
ناشــر:   … موسسه امام صادق (عليه السلام)
تعداد صفحات:   … 656 صفحه
تيراژ :   … 1000 نسخه
مسلسل نشر: 785    مسلسل چاپ اول: 406
مركز پخش
قم : ميدان شهداء: انتشارات توحيد
?7745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
http://www.tohid.ir

صفحه 5
فهرست
پيش گفتار   25
   گمشده امروز بشر   25
مقدمه   27
   ضرورت معرفى مكتب   27
خدا و نظام آفرينش
درس 1: چرا درباره خدا به بحث و بررسى بپردازيم؟   33
درس 2: آثار ارزنده ايمان به خدا   35
   1. تعديل غرايز   35
   2. پرورش فضايل اخلاقى   37
   3. ضمانت اجراى قوانين و عامل گسترش عدالت   37
درس 3: بحران هاى روحى و نگرانى ها   39
   1. مادى گرى بى حد و حساب   40
   2. شدايد و مصايب   40
   3. انديشه فنا و مرگ   41

صفحه 6
درس 4: تأثير ايمان به خدا در كاهش بحران هاى روحى   43
   گفتار دانشمندان   44
   راهنمايى قرآن   45
درس 5: خداشناسى از راه فطرت   46
   حس مذهبى يا بعد چهارم روح انسان   47
   چگونه امور فطرى را از غير فطرى تميز دهيم؟   48
      1. حس خداجويى جهانى است   50
      2. فطرت، انسان را به سوى خدا رهبرى و هدايت مى كند   52
      3. حس مذهبى مولود عوامل جغرافيايى و يا اقتصادى و سياسى نيست   53
      4. تبليغات پى گير ممكن است از رشد و تقويت حس خداجويى بكاهد، ولى
         نمى تواند آن را ريشه كن سازد
   55
   سخنان دانشمندان درباره خداجويى   56
   خداشناسى از راه فطرت در قرآن و روايات   57
درس 6: خداشناسى از راه استدلال   59
   ساده ترين استدلال براى شناسايى خدا   60
   برهان نظم   61
درس 7: سه اصل برهان نظم   63
   1. نظام شگفت انگيز جهان آفرينش   63
   2. هر پديده اى علتى دارد   64
   3. نظم در آفرينش هر موجود دليل بر وجود علم، حكمت و قدرت در پديدآورنده آن
            است
   64
درس 8: فرق تصادف با كارهايى كه از روى تدبير انجام مى گيرد   66
درس 9: جلوه هاى نظم در جهان بالا   72

صفحه 7
   خورشيد ما در منظومه   73
   وزن خورشيد   74
   درجه حرارت خورشيد   74
   سن خورشيد   75
   حركت خورشيد   75
   1. عطارد   76
   2. زهره يا ستاره سحرگاهى و شامگاهى   77
   3. كره زمين يا ميهن مسكونى   78
   4. سيّاره مريخ   78
   5 . مشترى   79
   6. سياره زحل (كيوان)   79
   7. اورانوس   80
   8 . نپتون   80
   9. پلوتون   81
درس 10: دلايل درخشنده توحيد در وجود انسان   84
   مقايسه اى ميان مغز يك انسان و مغز الكترونيكى   88
   نشانه هاى توحيد در ساير جان داران   89
درس 11: دلايل توحيد در جهان نباتات   91
درس 12: بررسى برهان نظم از ديدگاه موازنه و كنترل   95
   موازنه در آفرينش جان دار و گياه   95
درس 13: راه يابى طبيعى موجودات زنده   99
   1. مورچه   100
   2. موريانه   101

صفحه 8
   3. زنبور عسل   101
   4. زنبور قرمز   103
   5 . مادرى كه هرگز نوزاد خود را نديده است   103
   6. عشق به زادگاه يا حس جهت يابى   104
   7. تجديد عضو مفقود   106
   8 . انتخاب وظيفه و تطبيق با محيط   107
   9. وسايل ايمنى   108
   10. شب پره   108
درس 14: راهنمايى قرآن و پيشوايان معصوم(عليهم السلام)   111
درس 15: با اين اشكالات چگونه به خدا ايمان آوريم؟   116
   با كشف علل طبيعى نيازى به «خدا» نيست   116
   نقاط مشترك دو مكتب الهى و مادى   120
   نقطه جدايى دو مكتب   122
درس 16: خدا را كه آفريده است؟   126
   مثالى روشن تر   128
   پاسخ به بيانى ديگر   130
   علل و معلولات نامتناهى باطل است   130
درس 17: سابقه گرايش به مادى گرى و گفتار بعضى از دانشمندان درباره خدا   134
درس 18: علل گرايش به مادى گرى (اول و دوم)   138
   1. معرفى هاى غلط از خدا   138
   2. فقدان يك مكتب فلسفى صحيح   140
درس 19: علل گرايش به مادى گرى (سوم و چهارم)   142
   3. غوغاى داروينيسم   142

صفحه 9
   4. فرو ريختن بسيارى از فرضيه هاى علمى   145
درس 20: علل گرايش به مادى گرى (پنجم، ششم و هفتم)   148
خدا و صفات جمال و جلال
درس 21: خداوند يگانه (1)   153
   دليل اول: عدم تركيب   153
      توضيح اين برهان   153
   دليل دوم: هماهنگى و پيوستگى اجزاى جهان   155
      گفتار امام صادق(عليه السلام) در اين زمينه   156
درس 22: خداوند يگانه (2)   158
   دليل سوم: حكومت دو خدا بر جهان مايه تباهى است   158
   دليل چهارم: اگر خداى ديگرى بود آثار وجود او نمايان مى شد   159
   دليل پنجم: فطرت و شعور درونى انسان بر يكتايى خدا گواهى مى دهد   162
درس 23: مراتب توحيد   163
   1. توحيد ذات   163
   2. توحيد صفات   163
   3. توحيد افعال   164
   4. توحيد عبادت   166
درس 24: تثليث   168
   تثليث و كتاب هاى دينى مسيحيان   169
   هم يكى است هم سه تا   170
   مغالطه كارى   172
درس 25: خداوند توانا   173

صفحه 10
   دليل هاى قدرت خداوند   173
   راه فطرت   174
   گسترش قدرت   175
درس 26: پاسخ چند پرسش   177
درس 27: خداى عالِم و دانا   181
   علم حصولى و حضورى   183
   تأثير ايمان به آگاهى گسترده خدا   185
درس 28: خداى حىّ و زنده   186
   علم و قدرت ملازم حيات است   187
درس 29: آفريدگار بصير و سميع   189
درس 30: خداوند حكيم   192
   معناى حكيم   192
   معناى ديگر حكيم   195
درس 31: پاسخ چند سؤال   197
   واقع بينان منصف   199
درس 32: خداى غنى و بى نياز   202
درس 33: صفات سلبى (1)   204
   خداوند جسم نيست و مكان ندارد   204
   رفع اشتباه   205
درس 34: صفات سلبى (2)   207
   خدا ديده نمى شود   207
درس 35: خداوند عادل و دادگر   212
   چرا عدل جزو اصول دين و مذهب شمرده مى شود؟   212

صفحه 11
   عدل تكوينى و تشريعى   214
      1. عدل تشريعى   214
      2. عدل تكوينى   215
درس 36: چهار پرسش و پاسخ آن (1)   216
   پاسخ اجمالى   216
   پاسخ سؤال اول   217
   آثار تربيتى بلاها   219
      1. شكوفايى استعدادهاى نهفته   219
      2. استقامت و پايدارى   219
      3. زنگ بيدارباش   220
درس 37: چهار پرسش و پاسخ آن (2)   223
   پاسخ سؤال دوم (مرگ)   223
      دليل جاودانى بودن انسان   224
   پاسخ سؤال سوم   225
      اختلاف استعدادها چرا؟   225
   پاسخ سؤال چهارم   227
      فقر و بدبختى و گرسنگى   227
درس 38: صفات ثبوتيه و سلبيه   229
   صفات ذات و فعل   229
درس 39: توضيح يك شعر   231
   خدا مريد است   231
   خدا محل حوادث نيست   232
   خدا مدرك است   233

صفحه 12
   خدا قديم و ازلى است   233
   خدا متكلّم است   234
   خدا صادق است   234
درس 40: صفات خدا عين ذات اوست   235
   تعدد صفات خدا   236
خدا و پيامبران
درس 41: نبوت عامّه   241
درس 42: لزوم بعثت از نظر وضع قوانين   244
   تكامل انسان از طريق قوانين آسمانى   244
      1. انسان خواهان زندگى دسته جمعى است   244
      2. انسان يك موجود مرزنشناس است   244
      3. براى اداره يك جامعه سالم قانون ضرورت دارد   245
      4. شرايط قانون گذار چيست؟   246
درس 43: لزوم بعثت از نظر تعليم و تربيت   249
   لغزش هاى نابخشودنى   250
درس 44: نارسايى هاى علوم انسانى در زمينه اقتصاد و اخلاق   254
   نظر قرآن و احاديث درباره بعثت پيامبران   258
درس 45: با حقيقت اعجاز آشنا شويم   259
   معجزه چيست؟   261
   اعجاز يك كار خارق العاده است   261
درس 46: آورنده معجزه بايد مدعى نبوت باشد   266
   جهانيان در مقابله با آن ناتوان باشند   267

صفحه 13
   عمل وى مطابق ادعاى او باشد   268
درس 47: معجزه پديده بدون علت نيست   269
   1. علل طبيعى ناشناخته   269
   2. تأثير نفوس و ارواح پيامبران   270
   3. علل مجرد از ماده، مانند فرشته   272
درس 48: چگونه معجزه گواه بر راست گويى مدعى نبوت است؟   274
   راهنمايى قرآن در اين باره   276
درس 49: چگونه معجزه را از غير آن تميز دهيم؟   279
درس 50: دو راه ديگر براى شناسايى پيامبران   284
   1. تصريح پيامبر پيشين   284
   2. گردآورى قراين   286
درس 51: وحى يا شعور مرموز!   289
   وحى و دانشمندان مادى   291
درس 52: چرا وحى حس همگانى نيست؟   293
درس 53: وحى از نظر لغت و قرآن   297
درس 54: آيا وحى زاييده نبوغ است؟   301
   نارسايى اين تفسير   303
   اين نظر با گفتار خود آنان نيز مخالف است   304
درس 55: چگونه ممكن است يك فرد در برابر گناه معصوم باشد؟   307
   چگونه ممكن است يك فرد در برابر گناه معصوم باشد؟   308
درس 56: چرا بايد پيامبران معصوم باشند؟   313
درس 57: گواه اول به عصمت پيشوايان الهى از گناه   315
   تربيت در سايه عمل   315

صفحه 14
درس 58: گواه دوم بر عصمت پيشوايان آسمانى   318
   جلب اعتماد   318
درس 59: مصونيت از خطا و اشتباه   321
   راهنمايى پيشوايان   323
درس 60: اطلاعات وسيع، علم و دانش سرشار   324
   پيراستگى از عيوب و نقايص   324
خدا و پيامبر اسلام
درس 61: دعوتى جديد و آيينى نو   329
   مشخصات آيين اسلام و ديگر اديان   331
   راه شناسايى پيامبران   332
درس 62: قرآن معجزه جاويدان پيامبر   334
   افسانه به جاى معجزه   335
   چرا پيامبر اسلام با قرآن «تحدى» نمود؟   336
   معجزه بايد هماهنگ با فن رايج زمان باشد   337
   فن رايج در شبه جزيره عربستان   338
   سؤال و جواب   340
درس 63: امتيازهاى ديگر قرآن   341
   امتياز اول   341
   امتياز دوم   342
   امتياز سوم   342
درس 64: معجزه و شرايط آن   344
   1. ادعاى نبوت   344

صفحه 15
   2. دعوت به مقابله   345
   3. ناتوانى مردم از مقابله   347
درس 65: اعجاز قرآن (1)   349
   اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت   349
      زيبايى الفاظ و عظمت معانى دو امتياز بزرگ قرآن   349
      1. زيبايى الفاظ   350
      2. عظمت معانى   352
درس 66: اعجاز قرآن (2)   355
   اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت   355
      گواهى هاى تاريخى بر ناتوانى عرب از مقابله با قرآن   355
      الف) داورى وليد درباره قرآن   356
      ب) داورى عتبة بن ربيعه   360
      ج) قضاوت طفيل درباره قرآن   362
درس 67: اعجاز قرآن (2)   364
   اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت   364
      قرآن و بليغان عرب   364
   سرگذشت چهار دانشمند عهد عباسى   367
درس 68: اعجاز قرآن (4)   370
   هماهنگى در اسلوب و بيان   370
درس 69: اعجاز قرآن (5)   374
   هماهنگى در مضمون   374
درس 70: اعجاز قرآن (6)   377
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   377

صفحه 16
   مشخصات قوانين اسلامى   379
درس 71: اعجاز قرآن (7)   381
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   381
      امتيازهاى قوانين قرآن   381
      1. قوانين اسلام با هر تمدن صحيح انسانى سازگار است   381
      2. قوانين قرآن با مقتضيات فطرت هماهنگ است   384
      انسان داراى اصول ثابتى است   387
درس 72: اعجاز قرآن (8)   390
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   390
      امتيازهاى قوانين قرآن   390
      3. واقع بينى و ژرف نگرى در تشريع   390
      4. ميانه روى درتشريع   393
درس 73: اعجاز قرآن (9)   396
   اعجاز قرآن از ديدگاه احكام و قوانين   396
      امتيازهاى قوانين قرآن   396
      5 . قوانين اسلام از ضمانت اجرايى كامل برخوردار است   396
      نيروى بازدارنده از گناه يا نيروى انتظامى   397
      مجازات متخلفان   399
      كيفرها   399
      پاداش ها   400
      6. گسترش قوانين اسلام   401
درس 74: اعجاز قرآن (10)   403
   اعجاز قرآن از نظر خبرهاى غيبى   403

صفحه 17
      1. جهان ماوراى طبيعت   403
      2. اسرار آفرينش   404
      3. تشريح اوضاع ملل گذشته   405
      4. گزارش از حوادث آينده   405
      الف) ناتوانى بشر از معارضه با قرآن   405
      ب) روم مغلوب، پس از اندى پيروز مى گردد   406
      ج) خدا حافظ و نگهبان توست   409
درس 75: اعجاز قرآن (11)   414
   اعجاز قرآن از نظر خبرهاى غيبى   414
      د) تو به زادگاه خود باز مى گردى   414
      هـ) مسلمانان وارد مسجد الحرام مى شوند   415
      و) مردم به آيين اسلام روى مى آورند   417
درس 76: اعجاز قرآن (12)   418
   اعجاز قرآن از نظر خبرهاى غيبى   418
      ز) در اين نبرد گروهى كشته مى شوند و گروهى فرار مى كنند   418
      ح) اين مرد با حالت كفر مى ميرد   421
      ط) وليد نيز با حالت كفر در مى گذرد   422
      ى) قرآن را از تحريف حفظ مى كنيم   423
درس 77: اعجاز قرآن (13)   425
   اعجاز قرآن از ديدگاه دانش هاى امروز   425
   قرآن كتاب علوم طبيعى نيست   427
درس 78: اعجاز قرآن (14)   429
   قرآن و جاذبه عمومى   429

صفحه 18
   پايه گذاران هيئت جديد   429
درس 79: اعجاز قرآن (15)   434
   اعجاز قرآن از ديدگاه دانش هاى امروزى   434
      زوجيت در گياهان و موجودات جهان   434
      بررسى لفظ زوج از نظر لغت   436
      تاريخ پيدايش نظريه زوجيت در گياهان   437
      زوج بودن در همه موجودات جهان   438
درس 80: اعجاز قرآن (16)   439
   اعجاز قرآن از ديدگاه معارف عقلى   439
      1. خداشناسى و مسئله فطرت   440
      2. ابطال تثليث در قرآن   441
خدا و امامت
درس 81: امامت و تشيع   447
درس 82: لزوم بحث درباره امامت و خلافت   449
   گامى در راه تقريب   451
   تقريب است نه تذويب   452
درس 83: خصوصيات دو مكتب شيعه و سنى   454
   آشنايى با خصوصيات دو مكتب   454
   مقام امامت در مكتب تشيع   454
درس 84: بهترين راه براى رسيدن به حقيقت   457
درس 85: امام حافظ اصول و فروع اسلام   461
   الف) رشد فكرى آنان در حفظ اصول اسلام   462

صفحه 19
      قرآن پناه گاه امت   464
   ب) امام، حافظ احكام اسلام است   465
   ج) امام، حافظ سنت پيامبر است   466
درس 86: سياست داخلى و خارجى اسلام   468
   سياست خارجى و داخلى اسلام   468
درس 87: پايه آگاهى امت از احكام و فروع   472
درس 88: پايه رشد فكرى مردم...   479
   نتيجه اين بحث   482
درس 89: برداشت پيامبر گرامى و ياران او از مسئله رهبرى   484
   دو گواه تاريخى   485
درس 90: تكامل روحى امت در پرتو نصب امام معصوم   488
درس 91: آيا حكومت الهى بدون امام معصوم امكان دارد؟   493
درس 92: سه طرح براى حل گره امامت و رهبرى   498
درس 93: آيات قرآن و احاديث، امام را تعيين كرده است   502
   الف) آيه انذار   502
   ب) آيه ولايت   506
درس 94: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (1)   508
   حديث منزلت   508
      بررسى سند حديث منزلت   510
      بررسى دلالت حديث منزلت   512
درس 95: پيامبر اسلام، امام را تعيين مى كند (2)   515
   حديث ثقلين   515
      بررسى سند حديث   515

صفحه 20
      بررسى مفاد حديث   517
درس 96: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (3)   518
   حديث سفينه نوح   518
      بررسى سند حديث   518
      بررسى مفاد حديث   519
درس 97: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (4)   523
   حديث غدير   523
      واقعه غدير يك حادثه ابدى و جاودانى است   526
درس 98: پيامبر اسلام امام را تعيين مى كند (5)   530
      مفاد حديث غدير   530
      اينك بحث نخست   531
      اينك برخى از شواهد   533
درس 99: امامان دوازده گانه در احاديث اسلامى   538
درس 100: سكوت شكوهمند امام على(عليه السلام)   544
   عقده ها و كينه هاى ديرينه   545
   اتحاد مسلمانان   549
خدا و معاد
درس 101: چرا درباره معاد بحث مى كنيم؟   555
   مكتب مادى ها   556
   مكتب خداپرستان   557
   آثار سازنده عقيده به معاد   557
درس 102: آثار اجتماعى عقيده به معاد   561

صفحه 21
   1. تعديل و رهبرى غرايز   561
   2. پرورش فضايل اخلاقى   562
   3. تأمين عدالت اجتماعى   563
   آثار سازنده معاد در قرآن   566
درس 103: عقيده به معاد در ميان ملل جهان   567
   1. معاد در ميان انسان هاى بدوى   568
   2. معاد در ميان مصريان   569
   3. معاد در آيين مجوس   569
درس 104: معاد در تورات و انجيل   571
   معاد در عهد جديد   572
   بهشت در اناجيل   575
درس 105: قرآن و امكان بازگشت به زندگى جديد (1)   576
   دلايل امكان معاد از نظر قرآن   578
      1. گستردگى قدرت خدا   578
      2. توجه به زندگى نخستين   581
درس 106: قرآن و امكان بازگشت به زندگى جديد (2)   583
      3. تجديد حيات در بهاران   583
درس 107: قرآن و امكان بازگشت به زندگى جديد (3)   588
      4 . دليل نقلى   588
      ابراهيم و احياى مردگان   589
درس 108: دلايل لزوم رستاخيز انسان ها   591
   الف) معاد استثنا در قوانين خلقت نيست   591
درس 109: دليل دوم وسوم بر لزوم معاد   595

صفحه 22
   ب) معاد مقتضاى عدل الهى است   595
   ج) عقيده به معاد ضمانت اجرايى تكاليف الهى است   596
درس 110: دليل چهارم بر لزوم معاد   599
   د) بايد مقتضيات و آمادگى ها به كمال خود برسند   599
درس 111: آيا انسان علاوه بر تن، روح مجرد از ماده دارد؟   602
   دلايل مادى ها بر مادى بودن روح   602
درس 112: دليل تجربى وجود روح   605
   حقيقت خواب و اقسام آن   605
   اقسام رؤياها (خواب ديدن ها)   606
درس 113: خواب هاى راستين گواه بر وجود روح است   608
درس 114: چگونه خواب هاى راستين گواه بر وجود روح است   613
درس 115: زندگى برزخى چيست؟   616
   حيات برزخى   617
   ترسيمى از زندگى برزخى   619
درس 116: كيفيت معاد در سراى ديگر   621
   قرآن بر جسمانى بودن معاد گواهى مى دهد   623
   گواهى قرآن   624
   كيفيت معاد در احاديث اسلامى   626
درس 117: كدام يك از بدن ها برانگيخته مى گردد؟   627
درس 118: محكمه عدل الهى   630
   1. لحظه مرگ   630
   2. سؤال قبر   632
   3. جهان برزخ   633

صفحه 23
   4. نفخ صور   633
   گواهان دادگاه الهى   634
      1. خداوند بزرگ   635
      2. پيامبر هر امت   635
      3. پيامبر اسلام   636
      4. امت اسلامى   636
      5 . اعضاى بدن انسان   637
      6. پوست بدن   638
      7. فرشتگان   638
      8 . نامه اعمال   638
      9. زمين   639
      10. حضور خود عمل   640
درس 119: چه گروهى در آتش مخلدند؟   641
   1. كيفرها اثر وضعى عمل است   643
   2. كيفرها عين اعمال انسان است   646
درس 120: هدف از كيفر چيست؟   647
   نمونه هايى از اين آيات   649
كتاب نامه   653

صفحه 24

صفحه 25
پيش گفتار
گمشده امروز بشر
جنگ هاى جهانى ويرانگر، افزايش روح خشونت در كشورهاى به اصطلاح مترقى، بى پايه در آمدن بسيارى از فرضيه ها و تئورى ها، بار ديگر بشر را به آغوش دين سوق داده و قرن آينده، قرن گرايش به معنويت و اخلاق ناميده شده است. براى عالمان دينى، بهترين فرصت است، كه پرده از چهره دين بردارند و واقعيت باورها را به صورت روشن و دور از هرگونه پيچيده گويى و پيرايه، به تشنگان معنويت عرضه بدارند و از اين فرصت طلايى بهره كافى ببرند.
لازم است در ضمن ترسيم واقعيت دين، عطا و بازده آن را در زندگى فردى و اجتماعى روشن سازند تا نسل حاضر از نتايج ارزنده دين دارى آگاه شده و در نهايت با التهاب بيشتر به سوى دين بازگردد.
درست است كه رفاه مادى و تسخير نيروهاى طبيعى در حال افزايش است و پيوسته بشر، بر چهره طبيعت چنگ انداخته و آن را به سود زندگى دنيوى خويش رام مى سازد، ولى در مقابل، آمار جنايت در تمام زمينه ها بالا رفته، حتى نسل كشى و كشتار جمعى كه در تمام دوره ها محكوم انسان ها بوده، با كمال تأسف امروز به صورت يك مسئله عادى درآمده است.

صفحه 26
راه نجات انسان از اين فجايع عظيم كه خامه و بيان از بازگويى آن ناتوانند، جز برفراشتن پرچم دين و تقويت مبانى مذهبى و بارور كردن باورهاى دينى راه ديگرى نيست.
اعتقاد انسان به جهان غيب و تحت نظر بودن در تمام مراحل زندگى، روح مسئوليت را در انسان زنده كرده و او را در مقابل فزون طلبى و تجاوز به حقوق همگان خود نگه دار مى كند.
* * *
اين كتاب، براى تبيين عقايد اسلامى كه از طريق خاتم پيامبران و فرزندان پاك او و در پرتو عقل و خرد به دست ما رسيده است، نگارش يافته و مسائل اعتقادى را در صد و بيست درس عرضه مى نمايد.
اميد است اين دروس كه با بازنگرى مجدد، تقديم اساتيد معارف و استادان عقايد مى شود، در تحقق بخشيدن به آرمان هاى معنوى مؤثر باشد.
قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
24 شوال 1418 / 3 اسفند 1376
جعفر سبحانى

صفحه 27
مقدمه
ضرورت معرفى مكتب
عصرى كه ما در آن زندگى مى كنيم عصر برخورد انديشه هاست. انديشمندان و متفكران جهان با استفاده از وسايل نشر، عقايد و آراى خود را در اختيار همگان قرار داده، توده ها را به تفكر و انديشه درباره نظريات خود، دعوت مى كنند.
جامعه اسلامى به پيروى از دعوت الهى ( أُدْعُ إِلى سَبِـيلِ رَبِّكَ بِالحِكْمَةِ... )1بايد در چنين عصرى مكتب خود را به نحو شايسته اى در اختيار همگان قرار دهند و از اين طريق، وظيفه خود را در برابر آن ايفا كنند.
از اين رو مدت ها پيش، نگارنده، يك دوره عقايد اسلامى به صورت استدلالى و در سطح عالى، در شش جلد تنظيم و منتشر نمود كه به لطف
خدا مورد استقبال خوانندگان قرار گرفت و چون گروهى از علاقه مندان درخواست كردند كه آن را به صورت خلاصه و فشرده نيز در اختيار همگان
قرار دهيم، از اين رو از دانشمند معظم جناب آقاى رضا استادى كه از

1. نحل، آيه 125.

صفحه 28
مدرسان حوزه علميه قم و خدمت گزاران جامعه روحانيت است درخواست
شد كه زحمت تلخيص اين كتاب ها را بپذيرند، ايشان نيز اين كار را
به صورت شايسته اى انجام دادند و در شش بخش به ترتيب زير تلخيص و تنظيم نمودند:
1. خدا و نظام آفرينش;
2. خدا و صفات جمال و جلال;
3. خدا و پيامبران آسمانى;
4. خدا و پيامبر اسلام;
5 . خدا و امامت;
6. خدا و معاد.
هر يك از اين بخش ها شامل بيست درس است. پيش از اين، هر يك از اين بخش ها به طور مستقل چاپ و منتشر شده و اكنون همگى در طى يك جلد و با ويرايش جديد منتشر مى شود. اميد است مورد استفاده علاقه مندان و پژوهش گران در عقايد اسلامى قرار گيرد.
در اين جا از ياد آورى نكته اى ناگزيريم و آن اين كه در اين كتاب كوشش شده است كه براى اثبات عقايد اسلامى از روشن ترين براهين بهره گرفته شود و از هر نوع برهان پيچيده كه براى نوع افراد، يقين آفرين نيست پرهيز گردد. در عين حال در نگارش كتاب، كمال دقت از نظر ساده نويسى و پرهيز از پيچيده گويى صورت گرفته، به طورى كه معلمان دينى به راحتى مى توانند اين كتاب را تدريس كنند. گاهى ديده مى شود كه برخى از افراد غير وارد پيچيده گويى را نشانه عمق كتاب و ساده گويى را نشانه سطحى بودن آن مى انگارند در حالى كه طرز تفكر نويسنده بر خلاف آن است. استحكام و اتقان محتواى اصلى كتاب در گرو آن است كه از اصول عقلى و نقلى صحيح بهره

صفحه 29
بگيرد. ساده نويسى و يا پيچيده گويى مربوط به شكل ظاهرى آن است و هرگز نمى تواند گوياى ارزش محتوايى آن باشد.
نگارنده از نخستين روزى كه دست به قلم گرفته، پيوسته سعى نموده علاوه بر تفكر در اصل مطلب در شيوه عرضه آن نيز بينديشد و از آسان ترين راه، عميق ترين برهان را بيان نمايد. حال اگر برخى پيچيده نويسى را مى پسندند مطلب ديگرى است و جاى سرزنش نيست; زيرا «در هر سرى ذوقى است و خوش بخت كسى است كه ذوقش را دريابد».
قم ـ حوزه علميه ـ جعفر سبحانى
12/4/1368

صفحه 30

صفحه 31
خدا و نظام آفرينش   
خدا و نظام آفرينش

صفحه 32

صفحه 33
درس 1
چرا درباره خدا به بحث و بررسى بپردازيم؟
بشر در طول تاريخ به وجود صانعى براى جهان اعتقاد داشته و اين عقيده از عقايد كهن و راسخ او بوده است.
بسيارى از دانشمندان عالى قدر، فلاسفه گرانمايه، محققان و كاشفان و مخترعان بزرگ، كه در پى ريزى تمدن، پديد آوردن علوم و آراى بشرى سهم به سزايى داشته و دارند معتقدند كه: نظام حيرت انگيز آفرينش، اثر پروردگارى بزرگ و آفريننده اى تواناست. زيبايى طبيعت و رنگ آميزى حيرت انگيز و نقش و نگار ظاهر جهان، اثر نقاش چيره دستى است كه از روى حكمت و دانش بى كران خود، به جهان، هستى بخشيده و هر جزئى از اجزاى آن را روى نقشه و اندازه گيرى خاصى آفريده است.
در طول تاريخ نيز، مردانى پاك و پيراسته از هر نوع آلودگى را مى شناسيم كه خود را سفيران و پيامبران الهى معرفى نموده اند و در انجام رسالت خود از هر نوع فداكارى و جانبازى دريغ نكرده اند، تا آن جا كه گروهى از آنان جان و زندگى خويش را در راه ارشاد و هدايت مردم از دست داده اند. بديهى است كه فداكارى همه جانبه آنان از اعتقاد راسخشان به صدق گفتار خود سر چشمه مى گرفته است.

صفحه 34
اينك مى پرسيم: آيا اعتقاد چنين جمعيت هاى انبوه كه در ميان آن ها متفكران بزرگ و پى افكنان علوم و مردانى صالح و پاك وجود دارد كافى نيست كه ما را به صحت اعتقاد آنان معتقد سازد؟
اگر كسى بگويد نه، از او سؤال مى كنيم آيا اتحاد و اتفاق اكثريت افراد بشر در مورد وجود خدا، دست كم باعث نمى شود كه احتمال بدهيم عقيده آنان صحيح بوده و براى جهان خالق و صانعى باشد؟ اين احتمال را هرگز نمى توان انكار كرد، و هر منصف خردمندى با مراجعه به وجدان خود به خوبى مى يابد كه وجود چنين احتمالى را نمى تواند انكار كند.
و اگر كسى با وجود اين احتمال، دنبال تحقيق و بررسى نرود هميشه اين نگرانى و ترس را دارد كه شايد گفتار معتقدان به خدا راست باشد و در اثر سهل انگارى، گرفتار عذاب هاى دردناكى گردد كه براى كافران به خدا مقرر شده است. بنابر اين احتمال مى دهد كه تحقيق نكردن در مورد اصول عقايد براى او ضرر مهم اخروى داشته باشد.
هر عاقل و خردمندى مى داند كه اجتناب از هر نوع ضرر مهم لازم است گرچه آن ضرر احتمالى باشد، و اصولا اجتناب از ضرر محتمل، براى بشر امرى فطرى است، از اين رو گاهى انسان به گفتار يك كودك و يك فرد عادى ترتيب اثر مى دهد و به فكر تحقيق و جستوجو مى افتد. پس چطور مى تواند به گفتار پيامبران و دانشمندان بزرگ كه ضرر بى اعتنايى به آن قابل جبران نيست، ترتيب اثر ندهد و حتى از مطالعه و بررسى و تحقيق هم خوددارى كند.

صفحه 35
درس 2
آثار ارزنده ايمان به خدا
1. تعديل غرايز
انسان، واجد يك سلسله غرايز و تمايلات درونى است كه زندگى او بر آن ها استوار است. اگر روزى اين تمايلات از انسان گرفته شود انديشه زندگى از او سلب مى گردد، ولى اين غرايز در صورتى موجب خوش بختى جامعه انسانى است كه در به كار بردن آن ها از هر نوع افراط و تفريط خوددارى گردد و خواسته هاى درونى، تعديل و به طرز صحيحى رهبرى شوند.
مثلا «تمايلات جنسى» در پسر و دختر، در دوران بلوغ، تجلى يك غريزه درونى است كه دست آفرينش در نهاد آنان پديد آورده است و بقاى نسل بشر در گرو اعمال اين غريزه است، ولى اگر بشر در اشباع اين غريزه حد و مرزى نشناسد، دچار هرج و مرجى مى شود كه مفاسد آن بر هيچ كس مخفى نيست.
هم چنين «خويشتن خواهى» اساس و استوانه زندگى به شمار مى رود، زيرا اگر علاقه انسان به خود، از او سلب گردد از هر نوع فعاليتى در راه استمرار حيات باز مى ايستد و در هنگام خطر به دفاع بر نمى خيزد و سر انجام چراغ زندگى او به خاموشى مى گرايد، از سوى ديگر اگر در اعمال اين حس، زياده

صفحه 36
روى نمايد و همه چيز را تنها براى خود بخواهد در اين صورت نتيجه اى جز بد بختى و گسترش ستم و بى عدالتى نخواهد داشت.
«غضب و خشم» نيز در بقاى زندگى انسان نقش مؤثرى دارد و در مواقع رويارويى انسان با خطر، تمام نيروهاى مادى و معنوى او را براى دفاع از خود بسيج مى سازد و اگر كسى فاقد اين حس گردد در صحنه هاى مبارزه، حقوق فردى و اجتماعى او دست خوش تمايلات تجاوز طلبانه ديگران مى گردد، و در هنگام بروز خطر، توان دفاع از جان خود را ندارد. اگر در اِعمال اين حس، زياده روى شود ثمره اى جز تباه كردن اجتماع و افزايش فساد وجود ندارد. و هم چنين است غرايز ديگر.
خلاصه اگر غرايز انسان تعديل نشود و هر كس ديوانه وار در فكر اشباع غرايز سركش خود باشد نتيجه اى جز فرو ريختن بناى زندگى انسان ها، هرج و مرج، آدم كشى، اجحاف، بى عدالتى و ده ها مفسده ديگر نخواهد داشت.
بهترين راه براى تعديل آن ها، احياى حس مسئوليت در درون اجتماع است، به طورى كه افراد جامعه خود را در برابر يك قدرت مطلق و برتر كه در تمام لحظه ها، در آشكار و نهان، ناظر اعمال آن هاست مسئول بدانند و معتقد باشند كه آن قدرت برتر از كارهاى درست و شايسته آنان قدردانى مى كند و به كامل ترين وجهى پاداش جاودان به آنان عطا مى فرمايد و نيز كسانى كه در ارضاى غرايز خود راه افراط و تفريط مى پيمايند سخت كيفر مى دهد. اين چنين حس مسئوليتى جز در پرتو ايمان به خداى دانا، توانا، حاضر، ناظر، بينا، شنوا و آگاه از درون و برون تأمين نمى گردد.
افرادى را مى بينيم كه در عين تنگدستى، دست به مال مردم دراز نمى كنند. در دوران شدت شهوت، به ناموس مردم تجاوز نمى كنند. براى به دست آوردن مقام و منصب، كار نامشروع انجام نمى دهند. يك چنين پرواپيشگى، دليلى جز ايمان

صفحه 37
به خدا و اميد به پاداش و بيم از كيفر او ندارد. پس اعتقاد به خداست كه در كنترل تمايلات سركش چنين نقش مؤثرى را دارد.
2. پرورش فضايل اخلاقى
تمايل به فضايل اخلاقى و سجاياى انسانى، جزو سرشت ماست، به عبارت ديگر ميل به خوبى ها و تنفر از بدى ها در ما ريشه فطرى دارد و هيچ فردى امين بودن را بد و خائن بودن را خوب نمى داند. در جهان كسى را نمى شناسيم كه وفاى به پيمان را ناپاكى و پيمان شكنى را پاكى و فضيلت شمارد.
اديان و مذاهب با پاداش ها و كيفرهاى خود، در پرورش اين نوع روحيات عالى انسانى، نقش مؤثرى دارند; زيرا دين با برنامه هاى خود، جامعه انسانى را به رشد و نمو اين صفات سوق مى دهد، و نويد پاداش ها و تعيين كيفرهاى قطعى، مردم را به كارهاى نيك وا داشته و از كارهاى بد بر حذر مى دارد.
دانشمندان، مذهب را پشتوانه اخلاق مى دانند و اخلاق غير متكى به مذهب را غير قابل قبول تلقى مى كنند، زيرا روشن است كه مراعات اصول اخلاقى مانند عفت، امانت، راستى، درستى، فداكارى، دستگيرى از بينوايان و... در بسيارى از مواقع با يك سلسله محروميت هاى مادى همراه است، و دليلى ندارد يك انسان، بى دليل و بدون انگيزه روحى و معنوى، آن محروميت ها را تحمل كند مگر اين كه معتقد گردد كه اين محروميت ها در سراى ديگر با پاداش هايى جبران خواهد شد، و يا آلودگى به اين لذت هاى زود گذر نامشروع، كيفرهاى سختى به دنبال خواهد داشت.
3. ضمانت اجراى قوانين و عامل گسترش عدالت
حكومت هاى بشرى كه بدون دين و ايمان مى خواهند حكومت كنند، تنها

صفحه 38
مى توانند از يك سلسله تعدى ها و خلافكارى هاى آشكار جلوگيرى كنند، ولى هرگز از تعدى هاى پنهانى كه از ديد قدرت دستگاه هاى انتظامى آنان به دور است نمى توانند جلوگيرى نمايند. درباره اين قبيل خلاف ها و قانون شكنى ها، جز ايمان و حس مسئوليت، و ترس از كيفرهاى الهى، چيز ديگر مؤثر نيست، زيرا حكومت ايمان، آن چنان نيرومند است كه نه تنها انسان را از قانون شكنى هاى علنى باز مى دارد، بلكه او را از گناه هاى درونى و پنهانى كه هيچ كس از آن آگاه و مطلع نيست جلوگيرى مى كند از اين فراتر آن كه، او را از انديشه گناه و تصميم درباره يك عمل زشت نيز باز مى دارد.
آرى در اجتماعى كه زير بناى آن را اخلاق و فضيلت مبتنى بر ايمان و ترس از خدا تشكيل دهد، قانون به بهترين شكلى اجرا مى شود و چنان تحرك و نفوذ دارد كه در دل تاريكى ها، در خلوت خانه ها، در زير زمين ها و در اعماق روح ها و روان ها، خود به خود و بدون پليس و مأمور به اجرا در مى آيد.
اكنون كه عقيده به خدا و مذهب، يك چنين ثمرات بزرگى دارد و در سر نوشت اجتماع مى تواند تا اين اندازه مؤثر باشد، چرا انسان درباره آن به بحث و بررسى نپردازد تا در صورت واقعيت داشتن آن، از اين همه مزايا بهره مند شود.
هيچ فردى پيش از تحقيق و بررسى نمى تواند ادعا كند كه موضوعاتى همچون خداپرستى، رستاخيز، پاداش ها و كيفرها پندارى بيش نيست و اگر اين حرف را به زبان بگويد، در دل خلاف آن را پذيرفته است. وظيفه هر عاقل دانش پژوه است كه در اين باره به مطالعه و تحقيق بپردازد تا با كاوش و بررسى به خدا ايمان بياورد و از مزاياى دنيوى و اخروى آن محروم نماند.

صفحه 39
درس 3
بحران هاى روحى و نگرانى ها
بشر در پرتو دانش بر بسيارى از مشكلات زندگى پيروز شده و بر بخشى از گرفتارى ها و ناتوانى هاى خود غلبه كرده است. مثلاً با شناختن دشمن نامرئى خود، ميكرب و راه مبارزه با آن، خود را از بسيارى از بيمارى ها به صورت قابل ملاحظه اى رها ساخته است و با استخراج منابع زير زمينى و بكار گرفتن نيروهاى مختلف طبيعت، بسيارى از موانع را از پيش پاى خود برداشته و وسايل استراحت خويش را به نحو دلپذيرى فراهم كرده است.
ولى آدمى در برابر اين پيروزى چشم گير علمى، به اطمينان خاطر و آرامش روان كه زيربناى يك زندگى سعادتمندانه است نه تنها دست نيافته بلكه به موازات پيشرفت هاى مادى و افزايش وسايل استراحت جسمى بر مشكلات روانى او روز به روز افزوده شده و اين افزايش مشكلات روانى هم چنان به سير صعودى خود ادامه مى دهد. تو گويى نگرانى هاى روحى و دلهره هاى روانى با توسعه و ترقى مادى و تمدن ماشينى او توأم و همراه بوده و به موازات هم در حال پيشرفت هستند.
البته بشر در تمام قرون با نوعى از اضطراب و تشويش دست به گريبان بوده

صفحه 40
است، ولى هيچ گاه بسان اين عصر، دچار ترس، غم، اضطراب، دلهره، تشويش خاطر و پريشانىِ روان نبوده است. گواه آن آمارهايى است كه مطبوعات صنعتى ترين كشورهاى جهان در اين باره منتشر ساخته اند. البته اضطراب و نگرانى عللى دارد كه هم اكنون به برخى از آن ها اشاره مى كنيم:
1. مادى گرى بى حد و حساب
گروهى كه معنويات را به دست فراموشى سپرده اند و جز ماديات زودگذر دنيوى هدف ديگرى ندارند براى خوب زيستن، ارضاى غرايز و اشباع خواسته هاى درونى خود پيوسته تلاش مى كنند و در عين حال به يك دهم آنچه مى خواهند نمى رسند.
نتيجه چنين دنيا خواهى و تجمل پرستى جز تشويش، اضطراب و سلب آرامش فكرى چيزى نيست. شخصى كه هدفى جز ثروت اندوزى و بهره گيرى مادى و لذت هاى جسمى نداشته باشد و در حقيقت فضاى فكر، روح و روان او را دنيا طلبى و ماديات پر كرده باشد، از آن جا كه قسمت اعظم آنچه را مى خواهد فراهم نمى گردد، ناچار دچار ناآرامى فكرى و تشويش و نگرانى روانى شده پيوسته رنج مى برد و اگر وسوسه آينده تاريك به آن افزوده شود، در اين صورت، اين افكار به صورت يك «خوره» خطرناك، اعصاب او را از بين مى برد. بنابراين، افزون طلبى و اشتهاى سيرى ناپذير در مورد ماديات، يكى از عوامل مهم اضطراب است.
2. شدايد و مصايب
جهان ماده آكنده از مصايب و شدايد است. هرفردى در طول زندگى اش با يك سلسله از محروميت ها، شكست ها، سختى ها و حوادث ناگوار روبه رو

صفحه 41
مى شود و هر كدام از آن ها عامل مهمى براى اضطراب، دلهره، غم و اندوه به شمار مى روند. در اين جهان طوفانى كه كشتى زندگى همواره در معرض تصادم با امواج مشكلات گوناگون است هيچ كس نمى تواند واكنش اين عوامل را در روح خود انكار كند.
3. انديشه فنا و مرگ
هر فردى به طور قطع و يقين مى داند كه رشته عمر وى پس از چندى قطع خواهد شد و از آنچه به قيمت عمر خود گرد آورده است، دست خواهد شست. انديشه مرگ كه به صورت هيولاى مخوفى در برابر هر انسانى مجسم مى شود، براى كسانى كه مرگ را پايان زندگى دانسته و به حيات اخروى و زندگى پس از مرگ قائل نيستند، بسيار جانكاه و ناراحت كننده است و زندگى آنان را به ويژه در ايام پيرى كاملاً تلخ مى سازد. و هر نوع نشاط زندگى را از آنان سلب مى كند. و گاهى در اين مرحله، فشار روانى به حدى مى رسد كه انسان را به مرگ زودرس دچار مى سازد; زيرا وقتى انسان مرفّه، بر پايه اين اعتقاد كه مرگ دروازه فناست و پس از مرگ خبرى نيست خود را در آستانه فنا و نيستى ديد، يأس و نوميدى مطلق، روح او را سخت تيره و تار كرده و زندگى را به كام وى تلخ مى سازد.
بر اساس اين عوامل و امور ديگرى همانند آن هاست كه زندگى در محيط هايى كه روح مادى گرى بر آن حاكم است با رنج و فشار روانى توأم است و بشر مادى در فكر پناه گاهى است كه به روح متزلزل او ثبات و آرامش بخشد و خود را از اين اضطراب و دلهره برهاند. او گاهى براى رهايى خود، به مواد مخدر و قمار پناه مى برد تا در سايه اين عوامل تباه كننده عقل و احساس، مدتى در جهان بى خبرى به سر برد و به طور موقت، روح و روان خود را به دست فراموشى سپارد و از فشارهاى روحى غافل و بر كنار بماند و گاهى براى كاستن

صفحه 42
از فشار روانى به فيلم ها و آهنگ هاى مبتذل و مستهجن و... پناه مى برد و تصور مى كند كه اين امور با جلوه هاى فريبنده خود مى تواند به روح لرزان و فكر مضطرب او ثبات و آرامش بخشد، زهى تصور باطل، زهى خيار محال!
ولى پس از مدتى تمام اين عوامل تخدير كننده نيز نوعى دل زدگى و انزجار در او پديد مى آورد و گاه فشار جانكاهِ دلهره هاى درونى به حدى مى رسد كه حتى ممكن است شخص ياد شده به انتحار و خود كشى دست بزند.

صفحه 43
درس 4
تأثير ايمان به خدا در كاهش بحران هاى روحى
اعتقاد به خداى حكيم و ايمان به مبانى مذهبى و توجه به جهان آخرت، تأثير شگرفى در تخفيف اين ناراحتى ها و رنج هاى روحى دارد. ايمان به خدا اثر عوامل اضطراب آفرين را خنثى و يا آن ها را ريشه كن مى سازد; زيرا مذهب با مقررات اخلاقى و تعاليم حيات بخش خود، حرص وآز و جاه طلبى و ثروت اندوزى انسان را كه از عوامل اضطراب روحى هستند به نحو صحيحى تعديل مى كند، و او را به عزت نفس و مناعت طبع و نيكوكارى و پرهيزكارى دعوت مى نمايد و با مطرح ساختن پاداش هاى بزرگ و كيفرهاى سخت، بر حرص و آز لجام مى زند و از تجمل پرستى و گرايش بى حد و حساب به دنيا كه آرامش و ثبات را از انسان سلب مى كند جلوگيرى مى نمايد، و تحول معنوى شگرفى كه در خور مقام انسانى اوست در روانش پديد مى آورد. مخصوصاً آيين اسلام از توجه شديد انسان به دنيا كاسته و دنيا و همه وسايل زندگى را وسيله ـ و نه هدف آن ـ زندگى معرفى كرده است و انسان را از اين كه دنيا را هدف خود بداند، باز داشته است، از اين رو اثر نامطلوب نخستين عامل اضطراب را كه همان اهتمام حريصانه و افراطى به دنيا و ماديات است از بين مى برد.

صفحه 44
انسان در سايه اعتقاد به خداى حكيم و مهربان، خدايى كه به مصالح و مفاسد بندگان از خود آن ها آشناتر است، مى تواند از اثرات نامطلوب مصايب و شدايد و بلاها و رويدادهاى بد جلوگيرى كند، زيرا كسى كه به خدا ايمان دارد مى داند آنچه بر او مى گذرد تقدير خداى حكيم و مهربان و دانا و تواناست و همه كارهاى او بر اساس مصلحت استوار است به ويژه اگر متوجه باشد كه هر نوع صبر و بردبارى در برابر مصايب داراى پاداش بزرگى است. البته اعتقاد به تقدير خداوند بزرگ به اين معنى نيست كه در برابر فشار جامعه هاى فاسد سكوت كنيم و انواع بيدادگرى ها را به عنوان صبر و شكيبايى در برابر «تقدير» تحمل نماييم، بلكه منظور، مصايب و شدايدى است كه از قدرت انسان بيرون بوده و از قلمرو انديشه و خيال و فعاليت او خارج است، مانند زمين لرزه ها، سيل ها، مرگ عزيزان و ديگر حوادث ناراحت كننده اى كه قابل پيش بينى نيست.
بنابر اين دومين مشكل بشر حل شده و مى تواند در برابر حوادث تلخ، شكيبا، بردبار، ثابت و قوى باشد و نگذارد اين عامل نيز در او اضطراب و تشويش خاطرى به بار آورد.
دين در سايه اعتقاد به معاد و روز رستاخيز، رشته زندگى را به دوران پس از مرگ امتداد داده و مرگ را دروازه ابديت دانسته است و از اين طريق به زندگى مادى بشر رونق و طراوتى خاص بخشيده و زندگى را حتى در كام پيران و سالخوردگان و افراد بازنشسته از كار و فعاليت، شيرين نموده و بر اثر نويدهاى جهان ديگر، غبار غم فنا و نيستى را از چهره آنان برگرفته و از اين راه سومين عامل اضطراب و نگرانى را از ميان برداشته است.
گفتار دانشمندان
آنچه گفته شد حقيقتى است كه بسيارى از دانشمندان و روان كاوان

صفحه 45
به آن تصريح كرده اند. «ويليام جيمس» كه به او لقب پدر روان شناسى داده اند مى گويد:
كسى كه به حقايق بزرگ و معنوى متكى است از تغييرات و تطورات مختصر و فراز و نشيب هاى دايمى و جارى زندگى، دست خوش نگرانى و تشويش نخواهد شد و از اين رو شخصى كه صاحب ايمان مذهبى باشد از هر نوع اضطراب و تشويش مصون مى ماند.
«ديل كارنگى» مى نويسد:
در آمريكا به طور متوسط در هر 35 دقيقه يك نفر خودكشى مى كند و هر دو دقيقه يك نفر ديوانه مى شود و اگر مردم دنبال آرامشى كه در مذهب و دعاهاى مذهبى پنهان است مى رفتند بيشتر اين خودكشى ها و ديوانگى ها منتفى مى شد.
دكتر «گليوردهاوزر» مى نويسد:
ما در زندگى به ايمان و اعتدال احتياج داريم و من با «ژوشوالوت ليمان» فيلسوف بزرگ عصر حاضر هم عقيده هستم آن جا كه مى گويد: دين و مذهب در زندگى، به انسان، اطمينان و تكيه گاه روحى مى بخشد.
راهنمايى قرآن
قرآن مجيد هم با صراحت هر چه تمام تر در يك جمله كوتاه اين حقيقت را كه ياد خدا مايه آرامش روح است چنين بيان مى كند:
( أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوبُ );1
آگاه باشيد با ياد خدا دل ها آرام مى گيرد، ياد خدا مايه آرامش روح است.

1. رعد، آيه 28.

صفحه 46
درس 5
خداشناسى از راه فطرت
بشر براى درك و شناسايى خداى جهان دو راه دارد:
1. راه دل و احساس فطرى;
2. راه عقل و استدلال.
مقصود از راه فطرت اين است كه شعور باطنى و كشش درونى، او را به سوى خدا رهبرى مى نمايد، به طورى كه بدون هيچ دليل و استدلالى، ناخود آگاه، خدا خواه و خداجوى است و حس خدا خواهى در نهاد او به صورت يك امر غريزى و فطرى، به وديعت گذارده شده است و اين حس بسان غرايز ديگر انسانى، انسان را به مقصدى كه هدف آن است مى كشاند، چنان كه مقصود از راه استدلال و عقل اين است كه انسان با دليل هاى علمى به وجود خدا پى مى برد و بر وجود او مانند ساير مسائل عقلى استدلال مى كند.
اساس راه اول را حس درونى تشكيل مى دهد چنان كه پايه راه دوم،
تعقل و استدلال است. بشر در شناختن خدا از طريق دل و فطرت به هيچ
نوع برهان و استدلالى نياز ندارد، بلكه در پرتو غريزه خدا خواهى
و حس خداجويى كه در اصطلاح دانشمندان اسلامى «فطرت» ناميده شده به

صفحه 47
سوى خدا متوجه مى گردد، ولى راهنماى او در راه دوم، برهان، استدلال، تفكر و تعقل است.
حس مذهبى يا بعد چهارم روح انسان
با كشف «حس مذهبى» در انسان و اين كه «حس دينى» يكى از عناصر اولى و ثابت و طبيعى روح انسان است، ثابت گرديد كه در روح و روان و سرشت انسانى، چهار حس وجود دارد:
1. حس كنجكاوى، همان حسى است كه از روز نخست، فكر بشر را به بحث و بررسى درباره مسائل مبهم و مجهول وادار نموده و در پرتو آن، علوم و صنايع پديد آمده است. اين همان حس است كه از روزگاران پيشين، به كاشفان و مخترعان و پايه گذاران علوم، نيرو بخشيده كه بتوانند از رازهاى نهفته پرده بردارند و در اين راه به سختى ها و ناملايمات تن دهند.
2. حس نيكى، پديد آورنده اخلاق و تكيه گاه فضايل و سجاياى انسانى و صفات عالى روحى است. اين همان حسى است كه انسان را به نوع دوستى و عدالت خواهى سوق مى دهد، و درانسان يك نوع گرايش فطرى به فضايل و اخلاق نيك و تنفر از زشتى ها و صفات بد پديدآورد.
3. حس زيبايى، پديد آورنده هنر و سبب تجلى انواع ذوقيات مى باشد.
4. حس مذهبى، هر فردى از افراد انسان، فطرتاً خدا خواه و خداجوى بوده و نوعى تمايل و كشش به ماوراء طبيعت در خود احساس مى كند. وجود «حس مذهبى» در روح انسان ثابت مى نمايد كه تمام تمايلات مذهبى در انسان، ريشه ذاتى دارد و توجه به خدا و مسائل ماوراى طبيعى، از فطرت انسان، سر چشمه مى گيرد البته تجليات اين فطرت، در دوران بلوغ نمايان تر و آشكارتر است.
كوتاه سخن اين كه كسانى كه انسان را با ديدى وسيع تر مورد بررسى قرار

صفحه 48
داده اند همگى معترفند كه توجه به خدا در انسان از يك حس عميق مذهبى ريشه گرفته و هويت انسان با اين حس عجين شده است.
اينك براى روشن شدن اين مطلب كه اين حس، ريشه اى فطرى در نهاد انسان دارد ناچاريم مشخصات امور فطرى را بيان كنيم تا فطريات انسانى از امور عادى تميز داده شود.
چگونه امور فطرى را از غير فطرى تميز دهيم؟
هر نوع فكر و عملى كه از ناحيه عواملى مانند «اوضاع جغرافيايى»، «اقتصادى» و يا «سياسى» بر انسان تحميل گردد، فكر و عملى عادى تلقى مى شود، و سرچشمه آن، همان عوامل يادشده خواهد بود نه فطرت انسان. مثلاً ملت هايى كه در نقاط قطبى زندگى مى كنند ناچارند لباس هاى ضخيم و گرم بپوشند، چنان كه ملت هايى كه در نقاط استوايى سكونت دارند لباس هاى سبك و نازك بر تن مى كنند، واضح است كه هيچ كدام از اين دو كار ريشه فطرى ندارد و هر دو، محصول عوامل جغرافيايى محيط زندگى آنان است.
هم چنين است كوتاهى، بلندى، رنگ و شكل لباس يا آداب و رسوم ملت ها در مراسم شادى و سوگوارى و... ; زيرا اگر شكل، مدل لباس و كيفيت مراسم شادى و يا سوگوارى، امر فطرى و جزو سرشت انسانى بود، در همه جا يكنواخت مى بود و با اختلاف منطقه و نژادها، اختلافى ميان آن ها مشاهده نمى شد.
در مقابل، هر نوع انديشه و عملى كه از نهاد انسان سرچشمه گيرد و عوامل بيرونى، آن را تحميل نكرده باشد چنين عمل و انديشه اى جزو سرشت او بوده و از امور فطرى به شمار مى رود. اين قبيل امور در انسان، «فطريات» و در حيوان «غريزه» ناميده مى شود.

صفحه 49
بنابر اين تمام فعاليت هاى زنبور عسل مانند مكيدن شيره گل ها، ساختن لانه هاى شش ضلعى، تخم گذارى و پرورش نوزادان، همگى امر غريزى است، به گواه اين كه هيچ كدام تحت تأثير هيچ يك از عوامل بيرونى نيست و جنبه جهانى و عمومى دارد; يعنى زنبور در هر مكان و زمان كارش همين بوده و هست و اين خود نشان مى دهد كه اين عمل، خصيصه ذات آن است و هم چنين است بسيارى از فعاليت هاى جان داران.
در انسان نيز يك سلسله تمايلات و احساسات درونى وجود دارد كه هيچ عامل خارجى آن را بر او تحميل نكرده، و در عين حال همگانى است و جنبه جهانى دارد، مثلاً تمام افراد انسان در سنين مخصوصى از عمر، در خود علاقه خاصى نسبت به موضوعات جنسى، زيبايى، ثروت، جاه و مقام مى يابند، و نيز همه انسان ها به طور ناخود آگاه به سوى عدالت، عواطف و نوع دوستى كشيده مى شوند.
شايد امانت و شرافت وحشيان ابتدايى در زندگى ساده اى كه دارند
بيش از مردم متمدن باشد چنان كه «كوليس» درباره قبيله «هوتنتوت»
مى گويد:
قولى كه مى دهند نزد آنان مقدس است و هيچ يك از كارهايى كه اروپاييان از راه فساد و خيانت مى كنند در ميان آنان ديده نمى شود.
با توجه به مثال هايى كه براى هر دو نوع از افكار و افعال بيان شد مى توان امور فطرى را با علايم زير از امور عادى تميز داد:
الف) هر فكر و كارى كه ريشه فطرى دارد جهانى بوده و هيچ انسانى فاقد آن نيست;
ب) امور فطرى با رهبرى فطرت انجام مى گيرد و هرگز به تعليم و تعلم نياز ندارد;

صفحه 50
ج) هر نوع فكر و عملى كه ريشه فطرى دارد از قلمرو حكومت عوامل سه گانه «جغرافيايى، اقتصادى و سياسى» بيرون است;
د) تبليغات پى گير بر ضد فطرت، ممكن است از رشد آن بكاهد و آن را متوقف سازد، ولى هرگز نمى تواند آن را ريشه كن كند.
امور عادى در مقايسه با ويژگى هاى چهار گانه ياد شده، درست در نقطه مقابل آن ها قرار گرفته اند. اكنون بايد ديد حس مذهبى و توجه به خدا واجد اين شرايط چهارگانه هست يا نه؟
با مختصر دقت معلوم مى شود كه همه اين مشخصات چهارگانه در موضوع خداجويى و خدا خواهى انسان وجود دارد:
1. حس خداجويى جهانى است
خداشناسى و تمايل به ماوراى طبيعت به زمان يا مكان خاصى از جهان اختصاص ندارد، بلكه به شهادت تاريخ كهنى كه از اقوام مختلف اعم از متمدن و وحشى به دست آمده است اعتقاد به خدا و مبدأ جهان، در ميان تمام ملل وجود داشته است و در حفارى ها و كاوش هاى علمى كه به وسيله دانشمندان باستان شناس براى اطلاع از روش زندگى، پايه تمدن و طرز تفكر اقوام گذشته انجام گرفته است همواره زير تل هاى بزرگ، معابد و عبادتگاه هايى كشف شده است كه همگى حاكى ازآن است كه ملل پيشين در اين اماكن عبادت مى كرده اند، گو اين كه عده اى از آن ها در تشخيص معبود اشتباه كرده و بت هايى را معبود خود قرار داده بودند.
آرى، در فصول تاريخ بشر نمى توان فصلى يافت كه در آن، تمايل انسانى
به ماوراى طبيعت مشاهده نگردد، بلكه حس مذهبى در ميان تمام اقوام
و ملل، جزو لاينفك زندگى تشخيص داده شده كه همواره با آن بوده و

صفحه 51
هست تا آن جا كه «جان ـ ر ـ ايورث» استاد دانشگاه «كلمبيا» درباره
مذهب مى گويد:
هيچ فرهنگ و تمدنى را در نزد هيچ قومى نمى توان يافت مگر آن كه در آن فرهنگ و تمدن، شكلى از مذهب وجود داشته است. ريشه هاى مذهب تا اعماق تاريكى از تاريخ كه ثبت نشده و به دسترس بشر نرسيده است كشيده شده است.
حس دينى، هم اكنون در ميان ملل متمدن جهان يك حس طبيعى است كه در هر گوشه اى از جهان براى خود تجلياتى دارد و اگر از قاره هاى مختلف جهان عبور كنيم آثار و جلوه هاى اين حس را هم در ميان غنى ترين و صنعتى ترين كشورهاى جهان، و هم در ميان فقيرترين و عقب مانده ترين ملل عالم با ديدگان خود مشاهده مى كنيم.
آيا گسترش خداشناسى در تمام زمان ها و قرن ها و در ميان تمام ملت هاى جهان، نشانه فطرى بودن آن نيست؟
گذشته از اين، هر فرد منصفى در صورتى كه خود را از مسائل شعارگونه و تلقينى ضد دينى، حتى از گفته هاى خداپرستان خالى سازد، هنگام بيچارگى و سختى و گرفتارى، در اعماق دل خود احساس مى كند كه به سوى يك نيروى ازلى و ابدى كه مى تواند نيازمندى و درماندگى او را برطرف سازد كشيده مى شود و بى اختيار از او استمداد مى كند.
اين چنين خداجويى و توجه به خدا كه بدون اختيار در اعماق روح انسان پديد مى آيد، نتيجه براهين عقلى و علمى و دلايل فلسفى نيست، هم چنين محصول محيط درس و بحث و گفتوگو نيست. بلكه منشأ آن، سرشت و فطرت انسان است و دست آفرينش، نهاد انسان را از روز نخست با آن عجين كرده است; به طورى كه انسان با تمام ذرات وجودى خود، در مواقع درماندگى به سوى او كشيده مى شود.

صفحه 52
آرى، ما بدون اين كه متوجه باشيم كه گم شده داريم و گم شده ما چيست و چگونه مى تواند بيچارگى ما را رفع كند، و به ما آرامش بخشد، ناخودآگاه به دنبال او مى رويم همان طور كه نوزاد، بدون كوچك ترين آگاهى در جستوجوى مادر و به دنبال او مى رود.
2. فطرت، انسان را به سوى خدا رهبرى و هدايت مى كند
حس خداجويى بسان ساير احساسات درونى انسان، بدون تعليم و رهبرى در درون انسان پيدا مى شود، همان طور كه افراد انسان در مواقع مخصوص
از عمر به يك سلسله از امور مانند منصب و مقام و ثروت و پول متوجه
مى گردند و توجه به اين امور به طور ناخودآگاه بدون تعليم كسى، در باطن
آن ها پديد مى آيد; حس خداجويى نيز در عمق وجود انسان نهفته است،
بدون اين كه نياز به تعليم و ياد گرفتن داشته باشد. پيدايش ميل به مذهب
و توجه به خدا در انسان، بدون تعليم و آموزش، نشانه فطرى بودن آن است
و گوياى آن كه اين حس بسان ساير احساسات انسان در شرايط خاصى بيدار مى شود.
البته از اين نكته نبايد غافل بود كه اگر مراقبت هاى صحيحى از اين قبيل احساس ها به عمل نيايد ممكن است يك سلسله انحرافاتى در آن ها پيدا شود. مثلاً همين حس مذهبى و حس خداجويى اگر به وسيله پيامبران آسمانى و دانشمندان الهى و فلاسفه بزرگ جهان، درست رهبرى نشود سر از بت پرستى و گرايش به پرستش مخلوق در مى آورد به طورى كه انسان، مخلوق را به جاى خالق و معبود مى گذارد.
اگر ما مى گوييم كه احساس طبيعى و فطرى، نياز به تعليم و آموزش ندارد مقصود اين است كه در تكوين و پيدايش آن، مربى و معلم دخالت ندارد، ولى در

صفحه 53
عين حال بايد بپذيريم كه بهره بردارى صحيح و به دور از انحرافات و كجروى ها بدون مراقبت مربيان آگاه صورت نمى گيرد.
و از اين روست كه دانشمندان مى گويند: ريشه پرستش كليه اجرام سماوى مانند خورشيد، ماه، ستارگان و موجودات خاكى مانند درخت، سنگ و بت، همان حس خداجويى و خداخواهى بشر است كه بر اثر رهبرى نشدن به اين انحرافات و خرافات دچار شده است، اگر اين حس از طريق عقل و خرد رهبرى مى شد و مردم به گفتار پيامبران الهى درست مى انديشيدند، هيچ گاه به جاى معبود واقعى و آفريدگار جهان به مخلوق هاى ناتوان توجه پيدا نمى كردند.
3. حس مذهبى مولود عوامل جغرافيايى و يا اقتصادى و سياسى نيست
از اين كه مى بينيم حس خداجويى در تمام نقاط گيتى و در همه دوران ها و اعصار وجود داشته است و دارد، نتيجه مى گيريم كه اين حس يك نداى باطنى است و محركى جز فطرت ندارد; زيرا اگر مولود شرايط جغرافيايى و يا عامل ديگرى جز فطرت بود، تنها بايد در يك قسمت از جهان: و در يك قسمت از مردم كه شرايط واحدى از نظر اقتصادى، سياسى و... دارند وجود داشته باشد در صورتى كه كاملاً عكس آن را مشاهده مى كنيم، يعنى با اين كه شرايط جغرافيايى و سياسى ملت ها با هم تفاوت چشم گيرى دارد، ولى اين حس در همه ملت ها وجود دارد.
البته بايد به اين نكته توجه داشت كه لازمه فطرى بودن يك حس، اين نيست كه همواره مورد توجه انسان ها باشد، زيرا چه بسا ممكن است علاقه انسان به جاه و مقام و سرگرم شدن او به خوشى ها و لذت هاى زندگى او را از بسيارى از فضايل اخلاقى و امور فطرى كه همگى سرچشمه باطنى دارند غافل سازد، اصولا امور فطرى انسان منحصر به خداخواهى نيست، بلكه غير از آن، انسان

صفحه 54
داراى غرايز ذاتى و طبيعى ديگرى است و واضح است كه توجه بيشتر به يك غريزه طبعاً انسان را از قوا و غرايز ديگر باز مى دارد.
مثلا كنجكاوى و كشف رازهاى نهفته طبيعت، يكى از امور فطرى انسان است و هر فردى به تحقيق و كاوش علمى علاقه فطرى دارد، ولى به طور مسلم، اين غريزه در هر محيطى شكوفا نمى گردد و فعاليت آن در همه شرايط يك نواخت نيست يعنى در محيط هاى علمى و در شرايط مناسب و با وجود دوستان هم فكر، به طور خودجوش و خلاق به تكاپو مى افتد و رشد مى كند، ولى در شرايط نامناسب آن چنان ركورد پيدا مى كند كه اگر اين شرايط ادامه يابد، حس كنجكاوى و تحقيق به دست فراموشى سپرده مى شود، هم چنين گرايش به همسر و ازدواج و يا گرايش به كسب مال و مقام، همگى ريشه فطرى دارند; اما در هر شرايطى خودنمايى نمى كنند و رشد و نمو ندارند و از سويى نيز ممكن است اِشباع و توجه زياد به يكى از غرايز موجب فراموشى بقيه گردد.
حس خداجويى نيز بسان اين امور است. چه بسا سرگرمى ها و توجه به ماديات و فرو رفتگى در شهوات و لذايذ سبب گردد كه انسان از اين حس و نداى باطنى غفلت كند; زيرا ميان امور معنوى و توجه به خداوند و به كار بستن اصول اخلاقى و فرورفتگى در تمايلات نفسانى نسبتى معكوس وجود دارد اگر كفّه تمايلات نفسانى به قدرى سنگينى كند كه همه محيط روح و روان را فرا گيرد ديگر مجالى براى ظهور احساس هاى معنوى باقى نمى ماند.
آرى مصايب و شدايد از عوامل تكان دهنده اى هستند كه انسان غفلت زده را از خواب سنگين ماديت بيدار مى كنند و هر نوع پرده غفلت را از روى صفحه دل كنار زده و فضاى دل را براى تجلى فطرت و توجه به خدا آماده مى سازند. و از اين رو افرادمستعد به هنگام گرفتارى و هجوم شدايد و فشارها، خواه و ناخواه به ياد خدا افتاده و صميمانه متوجه او مى گردند.

صفحه 55
انسان شيفته لذايذ و غافل از خدا، بسان كودكى است كه در اثر سرگرمى به بازى، از پدر و مادر مهربان خود كه در همه وجود او جا دارند غفلت مىورزد; اما همين كه حادثه تلخى براى او رخ مى دهد فوراً به ياد آن ها افتاده و از ايشان استمداد و كمك مى جويد.
وقتى كه آدمى به زندگى مرفهى دست يافت اشتغالات روزانه، او را از توجه به عالم ديگر و جهان معنوى باز مى دارد ولى ناگاه با بروز حادثه اى كه آهنگ يك نواخت زندگى او را قطع كند و خود را در برابر آن عاجز و ناتوان يابد واكنشى در روح او پديد مى آيد كه او را در صدد جستوجوى عالمى فراتر و برتر مى اندازد، از اين رو، به هنگام هجوم بلا، طوفانى بودن دريا، احتمال سقوط هواپيما، و يا لحظه يأس و نوميدى از بهبود بيمارى، تمام افراد بشر اعم از الهى و مادى بياد خدا افتاده و از آن مقام عظيم استمداد مى طلبند; گويى فشار رنج و بلا، زنگار قلوب را پاك كرده و حس خداجويى يعنى اين نداى فطرى را در دل آن ها بيدار مى كند.
4. تبليغات پى گير ممكن است از رشد و تقويت حس خداجويى بكاهد، ولى نمى تواند آن را ريشه كن سازد
در ميان ملل و اقوام جهان افرادى پيدا مى شوند كه بر اثر رياضت هايى مى توانند از نيروى يك حس بكاهند; مثلاً تمايلات جنسى يك نداى فطرى و باطنى است، ولى تاركان دنيا و مرتاضان هند با تحمل رنج ها، به قدرى از قدرت اين حس مى كاهند كه كمتر به فكر اين مسائل مى افتند، اما همين افراد اگر در شرايط ديگرى قرار گيرند حس خفته آنان بيدار مى شود و شروع به فعاليت مى كند.
بنابر اين معناى فطرى بودن يك چيزى، اين نيست كه در همه شرايط، يك سان بوده و هيچ عاملى از قبيل محيط و تبليغات در شدت و ضعف آن مؤثر

صفحه 56
نباشد بلكه بايد گفت كه عواملى مانند تبليغات مى تواند از رشد و نمو بسيارى از نداهاى درونى و فطرى بكاهد، ولى نمى تواند ريشه آن را بسوزاند.
مثلاً در دنياى كنونى، تا چندى پيش افكار ماركسيستى تقريبا بر 31 جهان حكومت مى كرد، و رهبران مكتب «ماترياليسم» با وسايل تبليغى مختلف و فريبنده مى كوشيدند كه حس مذهبى را در اقوام و مللى كه به زنجير استعمار كمونيستى كشيده شده بودند، نابود سازند با اين وجود موفقيت آن ها در اين مبارزه ناچيز بود و نتوانستد قلوب توده ها را از اين حس خالى كنند.
از اين رو با وجود ده ها سال حكومت جابرانه كمونيستى در جمهورى هاى شوروى سابق هنوز حس مذهبى، مذهب خواهى و توجه به خدا و معنويت، قدرت خود را در اعماق قلوب بسيارى از مردم اين جمهورى ها حفظ كرده است و به همين جهت در اين اواخر مسيحيان و مسلمانان، تا حدودى آزادى يافته اند كه مراسم مذهبى را تحت شرايطى برگزار كنند.
سخنان دانشمندان درباره خداجويى
«ژان ژاك روسو» مى گويد:
راه خداشناسى منحصر به عقل نيست، بلكه شعور فطرى بهترين راهى است براى اثبات اين موضوع. حس دينى يكى از عناصر اوليه و ثابت و طبيعى روح انسانى است كه اصلى ترين قسمت آن به هيچ يك از رويدادهاى ديگر قابل تبديل نيست.
«پاسكال» مى گويد:
مردم نتوانسته اند دريابند كه ادراك كننده خدا، دل است، نه عقل.
«الكسيس كارل» مى گويد:
احساس عرفانى، جنبشى است كه از اعماق ما سرچشمه گرفته است و يك غريزه اصيل است. انسان همان طور كه به آب نيازمند است به خدا نيز محتاج است.

صفحه 57
«ويل دورانت» مى گويد:
ايمان، امرى طبيعى است و مستقيماً زاده نيازمندى هاى غريزه و احساسات ماست.
«پول كلارنس ابر سوله» مى گويد:
اين كه بشر در ماوراى فهم و ادراك خود لزوم وجود صانع را درك مى كند، دليل بزرگ بر وجود خداوند است.
مجموع اين بيانات روشن نشان مى دهد كه در روح انسان غير از ابعاد سه گانه معروف، يك بعد ديگر به نام «حس مذهبى» و حس خدا خواهى و خداجويى و توجه به خدا هست و تمام افراد بشر به مقتضاى فطرت خود، خواه و ناخواه، به سوى آن كشيده مى شوند. از آن جا كه اين توجه يك امر غريزى و فطرى است، عاملى جز نهاد انسان و فطرت اصيل انسانى ندارد و هر نوع جذبه و كشش به معنويات، ميوه و ثمره آن است و مولود استدلال فلسفى نيست.
خداشناسى از راه فطرت در قرآن و روايات
اين راز بزرگ سرشت انسانى كه دانشمندان و بزرگان علم و دانش، پرده از آن برداشته اند يكى از حقائق ارزنده قرآن است كه چهارده قرن پيش به وسيله پيامبر(صلى الله عليه وآله)بيان شده است.
قرآن كريم مى فرمايد:
( فَأَقِـمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِـيفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذ لِكَ الدِّينُ القَـيِّمُ وَلـكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لايَعْلَمُونَ );1
به آيين راست خدا رو آور; آيينى كه خدا آفرينش انسان را بر پايه آن نهاد، خلقت خدا تغيير پذير نيست و اين است آيين استوار، ولى اكثر مردم نمى دانند.

1. روم، آيه 30.

صفحه 58
مقصود از «آيين حنيف» در اين آيه كه آفرينش انسان بر روى آن استوار شده است همان آيين توحيد و خدا پرستى است و اين آيه با صراحت كامل هر نوع انحراف از جاده توحيد را مخالف فطرت انسانى دانسته و آن را غير استوار و لرزان مى داند.
امام صادق(عليه السلام) اين آيه را چنين تفسير مى فرمايد:
فطرهم على التوحيد;1
خدا مردم را بر فطرت توحيد خلق كرده است.
مردى به محضر حضرت صادق(عليه السلام) شرفياب شد و درخواست نمود كه او را به سوى خدا راهنمايى كند، حضرت صادق(عليه السلام) با طرح مثالى كه در برخى از آيات قرآن مجيد هم به آن اشاره شده است او را متوجه فطرت خود نمود و فرمود:
آيا تا كنون با كشتى مسافرت كرده اى؟
ـ آرى.
ـ آيا اتفاق افتاده كه كشتى بشكند و در آن جا نه كسى باشد كه تو را نجات دهد و نه شنا كردن بدانى؟
ـ آرى.
ـ آيا در آن هنگام، به فكر تو رسيده است كه قدرتى هست كه بتواند تو را از آن مهلكه نجات بخشد؟
ـ آرى، او همان خداى تواناست كه هنگامى كه تمام وسايل مادى از كار مى افتد و نجات بخش و دادرسى در ميان نيست انسان، خواه و ناخواه به او متوجه مى گردد و دل به او مى سپارد.

1. تفسير برهان، ج 3، ص 263 و صدوق، توحيد، ص 328.

صفحه 59
درس 6
خداشناسى از راه استدلال
مقصود از خداشناسى از راه استدلال، اين است كه انسان در پرتو عقل و خرد، خداى جهان را بشناسد و مزيت اين نوع خداشناسى بر خداشناسى از راه فطرت ـ كه در درس گذشته پيرامون آن بحث شد ـ اين است كه توحيد فطرى در عين شرافت و لطافت نمى تواند راهنماى ديگران باشد، بلكه هر فردى بايد شخصاً كشش و جذبه فطرى خود را به سوى خدا احساس كند، زيرا احساس درونى را نمى توان از طريق گفت و شنود به ديگران انتقال داد و درك آن جز از راه شهود و لمس باطنى امكان پذير نيست.
اما توحيد استدلالى علاوه بر اين كه مى تواند راهنماى شخص استدلال كننده به سوى خداى جهان باشد مى تواند سرچشمه تحولى در فكر ديگران نيز باشيد; زيرا توحيد استدلالى نتيجه يك سلسله دلايل علمى و فلسفى است كه مى توان آن ها را به جهانيان عرضه داشت و مردم را با استدلال هاى مربوطه و نتايج آن آشنا ساخت و بسان ساير مسائل علمى، آن ها را به ديگران آموخت و انتقال داد.
خلاصه، راه دل و فطرت، گرچه يك راه كامل، لطيف و لذت بخش است، ولى قابل انتقال به ديگران نيست. پس براى گسترش توحيد و همگانى ساختن

صفحه 60
آن ناچاريم از راه عقل و استدلال وارد شويم و از طريق راهنمايى عقل بدان رهنمون شويم.
ساده ترين استدلال براى شناسايى خدا
نظام جهان آفرينش، روشن ترين و همگانى ترين برهان خداشناسى است. قرآن مجيد و پيشوايان بزرگ اسلام با بيانات مؤكدى، مردم را به مطالعه كتاب آفرينش دعوت نموده اند، كتابى كه سراسر صفحات و سطور آن گواه روشنى بر نظم و ترتيب، محاسبه و اندازه گيرى و دخالت علم و حكمت در آفرينش آن است حتى به اين دعوت كلى اكتفا نكرده با بيان نمونه هايى از نظام حيرت انگيز اين جهان، راه مطالعه و بررسى را به روى عموم گشوده اند.
علت عنايت و اهتمام كتاب آسمانى و پاسداران وحى به پيمودن اين راه اين است كه هر فردى به فراخور دانش و بينش و استعداد خود مى تواند نمونه هاى بارزى از نظم جهان را درك كند و از وجود نظم شگرفى كه در دل هر ذره اى از ذرات بى شمار آن نهفته است بهوجود ناظمى كه از روى علم، حكمت، محاسبه و اندازه گيرى به آن نظم بخشيده است پى ببرد.
البته آنچه را كه يك گياه شناس و زيست شناس يا يك فيزيك دان و شيمى دان و يا متخصص مسائل فضايى و اجرام كيهانى از نظام اين جهان درك مى كند هرگز با آنچه كه يك فرد عادى از مطالعه سطحى از آن بدست مى آورد قابل مقايسه نيست، ولى به هر حال هر دو دسته، از مطالعه خود نتيجه واحدى مى گيرند. هر دو گروه به اين نتيجه مى رسند كه نظام شگفت انگيز اين جهان، بلكه نظام هر ذره اى از ذرات بى نهايت آن و ساختمان هر سلول از سلول هاى جان داران و حركت منظم هر پديده كيهانى و... گواه بر اين است كه اين موجودات از روى تدبير و محاسبه و اندازه گيرى آفريده شده اند و محال است

صفحه 61
بدون مداخله يك قدرت بزرگ دانا و توانا، اين نظم و ترتيب به وجود آمده باشد.
در حقيقت، علوم طبيعى با رشته هاى گوناگونى كه دارد روشنگر گوشه اى از اين نظامات و تشكيلات شگفت انگيز جهان آفرينش است و هر چند بشر در گشودن رازهاى طبيعى و تسخير قله هاى تازه علم به پيروزى هاى بيشتر و شگرف ترى رسيده است، بى شك گام هاى بلندترى به سوى درك نظامات دقيق و حيرت انگيز جهان بر مى دارد.
با اين كه آنچه داشنمندان عصر حاضر در پرتو پيشرفت علوم و وسايل دقيق علمى، از نظم شگفت انگيز جهان گياهان، جانوران، اجرام كيهانى و عجائب دريا درك مى كند با آنچه گذشتگان از اين موضوعات درك مى كردند تفاوت بارزى دارد، ولى در چشم انداز همه دانش هاى طبيعى دو مطلب براى ما به خوبى واضح و روشن مى گردد:
يكى اين كه جهان آفرينش، بر اساس يك نقشه علمى، محاسبه و اندازه گيرى خاص و دقيقى آفريده شده است و بر هر ذره اى از ذرات و گوشه اى از گوشه هاى آن، يك سلسله قوانين تغيير ناپذيرى حكومت مى كند.
ديگر اين كه نظم و تدبير جهان آفرينش گواه بر آن است كه صانعى توانا، سازنده اى دانا و طراحى چيره دست با محاسبات دقيق علمى آن را طرح كرده است و به آن وجود و هستى بخشيده است.
برهان نظم
اركان برهان نظم را سه مطلب تشكيل مى دهند:
1. در جهان هستى تا آن جا كه عقل و دانش بشر از روى پديده ها و اسرار آن ها پرده برداشته، به جز نظم و دقت چيزى نيافته است و تمام دانشمندان جهان و

صفحه 62
مكتشفان بزرگ در بررسى هاى خود اعتراف مى كنند كه در سراسر جهان جز محاسبه و اندازه گيرى و جز نظام و تشكيلات حيرت انگيز، چيزى نديده اند.
حتى تمام كوشش هاى بشر در مراكز علمى و آزمايشگاه ها و رصدخانه ها براى اين است كه نظام هايى را كه بر اين جهان حكومت مى كند كشف كنند و هدف بازگو كنندگان رازهاى طبيعت، چيزى نيست، جز پرده بردارى از اسرار طبيعت و قوانين پيچيده و نظام هايى كه بر آن حكومت مى كند، همه علوم طبيعى با رشته هاى گوناگون خود مبيّن و روشنگر نظم شگرف جهان هستى است.
2. هر پديده اى (چيزى كه قبلاً داراى هستى و وجود نبوده و بعداً موجود شده است) براى خود علتى دارد و قانون عليت و معلوليت، يك قانون عمومى و همگانى است.
3. پديده اى كه در آن نظم و تدبير و سنجش و اندازه گيرى بكار رود، نمى تواند دستاورد تصادف باشد، بلكه معلول علتى است كه آن را از روى انديشه و محاسبه و دقت به وجود آورده است.
براى روشن شدن مطلب ناچاريم درباره هر يك از اين سه اصل ياد شده كه پايه هاى برهان نظم به شمار مى روند بحث كنيم.

صفحه 63
درس 7
سه اصل برهان نظم
1. نظام شگفت انگيز جهان آفرينش
رموز و نظام دقيق و پيچيده جهان آفرينش همانند اقيانوس ناپيداكرانه اى است كه بشر فقط توانسته است با دانش هاى كنونى خودچند گام كوتاه از آن را بپيمايد. بشر فعلاً با اين معلومات شگرف و ترقيات شگفت آور خود، تازه توانسته است با الفباى علوم طبيعى آشنا شود و هر چه از نظر علم و دانش، گام به پيش مى نهد بهت و تحير او در برابر جهان هستى افزايش يافته، به محدود بودن علم خود بيشتر پى مى برد. به قول يكى از متخصصان فيزيك «هر چه من بيشتر تحصيل كردم و همه چيز را از اتم تا كهكشان و از ميكرب تا انسان از نظر گذراندم متوجه شدم كه هنوز خيلى چيزها ]برايم[ مجهول مانده است».
اين قبيل اعترافات كه در ميان سخنان دانشمندان فراوان به چشم مى خورد همگى حاكى از آن است كه بشر از نردبان علم چند پله اى بيش،فراتر نرفته است و از اين رو هنگامى كه از آن دانشمند رياضى معروف جهان، «انيشتين» پرسيدند كه نسبت معلومات خود را به مجهولات خويش بيان كند، او در حالى كه در كنار نردبان كتابخانه خود ايستاده بود چنين پاسخ داد:

صفحه 64
نسبت اين دو به هم نسبت اين نردبان است به فضاى بى كران آسمان ها و هنوز من از نردبان علم بيش از چند پله اى بالا نرفته ام.
بنابراين نسبت معلومات بشر به نظام دقيق و وسيع جهان، آن چنان ناچيز است كه هرگز به حساب نمى آيد. ولى با اين همه، يك ميلياردم معلومات
فعلى بشر درباره عظمت كاخ استوار و بلند آفرينش، براى اثبات صانع
حكيم و دانا و توانا كافى است و به روشنى ثابت مى كند كه يك چنين نظم
دقيق و پيچيده اى بدون وجود يك منبع قدرت و حكمت و علم، به هيچ وجه امكان پذير نيست.
2. هر پديده اى علتى دارد
شايد از ضرورى ترين انديشه هاى بشر اين باشد كه هر پديده اى علتى دارد كه وجود آن را ايجاب مى كند و هيچ پديده اى بدون علتى كه سرچشمه وجود آن است به وجود نمى آيد. بشر اين قانون كلى را از كاوش كاملى كه در طول زندگى انجام داده به دست آورده است، و تاكنون هرگز ديده نشده كه پديده اى خود به خود و بدون علت، گام به صحنه هستى بگذارد.
بنابراين نظام هاى شگفت انگيزى كه در جهان خلقت به چشم مى خورد،بايد علتى داشته باشد، زيرا هيچ عقلى باور نمى كند كه «اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود» بدون دست نقاش زبردستى وجود پيدا كرده باشد.
3. نظم در آفرينش هر موجود دليل بر وجود علم، حكمت و قدرت در پديدآورنده آن است
اگر وجود اثر، حاكى از وجود مؤثر است، خصوصيات اثر نيز ما را به خصوصيات مؤثر راهنمايى مى كند، چنان كه وجود اتومبيل گواهى مى دهد كه

صفحه 65
سازنده اى دارد، خصوصيات آن نيز شهادت مى دهد كه سازنده وى از دانش هاى مربوط به صنعت اتومبيل سازى كاملاً آگاه بوده است.
اگر يك شاهكار ادبى مانند شاهنامه فردوسى حاكى از آن است كه سراينده اى دارد، هم چنين ويژگى هاى آن حاكى از اين است كه سراينده آن كاملاً از اصول داستان سرايى، فنون ادبى و خصوصيات زبان پارسى آگاهى كامل داشته است و هرگز نمى توان گفت اين گنجينه ادبى، اثر يك فرد عارى از ذوق ادبى و بى اطلاع از اصول داستان سرايى است و بطور تصادف به زبان و قلم او جارى شده است.
ساختمانى كه بر پايه اصول فنى و مطابق نيازمندى هاى يك مؤسسه بزرگ ساخته مى شود، حاكى از آن است كه سازنده و پديدآورنده اى دارد چنان كه گواه بر آن است كه سازنده آن، داراى فكر و انديشه بوده و با بصيرت و بينايى، آن بنا را پى ريزى كرده است و هرگز كسى احتمال نمى دهد كه گروهى بى اطلاع از اصول و فنون معمارى و به عنوان سرگرمى و بازى، آجر روى آجر نهاده باشند، چنان كه كسى نيز احتمال نمى دهد كه اين ساختمان از روى تصادف و بدون نقشه و اِعمال فكر به وجود آمده باشد.
بى شك اثر هر نويسنده و گوينده و كارگر و صنعتگرى، و عمل هر انسانى گواه روشنى بر كم و كيف معلومات و نحوه ملكات و روحيات اوست و نظام حكيمانه جهان هستى، اتقان و استوارى مصنوعات و نظم و ترتيب موجودات، گواه بر اين است كه بهوجود آورنده آن ها دانا، توانا و حكيم بوده است و هرگز نمى توان يك نظم كوچك را معلول تصادف كور و كر و اتفاق بى حس و شعور دانست تا چه رسد به نظامات بزرگ و محير العقول جهان آفرينش:
طبيعت ندارد شعوراى پسر *** محال است باشد بديع الأثر

صفحه 66
درس 8
فرق تصادف با كارهايى كه
از روى تدبير انجام مى گيرد
كارهايى كه در آن نظم، ترتيب، محاسبه و اندازه گيرى به كار رفته باشد مسلماً مولود فعاليت يك طراح زبردست و سازنده خردمند است كه با محاسبه دقيق، عمل و كار خود را به وجود آورده است، ولى كارهايى كه از هر گوشه آن، هرج و مرج و بى نظمى مشاهده شود نتيجه تصادف و يا زاييده يك عامل بى فكر بى خرد و ناآگاه است.
براى روشن شدن اين مطلب، براى هر دو نوع كار، چند مثال مى زنيم و قبلاً روشن ترين مثالى را كه برخى از داشنمندان زده اند مى آوريم:
فرض كنيم دو ميليون تن سنگ، آجر، آهن، سيمان، آهك، گچ، چوب،
شيشه، كليد، لوله، لولا و ساير لوازم ساختمان در انبارى موجود است،
يك ميليون تن از آن در اختيار مهندسى قرار مى گيرد كه آن را از انبارى
موجود خارج كرده و در زمين هموارى به صورت يك ساختمان چند طبقه درآورد. چندى بعد سيل مهيبى مى آيد و يك ميليون تن باقيمانده را از
انبار خارج كرده و در زمين هموارى به صورت تلى در مى آورد. عمارت چند،

صفحه 67
طبقه مصنوع و محصول اراده مهندسى است و تل انباشته شده محصول عمل طبيعى سيل است.
افراد عاقل از هر ملت و در هر عصرى وقتى وارد عمارتى كه مهندسى آن را ساخته است مى شوند، مى بينند همه چيز روى محاسبه صحيحى در جاى خود قرار دارد، آجرها در داخل پايه ها، سنگ هاى مرمر روى بنا، تيرآهن ها به اندازه هاى مختلف سقف ها را نگاه داشته و درها در جاى خود قرار گرفته است. و ساختمان با نقشه دقيقى داراى لوله كشى آب و گاز و سيم كشى برق و تلفن است و خلاصه نظم و حساب از در و ديوار آن به چشم مى خورد.
اما وقتى كه سراغ آن تل انباشته مى روند مى بينند تنها چيزى كه در آن
نيست محاسبه و نظم است. سنگ هاى مرمر زير گل ها مانده، تيرآهن ها بى حساب هر يك در گوشه اى افتاده، سيم ها و كليدها درهم و برهم لابه لاى آجرها رفته، درها و شيشه ها شكسته و لوله ها كج و معوج، بعضى متمايل و برخى افقى قرار گرفته است، خلاصه چيزى كه در آن ديده نمى شود نظم و حساب و اندازه گيرى است.
بدون ترديد براى بيننده اين نتيجه به دست مى آيد كه سازنده ساختمان، عالم بوده و سازنده تل، علم نداشته است. مهندس عمارت، با اراده و اختيار خود هر چيزى را با محاسبه و اندازه گيرى در جاى خود قرار داده است; ولى سيل، اراده و اختيار نداشته بلكه فشار آب به طور تصادفى و اتفاقى هرچيزى را به جايى افكنده است.
اينك مثال هاى ديگر:
1. فرض كنيد وارد اطاقى مى شويد مى بينيد كه دو نفر پشت ماشين تحرير نشسته اند و مى خواهند قصيده معروف شاعر ايرانى و سخن پرداز جهان ادب «سنايى غزنوى» را كه مطلع و بيت نخستين آن چنين است تايپ كنند:

صفحه 68
ملكا ذكر تو گويم كه تو پاكى و خدايى *** نروم جز به همان ره كه توأم راه نمايى
ولى يكى از آن ها درس خوانده و آشنا به حروف و كلمات است و ديگرى بى سواد و نابيناست، ولى مى تواند با انگشتان خود دگمه هاى حروف را فشار دهد و ماشين تحرير را به كار اندازد.
هر دو نفر مشغول كار مى شوند; شخص عالم و درس خوانده و حروف شناس، نخست انگشت خود را روى حرف«م» و سپس روى «ل» از آن پس روى «ك» و بعد روى «ا» و پس از آن به ترتيب روى «ذ» و «ك» و... مى گذارد و چيزى نمى گذرد كه تمام ابيات را صحيح و كامل ماشين مى كند.
اما آن مرد نابينا و بى سواد كه فقط مى تواند ماشين را به كار اندازد، وقتى مشغول كار مى شود از آن جا كه حروف را نمى شناسد و جاى آن ها را نمى داند، پس از سياه كردن صفحه يا سطرهايى ملاحظه مى شود كه حروف و كلمات بى معنايى را روى صفحه نقش كرده است كه به هيچ وجه نمى توان براى آن ها معنايى پيدا كرد. اولى مصنوع يك انسان عالم و داناست، دومى مصنوع يك نابيناى بى سواد. هرگاه هزاران نابيناى درس نخوانده، ميليون ها صفحه را سياه كنند تا شايد يك نسخه صحيح از اين قصيده را ماشين كنند، نخواهند توانست; زيرا محاسبه و اندازه گيرى لازم در كار آن ها وجود ندارد.
بنابراين ما در هر نقطه دنيا، به صفحه كاغذى كه قصيده اين شاعر ايرانى در آن به طور صحيح ماشين شده باشد روبه رو شويم، خواهيم گفت اين صفحه اثر شخصى است كه بر پايه آشنايى به اسلوب ماشين نويسى، اين قصيده را ماشين كرده است و هرگز به خود اجازه نخواهيم داد كه بگوييم: اين صفحه بر اثر فعاليت انگشتان شخصى نابينا و بى سواد يا بر اثر بازى كردن كودكى كه با حروف ماشين تحرير، پديد آمده است.

صفحه 69
2. هنرمند چيره دستى مناظر زيبايى از طبيعت را بر صفحه كاغذى ترسيم مى كند و منظره پرندگان و انسان هايى را كه در لب دريا زندگى مى كنند و تعدادى از آنان در ميان دريا مشغول شنا هستند و برخى بر ساحل صخره اى و شنى به استراحت پرداخته اند نشان مى دهد; حتى چين و شكن آب ها، حركت كشتى ها، جزيره هاى درون دريا و مزارع و باغ هاى با طراوت ساحل، در آن منعكس است.
مطالعه اين تابلو، هر بيننده اى را بر آن مى دارد كه از دستاورد هنر او كه توانسته است دورنماى مناظرى را در يك قطعه كاغذ كوچك جاى دهد و با تركيب چند رنگ گوناگون صحنه اعجاب انگيزى را بيافريند تقدير كند.
اين اثر هنرى همان طور كه حاكى از وجود پديدآورنده آن است هم چنين حاكى از هنر، فكر و شعور اوست و هرگز كسى احتمال نمى دهد كه يك فرد بيگانه از امور هنرى بدون فكر و انديشه براى سرگرمى، قلم را روى كاغذ كشيده و بطور تصادف چنين تابلو زيبا و جالبى را كشيده باشد. چنين احتمالى به ذهن هيچ كس خطور نمى كند و اگر فردى چنين سخنى را براى شوخى هم بگويد با تخطئه همگان روبه رو مى گردد; زيرا محال است چنين منظره اى بدون فكر و انديشه به وجود آيد.
3. پيكرتراشى، از قطعه سنگى، پيكر يك شخصيت علمى و يا نظامى را مى تراشد، وى در اين راه زحمات فراوانى مى كشد و پس از دهها ساعت فكر و انديشه همراه فعاليت هاى بدنى و به كار انداختن ابزار و آلات فنى، تنديسى تحويل مراكز هنرى مى دهد.
آيا مى توان وجود چنين مجسمه اى را معلول حركات بى هدف و نامنظم دست پيكرتراش و ضربه هاى تصادفى آن دانست، يا بايد گفت اين مجسمه در سايه ذوق و انديشه و با استفاده از ابزار و آلات پيكر سازى به وجود آمده است؟
واضح است كه اگر هزاران بار اين قطعه سنگ را از بالاى كوه به دره عميقى

صفحه 70
رها سازيم هرگز بر اثر برخوردهاى نامنظم با سنگ هاى ديگر، مجسمه يك انسان به وجودنمى آيد، چه رسد به مجسمه شخص معيّنى.
از اين مثال ها مى توان يك قانون مسلّم را استخراج كرد و آن اين كه هر پديده اى كه در ساختمان آن نظم و ترتيب و سنجش و اندازه گيرى مشاهده شود، قطعاً معلول سازنده اى خواهد بود كه داراى فكر، و اراده و دانش بوده است.
4. اتومبيل زير پاى شما مولود فكر گروهى از دانشمندان است كه در سايه فكر و كوشش هاى منظم، طرح ساختمان اين وسيله را ريخته اند، هرگز تصادف نمى تواند ماشين بسازد و اگر خرده هاى فولاد، شيشه و لاستيك را درون بشكه اى بزرگ بريزيم و آن را هزاران بار بچرخانيم، هرگز اتومبيلى درست نمى شود.
5 . علم و تجربه ثابت كرده است كه حتى يك نظم ساده و بسيط نيز تنها در پرتو فكر و انديشه مى تواند به وجود بيايد و از اين رو هنگامى كه كتيبه اى به خط ميخى در موزه آثار باستانى مى بينيم، بى درنگ آن را به نويسنده اى كه عاقل و باشعور بوده است نسبت مى دهيم و هرگز آن را معلول تصادف نمى دانيم.
6. انتشار يك كتاب، نيازمند زمينه ها و مقدماتى فكرى و عملى كه از روى انديشه و اراده انجام گيرد. نخست بايد مؤلف، مطالب كتاب را در ذهن خود تنظيم كند و سپس آن ها را با قلم روى كاغذ بياورد. آن گاه حروف چين چاپخانه حروف آن را مطابق نوشته مؤلف روى اسلوب فنى تايپ كند، و پس از صفحه آرايى و تهيه فيلم و زينگ و چاپ،در كارگاه صحافى تجليد و منتشر گردد. هرگز نمى توان گفت: انفجارى در چاپخانه رخ داد و اين كتاب چاپ گرديد.
و آيا مى توان احتمال داد كه وجود اين كتاب معلول هماهنگى تصادفى ذرات مركب و يا به هم پيوستن حروف در سايه يك عامل تصادفى است؟ هرگز.
7. وارد كلاس مى شويم، يك فرمول رياضى كه بر تخته سياه نوشته شده توجه ما را به خود جلب مى كند. آيا در اين موقع فكرى جز اين در ذهن ما پديد

صفحه 71
مى آيد كه يك آشناى به مسائل رياضى اين فرمول را بر روى آن تخته نوشته است، آيا احتمال مى دهيم كه آن فرمول در اثر اجتماع تصادفىِ ذرات گچ بر روى تخته سياه به وجود آمده باشد؟
8 . آيا كسى مى تواند ادعا كند كه يك قمر مصنوعى كه در فضا و در مدار زمين مى گردد، طى يك تصادف به وجود آمده باشد و در اين كار نه انديشه اى به كار رفته باشد و نه سازنده دانايى داشته باشد؟
9. رايانه هايى كه در مؤسسه هاى بزرگ، وظيفه صدها كارمند حسابرس را انجام مى دهند، شاهد گوياى ماست، زيرا هرگز نمى توان آن را مصنوع تصادف كور و كر دانست و تصور كرد اجزاى داخلى آن ها بدون مداخله يك طراح باهوش، خود به خود در جاى خود قرار گرفته است.
10. ما از اين نمونه ها مى گذريم نظرى بر محيط زندگى خود مى افكنيم و به اطاقى كه در آن زندگى مى كنيم و در آن چيزهايى از قبيل صندلى، بخارى، فرش، قفسه و كتاب قرار دارد توجه مى كنيم، آيا مى توان گفت كه اين همه وسايل زندگى تصادفاً به وجود آمده است، آيا كوچك ترين ترديدى داريم كه هر كدام از آن ها سازنده اى دانا و عاقل داشته است؟
اگر عقل و خرد در اين موارد به طور قطع و يقين داورى مى كند كه هر مصنوعى كه در وجودش نظم و ترتيب ديده شود قطعاً سازنده و پديدآورنده هوشمند و دانايى داشته است در اين صورت همان عقل و خرد درباره جهان آفرينش ـ كه پر از طرح هاى بى شمار مستقل و در عين حال مربوط به هم مى باشد و هر كدام به نوبه خود صدها بار از نوشته و يا يك ماشين تحرير و يا ماشين حساب و اتومبيل و سفينه فضانورد و مغز الكترونيك پيچيده تر و حيرت انگيزتر است ـ همان داورى و قضاوت را خواهد كرد و با صداى بلند خواهد گفت: «جهان را خالقى باشد خدا نام»

صفحه 72
درس 9
جلوه هاى نظم در جهان بالا
گستردگى جهان آفرينش، بالاتر از آن است كه با متر، كيلومتر وفرسنگ اندازه گيرى شود و تعداد اجرام آسمان بيش از آن است كه بتوان آن را با ارقام معمولى بيان كرد. از اين رو بشر براى بيان فاصله بين ستارگان به مقياس ديگرى پناه برده و آن سرعت سير نور است كه در هر ثانيه مسافت سيصد هزار كيلومتر را طى مى كند.
هنگامى تعجب ما بيشتر خواهد شد كه دريابيم خورشيد ما ستاره اى است در مجموعه اى بزرگ از ستارگان به نام «كهكشان» كه در اين كهكشان، ميليون ها ستاره وجود دارد.
تازه كهكشان ما با اين منظومه شمسى ميليون ها ستاره آن، خود يك كهكشان از ميليون ها كهكشانى است كه در جهان وجود دارد و هيچ كس رقم آن را نمى داند، زيرا هرگاه تلسكوپ نيرومند و تازه اى ساخته مى شود كهكشان هاى بيشترى كشف مى گردد و برخى از آن ها به قدرى دورند كه نور آن ها ميليون ها سال طول مى كشد تا به زمين برسد.
فاصله دو قطر كهكشان ما به قدرى است كه «نور»، آن را در حدود دويست تا سيصد ميليون سال طى مى كند.

صفحه 73
به قول يكى از دانشمندان، آنچه كه ما امروز تسخير فضا مى ناميم، در برابر عظمت جهان بالا، درست مانند اين است كه پروانه ظريفى روى برگ درخت عظيمى نشسته باشد كه هزاران شاخه و ميليون ها برگ دارد و در ميان جنگل انبوه و بى پايانى واقع شده كه صدها فرسنگ طول دارد. آن گاه، پروانه تصميم بگيرد از آن برگ به روى برگ ديگرى كه مجاور آن است پرواز كند، برگ اول، «زمين ما»، برگ دوم «ماه» است و آن شاخه همچون منظومه شمسى، و آن درخت، كهكشان، كه منظومه شمسى ما جزئى از آن است و آن جنگل، جهان هستى است و در حقيقت دانشمندان نجوم مانند مسافرانى هستند كه در جنگل گردش مى كنند. ستارگان اين جنگل را تشكيل مى دهند و همان طور كه هر جنگل محدود است. تعداد ستاره ها نيز محدود است اما تعداد آن چقدر است؟ جديدترين تخمين هايى كه زده شده است تعداد ستارگان را در حدود چهل ميليارد نشان مى دهد.
بشر در برابر اين اجرام عظيم و وسعت خارج از وصف و بيان، چنان خود را متحير و كوچك مى بيند كه از فرط حقارت سربزير مى افكند. بنابراين روشن است كه صفحات يك كتاب ناتوان تر از آن است كه بتواند گوشه اى از اين نظام به ظاهر نامتناهى را بيان كند، ولى به مضمون:
آب دريا را اگر نتوان كشيد *** هم به قدر تشنگى بايد چشيد
مى توان گوشه هايى از نظام منظومه شمسى را در آثار علمى منعكس كرد و از اين رهگذر به عظمت علم و قدرت بى پايان آفريننده آن آگاه شد.
خورشيد ما در منظومه
اين كره آتشين منبع اسرارآميزى است كه شگفتى هاى آن در وهم و فكر انسان نمى گنجد، اينك به برخى از اسرار اين مشعل فروزان و عجايب

صفحه 74
آفرينش آن كه همگى حاكى از قدرت علم و حكمت آفريننده آن است
اشاره مى كنيم:
حجم خورشيد 000/391/1 برابر حجم زمين است، يعنى اگر زمين باندازه 000/391/1 برابر از نظر حجم بزرگ شود، تازه به اندازه خورشيد خواهد شد و اگر با حجم كره زمين آشنا باشيم عظمت حجم خورشيد براى ما روشن تر خواهد شد. حجم كره زمين، هزار و هشتاد و سه ميليارد و سيصد و بيست ميليون كيلومتر مكعب است.
وزن خورشيد
دانشمندان بر پايه اصول علمى توانسته اند وزن خورشيد را معين كنند و سرانجام به دست آورده اند كه وزن خورشيد و به اصطلاح فيزيك دانان، «جرم»آن 330 هزار برابر زمين است.
همان گونه كه گفته شد حجم خورشيد 000/391/1 برابر حجم زمين است، ولى وزن آن 000/330 برابر زمين مى باشد، علت اين اختلاف اين است كه وزن مخصوص خورشيد كه به حالت گاز است از وزن مخصوص زمين سبك تر مى باشد.
درجه حرارت خورشيد
درجه گرماى سطح خورشيد تقريبا يازده هزار درجه «فارنهايت» است، ولى حرارت مركزى آن هفتاد ميليون درجه «فارنهايت» تخمين زده مى شود. از اين كانون حرارت، هر ثانيه 4 ميليون و هر دقيقه 240 ميليون تن، انرژى به صورت نور و حرارت به سوى فضا منتشر مى گردد.
عقل در عظمت اين كانون نور و حرارت، متحير و مبهوت است با اين كه

صفحه 75
ميليون ها سال است كه اين كره فروزان، در حال اشتعال و پخش نور و حرارت است، هنوز قدرت و توانايى آن به قوت خود باقى است.
اين كره فروزان، به سان كارخانه اى است كه در هر ثانيه، چهار ميليون تن انرژى توليد مى كند و در نتيجه به كليه اعضاى منظومه خود، از «عطارد» گرفته تا «پلوتون»، با تمام اقمار كوچك و بزرگ آن ها روشنايى و حرارت مى بخشد و به شش هزار ميليون كيلومتر كه شعاع فرمانروايى آن است، روشنى و گرمى مى دهد و زمين ما كه از نظر فاصله، سومين سيّاره آن است، مقدار مختصرى از اين انرژى توليد شده را دريافت مى كند.
سن خورشيد
آخرين فرضيه درباره عمر خورشيد اين است كه عمر خورشيد مانند برخى از همسايه هاى آن از چهار هزار تا پنج هزار ميليون سال تخمين زده مى شود.
حركت خورشيد
دانشمندان اين رشته پس از كاوش هاى بسيار پى بردند كه خورشيد مانند زمين به دور محور خود مى گردد و هر دور آن تقريباً 25 روز طول مى كشد. خورشيد به دور محور خود به همان سمتى مى چرخد كه زمين به دور خورشيد حركت مى كند اين حركت را حركت وضعى خورشيد مى نامند.
خورشيد حركت انتقالى نيز دارد. و طبق تحقيقات دانشمندان، منظومه شمسى ما با سيارات و اقمار آن به سوى نقطه شمال با سرعت 5/19 كيلومتر در هر ثانيه در حركت است.
خورشيد حركت سومى هم دارد و آن حركت به دور مركز كهكشان است.
هر كهكشانى مركب از ميليون ها ستاره است كه همگى بر گرد كهكشان در

صفحه 76
حال حركت هستند، و سرعت حركت آن ها يكسان نيست، بلكه نسبت به نزديكى و دوريى كه از مركز دارند سرعت آن ها تفاوت مى كند.
خورشيد ما جزو مجموعه كهكشان ماست، و بسان ساير ستارگان اين كهكشان با سرعت 972 هزار كيلومتر در ساعت گرد مركز كهكشان مى چرخد و مدار گردش خورشيد به قدرى وسيع است كه در 220 ميليون سال يك بار اين مدار را طى مى كند.
شايد همين مقدار درباره عظمت خورشيد و فعاليت هاى ثمر بخش آن كافى باشد. اكنون درباره سيارات اين منظومه به ترتيب فاصله اى كه با خورشيد دارند به طور اجمال سخن مى گوييم:
1. عطارد
عطارد نزديك ترين سياره به خورشيد است و در فاصله 58 ميليون كيلومترى خورشيد قرار گرفته است. از آن جا كه سيارات در يك مدار بيضى شكل به دور خورشيد حركت مى كنند فاصله هر يك با خورشيد در همه اوقات يك سان نيست و فاصله هاى آن ها نسبت به خورشيد در حال نوسان است و حداكثر
و حداقل دارند; حداكثر فاصله عطارد از خورشيد هفتاد ميليون كيلومتر
و حداقل آن چهل و شش ميليون كيلومتر و حد متوسط آن 58 ميليون كيلومتر
است.
يك سوى اين سياره هميشه رو به آفتاب است و به همين دليل، يك طرف آن مانند جهنم، گرم و سوزان و طرف ديگر مانند نواحى قطبى، سرد و منجمد است. علت اين كه اين سياره كمتر به چشم مى خورد اين است كه طلوع و غروب آن با طلوع و غروب خورشيد همراه است. از اين نظر كمتر خود را نشان مى دهد ولى باوجوداين در برخى از روزهاى سال با چشم غير مسلح در افق ديده مى شود.

صفحه 77
اين سياره در مدت 88 روز به دور محور خويش و به دور خورشيد مى چرخد و به عبارت ديگر عطارد درست در همان مدت كه به دور خورشيد مى گردد، يك بار به دور خودش نيز مى چرخد.
چون عطارد نزديك ترين سياره به خورشيد است در مدار كوچك تر،
اما سريع تر در حال گردش مى باشد و مسير آن در هر ثانيه 5/47 كيلومتر
مى باشد.
2. زهره يا ستاره سحرگاهى و شامگاهى
زهره سياره اى است كه در اصطلاح ستاره شناسان و دانشمندان علم نجوم و هيئت «خواهر زمين» ناميده مى شود و در عين حال اين دو خواهر درست هم ديگر را نمى شناسند، زيرا بر اثر بخار يا غبار غليظى كه اطراف زهره را پوشانيده است، هنوز خصوصيات آن درست روشن نيست.
زهره در مدارى ميان زمين و عطارد به دور خورشيد مى گردد.
زهره را با درخشندگى خاصى كه دارد پس از غروب آفتاب در غرب آسمان و پيش از طلوع آفتاب در شرق آسمان مى بينيم و با توجه به اين كه اين ستاره در دو محل مشاهده مى شود، در گذشته يونانى ها تصور مى كردند كه دو ستاره است و آن رابه دو نام مى ناميدند در صورتى كه يك ستاره است كه گاهى به آن، ستاره شامگاهى و گاهى ستاره صبحگاهى مى گويند.
زهره را از اين نظر خواهر زمين مى نامند كه از جهاتى به زمين شباهت دارد، زيرا حجم آن 97% زمين و وزن آن 82% آن و قوه جاذبه آن به اندازه 9% جاذبه سطح زمين است.
زهره در مدت 224 روز و شانزده ساعت و 48 دقيقه يك بار به دور خورشيد مى گردد.

صفحه 78
3. كره زمين يا ميهن مسكونى
اطلاعات بشر درباره كره زمين بيش از كرات ديگر است و در نظر
خاكيان، كره زمين بزرگترين جهانى است كه بشر ديده به آن گشوده
است، ولى در نظر دانشمندان، اين كره در برابر كرات ديگر، بسيار كوچك
است.
زمين كره اى است كه مانند كرات ديگر به آزادى در فضا در حال گردش است. اين كره در فاصله 150 كيلومترى خورشيد قرار دارد و در مدت 365 روز و پنج ساعت و 48 دقيقه و چهل ثانيه با سرعت 8/29 كيلومتر در ثانيه به دور خورشيد مى گردد.
حداكثر فاصله زمين از خورشيد 152 ميليون كيلومتر و حداقل آن 147 ميليون كيلومتر است.
جوّ زمين با گازهايى به ضخامت هشتصد كيلومتر بسان زرهى، زمين را از شرّ بيست ميليون سنگهاى آسمانى كه در شبانه روز با سرعتى در حدود پنجاه كيلومتر در ثانيه با جوّ زمين بر خورد مى كنند، حفظ مى كند.
4. سيّاره مريخ
سياره اى كه در اين عصر بيش از پيش توجه دانشمندان شرق و غرب را به خود متوجه كرده و تلاش هاى پى گيرى براى كشف رموز و اسرار آن صورت مى گيرد، سياره مريخ است. علت اين تلاش و توجه اين است كه پس از كره زمين، شرايط حيات در سياره مريخ بيش از سيارات ديگر فراهم است، از اين رو، تا كنون عكس هاى زيادى از اين سياره گرفته شده و وجود حيات نباتى و گياهان و غيره در آن به صورت يك امر قطعى درآمده است.

صفحه 79
كره مريخ 228 ميليون كيلومتر با خورشيد فاصله دارد و در مدت 677 روز با سرعت 24 كيلومتر در ثانيه يك بار به دور خورشيد مى گردد.
مريخ بسيار به زمين شبيه است. شبانه روز مريخ مانند زمين است و با كمى اختلاف، در مدت 24 ساعت و 37 دقيقه يك بار به دور خودش مى چرخد. در مريخ مانند زمين چهار فصل وجود دارد، ولى مدت فصول آن دو برابر فصل هاى كره زمين است.
مريخ نيمى از نور و حرارتى را كه زمين از خورشيد مى گيرد از آن اخذ مى كند، بر همين اساس هواى اين سياره از زمين سردتر است، حداكثر حرارت آن در تابستان از 27 درجه سانتى گراد تجاوز نمى كند و در زمستان به 58 درجه زير صفر مى رسد.
5 . مشترى
مشترى بزرگ ترين سياره منظومه شمسى است كه در مدارى تقريباً به شكل دايره در خارج از مدار مريخ و در فاصله 741 ميليون كيلومترى قرار دارد. قطر آن 148 هزار كيلومتر، يعنى يازده برابر قطر زمين و سطح آن 150 برابر از زمين بزرگ تر است.
مشترى در مدت يازده سال و 315 روز با سرعت سيزده كيلومتر در ثانيه به گرد خورشيد مى گردد و در مدت نه ساعت و 55 دقيقه و 41 ثانيه حركت وضعى آن انجام مى گيرد.
6. سياره زحل (كيوان)
اگر مسافرت خود را ادامه دهيم، پس از مشترى به سياره درخشان ديگرى كه «زحل» نام دارد مى رسيم. به نظر بابلى ها و يونانى ها زحل آخرين ستاره منظومه

صفحه 80
شمسى بود، چون سياراتى كه از خورشيد دورترند آن قدركم نورند كه با چشم غير مسلح ديده نمى شوند، ولى پس از اختراع تلسكوپ معلوم شد كه زحل آخرين مرز اقليم نظام شمسى نيست و قلمرو حكومت خورشيد بيش از آن است كه تصور مى كردند.
زحل سياره اى است كه نه برابر زمين قطر دارد و در نتيجه، حجم آن هفتصد برابر زمين است، ولى از آن جا كه زحل از ماده كم وزنى تشكيل شده است، وزن آن بيش از صد برابر كره زمين نيست.
7. اورانوس
اين سياره در سال 1781 ميلادى به وسيله «هرشل» كشف گرديد و قلمرو حكومت آفتاب را از 1428 ميليون كيلومتر تا 2873 ميليون كيلومتر گسترش بخشيد. اين سياره از نظر بزرگى كمتر از مشترى و زحل نيست، حتى گاهى با چشم عادى مى توان آنرا ديد، حركت انتقالى اورانوس به دور خورشيد در مدت 84 سال و هفت روز به سرعت 6700 متر در ثانيه و حركت وضعى آن در مدت ده ساعت و هشت دقيقه انجام مى گيرد.
8 . نپتون
اين سياره به وسيله دو دانشمند «لو وريه» فرانسوى و «گاله» منجم رصد خانه برلن كشف گرديد.
اين سياره در فاصله 4500 ميليون كيلومتر از خورشيد قرار دارد. و مدار عظيم انتقال خود را در مدت 164 سال و 280 روز مى پيمايد، يعنى هر يك از چهار فصل آن چهل سال طول مى كشد و در مدار وضعى خود در مدت پانزده ساعت و چهل دقيقه يك بار به دور خود مى گردد.

صفحه 81
9. پلوتون
اين سياره آخرين سياره كشف شده منظومه شمسى ماست كه در اوايل سال 1930 ميلادى به وسيله يك دانشمند آمريكايى كشف گرديد. اين سياره نهمين سياره منظومه شمسى است و نسبت به زمين در حدود چهل برابر از خورشيد دورتر است و با كشف آن، قلمرو منظومه شمسى از چهار ميليارد و 500 ميليون كيلومتر به پنج ميليارد و 920 ميليون كيلومتر افزايش يافت; زيرا فاصله متوسط اين سياره از خورشيد به همين اندازه است. اين سياره در مدارى بيضى شكل در مدت 250 سال به گرد خورشيد مى گردد.
هرگز نمى توان گفت كه اين سياره آخرين سياره منظومه شمسى است، بلكه دانشمندان احتمال مى دهند كه پلوتون يكى از چند سياره اى باشد كه ساكن سرحد اين منظومه، در گوشه هاى تاريك و نيمه تاريك آسمان باشد.
بنابراين بايد گفت: منظومه شمسى، ما را به يك نظم وسيع و گسترده، در خلقت كرات آسمانى رهبرى مى كند، به طورى كه هر گوشه اى از آن، گواه روشنى بر دخالت انديشه، تدبير، علم و حكمت در آفرينش آن هاست و هرگز عقل و خرد باور نمى كند كه اين نظام بديع و شگفت انگيز، بدون دخالت علم و حكمت و قدرت به وجود آمده باشد و هيچ فرد با انصاف و خردمندى نمى تواند اين نظام حكيمانه و اين محاسبات دقيق و خارج از مرز فكر بشر را مولود تصادف و اتفاق بداند.
همگى مى دانيم كه دانشمندان بر پايه اطلاعات وسيعى كه از حركات انتقالى و وضعى اجرام كيهانى دارند، از صدها سال پيش مى توانند تمام اوضاع نجومى را پيش بينى كنند و طلوع و غروب سياره ها و زمان خسوف و كسوف ماه و خورشيد را تعيين نمايند، آيا اين گونه پيش بينى هاى دقيق، جز در پرتو آگاهى از

صفحه 82
نظم حاكم بر اجسام آسمانى است؟ و جز نتيجه حركات منظم و حساب شده آن هاست؟
حركات اين اجرام آن چنان منظم و دقيق است كه بسا مشاهده اختلالى در حركت يك سياره، موجب كشف وجود سياره ديگرى شده است.
مثلاً پس از كشف «اورانوس»، ستاره شناسان به محاسبه مدارى آن پرداختند و انحرافى در مدار حركت آن احساس كردند، يعنى حركت سياره را از آن اندازه كه بايد باشد كندتر يافتند و همين مطلب سبب شد كه آن دانشمند فرانسوى گزارشى به شرح زير به محافل علمى ارائه دهد و بگويد:
به نظر من سياره ديگرى كه هنوز كشف نشده است آرامش اورانوس را به هم زده و اختلالى در حركت آن پديد آورده است.
اين دانشمند با محاسبه علمى، مكان آن سياره را معين كرد و پس از مدتى دانشمند آلمانى ديگرى به نام «گاله» همين سياره را به نام «نپتون» در مكانى كه او تعيين كرده بود كشف كرد. و سياره ديگر كه نامش «پلوتون» است نيز سرگذشت مشابهى دارد.
اين چنين پيش بينى هاى دقيق، علتى جز حركت حساب شده اين اجرام آسمانى و محاسبات ظريفى كه در حركات آن ها وجود دارد، ندارد.
آيا با كشف اسرار حاكم بر نظم منظومه شمسى، كاوش درباره نظم اجرام آسمانى به پايان مى رسد، يا اين كه بشر پس از رسيدن به اين دستاوردها خود را در آستانه جهان هاى وسيع تر و عظيم ترى مشاهده مى كند؟ جهانى كه مملو از ميلياردها منظومه و ستاره فروزان و شناور در فضاست و نظام شمسى ما در برابر آن بسان مرواريدى است در قعر اقيانوس بى كرانه.
اگر بشر با بال هاى علم و دانش قدرى از منظومه شمسى فراتر رود و به عظمت ميلياردها ستاره، كهكشان و سحابى خيره گردد و بر گوشه اى از اين نظام

صفحه 83
بديع واقف و آگاه شود در برابر آفريننده اين نظام و پديدآورنده اين اجرام، سر تعظيم فرود مى آورد و موضوع تصادف و اتفاق را كه به گفته برخى از بى خردان مبدأ نظام هستى پنداشته شده، جز افسانه كودكانه و بچه گانه چيزى نخواهد پنداشت.

صفحه 84
درس 10
دلايل درخشنده توحيد در وجود انسان
براى شناسايى «انسان» رشته هايى پايه گذارى نموده و از زاويه اين دانش ها، بشر توانسته است به گوشه هايى از اسرار وجود خود آگاه گردد. بدن انسان آن چنان اسرارآميز است كه هر عضوى از اعضاى آن مى تواند راهنماى ما به سوى جهان ديگر باشد، زيرا به راستى در هر عضوى از اعضاى او، دنيايى از اسرار توحيد نهفته است.
اين اسرار را مى توان در امور زير جستوجو كرد:
1. ساختمان اسرارآميز سلول هاى بدن انسان كه خود،اجزاى ساختمان بدن هستند;
2. دستگاه گوارش كه آبدارخانه و آشپزخانه بدن به شمار مى رود;
3. دستگاه گردش خون كه مسئول پخش سريع غذاى اين ساختمان است;
4. دستگاه تنفس كه تصفيه خانه خون بدن است;
5 . دستگاه مغز و اعصاب كه ستاد كل فرماندهى بدن مى باشد;
6. چشم، گوش، بينى و... كه شبكه آگاهى و سازمان اطلاعاتى مغز محسوب مى گردد;

صفحه 85
7. ساير اعضاى بدن انسان.
سازمان هر يك از دستگاه هاى شگفت آور، ما را به وجود آفريدگارى دانا، توانا و حكيم رهبرى مى كند، و ما نداى دل نشين توحيد و آهنگ روح پرور خداشناسى را از هر عضوى از اعضاى بدن خويش، بلكه هر ذره اى از ذرات آن به گوش دل مى شنويم و هرگز عقل و وجدان باور نمى كند كه اين نظام بديع كه شناسايى دقيق هر قسمت از آن نياز به مطالعه عميق و برخوردارى از اطلاعات تخصص دارد، به طور تصادفى به وجود آمده باشد.
چگونه مى توان باور نمود كه مردمك چشم ما كه از نه ورقه جداگانه تشكيل يافته و قطر مجموع آن ها بيش از قطر يك ورقه كاغذ نيست، خودبه خود و بدون قدرتى دانا و توانا جامه وجود به خود پوشيده باشد.
آيا مى توان گفت: دستگاه هاضمه كه تاكنون در اسرار آن صدها كتاب نوشته اند و هرسال چيزهاى تازه اى درباره آن كشف مى شود و در طول عمر به صورت يك آزمايشگاه دقيق كار مى كند از روى تصادف به وجود آمده است؟
كرسى موريسن مى گويد:
ما معمولا مقدارى غذاى متنوع را به صورت مواد خام در اين آزمايشگاه مى ريزيم و هيچ گاه به فكر آن نيستيم كه اين دستگاه چگونه مى چرخد و فعل و انفعال شيميايى در جهازهاضمه با اين مواد خام چه معامله اى مى كند، ما مقدارى گوشت، سبزى، حبوبات، نان مى خوريم و آن ها را با مقدارى آب فرو مى بريم و گاهى نيز به عنوان دارو مواد گوگردى و عصاره هاى نباتى را مصرف مى كنيم، آن وقت معده ما از ميان اين همه مواد غذايى آنچه را كه مفيد مى داند انتخاب مى كند و آن را با مواد شيميايى اى كه خود توليد كرده است خمير و آسياب مى كند، سپس مواد زايد آن را دفع مى نمايد و بقيه را به «پروتئين» تبديل كرده و به مصرف سلول هاى بدن مى رساند.

صفحه 86
سپس اين دانشمند مى گويد:
معده، چربى و مواد ضرورى ديگر را ذخيره مى كند تا انسان در موقع بى غذايى از گرسنگى تلف نشود، و همه اين اعمال بدون آن كه انسان كوچك ترين توجهى به آن داشته باشد يا درباره آن فكر كند انجام مى شود.
موادى كه در اين آزمايشگاه شيميايى تجزيه و تركيب و تهيه مى شود، بيش از موادى است كه آزمايشگاه هاى مصنوع دست بشر مى تواند تهيه كند، از مواد و مصالحى كه به اين آزمايشگاه مى رسد متجاوز از يك ميليون نوع ذرات مختلف تهيه مى شود.
قلب يا مركز گردش خون يكى از اسرارآميزترين دستگاه هاى بدن است. اين دستگاه در ميان دو دژ محكم (استخوان هاى پشت و قفسه سينه) و در وسط دو شش، سمت چپ قرار دارد و به وسيله سرخ رگ ها و سياه رگ هاى بزرگ آويزان است كه با باز و بسته شدن خود، خون هاى كثيف را كه از سياه رگ ها وارد آن مى گردد به وسيله اكسيژنى كه از شش ها مى گيرد تصفيه مى كند و سپس آن را به سراسر بدن مى فرستد. اين تلمبه خودكار تقريبا گلابى شكل است و حجم آن به قدر يك مشت بسته بيشتر نيست، ولى آن چنان قدرتمند و نيرومند است كه در هر دقيقه هفتاد بار باز و بسته مى شود، و در مدت سى سال بيش از يك ميليارد بار اين عمل تكرار مى شود، در صورتى اگر اين عضو آهن يا پولاد و سنگ بود هرگز تاب چنين عمل سنگينى را نداشت.
آيا به راستى پيوند قلب پيچيده تر است يا ساختمان خود قلب؟ پيوند قلب در برابر اصل ساختمان آن مانند اين است كه لامپى را از سرپيچى باز كنيم و به جاى ديگر بزنيم، چنين عملى نسبت به ساختن اصل لامپ بسيار ساده و بى ارزش است. جايى كه پيوند قلب به علم، دانش، عقل، هوش، طرح و نقشه نياز دارد، طبيعى است كه ساختن خود قلب به سازنده اى دانا و توانا نيازمند است.

صفحه 87
لوله كشى يك شهر يا يك مؤسسه و حتى خانه محقر و كوچك نياز به نقشه و هندسه دارد، سراسر بدن ما به وسيله رگ ها و مويرگ هايى كه به مراتب از مو نازك تر و ظريف تر است لوله كشى شده و خون با يك گردش سراسرى خود كه در هر دقيقه دو بار انجام مى گيرد، بيش از ده بيليون ميليارد سلول بدن انسان را شستوشو مى دهد و خود در پيچ و خم هاى تاريك اعضاى بدن حتى در لابه لاى طبقات حساس مغز و پرده هاى ظريف چشم جريان پيدا مى كند و غذاى لازم هر عضوى را به آن مى رساند.
آيا مى توان گفت كه چنين دستگاه ظريف و بديعى كه تصور آن از توانايى انديشه بشر بيرون است، آفريدگارى عالم و توانا ندارد و مصنوع تصادف است؟
مغز از اسرارآميزترين اعضاى بدن انسان است و اطلاعات بشر از اين كانون اسرار و نحوه فعاليت آن بسيار اندك است.
از ميان جانوران، تنها انسان است كه در پرتو رشد قواى دماغى مى تواند تعقل كند و از مسئله اى بر مسائل بى شمارى ديگر استدلال نمايد، در حالى كه شعور حيوانى چنين نيست و شعور آن يك نواخت است، يعنى امروز، مورچه همان كار را انجام مى دهد كه نسل ديرينه او انجام مى داده است. اصول خانه سازى او از روز نخست تا كنون يك نواخت بوده و هست و به قول برخى، شعور حيوانى بسان نوايى ساده است كه از نى بر مى خيزد و در عين لطافت و زيبايى بسيار محدود است، برخلاف شعور انسان كه دايره فعاليتش بسيار وسيع و گسترده است.
هنگامى به عظمت مغز پى مى بريم كه بدانيم مغز، حس و حركت بدن انسان را حتى حركت هاى غير ارادى آن مانند هضم غذا را به عهده دارد و بارزترين اثر موجود زنده همان احساس و حركت است و مركز هر دو، مغز است.
رشته هاى اعصاب كه در سرتاسر بدن وجود دارد، هر اطلاعى كه از خارج بر اثر تأثير عوامل داخلى و خارجى دريافت نمودند فوراً به مغز مخابره مى كنند.

صفحه 88
گذشته از اين، حواس پنج گانه، ماموران آگاهى و اطلاعات مغز به شمار مى روند و هر حادثه اى كه در محيط آن ها رخ دهد، فوراً به مغز خبر مى دهند، و قدرت اخذ و دريافت اين مركز به اندازه اى زياد است كه همه گزارش هاى مختلف را يك جا دريافت مى كند و هرگز دچار اشتباه نمى شود و به هريك، فرمان لازم را صادر مى كند; يعنى در حالى كه چشم، صور مناظر اشيا را مخابره مى كند گوش صدا را از طريق شبكه گوشى گزارش مى دهد.
قسمت حافظه و بايگانى مغز از عجايب آفرينش است. مجموع خاطرات انسان به صورت منظم در نقطه كوچكى بايگانى گرديده و با يك مراجعه، پرونده مورد نظر را از لابه لاى ميليون ها پرونده بيرون مى كشد، چه بسا در مغز يك دانشمند يك كتاب خانه اى بزرگ در نقطه اى كوچكى جاى گرفته است.
مقايسه اى ميان مغز يك انسان و مغز الكترونيكى
مغز الكترونيكى از عجايب صنعت به شمار مى رود، زيرا با نصب آن در يك مؤسسه مى توان از صدها كارمند حساب دار بى نياز شد. و به وسيله آن هزاران برگه امتحانى كنكور سراسر را بدون كوچك ترين اشتباهى تصحيح كرد. اگر نام كشتى معينى را روى كارت هاى مخصوصى بنويسند و به اين ماشين بدهند در مدت كوتاهى تمام مشخصات آن را مانند مقدار ظرفيت كامل، مقدار سوخت، نوع ساختمان و حتى نام ناخداى آن را ماشين كرده تحويل مى دهد. اگر به اين ماشين دستور دهند كه نقشه فلان جزيره را بكشد فوراً نقشه زيبا، دقيق و صحيح با بيان تمام مشخصات در چند نسخه تهيه و تقديم مى كند.
اين اعجوبه صنعت، با اين عظمت تنها از عهده سؤالى بر مى آيد كه قبلا مغز انسانى پاسخ آن را به صورت نوار تهيه كرده و در آن قرار داده باشد و اگر خصوصيات كشتى را بازگو مى كند به اين دليل است كه قبلا تمام خصوصيات آن

صفحه 89
در نوارى درج گرديده و به حافظه، ماشين سپرده شده است. هنگامى كه از او درخواست مى كنيم كه خصوصيات كشتى را بيان كند اين سؤال، نقطه خاصى از حافظه آن را تحريك مى كند و همان نوار به كار مى افتد، سپس خصوصيات كشتى را ـ كه قبلا به او سپرده شده بود ـ در اختيار ما مى گذارد.
ماشينى با اين عظمت و سرعت از خود ابتكار ندارد و تنها پرسش هايى را مى تواند پاسخ بگويد كه قبلاً در اختيار او گذارده اند; يعنى تنها مشكلى را مى تواند حل كند كه قبلاً در حافظه آن جاى داده باشند، واضح است كه عظمت اين مغز مصنوعى در برابر عظمت مغز انسان كه كانون ابتكار است بسار ناچيز مى باشد. در عين حال همين مغز الكترونيكى، بزرگ ترين درس توحيد و خدا شناسى را به ما مى دهد; زيرا جايى كه يك چنين مغز مصنوعى به مهندسان، و طراحان و دانشمندان بى شمارى نياز دارد، آيا مى توان گفت كه مغزهاى بزرگ انسان ها، به آفريدگارى دانا، توانا و حكيم نياز ندارد؟!
نشانه هاى توحيد در ساير جان داران
نظام شگفت انگيز سازمان وجودى هر نوع از جان داران مانند پستان داران، مرجان ها، اسفنج ها و تك سلولى ها ما را به وجود جهانى از علم، اراده و قدرت در ماوراى جهان آفرينش آن ها رهبرى مى كند، و هرگز انسان باور نمى كند كه اين نظام دقيق و دستگاه هاى پيچيده تغذيه، گوارش، ريه، تنفس، اعصاب، مغز و ابزار دفاعى، بدون خالق و سازنده اى دانا و توانا به وجود آمده باشد; خدايى كه نيازمندى هاى هر موجود زنده اى را در درون آن، فراهم نموده و يا به وسيله عوامل خارج تأمين كرده است.
بيان مشروح و گسترده هر يك از نظام هاى نهفته در بدن جان داران از توانايى ما بيرون است، و علوم طبيعى با پيشرفت هاى حيرت انگيز خود هنوز نتوانسته از

صفحه 90
رازهاى درونى انواع زيادى از حيوانات پرده بر دارد و در كتاب هاى علوم طبيعى اسرار و قوانين نظام هاى شگرف آن ها به طور اجمال بيان شده است. در حقيقت هر يك از كتاب هاى مربوط به علوم طبيعى مانند حيوان شناسى، زيست شناسى، تشريح، طب، گياه شناسى، حتى فيزيك و شيمى مى تواند بزرگترين راهنماى توحيد و خداشناسى باشد، زيرا در اين علوم درباره اسرار و قوانين آفرينش اين موجودات به طور روشن بحث مى شود، و علم جز راه يابى به سوى «نظام خلقت» و آگاهى بر گوشه اى از قوانين آفرينش چيزى نيست و هر قانونى كه كشف مى گردد روزنه تازه ترى به سوى مشاهده علم و قدرت آفريدگار جهان گشوده مى شود و در حقيقت پيشرفت علوم، موجب استوارى ايمان و درخشيدن مسئله خداشناسى است.
اسرار و قوانين آفرينش هر موجودى، اعم از جان دار و غيره مانند هر سكه، دو رو دارد، از نظر دانشمندان طبيعى يك سلسله نظام ها و قوانينى وجود دارد كه هستى آن موجود مادى، در گرو آن ها است، و اگر آن نظم و ترتيب به هم بخورد در هستى آن اختلال ايجاد مى گردد، ولى از نظر دانشمندان الهى دريچه اى است به سوى خدا، يعنى بزرگ ترين گواه است بر اين كه آفريدگار آن دانا، توانا و حكيم بوده است.
«كپلر» كه يكى از پايه گذاران نجوم جديد است مى گويد:
هر چه آگاهى ما بر خلقت و عظمت آسمان ها بيشتر باشد دين دارى ما عميق تر مى گردد.
و «آلبرت وينچستر» مى گويد:
هر كشف تازه اى كه در دنياى علم به وقوع مى پيوندد صدها مرتبه بر استوارى ايمان ما مى افزايد و وسوسه هاى نهانى را ـ كه كم و بيش در باطن معتقدات ما وجود دارد ـ از بين مى برد، و جاى آن را به افكار عالى خداشناسى و توحيدى مى بخشد.

صفحه 91
درس 11
دلايل توحيد در جهان نباتات
برهان نظم كه روشن ترين و همگانى ترين دليل خداشناسى و استوارترين گواه توحيد است اختصاص به اجرام كيهانى و يا وجود انسان و ساير جانداران ندارد.
ما مى توانيم با تشريح نظام جهان نبات و گياه و با محاسبه و اندازه گيرى نظم و دقتى كه در سراسر ساختمان نباتات حكومت مى كند به وجود آفريدگار دانا و توانا پى ببريم; زيرا همان طور كه در گذشته بيان كرديم نظام دقيق هرموجودى نشان مى دهد كه آفريننده آن دانا و تواناست.
تشكيلات مفصل و پيچ در پيچ يك سلول نباتى را با نظم شگفت انگيز آن گواه بر وجود خالق تواناى آن است، چه رسد به ساختمان نباتات كه هر يك از سلول هاى بى شمار تشكيل شده است.
نظم طبقات گوناگون يك سلول آن چنان دقيق و شگفت انگيز است كه همه دانشمندان جهان پس از تحقيق و كاوش در راه شناسايى اسرار سلول،
هنوز به رازهاى بخشى از ساختمان آن پى نبرده و در انتظار كشفيات تازه ترى هستند. از تشريح ساختمان نباتى كه بگذريم،موضوع رشد و توليد مثل و

صفحه 92
تقسيمات سلول در گياهان، حاكى از نظارت و مراقبت مقامى بالاتر و برتر بر اوضاع آن هاست.
ساقه، برگ و گل در نباتات به گونه اى زيبا و شگفت انگيز است كه هيچ نقاش و مجسمه ساز ماهر و چيره دستى نمى تواند تابلو يا مجسمه اى به زيبايى آن تهيه كند.
توليدمثل و ازدياد گياهان بسيار حساب شده و دقيق است همين موضوع مى تواند بزرگ ترين گواه بر وجود آفريدگارى دانا و توانا باشد. اين مطلب را با بيان ساختمان گل توضيح مى دهيم:
گل ها معمولا از چهار قسمت كه هر كدام وظيفه خاصى برعهده دارند تشكيل مى شوند:
1. كاسه گل، برگ هاى سبزى است كه غنچه گل را مى پوشاند;
2. جام گل، برگ هاى گل است كه عمل تنفس گياه را انجام مى دهد و به راستى قرار گرفتن و رنگ آميزى مختلف آن ها از آيات الهى و نشانه دخالت قدرتى بزرگ در پيدايش آن هاست;
3. نافه گل، در ميان گل ميله هايى به صورت پرچم هاى ظريفى مشاهده مى شود كه آن نافه گل مى گويند و در بالاى اين ميله ها بر آمدگى كوچك و زرد رنگى است كه آن را «بساك» مى نامند، و در ميان «بساك»كيسه خيلى كوچكى است كه دانه هاى «گرده» در آن قرار دارد كه به منزله «نطفه» است و بر اثر تلقيح آن با قسمت ماده، تخم گل به وجود مى آيد;
4. مادگى، بخشى است كه روى محور گل قرار دارد و در ناحيه فوقانى آن برآمدگى مخصوصى به نام «كلاله» وجود دارد كه سطح آن را ماده لزج و چسبناكى پوشانيده است و كار اين ماده چسبنده، نگاه دارى و جذب دانه هاى نر و كمك به رويش آن هاست.

صفحه 93
عمل لقاح بدين گونه صورت مى گيرد: بادها مىوزند، ميله هاى ظريف و لطيفى كه كيسه هاى «گرده» را با خود حمل مى كنند به رقص در مى آيند، كيسه هاى گرده گشوده مى شود، ذرات آن بر طَبق گل كه زير آن گسترده است پاشيده مى شود. دانه هاى گرده پس از عبور از طَبق گل، در بن گل با نطفه ماده آميزش كرده و تخم گل را تشكيل مى دهند.
آيا مى توان تصور كرد كه اين بزم با شكوه و اين تشكيلات حيرت انگيز كه هنوز بشر موفق به ساختن صورت ظاهرى آن نشده خود به خود به وجود آمده باشد؟
ما درباره نظام گل ها به همين اندازه اكتفا مى كنيم و طالبان تفصيل را به كتاب هاى گياه شناسى ارجاع مى دهيم و بحث را با سخنان يك زيست شناسى به پيان مى رسانيم.
وى مى گويد:
بوته شبدرى را كه در كنار جاده اى روييده، در نظر بگيريد. آيا تا كنون اين همه ماشين آلات شگرفى كه بشر ساخته است مى تواند با اين گياه خودرو برابرى كند؟
اين شبدر، خود ماشينى است شگفت آور و حيرت انگيز كه پيوسته رشد مى كند و هر روز هزاران نوع فعل و انفعال فيزيكى و شيميايى انجام مى دهد و همه آن ها تحت كنترل يك ماده «پروتو پلاسمى» كه تمام حيات طبيعى از آن تشكيل يافته قرار دارند.
اين ماشين زنده و عجيب، آفريده قدرت كيست؟ آيا جز اين است كه خداوند، موجود زنده را با استعداد توليد مثل آفريده است و اين استعداد در تمام انواع با تمام خواص و مشخصات از نسلى به نسل ديگر منتقل مى شود، و با اين صفات و مشخصات است كه ما هميشه مى توانيم «شبدر» را بشناسيم.
به نظر من اين شگفت انگيزترين قسمت «زيست شناسى» است كه تجليات قدرت خدايى را نمايان مى سازد; زيرا ما در برابر دنيايى قرار مى گيريم كه بى نهايت كوچك است; هسته اصلى تخم شبدر كه توليد مثل مى كند حتى چندين مرتبه كوچك تر از

صفحه 94
يك سلول است و تنها قوى ترين ميكروسكوپ ها مى تواند آن را تماشا كند. ولى اين ذرات بسيار ريز استعدادى دارند كه مى توانند در مواقع لزوم و البته بسيار نادر كيفيت اصلى خود را عوض كرده و نوعى تازه به وجود آورند كه از نسل هاى پيشين بهتر باشد.
متفكران و روشن فكران جهان مى دانند كه ايجاد قدرت توليد مثل در موجودات زنده و خلق استعداد تغيير در آن ها خود نشانه اى از حكمت و مشيت الهى است كه نشان مى دهد تمام موجودات زنده به سوى كمال مى روند.
در اين جا تشريح و توضيح برهان نظم كه همگانى ترين برهان خداشناسى است به پايان رسيد و در بحث آينده،اين برهان را از ديدگاه ديگرى پى مى گيريم.

صفحه 95
درس 12
بررسى برهان نظم از ديدگاه موازنه و كنترل
براى تكميل بحث هاى گذشته ناگزيريم كه برهان نظم را از ديد ديگرى
نيز مورد بررسى قرار دهيم و آن وجود «موازنه» در طبيعت است، كه به
يك معنا از شعبه هاى برهان نظم به شمار مى رود. مقصود از موازنه همان
تعادل است كه در جان داران و گياهان ديده مى شود، اين تعادل و موازنه
آشكارا دلالت مى كند كه اين جهان بر پايه حكمت بالغه اى آفريده شده
و آفريدگار، هر موجودى را در جاى خويش نيكو قرار داده است و به
گفته معروف:
جهان چون خدوخال و چشم و ابرو است *** كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست
اينك براى اثبات اين موازنه، نمونه هايى از آن را منعكس مى كنيم:
موازنه در آفرينش جان دار و گياه
آفرينش اين دو نوع از موجودات، آن چنان روى نقشه و محاسبه است كه وجود هر يكى مكمل وجود ديگرى است،به گونه اى كه اگر يكى از آن دو نبود

صفحه 96
ديگرى نيز در معرض زوال و فنا قرار مى گرفت. در اين باره «كرسى موريسن» مى گويد:
نمونه اول، به طورى كه همه مى دانيم زندگى نباتات و روييدنى ها وابسته به همان مقدار كم گاز كربنيكى است كه در هوا موجود است و با آن تنفس مى كنند. برگ نباتات در حكم ريه انسانى است كه در زير حرارت آفتاب، گاز كربنيك را به دو عنصر «كربن» و «اكسيژن» تجزيه مى كند و «اكسيژن» را در هوا رها مى سازد و «كربن» در تنه نباتات باقى مى ماند. نباتات، اكسيژنى را كه ما تنفس مى كنيم و بدون آن حتى پنج دقيقه نمى توانيم زيست نماييم به ما مى رسانند.
همه نباتات، رستنى هاى جنگل ها، بوته ها و خزه ها ساختمان اصلى وجودشان تركيبى از آب و كربن است. حيوانات، كربن و نباتات، اكسيژن دفع مى كنند و از اين رو اگر عمل يكى از اين موجودات متوقف مى ماند آن گاه يا حيوانات همه اكسيژن ها را مصرف مى كردند و يا نباتات كليه كربن ها را و چون موازنه به هم مى خورد نسل هر دو طائفه به سرعت رو به انقراض و زوال مى رفت.
اخيراً كشف شده است كه گاز كربنيك به مقدار اندك جزو ضروريات حيات حيوانى است، هم چنان كه كمى اكسيژن لازمه زندگى نباتات است.
نمونه دوم، حشرات مانند انسان داراى ريه نيستند و از مجراى لوله هايى كه در بدن آن ها قرار داده شده، تنفس مى كنند. وقتى حشره اى رشد مى كند و بزرگ مى شود لوله هاى او به همان تناسب بزرگ نمى شود و در نتيجه هيچ حشره اى نمى تواند از چند سانتى متر بزرگ تر شود و بال هاى بزرگ در آورد كيفيت ساختمان وجود حشرات و طريقه تنفس آن ها، هرگز حشره بزرگى به وجود نمى آورد. و همين تعادل مانع از آن مى شود كه حشرات بر سطح زمين مسلط شوند، اگر اين تعادل در كار نبود زندگى براى انسان ها امكان نداشت و انسان بى

صفحه 97
دفاع هرگز در برابر پشه اى به بزرگى شير يا عنكبوتى به اندازه پلنگ مقاومت نمى كرد.
نمونه سوم، در گذشته دريانوردان در طول مسافرت هاى متعدد به سبب خوردن غذاهاى نا سالم و كهنه دچار زخم هاى شديد جلدى مى شدند، بعدها معلوم شد كه شيره ليمو و نارنج علاج اين بيمارى ها است. مسافرين در آغاز از علت بروز اين مرض اطلاعى نداشتند.پس از گذشت يك قرن شخصى در «ماداگسگار» علاج قطعى آن را كشف كرد و اين زمانى بود كه در اين مدت، بسيارى از ملّاحان به سبب اين بيمارى از دنيا رفته بودند.جاى گفتوگو نيست كه بسيارى از بيمارى ها، مولود كمبود ويتامين در بدن است. بشر در اين كره خاكى قرن ها زندگى كرده بود و هرگز از اين ويتامين كه سرچشمه حياتى اوست اطلاعى نداشت و نمى دانست كه به زندگى او تعادل و توازن مى بخشد.
انسان قرن ها زندگى كرد و هرگز از خواص غده هاى «اندوكرين» اطلاع نداشت. اين غده ها به منزله آزمايشگاه هاى كوچكى هستند كه مهم ترين تركيبات شيميايى را در بدن انسان انجام مى دهند سرمنشأ نشاط و فعاليت هاى او مى شوند اگر اين ترشحات عجيب تعادل خود را از دست بدهند انسان دچار امراض سخت دماغى و بدنى مى شود.
اين موازنه ها و تعادل ها در طبيعت گواهى راستين بر وجود آفريدگارى مدبّر و داناست كه حافظ و نگاهبان نظم را در خود موجودات جهان قرار داده است.
ما اگر بخواهيم در اين موارد به شرح و بسط بپردازيم و موازنه و تعادل خلقت را در نباتات و حيوانات بيان كنيم، اين بحث به طول مى انجامد، از اين رو با ذكر نمونه ديگرى به اين بحث پايان مى دهيم.
نمونه چهارم، وزن تمام اجسام در حال انجماد سنگين تر مى شود جز آب كه در حال انجماد سبك تر مى گردد، از اين رو سبب زنده ماندن آبزيان و تعادل

صفحه 98
حيات مى شود، اگر وزن آب در حال انجماد سنگين تر مى شد يخ ها در قعر درياها و رود خانه ها فرو مى رفت و روى هم انباشته مى شد در نتيجه دريا به صورت توده اى جامد در مى آمدند; ولى اكنون بر اثر توقف روى سطح آب، مانع ازسرد شدن و يخ بستن طبقات زيرين آب مى شود و بدين وسيله حيوانات دريايى به سهولت مى توانند زير آب ها زندگى كنند و نيز خود يخ ها در فصل بهار به آسانى آب شوند.

صفحه 99
درس 13
راه يابى طبيعى موجودات زنده
دستگاه آفرينش حسّ «راه يابى» را در نهاد هر جان دارى گذارده است.
هنگامى كه موجود زنده چشم به جهان هستى مى گشايد، در پرتو الهام گيرى از يك قدرت مافوق به راه زندگى آشنا مى باشد و مى تواند به كمال خود و هدفى كه براى آن آفريده شده است برسد. اين برهانى است كه به معنايى وسيع تر از اين كه ما گفتيم از يكى از آيات قرآن مجيد كه متضمن گفتار حضرت موسى(عليه السلام) در برابر فرعون است استفاده مى شود.
هنگامى كه فرعون از موسى درباره خداى جهان پرسيد، موسى(عليه السلام) خداى جهان را چنين معرفى نمود:
( رَبُّنا الَّذِى أَعْطى كُلَّ شَىء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى );1
خداى ما خدايى است كه موجودات جهان را آفريد، سپس آن ها را به هدفى كه براى آن آفريده شده اند راهنمايى نمود.
اساس اين برهان را مسئله «راه يابى» و «هدايت تكوينى موجودات» تشكيل

1. طه، آيه 50 .

صفحه 100
مى دهد و از وجود چنين شعور مرموزى كه به اصطلاح قرآن «وحى و الهام» ناميده مى شود به الهام دهنده آن پى مى بريم، يعنى از اين نيروى مرموز و اين آشنايى به راه و رسم زندگى بدون اين كه در مكتبى تعليم ببيند، به الهام دهنده دانا و تواناى آن پى برده مى شود.
اينك مواردى چند از اين هدايت تكوينى و الهام غيبى كه در جهان جان داران وجود دارد از نظر شما مى گذرد:
1. مورچه
اگر به مورچه هايى كه در گوشه و كنار خانه شما زندگى مى كنند نگاهى بيفكنيد، غوغايى از زندگى و تمدن در ميان لانه هاى آن ها مشاهده خواهيد
نمود. اين حشره هنگامى كه سر از تخم در مى آورد، بدون راهنمايى هيچ
مربى و معلّمى به كليه نيازمندى هاى خود آشناست و راه برطرف كردن
نيازهاى خود را مى داند، مثلا در لانه سازى، تخم گذارى، جمع كردن دانه و به دو نيم كردن آن ها، و تغذيه از حيوانات اهلى ريز و... كاملا مهارت دارد تا آن جا كه گاه و بى گاه به تفريح پرداخته و مجالس انس و سرگرمى براى خود تشكيل مى دهد.
اين حشره به خصوصيات دانه ها و اين كه برخى را بايد دو نيم و برخى ديگر را مثلا چهار قسمت كند، آشناست و بدون كوچك ترين اخطار، كارهاى مربوط به زمستان را به خوبى انجام مى دهد، به همان گونه كه انسان ها مثلاً در تابستان براى ايام زمستان سوخت و آذوقه هاى مناسب تهيه مى كنند. طول لانه هاى اين حشره نسبت به منطقه هاى مختلف، متفاوت است گاهى در برخى از مناطق مانند استراليا بسيار بزرگ و طولانى است. اين حشره براى لانه خود در و پنجره مى گذارد و در مواقع گرما درها را باز و در فصل سرما آن ها را مى بندد.
Website Security Test