welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری صوت گالری تصویر گالری فیلم اخبار

نام کتاب : أُصول الفقه المقارن فيما لا نصّ فيه*
نویسنده :العلاّمة الفقیه جعفر السبحاني*

أُصول الفقه المقارن فيما لا نصّ فيه

صفحه 1
   
    فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج6

صفحه 2

صفحه 3
 
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى
(شيعه شناسى)
ج 6

صفحه 4

صفحه 5
بحث هاى آيت الله العظمى سبحانى   
 
فرهنگ عقايد
و
مذاهب اسلامى
 
جلد ششم
شيعه شناسى
نگارش:
عليرضا سبحانى
انتشارات مؤسسه ى امام صادق(عليه السلام)

صفحه 6
سبحانى ـ عليرضا، 1353 ـ
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى: بحث هاى آيت الله العظمى سبحانى / نگارش عليرضا سبحانى. ـ قم: مؤسسه امام صادق (عليه السلام)، 1390
ج 6
4ـ 486ـ357 ـ964ـ978ISBN:
كتابنامه به صورت زير نويس.
اين كتاب ترجمه و برگرفته از كتاب بحوث في الملل والنحل آيت الله العظمى جعفر سبحانى است .
1. اسلام ـ فرقه ها. 2. شيعه اماميه ـ عقايد.
3. شيعه ـ تاريخ. الف. سبحانى تبريزى، جعفر، 1308 ـ ب. موسسه امام صادق (عليه السلام). ج. عنوان ديگر شيعه شناسى.
1390 2س 2ف/ 239 BP   4172/297
اسم كتاب:    فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى/ج6
نگارش:    عليرضا سبحانى
چاپخانه:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشــر:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
تاريخ:    1390
تعداد صفحات:    660
چاپ:    اول
تعداد:   1000
صفحه آرايى:    مؤسسه امام صادق (عليه السلام)ـ محسن بطاط
            مسلسل انتشار661            مسلسل چاپ اول380
   
مركز پخش
قم ميدان شهدا، انتشارات توحيد
تلفن: 7745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
www.shia.ir
www.tohid.ir

صفحه 7
فهرست مطالب   

فهرست مطالب

   پيش گفتار   27
شيعه در گذرگاه تاريخ   27
   مقدمه   28
   شيعه در لغت   31
   شيعه در اصطلاح   31
فصل نخست
اوضاع اجتماعى در زمان رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)
   اوضاع اجتماعى زمان رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله)   35
   خطر سه جانبه   35
   راه نخست   38
   راه دوم   39
   راه سوم   40
فصل دوم
وظايف و شئون جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله)
   حوادث نوظهور   44

صفحه 8
   مشكل«عول»   44
   مسلمانان و صيانت دين از انحراف   45
   شيوه جانشينى در انديشه مردم عصر رسالت   48
فصل سوم
داورى هاى قرآن و سنت پيامبر در شيوه تعيين خليفه
   1. حديث «بدء الدعوة»   52
   2. حديث منزلت   53
   3. حديث غدير   55
      هدف از اجتماع در آن سرزمين چه بود؟   57
      پاسخ دو شبهه   59
فصل چهارم
داورى هاى قرآن و سنّت پيامبر درباره ولايت على(عليه السلام)
   مرجعيت فكرى و علمى اهل بيت(عليهم السلام)   60
   1. حديث ثقلين   60
   2. حديث سفينه   61
   3. حديث دوازده خليفه   62
   آيه ولايت   65
   پاسخ يك سؤال   68
   شبهه افكنى فخر رازى   69
   پاسخ:   71

صفحه 9
   قرائن ديگر   74
   شبهه دوم   76
   پاسخ   76
فصل پنجم
چرا ولايت على(عليه السلام) تحقّق نپذيرفت؟
1. مقاومت در برابر داورى هاى پيامبر   79
2. مخالفت در جنگ بدر   79
3. مخالفت در جنگ احد   80
4. مخالفت با صلح حديبيه   81
5. مخالفت با اعزام لشكر اسامه به سرزمين روم   82
6. مخالفت با نگارش نامه   83
تصرف در آموزه هاى اسلام   84
   1. تصرف در اذان صبح   84
   2. محروم كردن دختر پيامبر از ميراث   85
   3. قطع سهم «ذوى القربى»   86
   4. قطع سهم «المؤلفة قلوبهم»   87
فصل ششم
فرضيه هاى بى پايه در باره پيدايش تشيع
شيعه در زبان مورّخان   92
پيشگامان تشيّع   95
پيدايش تشيع   97

صفحه 10
   1. تشيع، زاييده اجتماع سقيفه!   97
   2. تشيع وعبدالله بن سبأ   100
   3. ايرانى بودن تشيّع   105
      شهادت برخى از خاورشناسان بر ضد اين انديشه   108
      وراثى بودن خلافت   110
      بررسى جغرافياى انسانى ايران پس از اسلام   111
   4. شيعه زاييده جنگ جمل   114
      نقد نظريه ولهاوزن   115
   5. تشيع زاييده جنگ صفين   115
فصل هفتم
شيوه گزينش جانشين در دو مكتب
   تفسير دو آيه مربوط به شورى   124
   سخن در آيه دوم   125
   خلافت خلفا، و مسأله شورا   127
   بررسى اين بخش از تاريخ   129
   كيفيت گزينش خلفا در تاريخ   130
   سرگذشت سقيفه   131
   گزينش خليفه دوم   134
   شيوه روى كار آمدن خليفه سوم   135

صفحه 11
فصل هشتم
سكوت بيست و پنج ساله چرا؟!
1. احقاق حق امام در شرايط گوناگون   138
2. چرا از قدرت بهره نگرفت   143
   پذيرش خلافت پس از 25سال محروميت   148
فصل نهم
دشوارى هاى سهمگين در خلافت اميرمؤمنان
پيمان شكنان   153
واكنش عائشه به بيعت مردم با امام(عليه السلام)   154
نبرد با قاسطين (ستمگران)   158
نبرد با مارقين (شورشيان)   160
وقايع پس از نهروان   162
فصل دهم
وضع رقت بار شيعيان در دوران امويان و عباسيان
نامه حسين بن على(عليهما السلام) به معاويه   168
بخشنامه معاويه به كارگزاران   172
بخشنامه دوم   173
بخشنامه سوم   174

صفحه 12
فصل يازدهم
اصول عقايد شيعه
1. نامه امام هشتم(عليه السلام) به مأمون   180
2. عبدالعظيم حسنى و عرضه عقايد بر امام هادى(عليه السلام)   183
رساله صدوق (306 ـ381)   185
امالى صدوق   187
جمل العلم والعمل   187
البيان عن جمل اعتقاد أهل الايمان   188
العقائد الجعفريه   188
هدف از اشاره به اين رساله ها، چيست؟   189
تفاوت هاى بنيادى عقايد اماميه با مكتب هاى معتزله واشاعره   190
   1. اختلاف در معنى شفاعت   191
   2. حكم مرتكب كبيره   192
   3. بهشت و دوزخ   192
   4. امر به معروف و نهى از منكر   192
   5. اِحباط   193
   6. شرع و عقل   193
   7. پذيرش توبه   193
   8. پيامبران و فرشتگان   194
   9. جبر و تفويض   194
   10. نياز انسان به وحى در آغاز تكليف   194
مقايسه اماميه با اشاعره   195

صفحه 13
   1. صفات ذاتى خدا عين ذات اوست   195
   2. صفات خبريه   196
   3. انسان پديد آرنده فعل خود است   196
   4. قدرت گاهى جلوتر و گاهى همراه فعل است   197
   5. خدا برتر از رؤيت است   197
   6. كلام خدا فعل اوست   198
   7. حسن و قبح، عقلى است   198
فصل دوازدهم
1. گزينش رهبر، از جانب خدا پس از رحلت پيامبر   201
   واقعيت امامت در دو مكتب   202
   شرط عدالت در امام   204
   عصمت امام   205
      دليل نخست: آيه تطهير   206
      دليل دوم: امام على(عليه السلام) محور حق   207
      دليل سوم: حديث ثقلين   207
      دليل چهارم: اطاعت مطلق از «اولو الأمر»   208
      دليل پنجم: امامت از آن طاغيان نيست   209
      مقصود از ظالمان محروم؟   214
      پاسخ به يك سؤال   215
   نتيجه بحث   218
2. امام منتظر   219

صفحه 14
3. تقيه   225
   مفهوم تقيه و تقابل آن با نفاق   225
   تفاوت تقيه با نفاق   226
   هدف از تقيه   227
   دلايل تقيه در قرآن مجيد   229
      آيه نخست   229
      آيه دوم   231
      آيه سوم   233
      آيه چهارم   234
   تقيه مسلمان از همتاى خود   236
   تقيه يك امر شخصى است   240
   تقيه حرام   241
      1. جايى كه اساس در خطر باشد   241
      2. جايى كه مايه خونريزى گردد   243
   نتايج بررسى   243
4. اعتقاد به «بدا»   245
   1. علم پيشين خدا به حوادث   247
   2. خلقت و آفرينش پيوسته   250
   تغيير سرنوشت با عمل در روايات   252
      1. اثر صدقه   253
      2. اثر استغفار   253
      3. اثر دعا   253

صفحه 15
   بدا در مقام اثبات   256
      1. لوح محفوظ   256
      2. لوح محو و اثبات   257
   1. بدا در ذبح اسماعيل   258
   2. سرگذشت يونس پيامبر   259
   3. ميعاد سى شبه حضرت موسى   261
   بداى اثباتى در روايات   263
   نكات مورد توجه   267
5. رجعت در كتاب و سنّت   271
   دليل رجعت از قرآن   273
   پاسخ به يك رشته پرسشها   275
6. ازدواج موقّت (متعه)   277
   ازدواج موقت چيست؟   277
   قرآن و عقد موقت   279
   پاسخ به يك رشته پرسشها   284
      1. «فاء نتيجه» در «فما استمتعتم به...»   284
      2. هدف از ازدواج، تشكيل خانواده است   285
      3. عقد موقت داخل در آيه نيست   287
      4. هدف در متعه، دفع شهوت است   288
      5. آيه منسوخ است!   289
7. مسح بر پاها در وضو   293
   امامان معصوم(عليهما السلام)   299

صفحه 16
   تلاش هايى براى اثبات وجوب غسل   300
8. عدالت همه صحابه   304
   نقطه اختلاف ميان دو گروه   309
   داورى قرآن درباره صحابه   311
   سرپوش نهادن بر تاريخ قطعى   315
      1. معاوية بن ابى سفيان   316
      2. عمروعاص   317
      3. مروان بن حكم   318
      4. وليد بن عقبه   318
9. خاتميّت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و مُصحف فاطمه(عليها السلام)   320
   كتاب امام على(عليه السلام) و املاى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)   321
   مصحف فاطمه(عليها السلام)   330
   «محدّث» در اسلام   333
   فاطمه «محدَّثه» است   334
10. دوازده امام   335
   تأويل هاى ناروا   343
امير مؤمنان على(عليه السلام)   348
   نبرد با ناكثين   350
   نبرد با قاسطين   351
   نبرد با مارقين   352
فاطمه زهرا (عليها السلام) دخت گرامى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)   354
   ميلاد فاطمه (عليها السلام)   357

صفحه 17
   صورت جهيزيه دختر پيامبر   359
   مراسم عروسى   361
   چهره فاطمه در قرآن   363
      1. آيه تطهير   364
      2. آيه مبا هله   365
      3. آيه مودت   366
      4. آيه إطعام   366
      5. آيه كوثر   367
   زهرا اُسوه و اُلگو   369
   زهرا با فضيلت ترين زنان جهان است   372
   شهادت زهرا (عليها السلام)   372
امام حسن(عليه السلام)   374
   امام مجتبى(عليه السلام) و جبهه هاى جنگ   375
   متن پيمان صلح   381
امام حسين(عليه السلام)   384
   علل و موجبات قيام امام حسين(عليه السلام)   386
   قيام آگاهانه   390
   حسين بن على(عليه السلام) وقيام آگاهانه   394
      1. سخنرانى امام هنگام اخذ بيعت براى يزيد   394
      2. نامه امام به معاويه   395
      3. سخنرانى امام در سرزمين منى   395
   نتايج قيام حسين بن على(عليه السلام)   397

صفحه 18
      الف. رسوا ساختن هيأت حاكمه   397
      ب. انقلابها و شورشها   398
      ج. پى ريزى مكتب شهادت   399
امام زين العابدين(عليه السلام)   400
   امام سجاد وخطابه مسجد شام   402
   دعا و نيايش   406
امام باقر(عليه السلام)   408
امام صادق(عليه السلام)   414
   انگيزه هاى قيام   418
   امام صادق(عليه السلام)و دانشگاه بزرگ جعفرى   420
امام كاظم(عليه السلام)   422
امام رضا(عليه السلام)   428
   دو مسئله مهم در زندگى امام(عليه السلام)   430
   امام چرا ولايتعهدى را پذيرفت؟   432
   شهادت امام به دست مأمون   433
امام جواد(عليه السلام)   434
   سياست شوم مأمون   437
امام هادى(عليه السلام)   441
   ويژگى هاى اين دوره از خلافت   443
   سياست حاكم بر عصر امام هادى(عليه السلام)   446
امام حسن عسكرى(عليه السلام)   451
حضرت مهدى(عليه السلام)   454

صفحه 19
   خصوصيات حضرت مهدى(عليه السلام)   456
   صلح و صفا به جاى خونريزى   457
   قرآن وآينده جامعه ها   459
      الف. وارثان زمين صالحانند   459
      ب. استقرار آيين خدا وگسترش امنيت در جهان   461
      ج. گسترش اسلام در سراسر جهان   462
      د. پيروزى پيامبران   463
      هـ . در مبارزه حق وباطل، حق پيروز است   464
      و. كمك هاى غيبى در سرانجام جامعه ها   465
   سرانجام جامعه ها از نظر احاديث اسلامى   467
      1. تكامل عقول وخردها   467
      2. تكامل صنايع   467
      3. جهانيان درپوشش اسلام درمى آيند   468
      4. تكامل اخلاقى   469
      5. ترميم خرابى ها   469
   فوايد وجود امام زمان(عليه السلام) يا نقش انتظار در بازسازى جامعه اسلامى   471
      سابقه وتاريخچه بحث   471
      تشريح سئوال   472
         1. فوايد گوناگون امام زمان براى امت اسلامى   474
         2. پاسدارى آيين خدا   474
         3. تربيت يك گروه ضربتى آگاه   476
         4. نفوذ معنوى و نا آگاه   477

صفحه 20
         5. ترسيم هدف آفرينش   480
   حجت هاى مخفى وپنهان خدا در قرآن ونهج البلاغه   483
      1. معلم موسى به نام «خضر» معرفى شده است   484
      2. حضرت موسى چهل روزاز ديدگان پنهان وغايب بود   489
      3. يونس زندانى   490
      4. ميان نبوت و وقت تبليغ حضرت مسيح، فاصله زمانى وجود داشت   491
11. سهم شيعه در پى ريزى تمدّن اسلامى   492
شيعه و ادبيات عرب   495
   1. ابوالأسود دُئلى   496
   2. عطاء بن أبى الأسود   498
   3. ابوجعفر محمد بن الحسن بن ابى ساره   498
   4. حمران بن أعين   499
   5. ابوعثمان مازنى   499
   6. ابن السكّيت   499
   7. ابن حمدون   500
   8. ابوإسحاق نحوى   501
   9. قتيبه نحوى   501
   10. ابراهيم بن ابى البلاد   501
   11. محمد بن سلمه يشكرى   501
   12. ابوعبدالله نحوى   502
   13. ابوالقاسم تنوخى   502

صفحه 21
شيعه و علم صرف   503
شيعه و علم لغت   504
   1. خليل بن أحمد فراهيدى    504
   2. ابان بن تغلب   505
   3. ابن حمدون نديم   506
   4. ابوبكر محمد بن حسن بن دريد ازدى   506
   5. صاحب بن عبّاد   506
شيعه و علم عروض   507
   1. خليل بن احمد فراهيدى   507
   2. صاحب بن عباد   507
شيعه و هنرهاى شعرى   509
   1. قيس بن سعد بن عباده   510
   2. كميت بن زيد   510
   3. سيد حميرى (م173)   511
   4. دعبل خزاعى(م246)   511
   5. ابو فراس حمدانى(320 ـ357هـ)   512
   الف. ابن حجاج بغدادى(م321)   512
   ب. شريف رضى(357 406)   512
   ج . شريف مرتضى(355 ـ436)   513
   د. مهيار ديلمى (م448)   513
شيعه و دانش تفسير   514
   الف. غريب القرآن   514

صفحه 22
   ب. مَجازات قرآن   516
رشته هاى مختلف تفسير   517
   تفسير موضوعى   518
شيعه و علم حديث   521
   كوشش پيوسته شيعه براى نگارش حديث   523
   طبقه نخست   524
   طبقه دوم   525
   طبقه سوم   526
شيعه و فقه اسلامى   528
   فقيهان شيعه در قرن چهارم   530
   فقيهان شيعه در قرن پنجم   531
شيعه و دانش اصول فقه   533
شيعه و سيره و تاريخ نگارى   537
   1. محمد بن إسحاق بن يسار    538
   2. عبيدالله بن ابى رافع   538
   3. جابر بن يزيد جعفى   539
   4. ابان بن عثمان كوفى   539
   5. ابومخنف لوط بن يحيى ازدى   539
   6. نصر بن مزاحم منقرى   539
   7. هشام بن محمد بن سائب كلبى(م206)   540
شيعه و علم رجال   540
شيعه و علوم عقلى   543

صفحه 23
   متكلمان شيعه در قرن دوم   546
      1. زرارة بن أعين   546
      2. محمد بن على بن نعمان معروف به مؤمن الطاق   546
      3. هشام بن حكم   547
      4. قيس الماصر   549
      5. عيسى بن روضه   549
      6. ابومالك ضحاك حضرمى   550
      7. على بن حسن بن محمد طائى معروف به طاطرى   550
      8. حسن بن على بن يقطين بن موسى   551
      9. حديد بن حكيم مكنى به أبى على ازدى مدائنى   551
      10. فضال بن حسن بن فضال   551
   متكلمان شيعه در قرن سوم   552
      1. فضل بن شاذان   552
      2. حكم بن هشام بن حكم   553
      3. داود بن اسد بن أعفر   553
      4. محمد بن عبدالله بن مملّك اصفهانى   554
      5. ثبيت بن محمد   554
      6. اسماعيل بن محمد بن اسماعيل بن هلال مخزومى   554
      7. محمد بن هارون   555
      8. ابراهيم بن سليمان بن ابى داحة المزنى   555
      9. شكّال   555
      10. حسين بن اشكيب   556

صفحه 24
      11. عبدالرحمن بن احمد بن جبرويه   556
      12. على بن منصور   557
      13. على بن اسماعيل بن شعيب بن ميثم   557
   متكلمان شيعه در قرن چهارم   558
      1. حسن بن على بن ابى عقيل   558
      2. اسماعيل بن ابى سهل بن نوبخت   558
      3. حسين بن على بن بابويه   558
      4. محمد بن بشر الحمدونى   559
      5. ابومحمد يحيى العلوى   559
      6. ابن قبه رازى   560
      7. ابوالحسن ناشى (271 ـ 365)   560
      8. حسن بن موسى   561
      9. شيخ مفيد   561
   مشاهير فلاسفه از قرن چهارم   565
      1. فارابى(260 ـ 339هـ)   565
      2. ابوعلى سينا(370 ـ 428هـ)   566
      3. نصيرالدين طوسى (597 ـ672هـ)   567
      4. كمال الدين ميثم بحرانى(636ـ 699)   567
      5. علاّمه حلى(648ـ726)   568
      6. قطب الدين رازى (م766)   568
      7. فاضل مقداد(م 808)   568
      8. بهاءالدين عاملى(953 ـ1030)   568

صفحه 25
      9. سيد محمد باقر معروف به داماد   568
      10. صدرالمتألهين (971 ـ 1050)   569
شيعه و علوم طبيعى و رياضى   570
شيعه و دانش جغرافيا   573
   1. يعقوبى مؤلف كتاب «البلدان»    573
   2. ابوالحسن مسعودى مؤلف «مروج الذهب»   574
12. كشور و شهرهاى شيعه نشين   575
   حجاز زادگاه شيعه   576
   شكاف در صفوف بيعت كنندگان   578
   شيعه در عراق   579
   شيعه در يمن   582
   مذهب فقهى زيد بن على در يمن   583
   شيعه در سوريه و لبنان   584
   علماى بزرگ برخاسته از جبل عامل   585
      1. محمد بن مكى(786ـ734) معروف به شهيد اوّل   585
      2. زين الدين بن على جبعى(966ـ911) معروف به شهيد ثانى   585
   شيعه در مصر   587
   تشيع در ايران   589
   گرايش ايرانيان به اسلام   589
   علت گرايش ايرانيان به اهل بيت(عليهم السلام)   590
   دو تحليل بى پايه در گرايش ايرانيان به تشيع   594
   حكومتهاى شيعه   596

صفحه 26
   دانشگاههاى شيعه   597
      مدينه منوره   597
      كوفه و دانشگاه بزرگ آن   598
      دانشگاه قم و رى   599
      دانشگاه بغداد   601
      دانشگاه نجف اشرف   602
      دانشگاه حلّه   603
         محقق حلّى   604
         علاّمه حلّى   604
         فخرالمحققين   605
      جامع أزهر   605
      مراكز علمى شيعه در شام   606
      مراكز علمى ديگر شيعه   607
   آمار شيعه   608
13. منابع و مصادر كلامى و فقهى شيعه   609
   بخش پايانى   614
تذكراتى «روش شناسانه» به نويسندگان   614
در زمينه تاريخ و عقايد شيعه   614
فهرست
فهرست منابع و مآخذ   623
فهرست اعلام   636
فهرست فرق ومذاهب و قبائل    654
فهرست اماكن   657

صفحه 27
پيش گفتار

شيعه در گذرگاه تاريخ

انقلاب اسلامى ايران بر اساس آموزهاى قرآن مجيد سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و خاندان پاك او پى ريزى شد و پس از قرن ها، حكومتى به نام حكومت الهى و مردمى تأسيس گرديد و قانون اساسى با رعايت كليه اصول اسلامى نوشته شد و ثابت گشت كه اسلام مى تواند حتى در قرن بيستم حكومتى بر اساس آموزه هاى دينى كه پاسخگوى تمام نيازها باشد، تشكيل دهد و كوچك ترين مشكلى فرا راه آن نباشد.
تأسيس چنين حكومتى، دشمنان قسم خورده غربى را سخت به وحشت انداخت كه مبادا انقلاب اسلامى الگويى براى ديگر كشورهاى اسلامى بشود و در نتيجه، دست آنان از يغماگرى ثروت هاى مسلمانان كوتاه گردد. روى اين اساس از طرق مختلف، براى متزلزل ساختن اين بناى استوار دست به كار شدند كه تلاش هاى آنان بر همگان آشكار گشت.
جنگ تحميلى هشت ساله،تحريم هاى اقتصادى، تبليغات ماهواره اى و ترور شخصيت ها، اندكى از اين برنامه هاى ناجوانمردانه دشمنان اين نظام است. از آنجا كه در اين حكومت، آموزه هاى شيعى پايه چنين انقلابى بوده است،

صفحه 28
قلم هاى مسمومِ مخالفان را به قيمت گزاف خريده اند و رسانه هاى فراوانى را به كار گرفته اند و به طرق مختلف شبهه افكنى مى كنند تا ايمان جوانان اين مرز و بوم را متزلزل سازند. از اين جهت مى بينيم شبكه هاى ماهواره اى متعدد شب و روز بر ضد تشيّع سخن مى گويند.
از اين جهت نگارنده احساس كرد تا آنجا كه فرصت هست اساس تشيّع را با بيان روشن، و دور از پيچيده گويى مطرح كند تا عملاً پاسخى به شبهه پراكنى اين رسانه ها باشد.
تشيع بر خلاف ديگر مذاهب، ساخته و پرداخته نزاع هاى كلامى نيست بلكه همان اسلام راستين است كه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) از طريق وحى براى مردم آورده است، تو گويى تشيع و اسلام دو روى از يك سكه است. يك طرف آن اسلام، طرف ديگر آن تشيع و كوچكترين تفاوتى با هم ندارند. مجموع آموزه هاى اسلام به رهبرى عترت پس از رسول خدا، همان تشيّع است.
بررسى تاريخ تشيع به روشنى ثابت مى كند كه بذر تشيع درعصر رسول خدا پاشيده شده است زيرا پيامبر گرامى درباره وصى خود اميرمؤمنان (عليه السلام)سخنانى مى فرمود كه مايه جذب گروهى به وى شده اند، همين سبب شد گروهى در عصر رسول خدا به نام شيعه على شناخته شدند. او در رويداد «يوم الدار» كه در آغاز بعثت رخ داد على را خليفه و جانشين خود معرفى كرد. و در غزوه تبوك تمام مناصب خود را درباره على متحقق ديد جز منصب نبوت و اخذ وحى و فرمود:«أما ترضى أن تكون منّى بمنزلة هارون من موسى»(1) و همچنين درباره علم على و قضاوت على سخن مى گفت و در سال دهم در روز غدير او را به

1 . مدرك اين حديث را در آينده خواهيد خواند.

صفحه 29
عنوان شايسته ترين فرد براى رهبرى معرفى كرد.
همه اين معرفى و جهات ديگر سبب گرايش گروهى به امام شدند و پس از رحلت پيامبر وفادار او گشتند در حالى كه بقيه مذاهب و نحله ها ساخته و پرداخته امور سياسى و يا درگيرى هاى كلامى است.
غير از تشيّع، ديگر مذاهب زاده كشمكش هاى سياسى است. مثلاً تسنن در سقيفه و محكّمه (خوارج) در جنگ نهروان و پس از آن دو، گروه هاى مرجئه و يا معتزله و يا اشعرى همگى زاييده رويدادهاى سياسى و يا بحث هاى كلامى مى باشند بنابراين سؤال از اين كه تشيع كى پديد آمده يك پاسخ بيش ندارد و آن اين كه روزى كه اسلام پديد آمده است.
شما اين بحث ها را به صورت مبسوط و مستدل در اين كتاب مى خوانيد وهمگى بر گرفتد از گستره «بحوث في الملل والنحل» تأليف آية الله والد ـ دام ظله ـ مى باشد و پنج جلد آن قبلا به نام دانشنامه «فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى» منتشر شده است و اكنون جلد ششم آن به وسيله اينجانب منتشر مى شود، اميد است كه به نگارش دو جلد ديگر موفق گردم تا بدين وسيله يك دانشنامه كامل تحت عنوان «فرهنگ عقايد اسلامى» تقديم خوانندگان گردد.
از خداوند منان خواهانم كه ما را به راه راست هدايت نموده و درآن راه استوار سازد تا فكر و خامه ما در خدمت رضاى خدا باشد.
قم ـ مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
عليرضا سبحانى20/12/89

صفحه 30

صفحه 31

شيعه در لغت

شيعه در لغت به گروهى مى گويند كه بر انجام كارى دست به دست هم مى دهند مثلاً مى گويند: «تشايع القوم، إذا تعاونوا»، و گاهى اين واژه به مطلق پيرو اطلاق مى شود، چنان كه در اين آيه آمده است:(وإنَّ مِنْ شيعَتِهِ لإبراهيم)(1)يعنى: و يكى از پيروان او(نوح) ابراهيم است.

شيعه در اصطلاح

شيعه در اصطلاح در سه مورد به كار مى رود:
1. دوستداران على(عليه السلام) و فرزندان او كه خاندان رسالتند. مهر ورزيدن به خاندان رسالت يك فريضه قرآنى است، چنان كه مى فرمايد:(قُل لا أسألكُمْ عَلَيْهِ أجراً إلاّ المودّةَ فِى الْقُربى)(2);«بگو من جز دوستى خويشاوندان اجر و پاداشى از شما نمى خواهم».
شيعه به اين معنى همه مسلمانان را دربرمى گيرد، زيرا در جامعه اسلامى جز «نواصب» همگان خاندان رسالت را دوست دارند، خواه رهبرى آنان را بپذيرند يا نپذيرند.امام شافعى در دو بيت معروف خود مى گويد:
يا أهلَ بيتِ رسولِ الله حُبُّكمُ *** فَرضٌ مِنَ اللهِ فى القُرآنِ أنْزَلَهُ

1 . صافات/83.
2 . شورى/23.

صفحه 32
كَفاكُم مِنْ عَظيم القدْرِ أنَّكُمُ *** مَنْ لم يُصلِّ عليكُمْ لا صلاةَ لهُ(1)
اى خاندان پيامبر خدا، مهرورزى به شما *** فريضه اى است كه خدا آن را در قرآن آورده است
در بزرگوارى شما همين بس كه هر كس *** بر شما درود نفرستد نماز او درست نيست
2. كسانى كه على(عليه السلام) را برترين صحابه از نظر علم و دانش و از نظر فضائل برتر از خلفاى ديگر مى دانند و بر عثمان مقدم مى دارند و در عين حال او را به ترتيب، چهارمين خلفا مى شمارند، آنان نيز شيعه خوانده مى شوند.
برخى از مسلمانان بالاخص معتزله بغداد، با اين كه به خلافت چهار خليفه به ترتيب ايمان دارند، در عين حال على(عليه السلام) را برتر از عثمان، بلكه برتر از همگان مى دانند.
تشيع به اين معنى بيشتر در كلمات شمس الدين محمد ذهبى در كتاب «ميزان الاعتدال» و كتاب «سير اعلام النبلاء» به كار رفته است. او برخى از تابعان و محدّثان را به تشيع متهم مى كند، حتى حاكم نيشابورى كه بالاترين مقام را در حفظ سنت دارد، نزد او متهم به تشيّع است، و مقصود او از تشيع، همين معنايى است كه گفته شد.
3. كسانى كه بعد از رحلت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از على(عليه السلام) و فرزندان او پيروى كرده و معتقدند: رهبرى امّت از نظر علمى و سياسى به على(عليه السلام) و خاندان او واگذار شده است، و به تعبير ديگر على(عليه السلام) را وصىّ پيامبر و جانشين او مى دانند:

1 . الصواعق المحرقة، چاپ دوم، 1385هـ. ق، ص 148.

صفحه 33
اتفاقاً خود آن حضرت در ايام حيات خود، به «وصىّ» معروف بود. و در قصائد شعرا، و خطابه خطيبان، على(عليه السلام) به عنوان «وصىّ» معروف است. هنگامى كه اميرمؤمنان به شهادت رسيد، فرداى آن روز، فرزند او امام مجتبى خطبه اى ايراد كرد و در آنجا در معرفى خود، چنين گفت: «أنا ابن النبى وأنا ابن الوصىّ».(1)
ابن أبى الحديد، صفحاتى را به نقل اشعارى اختصاص داده كه در آن، صحابه و تابعان، على را به عنوان وصى توصيف كرده اند.(2) اگر ما در اين بحث، كلمه شيعه را به كار مى بريم مقصود، همين معنى سوم است.
***
ما پيش از آن كه به تبيين عقايد فرقه شيعه اثناعشرى بپردازيم، ناچاريم درباره امورى سخن بگوييم:
1. آيا مصالح حاكم بر جامعه اسلامى اواخر عمر رسول خدا اقتضا مى كرد كه جانشين پيامبر از جانب خدا معين شود و يا اين كه شرايط با انتخاب او به وسيله امّت سازگار بود؟
2. آيا فرهنگ اسلامى حاكم بر جامعه آن روز در زمينه تعيين امام و رهبر به انتصاب گرايش داشت يا به گزينش و آراى مردم؟ مقصود از انتصاب در اين جا اعم از جانب خدا يا از جانب رهبر پيشين است.
3. كتاب و سنت درباره رهبرى پس از رسول خدا كدام از اين دو نظر را تأييد مى كند؟

1 . مستدرك حاكم، ج1، ص 172.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج1، ص 143ـ 150(باب ما ورد فى وصاية على(عليه السلام) من الشعر).

صفحه 34
4. داورى هاى قرآن و سنت درباره ولايت على(عليه السلام).
5. در صورت تعيين رهبر به وسيله پيامبر(صلى الله عليه وآله) چرا ديگران عملاً آن را ناديده گرفته برگزيده رسول خدا را بر منصب خلافت ننشاندند.
6. پيدايش تشيع و تاريخ آن و پيشگامان تشيع در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله)و پس از رحلت او.
7. شيوه گزينش خليفه در مكتب اهل بيت.
با بررسى هايى كه در اين فصول انجام گرفته، به روشنى ثابت مى شود كه مكتب تنصيص و تعيين خليفه از جانب خدا آن هم در مورد اميرمؤمنان، مدلول كتاب و سنّت است.

صفحه 35
اوضاع اجتماعى در زمان رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)   

فصل نخست:

اوضاع اجتماعى در زمان رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)

اوضاع اجتماعى زمان رحلت

مهم اين است كه شرايط حاكم بر جامعه اسلامى در عربستان در زمان رحلت رسول خدا را درست و دقيق تجزيه و تحليل و ارزيابى كنيم. آيا شرايط ايجاب مى كرد كه جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله) از جانب خدا به وسيله رسول او معين شود يا اين كه مصالح اسلامى ايجاب مى كرد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در اين مورد سكوت كند و سخنى نگويد تا مسلمانان، خود، گره را بگشايند و فرد وارسته و دانا و آگاهى را براى مديريت انتخاب كنند؟ اكنون اين مسأله را بررسى مى كنيم و خواهيم ديد كه شرايط، نظر نخست را تأييد مى كند.

خطر سه جانبه

جامعه نوپاى اسلامى در اواخر عصر رسالت پيوسته، از سه سو، مورد تهديد بود:
1. خطرى از جانب روميان كه در سال هاى آخر عمر پيامبر، با مسلمانان در

صفحه 36
جنگ و گريز بودند وحتى در سال نهم، پيامبر گرامى با ارتش 30هزار نفرى براى دفع شر آنان تا «تبوك» پيش رفت، ولى اثرى از آنان مشاهده نكرد ولى پيوسته امپراتور روم در فكر حمله به جزيرة العرب و از پا درآوردن حكومت نوپاى اسلامى بود.
2. امپراتورى ساسانى در ايران. پادشاه ايران كه از نامه پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى پذيرش اسلام آن چنان خشمگين شد كه نامه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را پاره كرد و به فرماندار يمن نوشت: صاحب اين نامه را دستگير كند و زنده يا پس از كشتن سر او را برايش بفرستد.
3. ستون پنجم يعنى منافقان كه پيوسته با فتنه گرى ها وتحريك ها بر ضد مسلمانان مشغول كار بودند و حتى با ساختن مسجد ضرار، مركزى براى براندازى احداث كردند، و سركرده آنان يعنى «ابوعامر»، مدينه را به عزم تحريك مشركان مكه ترك كرد و به آن سو رفت و سپس از مكه به روم گريخت و پيوسته با عناصر داخلى در تماس و ارتباط بود.
اين سه عامل كه در حيات پيامبر، به سان آتش زير خاكستر بودند تا پس از درگذشت او،نقشه هاى شيطانى را پياده كنند. اين شرايط موجود در زمان حيات پيامبر ايجاب مى كرد كه آن حضرت در حال حيات خود، فردى دانا و توانا را براى رهبرى برگزيند تا مبادا پس از درگذشت او، گزينش رهبر، مايه اختلاف گردد و دشمنان داخلى و خارجى بر اثر فقدان رهبر، به خواسته هاى خود جامه عمل بپوشانند. از باب نمونه:
ابوسفيان كه به ظاهر اسلام آورده بود ولى در باطن بت پرست بود، آنگاه

صفحه 37
كه رسول خدا درگذشت و از جريان سقيفه آگاه شد، براى افشاندن تخم نفاق به حضور على(عليه السلام) رسيد و گفت: من مى خواهم با تو بيعت كنم و براى پيشبرد اين هدف، مدينه را پر از سپاه مى كنم. اميرمؤمنان(عليه السلام) از هدف شوم او آگاه بود كه او نه على(عليه السلام) را مى خواهد و نه اسلام را، بلكه هدف او، ماهيگيرى از آب گل آلود است و مى خواهد با تشكيل دو صف متقابل، ضربه نهايى را بر اسلام وارد كند، و لذا در پاسخ او فرمود: به خدا سوگند! تو بااين بيعت جز فتنه چيزى نمى خواهى و تو مدت هاست آماده ضربه زدن به اسلام هستى. مرا به بيعت تو نيازى نيست. او كه با چنين سخنان على(عليه السلام)مواجه شد، و از او نااميد گشت باز هم از فتنه گرى دست برنداشت و مى كوشيد بنى هاشم را بر قبيله خليفه منتخب سقيفه بشوراند و اين دو شعر را مى خواند:
بنى هاشم لا تطمعوا الناس فيكم *** ولا سيّما تيم بن مرّة أو عَدىّ
فما الأمر إلاّ فيكم وإليكم *** وليس لها إلاّ أبوحَسَن علىّ(1)
اى خاندان هاشم، نگذاريد ديگران در حق شما طمع كنند *** به ويژه دو قبيله تيم و عدى(قبيله خليفه اول و دوم)
رهبرى تنها در ميان شماست و بايد به شما بازگردد *** و كسى جز ابوالحسن على شايسته آن نيست
حزب منافقان، حزب كوچكى نبود، بلكه يك حزب زيرزمينى نيرومند بود، به گواه آن كه قرآن در سوره هاى متعدّدى، درباره آنان سخن گفته است مانند سوره هاى آل عمران، نساء، مائده، انفال، توبه، عنكبوت، احزاب، محمد(صلى الله عليه وآله)،

1 . الكامل فى التاريخ ، ج2، ص 325; العقد الفريد، ج2، ص 249.

صفحه 38
فتح، مجادله، حديد، حشر و سوره اى به نام «منافقون».
بنابراين، اين سه گروه پيوسته درصدد بودند كه اين حكومت نوپا را از پا درآورند و مسلّماً اختلاف در امر رهبرى مايه ضعف مسلمانان و زمينه ساز شورش داخلى و حمله خارجى بود. مصالح ايجاب مى كرد كه پيامبر خدابراى جلوگيرى از چنين خطرى، رهبر دانايى را برگزيند.
شهيد سيد محمدباقر صدر كه رضوان خدا بر او باد در اين مورد سخنى دارد كه با بيان پيشين ما كاملاًهماهنگ است. او مى گويد: پيامبر(صلى الله عليه وآله)در پيش روى خود سه راه داشت كه ناچار بود يكى از آنها را انتخاب كند:

راه نخست

پيامبر نسبت به آينده امّت بى تفاوت باشد و به همان رهبرى امت در زندگى خويش بسنده كند، و آينده امّت را به دست حوادث بسپارد.
اين نظريه را نمى توان به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نسبت داد، زيرا منشأ اين احتمال، يكى از دو چيز مى تواند باشد:
1. رسول گرامى معتقد باشد كه اين بى تفاوتى، به آينده امت، آسيبى نمى رساند و امّت، خود خواهد توانست بر مشكلات فراروى اسلام پيروز شود و از انحراف دينى جلوگيرى كند. هرگز چنين عقيده اى را به پيامبر(صلى الله عليه وآله)نمى توان نسبت داد، زيرا او از ميان امتى مى رفت كه خلأ رهبرى را تجربه نكرده بود، چگونه مى توانست مطمئن باشد كه امت، خود، قادر به رفع مشكلات خواهد بود. در حالى كه او كوچكترين برنامه ريزى براى آينده آنها نكرده است؟!

صفحه 39
2.آنچه براى پيامبر مهم بود، دوران زندگى خودش بود، و امّا اين كه در آينده چه مى شود، براى او اهميتى نداشت. اين تفسير نيز شايسته رهبران سياسى است كه فقط از سياست، به منافع خود فكر مى كنند، نه رهبران الهى كه فقط براى خدا كار مى كنند و در راه هدف، فداكارى مى كنند.

راه دوم

اكنون كه راه نخست، با دو تفسيرى كه براى آن انجام گرفت، در شأن رهبر الهى نبوده، ناچار بايد گفت كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى آينده دعوت پس از خود، برنامه ريزى كرده و موضع مثبتى داشته است و آن اين كه رهبرى بر اساس نظام شورا صورت بگيرد، و مهاجران و انصار كه نمايندگان امّتند، زيربناى حكومت ومحور دعوت باشند. ولى اين راه نيز، با توجه به توضيحاتى كه در آينده مى آيد پذيرفتنى نيست، زيرا هرگاه پيامبر(صلى الله عليه وآله)آينده دعوت را بر اساس نظام شورا استوار كرده باشد، بايد اصول و روش هاى آن را به طور كامل به امّت آموخته، و ماهيت اين نظام و حدود و تفاصيل آن را كاملاً بيان كرده باشد و جامعه را به گونه اى پرورش دهد كه نظام شورا را به خوبى بپذيرند و اجرا كنند، در حالى كه او در ميان جامعه اى زندگى كرده بود كه نظام حاكم بر آن سنت هاى قبيله اى بود. و در نظام قبيله اى، رهبرى بر اساس وراثت بوده و يا قدرت و توان.
گذشته از اين، به آسانى مى توان درك كرد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)، امّت را با نظام شورايى آشنا نساخته است. و لااقل در سخنرانى ها، مهاجر و انصار را به تطبيق نظام شورا دعوت نكرده و در ذهن آنان آمادگى لازم را براى چنين روشى پديد نياورده است.

صفحه 40
گواه روشن بر اين كه امت با چنين فكرى پرورش نيافته بود، اين كه خلافت عمر به وسيله انتصاب ابوبكر صورت گرفت و خلافت عثمان به وسيله شوراى انتصابى خليفه دوم انجام پذيرفت، نه مردم.

راه سوم

آنچه با آموزه هاى اسلامى كاملاً تطبيق دارند، اين است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)با تعيين فردى دانا و توانمند و شايسته براى زعامت، تكليف مردم را روشن كند و مرجعيت فكرى و زعامت سياسى را در او متمركز سازد، و از اين طريق، امّت را از هر نوع سرگردانى و نزاع و درگيرى برهاند.
اين همان راهى است كه شيعه مدّعى آن است و مطالعه زندگى مسلمانان در صدر اسلام، همين مطلب را تأييد مى كند.(1)
همين بحث را در فصل آينده به صورت مبسوط مى خوانيد.

1 . آنچه كه بيان شد، برگرفته از مقدمه شهيد صدر بر كتاب «تاريخ الإماميه» است، ص 5 ـ16.

صفحه 41
وظايف و شئون جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله)   

فصل دوم:

وظايف و شئون جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله)

رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) وظايف مهمّى را برعهده داشت. وظايفى كه فقط فردى مى تواند به دوش بكشد كه مانند پيامبر(صلى الله عليه وآله) تربيت الهى و علمى برتر از امّت داشته باشد. و هرگز يك فرد عادى، هر چند فرد طبيعى برتر باشد، نمى تواند اين وظايف را متحمّل گردد. اين وظايف عبارتند از:
1. تفسير كتاب خدا و شرح مقاصد آن و بيان اهداف و رموز و اسرار آن.
2. بيان احكام حوادث نوظهور كه پيش از آن در قرآن و سنت نيامده است.
3. بازداشتن امّت از اختلاف و انحراف فكرى و عقيدتى.
از اين نظر گفتار و رفتار او فصل الخطاب در ميان امت خواهد بود.
با درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) هر چند سلسله نبوت، پايان پذيرفته ووحى الهى به آخر رسيده است. ديگر پيامبرى نمى آيد، و بر كسى وحى تشريعى فرود نخواهد آمد، امّا اين وظايف سه گانه همچنان مستمر خواهد بود، و بايست فردى يا

صفحه 42
گروهى اين وظايف را برعهده بگيرد و مسلّماً تا فردى به سان پيامبر(صلى الله عليه وآله)تربيت معنوى و تعليم الهى نداشته باشد، نمى تواند اين سه وظيفه سنگين را بر دوش بگيرد و هرگز تعليمات معمولى افراد براى انجام اين وظايف كافى نيست.
اينك ما درباره هر سه خلأ كه با درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) پديد آمد، سخن مى گوييم:
الف. نخست به وظيفه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمينه تفسير قرآن با دو آيه اشاره مى كنيم:
(وَأنْزَلْنا إلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إلَيْهِم).(1)
«قرآن را بر تو فرو فرستاديم تاآنچه را براى مردم نازل شده، برايشان بيان كنى».
واژه «لتبيّن» با واژه «لتقرأ» فرق دارد. پيامبر(صلى الله عليه وآله) هم قرآن را تلاوت مى كرد و هم تفسير و مفاهيم آن را توضيح مى داد.
در آيه ديگر مى فرمايد:
(وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إلاّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِى اخْتَلَفُوا فِيهِ).(2)
«كتاب و قرآن را براى تو نفرستاديم جز اين كه در مسائلى كه در آن اختلاف پيدا كرده اند، حقيقت را براى آنها بيان كنى».
قرآن، متجاوز از 6000 آيه دارد و احاديثى كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) پيرامون تفسير قرآن رسيده بسيار معدود و محدود است و سيوطى مى گويد: من در كتاب

1 . نحل/44.
2 . نحل/64.

صفحه 43
ترجمان القرآن مجموع احاديثى كه به طور مسند و يا مرسل از پيامبر و اصحاب رسيده، گرد آوردم و به سيزده هزار حديث رسيد.(1) ولى بيشترين آنها، مرسل و اقوال صحابه و تابعان است و تعداد احاديث مسند از پيامبر بسيار كم است، و در جاى ديگر مى گويد: از احاديث منقول از پيامبر در مورد تفسير عالمان ضعيف و يا موضوع و دروغ است و از احمد بن حنبل نقل مى كند كه او مى گفت، كتابهاى مربوط به غزوات، اخبار غيبى، و تفسير اساس درستى ندارند.(2) در كتاب «الاتقان» تعداد احاديثى را كه از پيامبر در قلمرو تفسير آيات وارد شده از تعداد
سور قرآن چندان تجاوز نمى كند.(2)
بنابراين، وظيفه ياد شده را بايد فردى به عهده گيرد كه علم لدنّى و مافوق بشرى داشته باشد، چنان كه مصاحب موسى در حالى كه پيامبر نبود، علم لدنى داشت، چنان كه قرآن مى فرمايد:(وَ عَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا).(4)
تاريخ اختلافات مسلمانان را درباره تفسير بسيارى از آيات، ضبط كرده است:
1. آيه وضو درباره كيفيت شستن دست ها و مسح و غسل پاها.(3)
2. حكم سارق و سارقه كه چگونه بايد حدّ الهى درباره آنها اجرا شود، آيا از بند انگشتان يا مچ يا بالاتر.(6)
3. ارث كلاله. سوره نساء، آيه هاى 12 و 176. در موردى براى كلاله حدّ ارث را 61 بيان مى فرمايد و در آيه اى ديگر نصف و دو ثلث. مسلماً حكم الهى

1 . الاتقان:4/193.                   2 . الاتقان:4/180.
2 . الاتقان:4/214ـ257.   4 . كهف/65.
3 . مائده/6.   6. مائده/38.

صفحه 44
اختلاف ندارد و اين، قصور فهم ماست كه جايگاه «كلاله» را درست نمى شناسيم و از اقسام آن آگاه نيستيم.

حوادث نوظهور

مسلمانان در فتوحات خود، با مسائل نوظهور و حوادث جديدى روبرو مى شدند كه حكم آن را در قرآن و سنت هايى كه در اختيار داشتند نمى يافتند، و لذا مشكل بر روى مشكل، اضافه مى شد، زيرا آياتى كه بيانگر احكام فرعى باشد، بسيار محدود است و احاديث وارده درباره احكام نيز از پانصد حديث تجاوز نمى كند.(1)
فخر رازى مى گويد: موضوعاتى كه حكم آن به وسيله كتاب و سنت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بيان شده، بسيار كم است.
اينك نمونه هايى از مسائل نوظهور كه ياران پيامبر در آن، متحيّر و سرگردان بودند:

مشكل«عول»

مقصود از «عول» اين است كه در هنگام تقسيم ارث ميّت، تركه نسبت به سهامى كه در كتاب و سنت آمده است وافى نباشد، مثلاً مردى بميرد و وارثانى مانند همسر و پدر و مادر و دو دختر داشته باشد كه سهام آنان به اين ترتيب است همسر: 81 و پدر و مادر31 و دو دختر بر روى هم 32، در اين صورت مجموع سهام مى شود 89 تركه، و به اين ترتيب، قابل تقسيم نيست، و لذا هنگامى كه مسأله به

1 . وحى محمدى، ص 212، چاپ ششم.

صفحه 45
عمر بن خطاب عرضه شد، گفت به خدا سوگند نمى دانم خدا كدام يك از شما را مقدم داشته و كدام را عقب انداخته است. آنگاه نقص را بر همه تقسيم كرد.(1)
نمونه ديگر آن كه مردى همسر خود را در جاهليت دوبار طلاق داده و در اسلام نيز يك بار. آيا اين نوع سه طلاق مايه حرمت ابدى هست يا نه؟(2)
مسلمانان، و كليه ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره اين گونه مشكلات دچار حيرت و شگفتى بودند و سپس با يك نوع گمانه زنى مشكل را حل كرده و به آن، رسميت مى دادند، در حالى كه اگر در ميان امّت، انسان دانا و آگاهى وجود داشت و از علم لدنّى بهره مى گرفت، مى دانست كه محال است شرع انور قانونى را تصويب كند كه قابل پياده شدن نباشد و در سايه علم لدنى مشكل را برطرف مى كرد.

مسلمانان و صيانت دين از انحراف

يكى از آثار وجود معصوم مانند پيامبر(صلى الله عليه وآله)، اين است كه امّت را از انحراف فكرى باز داشته و در هنگام اختلاف، سخنان او فصل الخطاب به شمار مى رفت، اين اختلافات، بعد از پيامبر نيز وجود داشت، بايد اگر در ميان امت، فرد شاخصى كه از علم بالايى برخوردار است وجود داشته باشد تا امّت را از انحراف و اختلاف و دسته بندى حفظ كند، در اين صورت وضع امّت بسى بهتر از اين مى بود.
پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) وضّاعان و جعّالان حديث و دجّالانى از

1 . احكام قرآن جصاص، ج2، ص 109، مستدرك حاكم، ج4، ص 340.
2 . كنزالعمال، ج5، ص 161.

صفحه 46
علماى يهود و نصارا، فرصت را براى پخش انديشه هاى دروغين خود، مغتنم شمرده، و بسيارى از اسرائيليات و مسيحيّات و مجوسيات را در ميان امّت پخش كردند، به گونه اى كه آمار احاديثى كه در ميان امت پخش مى شد از يك ميليون تجاوز كرد و لذا بخارى روايات صحيح خود را از ميان ششصد هزار حديث برگزيد.(1) و احمد بن حنبل مسند خود را كه حاوى سى هزار حديث است از ميان هفتصد و پنجاه هزار حديث انتخاب كرد و حافظ يك ميليون حديث بود.(2)
چگونه مى توان يك دهم اين روايات را به پيامبر نسبت داد، در حالى كه او در دوران دعوت در مكه كه سيزده سال طول كشيد از هر نظر محصور بود و كمتر كسى مى توانست از او قرآن فرا گيرد تا چه رسد حديث و پس از هجرت به مدينه، وظايف فراوانى برعهده داشت. كه برخى را يادآور مى شويم:
1. نبردها و غزوه ها و سفرها به نقاط دور دست
2. اعزام نيروها براى خاموش ساختن فتنه ها
3. ديدارها با سران قبايل و عقد قراردادها
4. داورى و فصل خصومات
5. تلاوت قرآن و تفسير آن
6. بيان احكام الهى و پاسخ به پرسش ها
7. مجادله احسن با اهل كتاب

1 . الهدى السارى، مقدمه فتح البارى، ص 54.
2 . طبقات الذهبى، ج9، ص 17.

صفحه 47
8. اداره امور سياسى و اجتماعى و اقتصادى جامعه
9. مكاتبه با سران قبايل و كشورها
10. درگيرى با ستون پنجم به نام منافقان كه قريب دو جزء آيات قرآن درباره آنان فرود آمده است.
با توجه به اين وظايف سنگين چگونه مى تواند اين همه احاديث ميليونى را بگويد و به صورت يك انسان فارغ البال در هر موضوعى سخن بگويد.
هرگاه در ميان مسلمانان، امام معصومى باشد و مردم نيز از او پيروى كنند، اين همه تحريف در اسلام پديد نمى آيد و بازار دروغ گويان كساد مى شود. اين جا است كه انسان آثار سازنده وجود معصوم در ميان امت را به درستى درك مى كند، يعنى انسانى كه وجود او ميزان حق و باطل و جداسازنده هر يك از ديگرى است، ولى هرگاه پيشوايى مردم انتخابى باشد، و مع الوصف بالاى منبر بگويد: «وُلِّيتُكُم ولستُ بخيركُمْ فإنْ استقمتُ فأعينُونى، وإن زِغْتُ فَقَوِّمُونى...».(1)
در زمانِ چنين فردى حق و باطل از هم بازشناسى نشده و انحرافات روز به روز گسترده تر مى شود.
فيلسوف اسلامى شيخ الرئيس درباره اينكه مقام امامت مقام انتصابى است، مى فرمايد:
«در هر زمان ظهور يك پيامبر امكان پذير نيست، زيرا مزاجى كه اين كمال

1 . من به رياست شما برگزيده شدم در حالى كه بهترين شما نبودم اگر به راه راست رفتم مرا كمك كنيد و اگر منحرف شدم، مرا به راه راست باز آوريد....(سخن ابوبكر پس از گزينش غوغايى در سقيفه). الصواعق المحرقة، ص 11; الإمامة والسياسة، ج1، ص 14.

صفحه 48
را بپذيرد، در ميان مردم كم است، بنابراين پيامبر بايد براى بقاى شريعت و قوانينى كه به مصالح انسانها مرتبط است، برنامه ريزى گسترده اى داشته باشد هرگاه مقام جانشينى با استخلاف (تعيين از جانب پيامبر) باشد، اين به صواب و درستى نزديكتر است، و از اختلاف و شورش و فتنه و فساد جلوگيرى مى كند».(1)
بنابراين، نتيجه مى گيريم مصالح اسلام در آن روز (با قطع نظر از اينكه آيا پيامبر كسى را براى امامت برگزيده يا نه) ايجاب مى كرد كه خليفه از طرف پيامبر برگزيده شود نه از جانب مردم.

شيوه جانشينى در انديشه مردم عصر رسالت

بحث هاى پيشين به روشنى ثابت كرد كه مصالح اسلامى در قلمروهاى سه گانه در گزينش رهبر به وسيله پيامبر(صلى الله عليه وآله)، نهفته بود نه از طريق شورى و به عبارت ديگر، گره خلافت بايد از طريق انتصاب گشوده شود نه شوراى حل و عقد. اتفاقاً ياران پيامبر نيز با اين انديشه همراه بودند، چيزى كه به جاى انتصاب از جانب خدا انتصاب از طريق خليفه پيشين را مطرح مى كردند نه گزينش شورايى. اصولاً، گزينش از طريق شورا، جز يك بار آن هم در خلافت ظاهرى اميرمؤمنان مطرح نبود و خلافت پيوسته يا از طريق انتصاب از جانب خليفه پيشين و يا از طريق وراثت دست به دست مى گشت.
اينك ما در اينجا برخى از نصوص تاريخى را مى آوريم تا روشن شود كه در ذهن بزرگان آن زمان، اصلاً گزينش شورايى مطرح نبوده است.

1 . شفا، ج2، ص 13، از الهيات، ص 558 تا 564.

صفحه 49
1. آنگاه كه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله)، آيين خود را بر قبيله بنى عامر در ايام حج عرضه كرد و آنان را به توحيد دعوت نمود، بزرگ آنان به پيامبر گفت: اگر ما با
تو بيعت كنيم، آنگاه كه خدا تو را بر مخالفان پيروز گردانيد، آيا براى ما در قدرت و حكومت سهمى هست؟ پيامبر فرمود:«الأمر إلى الله يضعه حيث يشاء»(1)، «اين كار مربوط به خداست، او اين امانت را بر دوش هر كسى كه بخواهد، مى گذارد».
2. هرگاه مسأله «خلافت» در اختيار امّت و شوراى انتخابى امت بود، چگونه پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن را به خداواگذار مى كند؟ اين تنها پيامبر نيست كه مسأله را برعهده خدا مى گذارد و سخنى از شورا به ميان نمى آورد؟ بلكه انتصاب هايى كه پس از پيامبر صورت گرفت، همگى از انتصابى بودن مقام خلافت حكايت مى كند و اگر شورايى بود، در حقيقت نوعى پوشش براى اين انتصابها بود كه به وسيله مقامات قبلى انجام مى گرفت، مثلاً عمر بن خطاب براى خلافت، شخصاً به وسيله ابى بكر گزينش شد، آن گاه كه وى در بستر بيمارى افتاده بود، عثمان بن عفان را خواست و گفت: وصيت مرا بنويس. عثمان قلم به دست گرفت و در آغاز وصيت نوشت:
«بسم الله الرحمن الرحيم»، سپس ابوبكر به او چنين املا كرد:
«اين وصيتى است از ابوبكر فرزند أبى قحافه در آخرين روزهاى زندگى خود در اين دنيا و نخستين آشنايى خود با آخرت انجام مى دهد. من عمر بن خطاب را جانشين خود مى سازم».(2)

1 . سيره ابن هشام، ج2، ص 424.
2 . طبقات كبرى، ج3، ص 200، چاپ بيروت; كامل ابن اثير، ج2، ص 292.

صفحه 50
3. گزينش عثمان نيز در واقع انتصابى بود، هر چند رنگ انتخابى به خود گرفت، زيرا او به وسيله شوراى شش نفره انتخاب گشت، در حالى كه تركيب شورا به نوعى بود كه گزينش او امر قطعى به شمار مى آمد، يعنى عمر بن خطاب، شش نفر را براى امر خلافت برگزيد كه رأى على(عليه السلام) در ميان آنان دو تا بيشتر نبود. آنان عبارت بودند از: على بن ابى طالب، عثمان بن عفان، طلحة بن عبيدالله، زبير بن عوام، سعد بن أبى وقاص و عبدالرحمن بن عوف.
اگر مسأله، مسأله شورايى بود، بايد اعضاى شورا را مهاجر و انصار و يا اهل حلّ و عقد انتخاب كنند، نه خليفه، و اين حاكى از آن است كه روح كار، انتصابى بوده، ولى نوعى رنگ انتخابى داشت.
4. آنگاه كه عمر بن خطاب احساس كرد مرگ او فرا رسيده است، فرزندش عبدالله بن عمر را به خانه عايشه فرستاد، و گفت: از او اجازه بگير تا مرا در حجره او در كنار پيامبر(صلى الله عليه وآله)دفن كنند. عايشه استقبال كرد و گفت: سلام مرا به پدرت برسان و بگو: امّت محمد(صلى الله عليه وآله) را بدون چوپان رها مكن. فردى را به عنوان جانشين خود برگزين. من از وقوع فتنه مى ترسم.(1)
5. ابونعيم اصفهانى (متوفاى 430هـ) نقل مى كند: عبدالله بن عمر قبل از درگذشت پدرش به او گفت: مردم سخنانى مى گويند. علاقه مندم نظرات آنان را به شما يادآور شوم. آنان چنين فكر مى كنند شما كسى را جانشين خود قرار نخواهيد دارد. اگر گله گوسفندى داشته باشيد و چوپان آنها را در بيابان رها كند و به نزد شما بيايد، او را نكوهش نمى كنيد؟ پس پدرجان تو هم در فكر مردم باش

1 . الامامة والسياسة لابن قتيبه، ج1، ص 32.