welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج 7 و 8*
نویسنده :عليرضا سبحانى*

فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج 7 و 8

صفحه 1

صفحه 2
 

صفحه 3
فرهنگ عقائد
و
مذاهب اسلامى

صفحه 4
 

صفحه 5
بحث هاى آيت الله العظمى سبحانى
فرهنگ عقـائد
و
مذاهب اسلامى
جلد: 7-8
زيديه و اسماعيليه
و ديگر فرق
نگارش:
عليرضا سبحانى
انتشارات مؤسسه امام صادق(عليه السلام)

صفحه 6
سبحانى تبريزى، جعفر، 1308 ـ
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / تأليف جعفر سبحانى; مترجم عليرضا سبحانى. ـ قم: توحيد قم ، 1392.
ج.     ISBN :978-600-93750-7-3
فهرستنويسى براساس اطلاعات فيپا.
كتابنامه: ص 452 ـ 465; همچنين به صورت زيرنويس.
1. اسلام ـ ـ فرقه ها. 2. اسلام ـ ـ عقائد . 3. زيديه ـ ـ تاريخ. 4. اسماعيليه ـ ـ تاريخ. الف . سبحانى، على رضا 1353ـ مترجم. ب . عنوان.
1392 4ف2س/ 236 BP    5/297
اسم كتاب:   فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى، ج 7 ـ 8
مؤلّف:   حضرت آيت الله العظمى سبحانى
مترجم:   عليرضا سبحانى
چاپخانه:    مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشر:   انتشارات توحيد قم
تاريخ:   1393/1435ق
چاپ:   اول
مسلسل انتشار: 8 مسلسل چاپ اول: 8
مركز پخش
قم ـ ميدان شهدا، مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
?37745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
http://www.tohid.ir
http://www.shia.ir

صفحه 7
    فهرست مطالب
    فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى/ ج7 و8
 
فهرست مطالب
بخش نخست
مذهب زيديه
   مقدّمه   …31
فصل اول
زندگانى زيد بن على در عصر امامان سه گانه   …35
زندگانى زيد در عصر امام زين العابدين(عليه السلام)   …35
   تبارى پاك و پيراسته   …36
   تاريخ تولد زيد   …38
   نظر ما درباره سال تولّد او   …39
   نامه عبدالملك بن مروان به على بن الحسين(عليهما السلام)   …44
   ويژگى هاى جسمانى زيد بن على   …45
زندگانى زيد در دوران امام باقر(عليه السلام)   …48
زندگانى زيد در زمان امام صادق(عليه السلام)   …52

صفحه 8
فصل دوم
انگيزه هاى نهضت در سخنرانى طولانى    …55
   1 . سخن گفتن بهتر است يا خاموشى؟!   …55
   2 . به هنگام تلاوت آيه (وإن تتولوا)   …56
   3 . بيان اهداف قيام   …56
   4 . اصلاح امّت اسلامى و لو به قيمت كشته شدن   …57
   5 . سخن او به هنگام آرايش سپاه   …57
   6 . شرايط بيعت با زيد   …58
   7 . سخن او با هشام   …58
   8 . نامه او به علماى اسلام   …62
      امر به معروف و وظيفه بزرگ عالمان   …66
      نقش علما و جايگاه آنان   …69
      خطاب به عالمان بدكردار   …71
      دعوت به جهاد   …73
      منزلت اهل بيت(عليهم السلام) در پيشگاه خدا   …77
فصل سوم
مناظرات زيد با مخالفان و سروده هاى او   …80
   1 . مناظره او با هشام بن عبدالملك بن مروان   …80
   2 . مناظره دوم با هشام   …82

صفحه 9
   3 . مناظره سوم با هشام   …83
   زيد در قلمرو شعر و ادب   …84
   عبادت و تهجد زيد   …94
فصل چهارم
اساتيد و شاگردان زيد در تفسير و حديث   …96
   شاگردان زيد بن على   …98
   بزرگنمايى درباره زيد   …105
   بزرگنمايى درباره دانش و فقه زيد    …107
   نقد اين نظر   …109
   بازهم افراط گرايى   …109
فصل پنجم
آثار علمى زيد   …113
   1 . مسند زيد   …113
   2 . تفسير غريب القرآن   …115
   3 . الصفوة   …117
   4 . نامه او به علماى اسلام   …118
   5 . مناسك حج   …118
   6 . رساله هاى زيد    …118

صفحه 10
فصل ششم
بررسى مسند امام زيد از نظر سند و محتوا   …121
   1 . عبدالعزيز بن اسحاق، قاضى بغداد   …122
      نظر ما درباره گفتار ابن ابى الفوارس و ذهبى   …123
   2 . ابوالقاسم على بن محمد نخعى كوفى   …124
   3 . سليمان بن ابراهيم بن عبيد محاربى   …124
   4 . نصر بن مزاحم منقرى عطار   …124
   5 . ابراهيم بن زبرقان   …125
   6 . ابوخالد عمرو بن خالد   …126
فصل هفتم
هرگز زيد از نظر اصول و معارف، معتزلى نبود   …128
فصل هشتم
آيا زيد در اصول عقايد و فروع، مكتبى دارد؟   …132
   1 . مرتكب كبيره   …134
   2 . قضا و قدر   …135
   3 . بدا   …135
   4 . رجعت   …136
   5 . حقيقت امامت از نظر اماميه   …136

صفحه 11
   6 . امر به معروف و نهى از منكر   …137
   7 . صفات ذاتى خدا   …138
آيا زيد مذهب فقهى خاصّى داشت؟   …139
   فقهاى زيديه   …141
فصل نهم
آيا زيد، امامت خويش را تبليغ مى كرد؟   …143
   مأموريت زيد از زبان خودش   …145
   اعتراف زيد به پيشوايى امام صادق(عليه السلام)   …147
   سخنان دانشمندان شيعه درباره قيام زيد   …147
فصل دهم
نظر امامان معصوم(عليهم السلام) درباره قيام زيد   …149
فصل يازدهم
خط سرخ شهادت و تأييد امامان معصوم(عليهم السلام)   …152
فصل دوازدهم
جايگاه زيد در نزد علماى شيعه   …156
   ظلم ستيزان و ذلّت پذيران   …158

صفحه 12
فصل سيزدهم
نهضت هاى برگرفته از انقلاب امام حسين بن على(عليهما السلام)   …161
   دشمنى خاندان هاشم با بنى اميه، دينى بوده نه قبيله اى   …163
   كشمكش هاشم و اميّه   …163
   انگيزه هاى انقلاب حسينى   …171
   نامه حسين بن على(عليهما السلام) به اشراف بصره   …173
   1 . خيزش همگانى مردم مدينه(قيام حَرِّه)   …178
   2 . خيزش مردم مكه   …180
   3 . خيزش توّابين در كوفه   …184
      نامه نگارى با شيعيان مناطق ديگر عراق   …188
      خطابه سليمان در ميان جمع پنج هزار نفرى   …190
   4 . انقلاب مختار   …198
      مختار كيست؟   …198
      كيفيت قتل مختار   …201
   5 . انقلاب عبدالرحمن بن محمد بن اشعث   …203
فصل چهاردهم
انقلاب زيد دنباله انقلاب حسين بن على(عليهما السلام)   …205
   آمادگى براى شهادت   …209
   فراگير بودن نهضت   …212

صفحه 13
   توطئه براى شكست نهضت   …213
   كوفه در آستانه انقلاب   …213
فصل پانزدهم
رهبران قيام هاى زيديه   …218
فصل شانزدهم
پيشوايان علمى زيديه   …221
   1 . احمد بن عيسى بن زيد (157ـ247)   …221
   2 . القاسم الرسّى   …222
   3 . يحيى بن الحسين بن القاسم الرّسّى(245ـ 298)   …223
   4 . الناصر للحق ابومحمد الحسن بن على (اطروش)    …223
   5 . الامام المرتضى، ابوالقاسم محمد بن يحيى (278ـ 313)   …224
   6 . الناصر لدين الله احمد بن يحيى بن الحسين(عليه السلام)   …224
   7 . امام مؤيد ابوالحسين احمد بن حسين بن هارون(333ـ411)   …224
   8 . الحاكم الجشمى (413ـ494)   …225
   9 . نشوان بن سعيد حميرى (...ـ 573)   …226
   10 . المنصور بالله عبدالله بن حمزة بن سليمان (561ـ614)   …226
   11 . المؤيّد بالله يحيى بن حمزة بن على (669ـ749)   …227
   12 . احمد بن يحيى المرتضى (764ـ 840)   …227

صفحه 14
   13 . المنصور بالله قاسم بن محمد على (967ـ1029)   …228
فصل هفدهم
شخصيت هاى زيدى با گرايش هاى ويژه   …229
   1 . ابن الوزير   …223
   2 . ابن الامير صنعانى(1099ـ1186هـ)   …233
   3 . شوكانى (1172ـ1250)   …236
فصل هجدهم
فرق زيديه در كتب تاريخ عقايد   …239
فصل نوزدهم
عقايد زيديه    …241
   1 . توحيد   …245
   2 . آيات صفات خبرى    …245
   3 . خدا غنّى و بى نياز است   …246
   4 . خدا، با ديدگان ديده نمى شود   …246
   5 . خدا واحد و يگانه است   …246
   6 . خدا عادل و حكيم است   …247
   7 . افعال عباد، از آن خود آنهاست   …247

صفحه 15
   8 . عذاب، نتيجه گناه است   …247
   9 . تقدير خداوند بر حق تعلق مى گيرد   …247
   10 . تكليف فرع قدرت است   …248
   11 . اراده بر قبيح تعلق نمى گيرد   …248
   12 . كارهايى كه مفسده دارد، از خدا صادر نمى شود   …248
   13 . باب نبوّت   …249
   14 . باب قرآن   …249
   15 . باب امامت   …249
   16 . امامت حسنين(عليهما السلام)   …249
   17 . امر به معروف و نهى از منكر   …250
   18 . وعد و وعيد   …250
   19 . مرتكبين كبائر   …251
   20 . مؤمن كيست؟   …251
   21 . كافر كيست؟   …251
   22 . فاسق كيست؟   …251
   23 . تفاوت فعل خدا با فعل بندگان   …252
   24 . اعتقاد به موت و فنا   …252
   25 . شفاعت   …252

صفحه 16
فصل بيستم 
حلقات مناظره ميان اماميه و زيديه   …254
فصل بيستويكم
مايه هاى تقريب ميان اماميه و زيديه   …260
   1 . همكارى تنگاتنگ ميان دو فرقه   …260
   2 . نشر ميراث فرهنگى زيديه   …261
فصل بيستودوّم
حكومت اسلامى از ديدگاه زيديه   …262
   جنگ ميان اسماعيليه و زيديه   …264
   همكارى ميان زيديه و معتزله   …264
   طبقات رجال زيدى   …265
بـخــش دوم
اسماعيليه
   پيش گفتار   …273
   ويژگيهاى مذهب اسماعيلى   …275
      1ـ انتساب به خاندان نبوّت   …275

صفحه 17
      2ـ تأويل ظواهر   …276
      3ـ آميختن مذهب به مسائل فلسفى   …276
      4ـ سازمان زير زمينى   …277
      5ـ تقدّس بخشيدن به امامان و داعيان خود   …278
      6ـ تربيت فداييان   …279
      7ـ پنهان كارى و رازدارى   …281
      8ـ امامان پنهان   …282
مذهب در فرآيند تكامل   …283
فصل نخست
اسماعيليه در كتابهاى ملل و نحل   …284
فصل دوم
جنبشهاى باطنى در عصر امام صادق(عليه السلام)   …286
فصل سوّم
امامان اسماعيليه   …293
شرح حال امامان مورد اتفاق همه فرق (امامان مستور و پنهان)   …295
      امام نخست ـ اسماعيل بن جعفر صادق(عليه السلام) (110-145)   …296
      امام دوّم ـ محمد بن اسماعيل (132-193)   …299

صفحه 18
      امام سوم ـ عبدالله بن محمد بن اسماعيل (179-212)   …300
      امام چهارم ـ احمد بن عبدالله (198-265)   …302
      امام پنجم ـ حسين بن احمد (219-289)   …303
فصل چهارم
امامان ظاهر و آشكار   …305
   امام ششـم ـ عبيدالله مهدى (260-322)   …306
   امام هفتم ـ قائم بامرالله (280-334)   …310
   امام هشتم ـ المنصوربالله (303-346)   …311
   امام نهـم ـ معزلدين الله (319-365)   …312
      پايه گذار دولت فاطمى مصر   …312
   امام دهـم ـ العزيز بالله (344-386)   …316
   امام يازدهم ـ الحاكم بامرالله (375-411)   …318
      انشعاب در اسماعيليه(دروزيّه)   …319
   امام دوازدهم ـ الظاهر لاعزاز دين الله (395-427)   …321
   امام سيزدهم ـ المستنصر بالله 420-487   …322
      انشعاب در اسماعيليه (مستعليه; نزاريه)   …322
فصل پنجم
امامان مستعليه   …324
   1 . مستعلى بالله (469-495هـ)   …325

صفحه 19
   2 . آمر باحكام الله   …325
   3 . الحافظ لدين الله (467-544)   …325
   4 . الظافربأمرالله (527-549)   …325
   5 . الفائز بصرالله (544-555)   …326
   6 . العاضدلدين الله (546-567)   …326
   انشعاب در مستعليه (سليمانيه و داووديه)   …328
فصل ششم
امامان نزاريه (مؤمنيه و قاسميه)   …329
   1 . المصطفى بالله نزار بن معدالمستنصر (437-490)   …332
   2 . على بن نزار (الهادى) (470-530)   …333
   3 . محمد بن على (مهتدى) (500-552)   …334
   4 . حسن بن محمد بن على بن نزار (القاهر بقوة الله)(220-557)   …334
   5 . حسن على بن حسن (قاهربالله) (539-561)   …335
   6 . اعلى محمّد فرزند حسن على (553-607)   …335
   7 . جلال الدين حسن بن اعلى محمد (582-618)   …335
   8 . علاءالدين محمد بن حسن (608-653)   …336
   9 . ركن الدين خورشاه فرزند علاءالدين(629-654)   …336

صفحه 20
فصل هفتم
خاندان آغاخان (نزاريه فاسميه)   …338
   1 . حسن على شاه (1219-1298)   …338
   2 . على شاه (1246-1320هـ . ق)   …339
   3 . سلطان محمدشاه آغاخان سوم (1294-1377هـ . ق)   …340
   4 . كريم خان چهارم (1358-000)   …341
فصل هشتم
عقائد و اصول پنج گانه اسماعيليه   …342
توحيد   …344
   خدا فاقد ماهيت است   …344
   نفى تسميه از خداوند   …345
   نفى صفات   …345
   صادر اول مجمع كمالات است   …346
عدل   …347
   انسان مختار است   …347
   قضا و قدر بمعنى سلب اختيار نيست   …348
نبوت   …349
   رسالت عامّه و خاصه   …349
   وحى   …349

صفحه 21
   طهارت ولادت انبيا   …350
   صفات پيامبران   …351
   رسول ناطق   …351
   معجزات پيامبران   …352
   رسول خاتم برترين پيامبر   …352
   شريعت او موافق با حكمت است   …353
   شريعت، داراى ظاهر و باطن است   …352
امامت   …355
   مقام اول: امامت مطلق (عام)   …355
   اصطلاحات و مراتب امامت نزد اسماعيليه   …356
      1 . امام مقيم   …357
      2 . امام اساس   …357
      3 . امام متمّ   …357
      4 . امام مستقرّ   …358
      5 . امام مستودع   …358
      6 . امام مستور   …358
   مقام دوم: امامت خاصّه   …359
      1 . صاحب الوصية، در هر دور، بهترين مردم پس از پيامبر است   …359
      2 . امامت در خاندان پيامر(صلى الله عليه وآله)   …360

صفحه 22
      3 . امامت، ميراث نبوت و وصايت   …360
      4 . پايان وصايت پس درگذشت وصى   …360
      5 . امامت در جهان پايدار است نه نبوت و وصايت   …361
      6 . امام، از زمين دور نمى شود   …361
      7 . وصيّت پس از پيامبر   …364
      8 . بازماندن على از خلافت   …365
      9 . نادرستى امامت افراد ناشايسته   …366
      10 . نادرستى انتخاب در امامت   …367
      11 . كودتاچيان بر امت، طاغوت هستند   …367
      12 . زمين، خالى از حجت خدا نمى ماند   …368
      13 . ممنوعيت سخن گفتن ناآگاهان   …369
      14 . قرآن با چيزى جز مانند خودش نسخ نمى شود   …369
      15 . قياس و استحسان درست نيست   …370
معاد   …371
   معاد، روحانى است نه جسمانى   …371
   تناسخ   …372
   حساب   …374
   بهشـت   …374
   فرشتگان   …375

صفحه 23
   جــنّ   …375
فصل نهم
سلسله امامت اسماعيلى   …376
فصل دهم
تأويلات اسماعيلى    …383
   نظريه مَثَل و ممثول   …383
      عقول عشره   …384
      نطقاء سبعه و امثال آنها   …387
      انوار خمسه و مثلهاى آنها   …388
   تأويلات فقهى اسماعيليه   …388
      كتاب الولايه; پايه نخست   …389
      طهارت; پايه دوم   …391
   بزرگان انديشه اسماعيلى   …393
      1 . ابوحاتم رازى (260-3220)   …394
      2 . محمد بن احمد نسفى (=000ـ331)   …397
      3 . ابو يعقوب سجستانى (271ـ بعد از 360)   …399
      4 . ابو حنيفه نعمان (3634)   …401
         آيا «نعمان» اسماعيلى بود يا اثنا عشرى؟   …403
      5 . احمد بن حميدالدين بن عبدالله كرمانى (352-411 به بعد)   …404

صفحه 24
      6  المؤيّد فى الدين (حدود 390-470هـ)   …406
      7 . ناصر و خسرو (394-481هـ)   …408
      8 . محمد بن على بن حسن صورى (قرن پنجم)   …410
      9 . ابراهيم بن حسين حامدى درگذشته به سال 557   …411
      10 . على بن محمد الوليد (522-612هـ)   …413
   سازمان زير زمينى اسماعيليان   …414
   سازمان سرّى نزاريان   …415
فصل يازدهم
قرامطه   …416
   ويژگيهاى قرامطه   …421
   انشعابات درونى قرامطه   …421
   انشعابات در قرامطه   …422
   پايان كار قرامطه   …422
   عقايد مهم قرامطه   …423
      1 . حلول   …423
      2 . غلوّ   …424
      3 . تأويل   …424

صفحه 25
فصل دوازدهم
فرقه دروز (درزيان)   …425
   عقايد دروز   …426
   شخصيتهاى علمى دروز در تاريخ   …430
فصل سيزدهم
فطحيه   …431
   مشاهير فطحيه   …432
فصل چهاردهم
واقفيه   …433
   علل پيدايش واقفيه   …433
      تقيّه شديد   …434
      طمع ورزى در اموال امامت   …435
فصل پانزدهم
نصيريه   …438
   نصيريه در كتابهاى فرق و مذاهب   …438
   «محمد بن نصير» شخصيتى غير قابل اعتماد   …441
   علويان و تهمت نصيرى گرى   …442
   مهمترين عقايد علويان   …443

صفحه 26
   اتهامات گوناگون به علويان   …445
   طريقت جنبلانى   …446
   مظلوميت و سركوب علويان   …446
   علما و مؤلفان علوى   …449
   قبايل علوى و پراكندگى آنان   …449
كتاب نامه   …451

صفحه 27
   
    فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى/ ج7
 
بسمه تعالى
سپاس خدا را كه خداوندگار جهانيان است. درود بى پايان بر پيامبر خاتم(صلى الله عليه وآله)و اهل بيت(عليهم السلام) پاك او باد.
امّا بعد، جلد هفتم فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى تقديم خوانندگان گرامى مى گردد و خوشبختانه جلد ششم به زبان انگليسى نيز ترجمه شد. اين جلد كه آخرين جلد اين گستره مى باشد، پيرامون ديگر فرق اسلامى سخن مى گويد و اسامى اين فرق عبارتند از:
1ـ فرقه زيديه پيروان زيد بن على.
2ـ اسماعيليه پيروان حضرت اسماعيل فرزند امام صادق(عليه السلام) .و فرقه هاى ديگرى، با نام هاى قرامطه، فطحيه، واقفيه، نصيريه و علويان نيز مورد بررسى قرار گرفته اند.
اينك نخستين بخش كه مربوط به فرقه زيديه است، از نظر خوانندگان مى گذرد.
عليرضا سبحانى

صفحه 28
 

صفحه 29
 
      بخش نخست
مذهب زيديـه

صفحه 30
 

صفحه 31
 
مقـدّمـه

مذهب زيديه

مذهب زيديّه، مذهب منسوب به امام زيد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب است. پيشوايى كه با قيام و خيزش خود، بر ضدّ ستم و ستمگران، حالت بى تفاوتى را در جامعه اسلامى بر هم زد. در فضيلت كرامت او كافى است كه در طول زندگى زهد و پارسايى پيشه او بود و پيوسته با نماز و تلاوت قرآن، شب را به صبح مى آورد.
اين امام انقلابى، فقيهى عالى قدر، محدثى بزرگوار و مفسر قرآن بود. او راه و روشى در اصول عقايد و مذهب خاصى جز خاندان پاك رسول خدا نداشت. اعتقاد به توحيد و عدل و بى پايگى جبر و تشبيه، شعار او بود و از او رواياتى در تفسير و فقه در كتاب هاى اماميه نقل شده است.
ولى مذهب زيدى در حال حاضر از دو مكتب متأثر شده است: در اصول و عقايد از معتزله پيروى كرده و در فقه از مكتب حنفى و اين جاى تعجّب است كه پيروان امامى كه مكتبى جز مكتب اهل بيت(عليهم السلام) نداشت، در اصول از معتزله و در فقه از غير اهل بيت(عليهم السلام) پيروى كنند.

صفحه 32
زيد شهيد در ميان امّت اسلامى، و در پيشگاه خاندان پاك رسالت، مقام و منزلت والايى دارد كه هرگز، اين مقام از آن سايرِ امامان زيدى نيست، كه پس از زيد بن على، بر خلفاى اموى خروج كرده و خط جهادى امام زيد را دنبال نمودند و در عين حال، تلاش هاى همه ائمه زيديه درخور ستايش و تقدير است، بنابراين، بايد در اين جزء در دو باب، سخن بگوييم:
1. زندگانى امام زيد و آثار علمى و جهاد و مبارزه او با خلافت اموى و...
2. تبيين زندگانى ديگر امامان زيدى و دولت هايى كه تأسيس كرده اند و اصولى كه در قلمرو عقايد برگزيدند و روشى كه برپايه آن احكام فقهى را استنباط كردند.
اينك ما سخن در بخش اول را در پيش مى گيريم و اميد است كه در اين مورد، تقصير و قصورى از ما سر نزند و جز واقع نمايى، انگيزه اى در ما نباشد.

صفحه 33
 

بخش نخست

زيديّه

مجموع بررسيها در اين مورد در بيست و دو فصل خلاصه مى شود.
فصل اوّل: زندگانى زيد بن على در عصر امامان سه گانه: سجاد و باقر و صادق(عليهم السلام) .
فصل دوّم: بيان اهداف خويش در سخنرانى طولانى.
فصل سوّم: مناظرات و خطابه هاى زيد با مخالفان. و سروده ها و اشعار و نامه هاى وى به علماى بلاد.
فصل چهارم: استادان زيد و شاگردان او در حديث و تفسير.
فصل پنجم: آثار علمى زيد.
فصل ششم: بررسى مسند زيد از نظر سند و مضمون.
فصل هفتم: هرگز زيد از نظر اصول و معارف، معتزلى نبود.
فصل هشتم: آيا زيد در اصول عقايد و فروع احكام، مكتبى دارد؟
فصل نهم: آيا زيد امامت خويش را تبليغ مى كرد؟

صفحه 34
فصل دهم: نظر امامان معصوم درباره قيام زيد.
فصل يازدهم: خطّ سرخ شهادت و تأييد امامان معصوم(عليهم السلام) .
فصل دوازدهم: جايگاه زيد در نزد علماى شيعه .
فصل سيزدهم: نهضت هاى برگرفته از انقلاب حسين بن على(عليه السلام) .
فصل چهاردهم: انقلاب زيد دنباله انقلاب حسين بن على(عليه السلام) .
فصل پانزدهم: رهبران قيام هاى زيديه .
فصل شانزدهم: پيشوايان علمى زيديه .
فصل هفدهم: شخصيت هاى زيديه با گرايش هاى ويژه .
فصل هجدهم: فرق زيديه در كتب تاريخ عقايد .
فصل نوزدهم: عقايد زيديه .
فصل بيستم: حلقات مناظره ميان اماميه و زيديه .
فصل بيست و يكم: مايه هاى تقريب ميان اماميه و زيديه .
فصل بيست و دوم: حكومت اسلامى از ديدگاه زيديه .
اينك اين فصول بيست و دوگانه در اين بخش، مورد بحث و بررسى قرار مى گيرد.

صفحه 35
زندگانى زيد بن على    
 

فصل اول:

زندگانى زيد بن على

در عصر امامان سه گانه

تاريخ نگاران در اداى حقوق خاندان رسالت، كوتاهى كرده اند، به ويژه حقوق «زيد» انقلابى را ادا ننموده اند و از زندگانى او چيز زيادى را ننوشته اند، در حالى كه درباره خلفاى جائر از بنى اميه و بنى عباس آثار زيادى را برجاى گذاشته اند، حتى به شب نشينى ها و خوشگذرانى هاى آنها كه با شراب و شاهد و مسائل ديگر همراه بوده، به تفصيل پرداخته اند. اين نوع تبعيض در نگرش، حاكى از مظلوميت خاندان رسالت، حتى نزد اهل قلم و بيان است، كه آثار آنان را پنهان ساخته و مناقبشان را بازگو نكرده اند، و لذا ما با تلاش در كتاب هاى گوناگون، توانستيم نيمرخى روشن از حيات زيد ترسيم كنيم و از اين كه دسترنج ما در اين قلمرو ناچيز است، از پيشگاه زيد شهيد پوزش مى طلبيم.

زندگانى زيد در عصر امام زين العابدين(عليه السلام)

زيد بن على سه امام بزرگوار معصوم را درك كرده و از اين سه نفر، الهام گرفته است:

صفحه 36
1. پدرش على بن الحسين(عليهما السلام)(38ـ 94هـ).
2. برادر بزرگترش ابوجعفر محمد بن على بن الحسين، امام باقر(عليهم السلام)(57ـ 114هـ).
3. برادرزاده اش امام جعفر بن محمد الصادق(عليه السلام)(83ـ 148هـ).
اكنون بازگرديم و درباره نسب او و تاريخ تولدش سخن بگوييم:

تبارى پاك و پيراسته

زيد فرزند امام زين العابدين(عليه السلام) و او فرزند سيدالشهداء حسين بن على(عليهما السلام)، او فرزند اميرمؤمنان، حامى رسول الله(صلى الله عليه وآله)، و مدافع حرمت و قداست اوست.
جا دارد زيد با سروده فرزدق استشهاد كند و بگويد:
اولئك آبائى فجئنى بمثلهم
«آنان پدران من هستند، پس مانند آنرا بياور».
مادر او «حوريه» كنيزى بود كه مختار بن ابى عبيده ثقفى آن را به سه هزار درهم يا دينار خريد و به وسيله فرد امينى براى على بن الحسين(عليه السلام) فرستاد، و خداوند متعال، از اين كنيز، چهار فرزند به امام (عليه السلام) داد به نام هاى: زيد، عمرو، على، خديجه.(1)
ابن قولويه(م369) مى گويد: برخى از اصحاب ما نقل كرده اند: من در محضر على بن الحسين(عليه السلام)بودم. او وقتى كه نماز صبح را مى خواند تا طلوع آفتاب، با كسى سخن نمى گفت. اتفاقاً روزى از روزها كه زيد بن على(عليه السلام)متولد شد نوزاد

1 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 86.

صفحه 37
را پس از نماز صبح حضور امام(عليه السلام) آوردند. حضرت خوشحال شد و رو به ياران خود كرد و گفت: نام اين نوزاد را چه بگذاريم؟ هر كسى نامى را پيشنهاد كرد. حضرت (عليه السلام)قرآن را خواست، آن گاه آن را گشود، اولين جمله كه در آغاز ورقه بود اين بود:(فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيماً)(1)، آنگاه آن را بست و دو مرتبه گشود. ناگاه در آغاز صفحه اين آيه پيدا شد:(إِنَّ اللّهَ اشْتَري مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَ الإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)(2) آنگاه امام (عليه السلام)فرمود: به خدا سوگند، اين همان زيد است، به خدا سوگند اين همان زيد است و نام او را زيد نهاد. آن گاه امام فرمود: عُزِّيتُ عَنْ هذا المولودِ، به ما درباره اين نوزاد، تسليت گفته شده، و از شهدا است.
علت اين كه امام اين نام را انتخاب كرد، اين بود كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل شده بود كه فرموده بود از نسل اين فرزندم، حسين، فرزندى به دنيا مى آيد كه او را زيد مى نامند و او در كوفه كشته مى شود و در محله «كناسه» به دار آويخته مى شود، سپس نبش قبر كرده و جنازه او را از قبر بيرون مى آورند، ولى براى تحويل گرفتن روح او درهاى آسمان گشوده مى شود و اهل آسمان ها به خاطر او شادمانى مى كنند و لذا، امام زين العابدين(عليه السلام) يقين كرد كه اين همان زيدى است كه پيامبر از انقلاب و شهادت او خبر داده است.(3)

1 . نساء: 95.
2 . توبه: 111.
3 . ابن ادريس، السرائر، ج3، ص 638، روايت از ابن قولويه، محلّى، حميد بن احمد (582ـ652) در الحدائق الورديّة، ص 137ـ 138; السياغى، الروض النضير، ج1، ص 100; صدوق، عيون اخبارالرضا(عليه السلام)، ج1، ص 250، باب 25.

صفحه 38

تاريخ تولد زيد

تاريخ نگاران در سال تولد او اختلاف نظر دارند، برخى علت اين اختلاف را مربوط به سال شهادت او مى دانند و اين كه آيا او در سال 121 يا 122 يا 123 شهيد شده است، قهراً اين اختلاف در يافتن سال تولد او، اثر مى گذارد و اگر مقدار عمر او معلوم باشد ـ كه مشهور آن است در 42سالگى به شهادت رسيده ـ طبعاً، اين مقدار اختلاف در سال شهادت او، در سال تولد او اثر مى گذارد. بنابر همه اقوال از نظر تاريخ نگاران، تولد او بين 75 و 79 هجرى خواهد بود.
ابن سعد در طبقات مى گويد: او در سال 120 كشته شده است و برخى مى گويند در سال 122.(1)
بخارى در تاريخ خود مى نويسد: او در سال 122 كشته شده است.(2)
ابن حبان مى گويد: او برخى از ياران رسول خدا را ديده و در سال 122 كشته شده است.(3)
مزى از مصعب بن عبدالله زيدى نقل مى كند كه زيد روز دوشنبه سوم ماه صفر سال 120 كشته شد و 42سال داشت.(4)
ذهبى اقوال مختلفى را در تاريخ شهادت او آورده و مى گويد: مصعب، سال

1 . ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج 5، ص 326.
2 . بخارى، التاريخ الكبير، ج2، ص 403، به شماره 1341.
3 . ابن حبّان، الثقات، ج4، ص 249.
4 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال، ج10، ص 98.

صفحه 39
قتل او را 120 نوشته و ابونعيم آن را روز عاشوراى سال 122 مى داند و همچنين زبير بن بكار، از محمد بن الحسن نقل مى كند: زيد روز دوشنبه دوم ماه صفر سال 122 به شهادت رسيده است.
صفدى مى گويد: او را در محلّه كناسه به سال 121 يا 122 يا 123 به دار آويختند و او 42ساله يا 44 ساله بود. آن گاه او را با آتش سوزاندند و نام زيدالنار به خود گرفت و به همين صورت تا سال 126 بر دار آويخته بود. پس از چهار سال تنش را از دار پايين آوردند.(1)
وى در گفتار خود اشتباه كرده است زيرا زيدالنار لقب زيد بن موسى بن جعفر است كه در روزگار مأمون عباسى بر ضد خلافت او خروج كرد و خانه هاى بنى عباس را به آتش كشيد.
سياغى مى گويد: زيد در سال 75 متولد شده و در سال 122 به شهادت رسيده است.(2)

نظر ما درباره سال تولّد او

از نظر ما سن و سال او به هنگام شهادت بيشتر از آن است كه اينها نوشته اند، زيرا مادر زيد را، كه كنيز بود مختار ثقفى به امام هديه كرده و مختار، در سال 66 خروج كرد و در سال 67 به وسيله مصعب بن زبير كشته شد. بنابراين، او بايد مادر زيد را در اين يكى دو سال، به امام زين العابدين هديه كرده باشد و از آنجا كه زيد نخستين فرزندى است كه اين بانوى گرامى به دنيا آورد بايد بگوييم كه او

1 . الصفدى، الوافى بالوفيات، ج15، ص34.
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 96.

صفحه 40
متولد سال 68 يا كمى بعد بوده است. اگر بگوييم، ولادت زيد در سال 75 هجرى بوده، لازمه آن اين است كه امام با اين كنيز نزديكى نكرده باشد و يا اين كه او تا آن سال فرزند نياورده باشد و همگى بعيد است، بنابراين، بايد گفت: ميلاد زيد در همان سال 67 يا كمى پس از آن بوده است و اگر بگوييم زيد در سال 122 كشته شده، او در روز شهادت 55 سال داشته است.
و از برخى روايات استفاده مى شود كه او در همان سالى كه مادرش به امام اهدا شد متولد شده است:
1. فرات بن ابراهيم كوفى در تفسير خود از جابر جعفى از پدرش نقل مى كند: من هر سال به زيارت خانه خدا مشرف مى شدم و به منزل امام زين العابدين(عليه السلام)مى رفتم و سلام مى كردم. در يكى از سال ها، بامدادان، امام زين العابدين از اندرون بيرون آمد، در حالى كه چهره اش از شادمانى مى درخشيد. فرمود: رسول خدا را ديشب در خواب ديدم، دست مرا گرفت و وارد بهشت كرد و مرا با يكى از حوريان بهشت تزويج نمود. با او آميزش كردم و از من صاحب فرزندى شد در اين هنگام پيامبر مرا خواست و گفت: اى على بن الحسين نام اين فرزند را زيد بگذار.
پدر جعفى مى گويد: ما از مجلس بيرون نرفتيم مگر آن كه تعبير آن رؤيا را ديديم. فرستاده مختار به نزد حضرت آمد و مادر زيد را به عنوان هديه مختار به امام تقديم كرد و گفت اين را به سى هزار (درهم يا دينار) خريده ام. پدر جابر جعفى مى گويد: ما احساس كرديم، امام به او علاقه مند شده است و از خانه بيرون آمديم، سال بعد كه به زيارت آمديم و به خانه امام رفتيم تا سلام بگوييم نوزادى به نام زيد را بر دوش چپ امام ديديم كه او را با خودش بيرون آورد، در

صفحه 41
حالى كه سه ماه داشت و امام اين آيه را مى خواند و به زيد اشاره مى كرد:
(هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّى حَقّاً).(1)
2. ابراهيم بن محمد ثقفى از ابى حمزه ثمالى نقل مى كند كه من هر سال كه به حج مى رفتم امام زين العابدين(عليه السلام)را زيارت مى كردم. سالى به محضرش رسيدم كه كودكى روى دامن او بود. كودك برخاست و در هنگام بيرون رفتن، روى چارچوب در به زمين خورد و سرش شكست، امام على بن الحسين(عليه السلام) با شتاب برخاست و خون او را پاك مى كرد و مى گفت:اى پسر كوچكم! تو را در پناه خدا قرار مى دهم از اين كه آن كسى باشى كه در «كناسه» به دار آويخته مى شود. ابوحمزه ثمالى مى گويد: از حضرت پرسيدم: كدام «كناسه»؟ فرمود: «كناسه» كوفه. گفتم: آيا چنين مى شود؟ فرمود: به خدا سوگند اگر زنده بمانى در بخشى از مناطق كوفه مى بينى كه اين پسر كشته شده و به خاك سپرده شده، سپس قبر او را مى شكافند و تنش را به دار مى آويزند، سپس جنازه اش را پايين مى آورند و مى سوزانند و مى كوبند و خاكسترش را در بيابان مى پاشند.
سپس گفتم: نام اين پسر چيست؟ فرمود: نامش زيد است و ديدگانش اشكبار شد. گفت: درباره اين فرزندم سخنى را با تو بگويم. شبى از شبها كه من در حال سجده و ركوع بودم، خواب مرا ربود، خود را در بهشت ديدم و رسول خدا و جدّم على(عليه السلام) و مادرم فاطمه(عليها السلام) و عمويم حسن(عليه السلام) و پدرم حسين(عليه السلام)همگى مرا با يكى از حوريان بهشتى تزويج كردند و من با او نزديكى كردم و در سدرة المنتهى غسل كردم. سپس از خواب بيدار شدم در خود اثر جنابت ديدم. برخاستم، خود را تطهير كردم و نماز صبح خواندم در اين حالت، در خانه زده

1 . فرات بن ابراهيم، التفسير، ص200، تحقيق محمد كاظم; يوسف: 100.

صفحه 42
شد و به من گفتند: بر در خانه كسى است و تو را مى طلبد. من از خانه بيرون آمدم، ناگهان مردى را ديدم همراه يك كنيزى است كه آستينش بلند بود و به دور دستش پيچيده شده بود و مقنعه اى بر سر داشت گفتم: چه خواسته اى داريد؟ گفتند: على بن الحسين را مى خواهيم، گفتم من هستم، گفت: من فرستاده مختار بن ابى عبيده ثقفى هستم، او سلام مى رساند و مى گويد: من اين كنيز را به ششصد دينار خريده ام، اين هم ششصد دينار ديگر، با آن به زندگى خود كمك كنيد و نوشته اى از او به من داد. من آن مرد و آن دختر را به خانه بردم پاسخ نامه او را نوشتم. از آن كنيز پرسيدم: اسم تو چيست؟ گفت: حوراء، سرانجام او را براى من آماده كردند و عروسى انجام گرفت، او اين پسر را به دنيا آورد و اين همان رازى است كه مى خواستم با تو بگويم، آن را پوشيده دار.
ابوحمزه مى گويد: سال ها گذشت، زيد را در كوفه و در خانه معاوية بن اسحاق ديدم، به او سلام كردم و گفتم: انگيزه شما از آمدن به كوفه چيست؟ گفت: امر به معروف و نهى از منكر. من گاه و بيگاه به محل اقامت او مى رفتم. در روز نيمه شعبان او را زيارت كردم و سلام كردم و كنار او نشستم. گفت: ابوحمزه علاقه مندى با هم قبر اميرمؤمنان را زيارت كنيم؟ گفتم: آرى، تا به شن زارهاى سفيد رسيديم، گفت: اين قبر على(عليه السلام)است، سپس به كوفه بازگشتيم چيزى نگذشت كه ديدم او كشته شد و به خاك سپرده شد، سپس نبش قبر كردند و او را به دار آويختند. آنگاه جسد او را سوزاندند، سپس كوبيدند و در هوا پخش كردند.(1)

1 . الثقفى، الغارات، ج2، ص860-861; ابن طاووس، فرحة الغريّ، ص51. در ذيل مكارم الاخلاق چاپ شده است.

صفحه 43
3 .ابوالقاسم على خزاز از زيد بن على نقل مى كند كه من خدمت پدرم على بن الحسين بودم، جابر بن عبدالله وارد شد و برادرم امام محمد باقر(عليه السلام) از يكى از اتاق ها بيرون آمد و مورد توجه جابر قرار گرفت، آنگاه جابر گفت: نشانه هاى بدنى او همان نشانه هاى رسول خدا است. و پرسيد: اسم تو چيست؟ گفت: «محمد»، پرسيد فرزند كى؟ گفت: «فرزند على بن الحسين». گفت: تو همان باقر هستى، آنگاه گريست و خود را بر امام باقر(عليه السلام) افكند و سر و دست او را بوسيد و گفت: رسول خدا به تو سلام مى رساند. فرمود: «بر رسول خدا بهترين سلام و بر تو اى جابر نيز سلام باد». آنگاه داستان خود را در مورد امام باقر(عليه السلام) چنين نقل كرد: رسول خدا به من گفت: اگر يكى از فرزندانم به نام امام باقر(عليه السلام)را درك كردى به او سلام برسان او همنام من است و شبيه ترين مردم به من. دانش او دانش من و داورى او داورى من است. هفت نفر از فرزندان او امامان نيكوكارند، هفتمين آنها مهدى است كه روى زمين را از عدل و داد پر مى كند، پس از آن كه از ستم پر شده باشد. سپس اين آيه را تلاوت كرد:
(وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَ إِقَامَ الصَّلَوةِ وَ إِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَ كَانُوا لَنَا عَابِدِينَ).(1)
«آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما (مردم را) هدايت مى كردند و انجام كارهاى نيك و برپاداشتن نماز و پرداخت زكات را به آنان وحى كرديم، آنان فقط ما را مى پرستيدند».

1 . انبياء: 73; الخزاز، كفاية الأثر فى النص على الأئمة الاثناعشر، ص 298.

صفحه 44

نامه عبدالملك بن مروان به على بن الحسين(عليهما السلام)

عبدالملك بن مروان دومين خليفه از سلسله مروانى، جاسوسى در مدينه داشت كه رويدادهاى مدينه را به وى گزارش مى كرد.
وى به عبدالملك نوشت: على بن الحسين كنيزى داشته و او را آزاد كرده سپس با او ازدواج نموده است، عبدالملك، نامه اى به على بن الحسين(عليه السلام) نوشت و در آن، از اين عمل، انتقاد كرد كه شنيده ام با كنيز آزاد شده خود ازدواج كرده اى. مى دانى كه در ميان خاندان قريش، كسانى هستند كه هم شأن تو هستند و ازدواج با آنها سبب بالا رفتن منزلت تو مى شود و مى توانى فرزندان نجيبى از آنها به بار آورى. پس با اين كار، نه به خود نگريستى و نه به فرزندان خود.
على بن الحسين(عليه السلام) در پاسخ نوشت: «نامه تو به من رسيد و در آن، ازدواج مرا، با كنيزِ آزاد شده خودم نكوهش كرده بودى، تو تصور كردى كه در خاندان قريش، زنانى هستند كه به وسيله وصلت با آنها، منزلت من بالا مى رود، و فرزندان نجيبى به بار مى آورم، ولى بدان كسى برتر از رسول خدا در جهان نيست و كسى در بزرگوارى بالاتر از وى نمى تواند باشد(و من به وسيله پيوند نسبى با او به بالاترين درجه از افتخار رسيده ام و نيازى به كسب افتخار ندارم) همسر مورد نظر، كنيز من بود، و من او را آزاد كردم، و من با اين كار، اميد پاداش را از خداوند دارم، سپس او را طبق سنّت پيامبر به خود باز گرداندم، هر كس در راه خدا پاك و پاكيزه باشد، اشكالى بر او وارد نيست، خداوند به وسيله اسلام، ما را بالا برده و نارسايى ها را تكميل كرده است و نكوهش را از ما زدوده است. نكوهشى بر مرد مسلمان نيست، نكوهش بر كسانى است كه از جاهليت پيروى مى كنند».

صفحه 45
عبدالملك نامه على بن الحسين را خواند سپس به فرزندش سليمان بن عبدالملك داد. او نيز خواند، پسر گفت: پدرجان! على بن الحسين، به سختى بر تو فخرفروشى كرده است. عبدالملك در پاسخ گفت: فرزندم اين سخن را نگو، آنان زبان بنى هاشم هستند كه اگر به سخن درآيند، سنگ ها را مى شكافند، آنها در دانش خود از دريا، بهره مى گيرند، فرزندم على بن الحسين آنجا كه مردم فرو مى افتند او به پا مى خيزد و اوج مى گيرد.(1)

ويژگى هاى جسمانى زيد بن على

مورخان درباره ويژگى هاى جسمانى زيد چنين مى نويسند:
او سفيدپوست، و داراى چشمان درشت و ابروان پيوسته، و داراى هيكلى كامل و قدى بلند و محاسن انبوه بوده است. و سينه ستبرى داشته، و داراى بينى قلمى و كشيده و موى سر و صورت مشكى بوده است كه در اواخر عمرش موهاى سفيدى در سر و صورتش پديدار شده بوده است. او در دلاورى، و بخشندگى، و سخنورى و دانش و بردبارى مانند جدّش حسين بن على(عليه السلام) بود.
و مى توان، ويژگى هاى جسمانى و روحى او را در اين دو بيت شاعر، خلاصه كرد:
فما إِنْ براه اللهُ الاّ لأربَع *** يُقرّ له القاصي بهن مع الداني
إمامٌ لأخيار، و قلبٌ لجحفل *** وفارسُ ميدان و صدٌر لايوانِ
«خدا او را براى چهار چيز آفريده كه افراد دور و نزديك به آنها اعتراف دارند،
او پيشواى نيكان، و فرمانده سپاه، و شهسوار ميدان نبرد و صدرنشين تالار رياست است».

1 . الكلينى، الكافى، ج5، ص344 .

صفحه 46
سپس مى افزايند: بر فراز هشتاد هزار منبر براى خلفاى بنى اميّه، تمجيد و تعريف مى كردند، آنگاه كه از دنيا رفتند، ياد آنها هم مرد، در ميان خلفاى بنى عباس كسى بود كه پنجاه سال خلافت كرد و خاور و باختر جهان را به زير فرمان خود درآورد، تا زنده بود، از او ياد مى شد، پس از مرگ، از حافظه ها پاك شد.(1)
ابوالفرج اصفهانى از يكى از غلامان آزاد شده آل زبير نقل مى كند كه ما در خدمت على بن الحسين(عليه السلام)بوديم، او فرزند خويش به نام زيد را صدا زد، ناگهان به هنگام آمدن، به زمين افتاد. و سرش شكست، امام(عليه السلام) برخاست و خون را از چهره او پاك كرد و فرمود: «تو را در پناه خدا قرار مى دهم كه همان زيدى باشى كه در محلّه كناسه به دار مى آويزند و هر كس به عورت او نگاه كند، خدا او را به رو به دوزخ مى افكند».(2)
ابوخالد واسطى و ابوحمزه ثمالى از امام باقر(عليه السلام) نقل مى كنند كه او فرمود: «پدرم على بن الحسين(عليه السلام)زيد را خواست و گفت: مقدارى قرآن بخوان، او قرآن خواند، پدرش از او مسائل مشكل قرآن را پرسيد و او جواب داد. سپس در حق وى دعا كرد و پيشانى او را بوسيد، سپس فرمود: «اى اباحمزه، زيد داراى دانش گسترده اى است».(3)
بنا به گفته اين مورّخ، زيد در عصر امام سجاد(عليه السلام) براى خود، قرائتى داشت. مؤيد اين مطلب، چيزى است كه ابوسعيد حميرى درباره زيد نقل مى كند، او در

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 97; محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 138.
2 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 89.
3 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 102; محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 142.

صفحه 47
چند رشته علمى مهارت داشت كه يكى دانش قرآن و قرائت هاى گوناگون آن است، و او قرائت خاصى داشت كه از او نقل شده است.
شيخ طوسى در فهرست نقل مى كند كه قرائت زيد همان قرائت جدّ بزرگوارش على بن ابى طالب(عليه السلام) است.(1)
تفسيرى از زيد، به نام «تفسير الشهيد زيد بن على» چاپ شده و به وسيله دكتر حسن محمد تقى حكيم تحقيق شده است. محقق ياد شده در مقدمه مى نويسد: نخستين كسى كه قرائت او در كتاب خاصى گردآورى شد، زيد است كه عمر بن موسى الوجيهى كه معاصر زيد بود آن را در كتابى گرد آورد و درباره آن چنين گفت: من اين قرائت را از زيد بن على شنيده ام. محقق مى گويد: اين كتاب، در سال 261 موجود بوده، سپس ابراهيم المسكين در همان سال آن را استنساخ كرده و يحيى بن كهمش نيز از آن نقل كرده است.
عمر بن موسى تنها كسى نيست كه قرائت زيد را گرد آورده است، بلكه حسن بن على اهوازى نيز قرائت زيد را گرد آورده و ابوحيان توحيدى بر همه يا بر بخشى از اين قرائات دست يافته و در كتاب خود «البحرالمحيط» پس از استشهاد به قرائت زيد، مى نويسد: نقل شده است كه زيد سه صفت خدا را كه عبارت باشد از ربّ العالمين، الرحمن، الرحيم، همه را به نصب خوانده است، از اين گذشته، ابوحيان، قرائت زيد را در كتابى به نام «النيّر الجلى فى قراءة زيد بن على» جمع كرده است.
از اين گذشته، قرائت زيد در كتب قرائت و تفسير، همراه با قرائت ديگران،

1 . محمدبن حسن طوسى، الفهرست، ص 140.

صفحه 48
وارد شده است.(1)
كاتب چلبى كتاب «النيّر الجلىّ فى قراءة زيد» را از آثار ابوعلى اهوازى شمرده است.
عاصم بن عبيدالله مى گويد: اى مردم كوفه! امروز، كسى در ميان شما كشته شد كه براى او نظيرى نبود، و بعد از اين هم نظيرى نخواهد داشت. من در دوران جوانى او را ديده بودم كه ياد خدا را مى شنيد از هوش مى رفت و افرادى كه در كنار او بودند تصوّر مى كردند كه به اين دنيا باز نخواهد گشت.(2)

زندگانى زيد در دوران امام باقر(عليه السلام)

امام سجاد(عليه السلام) در سال 95 به لقاءالله پيوست و فرزند خود محمد باقر(عليه السلام)را به امر الهى به امامت برگزيد. امام باقر(عليه السلام) شخصى است كه تمام افراد و گروه ها بر علم و دانش و تقوا و پيراستگى او تصريح كرده اند.
ابن حجر مى گويد: علّت اين كه او را باقر ناميده اند اين است كه مانند كسى كه زمينى را بشكافد و گنجى پنهان را از درون آن بيرون آورد. او نيز گره از مشكلات علمى بسيارى گشود و گنجينه هاى معارف و حقايق احكام را آشكار ساخت، اين مقام و موقعيت امام را همگان درك مى كنند و از اين جهت مى گويند او علم را شكافت و دانش را آشكار ساخت.(3)
از دانش امام باقر(عليه السلام) برخى از صحابه پيامبر و بزرگان تابعان بهره گرفته و از

1 . دكتر حسن محمد تقى الحكيم، تفسير غريب القرآن، ص 37 بخش مقدمه.
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 98; مقريزى، خطط، ج2، ص 419.
3 . ابن حجر هيتمى، الصواعق المحرقة، ص 200 .

صفحه 49
سرچشمه دانش او سيراب شده اند و لذا جمعيت پاى درس او از همه درس ها بيشتر بود.
روزى كه امام سجاد(عليه السلام) به رفيق اعلى پيوست، زيد بن على(عليه السلام) نوجوان يا جوانى بود كه نياز به حمايت داشت. امام باقر(عليه السلام) او را به سان ديگر فرزندان خود، تحت سرپرستى خود گرفت و با او به سان پدر رفتار كرد و پيوسته به او اظهار محبت مى كرد تا اين كه زيد بن على، دوران جوانى را سپرى نمود و به صورت يك مرد كامل درآمد و از نظر علم و عمل به مقام عالى رسيد و اين حقيقتى است كه مترجمان درباره او نوشته اند. اينك برخى از كلمات آنان را نقل مى كنيم:
1. شيخ طوسى در فصل ياران امام باقر(عليه السلام) مى نويسد: زيد بن على(عليه السلام) برادر امام باقر(عليهما السلام) و از ياران او بوده، همچنان كه از اصحاب پدرش زين العابدين(عليه السلام)نيز بود.(1)
2. جمال الدين مزى مى نويسد:زيد بن على(عليه السلام) از ابان بن عثمان و عبيدالله بن ابى رافع و عروة بن زبير و پدرش على بن الحسين و برادرش ابوجعفر باقر(عليه السلام) نقل روايت مى كند.(2)
3. ابن حجر عسقلانى نيز همين عبارت را آورده است.(3)
4. ذهبى مى نويسد: زيد بن على بن الحسين(عليه السلام)، هاشمى علوى برادر ابوجعفر باقر(عليهما السلام) از پدر و برادرش و عروه، نقل روايت مى كند. او يكى از عالمان

1 . طوسى، الرجال، باب «زاء»، ترجمه زيد بن على، ص 89 تا 122.
2 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال، ج10، ص 96.
3 . ابن حجر عسقلانى، تهذيب التهذيب، ج3، ص 419.

صفحه 50
صالح بود ولى لغزشى از او سر زد و در نتيجه شهيد گشت. شهادت او مايه رفع درجات او در آخرت شد.(1)
او قيام زيد را لغزشى در زندگانى او شمرده است، در حالى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آن را وظيفه هر مسلمان مى شمارد، آنجا كه مى فرمايد: آن كس كه حاكم ستمگرى را ببيند كه حرام هاى خدا را حلال شمرده و پيمان خدا را شكسته و
با سنّت رسول خدا درافتاده و با مسلمانان، با گناه و تجاوزگرى رفتار مى كند
و بر ضد او به پا نخيزد جاى آن دارد كه خدا او را با آن سلطان ستمگر همنشين سازد.(2)
البته آنچه كه ذهبى مى گويد، براساس عقيده سلفى هاى كوردل است كه قيام بر ضد امويان را لغزش مى شمارند، زيرا آنان در دامان امويان پرورش يافته اند و آن را يك اصل اسلامى مى شمارند. اكنون نيز وعّاظ السلاطين سعودى ها كه مزدبگيران حكومت سعودى هستند، هر نوع قيام را بر ضد حاكمان دست نشانده غرب، خلاف شرع مى دانند تا از اين طريق، سلطه سعودى ها بر مسلمانان، پيوسته و پايدار باشد.
5. محمد ابوزهره مى نويسد: پدر زيد، زين العابدين(عليه السلام)، در سال 94 درگذشت و سن زيد از 14 تجاوز نكرده بود. او حديث را از برادرش امام باقر(عليه السلام) آموخت كه براى او حكم پدر را داشت. هرگز معقول نيست كه زيد در سن 14سالگى همه دانش هاى آل البيت(عليهم السلام) را فرا گيرد، طبعاً بخشى از آنها را از برادرش امام باقر(عليه السلام)آموخته است و برادر او پيشواى فضليت و دانش بود،

1 . الذهبى، تاريخ الاسلام، 105، حوادث سال 121-140هـ.
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 304.

صفحه 51
بسيارى از علما از او علم آموخته اند، و از آن جمله، ابوحنيفه، بزرگ فقيهان
عراق است. امام باقر(عليه السلام) از نظر علم و دانش به پايه اى رسيد كه ديگر علما، انديشه هاى خود را با روايات امام باقر(عليه السلام) مى سنجيدند تا خطا و صواب انديشه ها روشن شود.(1)
6. صدوق در امالى خود از ابى الجارود نقل مى كند: من در محضر امام باقر(عليه السلام)بودم كه زيد وارد شد. وقتى امام (عليه السلام) او را ديد كه به سويش مى آيد، فرمود: او سرور خاندان خويش است و انتقام خون آنها را مى گيرد، اى زيد! مادرت چه فرزند نجيبى را پرورده است.(2)
7. جابر جعفى مى گويد: امام باقر(عليه السلام)، چون برادرش زيد را ديد، اين آيه را خواند:
(فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي وَ قَاتَلُوا وَ قُتِلُوا).(3)
«كسانى كه در راه خدا مهاجرت كردند و از خانه هاى خود رانده شدند و در راه من آزار و اذيت ديدند و نبرد كردند و كشته شدند...»
سپس فرمود: «به خدا سوگند! اين برادر من از همين افراد است».
و نيز نقل مى كند: وقتى ديدگان امام باقر(عليه السلام) به زيد افتاد، اين آيه را خواند:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ).(4)

1 . أبوزهره، محمد، تاريخ المذاهب الاسلامية، ج2، ص 465.
2 . صدوق، الامالى، ص 335، حديث 11.
3 . آل عمران: 195.
4 . مائده: 8.

صفحه 52
«اى افراد با ايمان! هميشه براى خدا قيام كنيد و به عدل و داد گواهى دهيد».(1)
8. صدوق از جابر جعفى نقل مى كند بر امام باقر(عليه السلام) وارد شدم. زيد بن على برادرش در كنار او بود، معروف بن خرّبوذ مكى بر او وارد شد، ابوجعفر فرمود: از اشعار زيبايى كه به خاطر دارى براى ما بخوان. او چهار بيت را به شرح زير خواند به گونه اى كه امام پس از شنيدن اين اشعار گفت: زيد بن على يكى از مصاديق اين ابيات است. اينك آن چهار بيت:
لعمرُكَ! ما إنْ أَبُومالك *** بوان، و لا بضعيف قُواهْ
ولكنّه سيد بارع *** كريم الطبايع حلو نثاه(2)
سوگند به خدا ابومالك! مرد ناتوانى نيست كه نيرويش كاهش يافته باشد.
بلكه او بزرگوارى بلند پايه است كه خصلت هاى نيكو دارد و خوش سخن است.

زندگانى زيد در زمان امام صادق(عليه السلام)

1 . موّرخان چيزى از زندگانى او در عصر امام صادق(عليه السلام) ننوشته اند، جز اين كه او به شهرهاى مختلف، سفر مى كرد تا بتواند مقدمات خروج خود را فراهم سازد. فقط ابوالفرج اصفهانى از عبدالله بن جرير نقل مى كند كه من ديدم جعفر بن محمد(عليه السلام) براى زيد بن على ركاب مى گرفت تا سوار شود و وقتى سوار مى شد، لباس او را مرتب مى كرد.

1 . السياغى، الروض النضير، ج4، ص 104.
2 . صدوق، عيون اخبار الرضا(عليه السلام)، ج1، ص 251، حديث 5، باب 25; ابوالفرج اصفهانى، الأغانى، ج24، ص 106 .

صفحه 53
اگر اين سخن صحيح باشد نشانه آن است كه امام او را كه عموى خود و بزرگ تر بوده، احترام مى كرده است، به ويژه اگر بگوييم او در سال 67 يا 68 به دنيا آمده و از امام صادق(عليه السلام) 15 سال بزرگ تر بوده است.
ابوالفرج نيز مى نويسد: زيد بن على و عبدالله بن حسن مثنى در صدقات على(عليه السلام) با هم اختلاف پيدا كردند و به قاضى مراجعه كردند، آن گاه كه از محضر قاضى بيرون مى آمدند، عبدالله بن حسن(عليه السلام)براى زيد ركاب گرفت.(1)
2. فضيل بن رسّام مى گويد: آن گاه كه زيد بن على شهيد شد، به ديدار امام صادق(عليه السلام) شتافتم تا تسليت بگويم، سپس به او گفتم: اجازه مى دهيد من اشعار حميرى را براى شما بخوانم؟ سپس شروع به خواندن قصيده عينيه كردم و از اين طريق، نوعى سكون و آرامش براى امام صادق(عليه السلام)فراهم شد.(2)
3. آن گاه كه امام باقر(عليه السلام) درگذشت، زيد بن على قصيده اى سرود و در آنجا به امام صادق(عليه السلام)تسليت گفت كه يك بيت آن چنين است:
أبا جعفر الخير أنت الإمام *** و أنت المرجّى لبلوى غد(3)
«اى ابوجعفر تويى رهبر ما و تويى اميد ما براى گرفتارى هاى فردا».
از برخى از روايات استفاده مى شود كه او درباره خروجش بر ضد بنى اميه با امام(عليه السلام) مشورت كرد، امام فرمود: عموجان! اگر مايلى همان كسى باشى كه در كناسه كوفه بر دارش مى زنند، بفرماييد و اقدام كنيد. آن گاه كه از محضر امام بيرون

1 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 87.
2 . ابوالفرج اصفهانى، الأغانى، ج7، ص 251.
3 . ابن شهر آشوب، المناقب، ج4، ص 197.

صفحه 54
رفت، امام فرمود: واى بر كسى كه صداى او را بشنود و او را يارى نكند.(1)
معمر بن خيثم مى گويد: خدمت امام صادق(عليه السلام) بودم، زيد بن على به درون آمد، در حالى كه دو چارچوب در را گرفته بود، امام(عليه السلام) به او فرمود: تو را به خدا پناه مى دهم كه همانى باشى كه در كناسه بر سر دار مى رود.(2)
اين احاديث كه بخشى از آنها را نقل كرده ايم و بخشى در آينده خواهد آمد، حاكى از مودت عميق ميان امام و عموى او زيد است و ادبى كه شايسته مقام اهل بيت(عليهم السلام) است.

1 . صدوق، عيون اخبارالرضا(عليه السلام)، ج1، ص 248، حديث 1، چاپ قم; مجلسى، بحارالأنوار، ج 46، ص 174، حديث 27.
2 . صدوق، عيون اخبار الرضا(عليه السلام)، ج1، باب25، حديث4.

صفحه 55
انگيزه هاى نهضت    
 

فصل دوم:

انگيزه هاى نهضت

در سخنرانى طولانى
شهيد بزرگوار زيد بن على، سخنران فصيح و بليغى بود كه در موارد مناسب به سخنرانى مى پرداخت و در پرتو شيرينى سخن و گيرايى بيان، و عمق محتوا، شنونده را مجذوب خود مى ساخت و اين، چيزى است كه دوست و دشمن آنرا تصديق كرده اند.
هشام بن عبدالملك از موقعيت زيد، در استان كوفه آگاه شد به استاندار خود به نام يوسف بن عمر نوشت: هر چه زودتر زيد بن على را به مدينه باز گردان، از آن مى ترسم كه مردم كوفه او را به قيام وادار كنند، زيرا او انسان شيرين سخن و تندبيان است و توانايى سخن آرايى دارد.
اينك برخى از نصايح و كلمات قصار او را در اين جا مى آوريم:

1. سخن گفتن بهتر است يا خاموشى؟!

از زيد پرسيدند: آيا سكوت بهتر است يا سخن گفتن؟ او در پاسخ گفت:
«خدا روى سكوت در برابر ستمگران را سياه كند. سكوت در مورد لزومِ

صفحه 56
بيانِ حقايق، اثر بدى دارد، و سبب ناتوانى و محدوديت مى گردد ولى گفتوگوى بيهوده نيز در ويرانگرى دين جوانمردان، بيش از آتش در بوته هاى خشك عرفج و پيش از سيل به سوى زمين هاى پست شتاب دارد».(1)

2. به هنگام تلاوت آيه(وإن تتولّوا)

زيد بن على پس از خواندن آيه:
(وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لاَ يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ).(2)
«هرگاه (از فرمان خدا) روى برگردانيد، گروهى ديگر را به جاى شما مى آورد كه مانند شما نخواهند بود».
مى گفت: «اين سخن خدا تهديد و بيم دادن است. خدايا! ما را از آنها قرار نده كه به فرمان تو پشت مى كنند و ديگران را جايگزين آنها مى سازى».(3)

3. بيان اهداف قيام

او انگيزه قيام خود را بر ضد خلفاى ستمگر اموى چنين بيان مى كرد:

1 . قيل لزيد بن على الصمت خير أم الكلام؟ فقال: «قبّح الله المساكتة ما أفسدها للبيان و أجلبها للعىّ و العسر و الله للماراة أسرع فى هدم دين الفتى من النار فى يبس العرفج و من السيل إلى الحدور».
سبط إبن جوزى، تذكرة الخواص، ص 300; يعقوبى، تاريخ يعقوبى، ج2، ص 325; خوارزمى، مقتل الحسين، ج2، ص 119. (و عرفج نوع گياهى است كه در بيابان مى رويد نه در كوهستان).
2 . محمد: 38.
3 . يقول إنّ كلام الله هذا تهديد و تخويف. ثم يقول: «اللهم لا تجعلنا ممّن تولّى عنك فاستبدلتَ به بدلاً»،
محسن الأمين، اعيان الشيعه، ج7، ص 123.

صفحه 57
«من بر خاندان بنى اميه شوريدم زيرا كه جدّم حسين(عليه السلام) را كشتند و در جنگ حرّه بر جان و مال و آبروى مردم مدينه يورش بردند، آنگاه خانه خدا را با منجنيق سنگباران كردند و به آتش كشيدند».(1)

4. اصلاح امّت اسلامى و لو به قيمت كشته شدن

عبدالله بن مسلم مى گويد: با زيد بن على به سوى مكه حركت كرديم، نيمه شب شد او ستاره «ثريّا» را نشان داد، و به من گفت: آيا اين ستاره را مى بينى؟ آيا امكان دارد كه كسى به آن دسترسى پيدا كند؟ گفتم: نه.
او گفت: به خدا سوگند دوست دارم دستم به آن برسد، سپس از آنجا به زمين بيفتم و تكّه تكّه شوم ولى بتوانم در ميان امت اسلامى صلح و صفا را برقرار كنم.(2)

5. سخن او به هنگام آرايش سپاه

آنگاه كه زيد، سپاه خود را آرايش نظامى داد و پرچم ها به اهتزاز درآمد، دست به سوى آسمان بلند كرد و گفت: ستايش خدايى را كه دين مرا كامل كرد. به خدا سوگند، دوست ندارم كه با پيامبر(صلى الله عليه وآله)ملاقات كنم در حالى كه امّت او را امر

1 . «إنّما خرجت على بنى اميّة الذين قتلوا جدّي الحسين وأغاروا على المدينة يوم الحرّة ثم رموا بيت الله بحجر المنجنيق والنار».
البغدادى، عبدالقاهر، الفرق بين الفرق، ص 35ـ 36.
2 . روى عبدالله بن مسلم بن بابك، قال: خرجنا مع زيد بن على إلى مكة، كان نصف الليل واستوت الثريا فقال: يا بابكيّ ماترى هذه الثريا أترى أنّ أحد اً ينالها؟ قلت: لا. قال: والله لوددتُ أنّ يدي ملصقة بها فأقع إلى الأرض حيث أقع فانقطع قطعة قطعة وأنْ أصلح بين أُمّة محمّد(صلى الله عليه وآله).
مجلسى، بحارالأنوار، ج44، ص 329.

صفحه 58
به معروف و نهى از منكر نكرده باشم.(1)

6. شرايط بيعت با زيد

هنگامى كه مردم كوفه با او بيعت مى كردند، او شرايط بيعت خود را اين چنين بيان مى كرد: ما شما را به اين امور دعوت مى كنيم: كتاب خدا و سنّت پيامبر و جهاد با ظالمان و دفاع از مستضعفان، و پرداختن حق محرومان، و تقسيم عادلانه بيت المال ميان مسلمانان و كوتاه كردن دست ظالمان و ادامه جهاد و كمك به اهل بيت در برابر كسانى كه به دشمنى با ما برخاسته اند و حقّ ما را ناديده گرفته اند.(2)

7. سخن او با هشام

او هنگامى كه با هشام بن عبدالملك روبرو شد به او گفت: هر جمعيتى كه تيزى شمشير را خوش نداشته باشند، محكوم به ذلّت هستند.(3)
او كلمات قصارى كه همگى حاكى از شجاعت و دلاورى و پيشتازى در راه

1 . «إنّ زيداً كتب كتائبه فلمّا خفقت راياته رفع يده إلى السماء فقال: الحمدلله الذى أكمل لي دينى، والله ما يسرّنى إنّى لقيت محمّداً(صلى الله عليه وآله) ولم آمر أمّته بمعروف ولم أنههم عن منكر».
الخوارزمى، مقتل الحسين، ج2، ص 108.
2 . «إنّا ندعوكم إلى كتاب الله وسنّة نبيه و جهاد الظالمين والدفع عن المستضعفين واعطاء المحرومين وقسم هذا الفِئى بين أهله بالسوية وردّ الظالمين وإقفال المجبر و نصرنا أهل البيت على من نصب لنا و جهل حقنا...».
طبرى، تاريخ الطبرى، ج5، ص 492، ابن اثير جزرى، الكامل فى التاريخ، ج4، ص 233.
3 . «لم يكره قوم قطّ حدّ السيف إلاّ ذلّوا».
مفيد، الارشاد، ص 269.

صفحه 59
شهادت است، فراوان دارد، كه ما به همين اندازه، بسنده كرديم.
اينك ما به ترجمه يكى از خطبه هاى وى مى پردازيم كه هدف از آن، برانگيختن مسلمانان به خيزش در راستاى براندازى حكومت ستمگر مروانيان و بازگشت حكومت به خاندان رسالت است.
«اى مردم! خدا در هر زمانى نيكانى را برانگيخته و از ميان نيكان، بهترين آنها را برگزيده، آنجا كه فرموده است: (اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ)(1)
بنابراين خدا يكى پس از ديگرى برگزيدگان خود را اعزام مى كرد، تا اين كه پيامبر گرامى حضرت محمد(صلى الله عليه وآله)براى اصلاح مردم، برانگيخته شد. او از برترين سرزمين ها و پاكيزه ترين خاندان ها بود، آنگاه كه خدا او را قبض روح كرد،... تا آنجا كه مى گويد: قريش بر ديگر قبايل افتخار مى كند كه محمد از ماست و عجم نيز به حكم عرب گردن نهاد كه محمد از عرب بود، تا آنجا كه كلمه خدا آشكار گشت و نعمت خدا به كمال رسيد. اى بندگان خدا از مخالفت خدا بترسيد و به فرمان حق پاسخ بگوييد، به كسانى كمك كنيد كه شما را به حق دعوت مى كنند و از روش بنى اسرائيل پيروى نكنيد كه پيامبران خود را تكذيب مى كردند و فرزندان آنها را مى كشتند... آيا مى دانيد كه ما فرزندان پيامبر شما هستيم كه مورد ستم واقع شده ايم نه حق ما را به ما دادند و نه ارث و ميراث ما را در اختيار ما گذاشتند، پيوسته خانه هاى ما يكى پس از ديگرى ويران مى گشت، و احترام ما را زير پا مى گذاشتند فرزندان ما به ترس و خوف، از مادر متولد مى شدند، جوانان ما زير ستم، بزرگ مى شدند و با ذلّت مى مردند.
واى بر شما! خدا بر شما جهاد بر ضدّ ستمگران از امّت اسلامى را لازم، و

1 . انعام: 124.

صفحه 60
يارى كسى را كه به خدا دعوت مى كند واجب كرده است و بدانيد كه خدا ياوران خويش را يارى مى كند و خدا نيرومند و پيروز است.(1)
آگاه باشيد ما جمعيتى هستيم كه براى خدا، خشم خود را اظهار مى كنيم، و از ستمى كه بر مسلمانان وارد مى شود، انتقام مى گيريم. بر كسانى مى تازيم كه ما را از امامت و خلافت محروم كردند و با هوا و هوس و پيمان شكنى و نماز در غير وقت خود، و گرفتن زكات به صورت نادرست و پرداخت آن به نا اهلان، حكومت مى كنند، كسانى كه عبادت را به صورت غير صحيح انجام مى دهند و خمس و غنايم را نابود كرده، و از پرداخت آن به فقيران و مساكين و درماندگان خوددارى مى كنند، كسانى كه حدود خدا را تعطيل كرده و به گرفتن رشوه و پذيرش واسطه ها، اكتفا مى كنند، گروهى كه فاسقان را مقرّب و صالحان را مثله كرده و خيانت را پيشه خود ساخته و به صاحبان امانت، خيانت مىورزند. مجوس را بر مردم مسلّط كرده و سپاه خود را براى كشتن بى گناهان آماده كرده اند و آنها را در زندان براى هميشه نگه داشته اند. آن كس را كه واقع گويى كند، شلاّق مى زنند و پدر را مى كشند، امر به منكر و نهى از معروف مى كنند كه هرگز در كتاب خدا و سنت رسول او نيست.
آن گاه برخى از شما كه قلب ثابتى ندارد و به تأويل خطاهاى آنان پرداخته و مى گويد: «خدا آنان را به خلافت برگزيده است» و با اين كار مردم را از راه خدا باز مى دارد و حرام هاى خدا را زير پا مى گذارد، و اگر كسى براى خدا قيام كند، مى كشند. چه بد است جايگاه كسى كه بر خدا دروغ ببندد و يا مردم را از راه او باز بدارد يا راه كج را انتخاب كند و چه والا است مقام كسى كه خدا را اطاعت كند، و

1 . (وَ لَيَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِىٌّ عَزِيزٌ) حج: 40.

صفحه 61
تسليم فرمان او باشد و در راه خدا جهاد كند و در اين راه شتاب گيرد، و چه بد است جايگاه كسى كه غير از اين راه را، حقّ بداند و سپس حق را رها كند و آن را سبك بشمارد و در كار خدا سستى كند و از اين راه دنيا را بطلبد»، سپس اين آيه را تلاوت كرد:
(و مَنْ أحْسَنُ قَولاً ممّنْ دَعا إلى اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَقالَ إنّنى مِنَ المُسْلِمين).(1)
«چه زيباست سخن كسى كه مردم را به سوى خدا بخواند و كار نيكو انجام دهد و بگويد من از مسلمانان هستم».
حميد بن احمد محلّى (582ـ 652هـ . ق) با سندى از ابى الجارود روايت مى كند كه: آن گاه كه زيد در ميان مردم به عنوان انقلابى شناخته شد، براى جمعى چنين خطاب كرد:
«سپاس خدايى را كه به ما شناخت و بينش داد و دل هاى ما را به نور خرد روشن ساخت و گوش هاى ما را شنوا ساخت. خوشبخت كسى است كه نيكى را لباس زيرين و حق طلبى را لباس آشكار خود قرار دهد. هر كس دعوت ما را براى وحدت مسلمانان و جلوگيرى از تفرقه، و ندايى كه براى دادگرى و بر ضد ستمگرى است بشنود و آن را بپذيرد، و به سوى ما باز گردد و با فدا كردن جان خود بر ضد هوس هاى نفسانى و پيروان باطل و رهبران نفاق مبارزه كند، او در نيكى و بدى با ما شريك است. آن كس كه دعوت ما را نپذيرد و از پذيرش آن، سرباز زند و دنياى ناپايدار را بر سراى جاودان برگزيند، خدا از او بيزار است و

1 . فرات بن ابراهيم، التفسير، ص 136 ـ 137، چاپ نخست، تحقيق محمد كاظم، چاپ وزارت ارشاد اسلامى، سوره فصلت: 33.

صفحه 62
ميان ما و او داورى خواهد كرد.
آن گاه كه با دشمن روبرو شديد او را به راه خود دعوت كنيد. اگر يك نفر از آنان به راه راست راه يابد از همه آنچه آفتاب بر آنها مى تابد بهتر است. بر شما باد راه و روش اميرمؤمنان على بن ابى طالب(عليه السلام) در جنگ بصره و شام، آن گاه كه به سربازان خود چنين گفت: هرگاه دشمن پشت به شما كرد او را تعقيب نكنيد و مجروحان را نكشيد به خانه اى كه در آن بسته است يورش نبريد. خدا را بر آنچه مى گويم، گواه مى گيرم. بندگان خدا!، اگر با شك و ترديد با دشمن مى جنگيد از راه خدا گمراه مى شويد. نخست بينش پيدا كنيد آن گاه نبرد كنيد. خدا به افرادى كه از راه بينش صحيح جهاد مى كنند، بهترين جزا را مى دهد.
بندگان خدا! بر شماباد بينش درست».
ابوالجارود مى گويد: مردى به زيد بن على گفت: آيا كسى هست كه جان خود را بدون بصيرت از دست بدهد؟ زيد در پاسخ او گفت: «آرى. بيشتر كسانى كه دلهايشان، فريفته دنياست، آنان را طمع و آز، به پستى و خوارى انداخته است. فقط گروه كمى هستند كه دنيا به دل آنان راه نيافته و براى آن نمى كوشند، آنان از من هستند و من از آنها».(1)

8. نامه او به علماى اسلام

نامه اى كه هم اكنون ترجمه آن از نظر خوانندگان مى گذرد، يكى از نامه هاى تاريخى جهادگر خاندان رسالت، زيد بن على است. او در اين نامه، هدف خود

1 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 141، چاپ دوم، سال 1405، خلاصه خطبه را در اين جا آورديم.

صفحه 63
از قيام را به روشنى بيان كرده و به نكوهش علماى ساكت پرداخته است و به خاطر اهميت اين نامه ما به ترجمه آن با تمام گستردگى پرداختيم، ولى در ترجمه محتوا را به محتوا ترجمه كرديم و از ترجمه تحت اللفظى پرهيز نموديم. چه بسا جمله اى در عصر امام زيد معنى خاصى داشته كه نمى توان آن را با ترجمه تحت اللفظى بيان كرد و لذا به ترجمه محتوا بسنده كرديم.
او نامه اى به علماى اسلام نوشته و حجّت را بر آنها تمام كرده است. وى نامه خود را پس از حمد خدا و صلوات بر محمد(صلى الله عليه وآله) و آل او چنين آغاز مى كند:
اين نامه از زيد بن على فرزند پيامبر خدا، به علماى امّت اسلامى كه حجّت خدا بر آنان تمام شده است. درود بر پذيرندگان ولايت خدا و حزب او، من شما را به اطاعت خدا و تقوا و فرمانبردارى از او سفارش مى كنم، اطاعت خدا را به بهاى ناچيز نفروشيد. هر چيزى را كه در دنيا انتخاب كنيد و براى آن بكوشيد نمى تواند جاى اين مقام و منزلت را كه عالمان پاسدار و نگهدار امانت خدا دارند پر كند، زيرا سرانجام، از آن پرهيزكاران است و افسوس و پشيمانى و بدبختى، بهره ستمكاران و گنهكاران خواهد بود.
بندگان خدا! درباره گذشتگان بينديشيد و عبرت بگيريد، گذشتگانى كه خدا با آنها اين امّت را پند داده است، آنگاه كه دانشمندان يهودى و مسيحى را نكوهش كرده و فرموده است:
(لَوْلاَ يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ).(1)

1 . مائده: 63.

صفحه 64
«چرا دانشمندان نصارى و عالمان يهود، آنان را از گفتار گناه آلود و حرام خوارى، باز نمى دارند؟ بسيار زشت است سكوتى كه همواره پيش گرفته اند».
چرا آنها را نكوهش مى كند به خاطر اين كه ستمگران را مى ديدند كه در ميان مردم امر به منكر مى كنند و فساد را گسترش مى دهند ولى آنها را نكوهش نمى كردند، مى ديدند كه حق خدا پايمال مى شود و مال خدا دست به دست، ميان اغنيا مى گردد و آنها را از اين كار باز نمى داشتند. چرا چون چشم طمع در مال آنها داشتند و از اين رو با آنها مجامله مى كردند در حالى كه خدا هر نوع درآمدى را در برابر سكوت در مقابل ظالمان، تحريم كرده و فرموده است:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الأَحْبَارِ وَ الرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَاب أَلِيم).(1)
«اى اهل ايمان، يقيناً بسيارى از عالمان يهود و راهبان، اموال مردم را به باطل (به صورتى نامشروع) مى خورند. و پيوسته مردم را از راه خدا باز مى دارند، و كسانى را كه طلا و نقره مى اندوزند و آن را در راه خدا هزينه نمى كنند به عذاب دردناكى مژده ده».
هرگاه عالمى را به اين حالت ديديد، او را در شمار كسانى قرار دهيد كه با اموال مردم بازى مى كنند، و با سازشكارى و پرده پوشى و همرنگ شدن با ستمكارن زمان خود و قدرتمندان، آنها را از كارهاى زشت باز نمى دارند، زيرا مى خواهند با اين سكوت از اموال حرامى كه در دست آنهاست بهره مند شوند.
آنان با پيروى از ستمگران، مردم را از راه خدا باز مى دارند و چون با

1 . توبه: 34.

صفحه 65
ستمگران و مفسدان در روى زمين، همكارى نزديكى دارند، سبب گمراهى مردم مى شوند.
روشن است مردم آنچه را كه علما برگزيده اند، همان را برمى گزينند بنابراين از علماى بدكردار كه راه كسانى را رفته اند كه خدا آنها را نكوهش كرده و پيروى از خدا را به پيروى از ستمگران فروخته اند، برحذر باشيد، خداوند مى فرمايد:
( إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَ نُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللّهِ وَ كَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلاَ تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لاَ تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولـئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ).(1)
«بى ترديد ما تورات را كه در آن هدايت و نور است، نازل كرديم، پيامبرانى كه در برابر فرمان خدا تسليم بودند بر اساس آن براى يهوديان داورى مى كردند، و نيز دانشمندان الهى مسلك و كاملان در دين و عالمان يهود به سبب آن كه حفظ و حراست كتاب خدا از آنان خواسته شده بود، و بر درستى و راستى آن گواه بودند، به وسيله آن داورى مى كردند. پس اى دانشمندان يهود، از مردم نترسيد! و از من بترسيد! و آياتم را به بهايى اندك نفروشيد! و كسانى كه بر طبق آنچه خدا نازل كرده داورى نكنند، هم اينانند كه كافرند».
خدا دانشمندان پيروان تورات و انجيل را نكوهش مى كند كه چرا آنچه را كه از كتاب خدا به ياد داشتند، و گواه آن در نزد مردم بود، از ترس مردم رها كردند، و چرا با ستمكاران سازش مى كنند و از كارهاى تبهكاران خشنود هستند، و چرا ترس از خدا را، به جاى ترس از مردم برنگزيدند؟! و به همين سبب خدا بر آنان خشم گرفت، زيرا آيات او را به بهايى اندك فروختند و دارايى از ميان رفتنى دنيا

1 . مائده: 44.

صفحه 66
را به دست آوردند، زيرا دنيا با همه زيبايى و شادابى و لذّت و نعمت و شادى آن، نزد خدا بسيار بى ارزش و اندك است، زيرا خدا، داناى همه چيزهاى پنهان است.
خدا مى داند كه انجام گناه، و رها كردن فرمان او و سازشكارى با ستمكاران در زمينه احكام دين، آنگاه براى عالمان پيش مى آيد كه دچار ترس از غير خدا و خواهش از ديگران مى شوند، زيرا آنان خداشناسند و كتاب و سنت پيامبر را بهتر از ديگران مى شناسند(و مشكل آنان از نادانى نيست).

]امر به معروف و وظيفه بزرگ عالمان[

سوگند به جانم، اگر نبود كه در هر زمان، علما و دانشمندان مورد ستم ظالمان و مفسدان قرار مى گرفتند، هرگز خدا آنها را به مقاومت سفارش نمى كرد و آنها را از سازشكارى برحذر نمى داشت و اگر چنين عملى را انجام نمى دادند، هرگز به آسانى به آن درجاتى كه خدا بيان كرده است نمى رسيدند و هرگز با راحت طلبى در بهشت، جاودان نمى گشتند.
خداوند خوش ندارد كه دانشمندان كه حافظان كتاب ها و سنت ها و احكام او هستند، وظيفه خود را كه پاسدارى از دين است، ترك كنند، آن هم به اميد پاداش از غير خدا و ترس از عذاب ديگران. خداوند شما را بر ديگران برترى داده با علايمى معرفى نموده كه خردمندان مى شناسند. آن گاه فرموده:
(وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْض يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ يُطِيعُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ أُولـئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ).(1)

1 . توبه: 71.

صفحه 67
«مردان و زنان با ايمان، دوست و ياور يكديگرند، همواره به كارهاى نيك و شايسته فرمان مى دهند و از كارهاى زشت و ناپسند باز مى دارند و نماز را برپا مى كنند و زكات مى پردازند و از خدا و پيامبرش فرمان مى برند، يقيناً خدا آنان را مورد رحمت قرار مى دهد; زيرا خداوند، تواناى شكست ناپذير و حكيم است».
خدا در آغاز آيه از فضيلت امر به معروف و نهى از منكر سخن گفته آن گاه درباره فضيلت آمران به معروف و ناهيان از منكر سخن به ميان آورده و مقام و منزلت عاملان به آن دو را معرفى كرده است. به جانم سوگند، خدا در اين آيه، فريضه امر به معروف و نهى از منكر را معرّف مؤمنان قرار داده بنابراين اى بندگان خدا عبرت بگيريد و از پند الهى سود بريد و در آيه ديگر چنين مى فرمايد:
(الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْض يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ).(1)
«مردان و زنان منافق، همه از يك گروهند! برخى از برخى ديگر هستند، مردم را به كارهاى بد، فرمان مى دهند و از كارهاى نيك باز مى دارند».
به جانم سوگند كه خداوند نشانِ منافقان را، امر به منكر و نهى از معروف معرفى مى كند. بندگان خدا عبرت بگيريد تا سود ببريد. بدانيد اگر فريضه الهى يعنى امر به معروف و نهى از منكر به پا داشته شود، تمام فرائض به خوبى انجام مى گيرد، چه آسان و چه مشكل، زيرا امر به معروف و نهى از منكر، عبارت هستند از:

1 . توبه: 67.

صفحه 68
1. دعوت به اسلام
2. دورى از تشكيلات ستمگران و مخالفت با آنها
3. تقسيم عادلانه بيت المال و خراج و گرفتن صدقات و توزيع درست آنها بر مستحقين
4. به پا داشتن حدود الهى و مجازات هاى اسلامى
5. صله ارحام و پيوند با خويشاوندان
6. وفا به پيمان ها
7. خوش رفتارى با مردم
8. دورى از گناهان
همه اينها از شاخه هاى امر به معروف و نهى از منكر است به گواه اين كه خدا مى گويد:
(... وَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ لاَ تَعَاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ). (1)
«... يكديگر را بر كارهاى خير و پرهيزكارى يارى نماييد و(هرگز) يكديگر را بر گناه و تجاوز يارى ندهيد! و از (مخالفت فرمان) خدا پروا كنيد كه مجازات خدا شديد است».
با اين، آن چه كه بر مؤمنان واجب است، روشن مى شود. پيمانى را كه با خدا بسته ايد به خاطر آوريد و ميثاقى كه بين شما و خداست، فراموش نكنيد. آنجا كه گفتيد:

1 . مائده: 2.

صفحه 69
(... سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ).(1)
«شنيديم و اطاعت كرديم و از (مخالفت فرمان) خدا پروا كنيد زيرا خداوند، به آن چه در سينه هاست، داناست!».

]نقش علما و جايگاه آنان[

بندگان خدا بدانيد امور دين و دنيا به دست عالمان اصلاح مى گردد، ولى آنگاه كه آنان امر و نهى خدا را به ظالمان و جائران فروختند، خراب و تباه مى شود، همچنين جاهلان و سفيهان. اگر كار در دست آنان باشد، هرگز نمى توانند با چنين روحيه اى، آن را سر و صورت دهند. در اين هنگام، آنچه كه از رسول خدا به عنوان ميراث برجاى مانده، پايمال مى شوند و آبروى مسلمانان به خطر مى افتد.
شما اى عالمان! گروه معروفى هستيد و به پرهيزكارى زبانزد مردم هستيد و با بندگى خدا پيوند داريد و به فهم قرآن، شهرت داريد، شما در چشم مردم عظمت خاصى داريد و در شهرها و بازارها از احترام خاصى برخورداريد. بزرگان، از شما حساب مى برند و ناتوانان شما را احترام مى كنند و كسى نيز كه به او نيكى نكرده ايد، از شما مى ترسد و پيشاپيش ديگران، شما را دعوت مى كند و نيكى به شما را آغاز مى كند. در مجالس، همه به شما اشاره مى كنند و نيازمندان، آن گاه كه ظالمان از پرداخت حق آنان خوددارى مى كنند، شما را ميانجى خود مى سازند. مردم از يادگارهاى شما پيروى مى كنند و به همان راهى كه شما رفته ايد، مى روند.

1 . مائده: 7.

صفحه 70
همه اين مقامات به خاطر اين است كه آنان كه از شما پايين ترند، اميدوارند كه به وسيله شما بتوانند حق خدا را به جاى آورند، و در آخرت نجات پيدا كنند. پس هنگامى كه نوبت به دفاع از حق خدا مى رسد، در غفلت نباشيد، و فرمان او را از دست ندهيد، و مانند پزشكانى نباشيد كه پول دارو را گرفته اند و بيماران را به رنج انداخته اند و مانند چوپانانى نباشيد كه مزد چوپانى را گرفته اند و از چراگاه به دور افتاده اند، و مانند پاسدارانِ شهرى نباشيد كه آن را به دشمن تسليم كرده اند; اين مثَل هاى عالمان بد است.
نه مالى را در راه خدا داديد، و نه جانى كه پيش شما عزيز است در راه خدا فدا كرده ايد و نه خانه و زندگى را در راه خدا از دست داده ايد و نه از همسرى جدا شده ايد و نه با خانواده خود دشمنى كرده ايد، بنابراين آنچه كه در نزد خداست آرزو نكنيد، چون با خدا مخالفت نموده ايد.
آيا مى پنداريد كه شما در نور، راه مى رويد و با فرشتگان و بشارت آنان روبرو مى شويد؟ چگونه آرزوى سلامتى در رستاخيز داريد، در حالى كه براى خدا امانت دارى نكرده ايد و از علم و دانش جدا شده ايد و در دين خدا، سازشكارى كرده ايد، در حالى كه مى ديديد پيمان خدا شكسته شده و آيين خدا مورد بى مهرى قرار گرفته است، از آن به وحشت نيفتاديد و از خدا نترسيديد، اگر بر اذيّت دشمنان صبر مى كرديد و در راه خدا! رنج را تحمل مى نموديد، حتماً رهبرىِ امور دين در دست شما باقى مى ماند و در اختيار شما بود.
بندگان خدا! به خاطر طمع ثروتى كه در دست ستمگران است، آنان را بر سرنوشت خود، چيره نسازيد، تا از ثواب خدا محروم بمانيد. بندگان خدا! با عمل به دين و چنگ زدن به كتاب خدا، به پيشواز مرگ برويد. فريب زندگى

صفحه 71
زودگذر دنيا را مخوريد. آنچه در نزد خداست، نيك است و جهانِ جاودان، آخرت است.
بندگان خدا! بر، از دست رفتن ايمان بگرييد، و بر عمل نكردن به قرآن مويه كنيد، به خدايى كه جان زيد بن على در دست اوست، خيرى كه اهل بيت پيامبر(عليهم السلام)به آن دسترسى نداشته باشند، به شما نيز نمى رسد، و به خيرى نمى رسيد، مگر آن كه اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) به آن رسيده باشند.

]خطاب به عالمان بدكردار[

اى علما و دانشمندان بد! به دنيا رو آورده ايد، در حالى كه خود دنيا به شما هشدار مى دهد و شما را برحذر مى دارد، هرگاه دنيا با رفتار خود شما را پند مى دهد، او را متهم به فريب مى كنيد و هرگاه بر روى شما آغوش مى گشايد، آن را مى پسنديد هرگاه درباره خود به شما راست مى گويد، او را دروغگو مى پنداريد.
اى علماى بد! اين راهى است كه شما بر روى ستمگران گشوده ايد، و اين امنيّتى است كه شما به خائنان داده ايد و اين گواهى شما براى باطل گرايان است و شما با آنان فردا در آتش جاودانيد.
(ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ).(1)
«اين (عذاب ها)، براى آن است كه شما در زمين به ناحق شادمانى و سرمستى مى كرديد و به سبب آن كه مغرورانه به پايكوبى و خوشحالى مى پرداختيد!».
اگر حق را به اهل حق مى سپرديد و به فضيلت اهل فضل اعتراف مى كرديد،

1 . غافر: 75.

صفحه 72
از ياران خدا بوديد و در شمار عالمان دين درمى آمديد كه خدا در كتاب خود آنان را به ترس و بيم از خود معرفى نموده است.
در حالى كه شما نه نادانى را ارشاد كرديد و نه گمراهى را به راه حق راهنمايى كرديد و نه براى آزاد كردن بيچارگان كارى صورت داديد و نه به پيمان هاى خدا عمل كرديد و نه براى آزاد كردن خويش از آتش دوزخ كوشيديد.
اى علماى بد! شرايط خود را در نظر بگيريد، در كار خود بينديشيد، آن چه كه مى گويم در آينده به ياد خواهيد آورد.
اى علماى بد! با سازشكارى نزد ستمگران امنيّت يافته ايد، و با همكارى با آنها به آنچه داريد، رسيديد و با مدارا نزد آنان مقام پيدا كرديد. بنابراين دين خود را فروختيد و قرآن را تعطيل كرديد، عمل شما نزد خدا حجّت بر ضدّ شماست. به زودى هنگامى كه جان به لب رسد و قيامت برپا گردد و مصيبت فرود آيد، اين را خواهيد فهميد.
اى علماى بد! گرفتارى شما از همه مردم بيشتر است، و سخت ترين كيفرها در كمين شماست، خدا با آنچه كه در نزد شما به امانت سپرده، احتجاج خواهد كرد، زيرا امور دين را در اختيار شما نهاده و مردم آنها را از شما فرا مى گيرند، و احكام خدا را از شما مى پرسند و سنن را از جانب شما مى آزمايند. پيروان شما مى گويند شما علما و دانشمندان، حجّتى ميان ما و خدا هستيد، بنابراين، بنگريد بندگان خدا را در چه جايگاهى قرار مى دهيد.
به خدايى كه جان زيد بن على در دست اوست اگر آنچه را كه مى دانستيد به مردم مى گفتيد و به حقى كه مى شناختيد دعوت مى كرديد، پايه هاى كاخ هاى ستمگران فرو مى ريخت، و ريشه آنها كنده مى شد، ولى شما آيات الهى را به

صفحه 73
بهايى اندك فروختيد و در دين خود، سازشكارى را در پيش گرفتيد و از كتاب او جدا شديد. اين چيزى است كه خدا از شما درباره آنها پيمان گرفته تا در كارهاى نيك و پرهيزكارى همكارى كنيد و در گناه و تجاوزگرى از همكارى بپرهيزيد. ولى شما برعكس به ظالمان در ستم كمك كرديد، ستم آنان را در نظر آنان زيبا جلوه داديد، پايه هاى رياست آنان را با سازشكارى استوار ساختيد. اين حال و وضع شماست.
اى علماى بد! كتاب خدا را نابود كرديد و دين خدا را به كنار نهاديد و قرآن همانند شتر فرارى از صاحب خود، از شما بيزار و گريزان است.
اى علماى بد! كار شما سبب شد كه خون داعيان به حق از ذرّيه پيامبر ريخته شد و سرهاى آنان برفراز نيزه ها رفت و با زنجير آهنين بسته شدند، و به خوارى كشيده شدند. در اين حالت لباس رنج و بلا به تن كردند و اندوه و غم آنها را فرا گرفت، و ناله برآوردند و همواره از سختى گلايه مند بودند. اين چيزى است كه شما آن را براى آخرت خود ذخيره كرديد و مسؤوليت آن را به دوش گرفتيد. از خدا كمك مى خواهيم، او ميان ما و شما داورى مى كند و او بهترين داور است.

]دعوت به جهاد[

وى در اين خطابه يادآور مى شود:
من در نامه اى كه به شما نوشته ام، يادآور شده ام، هدف من از قيام، عمل به كتاب خدا و زنده كردن راه و روش رسول خداست با عمل به كتاب خدا، پايه هاى ايمان استوار مى شود، همچنان كه عمل به سنّت، دين را پابرجا مى سازد. بدعت هاى امروز، دروغ هايى است كه ساخته شده و انديشه هاى باطلى است كه

صفحه 74
از آنها پيروى مى شود. در مورد اين بدعت ها، گروهى با گروهى ديگر رابطه دوستى برقرار مى كنند تا مردم را از دين خدا باز دارند و از راه راست برگردانند.
آن گاه كه افراد با ايمان اين بدعت ها را نكوهش كنند و مردم را از آن باز دارند افراد مفسد مى گويند اينها (افراد با ايمان) ما را به بدعت دعوت مى كنند.
به خدا سوگند، بدعت همان چيزهايى است كه ستمگران پديد آورده اند. و فساد همان است كه ستمگران به آن، حكم مى كنند.
من شما را به كتاب خدا دعوت كردم، آن كس كه به سوى خدا دعوت مى كند، دعوت او را اجابت كنيد و يارى نماييد به خدا سوگند به اذن خدا، شما را مى خوانم و به امر او شما را نصيحت مى كنم، نمى خواهم خوبى ها را، به مؤمنانِ به خود، اختصاص دهم و يا ستمى بر اهل ذمّه اى روا دارم. دوست دارم شما را از افتادن به گمراهى باز دارم، و از راه اشتباه به راه درست راهنمايى كنم. اگر آتشى برافروزم، خود را در آن مى افكنم كه مرا از خشم خدا دور نگه دارد، و به خاطر آن كه به زندگى دنيا رغبتى ندارم، بلكه رغبت من در خلاص و نجات شما از خشم الهى است. اگر به نداى من پاسخ مثبت دهيد، خوشبخت خواهيد شد و بهره فراوان خواهيد يافت.
بندگان خدا! مناديان حق را يارى كنيد، آن گاه كه شما را به چيزى دعوت مى كنند كه حيات شما در آن است زيرا كتاب خدا و قرآن، شما را به خدا و عدل و نيكى و بيزارى از منكر دعوت مى كند.
ما در كار شما انديشيديم و صلاح شما را خواستيم، ما به شما از ديگران اولى هستيم. پيامبر(صلى الله عليه وآله)جدّ ما و نخستين كسى كه به او ايمان آورد، پدر ما بود. دختر او سرور زنان، مادر ما است. چه كسى از شما اين موقعيت را دارد؟ بندگان

صفحه 75
خدا! به دعوت خدا سربسپاريد و از كمك به حق باز نمانيد. با پيروى از حقّ، دشمن نابود مى شود و حرمت هاى شما نگه داشته مى شود و سرزمين شما امنيّت مى يابد.
زيرا ما دست ستمگران را از سپاه خدا كوتاه مى كنيم. دست آنان را از بيت المال و شهرها و غنايم قطع مى نماييم، افراد امين و مورد اعتماد را به مديريت نصب مى كنيم، افرادى كه نه رشوه مى دهند و نه رشوه مى پذيرند و نه پيمان خدا را مى شكنند. اگر ما پيروز شديم اين پيمان ماست با شما و اگر شربت شهادت نوشيديم، براى خدا و دين او خيرخواهى كرده ايم و حقى كه بر گردن ماست ادا نموده ايم، در اين صورت، بهشت جايگاه ماست. كدام مؤمن از اين كار خوشحال نمى شود؟ و كدام فرد مسلمان از اين فرجام مى ترسد؟ خدا به پيامبر خود فرموده است:
(وَ لاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّاناً أَثِيًما).(1)
«و از كسانى كه به خود خيانت مى كنند دفاع مكن! خداوند كسى را كه خيانت پيشه و گنهكار باشد، دوست ندارد».
آن گاه كه در ميان امّت، خيانت جوانه زد و به امانت ها خيانت شد و ستم رواج پيدا كرد، در اين صورت، حاكم رسوا مى شود. چنين فردى چگونه مى تواند پيشواى مؤمنان باشد، در حالى كه اين گونه است!
خدايا! به پيشگاه تو عذر آورديم و تو در كتاب خود به ما آموختى كه

1 . نساء: 107.

صفحه 76
كارهاى مفسدان، سر و سامان پيدا نمى كند. خدايا! تو ولىّ ما و داور به حق، ميان ما و مردم ما هستى.
اين چيزى است كه ما مى گوييم و به سوى آن مى خوانيم. آن كس كه دعوت ما را به حق اجابت كند، تو به او پاداش نيك مى دهى و آن كس كه از روى عناد سر برتابد، او را به كيفر مى رسانى.
اى بندگان! شما را به خدا سوگند مى دهم كه نداى كتاب خدا را پاسخ گوييد و به سوى آن بشتابيد و آن را در اختلافات ميان خود، داور قرار دهيد. و آن را به عنوان يك داورِ دادگر و پيشوا در اختلافات و منازعات خود بپذيرد. ما به آن راضى هستيم، و سخن آن را مى پذيريم، و به آن گردن مى نهيم، خواه به سود ما باشد يا به زيان ما. خدايا! ما در اين جهان، هيچ فرمانروايى، جز فرمانروايى تو را نمى پذيريم و هرگز چيزى را براى خود، بيش از مؤمنان نمى خواهيم.
بندگان خدا! دعوت ما را به نيكويى اجابت كنيد كه در آن سرانجام براى شما مژدگانى است.
خدا در كتاب خود مى فرمايد:
(... فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ).(1)
«بندگان ما را مژده ده. آنان كه به سخنان گوش فرا مى دهند و از سخن حق پيروى مى كنند».
و در آيه ديگر مى فرمايد:

1 . زمر: 17ـ18.

صفحه 77
( وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللّهِ وَ عَمِلَ صَالِحاً وَ قَالَ إِنَّني مِنَ الْمُسْلِمِينَ).(1)
«چه كسى خوش گفتارتر است از آن كسى كه به سوى خدا دعوت كند و كار شايسته انجام دهد و مى گويد كه من از تسليم شدگان (در برابر فرمان هاى خدا) هستم».

]منزلت اهل بيت(عليهم السلام) در پيشگاه خدا[

بندگان خدا! در بازگشت به سوى خدا شتاب كنيد، و آنچه در توان داريد در راه خيرخواهى بكوشيد، خاندان پيامبر، خداشناس ترين مردم و آگاه ترين آنها به حكمت هستند. قرآن بر ما نازل شده و جبرئيل در خانه ما فرود مى آمد و نيكى از خانه ما فرا گرفته شده است. هركس نيكى را فرا گرفته از طريق ما بوده است و اگر كسى سخن نيكى گفته است، پايه آن ما هستيم، خاندان پيامبر، آمران به معروف و ناهيان از منكر هستند و ما حافظان حدود و قوانين خدا هستيم.
بندگان خدا! ما را در برابر آنها كه امّت اسلامى را برده خود ساخته اند و امانت الهى را به باد داده اند و كتاب خدا را زير پا نهاده اند، و از طريق وابستگى به ما شرافتى پيدا كرده اند، يارى كنيد، ما مطمئنيم كه در اين راه پيشرو هستيم و در راه آفريدگار خود و شريعت پيامبران جهاد مى كنيم. در حالى كه در راه حق، شكيبا هستيم و در برابر مصيبتى كه از طرف ستمگران به ما مى رسد، بى تابى نمى كنيم و از مرگ نمى هراسيم، به شرط آن كه دينمان دست نخورده بماند.
بندگان خدا! به يكديگر يارى رسانيد، خدا در كتاب خود مى گويد:

1 . فصلت: 33.

صفحه 78
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ).(1)
«اى افراد با ايمان! اگر (آئين) خدا را كمك كنيد، او به شما كمك مى كند و گام هاى شما را استوار مى سازد».
در آيه ديگر مى فرمايد:
(وَ لَيَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِىٌّ عَزِيزٌ * الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَوةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ).(2)
«و خدا به كسانى كه (دين) او را يارى كنند، يارى مى رساند، و مسلّماً خدا نيرومند و تواناى شكست ناپذير است ـ كسانى كه اگر آنان را در زمين، قدرت و توانايى دهيم، نماز را برپا مى دارند و زكات مى پردازند، و مردم را به كارهاى پسنديده وا مى دارند و از كارهاى زشت باز مى دارند، و عاقبت همه كارها فقط در اختيار خداست».
قدرت امت اسلامى، با حاكميت شريعت انجام گرفته است و دين خدا كامل شده است، خدا به همين دليل مى فرمايد:
(فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُوم).(3)
(حال كه چنين است) «از آنها روى بگردان، كه هرگز در خور ملامت نخواهى بود».
بندگان خدا! خدا آيين خود را تكميل كرده و نعمت خود رابه پايان رسانده، آيين خدا را بعد از كمالش، فرو نكاهيد و نعمت خدا را دگرگون نسازيد كه ناسپاسى، نتيجه اى جز عذاب ندارد.

1 . محمد: 7.
2 . حج: 40ـ 41.
3 . ذاريات: 54.

صفحه 79
بندگان خدا! ستمگران، خون ما را حلال كرده، و ما را در سرزمين خودمان به وحشت انداخته اند و از كوتاهى شما دليل و بهانه اى براى ناخوش داشتن دعوت ما تراشيده اند و حق ما را نامعقول جلوه داده اند و فضيلت ما را از روى دشمنى، انكار كرده اند و در نتيجه شما افراد ساكت، شريكان آنان در خون ما و ياور آنان در پايمال كردن حقوق ما هستيد، هر مالى را كه انفاق كرده يا نيرويى كه جمع كرده اند و هر شمشيرى كه تيز كرده اند و هر عدالتى كه ناديده گرفته اند و هر ستمى كه بر ما رانده اند، و هر نوع پيمان خدا را كه شكسته اند و هر مسلمانى را كه خوار ساخته اند، و هر قانون الهى كه پشت سر انداخته اند و هر حكم الهى را كه تعطيل كرده اند و هر پيمان الهى را كه شكسته اند، در همه اينها، شما از طريق سكوت، يار و ياور آنها هستيد.
بندگان خدا! دانشمندان هر امّت مسؤول چيزهايى هستند كه حفاظت آنها به ايشان سپرده شده، پس پاسخى براى سؤال خدا آماده كنيد.
پروردگارا! به حق پيامبرمان محمد(صلى الله عليه وآله) از تو مى خواهيم كه ما را بر حقى كه به آن دعوت مى كنيم، استوار سازى، و تو در ميان ما گواه هستى، و داور به حق در اختلافات مايى. مسلّماً تيرگى و بدى، در نزد تو يكسان نيست.
درود بر كسى كه حق را پاسخ گويد و ياران آن را كه به حق ارشاد مى كنند، يارى كند.
نامه خود را با سپاس به خدا به پايان مى برم».(1)

1 . مدرك رساله در آغاز فصل گذشت.

صفحه 80
مناظرات زيد با مخالفان    
 

فصل سوم:

مناظرات زيد با مخالفان

و سروده هاى او

از نامه هاى زيد كه بگذريم، مناظرات او با مخالفان، موضع او را در مقابل حاكمان وقت، روشن مى سازد. ما از ميان مناظرات متعدّد او، برخى را برمى گزينيم كه حاكى از نيرومندى منطق و پختگى فكر و حاضر جوابى اوست.

1. مناظره او با هشام بن عبدالملك بن مروان

معمر بن خيثم مى گويد: زيد بن على به من گفت: من روزى بر هشام در شام وارد شدم، هشام به تعريف و توصيف بنى اميّه پرداخت كه نياكان او هستند و گفت: بنى اميه، از همه تيره هاى قريش، ريشه دارتر، و داراى جايگاهى استوارتر، و نيرومندتر و داراى يار و ياور بيشتر بودند. همگى در جاهليت از رهبران قريش و پادشاهان آنان پس از اسلام بوده اند.
زيد مى گويد: من به او گفتم: بر چه كسى فخرفروشى مى كنى!
آيا بر بنى هاشم كه نخستين كسانى بودند كه ميهمانان خدا را غذا مى دادند و

صفحه 81
بر فرق كافران كوبيدند و بينى قريش را به خاك ماليدند تا ناخواسته در برابر اسلام تسليم شدند.
آيا بر فرزندان عبدالمطلب فخر مى فروشى در حالى كه آنان كه رهبران قبيله مُضَر بودند و اگر بگويى رهبران همه فرزندان معد بوده اند نيز راست گفته اى(1)، عبدالمطلب همان كسى كه هرگاه سوار مى شد، ديگران به احترام او پياده راه مى رفتند، و اگر كفش مى پوشيد، ديگران پابرهنه مى شدند، و اگر سخن مى گفت ديگران ساكت مى شدند، او حتى به جانوران درنده بر فراز كوه ها و درندگان دشت و بيابان غذا مى داد.
او كسى است كه زمزم را حفر كرد و ميهمانان خدا را آب داد.
آيا بر فرزندان عبدالمطلب فخر مى فروشى كه شريف ترين مردان جهان بودند و يكى از آنان پيامبر خدا است كه براق، او را در شب معراج حمل كرد، بهشت را سمت راست او، دوزخ را در سمت چپ او قرار داد. آن كس كه از او پيروى كند، وارد بهشت مى شود و آن كس كه از او عقب بماند، وارد آتش مى گردد.
آيا بر اميرمؤمنان و سرور اوصيا على بن ابى طالب(عليه السلام)، برادر رسول خدا و پسر عموى او فخر مى فروشى كه اندوه را از چهره رسول خدا مى زدود؟ او نخستين كسى بود كه به پيامبر ايمان آورد و با هيچ قهرمانى در ميدان نبرد، روبرو نشد مگر آن كه او را كشت و پيامبر در حق او سخنى گفت كه در حق احدى از

1 . مضر جد نزديك تر پيامبر و معد جد بالاتر اوست، و اين اشاره به گستردگى قبايلى دارد كه به رهبرى عبدالمطلب گردن نهاده بودند كه هر چه بالاتر برود تعداد آنان بيشتر مى شود، و مقصود آن است كه همگى رهبرى عبدالمطلب را پذيرفته بودند.

صفحه 82
ياران و اهل بيت خود نگفته است.
زيد مى گويد: آنگاه كه سخن من به اينجا رسيد، چهره هشام برافروخته شد.(1)

2. مناظره دوم با هشام

هشام بن عبدالملك آگاه شد كه زيد با او ديدارى خواهد داشت و لذا مجلس را به گونه اى ترتيب داد كه در نزديكى او براى هشام جايى نباشد و در نقطه دورى بنشيند يا به نوعى مورد بى احترامى قرار گيرد، هنگامى كه زيد وارد مجلس هشام شد و جريان را احساس كرد، از همان نقطه دور گفت:
«در ميان بندگان خدا كسى نيست كه برتر از آن باشد، كه بتوان او را نصيحت كرد، و همچنين در ميان بندگان خدا كسى نيست كه پايين تر از آن باشد كه بتواند سفارش به تقوا كند، بنابراين، من تو را به پرهيزكارى سفارش مى كنم».
هشام گفت: «تو كسى هستى كه خود را شايسته خلافت مى دانى و اميدوارى به آن برسى. اى بى مادر! تو را با آن چه كار؟ تو فرزند يك كنيزى».
زيد در پاسخ گفت: «كسى در پيشگاه خدا بالاتر از پيامبران نيست و اتفاقاً او فردى را براى پيامبرى برانگيخته كه كنيززاده بود، و اگر اين از شرافت او مى كاست، براى نبوت برگزيده نمى شد و او اسماعيل فرزند ابراهيم است، آيا نبوت در نزد خدا از عظمت بيشتر برخوردار است يا خلافت؟
از اين گذشته، فردى كه پدربزرگ او رسول خدا و او فرزند على بن

1 . خوارزمى، مقتل الحسين، ج2، ص 117.

صفحه 83
ابى طالب(عليه السلام)باشد، چه چيزى كم دارد؟» هنگامى كه سخن زيد به اينجا رسيد، هشام از جا پريد و شاميان نيز به پيروى از او، از جا پريدند. آنگاه هشام به كارپرداز خود گفت: «زيد امشب در پايتخت ما نخوابد و از اين شهر بيرون برود». زيد، آن شهر را ترك گفت در حالى كه اين جمله را زمزمه مى كرد: «هر كس كه تيزى شمشير را، ناخوش دارد، خوار مى گردد».(1)

3. مناظره سوم با هشام

خالد بن صفوان يمامى مى گويد ما هنگامى كه زيد بن على در رصافه(2)زندگى مى كرد به نزد او آمديم، همراه ما گروهى از مردم شام بودند و در ميان آنان، فرد سخنورى بود كه اهل شام او را گرامى مى داشتند و با زيد بن على درباره «جماعت» سخن گفتيم و يادآور شديم كه خدا هميشه با اكثريت است و اكثريت، حجّت خدا بر ديگران هستند و «اقليت» اهل بدعت و گمراهى هستند(يعنى اكنون كه اكثريت مسلمانان زير سلطه بنى اميه هستند، پس بنى اميه بر حق هستند و بنى هاشم كه از آنها جدا شده اند و در اقليت هستند بر باطل هستند).
در اين هنگام، زيد آماده سخن گفتن شد، خدا را سپاس گفت و بر پيامبر درود فرستاد آنگاه سخنرانى خود را به گونه اى ايراد كرد كه هرگز گوش قريش سخنى به آن بلاغت و شيرينى، و استدلالى به آن استوارى و دليلى به آن نيرومندى نشنيده بود، سپس كتابى را به ما نشان داد كه عقيده خود را درباره اكثريت و اقليت در آن بيان كرده بود و يادآور شد: هر كجا خدا درباره اكثريت

1 . مفيد، الارشاد، ص 268، جاحظ، البيان و التبيين، ص 49ـ 48.
2 . رصافه شهرى است در شام، كه حدود 40كيلومتر با فرات فاصله دارد.

صفحه 84
سخن گفته آن را نكوهش كرده و هرجا درباره اقليت سخن گفته، آن را ستوده است. بنابراين، گروهى اندك كه فرمانبردار خدا باشد، به راستى اينان «جماعت» هستند كه پيامبر درباره آنان فرموده:«يدالله مع الجماعة» و گروهى انبوهى كه گنهكار باشند، اهل بدعت هستند.
خالد بن صفوان مى گويد: آن مرد شامى كه به سخنورى معروف بود، از سخن گفتن منصرف شد و نيز كسانى كه همراه او بودند، خاموش ماندند و نتوانستند، سخنى در ردّ او بگويند و آنجا را ترك كردند و به بزرگ خود مى گفتند: خدا هر چه خواهد با تو كند كه ما را فريب دادى و اين بلا را بر سر ما آوردى و پنداشتى كه هر دليلى كه زيد داشته باشد آن را باطل مى كنى، امّا در برابر منطق او فروماندى و چيزى نگفتى. او در پاسخ گفت: واى بر شما چگونه با مردى سخن بگويم كه با كتاب خدا با من مناظره مى كند، آيا مى توانم سخن خدا را رد كنم.
خالد بن صفوان مى گفت: من در دنيا هيچ مرد قرشى و عربى را نديدم كه برتر از زيد در عقل و دانش باشد.(1)
ما به همين مقدار از مناظرات او بسنده مى كنيم. براى تكميل اطلاعات در مورد مقامات علمى و ادبى او، برخى از سروده هايش را كه حاوى نكات اخلاقى و ادبى است، در اينجا منعكس مى كنيم:

زيد در قلمرو شعر و ادب

1 . ابوالفرج اصفهانى، از زكريا نقل مى كند: خواستم از طريق مدينه عازم حج شوم، علاقه مند شدم با زيد بن على ديدارى داشته باشم، بر او وارد شدم و سلام

1 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 142، السياغى، الروض النضير، ج1، ص 100.

صفحه 85
كردم، او پس از پاسخ، اين سه بيت شعر را براى من خواند و من از مضمون آن سه شعر آينده او را حدس زدم:
و مَن يطلبُ المالَ الممنّع بالقَنا *** يَعِشْ ماجداً او تخترمْه المخارمُ
«هر كس مال خود را كه با نيزه، غصب شده باشد جستوجو كند يا با عزت زندگى مى كند يا مرگ او را مى ربايد».
متى تجمعُ القلبَ الزكيّ و صارماً *** و أنفاً حميّاً تَجتنيك المظالمُ
«هرگاه قلب پاك و شمشير برنده و روحيه ذلت ناپذيرى در تو گرد آيد، ستمگران تو را درمى ربايند».
و كنتُ إذا قومٌ غزونى غزوتُهم *** فهل أنا فى ذا يا لَحمدان ظالم
«هرگاه گروهى با من بجنگند من با آنها مى جنگم، اى برادر حمدانى آيا من در اين كار ستمگرم؟!»
زكريا مى گويد: من خانه او را ترك كردم و فهميدم كه او در فكر شورش و انقلاب است و اتفاقاً آنچه را كه حدس مى زدم رخ داد.(1)
2 . خزّاز قمى از ابن بُكير نقل مى كند: او به زيد بن على گفت: آيا رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به شما گفته است كه حضرت مهدى(عليه السلام) از خانواده شما چه هنگامى آشكار مى شود؟ فرمود: اى ابن بكير! تو او را نخواهى ديد. بايد بعد از اين، شش وصى بيايد، آنگاه خدا وسيله خروج قائم آل محمد را فراهم خواهد كرد. او روى زمين را از عدل و داد پر مى كند، پس از آن كه با جور و ستم پر شده باشد.
گفتم: اى فرزند رسول خدا! آيا تو آن شخص نيستى؟ در پاسخ گفت: من از

1 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 89.

صفحه 86
عترت پيامبرم. دو مرتبه پرسيدم، او باز همان پاسخ را به من داد، يادآور شدم: اى فرزند رسول خدا! آنچه كه فرموديد از خودتان است يا از پيامبر؟ در پاسخ گفت: اگر از غيب آگاه بودم بهره هاى فراوانى مى بردم، بلكه اين قولى است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ما داده است، سپس اين اشعار را سرود:
نحنُ ساداتُ قريش *** و قوامُ الحقِّ فينا
نحنُ الانوارُ الّتي مِن *** قبل كون الخلق كنّا
نحنُ منّا المصطفى الـ *** مختارِ و المهديّ منّا
فبنا قد عُرِف الله *** و بالحق أقمنا
سوف يصلاه سعيرا *** من تولّى اليومَ عنّا
«ما سروران قريش هستيم *** و پايه هاى حق در ميان ماست
ما نورهايى هستيم *** كه پيش از آفرينش مردم، وجود داشتيم
پيامبر برگزيده خدا *** و مهدى اين امّت از ما هستند
به وسيله ما خدا شناخته شده *** و ما حق را به پا داشتيم
هر كس امروز از ما روى بگرداند *** به زودى، به دوزخ خواهد رفت»(1)
3 . ابن شهر آشوب در مناقب مى نويسد كه زيد بن على در رثاء امام باقر(عليه السلام)اين ابيات را سروده است:
ثـوى باقر العلـم فى مَلْحد *** امامُ الورى طيّبُ المولدِ
فمن لى سوى جعفر بعده *** امـام الـورى الاوحد الأمجد

1 . خزاز قمى، كفاية الأثر، ص 296ـ 297.

صفحه 87
أبا جعفر الخير أنتَ الإمام *** و أنـتَ المـرجّى لبلـوى غد(1)
«شكافنـده دانش ها در گـور جاى گـرفت *** كسى كه پيشواى مردمان و پاكزاد بود
پس از وى مـن چه كسـى دارم جز فرزند او جعفر *** كه پيشواى مردم و يگانه و گرانمايه است
اى امام جعفر صادق تو پيشواى مردمان *** و اميد ما در گرفتارى فرداى هستى»
4 . زيد بن على با هشام بن عبدالملك در مجلسى گرد آمدند گويا گفتوگويى ميان آن دو درگرفته و او مجلس هشام را ترك گفت در حالى كه اين جمله را مى فرمود:
«من أحب الحياة ذلّ»، «آن كس كه زندگى را دوست داشته باشد و بر جان خود بترسد، خوار و ذليل مى شود».
آن گاه اين ابيات را خواند:
مهلاً بنى عمّنا عن نحت أثلتنا *** سيروا رويداً كما كنتم تُسيرونا
اى پسر عموى ما! از خدشه دار كردن شرافت ما دست برداريد و آهسته تر حركت كنيد، همان گونه كه ما را عادت داده ايد كه آهسته برويم.
لا تَطمعوا أن تُهينونا و نكرمكم *** و أن نكفّ الأذى عنا و تُؤذونا
مينديشيد كه به ما اهانت كنيد و ما شما را احترام كنيم و در حالى كه ما را آزار مى دهيد، ما از آزار شما خوددارى كنيم.

1 . ابن شهر آشوب، المناقب، ج4، ص 197.

صفحه 88
والله يعلم أنا لا نحبّكُمُ *** ولا نلومكم لا تحبّونا
خدا مى داند ما شما را دوست نداريم، و شما را نيز نكوهش نمى كنيم كه چرا ما را دوست نداريد.
كلّ امرئ مولَعٌ فى بغض صاحبه *** فنحمد الله نقلوكم و تقلوَنا(1)
هر فردى از دشمن بسيار نفرت دارد سپاس خدا را كه ما از شما بيزاريم و شما نيز از ما بيزاريد.
5. مسعودى مى نويسد: هشام در مجلسى به زيد بن على اهانت كرد و گفت: مجلس را ترك كن، زيد در پاسخ گفت: من بيرون مى روم و مرا نخواهى ديد جز در جايى كه خوش ندارى!
شخصى به زيد بن على گفت: اين را از خود آشكار مكن! آن گاه مجلس هشام را ترك گفت و به كوفه رفت و وقتى مجلس را ترك گفت، اين اشعار را خواند:
شرّده الخوفَ و أزرى به *** كذاك من يكره حرّ الجلاد
ترس، او را آواره كرد و خوار ساخت و كسى كه گرماى جنگ را خوش نداشته باشد، چنين مى شود.
منخرق النعلين يشكو الوجى *** تنكثه أطراف مرو حداد
دارنده كفش هاى پاره از پابرهنگى مى نالد و لبه هاى تيز سنگ او را از راه رفتن باز مى دارد.
قد كان فى الموت له راحة *** والموت حتم فى رقاب العباد
مرگ براى او آسايشى بود و مرگ براى همه بندگان حتمى و ناگزير است.
إن يحدث الله له دولة *** تترك آثار العدى كالرماد(2)

1 . ابن منظور، مختصر تاريخ دمشق، ج9، ص 156.
2 . مسعودى، مروج الذهب، ج3، ص 206.

صفحه 89
اگر خدا به او قدرتى بدهد، همه نشانه هاى دشمنان را به خاكستر تبديل مى كند.
6 . خوارزمى در مقتل خود مى نويسد: زيد بن على آن گاه كه ديد جور و ستم زمين را فرا گرفته و يار و ياور اندكى دارد و مردم او را تنها گذاشته اند، گفت: شهادت بهترين نوع مرگ است، آن گاه اين دو شعر را مى خواند:
إنّ المحكّم ما لم يرتقب حسداً *** أو يرهبُ السيف أو وخز القناة صفا
كسى به حكم قرآن گردن نهد اگر از حسودان بيم نداشته باشد و از زخم شمشير و نيزه نترسد، ايمانش سالم مى ماند.
من عاذ بالسيف لاقى فرجة عجبا *** موتاً على عجل أو عاش فانتصفا(1)
كسى كه به شمشير پناه ببرد شگفتى هايى را مى بيند يا به زودى مرگش مى رسد يا زنده مى ماند و حق خود را مى گيرد.
7 . ابن اثير از محمد بن عمر بن على بن ابى طالب نقل مى كند هنگامى كه احساس كردم زيد مى خواهد به كوفه برود و بر نظام اموى بشورد به او گفتم: اى زيد تو را به خدا در كنار خانواده خود باش و به كوفه مرو، آنان به وعده هاى خود وفا نمى كنند، ولى زيد پند مرا را نشيند و در پاسخ گفت: ما را بى گناه از حجاز به شام و از شام به جزيره و سپس به عراق به اسارت بردند و آنگاه «قيس ثقيف» با هستى ما بازى مى كند، آن گاه اين اشعار را سرود:
بَكرت تخوّفنى الهتوفَ كانّنى *** أصبحت عن عرض الحياة بمعزل
بامدادان مرا از مرگ مى ترساند گويا من از زندگى دور هستم.
فاجبتها أن المنيّة منهل *** لابدّ أن أُسقى بكأس المنهل

1 . خوارزمى، مقتل الحسين به نقل از اعيان الشيعة، ج7، ص 116.

صفحه 90
به او پاسخ دادم كه مرگ آبشخوارى است كه بايد از آن بنوشم.
انّ المنيّة لو تُمثِّل مُثّلث *** مثلى إذا نزلوا بضيق المنزل
مرگ اگر مجسم شود، براى مثل من مجسم مى شود، يعنى كسانى كه دچار تنگنا در زندگى شده اند.
فاقنى حياءك لا أباً لُكِ و اعلمى *** إنّى امرؤ سأموت إن لم أُقتل(1)
اى بى پدر! شرم و حياى خود را نگه دار و بدان كه من انسانى هستم كه اگر كشته نشوم مى ميرم.
تمام اين اشعار و ابيات، حاكى از روح حماسى و جهادى در زيد بن على است كه پيوسته خود را براى ايجاد يك انقلاب كه بتواند ريشه هاى پوسيده حكومت اموى را قطع كند آماده نگه مى داشت.
8. سيد مرتضى در الفصول المختارة از حسين بن زيد نقل مى كند كه فردى به او گفت: من با زيد بن على در منطقه واسط بودم، گروهى از شيخين و على(عليه السلام)نام بردند و آن دو را بر امام(عليه السلام) مقدم داشتند، سپس از مجلس زيد بيرون رفتند، زيد به من گفت: سخن آنان را شنيدى؟ من ابياتى سروده ام آنها را به آن گروه برسان:
من شرّف الاقوام يوماً برأيه *** فإنّ علياً شرّفته المناقب
هر گاه كسى بخواهد درباره جايگاه افراد نظر بدهد، بايد بداند كه فضائل، على(عليه السلام) را برترى داده است.
و قول رسول الله والحق قوله *** وإن رغمت منه أنوف كواذب
و سخن رسول خدا كه او را برترى داد، سخنى حق است هر چند بينى دروغگويان از آن به خاك ماليده شود.

1 . ابن اثير جزرى، الكامل فى التاريخ، ج5، ص 233.

صفحه 91
بانّك منّى يا على معاً لنا *** كهارون من موسى أخ لي و صاحب
فرمود كه اى على با من چنانى كه هارون براى موسى بود يعنى برادر و ياور او بود.
دعاه ببدر فاستجاب لأمره *** و ما زال فى ذات الإله يضارب
در غزوه بدر او را خواست و او نيز به فرمان پيامبر پاسخ داد و همچنان در راه خدا شمشير مى زد.
فما زال يعلوهم به و كأنّه *** شهاب تلقّاه القوابس ثاقب(1)
پيوسته بر سر دشمنان فرود مى آمد، گويا گلوله اى شكافنده است كه به دست جويندگان آتش مى رسد.
9. سيد محسن امين مى نويسد:اين دو شعر به او نسبت داده شده است:
لو يعلم الناس ما فى العرف من شرف *** لشرفوا العرف فى الدنيا على الشرف
اگر مردم بدانند در يال اسبان (كنايه از سواركارى در جهاد) چه شرافتى هست، آن را بر هر شرفى ترجيح مى دادند.
و بادروا بالّذى تحوي اكفهم *** من الخطير ولواشفوا على التلف(2)
و مى شتافتند به سوى آنچه دست هاى آنها را پر كند(كنايه از قبضه شمشير)، هر چند در اين راه، به مرگ نزديك شوند.
10 . باز سيد محسن عاملى از كتاب «نسمة السحر» اين دو بيت را منسوب به وى مى داند:
يقولون زيداً لا يزكّى بما له *** و كيف يزكّى المال من هو باذله

1 . سيد مرتضى، الفصول المختارة، ص 25.
2 . امين عاملى، سيدمحسن، اعيان الشيعة، ج7، ص 124.

صفحه 92
مى گويند زيد زكات مال خود را نمى پردازد، چگونه كسى كه مال خود را مى بخشد، زكات بدهد.
إذا حال حولٌ لم يكن فى اكّفُنا *** من المال الا رسمهُ فواضله(1)
زيرا هرگاه سال به سر آيد در دست ما از مال دنيا جز ناچيزى از آن باقيمانده در دست نمى ماند.
11 . ديلمى مى نويسد: آن گاه كه بين زيد و هشام، مناقشه اى درگرفت، زيد از مجلس هشام بيرون رفت و اين اشعار را خواند:
حكم الكتاب وطاعة الرحمن *** فرضا جهاد الجائر الخوّان
فرمان قرآن و فرمانبردارى از خدا جهاد با ستمگران خيانت پيشه را واجب كرده است.
كيف النجاة لأمة قد بدّلت *** ما جاء فى الفرقان و القرآن
چگونه امّتى روى نجات مى بيند، در حالى كه احكام قرآن دگرگون شده است.
فالمسرعون إلى فرائض ربهم *** برؤوا من الآثام و العدوان
كسانى كه براى انجام واجبات خداوند شتاب مى كنند از گناه و تجاوز به دور هستند.
والكافرون بحكمه و بفرضه *** كالساجدين لصورة الأوثان(2)
آنان كه حكم خدا و واجبات او را نمى پذيرند مانند كسانى هستند كه بر مجسمه ها و بت ها سجده مى كنند.
باز از او نقل شده است كه مى گويد:
لكلّ اناس مقبر بفنائهم *** فهم ينقصون و القبور تزيد
براى هر گروه از مردم گورستانى بر در خانه آنها است و آنها پيوسته كم مى شوند و گورها افزايش مى يابد.

1 . امين عاملى، سيدمحسن، اعيان الشيعة، ج 7، ص 124، به نقل از نسمة السحر بذكر من تشيع و شعر.
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 107.

صفحه 93
فما إن تزال دار حىّ، قد أُخربت *** وقبرٌ بافناء البيوت جديد
پيوسته خانه هاى يك قبيله خراب مى شود، و گورهاى تازه اى بر دروازه خانه ها پديد مى آيد.
هم جبرة الاحياء أمّا مزارهم *** فَدَان و أمّا الملتقى فبعيد(1)
آنان همسايه زندگانند، گورهاى آنان نزديك ولى زمان ديدار با آنها بسيار دور است.
12. زيد اشعارى را كه على بن ابى طالب(عليه السلام) در جنگ صفين و حسين بن على(عليه السلام)در روز عاشورا به آنها تمثل جسته بودند، را خواند و اشعار از آن ضرار بن خطاب فهرى است:
مهلاً بنى عمّنا ظلامتنا *** إن بنا سورة من الفلق
اى عموزادگان! دست از ستم بر ما برداريد كه خشم ما از نگرانى ما است.
لمثلكم نحمل السيوف و لا *** تُغْمزُ احسابنا من الدقق
ما براى كسانى مانند شما شمشير با خود داريم و جايگاه ما از سوى افراد پست مورد خدشه قرار نمى گيرد.
إنّى لأنمى إذا اتئمت إلى *** عز عزيز و معشر صُدُق
من وقتى بخواهم نسب خود را بيان كنم به بزرگوارانى نسبت دارم كه جايگاهى راستين دارند.
بيض بساط كان أعينهم *** تكحل يوم الهياج بالعلق(2)
انسان هاى سپيدروى و چهره گشاده اى كه در روز جنگ گويا با مرگ به چشم خود سرمه كشيده اند.
تا اين جا با سخنان شيوا و سروده هاى حماسى و اخلاقى زيد آشنا شديم و روشن شد كه او مناظر كننده اى نيرومند، و خطيبى سخنور، و شاعرى نكته سنج

1 . ابن عبد ربه، العقد الفريد، ج3، ص 236.
2 . ابوالفرج اصفهانى، الأغانى، ج19، ص 191.

صفحه 94
بود. اكنون فرصت آن رسيده است كه درباره عبادت و تهجد او سخن بگوييم:

عبادت و تهجد زيد

پيرامون عبادت و تهجد زيد بن على، رواياتى هست كه حاكى از پيروى وى از پدر بزرگوار خود امام سجاد(عليه السلام) است. اينك نمونه هايى را يادآور مى شويم:
1. فرات بن ابراهيم از مروى نقل مى كند: من بين مكه و مدينه در مصاحبت زيد بودم. او نماز فريضه را به جا مى آورد و ميان دو فريضه نيز نماز مى گزارد و همه شب را به نماز و تسبيح خدا به پايان مى برد و كراراً اين آيه را مى خواند:
(وَ جَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ)(1).
«و سكرات و بيهوشى (به هنگام) مرگ، به حق فرامى رسد (به محتضر مى گويند): اين همان چيزى است كه از آن مى گريختى».
شبى از شب ها با هم نماز گزارديم و او اين آيه را تا نيمه شب تلاوت مى كرد. من خوابم برد، ناگاه بيدار شدم، ديدم دست ها را به سوى آسمان بلند كرده و مى گويد: خدايا! عذاب دنيا آسان تر از عذاب آخرت است، سپس ناله كرد، برخاستم به سوى او آمدم به او گفتم: اى فرزند پيامبر خدا، امشب از تو ناله اى ديدم كه در شب هاى پيش از آن خبرى نبود. او در پاسخ گفت: در حال سجده خواب مرا ربود. گروهى را ديدم كه بسيار زيبا اطراف من نشسته اند و من هم در حال سجده هستم. بزرگ آنها گفت: آيا اين مردى كه در حال سجده است، همان است؟ گفتند: بله. آن گاه به من گفت: اى زيد بشارت بده! تو در راه خدا كشته و به دار آويخته و با آتش سوزانده مى شوى. ديگر پس از آن، آتشى را

1 . ق: 19.

صفحه 95
نخواهى ديد. از خواب بيدار شدم و اين ناله را سر مى دادم.(1)
2 . از يحيى بن زيد نقل شده كه او پيراستگى و نيايش پدر را چنين توصيف مى كرد: او در روز آنچه كه مى خواست نماز مى گزارد، هنگامى كه تاريكى شب همه جا را مى پوشاند، كمى مى خوابيد، سپس برمى خاست و در دل شب تا آنجا كه خدا بخواهد نماز مى گزارد، آنگاه مى ايستاد و خدا را مى خواند، و در برابر او گريه و زارى مى كرد و اشكِ چشمش تا طلوع فجر جارى بود. آنگاه كه فجر طلوع مى كرد، سجده مى كرد و نماز صبح را مى خواند، آنگاه براى تعقيب تا بلند شدن آفتاب مى نشست، بعداً براى رفع نيازهاى زندگى خود، بيرون مى رفت.
نزديكى هاى ظهر مى آمد و در مصلاى خود مى نشست و خدا را تسبيح مى گفت، به هنگام نيمروز، نماز ظهر را مى خواند و مى نشست، پس از مدتى نماز عصر مى خواند، بعد از آن قدرى به تعقيبات نماز مى پرداخت، سپس سجده طولانى مى كرد، آنگاه كه آفتاب غروب مى كرد، نماز مغرب و عشا را مى خواند.
از يحيى پرسيدند: آيا او همه روزها را روزه بود؟ گفت: نه، در هر سال سه ماه روزه مى گرفت و در هر ماه سه روز روزه بود. آنگاه يحيى بن زيد، دفترى را درآورد كه در آن دعاهاى امام سجاد(عليه السلام) بود.(2)
3 . ابوالفرج اصفهانى به سندى از محمد بن فرات نقل مى كند كه من زيد بن على را ديدم كه در پيشانى او آثار سجده بود، و در انگشتر او اين جمله ثبت شده بود: «إصبر تؤجر و تَوقَّ تنجُ».(3); «شكيبا باش تا پاداش يابى، و بپرهيز تا رهايى يابى».

1 . فرات بن ابراهيم، تفسير، ص 435.
2 . الخزاز قمى، كفاية الاثر، ص 304ـ 305.
3 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 87ـ 89.

صفحه 96
اساتيد و شاگردان زيد    
 

فصل چهارم:

اساتيد و شاگردان زيد

در تفسير و حديث
امامان شيعه، به خاطر علم موهبتى، بى نياز از آن بودند كه نزد كسى زانو بزنند و دانش قرآن و حديث بياموزند، بلكه آنان در اصول عقايد و احكام و فروع و آموزه هاى اخلاقى و همه مسائل دينى مرجع علمى بودند، و اين نكته از حديثى كه پيامبر درباره آنان گفته كاملاً به دست مى آيد، زيرا آنان، در حديث ثقلين همتاى قرآن به شمار آمده اند به گونه اى كه هركس به اين دو چنگ بزند گمراه نمى شود.(1)
و در حديث ديگر اهل بيت خود را به كشتى نوح تشبيه كرده كه هركس سوار آن شود نجات يافته و متخلف از آن، غرق مى شود.(2)

1 . اشاره به حديث: «انّى تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتى ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا». مراجعه شود به كتاب «جامع احاديث شيعه» ج 1، بخش مقدمه، در آنجا اسانيد حديث از شيعه و سنى گردآوردى شده است.
2 . اشاره به حديث: «مثل أهل بيتى فيكم مثل سفينة نوح من ركبها نجا و من تخلف عنها غرق». طوسى، الأمالى، حديث 1122، ص 513.

صفحه 97
و در حديث سوم آنان را به ستارگان تشبيه كرده به اين معنا همچنان كه ستارگان مايه هدايت براى شبروان هستند، خاندان پيامبر(عليهم السلام) نيز راهنماى مردم هستند.(1)
بنابراين، آنان از علم (لدنّى) بهره مند بوده و نيازى به زانو زدن نزد كسى نداشتند و هرگز نبايد فكر كرد آن كس كه از چنين علمى برخوردار شد، حتماً پيامبر مى باشد، زيرا مصاحب موسى از چنين علمى برخوردار بود، ولى پيامبر نبود، چنان كه خدا او را چنين توصيف مى كند:
(فَوَجَدَا عَبْداً مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَ عَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً ).(2)
(در آنجا) بنده اى از بندگان ما را يافتند كه رحمت (وموهبتى عظيم) از سوى خود به او داده، و علم فراوانى از نزد خود به او آموخته بوديم.
از اين جهت، امّت اسلامى پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بايد اصول و فروع را از اهل بيت پيامبر بياموزند كه داراى چنين مقامى هستند و در حقيقت، رأس مخروط قرار گرفته و ديگران از ريزش علوم آنان بهره مند مى شوند، چه زيبا سروده شاعرى كه مى گويد:
فوالِ أناسا قولُهم و كلامُهم *** روى جدُّنا عن جبريلَ عن البارى
«از كسانى پيروى كن كه سخن و گفتار آنان اين است، جد ما از جبرئيل و او از خدا چنين روايت كرد» و اگر گاهى يكى از پيشوايان معصوم(عليهم السلام)، از برخى از صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مانند جابر نقل روايت مى كند، به خاطر آن است كه مخاطب را قانع سازد، زيرا برخى از پرسشگران عادت كرده بودند كه همه سخنان بايد به پيامبر(صلى الله عليه وآله)منتهى شود.

1 . اشاره به حديث: «النجوم أمان لأهل السماء و أهل بيتى أمان لأُمّتى من الاختلاف فى الدين». صدوق، الأمالى، ص 186، انتشارات كتابچى .
2 . كهف: 65.

صفحه 98
آنچه گفتيم از آنِ اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) يعنى همان دوازده امام معصوم مى باشند، و اما علما و دانشمندانى كه از اين خاندان برخاسته اند، مانند حسنى ها و حسينى ها، آنان پيوسته از امام معصوم بهره مند مى شدند و به آنها استناد مى جستند، و اگر گاهى از غير امامان حديثى يا سخنى را نقل مى كردند، اين به معنى اعراض از خاندان رسالت نيست، بلكه به خاطر عمل به گفتار پيامبر است كه فرمود:«الحكمة ضالّة المؤمن فحيثما وجد أحدكم ضالته فليأخذها».(1)
از اين جهت مى بينيم زيد بن على در حالى كه از پدر بزرگوار خود حضرت سجاد(عليه السلام) و برادر بزرگش امام باقر(عليه السلام) نقل روايت مى كند، از ديگران نيز روايت دارد و او به خاطر اخذ حديث و دانش، از علما و دانشمندان به مكه و عراق و شام سفر كرده بود.
اگر بخواهيم اساتيد او را به صورت اجمال يادآور شويم، بايد چنين بگوييم:
1. على بن الحسين(عليه السلام) پدر گراميش، 2. ابوجعفر محمد على(عليه السلام) امام باقر(عليه السلام)برادر بزرگوارش، 3. عبيدالله بن أبى رافع، 4. ابان بن عثمان بن عفّان، 5. عروة بن الزبير.(2)

شاگردان زيد بن على

شاگردان او را به دو گروه مى توان تقسيم كرد:
فرزندان بزرگوار ايشان مانند:

1 . كلينى، الكافى، ج8، ص 167 .
2 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال، ج10، ص 96; الذهبى، سير اعلام النبلاء، ج5، ص 389; الذهبى، تاريخ الاسلام، حوادث سنه (121ـ 141)، ص 105; ابن حجر عسقلانى، تهذيب التهذيب، ج3، ص 419.

صفحه 99
عيسى بن زيد، محمد بن زيد، حسين بن زيد، يحيى بن زيد.
1. عيسى بن زيد، نادره زمان بود كه سفيان ثورى از او نقل روايت كرده و زاهد زمان خويش به شمار مى آمد، و فرزندان ايشان در عراق پراكنده اند.
2. محمد بن زيد جدّ كسانى كه در بلاد عجم زندگى مى كنند.
3. حسين بن زيد جدّ بزرگوار كسانى كه معروف به زيدى (از نظر نسب) هستند.
4. يحيى بن زيد كسى كه پس از كشته شدن زيد، راه او را ادامه داد.
كسانى كه از او اخذ علم نموده اند، فراوانند، و جمال الدين مزّى در كتاب تهذيب الكمال، ج10، ص96، اسامى آنان را آورده است. و ما در اينجا به ذكر برخى از شاگردان بزرگ ايشان، اشاره مى كنيم:
1. منصور بن معتمر بن عبدالله سلمى كوفى (م132) از كسانى است كه بخارى و مسلم و ابوداوود و ترمذى از او نقل روايت مى كنند.
2. هارون بن سعد عجلى، يا جعفى از اهل كوفه است. و او از مشايخ مسلم به شمار مى رود.
3. معاوية بن اسحاق بن زيد بن حارث انصارى كسى كه با امام زيد به شهادت رسيد و همراه او به دار آويخته شد.
4. ابوالجارود زيد بن منذر همدانى كه فرقه زيديه جاروديه به او منتسب مى شود.
5. حسن بن صالح و برادر او.
6. على بن صالح كه فرقه بتريه به او منتسب است و كشى در رجال خود،

صفحه 100
شرح حال او را آورده است.(1)
7. هاشم معروف به صاحب البريد، او در سند كافى در باب معرفة الأئمه آمده و از حضرت صادق(عليه السلام)نقل روايت مى كند.(2)
8. محمد بن عبدالرحمان بن أبى ليلى، كه از اصحاب امام صادق(عليه السلام) نيز به شمار مى رود.(3)
9. سلمة بن كهيل، از كسانى كه با زيد بيعت كرد، ترجمه او را كشى در رجال خود آورده است.(4)
10. عمرو بن خالد واسطى كه راوى مسند زيد است.
11. اسماعيل بن عبدالرحمن سدى از بزرگان علماى كوفه متوفاى 127.
12. ابوالزّناد، نوح بن على كوفى، مزى در تهذيب الكمال ترجمه او را آورده است.(5)
13. سليمان بن مهران اعمش، از اكابر علماى كوفه(60 ـ 148).
14. اجلح بن عبدالله كندى.(6)
15. معمر بن خثيم الهلالى.(7)
16. سعيد بن خثيم هلالى.(8)

1 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، شماره 108.
2 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج3، ص 288.
3 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج3، ص 136.
4 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، شماره 205.
5 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال، ج1، ص 456.
6 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج1، ص 266.
7 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج3، ص 234.
8 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج2، ص 26.

صفحه 101
17. شعبة بن الحجاج بن ورد(83 ـ 160). او از محدّثانى است كه براى اخذ دانش بين كوفه و بصره و واسط تردد مى كرد.
18. قيس بن ربيع از اصحاب صادقين.(1)
19. سفيان بن أبى السمت.(2)
20. محمد بن الفرات جرمى.(3)
21. فضيل بن ربيع الرسان.(4)
22. عبدالله بن زبير برادر فضيل بن زبير.(5)
23. سالم بن ابى حفصه.(6)
24. عبدالله بن عييبه.
25. زبيد اليامى، او از تابعان بود و در سال 122 يا 124 درگذشته است.(7)
اين 25 نفر از بزرگان تلاميذ زيد بن على هستند كه از او دانش حديث و تفسير آموخته اند و امّا غير مشاهير، ما از ذكر آنان خوددارى مى كنيم، علاقه مندان مى توانند به كتاب تهذيب الكمال، ج10، ص 96، نگارش جمال الدين مزّى مراجعه كنند.
قبلاً يادآور شديم: حسنى ها يعنى فرزندان عبدالله بن حسن بن حسن

1 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج3 ص 31.
2 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج2، ص 38.
3 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، شماره 428.
4 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج2، ص 13.
5 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، شماره 287.
6 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، شماره 109.
7 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 114ـ 115.

صفحه 102
معروف به مثنّى از دانش زيد بهره برده اند كه نام آنها را در اينجا مى بريم:
1. محمد بن عبدالله معروف به نفس زكيه
2. ابراهيم بن عبدالله معروف به نفس رضيه
3. ادريس بن عبدالله
4. يحيى بن عبدالله
5. موسى بن عبدالله
اينها شخصيت هايى هستند كه دانش را از پدر و او از زيد و يا برخى از اصحاب زيد آموخته اند.(1)
سياغى مؤلف كتاب الروض النضير كه از نويسندگان زيدى است، بسيارى از فقيهان اهل سنت، و عابدان آن را از پيروان زيد شمرده و از اين طريق خواسته بگويد روزى كه زيد خروج كرد، پيشوايى او را گروه زيادى در اصول و فروع پذيرفته بودند، ولى او از يك نكته غفلت كرده و آن اين كه بيعت با زيد به هنگام خروج ملازم با پذيرش امامت او در اصول و فروع نيست. اتفاقاً نشوان حميرى كه خود از نويسندگان زيدى است، اين حقيقت را به روشنى بيان كرده است.
او مى گويد: طوايفى از مردم با اختلاف در آرا و عقيده، با زيد بيعت كردند، معتزلى پيشتازتر از مرجئى و مرجئى پيشتازتر از خارجى نبود، بلكه همگان با اختلاف در عقيده با او بيعت كردند.(2)
گواه گفتار وى اين است كه ابوحنيفه كه خود امامى در فقه بود، زيد را با

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 115.
2 . حميرى، الحور العين، ص 185.

صفحه 103
فرستادن مالى، يارى كرد و كمك به زيد را لازم شمرد، در حالى كه او در فروع و اصول، با زيد هماهنگ نبود.
علّت اين هماهنگى و همبستگى اين بود كه بسيارى از فقيهان اهل سنت از ستم بنى اميه به ستوه آمده بودند، آنگاه كه شنيدند زيد بن على تصميم بر خروج و معارضه گرفته است، او را با زبان و گفتار و عمل و مال تأييد كردند و در تاريخ به زيدى معروف شدند، در حالى كه زيدى نبودند بلكه به قيام زيد كمك كردند.
از اين بيان روشن مى شود كه آنچه حاكم جشمى بيهقى(413ـ 494) در كتاب جلاء الابصار درباره پيروان زيد نقل كرده است، خالى از اشتباه نيست. او يارى كنندگان نهضت زيدى را با پذيرش عقايد زيد در اصول و فروع به هم آميخته است. بسيارى از كسانى كه از آنها نام خواهيم برد، مؤيد انقلاب زيد بودند نه اين كه در اصول و فروع مذهب او را بپذيرند.
اينك گوش فرا دهيم به گفتار حاكم:
محمّد بن زيد مى گويد: ا بوحنيفه مبلغى را براى زيد بن على فرستاد و پيغام داد: از اين مال براى آن چه كه مى خواهى انجام بدهى، كمك بگير.
فضيل بن زبير مى گويد: من نيز پيام رسان زيد بن على به ابوحنيفه بودم. ابوحنيفه از من پرسيد: چه كسانى از فقيهان با زيد بن على در ارتباطند؟ من اين افراد را شمردم:
سلمة بن كهيل، يزيد بن أبى زياد، هارون بن سعد، ابوهاشم رمانى، حجاج بن دينار و مانند آنها. شعبه مى گويد: من از اعمش شنيدم: به خدا سوگند اگر من بيمارى چشمى نداشتم، با زيد خروج مى كردم. به خدا سوگند كسانى كه همراه او هستند او را تنها مى گذارند و تحويل دشمن مى دهند، چنان كه با جد او كردند.

صفحه 104
عقبة بن اسحاق سلمى مى گويد:
منصور فرزند معتمر در ميان مردم مى گشت و براى زيد بن على بيعت مى گرفت.
از ليث نقل شده كه مى گويد: منصور نزد ما آمد و ما را به خروج با زيد بن على دعوت كرد، سپس از چند نفر نقل مى كند كه سفيان ثورى زيدى بوده است، نضر بن حميد كندى مى گويد: روزى كه خبر شهادت زيد به مدينه رسيد، ديدم سعد بن ابراهيم سخت گريست و اندوه چهره اش را پوشاند و هفت روز در خانه نشست، سپس از امام صادق(عليه السلام) نقل مى كند كه فرمود: عموى من راهى را در پيش گرفت كه پدران او در پيش گرفته بودند. دوست داشتم من نيز كار عمو را انجام دهم. آنان كه در ركاب زيد كشته شدند، به سان كسانى هستند كه در كربلا در ركاب حسين(عليه السلام) كشته شدند.(1)
ابن عماد حنبلى مى گويد: از افرادى كه با زيد بيعت كردند، منصور بن معتمر، محمد بن عبدالرحمن ابن أبى ليلى و هلال بن خبّاب الارت و ابن شبرمه و مسعر بن كدام و ديگران.(2)
كسانى كه اين افراد را زيدى معرفى كرده اند تأييد نهضت را با پيشوايى در اصول و فروع اشتباه گرفته اند. شكى نيست كه زيد از شيعيان خالص بوده و به امامت بلافصل جد بزرگوارش على(عليه السلام)معتقد بود. اگر اين افراد كه نهضت او را تأييد كردند نه اين كه پيشوايى او را در اصول و فروع پذيرفته باشند، در حالى كه آنان بر تسنن خود باقى بودند.

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 104. به نقل از (جلاء الابصار) حاكم جِشُمى بيهقى.
2 . ابن عماد حنبلى، شذرات الذهب في اخبار بن ذهب، ج1، ص 158 .

صفحه 105
حتى برخى از مؤيدين انقلاب زيد كه با او بيعت كرده بودند، بيعت خود را پس گرفتند و يكى از آن افراد، كثير النوّاء است. او بيعت كرد و بعد پس گرفت و زيد نيز با پس گرفتن بيعت او موافقت كرد زيد اين دو شعر را سرود:
للحربِ اقوام لها خُلِقوا *** وللتجارةِ والسلطانِ اقوام
گروهى براى نبرد آفريده شده اند *** و گروهى نيز براى بازرگانى و فرمانروايى پديد آمده اند
خير البريّة من أمسى تجارته *** تقوى الإله و ضرب يجتلي الهام(1)
بهترين مردم كسى است كه بازرگانى او *** تقواى الهى و كوبيدن شمشير بر سر دشمنان است.

بزرگنمايى درباره زيد

زيد، از نظر ائمه اهل بيت(عليهم السلام) انسانى بسيار وارسته و مخلص و در حقيقت گل بى خارى بود، ولى گاهى تعريف هايى از او شده كه خالى از غلوّ و زياده روى نيست. مقريزى از احمد بن محمد بن الحسين بن زيد بن على نقل مى كند: خاندان ما نقل كرده اند كه زيد از زمانى كه به سن بلوغ رسيد تا زمانى كه كشته شد، شب را تمام نخوابيد و قرائت قرآن را ترك نكرد و از نظر روزه دارى يك روز، روزه بود، و روز ديگر افطار مى كرد.(2)

1 . مفيد، الاختصاص، ص 128، چاپ 1379; مجلسى، بحارالأنوار، ج46، ح181.
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 99.

صفحه 106
نشوان الحميرى در شرح رساله «الحور العين» مى نويسد:آن گاه كه فضيلت و برترى او در ميان مردم منتشر شد و مردم با كمال او آشنا شدند، گروهى از مردم، با اختلافى كه در نظريات خود داشتند، بر بيعت با او اجماع كردند. هرگز زيدى پيشروتر از معتزلى و معتزلى پيشروتر از مرجئى و مرجئى پيشروتر از خارجى نبود. در بيعت او همه فرق، اتفاق نظر داشتند و جز گروه كمى تخلف نكردند، سپس مى گويد: آن گاه كه سخن از متكلمان به ميان آيد، زيد از آنهاست، و اگر زاهدان ياد شوند، او نيز از آنهاست و اگر سخن از شجاعان باشد، نام او نيز در ميان آنهاست. او اهل معرفت و اهل سياست و بهترين عترت بود، زيرا در تمام خصال پسنديده، با آنها شريك بود و از نظرهاى ديگر بر آنها برترى داشت، يكى از امتيازهاى او اين بود كه او سرآمد زمان در علم كلام بود، علم كلامى كه برترين دانش ها و راه نجات است. دانشى كه بدون او ديگر دانش ها سودى نمى بخشد و در اين قسمت به قدرى پيشرو بود كه خاص و عام او را به اين صفت مى شناختند. حتى ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ، او را چنين معرفى
مى كند: او را در صنعت كلام برتر يافتم و به وجود او افتخار كرده و او را بالاترين فرد در اين دانش مى دانم. جعفر بن حرب در كتاب «الديانة» و بسيارى از معتزله بغداد مانند محمد بن عبدالله اسكافى و غير او در كتاب هاى خود، به او منتسب مى شوند و خود را زيدى مى دانند و در علم و دانش او كافى است كه معتزله به او منتسب هستند، اگر دانش برتر و برجستگى او بر ديگران، در فضايل نبود، هرگز معتزله به او گردن نمى نهادند.(1)
مسلّماً اين نوع توصيف با واقعيت تطبيق چندانى ندارد، برجستگى زيد در

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 101; حميرى، الحور العين، ص 185 .

صفحه 107
علوم اسلامى، اعمّ از تفسير و حديث و كلام جاى سخن نيست، اما منتسب كردن همه فرق بالاخص معتزله به ايشان، صحيح نيست، زيرا در جلد سوم اين فرهنگ، يادآور شديم كه ريشه معتزله به حسن بن محمد بن حنفيه مى رسد.

بزرگنمايى درباره دانش و فقه زيد بن على

غلوّ در لغت، تجاوز از حد و واقعيت است. خداوند متعال مى فرمايد:
(يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَ لاَ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ).(1)
«اى پيروان تورات و انجيل! در دين خود افراط نكنيد و نسبت به خدا جز حق مگوييد...».
و باز مى فرمايد:
(قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لاَ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ).(2)
«بگو: اى اهل كتاب! در دين خود جز حق مگوييد و زياده روى مكنيد».
اميرمؤمنان(عليه السلام) بزرگنمايى و فروكاستن حقايق را چنين توصيف مى كند:
«الثناء بأكثر من الاستحقاق ملق و التقصير عن الاستحقاق عىّ أو حسد».(3)
«ستايش بيش از استحقاق، چاپلوسى است و فرو كاستن از واقعيت و شايستگى، نشانه ناتوانى و يا رشك و حسد بر ديگرى است».
نتيجه مى گيريم هر نوع فراتر رفتن از واقعيات در درجه نخست، دروغگويى است و در درجه دوم مخاطب را به گمراهى مى كشاند و در درجه سوم خوددارى از بيان حقيقت است. در اين قسمت تفاوتى ميان امور دينى و

1 . نساء: 171.
2 . مائده: 77.
3 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 347.

صفحه 108
غير دينى نيست. ما در اينجا برخى از توصيف هايى كه درباره زيد انجام گرفته يادآور مى شويم كه همگى نشانه غلوّ و افراط و تجاوز از حدّ است.
تاريخ نگاران، اتفاق نظر دارند كه زيد از پدر خود امام سجاد(عليه السلام) و برادرش امام محمد باقر(عليه السلام)دانش را فرا گرفته و هيچ يك از آنها اين را انكار نكرده اند و از دانشگاه امام باقر(عليه السلام) ده ها محدّث و فقيه و متكلم برخاستند كه داراى مقام رفيعى بودند. ولى برخى كه مى خواهند از مقام و موقعيت امامان معصوم بكاهند و بر اثر حسدورزى بر آنان، و يا پيروى از احساسات مى خواهند زيد را بر امام باقر(عليه السلام)برترى بخشند، مى گويند:
1. زيد قرآن را به گونه اى آموخت كه امام باقر(عليه السلام) نياموخته بود! در اين هنگام كسى از گوينده سؤال مى كند: بر چه اساسى اين سخن را مى گويى؟ او در پاسخ مى گويد: زيرا زيد خود قرآن را فرا گرفت و به فهم قرآن دست يافت ولى ابوجعفر ـ امام باقر(عليه السلام) ـ آن را از دهان مردم فرا گرفت.
سائل در پاسخ گفت: چگونه اين را مى گويى در حالى كه ابوجعفر شكافنده دانش پيامبران، و رهبر شيعيان در زمان خود بود.
او در پاسخ مى گويد: من اهل بيت خود را مى شناسم و برتر از زيد بن على سراغ ندارم، و همه كمالات براى او فراهم آمده بود، و همه نيكى ها در او گرد آمده بود و حق درباره او به كمال رسيده و كسى بر او برترى نمى جويد مگر آن كه حق او را سرنگون مى سازد.(1)

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 101. جاى تأسف است كه ديلمى در «مشكاة الانوار» اين نوع تمجيد و تعريف را به عبدالله بن محمد بن على (بن حنفيه) نسبت مى دهد و مؤلف «الروض النضير» از او نقل مى كند.

صفحه 109

نقد اين نظر

1. شكى نيست كه زيد از عالمان و دانشوران خاندان رسالت و عالم به قرآن و آشنا به مفاهيم آن بود، لكن اين علم را از چه كسى آموخته بود؟ اگر بگويند از پدرش امام سجاد يا از برادرش امام باقر(عليه السلام) آموخته است، غلوّى در كار نيست.
و اگر بگويند از ديگرى آموخته است، آن ديگر، كيست كه زيد از او دانش آموخته است؟ و به جايى رسيده است كه بر ائمّه اهل بيت(عليهم السلام) مانند سجاد و باقر، برترى يافته است.
2. فرض كنيد زيد در دانش قرآنى سرآمد روزگار بوده ولى اينكه مى گويند امام باقر(عليه السلام) دانش قرآنى خود را از ديگران آموخته، مدركش چيست؟! زيرا در هيچ منبعى نيامده است كه امامان معصوم شيعه(عليهم السلام)، در درس صحابه و تابعان و يا عالمانى ديگر شركت كرده باشند، فقط گاهى حديثى را از رسول خدا به واسطه برخى از صحابه يا تابعان، نقل مى كنند، آن هم به خاطر آن كه مخاطب آنگاه قانع مى شد كه سخن، سخن رسول خدا باشد. طبعاً ناچار بودند كه سخن خدا را به وسيله برخى از صحابه و تابعان، نقل كنند.
3. ابن سعد در طبقات خود، امام باقر(عليه السلام) را از طبقه سوم تابعان معرفى مى كند و مى گويد: او دانشمند و اهل عبادت خدا بود. امامان فقه، مانند ابوحنيفه و ديگران، از او نقل روايت كرده اند. عطا مى گويد: «من نديدم كه دانش عالمان نزد كسى، چون امام باقر(عليه السلام) اندك به شمار آيد».
حكم بن عتيبه را ديدم كه در گفتوگو مغلوب شده است، در حالى كه

صفحه 110
حكم، دانشمندى بلندپايه و بزرگ در زمان خود بود.(1)
آيا كسى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به وسيله جابر بن عبدالله به او سلام مى رساند، مى تواند كمتر از ديگران باشد؟
جابر مى گويد: من خدمت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بودم و حسين بن على(عليه السلام) در آغوش او بود. فرمود: جابر! خداوند به فرزندم حسين، فرزندى به نام على مى دهد، روزى كه قيامت برپا شود، منادى ندا مى كند: سرور عابدان برخيزد. آنگاه على بن الحسين(عليه السلام) برمى خيزد، جابر! بدان، خدا به او فرزندى مى دهد به نام محمد، اگر او را درك كردى سلام مرا به او برسان.(2)
شيخ مفيد مى گويد: از هيچ كس از فرزندان حسنين، به مانند امام باقر(عليه السلام) در علوم دينى و دانش قرآنى و سيره پيامبر(صلى الله عليه وآله) و هنرها و ادبيات، چيزى منتشر نشده است. همگان از آن بزرگوار، معارف دينى را آموخته اند و سالخوردگان از صحابه و بزرگان تابعان و فقيهان از او دانش را فرا گرفته اند و براى دانش اندوزى از نزد او، كاروان ها از جاهاى دور به مدينه مى آمدند و درباره بزرگوارى او سروده هاى بسيارى پديد آمده است.(3)
از اين بيان روشن مى گردد آنچه كه ذهبى از امام صادق(عليه السلام) نقل مى كند يا صحيح نيست، يا معنى ديگرى دارد. او مى نويسد: امام صادق(عليه السلام) زيد بن على را چنين معرفى كرد: به خدا سوگند، او بهتر از همه ما با قرائت قرآن و علم دين آشنا

1 . سبط ابن جوزى، تذكرة الخواص، ج1، ص 302، به نقل از طبقات ابن سعد.
2 . سبط ابن جوزى، تذكرة الخواص، ج1، ص 303; ابن حجر عسقلانى، لسان الميزان، ج5، ص 198; ابن حجر هيتمى، الصواعق المحرقة، ص 199 و عبدالرؤف المناوى، الكواكب الدّريّه، ج1، ص 164 و غيره... .
3 . مفيد، الأرشاد، ص 261ـ 262.

صفحه 111
بود و بيش از همه صله رحم مى كرد. او ما را ترك كرد در حالى كه در ميان ما مثل او نبود.(1)
اگر اين حديث درست باشد مقصود برترى دادن زيد بر ساير هاشمى ها است نه شخص امام باقر.

باز هم افراط گرايى

نمونه اى ديگر از افراط گرايى درباره زيد، چيزى است كه مؤلف «الحدائق الورديه» نقل مى كند، و آن اين كه زيد از امام باقر(عليه السلام) درباره كتابى غير از صحيفه سجاديه، سؤال كرد. امام باقر(عليه السلام)در جواب فرمود: صحيح است، ولى فراموش كرد كه آن كتاب را براى زيد بفرستد. يك سال از اين جريان گذشت، و با زيد ديدار نمود. امام باقر(عليه السلام) فرمود: آيا درباره كتاب پدرت سؤال نكردى؟ زيد در پاسخ گفت: چرا. امام باقر(عليه السلام)فرمود: به خدا سوگند جز فراموشى چيزى مانع از ارسال آن كتاب نشد. در اين هنگام زيد در پاسخ امام باقر(عليه السلام) فرمود: من به وسيله قرآن از كتاب پدرم بى نياز شدم. امام باقر(عليه السلام) فرمود: من از تو درباره آنچه در آن كتاب است مى پرسم، زيد آماده پاسخگويى شد.
امام باقر(عليه السلام) كسى را فرستاد كتاب امام زين العابدين(عليه السلام) را آوردند. آن گاه سطر به سطر و حرف به حرف درباره آنچه در آن كتاب است، از زيد پرسيد; زيد پاسخ داد; امام باقر(عليه السلام) فرمود: به خدا سوگند، حتى از يك حرف آن محروم نشده اى!(2)

1 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال فى اسماء الرجال، ج10، ص 98; الذهبى، سير اعلام النبلاء، ج5، ص 390; الذهبى، تاريخ الاسلام، حوادث 121ـ 140، ص 106.
2 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 140 .

صفحه 112
مسلّماً اين داستان، نقاط ضعفى دارد كه مجموعاً دروغ بودن آن را ثابت مى كند:
1. اين دو برادر با هم در مدينه زندگى مى كردند. آيا امكان دارد كه يك سال بگذرد و اين دو برادر يكديگر را نبينند؟
2. اگر كتاب امام سجاد(عليه السلام) يك نوشته عادى بود، ارتباطى به تفسير قرآن و گره گشايى آيات مشكل آن نداشت و يا دربردارنده مخصصات و مقيدات قرآن نبود، در اين صورت مى توان گفت كه زيد به وسيله قرآن از آن بى نياز شده ولى ظاهر سخن اين است كه كتاب امام (عليه السلام) مربوط به تفسير قرآن و چنين مخصص ها و مقيّدها و روشنگر مفاهيم آن بود. در اين صورت، چگونه زيد به وسيله قرآن، از آن بى نياز شده است؟

صفحه 113
   
 

فصل پنجم:

آثار علمى زيد

زيد خانه زاد بيت علوى، مفسر قرآن، و آشنا به سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود، طبعاً يك رشته آثار علمى داشته كه آنها را به شاگردان خود املا نموده و يا به خامه خود نوشته است، و ما در اينجا به برخى از آثار علمى او اشاره مى كنيم:

1 . مسند زيد

مجموعه اى از زيد به نام «مسند» چاپ و منتشر شده است، و از اين كتاب به سه نام اسم مى برند:
1. مجموعه فقهى
2. مجموعه حديثى
3. مسند
از آنجا كه اين كتاب داراى احاديثى مربوط به فقه است و آنها را از پدران خود، نقل كرده است، گاهى آن را مجموعه فقهى و گاهى حديثى خوانده اند ولى بهتر، همان نام سوم است كه زيد آنها را با سند از پدران خود نقل كرده است و

صفحه 114
همگى را ابوخالد عمرو بن خالد واسطى از زيد نقل مى كند و عبدالعزيز بن اسحاق آنها را بدون دسته بندى جمع كرده است، سپس، در قرن دوازدهم توسط حسين بن يحيى بن ابراهيم ديلمى دسته بندى شده است.
دقت در اين مسند، نشان مى دهد كه برخى از آنها حديث بوده و برخى نيز فتواى خود زيد است. مثلاً در باب طهارت، به سندى از رسول خدا نقل مى كند كه حسين بن على(عليه السلام) فرمود: «رأيت رسول الله توضّأ فغسل وجهه»، و در همان باب مى گويد: زيد بن على فرمود: مضمضه و استنشاق، سنّت است. بنابراين هر چيزى كه به صورت مسند نقل شود، حديث است و آن كه بدون سند از خود زيد نقل شود، فتواى زيد است. مجموع رواياتى كه از پيامبر نقل شده، 228 حديث است، و آن چه كه از اميرمؤمنان نقل شده، 820 روايت است. و ائّمه زيديه همگى اين كتاب را پذيرفته اند و معتقدند اين نخستين كتابى است كه فقه در آن گرد آمده است و گروهى از زيديه اين كتاب را شرح كرده اند و گسترده ترين شرح از آن قاضى شرف الدين حسين بن احمد سياغى (1180ـ 1221) است و آن را به نام «الروض النضير فى شرح مجموعة الفقه الكبير» نامگذارى كرده است و اين كتاب دو بار به زيور طبع آراسته شده كه چاپ دوم آن در سال 1388، انجام گرفته، و سياغى در كتاب خود، مصادر روايات را استخراج كرده و احكامى كه مى توان از آن روايات استنباط نمود را بيان كرده است. البته بدان اكتفا ننموده و در اين ميان، اقوال علما را در مسائل خلافى ذكر كرده و احاديث معارض را به نوعى جمع كرده يا ترجيح داده است.
شگفت اينجاست كه شارح مسند زيد محور را مسند زيد قرار داده است، ولى بر مضمون روايات، از طرق ديگر نيز شاهد آورده است، بالاخص بر

صفحه 115
مراسيل صحابه و قياس تكيه نموده است. از اين جهت، فقه اين كتاب، شبيه فقه اهل سنت شده است و به همين جهت محمد بخيت مصرى، پيرو مذهب ابى حنيفه مقدمه اى بر اين كتاب نوشته و يادآور شده كه مطالب اين كتاب با مذهب ابى حنيفه كاملاً موافقت دارد و آن گاه مى گويد: من درباره چنين كتابى كه با مذهب ما موافق است، چه بگويم؟(1)

2. تفسير غريب القرآن

مقصود از غريب قرآن، لغات مشكل قرآن است و پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) و امام على(عليه السلام) و شاگرد او ابن عباس، پيوسته غريب قرآن را تفسير كرده اند، اتفاقاً نافع بن ازرق كه از سران خوارج است277 سؤال گرد آورد كه همراه با همكار خود، براى ابن عباس فرستاد، و او همه را پاسخ داد.(2)
شايد نخستين كسى كه درباره غريب قرآن، كتاب نوشته، ابان بن تغلب بن رياح بكرى باشد كه در سال 141درگذشته است. وى از اصحاب امام سجاد و امام باقر و امام صادق(عليهم السلام) است و در پيشگاه آنان مقام و منزلتى داشت، و حتى براى خود، قرائت مستقلى دارد كه قرّاء با آن آشنا هستند.(3)
ولى اگر نسبت غريب قرآنى كه اخيراً چاپ شده و به وسيله دكتر حسن محمد تقى حكيم تحقيق شده، به زيد صحيح باشد، بايد زيد را نخستين فرد دانست كه در اين ميدان گام نهاده است. اتّفاقاً اگر غريب القرآن زيد را با كتاب

1 . السياغى، الروض النضير، مقدمه، ص 17.
2 . سيوطى، الاتقان، ج2، ص 69ـ 104.
3 . نجاشى، الرجال، ج1، ص 73، شماره 6; سيوطى، بغية الوعاة، ص 76.

صفحه 116
«المجاز» ابوعبيده معمر بن مثنى(م212) مقايسه كنيم خواهيم ديد كه ابوعبيده از اين كتاب منسوب به زيد بيشترين بهره را برده است.(1)
اين كتاب از جامعيت خاصى برخوردار است و غريب قرآن را از سوره فاتحة الكتاب گرفته تا به سوره «الناس» ادامه داده است.
گروهى از علما اين كتاب را به زيد نسبت داده اند كه برخى را نام مى بريم:
1. ابن شجرى در امالى مى گويد: قال الإمام ابوالحسين زيد بن على(عليهما السلام) فى تفسير الغريب.
2. صارم الدين در كتاب طبقات زيديه در شرح زندگى ابوخالد مى نويسد:تفسير غريب قرآن كه نگارش زيد بن على است، به وسيله عطاء بن سائب از ابوخالد روايت شده است.
3. سياغى در مقدمه «الروض النضير» همين مطلب را نقل مى كند.(2)
در اين جا راه ديگرى هست كه با آن مى توان به كشف مؤلف اين كتاب پرداخت و آن اين كه با بررسى مواردى مى توان مذهب او را به دست آورد:
1. در تفسير آيه (يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَوَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ)(3) مى گويد: زيد بن على(عليه السلام) گفت: اين آيه درباره على بن ابى طالب(عليه السلام) نازل شده است. آن گاه

1 . تفسير غريب القرآن، مقدمه محقق(حسن بن محمدتقى الحكيم)، ص 55، سپس دلايل تأثيرگذارى كتاب زيد را در كتاب مجاز ابوعبيده ذكر كرده است.
2 . تفسير غريب القرآن، مقدمه محقق(حسن بن محمدتقى الحكيم)، ص 48.
3 . المائدة: 67 .

صفحه 117
مى گويد: مقصود از:(والله يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ)اين است كه «والله يمنعك منهم».(1)
2. او در تفسير آيه (فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ)(2) مى نويسد:(3) زيد بن على گفت: ما اهل ذكريم.
آنچه يادآور شديم بر دو چيز دلالت دارد:
مؤلف شيعى بوده و گزينش امام را در روز غدير از جانب خدا پذيرفته است. و اين كه مرجع علمى بعد از رحلت رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، اهل بيت پيامبر هستند.
3. در تفسير آيه (وُجُوهٌ يَوْمَئِذ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ)(4) كه دستاويزى براى مجسمه است. صريحاً مى گويد: «معناه مشرقة و ناضرة، منتظرة للثواب».(5)
اين يك نگاه گذراست كه ما بر تفسير غريب، منسوب به زيد داشتيم ولى با بررسى موارد ديگر مى توان مؤلف را بيش از اين شناسايى كرد.

3. الصفوة

اثر سوم علمى كه از زيد به يادگار مانده، كتابى است به نام «الصفوة» كه بيانگر فضايل اهل بيت(عليهم السلام) و برترى آنان بر ديگران در تمام قلمروهاست، و اگر فساد در ميان جامعه رخنه كرده به خاطر اين است كه رهبرى را از آنان گرفته و به ديگران داده اند. اين كتاب به وسيله ناجى حسن در چاپخانه آداب نجف اشرف

1 . تفسير غريب القرآن، مقدمه محقق(حسن بن محمدتقى الحكيم)، ص 129.
2 . نحل: 43.
3 . تفسير غريب القرآن، مقدمه محقق(حسن بن محمدتقى الحكيم)، ص 18.
4 . قيامت: 22ـ23.
5 . تفسير غريب القرآن، مقدمه محقق(حسن بن محمدتقى الحكيم)، ص 359.

صفحه 118
بدون تاريخ چاپ شده است و تنها بر نسخه اى كه در كتابخانه موزه بريتانيا به شماره 203 موجود است، اعتماد كرده است. آن گاه، كسانى را كه به ترتيب، اين كتاب را از زيد نقل كرده اند، ياد نموده است.

4. نامه او به علماى اسلام

اين نامه كه در حقيقت، براى تحريك آنان بر ضد نظام اموى نوشته شده، رساله اى بسيار ارزنده و حيات بخش است و به خاطر اهميتى كه اين رساله دارد ما در فصل دوم آن را ترجمه كرديم.

5. مناسك حج

مناسك حج، رساله اى است كه فرائض و مستحبات حج را بيان مى كند و نسخه هاى متعددى از آن در كتابخانه برلين آلمان به شماره 1036 موجود است، و اين اثر به وسيله علاّمه بزرگوار سيد هبة الدين شهرستانى در سال 1342 در بغداد منتشر شده است.(1)

6. رساله هاى زيد

اين پنج اثر كه از آنها به تفصيل نام برديم، آثار علمى است كه از زيد بن على چاپ و منتشر شده است ولى يك رشته آثار علمى از ايشان ياد شده كه فقط نسخه هاى خطى آن در كتابخانه هاى مختلف جهان وجود دارد و ما از آنها نام مى بريم:

1 . تفسير غريب القرآن، مقدمه محقق(حسن بن محمدتقى الحكيم)، ص 43.

صفحه 119
1. رساله اى در اثبات وصيّت اميرمؤمنان و اثبات امام حسن و حسين و فرزندان او نسخه اى از آن در كتابخانه برلين، به شماره 9681 موجود است.(1)
2. رساله اى در پاسخ به سؤالات شخصى از اهل مدينه كه در مكتبه وهبى به شماره 457/4 موجود است.
3. رساله اى پيرامون امامت اميرمؤمنان كه آن را براى واصل بن عطا، بنيانگذار مكتب اعتزال نوشته است.(2)
4. تثبيت الإمامة، نسخه خطى آن در كتابخانه موزه بريتانيا مجموعه پيوستى 336، مخطوطات شرقى، شماره 3971(برگهاى 25ـ 28 از سال 1215هـ) وجود دارد. و در كتابخانه أمبروزيانا در ميلان ايتاليا نيز به شماره 74أ(برگهاى 178ـ 188 ب، از سال 1035) وجود دارد.(3)
5. تفسير سوره فاتحه و برخى از آيات قرآن، نسخه آن در كتابخانه برلين به شماره 10224 موجود است.(برگهاى 9-16، از حدود سال 850 هجرى).(4)
6. رساله اى در حقوق خداوند، نسخه اى از آن در كتابخانه واتيكان به شماره 1027 وجود دارد، و در مكتبه وهبى به شماره 457/3، برگهاى 78 ب و 81 أ قرن دهم.(5)

1 . بروكلمان، كارل، تاريخ الأدب العربى، ج3، ص 324; سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، جزء 3، از مجلد 1، ص 324; السياغى، الروض النضير، ج1، ص117.
2 . سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، جزء3، از مجلد 1، ص 326.
3 . بروكلمان، كارل، تاريخ ا لأدب العربى، ج3، ص324; و سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، جزء3، مجلد1، ص324.
4 . بروكلمان، كارل، تاريخ الأدب العربى، ج3، ص 323 و سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، جزء 3، مجلد1، ص 323.
5 . بروكلمان، كارل، تاريخ الأدب العربى، ج3، ص324; سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، جزء3، مجلد 1، ص 323 و 326 و تفسير غريب القرآن، ص 41، مقدمه محقق (حسن بن محمدتقى الحكيم).

صفحه 120
7. ردّ بر مرجئه، نسخه خطى آن در كتابخانه برلين به شماره 10265 وجود دارد. (برگه 78 ب ـ 81أ، قرن دهم هجرى)(1)
8. قرائت زيد بن على، نسخه اى از آن در كتابخانه امبروزيانا در ميلان ايتاليا به شماره 289ف، نگهدارى مى شود.
اينها آثارى است كه از اين مرد مجاهد و انقلابى باقى مانده به اميد آن كه مردان بزرگوار، كمر همت به ميان ببندند و آثار خطى او را منتشر كنند.
در كتاب هاى تراجم، آثار ديگرى به زيد نسبت داده شده كه فعلاً نسخه اى از آنها به دست نيامده و به همين دليل از ذكر نام آنها خوددارى كرديم.

1 . همان .

صفحه 121
 

فصل ششم:

بررسى مسند امام زيد از نظر سند و محتوا

آثار به جا مانده از زيد بن على در فصل پيشين گذشت، ولى مهم، مجموعه فقهى و حديثى اوست كه به نام مسند امام زيد معروف است. آيا روايات اين كتاب، همگى معتبر است؟ يا آن بخشى اعتبار دارد كه با روايات ائمه اهل بيت(عليهم السلام)مخالف نباشد؟
نخست بايد سند اين كتاب را كه از زيد نقل مى كند بررسى نمود. مسند زيد، كه هم، اكنون چاپ شده و هم احاديث آن در مجامع حديثى پخش مى باشد، با سند زير به دست ما رسيده است:
1. عبدالعزيز بن اسحاق بن جعفر، قاضى بغداد
2. از ابى القاسم على بن محمد نخعى كوفى
3. از سليمان بن ابراهيم بن عبيد محاربى
4. از نصر بن مزاحم منقرى عطار
5. از ابراهيم بن زبرقان تيمى
6. از ابوخالد واسطى

صفحه 122
7. از زيد بن على بن حسن
8. از پدرش على بن الحسين
9. از جد بزرگوارش حسين بن على
10. از اميرمؤمنان على بن ابى طالب(عليه السلام)، نقل مى كند.
بنابراين مجموع اين مسند و اين سند در دست جامعه اهل حديث و فقه است. آيا مى توان به آنچه كه در اين كتاب با اين سند نقل شده است، اعتماد كرد؟ داورى در اين قسمت بدان بستگى دارد كه رجال اين سند را تا زيد بن على، مورد بررسى قرار دهيم، وگرنه از زيد به آن طرف، بالاترين سندى است كه مى توان تصوّر كرد.

1. عبدالعزيز بن اسحاق، قاضى بغداد

ذهبى مى نويسد: او در سال هاى 360، زنده بود ولى ابن ابى الفوارس، درباره او مى گويد: او داراى مذهبى خبيث است، و احاديث مردودى از او شنيده ام. آنگاه ذهبى پس از نقل اين مطالب از ابن أبى الفوارس مى گويد: او 90 سال زندگى كرد و آثارى بر مذهب زيد از خود به يادگار نهاد، سپس مى گويد: حديث ياد شده در زير از او نقل شده است: اين كه مى گويند خدا پس از نيمه شب، نزول مى كند، اين نزول به معنى فرود آمدن حسى نيست، بلكه اقبال و رويكرد خدا بر بندگان است.
ذهبى پس از نقل اين تفسير از او مى گويد: سند اين تفسير، تاريك و متن آن مبهم است.(1)

1 . الذهبى، ميزال الاعتدال، ج 2، ص 623، شماره 5083 .

صفحه 123

نظر ما درباره گفتار ابن ابى الفوارس و ذهبى

سخن ابن ابى الفوارس كه مذهب او را به خبث توصيف كرد، علّتى جز اين ندارند كه عبدالعزيز پيرو اهل بيت(عليهم السلام) بوده و از كسى كه براى سرنگونى بنى اميه خروج كرد پيروى مى كرد ولى كسانى كه مذهب آنها مماشات با ظالمان و سكوت در برابر ستمگران است و اين كه نبايد بر ظالم خروشيد، با مذهب عبدالعزيز بن اسحاق در تناقض است، و لذا مذهب او را به خبث و مذهب خود را به طيب توصيف كرده است.
امّا اينكه ذهبى، تفسير او را تاريك و متن آن را مبهم انديشيده چون ذهبى هر چند تظاهر به تجسيم نمى كند، اما در باطن از مجسمه است و از آنها طرفدارى مى كند. او در كتاب خود «سير اعلام النبلاء» آنگاه كه به ترجمه افراد پيرو مجسمه و مشبهه مى رسد بسيار سخن سرايى مى كند و به اين زودى از ترجمه آنها فارغ نمى شود ولى آن گاه كه به ترجمه عالمان منزّه از تجسيم مى رسد، هر چه سريع تر ترجمه را به پايان مى رساند، و اين در صورتى است كه سمى در آن نريزد.
تا اين جا با نظريه اهل سنت درباره عبدالعزيز بن اسحاق آشنا شديم، امّا رجالى هاى شيعه از او انتقاد مى كنند. شيخ در رجال خود مى گويد: عبدالعزيز اسحاق، زيدى كوفى است و تلعكبرى از او در سال 326 نقل روايت كرده است.(1)
ابن داوود در رجال خود، او را در بخش دوم آورده، و مقصود از بخش دوم،

1 . طوسى، الرجال، ص 483، رقم 37 در باب، من لم يرو عنهم(عليهم السلام) .

صفحه 124
كسانى هستند كه در مورد آنان، هم مدح و هم ذم هر دو وارد شده است. علاّمه در كتاب خود به نام «خلاصة الرجال» او را در بخش دوم آورده، و مقصود از آن كسانى هستند كه به روايات آنها عمل نمى شود، اعم از اين كه به خاطر طعن در آنها باشد، يا علّت ديگرى داشته باشد.

2. ابوالقاسم على بن محمد نخعى كوفى

وى استاد عبدالعزيز بن اسحاق است و در كتب رجال شيعه عنوان نشده است، ولى اهل سنّت، درباره او سخنى دارند. ذهبى مى گويد: ابوالقاسم شريف، زيدى مذهب از اهل حرّان است. بزرگ قارئان و تلميذ نقّاش است و ابوعمرو دانى او را توثيق كرده است.(1)

3. سليمان بن ابراهيم بن عبيد محاربى

در طبقات آمده است كه وى از نصر بن مزاحم منقرى مجموعه امام زيد را نقل مى كند.(2)

4. نصر بن مزاحم منقرى عطار

ذهبى مى نويسد: نصر بن مزاحم كوفى از قيس بن ربيع نقل روايت كرده و هم طبقه اوست. او يك رافضى فعّال بود. در سال 212 درگذشته است. سپس از عقيلى نقل مى كند كه او مى گويد: نصر بن مزاحم شيعه بوده و در حديث او

1 . الذهبى، ميزان الاعتدال، ج3، ص 155، شماره 5935 .
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 64 مراجعه شود.

صفحه 125
اضطراب و خطا فراوان است. و أبو خيثمه مى گويد: او دروغگو بوده و ابوحاتم او را به سستى حديث، متهم ساخته است. دارقطنى مى گويد: او ضعيف است و از شعبه، نقل روايت كرده است.(1)
آنچه كه ذهبى و مشايخ او در مورد اين مرد بزرگ نقل مى كنند، ناشى از عناد او به خاندان رسالت است و لذا هر كس كه درباره اهل بيت(عليهم السلام) حديثى نقل كند، او را دروغگو و متروك الحديث مى خواند.
از اين جهت، رجالى هاى شيعه، كاملاً به توثيق او پرداخته اند، نجاشى مى نويسد: نصر بن مزاحم پيرو مذهب حق، و نيكوكار است، ولى از ضعفا نقل حديث مى كند.(2)
شيخ طوسى او را از اصحاب امام باقر(عليه السلام) قلمداد كرده است.(3)

5. ابراهيم بن زبرقان

ذهبى مى گويد، ابن معين او را توثيق كرده ولى ابوحاتم مى گويد: به حديث او نمى توان استناد كرد.(4)
شيخ در رجال خود، او را از اصحاب امام صادق(عليه السلام) شمرده، ولى از نظر توثيق سخنى نگفته است.(5)

1 . الذهبى، ميزان الاعتدال، ج4، ص 253ـ 254.
2 . نجاشى، الرجال، ج2، ص 384  شماره 1149.
3 . طوسى، الرجال، باب اصحاب امام باقر(عليه السلام)، شماره3. هر چند نقل او از امام باقر(عليه السلام) (با توجه به اين كه وفات امام باقر(عليه السلام) در 114 بوده، و وفات ابن مزاحم در 212)، بعيد است كه وى از اصحاب امام باقر(عليه السلام) باشد.
4 . الذهبى، ميزان الاعتدال، ج1، ص 31 .
5 . طوسى، الرجال، ص 144، شماره 40 .

صفحه 126

6. ابوخالد عمرو بن خالد

علماى رجال اهل سنت به تضعيف او پرداخته، و گاهى مى گويند ثقه نيست و گاهى مى گويند كذّاب است. ذهبى مى گويد او حديث ياد شده در زير را جعل كرده است:
لعن رسول الله(صلى الله عليه وآله) الذكرين يلعب أحدهما بصاحبه.(1)
شگفت از ذهبى است كه چرا اين حديث را مجعول مى داند در حالى كه با كتاب خدا موافق است، زيرا قرآن بهره گيرى جنسى را به دو مورد منحصر كرده است، يا از همسران و يا از كنيزان است(2) و بازى كردن مردى با مرد يا پسر ديگر به منظور بهره گيرى جنسى حرام است.
از رجال نجاشى استفاده مى شود كه او امامى بوده، زيرا در رجال خود به كسانى كه امامى نباشند، اشاره مى كند.(3)
شيخ طوسى او را از اصحاب امام باقر(عليه السلام) مى شمارد.(4)
تا اين جا ما سند مسند زيد را بررسى كرديم و در هر حال نمى توان با اين سند كذايى به مجموع اين كتاب اعتماد كرد، ولى در عين حال، مؤلفين كتب اربعه، از مسند زيد رواياتى را نقل كرده اند كه مجموع آنها از 39 روايت تجاوز نمى كند.

1 . الذهبى، ميزان الاعتدال، ج3، ص 257.
2 . (وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلاَّ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ)(مؤمنون: 5ـ6).
3 . نجاشى ،الرجال، شماره 762.
4 . طوسى، الرجال، شماره 849.

صفحه 127
ولى در عين حال با توجه به قرائن خارجى، مى توان به روايات مسند عمل كرد. اصولاً در اعتماد به روايت، اختلاف در مذهب مضرّ نيست. ميزان راستگويى راوى است. بنابراين، انحراف از ائمّه ديگر اگر با صدق گفتار همراه باشد در عمل به روايت كافى است.(1)

1 . براى آگاهى از متون اين 39 روايت به كتاب بحوث فى الملل و النحل، ج 7، از صفحه 138 تا 154 مراجعه شود.

صفحه 128
 

فصل هفتم:

هرگز زيد از نظر اصول و معارف، معتزلى نبود

شكى نيست كه زيد براى خود، مكتب كلامى داشت كه همان مكتب اهل بيت(عليهم السلام) مى باشد، ولى چون «واصل بن عطا»، پايه گذار مكتب اعتزال با او در ارتباط بود، اين سبب شده كه او را پيرو مكتب اعتزال بدانند، در اينجا دو نظر هست:
الف. پيوند زيد با واصل بن عطا، به خاطر توافق بر سر يك اصل بود و آن وجوب امر به معروف و نهى از منكر است كه يكى از اصول پنجگانه مكتب اعتزال به شمار مى رود.(1) از آن جا كه هر دو نفر بر اين اصل تأكيد داشتند، گاهى به اشتباه زيد را پيرو مكتب اعتزال مى شمارند.
ب. زيد نزد «واصل بن عطا» درس آموخته و معارف حقه را از او فرا گرفته است.
بيشترين ترجمه نويسان، دومى را تأييد مى كنند، ولى مسلّماً نظر دوم باطل و نظر اول، حق و پابرجاست. اينك دلايل اين مطلب:

1 . سيد مرتضى، الانتصار، ص 5; اشعرى، مقالات الإسلامين، ج 1، ص 278 .

صفحه 129
1. اواخر قرن اوّل و اوائل دوم به بعد، مدينه پايتخت علم و دانش و مركز عالمان و متفكران و در رأس آنان، امام باقر(عليه السلام)، و پس از وى شيخ هاشميان عبدالله بن حسن بن حسن، بود و در اين مركز محدّثان و مفسران زيادى زندگى مى كردند. در اين صورت، دليلى نداشت كه زيد بن على(عليه السلام) مركز علم و دانش را رها كند و رهسپار بصره گردد كه آن جا فقط مركز ادبى و لغوى بود و سپس مركز آراء و نِحل گشت. اگر زيد در زادگاه خود به گمشده خويش دسترسى نداشت، جا داشت زادگاهش را به عزم نقاط ديگر ترك كند.
2. در بررسى هاى پيشين ثابت كرديم زيد انقلابى در سال 67 هجرت ديده به جهان گشوده و واصل بن عطا در سال هشتاد هجرى به دنيا آمده است، بنابراين زيد قريب چهارده سال از او بزرگتر است، اگر بنا باشد، زيد نزد كسى تلمّذ كند بايد نزد «حسن بصرى» درس بخواند نه واصل بن عطا كه شاگرد حسن بصرى است و نيز اگر بنا باشد احكام و معارف بياموزد بايد سراغ ابوهاشم، فرزند محمد بن حنفيه برود كه او نيز استاد واصل بن عطاست، بنابراين در دست واصل چيزى نبود كه دست زيد از آن كوتاه باشد. او هر چه را آموخته يا از حسن بصرى برگرفته يا از ابوهاشم فرزند محمد بن حنفيه، بنابراين، چرا بايد دو استاد بزرگ را ترك كند و به سراغ شاگرد او برود!
چيزى كه واصل بن عطا را در جهانِ آن روز مشهور ساخت، اصولى است كه آنها را از ابوهاشم فرا گرفته، و او نيز از پدرش محمد بن حنفيه و او هم از وصى پيامبر(صلى الله عليه وآله) امام على(عليه السلام) آموخته است. اصولى كه او به وسيله آنها مشهور گشت، عبارتند از:
1. توحيد (تنزيه خدا از تشبيه و تجسيم و حركت و نزول).

صفحه 130
2. عدل (انسان مختار و آزاد است و قضا و قدر از انسان سلب اختيار نمى كند) و اين اصول در خاندان اهل بيت(عليهم السلام) به صورت موروثى رسيده و دليلى نداشت به خاطر اين اصول ترك وطن كند و در بصره رحل اقامت بيفكند.
3. تلمّذ و شاگردى زيد را بر واصل بن عطا احدى از مترجمان، جز شهرستانى در ملل و نحل خود ذكر نكرده است و لذا در كتاب «فرق الشيعه» نوبختى و يا «مقالات الاسلاميين» اشعرى و يا «الفرق بين الفرق» بغدادى و نه در «فِصَل» ابن حزم از اين نسبت، چيزى ديده نمى شود، بنابراين، نمى توان بر قول شهرستانى كه در سال 548 درگذشته اعتماد كرد.
چيزى كه بعدها اين نسبت بى اساس را گسترش داده، اين است كه علماى زيديه در اعصار بعدى با معتزله بر سر اين اصول پنجگانه همبستگى و همفكرى داشته اند. و اين سبب شده است كه امثال شهرستانى تصور كنند كه زيد نزد واصل تلمّذ نموده(1) و اصول پنجگانه را از او آموخته است، در حالى كه پذيرش اصول پنجگانه از سوى زيد، ممكن است، علّت ديگرى جز ارتباط با واصل بن عطا داشته باشد.
4. چگونه زيد با شهامت و زاده بيت ولايت مى تواند با واصل بن عطا همفكرى صددرصد داشته باشد، در حالى كه زيد جدّ بزرگوار خود را در نبرد با پيمان شكنان و قاسطان و مارقان بر حق مى دانست، و واصل و امثال او، يقين نداشتند كه اميرمؤمنان(عليه السلام) در جنگ خود با آنها، بر حق بوده باشد، فقط مى گفتند يكى از دو طرف خطاكار بوده است.
در پايان به خطاى نويسنده كتاب «الفرق الاسلامية» اشاره مى كنيم: او

1 . شهرستانى، الملل و النحل، ج1 ص 138.

صفحه 131
مى گويد: زيدى ها پيروان زيد بن على هستند و زيد، دانش را از واصل بن عطا رئيس معتزله آموخت و از او علم اعتزال را فرا گرفت، از اين جهت، زيد و تمام ياران او از نظر مذهب و اعتقاد، معتزلى شدند، در حالى كه برادر او امام باقر(عليه السلام)بر او خرده مى گرفت كه چرا نزد واصل، حاضر مى شود و از او درس مى آموزد، در حالى كه واصل، جدّ زيد را در يكى از دو جنگ جمل و نهروان، خطاكار مى داند، و نيز واصل، قضا و قدر را بر خلاف مذهب اهل بيت(عليهم السلام)تفسير مى كرد.(1)
تا اينجا پرده از سيماى واقع برافتاد و روشن شد كه زيد خانه زاد ولايت، برتر از آن بود كه نزد «واصل» درس بياموزد. اخيراً برخى از علماى معاصر، از زيدى ها در اين مورد، تحقيق بيشترى كرده اند. علاقه مندان به كتاب «الزيدية، نظرية و تطبيق»، ص 21، مراجعه كنند.

1 . الصفدى، الوافى بالوفيات، ج15، ص 35. به نقل از ابن أبي الدم در «الفرق الاسلاميّة».

صفحه 132
 

فصل هشتم:

آيا زيد در اصول عقايد و فروع، مكتب خاصى داشت؟

شكى نيست كه مذهب زيديّه كه هم اكنون در بخشى از يمن و نقاط ديگر رواج دارد، داراى بعد فقهى و عقايدى است. از نظر نخست، بايد شرح حال فقيهان زيدى را در طبقات الفقهاء جستوجو كرد و در كتاب هاى فقهى از آراى آنان سخن گفت و از نظر دوم، مى توان در كتب ملل و نحل درباره متعلمان و آراء كلامى آنان بحث و بررسى نمود.
شكى نيست كه از زمان احمد بن عيسى بن زيد(157ـ247) نويسنده «امالى» پس از وى از دوران اقطاب سه گانه مذهب زيديه:
1. امام قاسم رسّى بن ابراهيم (طباطبا)(169ـ246)
2. امام هادى يحيى بن حسين بن قاسم رسى(245ـ296)
3. امام ناصر اطروش(230ـ304)
مذهب زيد از دو بعد عقيدتى و فقهى برخوردار شد و هر دو بعد داراى ويژگى خاصى مى باشد، ولى سخن در جاى ديگر است.
آيا خود زيد انقلابى در دوران حيات خود، بعد فقهى و عقيدتى خاصّى

صفحه 133
داشت، يا تنها از يك بعد برخوردار بود، يا اصلاً مذهب خاصى در اين دو نداشت؟
آيا او يك فرد انقلابى و مفسّر قرآن و محدث بود و در پرتو احاطه به قرآن و حديث فتوا مى داده، بدون اين كه در اين مورد مكتب خاصى داشته باشد؟ هم اكنون اين نظريه را بررسى مى كنيم:
زاده خاندان بيت علوى، زيد انقلابى و پرخاشگر بر حكومت هاى جائر، و در رأس آنان امويان، اصول و فروع را از آباء و نياكان خود آموخته و در رأس آنان، والد بزرگوارش امام سجاد(عليه السلام) و برادر گراميش امام باقر(عليه السلام)است، او به سان نياكان خود، خدا را از هر نوع ماده و ماديات پيراسته و از هرگونه ظلم و جور مبرّا مى دانست، و در عين اعتقاد به قضا و قدر آن را منافى اختيار و اراده انسان نمى انديشيد، و معتقد بود پيامبران از هر نوع گناه و خطا مصون هستند و در مورد امامت، جدّ بزرگوار خود و پس از آن فرزندان او را داراى منصب ولايت و خلافت مى دانست. و اين عقايد، عقيده ويژه زيد نبود، بلكه عقيده همه بيت علوى و بزرگان آن بود، بنابراين، زيد را به خاطر اين عقايد كه در بسيارى از موارد شبيه عقايد زيديه است، نبايد صاحب مكتب دانست. اتفاقاً يكى از علماى زيديه، معروف به حاكم جشمى بيهقى (413ـ 494) در كتاب خود به نام «جلاءالابصار» به نوعى به اين مطلب تصريح كرده است. اينك خلاصه آن:
او پس از بيان مذاهب نوظهور يادآور مى شود: آن كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ياران او و علماى اهل بيت(عليهم السلام)بدان معتقد بودند، توحيد خدا و تنزيهِ او از تشبيه و اعتقاد به عدل او و پيراستگى او از هر كار بد و اعتقاد به عصمت انبيا و صدق آنچه كه كتاب الله بر آن نازل شده، مى باشد و همگى را از علماى اهل بيت(عليهم السلام) اخذ

صفحه 134
كرده اند. حتّى واصل بن عطا اين اصول را از محمدحنفيه و فرزند او ابوهاشم اخذ كرده است...(1)
البته آرايى درباره اصول عقايد در كتاب قاسم رسّى و امام هادى و ناصر اطروش ديده مى شود و آنها بر اين عقايد، استدلال مى كنند، ولى همه اين آراء مربوط به خود آنان است كه در سايه تلاش خودشان به اين آراء، دست يافته اند و آنها را با آن چه كه از پيشواى خود به ارث برده اند، ضميمه نموده و به نام مذهب زيد، معرفى نموده اند. ولى اجتهاد آنان، دليل بر اين كه زيد، دارنده آن عقايد بوده، نيست و لذا در كتب ملل و نحل، بالاخص دارندگان مقالات، آرايى را به فرقه زيديه نسبت داده اند كه صددرصد صحيح است ولى دليل بر اين كه رأى زيد بن على نيز بر آن بوده، وجود ندارد. اينك به اين موارد، اشاره مى كنيم:

1. مرتكب كبيره

خوارج، مرتكب كبيره را كافر، و مرجئه آنان را مؤمن و حسن بصرى آنان را منافق مى شمارد و واصل بن عطاء مى گويد: نه كافرند و نه مؤمن، بلكه در جايگاهى ميان آن دو جاى دارند. (منزلة بين منزلتين)
شيخ ابوزهره مى گويد: عقيده زيد با معتزله در اينجا يكى است، به گواه اين كه شيخ مفيد عقيده واصل را به زيد نسبت داده است. در حالى كه شيخ مفيد آن را به زيديه نسبت مى دهد نه به زيد.

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 99ـ 100، به نقل از جلاءالأبصار.

صفحه 135

2. قضا و قدر

ابوزهره، همچنين معتقد است عقيده زيد در قضا و قدر، جمع بين دو مطلب است: مؤمن به قضا و قدر بوده و در عين حال، انسان را هم در اطاعت و عصيان خود مختار و آزاد مى دانسته است.(1)
جمع بين قضا و قدر با اعتقاد به آزادى انسان، عقيده اهل بيت(عليهم السلام) و در رأس آنان امام على(عليه السلام)است. وى در بازگشت خود از صفّين به آن تصريح كرده است.(2)و در ميان متكلمان و نويسندگان عقايد اين جمله معروف است كه اهل بيت(عليهم السلام)مى گويند:«لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين».

3. بــدا

شكى نيست كه «بدا» به معناى لغوى آن، كه ظهور پس از خفا است، قابل اسناد به خدا نيست زيرا لازمه آن، آگاهى پس از ناآگاهى است، و لذا «بدا» در مورد خدا به معنى ديگر تفسير مى شود و آن دگرگونى سرنوشت با كردارهاى زيبا و زشت است و در صحيح بخارى حديثى در اين مورد آمده است كه اگر به آن حديث مراجعه شود خواهيم ديد كه مسلمانان در مورد بدا وحدت نظر دارند.(3)
شيخ مفيد در كتاب خود، مى گويد: عقايد زيديه در مورد بدا بر خلاف اماميه است، ولى اختلاف را به علماى زيديه نسبت مى دهد، نه زيد.(4)

1 . ابوزهره، محمد، الامام زيد، ص 209.
2 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره78.
3 . صحيح، بخارى، ج4، ص 171، باب حديث أبرص و أعمى و أقرع.
4 . مفيد، اوائل المقالات، ج 13، ص 53 .

صفحه 136

4. رجعــت

مقصود از «رجعت» اين است كه قبل از رستاخيز، خدا گروهى را زنده مى كند، به برخى عزّت و به برخى ديگر ذلّت مى بخشد و آنان بر اين مطلب دلائلى دارند كه در جزء پيشين ضمن عقايد شيعه گفته شد.
آن گاه شيخ مفيد زيديه را در اين مورد مخالف اماميه دانسته است(1) ولى ابوزهره تصور كرده است كه انكار رجعت مربوط به خود زيد است(2)، در حالى كه شيخ مفيد مسأله را به زيديه نسبت داده است.

5. حقيقت امامت از نظر اماميّه

حقيقت امامت در مذهب اماميه اين است كه وحى الهى با رفتن پيامبر، قطع مى شود، ديگر وحى تشريعى و نزول جبرئيل، مطلقاً انجام نمى گيرد، ولى وظايف نبوّت پس از رحلت رسول خدا، استمرار مى يابد و آن كس كه بر انجام چنين وظايفى مأمور است، از جانب خدا تعيين مى شود، زيرا انجام اين وظايف، كار انسان عادى نسبت كه امّت آن را انتخاب كند، و پيامبر(صلى الله عليه وآله) نيز در روز غدير به اين موضوع جامه عمل پوشاند، بنابراين امامت يك منصب الهى است، هر چند مجرد از نبوت و وحى مى باشد در حالى كه از نظر اهل سنت يك منصب عرفى است كه امت بايد او را انتخاب كند، ابوزهره مى گويد: عقيده زيد در امامت، با اماميه يكسان نيست، زيرا آنان معتقدند امام فقط بايد از فرزندان فاطمه باشد و

1 . مفيد، اوائل المقالات، ج13، ص 53 .
2 . ابوزهره، محمد، الامام زيد، ص 212.

صفحه 137
امتياز ديگرى براى او مانند عصمت و علم اشراقى و الهى قائل نيستند.(1) شايسته بود، ابوزهره، اين نظريه را به علماى زيديه نسبت دهد نه به زيد. زيرا زيد جزء اهل بيت بود. و عقيده همگان در مورد امامت يكسان است.

6. امر به معروف و نهى از منكر

امر به معروف و نهى از منكر، از اصول مسلم بين همه فرق است، و در اين قسمت بين اشاعره و معتزله و اماميه فرقى نيست، و اجراى آن در گرو شروطى است كه در كتاب هاى كلامى بيان شده است.
ابوزهره معتقد است: اماميه كه معتقد به تقيّه هستند، نمى توانند به وجوب امر به معروف و نهى از منكر معتقد باشند. آنگاه اضافه مى كند: حسين بن على ابوالشهداء و نوه او زيد اصل نخست را گرفته اند، در حالى كه پدر زيد زين العابدين(عليه السلام) اصل تقيه را مطرح كرده است. گويا زيد هم در آغاز زندگى به اصل تقيه معتقد بوده ولى آن گاه كه با عراقى ها ارتباط برقرار كرد، اصل امر به معروف و نهى از منكر را پذيرفته است.(2)
اين سخن از استاد بزرگى مانند ابوزهره كه با فكر باز، زندگانى فقهاى اسلام را نوشته است، بسيار بعيد و دور است، زيرا اين دو اصل كوچك ترين تعارضى با هم ندارد، قرآنى كه بر امر به معروف و نهى از منكر تأكيد دارد همان قرآن، در دو مورد بر اصل تقيه تأكيد مى كند، چنان كه مى فرمايد:

1 .ابوزهره، محمد، الامام زيد، ص 215-217 .
2 . همان .

صفحه 138
1. (إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً).(1)
«مگر آن كه بخواهيد از آنها تقيه كنيد».
2. (مَنْ كَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ).(2)
«هركس كه پس از ايمان آوردن به خدا كافر شود به عذاب خدا گرفتار آيد، مگر كسى كه به كفر مجبور شده اما دلش با ايمان مطمئن همراه باشد».
در قرآن كه تعارض و تناقضى نيست، پس چگونه اين دو اصل را مطرح مى كند، لابد هر كدام براى خود، جايگاه خاصى دارد، و ظاهراً ابوزهره معتقد است كه بايد يكى از دو اصل، حاكم باشد. او تصور كرده كه يك مورد بيشتر نيست، ناچار بايد يكى از آن دو پياده شود.

7. صفات ذاتى خدا

اماميه معتقد است كه مفاهيم صفات، غير از ذات است، امّا واقعيت آنها، عين ذات خدا مى باشد، ولى شيخ مفيد مى گويد: بزرگان زيديه و گروهى از اصحاب حديث بر خلاف اين نظرند.(3)
آنچه كه بايد گفت اين است كه عينيت صفات خدا با ذات، از اميرمؤمنان(عليه السلام)گرفته شده كه در خطبه معروف خود مى گويد:
«و كمال الاخلاص له نفى الصفات عنه، لشهادة كل صفة أنّها غير

1 . آل عمران: 28.
2 . نحل: 106.
3 . مفيد، اوائل المقالات، ص 18.

صفحه 139
الموصوف، و شهادة كلّ موصوف أنّه غير الصفة».(1)
كمال توحيد (شهادت بر يگانگى خدا) اخلاص، و كمال اخلاص، خدا را از صفات مخلوقات جداكردن است، زيرا هر صفتى نشان مى دهد كه غير از موصوف، و هر موصوفى گواهى مى دهد كه غير از صفت است، پس كسى كه خدا را با صفت مخلوقات تعريف كند، او را به چيزى نزديك كرده، و با نزديك كردن خدا به چيزى، دو خدا مطرح شده.
و اگر زيديه بنا به گفته شيخ مفيد تعدد و تقابل صفات با ذات را پذيرفته اند، مربوط به علماى اين مذهب است نه خود زيد .
در اينجا ناچاريم يادآور شويم كه ابوزهره با همه احترامى كه برايش قائل هستيم از دور دست بر آتش دارد، و اگر تاريخ زيديه و اماميه را به دقت بررسى مى كرد، هرگز بر اين انديشه كه زيد داراى مكتبى جداگانه بوده معتقد نمى شد.
نتيجه اين كه زيد، از نظر انديشه و فكر، به تمام معنى علوى بوده و عقيده اى جز عقيده عترت طاهره(عليهم السلام) نداشته است.
تا اينجا درباره بعد كلامى و عقيدتى زيد سخن گفتيم، اكنون وقت آن رسيده است كه درباره بعد فقهى زيد سخن بگوييم.

آيا زيد مذهب فقهى خاصّى داشت؟

مذهب زيدى مانند ديگر مذاهب چهارگانه اهل سنت، يك مذهب فقهى است، هر چند آميخته با مباحث كلامى هست، ولى سخن در اين است كه آيا زيد

1 . نهج البلاغه، خطبه1.

صفحه 140
در استنباط احكام فرعى به سان ابوحنيفه و يا شافعى، مذهب خاصّى داشت كه بعدها به ارث برده شده؟ يا اين كه فقط زيد در پرتو يك رشته روايات، فتوا مى داد بدون اينكه در اين مورد مذهب و مسلكى غير از ديگر ائمّه اهل بيت(عليهم السلام)داشته باشد؟
بررسى زندگانى زيد بن على حاكى از آن است كه او يك انسان عابد و زاهد و مأنوس با قرآن و شيفته عبادت و پرستش بود، و در زادگاه خود(مدينه) از والد خود، امام سجاد(عليه السلام) و برادر بزرگوارش امام باقر(عليه السلام)احاديثى را آموخته بود و احياناً از تابعان نيز احاديثى را شنيده بود، زادگاه او در آن روز، مركز مذاهب فقهى نبود كه بتواند در آن زادگاه يك مذهب فقهى جداى از ديگر مذاهب پى ريزى كند.
زيد، گاهى مدينه را به جبر و اضطرار و احياناً به صورت اختيار ترك گفته و بيشترين هدف در سفرهاى او به شام و عراق، آماده سازى مسلمانان براى خاتمه دادن به حكومت ظالمان و ستمگران بوده است و هرگز فرصت آن نبود كه در عراق، دروسى از ديگران بياموزد تا پايه هاى مكتبى را پى ريزى كند. آنچه مى توان گفت: زيد، يك فرد عالم به كتاب خدا و احاديث نبوى بوده و از اين طريق مردم را به تكاليف شرعى آشنا مى ساخته است، و امّا اين كه از خود يك مسلك فقهى با ويژگى هاى خاص، پى ريزى كرده باشد هرگز چنين فرصتى را نداشته است.

صفحه 141

فقهاى زيديه

همان طور كه يادآور شديم، امام اين گروه، يك مفتى بيش نبود و هرگز مكتب خاصّى در فقه نداشت، اما پيروان اين امام، به خاطر گشودن باب اجتهاد، داراى مكتب فقهى خاصّى شدند.
آنان به دليل اجتهاد باز، هرگز به مجموع فقهى كه از امام زيد به يادگار مانده مقيّد نبودند، به عنوان نمونه دو كتاب را در نظر بگيريد كه هر دو چاپ و منتشر شده است:
1. الاحكــام، تأليف امام هادى، يحيى بن الحسين است كه در حقيقت پايه گذار مذهب زيدى در يمن به شمار مى رود.
2. الروض النضير، تأليف شرف الدين الحسين بن احمد السياغى(1180ـ 1221هـ).
هر دو مؤلف، در پرتو اجتهاد مطلق، از روايات صحاح و مسانيد اهل سنّت و قواعد رايج در مذاهب چهارگانه بهره گرفته و در اين قسمت از ائمّه اهل بيت(عليهم السلام)جدا شده اند.
خوشبختانه اين حقيقت را برخى، مطرح كرده اند. ابوزهره مصرى مى گويد: فقه زيدى، سراسر فقه امام زيد نيست، بلكه فقه گروهى از اهل بيت(عليهم السلام) مانند امام هادى و ناصر و ديگران است كه بعد از زيد آمدند و باب اجتهاد را به روى خود نبستند.(1)
مطالعه هر دو كتاب مى رساند كه آنان بيشتر از فقه حنفى بهره گرفته و با

1 . ابوزهره، محمد، الامام زيد، ص 331.

صفحه 142
احناف همراه بوده اند، همچنان كه در اصول و معارف بيشتر تحت تأثير معتزله بوده اند.
يكى از علماى معاصر زيدى به نام على بن عبدالكريم، در كتابى به نام «الزيدية نظرية و تطبيق» به روشنى اين مسأله را بيان مى كند كه علماى زيدى در طول اين چند قرن به سنت رسول خدا و قياس و اجماع و احياناً به استصحاب و استحسان و مصالح مرسله كه با مقاصد شريعت تطبيق مى كند عمل كرده اند.(1)

1 . شرف الدين، على بن عبدالكريم، الزيدية نظرية و تطبيق، ص 14.

صفحه 143
 

فصل نهم:

آيا زيد، امامت خويش را تبليغ مى كرد؟

موضوع پيچيده در تاريخ نهضت زيد، مسأله كيفيت دعوت اوست. آيا او ادعاى امامت داشت و امامت خود را تبليغ مى كرد يا يك مرد جهادگر و انقلابى بود و بر آن بود كه عوامل ستم و زورگويى را از ميان بردارد، آنگاه مردم درباره پيشواى خود بينديشند؟ آنان كه معتقدند كه امام بايد از جانب خدا منصوب باشد سراغ او برود و آنان كه معتقدند امام بايد به وسيله مردم برگزيده شود، فردى را برگزينند او در دعوت خود، رنگ خاصّى نداشت.
به عبارت ديگر آن كس كه گام به ميدان جهاد مى نهد، گاهى نظرش اين است كه راه را براى ترقى و تعالى امت، باز كند، بى آن كه خود را پيشواى امّت پس از ازاله مانع، قلمداد كند، و گاهى از روز نخست مدّعى امامت بوده و راه را براى تثبيت خود، باز مى كند. در مجموع سخنان زيد و در نامه ها و خطبه ها، جمله اى كه از آن، دومى فهميده شود، ديده نمى شود.
ما در اينجا گفتوگوى شيخ مفيد را در مسجد كوفه در حضور پانصد نفر از علما و دانشمندان نقل مى كنيم:

صفحه 144
مردى از زيديه (كه مى خواست فتنه اى به پا كند) برخاست و گفت: به چه دليل تو امامت زيد را انكار كرده اى؟ شيخ در پاسخ گفت: در حق من گمان باطل بردى، زيرا عقيده من با عقيده زيديه سر سوزنى فاصله ندارد.
آن پرسشگر فتنه جو گفت: عقيده تو درباره زيد چيست؟
مفيد گفت: آنچه كه امامت زيد را ثابت مى كند، من نيز بدان معتقدم، و آنچه كه امامت او را رد مى كند، من آن را رد مى كنم.
آنگاه مفيد توضيح داد و گفت: من مى گويم زيد پيشواى مسلمانان در دانش و پيراستگى و امر به معروف و نهى از منكر بود.
ولى امامتى را كه سبب عصمت امام و همراه با تنصيص پيامبر(صلى الله عليه وآله) و معجزه باشد از او نفى مى كنم.
و اين مطلب چيزى نيست كه احدى از دانشمندان زيدى با آن مخالفت كند. اتفاقاً همه افرادى كه پيرو امام زيد بودند، و در مجلس حضور داشتند از او تشكر كردند و در نتيجه حيله آن مرد فتنه گر ناكام ماند.(1)
چيزى كه هست گروه بيشمارى از مردم عراق با او بيعت كردند ولى متعلق بيعت جهاد زير پرچم او بود، نه امامت او پس از پيروزى. البته نمى توان انكار كرد كه گروهى از پيروان امام زيد تصور مى كنند كه او از اول خود را امام امّت قلمداد كرده و جهاد او براى تثبيت امامت خود بوده است. و همين سبب شده است كه امامت، نزد شيعه اثناعشرى، غير از امامت نزد عالمان زيدى باشد، زيرا امامت نزد شيعه اين است كه فردى معصوم، داناترين امّت و برترين آنها از

1 . سيد مرتضى، الفصول المختارة، ص 277.

صفحه 145
جانب خدا به عنوان پيشوا معرفى شود، خواه، قدرت اجتماعى پيدا بكند و به اصطلاح، قيام به سيف كند يا نه، بلكه در قيام خود، تابع مصالح امّت است كه گاهى شرايط، نهضت و قيام را به عنوان وظيفه بر او تعيين مى كند و گاهى سكوت، به خلاف زيديه، كه آنان معتقد به امامت اميرمؤمنان على بن ابى طالب(عليه السلام) و حسن بن على(عليه السلام) و حسين بن على(عليه السلام) و زيد بن على و هر كسى كه از نسل فاطمه زهرا(عليها السلام)باشد و مردم را به امامت خود، دعوت كند و عادل و پاكدامن، دانشمند و شجاع باشد. و براى بيعت خود، جهاد را آغاز كند، او امام است.(1)
خوب است مسأله امامت زيد را از خود او بپرسيم و در سخنان او دقت كنيم كه آيا او پيشواى جهاد و اصلاح بوده يا پيشواى مذهب در قلمرو كلام و فقه.

مأموريت زيد از زبان خودش

دقت در كلماتى كه از او نقل شده، حاكى از آن است كه او امام جهاد بوده تا مسير را براى امام واقعى، باز كند. اينك برخى از كلمات او:
1. «الحمدلله الذى أكمل لى دينى بعد أن كنت أستحيى من رسول الله إن أرد عليه و لم آمر امّته بمعروف و لم أنه عن المنكر».(2)
«سپاس خداى را كه دين مرا به حدّ كمال رساند پس از آن كه من از جدم رسول خدا(صلى الله عليه وآله)شرمنده بودم كه ـ در برزخ ـ به نزد او بروم در حالى كه امّت او را به كار نيك وادار نكرده و از كار بد باز نداشته ام».

1 . مفيد، اوائل المقالات، ص 8 .
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 102.

صفحه 146
2. «و اعلموا أنّه ما ترك قومٌ الجهادَ قطّ الاّ حُقِّروا وذلّوا».(1)
«بدانيد هيچ جمعيتى تلاش در راه خدا را رها نكرده اند مگر آن كه خوار و ذليل شده اند».
3. «أيّها الناس أعينونى على انباط الشام فوالله لا يعيننى عليهم منكم أحدٌ إلاّ رجوت أن يأتينى يوم القيامة آمناً».(2)
«اى مردم، هر كس مرا در برچيدن نظام انسان هاى بى فرهنگ و پست حاكم بر شام كمك كند، به خدا سوگند، اميد دارم كه در روز قيامت با دلى آرام و خاطرى آسوده با هم به سوى خدا برويم».
به خاطر اين گفتارهاى روشنِ او درباره هدف خويش از نهضت، امامان اهل بيت(عليهم السلام) درباره او گفته اند كه او مردم را به كسى دعوت مى كرد كه از خاندان رسالت و مورد پسند و رضايت مردم باشد، و اگر او پيروز مى شد به وعده خود، وفا مى كرد، و لذا امام صادق(عليه السلام) فرمود:زيد انسانى مؤمن و عارف بود و در گفتار خود، صادق و راستگو بود و اگر پيروز مى شد به گفته خود عمل مى كرد و اگر زمام كار را به دست مى گرفت، مى دانست آن را به دست چه كسى بسپارد.(3)
در اين مورد، كلمات ديگرى از امام صادق(عليه السلام) و امام رضا(عليه السلام) وارد شده كه همگى، اين مطلب را مى رسانند.
در اينجا نكته ديگرى هست كه مسأله را روشن تر مى سازد:
زيد، گام به ميدان جهاد نهاد و مى دانست كه كشته و شهيد مى شود، و كراراً از پدر و مادر، اين را شنيده بود، كه او همان كسى است كه در «كناسه» به دار آويخته

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص102 .
2 . همان، ص 127-128 .
3 . كلينى، الكافى، روضه، حديث 381.

صفحه 147
مى شود آيا مردى كه چنين سرنوشتى پيش رو داشت و از آن آگاه بود، علاقه مند بود كه مردم را به امامت و پيشوايى خود، دعوت كند؟

اعتراف زيد به پيشوايى امام صادق(عليه السلام)

زيد در سخنان خود، به پيشوايى علمى امام صادق(عليه السلام) كه ملازم با پيشوايى او بود، چنين مى فرمايد:
«هركس جهاد و شهادت مى خواهد با من باشد و هر كس به دنبال علم و دانش است به برادرزاده ام جعفر مراجعه كند».(1)
صدوق در امالى خود، از عمرو بن خالد از زيد بن على نقل مى كند كه گفت: «در هر زمانى، شخصى از اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، حجّت خدا بر مردم مى شود و حجّت خدا امروز برادرزاده ام جعفر بن محمد است، هر كه از او پيروى كند گمراه نمى شود، و آن كس كه با او از در مخالفت وارد شود، رستگار نمى گردد»(2).
البته سخنان او درباره تأييد موقعيت امام صادق(عليه السلام) بيش از آن است كه در اينجا نقل شود، علاقه مندان مى توانند براى آگاهى از ديگر سخنان او به اصل كتاب مراجعه كنند.(3)

سخنان دانشمندان شيعه درباره قيام زيد

پس از قيام و نهضت زيد و شهادت وى، شيعه به دو گروه تقسيم شد:
1. گروهى او را امام امّت و لازم الطاعة شمردند.

1 . خزّاز قمى، كفاية الأثر، ص 302.
2 . صدوق، امالى، ص 542; مجلسى، بحارالأنوار، ج 46، ص 173 .
3 . سبحانى، جعفر، بحوث فى الملل و النحل، ص 186ـ 189.

صفحه 148
2. گروهى پيروى از امام صادق(عليه السلام) بر گردن نهادند.
ميان اين دو گروه جدال و گفتوگو پيوسته ادامه داشت و ريشه گفتوگوها اين بود كه از موضع زيد در اين قيام، آگاه نبودند و الاّ دو دستگى رخ نمى داد. شيخ مفيد در ارشاد مى نويسد: بسيارى از شيعيان، به امامت زيد معتقد شدند، و تصور كردند كه او با اين خروج مى خواسته است امامت خود را تثبيت كند، غافل از آن كه او، امامت را قبل از خود، از آن برادر بزرگوارش امام باقر (عليه السلام) دانسته كه پس از آن، به فرزندش امام صادق(عليه السلام)تفويض شده است. البته شيخ مفيد، در اين گفتار، تنها نيست، غالباً دانشمندان امامى با او در اين نظر موافقند و كلمات آنان در اصل كتاب نقل شده است.(1)

1 . سبحانى، جعفر، بحوث في الملل و النحل، ج7، ص 190ـ 194.

صفحه 149
(عليهم السلام) درباره قيام زيد   
 

فصل دهم:

نظر امامان معصوم(عليهم السلام) درباره قيام زيد

بررسى سخنان امامان شيعه، حاكى ازآن است كه آنان، نسبت به قيام زيد نظر مثبت داشتند و قيام او را كاملاً موافق كتاب خدا و سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) ارزيابى مى كردند و معتقد بودند هركس پرچم جهاد را به دست گيرد تا اين ستمگران را سرنگون كند، كار مثبتى انجام داده است و هركس كه آنان را كمك كند، كار زيبايى صورت داده، هر چند اين كار در آن شرايط الزامى نبوده است.
بنابراين قيام زيد نيز بر همين اساس بود و از رواياتى كه از امامان معصوم(عليهم السلام)رسيده، تأييد او كاملاً به دست مى آيد. اينك اندكى از بسيار را در اينجا منعكس مى سازيم:
1. امام صادق(عليه السلام) در مدينه بود. خبر شهادت زيد به امام(عليه السلام) رسيد. او فرمود: «(إنّا لله و إنّا إليه راجعون)عندالله احتسب عمّى إنّه كان نعم العم...». من پاداش اين مصيبت را از خدا مى خواهم. عموى بسيار بزرگوارى بود و او مرد دنيا و آخرت ما بود. به خدا سوگند، او جام شهادت نوشيده به سان كسانى كه با رسول خدا و

صفحه 150
اميرمؤمنان و حسين بن على(عليهم السلام) بودند و شهيد شدند.(1)
2. در حديثى ديگر فرمود: هر كس بر عمويم زيد گريه كند، همراه او در بهشت خواهد بود، و هر كس او را شماتت كند، شريك خون او خواهد بود.(2)
3. شيخ مفيد مى گويد: آن گاه كه خبر شهادت زيد به امام صادق(عليه السلام) رسيد، خيلى در او اثر گذاشت و حزن و اندوه او بسيار شد، و اثر غم را در چهره او ظاهر ساخت، آن گاه، مقدارى دينار براى خانواده هاى كسانى كه همراه او شهيد شده بودند، فرستاد. ابوخالد واسطى مى گويد: امام صادق(عليه السلام)هزار دينار به من داد و گفت: اين را در ميان بازماندگان كسانى كه در ركاب زيد شهيد شده اند، تقسيم كن و به خانواده عبدالله بن زبير برادر فضيل رسّان، چهار دينار رسيد.(3)
در اين مورد، كمك هاى امام صادق(عليه السلام) و ديگر امامان شيعه، به بازماندگان شهداى قيام زيد و تقدير از جهاد او فراوان است.
اينك فقط نمونه اى ديگر را متذكر مى شويم:
كشى در رجال خود، در ترجمه سيد حميرى از فضيل رسّان نقل مى كند: آنگاه كه خبر شهادت زيد به مدينه رسيد، به خانه امام صادق(عليه السلام) رفتم. او رو به من كرد و گفت: عمويم زيد بن على كشته شد، در پاسخ گفتم: بلى قربانت گردم; امام فرمود: خدا او را رحمت كند، او انسانى مؤمن، عارف به دين، آگاه از اسلام و فردى راستگو بود. او اگر پيروز مى شد، به عهد خود وفا مى كرد، او اگر زمام امور را به دست مى گرفت، مى دانست كه آن را به كه بسپارد.

1 . صدوق، عيون اخبارالرضا(عليه السلام)، ج1، ص 252، باب 25، حديث6.
2 . مجلسى، محمدباقر، بحارالأنوار، ج 46، ص 193، ح 63 .
3 . مفيد، الارشاد، ص 269، باب 175.

صفحه 151
آن گاه به امام گفتم: اجازه مى دهيد چند بيتى از سيد حميرى براى شما بخوانم؟ فرمود: صبر كن. آن گاه دستور داد پرده اى بياويزند و درها باز شد و مخدّرات در آنجا گرد آمدند، فرمود: بخوان! آن گاه من بخشى از قصيده سيد حميرى را كه در مظلوميت اهل بيت(عليهم السلام) سروده است خواندم... .(1)
اين داستان ها، حاكى از آن است كه شهادت زيد و شهادت ياران او به سان كسانى است كه در ركاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) و امام على و امام حسين(عليهما السلام) جام شهادت نوشيدند.
در اين قسمت، كافى است كه امام باقر(عليه السلام) در دعاى خود مى گفت: پروردگارا مرا به وسيله زيد تقويت كن.(2) و نيز پيامبر فرمود: زيد و ياران او روز قيامت در حالى محشور مى شوند كه از روى سر مردم عبور مى كنند، در حالى كه چهره هاى آنان درخشان است و بى حساب وارد بهشت مى شوند و همگان در برابر پاداشى كه به آنان داده شده مسرور و شادمانند.(3)

1 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، ص 242، شماره 133.
2 . مقرم، سيد عبدالرزاق، زيد الشهيد، ص 49.
3 . همان، ص 47.

صفحه 152
(عليهم السلام)   
 

فصل يازدهم:

خط سرخ شهادت و تأييد امامان معصوم(عليهم السلام)

در اين بخش، به پاسخ پرسشى مى پردازيم كه كاوشگران به دنبال دريافت آن هستند و آن اين كه چرا امام صادق(عليه السلام)، خود پرچم جهاد را به دست نگرفته و با ستمگران ستيزه ننموده است، در حالى كه او جهاد عموى خود زيد را مى ستايد؟ پاسخ اين سؤال از آگاهى از زندگانى امام صادق(عليه السلام) در مدينه به دست مى آيد.
امام صادق(عليه السلام) در دوران امويان تحت كنترل شديد جاسوسان و مأموران بنى اميه بود و پيوسته كيفيت زندگانى او را به شام اطلاع مى دادند. امام براى حفظ دانشگاه علمى كه در مدينه پدر بزرگوارش بنيان گذار آن بود ناچار بود از هر نوع تظاهر به چيزى كه بوى جهاد و انقلاب، از آن استشمام شود، پرهيز كند، زيرا هر نوع حركت، براى اسقاط نظام، نتيجه اى جز دستگيرى او و خاموش ساختن نور ولايت و نابودى دانشگاه وى نتيجه ديگرى نداشت. امام ترجيح داد كه در عين تأييد هر نوع تلاش براى سرنگونى نظام، خود، به دور از مجاهدان در مدينه بماند تا محدّثان و مفسران و عالمانى را تربيت كند كه حافظان دين و تشيع باشند. امام در مقام مقايسه، شقّ دوم را ترجيح داد. حتى امام در مقام تأييد

صفحه 153
نهضت زيد، گاهى به صراحت آن را تأييد نمى كرد. زيرا مى دانست كه در ميان پرسشگران و اهل مجلس، كسانى هستند كه مى خواهند موضع امام را به هشام در دمشق گزارش دهند و او را بر ضد امام تحريك كنند. گاهى امام در مجالس خصوصى بر عموى خود گريه مى كرد و اشك از ديدگانش بر صورت او جارى مى شد. نه تنها خود گريه مى كرد، بلكه زنان پشت پرده نيز با شنيدن اشعار سيد حميرى اشك مى ريختند، ولى در جاى ديگر، به دورى از خروج زيد، تظاهر مى كرد، مثلاً كسانى كه از كوفه وارد مدينه مى شدند، در حالى كه خبر شهادت زيد در مدينه و اطراف آن پيچيده بود، او از مسافران تازه وارد از عمويش سؤال مى كرد به گونه اى كه طرف مى پنداشت، امام از حادثه هيچ اطلاعى ندارد، در حالى كه همه اينها براى آن بود كه خط انقلاب به وسيله انقلابيون ادامه پيدا كند. اما خود امام به خاطر حفظ مقام امامت، و خدماتى كه انجام مى داد، مورد اتهام قرار نگيرد.
اگر بخواهيم اين مطلب را گسترده تر بيان كنيم، يادآور مى شويم كه بقاى اسلام در گرو دو مطلب است:
1. بالا بردن سطح آگاهى مردم از اسلام و قرآن و آشنايى با تعاليم واقعى دين حنيف.
2. برچيدن هرگونه مانع از اين كه زمام امور به دست صالحان برسد، و اين كار جز با جهاد و تلاش امكان پذير نبود.
امام صادق(عليه السلام) در آن شرايط حساس ترجيح داد كه مسئوليت امر اوّل را برعهده بگيرد، زيرا تنها كسى بود كه در آن زمان عالم امّت و سرپرست آن، و آگاه از اسرار كتاب و سنّت بود، و اگر او از ميان مى رفت در آن شرايط خلأ عظيمى در

صفحه 154
جهان اسلام، پديد مى آمد.
ولى نسبت به امر دوم، مسئوليت را به انقلابيون از اهل بيت(عليهم السلام) سپرد كه هر يك پس از ديگرى پرچم شهادت به دست بگيرند و در امّت اسلامى حركتى ايجاد كنند تا در پرتو قيام عمومى، ريشه شجره خبيثه كنده شود، و لذا پس از شهادت زيد، خط سرخ شهادت به وسيله يحيى بن زيد و عيسى بن زيد و حسين بن زيد و محمد بن زيد، ادامه پيدا كرد و همگان در خط پدر براى سرنگون كردن حكومت اموى تلاش كردند.
پس از آنان، نوبت حسنى ها رسيد كه در عصر عباسيان، اين وظيفه را برعهده گرفتند و لذا امام در مواقع خاصّى كه مطلب به بيرون درز نكند به ياران خود سفارش مى كرد كه سنگر اوّل را كه همان سنگر بالا بردن سطح فرهنگ و تربيت محدّث و مفسر باشد، خالى نكنيد و پيروان زيد در اين مورد براى شما سپرى هستند كه دستگاه اموى متوجه آنهاست.
آرى، برخى از جوانان تندرو علاقه مند بودند كه امام به هنگام خروج زيد از مدينه او را مشايعت كند و در حق او دعا كند و خط او را آشكارا تأييد كند و هنگامى كه خبر شهادت او به مدينه رسيد، اعلام عزا نمايد و در خانه خود بنشيند تا مردم به او تسليت بگويند. البته اين افكار در ذهن جوانان انقلابى آن روز وجود داشت ولى آنان هرگز آگاه از شرايط حاكم بر زندگى امام نبودند و لذا امام خط وسط را گرفت تا بتواند موقعيّت امامت را حفظ كرده و به خدمات خود ادامه دهد.
در پايان يادآور مى شويم كه قيام زيد كمتر از قيام مختار انقلابى نبود، در حالى كه وقتى خبر قيام مختار به امام سجاد(عليه السلام) و عمويش محمد بن حنفيه و

صفحه 155
زنان هاشمى رسيد، همگى از عزاى عمومى بيرون آمدند و هنگامى كه سرهاى جلاّدان كربلا را به مدينه فرستاد، امام سجاد(عليه السلام) سجده كرد و كردار مختار را ستود. آيا مى توان زيد انقلابى را كمتر از مختار دانست، در حالى كه اين دو انقلاب، با هم تفاوت هاى زيادى دارند.
نتيجه اين كه خط سرخ شهادت و قيام، به وسيله فرزندان حسنين(عليهما السلام)استمرار يافت و همگان، به نيت امر به معروف و نهى از منكر و ستيزه جويى با ظلم و ستم قيام كردند و امام صادق(عليه السلام) مؤيّد اين خط بوده و لحظه اى از آن جدا نشد. امّا خود امام به خاطر مصالح بالاتر، به ظاهر، مباشرت نكرد.

صفحه 156
   
 

فصل دوازدهم:

جايگاه زيد در نزد علماى شيعه

نظر دانشمندان شيعه از روز نخست تاكنون همان نظر پيامبر(صلى الله عليه وآله) و عترت پاك اوست كه پيوسته اين قيام و پرچمدار آن را ستوده و از دشمنان او تبرّى مى جستند. اينك برخى از كلمات را نقل مى كنيم:
1. زيد، پس از امام باقر(عليه السلام) برترين فرزندان حضرت سجاد(عليه السلام) بود. او انسانى وارسته و پرهيزكار و فقيه و سخى و شجاع بود. با تمام قدرت، قيام كرد تا امر به معروف و نهى از منكر كند و انتقام خونهاى حسين بن على(عليهما السلام) را بگيرد.(1)
2. مؤلف مجدى، نسابه ابوالحسن على بن محمد بن عمرى مى گويد: زيد، يكى از سروران بنى هاشم و از نظر فضيلت و فهم در مقام والايى بود او در دوران خلافت هشام بن عبدالملك قيام كرد، كشته شد و شش سال به دار آويخته گشت و سرانجام جسد او را پايين آورده و سوزاندند و خاكسترش را به فرات ريختند.(2)

1 . مفيد، الارشاد، ص 268 .
2 . علوى نسابه، سيدعلى بن محمد، المجدى فى انساب الطالبين، ج1، ص 156.

صفحه 157
3. طبرسى مى گويد: زيد از عالمان آل محمد(صلى الله عليه وآله) بود. براى خدا به خشم و خروش درآمد، با دشمنان خدا نبرد كرد تا در راه او كشته شد.(1)
4. ابن داود مى نويسد: زيد بن على(عليه السلام) در سال 121 كشته شد، در حالى كه 42 سال از عمر او مى گذشت. امام صادق(عليه السلام) به وفادارى او شهادت داده و براى او طلب رحمت كرد.(2)
5. شهيد اوّل مى گويد: خروج حسنى ها و حسينى ها به اذن امام واجب الطاعه بود، چنان كه خروج زيد و غير او از فرزندان على(عليه السلام) به همين صورت بود.(3)
ما به همين پنج سخن از سخنان دانشمندان شيعه اكتفا مى كنيم. علاقه مندان به تفصيل، به اصل كتاب،(4) مراجعه كنند.
ممكن است برخى از خوانندگان، با خود بينديشند: هدف از نقل كلمات علماى شيعه درباره زيد چيست؟ناچاريم بگوييم: هدف، پاسخگويى به سخنان فتنه گرانى مانند ابن تيميه و آلوسى بغدادى است كه مى خواهند با سخنان خود در ميان شيعيان، ايجاد اختلاف كنند، در حالى كه همه شيعيان، اعمّ از زيدى و امامى، نسبت به زيد، كمال علاقه را دارند.
ابن تيميه مى گويد: روافض (مرادش شيعيان اثنى عشرى است) زيد بن على و ياران او را ترك گفتند و به كفر و فسق او گواهى دادند.(5)

1 . افندى، عبدالله، رياض العلماء، ج2، ص 338.
2 . ابن داود، الرجال، ج1، ص 10.
3 . شهيد اول، القواعد، ج2، ص 207(قاعده 221).
4 . سبحانى، جعفر، بحوث فى الملل و النحل، ج7، ص216 .
5 . ابن تيميه، منهاج السنة، ج2، ص 126.

صفحه 158
رشيد رضا ـ مؤلف المنار، مى نويسد: روافض به سان يهودند، كه بسيارى از اولاد فاطمه را دوست ندارند، بلكه آنها را سبّ مى كنند.(1)
يادآور مى شويم، روافض (به تعبير اين دو نويسنده) پيرو امامان خود هستند و سر سوزنى از توجيهات آنان، كنار نمى روند و شما موضع گيرى امام صادق(عليه السلام)را نسبت به زيد و فرزندان او دانستيد، اين دو نويسنده بدون اين كه به كتب شيعه مراجعه كنند، به خاطر گرايشهاى عقيدتى و سياسى خود، اين تهمت ها را به شيعه مى زنند.

ظلم ستيزان و ذلّت پذيران

در ميان مورّخان و شرح حال نويسان، كسى نديدم كه قيام زيد را نكوهش كند و از اين كار او انتقاد كند، جز ذهبى كه زيد را از عالمان و صالحان مى شناسد ولى جهاد و تلاش او را نوعى لغزش تلقّى مى كند، و چنين سخن مى گويد:
لغزشى از او سر زد ولى سبب رفع درجه او در آخرت گشت.(2)
و در كتاب ديگر مى گويد: او از روى اجتهاد خود خروج كرد و جام شهادت نوشيد و اى كاش خروج نمى كرد!(3)
شگفت از اين نويسنده سلفى است كه در اين دو جمله كوتاه دچار تناقض شده، از يك طرف خروج او را لغزش مى شناسد و از طرف ديگر مايه ترفيع

1 . رشيدرضا، السنّة والشيعة، ص 52.
2 . الذهبى، تاريخ الاسلام، حوادث سال 121 الى 141هجرى، ص 105.
3 . الذهبى، سير اعلام النبلاء، ج5، ص 391.

صفحه 159
درجه مى داند، علت اين كه خروج زيد را لغزش مى شمارد، چون او هرگونه قيام در مقابل سلطان جائر را حرام و اشتباه مى داند و بر روايتى تكيه مى كند كه دلاّلان حديث دوران معاويه، آن را ساخته اند. مى گويند: رسول خدا در پاسخ سؤال پرسشگرى فرمود: پس از من گروهى بر شما حكومت مى كنند كه از سنت من پيروى نمى كنند. مى گويد: من به رسول خدا (صلى الله عليه وآله) گفتم: پس چه كنيم؟ فرمود: سخنان آنان را بشنو و فرمانبردار باش حتى اگر فرمانروايى با تازيانه بر پشت تو كوبيد و مال تو را ربود، بايد بشنوى و فرمان برى.(1)
از اين گونه روايات در كتابهاى حديثى فراوان است، در حالى كه اين نوع تسليم در مقابل سلطان جائر به قيمت نابودى دين تمام مى شود.
اينك براى تكميل مطلب، حديثى را كه حسين بن على(عليهما السلام) از جدّ بزرگوارش نقل مى كند، در اينجا مى آوريم:
هنگامى كه حسين بن على(عليهما السلام) با حرّ بن يزيد رياحى فرمانده سپاه عبيدالله بن زياد روبرو شد، رو به مردم كرد و فرمود: «جدّم رسول خدا فرمود:اگر كسى فرمانرواى ستمگرى را ببيند كه حرامهاى خدا را حلال مى شمارد، و پيمان خدا را مى شكند، و با سنّت رسول خدا مخالفت مى كند. در ميان بندگان خدا با ظلم و ستم رفتار مى كند، اگر با سخن و رفتار خود، در تغيير آن وضع نكوشد، جا دارد خدا او را به سرنوشت همان فرمانروا دچار سازد.(2)
بنابراين جاى تعجب نيست كه امثال ذهبى، از اين قيام ها و جهادها انتقاد

1 . ابوالحسين ملطى، التنبية والرد، ص 15 .
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 304، حوادث سال 61.

صفحه 160
كند. هم اكنون بازماندگان اين مكتب در عربستان سعودى، قيام مردم يمن و مصر و تونس و ليبى و بحرين را نكوهش مى كنند و آن را خلاف شرع مى پندارند. چرا؟ از آن مى ترسند كه موج انقلاب به سرزمين نجد و حجاز برسد و همه سرزمين كنانه را فرا گيرد و طومار آنان را درهم پيچد و اين جيره خواران بدون جيره بمانند.

صفحه 161
(عليه السلام)   
 

فصل سيزدهم:

نهضت هاى برگرفته از انقلاب امام حسين بن على(عليهما السلام)

پيش از آن كه ما به انقلاب هايى كه از عاشورا الگو گرفته بپردازيم، نخست سخن «ابن ابى الحديد» درباره سرور شهيدان حسين بن على(عليهما السلام) را مى آوريم.
قبلاً متن عربى آن را متذكر مى شويم تا اگر ترجمه ما وافى به بيان آن نباشد، علاقه مندان از متن آن استفاده كنند:
«سيد أهل الإباء الّذى علّم الناس الحميّة والموت تحت ظلال السيوف اختياراً له على الدنيّة، أبو عبد الله الحسين بن علي بن أبي طالب(عليهما السلام)عُرِض عليه الأمان، فأَنِف من الذل، و خاف من ابن زياد أن يناله بنوع من الهوان، إن لم يقتُله، فاختار الموت على ذلك».(1)
«حسين بن على(عليهما السلام) پيشواى آزادگان بود كه به مردم درس غيرت و شهادت، در زير سايه شمشير را آموخت، و مرگ با عزّت را در برابر زندگى با ذلّت، برگزيد. او كسى است كه به او امان دادند ولى حاضر نشد آن را با خوارى بپذيرد و از آن ترسيد كه ابن زياد اگر او را نكشد، به خوارى كشاند، از اين رو، مرگ را بر پذيرفتن خوارى ترجيح داد».

1 . ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج3، ص 249.

صفحه 162
ما پيش از آنكه به انقلاب هايى كه به صورت مردمى و خودجوش به پيروى از سالار شهيدان در جامعه رخ داد، اشاره مى كنيم، تحليلى فشرده از انقلاب و قيام امام حسين(عليه السلام) انجام مى دهيم و مى گوييم:
انگيزه زيد بن على در خيزش و قيام چه بوده است؟ دو احتمال در اينجا وجود دارد كه هر دو از نظر ما بى اساس است.
1. انگيزه درونى، او را بر آن داشت كه پرچم انقلاب را به دست گيرد و خارهايى كه در طريق خلافت روييده است، برچيند. بدون توجه به نهضت عموى بزرگوارش حسين بن على(عليهما السلام).
2. عوامل خارجى او را بر اين كار واداشته است، به سان انقلاب هايى كه از بيرون، سرچشمه مى گيرد.
ولى حق اين است كه او از نهضت حسين بن على(عليهما السلام) الهام گرفته و انقلاب خويش را استمرارى براى انقلاب او مى دانست. نهضتى كه راه ها را بر پيروان حق و جويندگان شهادت، روشن ساخت.
قيام حسين بن على(عليهما السلام) در كربلا از روز نخست، براى مستضعفان و آزارديدگان از ستم بنى اميه، الگو بوده و پيوسته خواسته اند، به پيروى از آن حضرت، به اهداف مقدس او برسند.
سران انقلاب هاى پس از امام حسين(عليه السلام) اين مسأله را دريافته بودند كه نهضت آن حضرت در راه خدا و براى پاسدارى دين و جامعه از هر نوع انحراف و دفاع از حقوق مردم بوده است.
اينك علل و انگيزه هاى قيام حسين بن على(عليهما السلام) را از لابلاى تاريخ بيرون مى كشيم تا روشن شود كه امام(عليه السلام) با قربانى كردن پير و جوان و حتى فرزند

صفحه 163
شيرخوارش، در پى دنياطلبى نبود، بلكه براى حفظ دين و جامعه از انحراف و ذلت و بازگشت جاهليت به پاخاسته است.

دشمنى خاندان هاشم با بنى اميه، دينى بوده نه قبيله اى

در جزيرة العرب، غالباً نبرد بين قبايل، جنگ دو شيخ قبيله در زمينه قلمرو سرزمين و مالى رخ مى داد و چيزى كه براى آنها مطرح نبود جنگ براى امور معنوى و دينى بود، در حالى كه دشمنى هاشم، با اميّه جنبه قبيله اى نداشته، بلكه از معنويت بالاى هاشم و فرو رفتن اميه در فساد اخلاقى سرچشمه مى گرفته است.
مقريزى كتابى دارد به نام «النزاع و التخاصم بين بني اُميه و بني هاشم» او در اين كتاب، با ذكر مداركى، ثابت نموده است كه هاشم، از خلق و خوى والا و پاكى برخوردار بوده، در حالى كه اميّه و فرزندان او در نقطه مقابل بودند.(1)

كشمكش هاشم و اميّه

هاشم دومين جدّ پيامبر با اميه به مناظره برخاستند و نتيجه اين شد كه پيش كاهنى بروند و هر كدام محكوم شد، پنجاه شتر چشم سياه در مكه بكشد و ده سال از مكه بيرون برود. هر دو نزد كاهنى خزاعى رفتند كه جد «عمرو بن حمق» از ياران خاص اميرمؤمنان(عليه السلام) بود. او پس از جمله هاى كوتاهى كه مخصوص كاهنان آن زمان بود، اين چنين قضاوت كرد:«هاشم بر اميّه در فضايل پيشى گرفته و در آغاز و پايان چنين بود. و گوينده به آن گواهى مى دهد». هاشم با اين كه نحر

1 . مقريزى، النزاع والتخاصم بين بني اُميه و بني هاشم، ص20-21 .

صفحه 164
شتر بر او واجب نبود چون او برنده بود، شتران را نحر كرد و حاضران را اطعام نمود، ولى اميه به ناچار مكه را به سوى شام ترك گفت و ده سال از آنجا دور و اين نخستين نقطه عداوت بين اين دو طايفه بود. و اميه در اين دشمنى تنها نبود، بلكه فرزندانش، او را بر اين كار تشويق مى كردند، و او داراى فساد اخلاق بود، گواه بر اين مطلب گفتار «نفيل بن عبدالعزّى» جدّ عمر بن خطاب است، آنگاه كه حرب، فرزند اُمية و عبدالمطلب فرزند هاشم اختلاف را به نزد او بردند، سرانجام عبدالمطلب حاكم و طرف مقابل (حرب) محكوم شد، و اين شعر را درباره اميّة بن حرب خواند:
ابوك معاهر و أبوه عفّ *** و ذاد الفيل عن بلد حرام(1)
پدر تو زناكار و پدر او پاكدامن بود و عبدالمطلب كسى است كه سپاه فيل را از شهر مقدس بيرون راند.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، با گذشت و بزرگوارى خاصّى بر تمام كينه هاى دوران جاهليت، قلم بطلان كشيد و تمام سرگذشت هاى تلخ قبايل عرب را به فراموشى سپرد و فرمود: «ألا كلّ شىء من أمر الجاهلية تحت قدمى موضوع».(2)
پس از هجرت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و شكل گرفتن قدرت اسلامى، نبرد ميان پيامبر و قهرمانان قريش از سر گرفته شد و گروهى از مهاجر و انصار شربت شهادت نوشيدند و سرانجام مكّه را فتح كردند. در اين هنگام بنى اميه، زير خيمه اسلام، قرار گرفته و به آن تظاهر كردند در حالى كه كفر و نفاق را كه روش هر حزب باطلى است، پنهان ساختند، ولى به دنبال فرصت بودند تا به نام اسلام، بر

1 . مقريزى، النزاع و التخاصم بين بنى امية و بنى هاشم، ص 20ـ21.
2 . صدوق، الخصال، ص 487.

صفحه 165
اسلام بتازند و آن را از ميان ببرند و به نام خلافت از پيامبر، به تقوا وارستگى را پايان ببخشند. اتفاقاً اين فكر در آغاز خلافت عثمان كه خود شاخه اى از بنى اميه بود، جوانه زد، آن گاه كه او از طريق شوراى شش نفره كه اعضاى آن را، عمر بن خطاب تعيين كرده بود، با تردستى عبدالرحمن بن عوف به خلافت رسيد، سپس همگى به خانه عثمان رفتند در اين موقع ابوسفيان خلافت اسلامى را، آشكارا يك سلطنت بشرى تلقى نمود و گفت: هرگز خلافت در دو خليفه پيش و در زمان خود پيامبر(صلى الله عليه وآله)، خلافت، دينى و الهى نبوده، حتى از بهشت و دوزخ، خبرى نيست.
ابوبكر جوهرى مى نويسد: ابوسفيان گفت: اين سلطنت در قبيله «تيم» (خاندان ابوبكر) بود، آنها كجا و خلافت كجا؟ سپس به قبيله «عدى» (خاندان عمر) راه يافت، كه اينها خيلى از اين مقام دور بودند. اكنون سلطنت به خانه خود بازگشته و در جايگاه خود قرار گرفته است. آن را مانند توپ چوگان به هم پاس دهيد و نيز مى نويسد: ابوسفيان به عثمان گفت: پدرم فداى تو! سركيسه را شل كن! و مانند اشخاص پيشين نباش. اى فرزندان اميه! توپ خلافت را ميان خود بچرخانيد، به خدا سوگند، نه بهشتى هست و نه دوزخى.
اتّفاقاً زبير بن عوام در آن مجلس حاضر بود، عثمان براى حفظ ظاهر به ابوسفيان گفت: برو گم شو! ابوسفيان به عثمان گفت: مگر در اينجا كسى غير از ما هست؟ گفتند: آرى زبير، زبير گفت: به خدا قسم من اين را فاش خواهم ساخت.(1)
عثمان با اين كه از گفتار ابوسفيان ناراحت شد، ولى عملاً به گفتار او جامه

1 . ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج2، ص 45 به نقل از كتاب سقيفه ابى بكر جوهرى.

صفحه 166
عمل پوشاند و يك حكومت اموى خالص تشكيل داد كه در رأس امور آن، فرزندان اميه بودند. بطور مثل:
1. «سعد وقاص» را از استاندارى كوفه عزل كرد و به جاى او «وليد بن عقبه»، برادر مادرى خود را گمارد.
2. «عمرو بن عاص» را از سرپرستى امور مالى مصر بركنار كرد و به جاى او «عبدالله بن سعد بن أبى سرح» را كه برادر رضاعى خودش بود نصب كرد.
3. «معاوية بن ابى سفيان» را كه قبلاً از طرف عمر استاندار شام بود، در مقام خود ابقا كرد.
4. آن گاه كه شكايت مردم كوفه از وليد بن عقبه افزايش يافت، به جاى او يكى از اموى ها به نام «سعد بن عاص» را معيّن كرد.
تا آنجا كه مى گويند 57 نفر از استانداران و فرمانداران و مسئولان مالى، همگى از بنى اميه بودند.(1)
اين حوادث تلخ، و چند برابر آن، كه تاريخ در حافظه خود نگاه داشته است، سبب شد كه يك خيزش سراسرى در جهان اسلام بر ضد دستگاه خلافت آغاز شود و در جلو چشم صدها تن از مهاجر و انصار به خانه عثمان بريزند و به زندگى او خاتمه دهند.(2)
تحليل گران تاريخ مى گويند: در واقع عثمان با شمشير مروان بن حكم كشته شد، زيرا بسيارى از ظلم ها و ناروايى ها به وسيله او انجام مى گرفت.

1 . دينورى، الاخبار الطوال، ص 139; ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج3، ص 88ـ89; طبرى، تاريخ الطبرى، ج3، ص 339 و 445.
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج3، ص 399.

صفحه 167
عثمان كشته شد و خيزش عمومى به سود اميرمؤمنان(عليه السلام) پديد آمد و همگان به خانه او ريختند كه با او بيعت كنند تا او آب رفته را به جوى باز گرداند، امام در آغاز كار از پذيرفتن بيعت، خوددارى كرد، زيرا مى دانست كه امّت اسلامى بر اثر تربيت هاى ناصحيح تاب تحمّل عدل على(عليه السلام) را ندارند.
سرانجام، امام به خاطر اين كه عذرى براى نپذيرفتن مسئوليت نداشت، زمام خلافت را با قدرت، در دست گرفت و همه سرزمين اسلامى، اطاعت او را پذيرفتند به جز شام كه معاويه بر عناد خود افزود، و در برابر امام مقاومت كرد و طلحه و زبير را فريب داد كه با امام درگير شوند، و او با آنها به عنوان خليفه بيعت كرد. و آن دو نفر فريب معاويه را خوردند، سرانجام به مقابله پرداختند و در نتيجه، جنگ هاى سه گانه جمل و صفين و نهروان پديد آمد. تنها در جنگ جمل چهارده هزار از طرفين كشته شدند و در جنگ صفين هفتاد هزار عراقى و شامى به كام مرگ فرو رفتند. جنگ ميان اميرمؤمنان(عليه السلام) و خوارج نهروان پيش آمد و همه اينها نتيجه عناد و مخالفت ميوه شجره اموى بود.
امام على(عليه السلام) پس از پنج سال خلافت، در مسجد، شربت شهادت نوشيد و معاويه ميدان را براى خود خالى ديد. پس از درگذشت امام على(عليه السلام) بزرگان مهاجر و انصار كه با على(عليه السلام) بودند، با حسن بن على(عليهما السلام)بيعت كردند. معاويه با اين بيعت نيز مخالفت كرد. نه تنها بيعت نكرد بلكه با او به نبرد برخاست، پس از كشمكش هاى فراوان حسن بن على(عليهما السلام) مصلحت ديد كه از خلافت تحت شرايطى كنار برود و مهم ترين شرط اين بود كه معاويه پس از مرگ خود، زمام خلافت را به دست ديگرى نسپارد.(1) ولى او نيز به اين شرط، عمل نكرد.

1 . ابن صباغ مالكى، الفصول المهمّه، ص 163.

صفحه 168
معاويه از آن گروهى است كه مى گويند و انجام نمى دهند. او بعد از آن كه پيمان صلح را با حسن بن على(عليهما السلام) بست، بلافاصله پرده از نيت باطنى خود برداشت. او بالاى منبر چنين گفت:
«به خدا سوگند! من با شما نجنگيدم كه نماز بخوانيد يا روزه بگيريد و يا خانه خدا را زيارت كنيد و يا زكات بپردازيد، شما اين كارها را بدون گفتن من انجام مى دهيد. من با شما به نبرد برخاستم كه از من فرمانبردارى كنيد. خدا اين نعمت را به من داد، در حالى كه شما خوش نداشتيد، من به حسن بن على وعده هايى دادم همه آنها را زير پا مى گذارم و به هيچ يك از آنها وفا نخواهم كرد».(1)
حسن بن على(عليهما السلام) كوفه را به عزم مدينه ترك گفت و همراه او برادر گراميش حضرت حسين(عليه السلام) و همه بنى هاشم از كوفه مهاجرت كردند و همگى لبريز از خشم و اندوه از آل اميه بودند. سرانجام حسن بن على(عليهما السلام) در سال 50هجرى به حيله معاويه به وسيله همسرش مسموم شد و به لقاءالله پيوست و در ميان مردم، مظهر حلم و بردبارى بود. ابوالفرج اصفهانى مى نويسد: آنگاه كه حسن بن على(عليهما السلام)درگذشت و جنازه او را از خانه به سوى بقيع حمل مى كردند، مروان نيز، در شمار مشايعت كنندگان و حامل سرير جنازه بود.
حسين بن على(عليهما السلام) گفت: آيا تابوت كسى را بر دوش مى گيرى كه همواره دلش را مالامال از خشم مى كردى؟ مروان به يك حقيقت اعتراف كرد و گفت: ولى من اين كار را با كسى مى كردم كه حلم او همسنگ كوه ها بود.(2)
تا حسن بن على (عليهما السلام) در قيد حيات بود، معاويه جرأت نمى كرد كه يكى از

1 . مفيد، الارشاد، ص 191.
2 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 49.

صفحه 169
بندهاى پيمان را عملاً بشكند (آن اين كه كسى را به عنوان خليفه جانشين خود بسازد) در حالى كه ديگر بندها را زير پا نهاده و عمل نمى كرد. يكى از آرزوهاى مهمش اين بود كه فرزندش يزيد، ولى عهد او شود، آن گاه كه حسن بن على(عليهما السلام)مسموم شد و معاويه فرصت را مغتنم شمرد و افق را صاف ديد، كم كم به فكر افتاد كه راه را براى تعيين جانشين، صاف كند، و در اين راه ثروت زيادى را به دنياپرستان از صحابه و تابعان بخشيد و از اين طريق، رضايت آنها را به دست آورد. گروه ديگرى را كه حاضر به فروش دين خود به دنيا نبودند، از طريق ارعاب و تهديد خاموش ساخت. فقط گروهى ماندند كه پيوسته رضاى خدا را بر رضاى بنده ترجيح مى دادند، نه مال دنيا آن ها را مى فريفت و نه از تهديد بيمى داشتند و در رأس آنان، حسين بن على(عليهما السلام) بود. او به تندى پيمان شكنى معاويه را به باد انتقاد گرفت. وقتى شنيد او يزيد را ستايش مى كند و او را شايسته خلافت مى داند، برخاست و خدا را ستايش كرد و بر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) درود فرستاد، آنگاه سخن خود را چنين آغاز كرد:
«آنچه كه درباره يزيد، از كمال و سياستمدارى گفتى، گرفتم ولى تو مى خواهى مردم را درباره يزيد، به اشتباه بيندازى، مثل اين كه تو مى خواهى درباره كسى سخن بگويى كه شناخته شده نيست و از ديده ها غايب است. يزيد خودش را خوب معرفى كرده است. او انسانى است كه پيوسته سرگرم خوشگذرانى است و كارى جز سگ بازى و كبوتربازى و شركت در مجالس زنان هرزه و نوازنده، ندارد. اين سخن را رها كن، همين اندازه كه گناه مسئوليت مردم بر گردن تو است براى تو كافى است.
سرانجام، معاويه كه با ديكتاتورى مانند پادشاهان ايران و روم قديم،

صفحه 170
حكومت مى كرد در سال 60هجرى به هلاكت رسيد و دست پرورده او يزيد كه شبيه او در خلقت و خوى بود، به جاى او نشست. جهان اسلام، از شنيدن اين خبر، تكان خورد، زيرا احساس كردند انسان مى گسار و هميشه مستى كه همنشين سگ ها و ميمون هاست، بر مسند خلافت نشسته است و در حقيقت مى خواهد به نام جانشينى از پيامبر، فاتحه اسلام و مسلمانان را بخواند.
در اين هنگام حسين بن على(عليهما السلام) ديد حجت بر او تمام است كه بايد به پا خيزد و او را به جهانيان معرفى كند و سرانجام، از خودكامگى او بكاهد يا او را وادارد كه از خلافت كنار رود، زيرا احساس كرد زمان، همان زمانى است كه جد بزرگوارش فرموده:
«إذا ظهرت البدع فعلى العالم أن يظهر علمه و إلاّ فعليه لعنة الله».(1)
«آن گاه كه بدعت ها آشكار گشت، بر عالم لازم است كه علم خود را آشكار كند (وظيفه مردم را بيان كند) در غير اين صورت، لعنت خدا بر او باد».
يزيد نيز، اين حقيقت را احساس مى كرد كه حسين بن على(عليهما السلام) راه سكوت را برنخواهد گزيد و لذا به استاندار مدينه «وليد بن عقبه» نوشت كه از حسين بن على براى او بيعت بگيرد. در ملاقاتى كه رخ داد، استاندار مدينه در حالى كه «مروان بن حكم» نيز در آنجا حاضر بود، فرمان يزيد را بر حسين(عليه السلام) خواند.
حضرت در همان مجلس، هر نوع بيعت با يزيد را ردّ كرد و عجيب اين كه در همان مجلس مروان بن حكم با حسين بن على(عليهما السلام) روبرو شد و گفت: من تو را نصيحت مى كنم كه با يزيد بيعت كنى. تا اين سخن از دهان مروان درآمد، امام

1 . كلينى، الكافى، ج1، ص 54 .

صفحه 171
حسين(عليه السلام) بر او خروشيد و گفت:
«(إنّا للهِ وَ إنّا إليه راجعون) و على الإسلام السلام إذا بليت الأُمّة براع مثل يزيد».
«ما از خداييم و سرانجام كار ما با خداست، ـ كنايه از تأسف و اندوه ـ اگر مردم دچار فرمانروايى مانند يزيد شوند، بايد فاتحه اسلام را خواند».
سپس گفت: مروان! آيا مرا به بيعت يزيد دعوت مى كنى؟ يزيد مردى فاسق است نصيحت تو، سخن بيهوده و اشتباهى بزرگ است، من تو را سرزنش نمى كنم، تو همان ملعونى هستى كه رسول خدا تو و پدرت «حكم بن العاص» را لعنت كرد و ملعونِ رسول خدا، حتماً با يزيد بيعت مى كند. دور باش اى دشمن خدا! ما خاندان پيامبرِ خدا، كسانى هستيم كه حق بر زبانمان جارى مى شود; از جدم رسول خدا شنيدم كه فرمود: خلافت بر خاندان آل ابى سفيان، و آزاد شدگان و فرزندان آنها، حرام است و نيز فرمود: هرگاه معاويه را بر منبر من ديديد شكم او را پاره كنيد، ولى اهل مدينه او را بر منبر رسول خدا ديدند و به سفارش پيامبر(صلى الله عليه وآله)عمل نكردند و لذا مبتلا به فرزند او يزيد شدند.(1)

انگيزه هاى انقلاب حسينى

سخنان كوتاه امام حسين(عليه السلام) با مروان، حاكى از آن است كه اختلاف او با يزيد، ارتباطى با مسائل قبيله اى و يا اختلاف بنى هاشم با بنى اميه قبل از اسلام ندارد، بلكه از آن مى ترسد كه مردى زمام امور را به دست گيرد كه پايه هاى دين را سست كند تا جايى كه از اسلام و امّت اسلامى چيزى باقى نماند، و لذا مجلس

1 . خوارزمى، مقتل الحسين، ج1، ص 184 تا 185.

صفحه 172
استاندار را ترك كرد، اندكى نگذشت كه مدينه را به قصد مكه ترك گفت.
سخنى را كه او در مدينه، در مجلس استاندار و در گفتوگوى با مروان، بيان كرد همانها را در مسير خود در كربلا تكرار كرد. آن گاه كه نخستين گردان از لشكر «ابن زياد»، مأمور دستگيرى حسين(عليه السلام) شد و «حرّ بن يزيد رياحى» فرمانده كل آن گردان بود، او را از حركت بازداشت. حضرت برخاست، خدا را ستايش كرد، خطبه كوتاهى خواند كه همگى مضمون سخن جدّ بزرگوارش پيامبر گرامى بود. خطاب به ياران خود و كسانى كه تحت امر حرّ بن يزيد رياحى بودند چنين گفت: اى مردم! رسول خدا گفت: اگر كسى فرمانرواى ستمگرى را ببيند كه او حرام خدا را حلال مى شمارد، پيمان خدا را مى شكند، با سنتّ رسول خدا مخالفت مىورزد، و به حقوق مردم تجاوز مى كند(هر كس با چنين سلطانى روبرو شد) و با رفتار و گفتارش با او مخالفت نكرد، بر خداست كه او را در همان جايگاهى كه براى سلطان قرار داده، جاى دهد.
هان اى مردم! يزيد و يزيديان، طاعت شيطان را بر گردن نهاده اند و اطاعت خداى رحمان را رها كرده اند. فساد را گسترش داده اند، حدود الهى را تعطيل كرده اند، درآمدهاى بيت المال را مال شخصى خود، مصرف مى كنند و حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام شمرده اند.(1)
اين سخن نظير همان سخن كوتاهى است كه در مدينه فرمود و هر دو حاكى از آن است كه انگيزه حسين بن على(عليهما السلام) براى قيام، امرى الهى و دينى بوده و ارتباطى به اختلافات قبيله اى چه قبل از اسلام و چه بعد از آن ندارد، اگر شما در اين مسأله ترديد داريد، هم اكنون، به ترجمه برخى از نامه هاى حسين بن

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج3، ص 280 ; طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 300 .

صفحه 173
على(عليهما السلام)مى پردازيم كه در آنجا سخنى از اختلافات قبيله اى نيست و فقط ترس از ترك وظيفه دينى است.

نامه حسين بن على(عليهما السلام) به اشراف بصره

حضرت، نامه اى را به بزرگان بصره فرستاد و در آن چنين نوشت: «من نماينده خودم را با اين نامه به سوى شما گسيل داشتم. شما را به كتاب خدا و سنّت پيامبر او دعوت مى كنم، سنت هاى پيامبر را از بين برده اند و بدعت ها جاى آنها را گرفته است. من راه جدّم رسول خدا و پدرم على بن ابى طالب(عليه السلام) را مى پيمايم. هر كس اين روش را از من بپذيرد، خدا آن را بهتر مى پسندد، و هر كس آن را ردّ كند، من صبر مى كنم تا خدا ميان من و آنها به حق داورى كند كه او بهترين داور است».(1)
اين جمله ها كه در سخنان وى آمده است، به درستى پرده از انگيزه سيدالشهدا برمى دارد، و اين كه قيام او فقط قيام الهى بوده و خط شهادت را براى خدا برگزيده است و رقابت هاى قبيله اى در انگيزه او مؤثر نبوده است.
امام، هر چند در راه هدف خود جام شهادت نوشيد، امّا به هدف خود رسيد زيرا نهضت او سرآغاز نهضت هاى ديگر شد كه سرانجام، شجره خبيثه بنى اميه ريشه كن كرديد و در سال 132هـ . ق با يك نهضت سراسرى، آخرين خليفه آن به نام «مروان حمار» كشته شد.
البته قلم هاى اموى و نويسندگان مزدور، قيام حضرت را يك نوع قيام قبيله اى و ناكام در انقلاب خود قلمداد كرده اند، در حالى كه آنان برگى از

1 . خوارزمى، مقتل الحسين، ج1، ص 88، فصل 9.

صفحه 174
صفحات زندگى حضرت را نخوانده و از افق بسيار محدودى به نهضت حسينى مى نگرند و تصور مى كنند كه شهادت او، در روز عاشورا، به معنى شكست او در انقلاب بود، در حالى كه شهادت او يكى از عوامل مهمّ پيروزى او به شمار مى رود.
امام (عليه السلام) با فدا كردن جان و مال خود، پايه قساوت اموى ها را در قدرت طلبى به جهانيان، اعلام كرد، كه آنان نه تنها از ضوابط دينى دورند بلكه در عادات جاهلى و انديشه هاى ضد دينى و ضد مردمى غوطهورند.
او با انقلاب خود، روشن كرد كه نظام اموى، نه به بزرگان احترام مى گذارد و نه به كوچك ها رحم مى كند، حتى از كشتن شيرخوارى نيز باكى ندارد.
او با آوردن قربانى هايى به قربانگاه كربلا، پرده خيانت و جنايت امويان را فرو افكند، و جهانيان را با راه و روش آنان آشنا ساخت. حسين بن على(عليهما السلام)هرگز در فكر سلطنت و حكومت نبود، زيرا اين مقام را خدا به او به عنوان امام امّت داده بود. هدف او اين بود كه امّتى را از خواب چند ساله بيدار كند و آنها را آگاه سازد كه يك وظيفه همگانى يعنى امر به معروف و نهى از منكر بر زمين مانده است و متأسفانه امت اين دو فريضه را ترك كرده اند.
بزرگان اسلام در آن روز يا از طريق تطميع، سكوت را برگزيده و يا از طريق تهديد، لب فرو بسته بودند. امام(عليه السلام) بر هر دو گروه تاخت كه نبايد در برابر عربده كشى هاى يزيد، در آموزه ها و ادبيات خود، سكوت كنند. گواه بر اين مطلب اين است كه آن گاه كه اسيران كربلا را همراه با سرهاى شهيدان از دروازه شام وارد كردند، و يزيد، از قصر خود، اين منظره را مشاهده مى كرد، ناگهان، يك كلاغ، قارقار كرد، در همين هنگام يزيد اين دو بيت را خواند:

صفحه 175
لمّا بدتْ تلك الحمولُ و أشرقتْ *** تلك الشموس على رُبى جيرون
نعب الغرابُ فقلت صحْ أو لا تصحْ *** فلقد قضيتُ من الغريم ديونى(1)
«آن گاه كه آن كجاوه ها پديدار شد و آن خورشيدها از تپه هاى بيرون سر زد كلاغى آواز برآورد، من به او گفتم آواز كنى يا نكنى من وام هاى خود را از بدهكار پس گرفتم».
يعنى اگر رسول گرامى اسلام در جنگ بدر جدّم «عتبه» و داييم «وليد بن عتبه» را كشت من انتقام خودم را با كشتن نوه پيامبر گرفتم. اين جمله حاكى از الحاد و كفر يزيد است، كه اساساً به رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله) معتقد نبود.
او به اين دو بيت كه خود سروده بود، بسنده نكرد بلكه او دو بيت از اشعار ابن زبعرى را كه در جنگ «اُحد» سروده بود تكرار كرد كه در آنها به زعم او، ابوسفيان، انتقام كشتگان بدر را گرفته بود. سپس سه بيت از خود بر آن اضافه كرد كه اينك به نقل و ترجمه آن مى پردازيم:
ليت اشياخى ببدر شهدوا *** جزع الخزرج من وقع الأسلّ
فاحلّوا واستهلّوا فرحاً *** ثم قالوا يا يزيد لا تشلّ
لستُ من خندفَ إن لم أنتقم *** من بنى أحمدَ ما كان فعل
لعبتْ هاشم بالملك فلا *** خبر جاء و لا وحىٌ نزل
اگر نياكان من از پيروزى من آگاه مى شدند، به من تبريك گفته و شادى مى كردند و سپس مى گفتند: دستت درد نكند اى يزيد.
من از نسل خندف(2) نيستم اگر انتقام خودم را از اولاد احمد به خاطر كارهايش نگيرم بنى هاشم با

1 . سبط ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص 235 .
2 . خندف، لقب ليلى بنت حلوان بن عمران، همسر الياس بن مضر، و مادر گروهى از عدنانيان است.(دهخدا)

صفحه 176
حكومت بازى كردند، و در حقيقت سلطنت بوده و هرگز وحيى از عالم بالا فرود نيامده است.(1)
اگر يزيد فرزند معاويه، رسالت پيامبر اكرم را منكر مى شود و آن را با مُلك و سلطنت يكى مى شمارد، پدرش معاويه نيز هم از شنيدن رسالت پيامبر از مأذنه و گلدسته ها بسيار ناراحت مى گشت، و چنين مى گفت: شگفتا! اى فرزند عبدالله چه همّت بالايى داشتى! به كمتر از آن راضى نشدى كه نامت با نام خدا يكى گفته شود.(2)
«مغيرة بن شعبه» كه يكى از سياستمداران بزرگ عرب بود، به معاويه گفت: برف پيرى بر سرت نشسته، چه بهتر با بنى هاشم رفتار خوبى داشته باشى، ديگر در دست آنان، چيزى نيست كه بترسى، او در پاسخ گفت:
ابداً امكان پذير نيست، ابوبكر از قبيله تيم به قدرت رسيد و هر چه خواست كرد، سپس مرد و نام او نيز از ميان رفت. آن گاه عمر از قبيله عدى خلافت كرد و با مردنش نام او نيز از ميان رفت. سپس از خانواده ما عثمان، حكومت كرد و آنچه خواست كرد و با رفتنش، نام او نيز گم شد، در حالى كه نام اين مرد هاشمى(پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) را هر روز بر فراز گلدسته ها پنج نوبت مى برند، آيا پس از آن، چيزى براى ما مى ماند؟
مادرت به عزايت بنشيند، جز اين است كه با مردن ما، نام ما نيز از ميان مى رود؟
مسعودى مى نويسد: وقتى اين تاريخ را براى مأمون خواندند او به تمام سرزمين اسلامى نامه نوشت كه معاويه را بر فراز منبرها لعن كنند ولى از ترس

1 . سبط ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص 235.
2 . ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج2، ص 537.

صفحه 177
شورش مردم، نامه را نفرستاد.(1)
بعد از شهادت حسين بن على(عليهما السلام)، خاندان رسالت، براى تقويت روحيه مردم نسبت به ادامه نهضت به تشكيل مجالس سوگوارى براى شهداى كربلا پرداختند كه در آن مجلس، مصائب حسينى بازگو شود و اعمال وحشيانه اموى ها به سمع ديگران برسد و شعرا در اين مورد، با سروده هاى خود، به حفظ نهضت كمك كنند، و لذا امام باقر(عليه السلام) فرمود:«رحم الله عبداً اجتمع مع آخر فتذاكر أمرنا».(2)
اين نوع مجالس و سروده هاى محرّك سبب استمرار نهضت حسينى شد كه به برخى اشاره مى كنيم.
***

1 . مسعودى، مروج الذهب، ج2، ص 343.
2 . مجلسى، محمدباقر، بحارالأنوار، ج74، ص 354، حديث 31.

صفحه 178
 
1

خيزش همگانى مردم مدينه(قيام حرّه)

حسين بن على(عليهما السلام) در روز دهم محرم الحرام سال 61 هجرى جام شهادت نوشيد ولى شهادت او چراغى براى راه ديگران بود، زيرا شهادت حسين بن على(عليهما السلام) سبب شد كه دو تن ديگر بر ضد يزيد شورش كنند:
1. عبدالله بن زبير در مكّه
2. نجد بن عامر نخعى در يمامه
انقلاب آنها بر ضد يزيد، سبب شد كه يزيد، استاندار مدينه را به نام «وليد بن عقبه» عوض كند و به جاى او پسر عموى خود، «عثمان بن محمد بن ابى سفيان» را به جاى او بگمارد. استاندار جديد، تصوّر كرد كه اگر هيأتى را از مردم مدينه به شام گسيل دارد، سبب مى شود كه آنها، از كمال و وقار يزيد، تعريف كنند و سرانجام مردم مدينه از شورش باز مى ايستند، و لذا جمعى را از اشراف مدينه كه در رأس آنان «عبدالله بن حنظله» بود، به سوى شام گسيل داشت، آنان بر يزيد وارد شدند از آنان احترام لازم به عمل آمد و جوايزى نيز به آنان داده شد، حتى به عبدالله بن حنظله كه پدرش غسيل الملائكه لقب يافته بود صدهزار درهم داد. اين افراد بر خلاف نظريه استاندار، پس از بازگشت، پرده از چهره واقعى يزيد برداشتند و گفتند كه ما از سوى كسى مى آييم كه دين ندارد و شراب مى خورد و

صفحه 179
به نوازندگى مى پردازد و با سگها بازى مى كند و... بعد گفتند: مردم شاهد باشيد، ما او را از مقام خلافت عزل كرديم.
عبدالله بن حنظله رئيس هيأت گفت: من از طرف كسى مى آيم كه اگر يار و ياورى جز فرزندانم نداشته باشم با او مى جنگم. او مرا احترام كرد و جوايز خوبى به من داد ولى من آن را پذيرفتم كه با جايزه او با او بجنگم و من او را از خلافت عزل كردم، آن گاه همه مردم با او هم آهنگ شده و يزيد را از خلافت عزل كردند.(1)
در آغاز سال 62هجرى، مردم مدينه استاندار جديد را از مدينه بيرون كردند و به محاصره امويان ساكن شهر مدينه پرداختند. در اين هنگام، آنان به يزيد نامه نوشتند و استغاثه كردند. يزيد از عمر بن سعيد درخواست كرد كه به سوى مدينه برود و آنها را آزاد سازد، ولى او نپذيرفت. آن گاه به عبيدالله بن زياد نامه نوشت كه به مدينه برود و آنان را آزاد سازد سپس به محاصره عبدالله بن زبير در مكه بپردازد. عبيدالله در پاسخ گفت: من دو گناه بزرگ را يكجا انجام نمى دهم، از يك طرف فرزند پيامبر را بكشم و از طرفى بروم كعبه را محاصره كنم. سرانجام يزيد «مسلم بن عقبه مرّى» را به سركوبى مردم مدينه برگزيد. او با لشكرى مجهّز و با بخشش فراوان به افراد تحت فرمان خود، كه شمار آنان به دوازده هزار مى رسيد، به سوى مدينه حركت كرد، آن گاه كه به حدود مدينه رسيد از ناحيه حرّه شرقى (سنگلاخ سمت مشرق مدينه) به اين شهر نفوذ كرد و در آنجا خيمه زد. لشكريان او با مردم مدينه سخت به نبرد برخاستند، سرانجام نيروهاى شامى بر

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج4، ص 103.

صفحه 180
نيروهاى محلى پيروز شدند، فرمانده لشكر، كه به نام «مسلم» و در واقع «مسرف» بود، از هيچ جنايتى خوددارى نكرد و جان و مال مردم مدينه را به مدت سه روز بر لشكريان خود، مباح ساخت. جنايت ها به قدرى زشت است كه قلم از نوشتن آن شرم دارد. علاقه مندان به تفصيل به مراجع ياد شده در زير مراجعه كنند.(1)

1 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج4،ص 372 تا 380; ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج4، ص 111 تا 117.

صفحه 181
 
2

خيزش مردم مكه

عبدالله بن زبير بيست ماه بعد از هجرت در مدينه چشم به جهان گشود، زبير پسر عمه على(عليه السلام) و او پسر دائى زبير بود. زبير در عصر رسالت، با شمشير خود، خدمات ارزنده اى انجام داد، و پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مقابل فتنه سقيفه ايستاد و گفت: شمشيرم را غلاف نمى كنم تا اين كه با على(عليه السلام) بيعت كنيد. ولى متأسفانه وقتى فرزند او بزرگ شد سبب شد كه زبير از على(عليه السلام) فاصله بگيرد تا آنجا كه پدر را به جنگ با على(عليه السلام)در وقعه جمل وادار كرد. اميرمؤمنان مى فرمود: زبير از خاندان ما بود، تا آن روزى كه پسرش عبدالله بزرگ شد و دوستى ما را برهم زد.(1)
در حالى كه عبدالله بن زبير، دوست حسين(عليه السلام) نبود، ولى شهادت او را بهانه اى براى انقلاب خود، قرار داد و در ميان مردم مكّه به سخنرانى پرداخت و كوفيان را نكوهش كرد، و در خطبه خود، پس از ثناى خدا و درود بر پيامبر(صلى الله عليه وآله)چنين گفت:
«اى مردم! عراقيان پيمان شكن هستند، و كوفيان از همه آنان در اين زمينه بدترند، آنان حسين بن على(عليهما السلام) را به كوفه دعوت كردند كه او را كمك كنند و

1 . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، ج 2، ص 184 مادّه «عبدالله بن زبير».

صفحه 182
زير پرچم ولايت او زندگى كنند، سرانجام، پيمان شكنى كردند و گفتند: يا تسليم ما باش، تا تورا به كوفه بفرستيم و دست تو را در دست ابن زياد بگذاريم و اگر نه، با تو مى جنگيم. او سرانجام مرگ با عزّت را بر زندگى با ذلّت ترجيح داد و جام شهادت را نوشيد، سپس رو به مردم كرد و گفت: آيا پس از قتل حسين(عليه السلام)شما به امويان اعتماد مى كنيد؟ گفتار آنها را باور مى كنيد؟ پيمان آنها را محترم مى شماريد؟ نه فكر نمى كنم چنين باشيد. به خدا سوگند كسى را كشتند كه شبها بسيار به عبادت مى ايستاد و روزها بسيار روزه مى گرفت و از همه آنان به رهبرى سزاوارتر بود، و در دين و فضيلت از همه بالاتر به شمار مى آمد.
او باز به تعريف و ثناى حسين پرداخت كه او هرگز قرآن را با غنا، و گريه از خوف خدا را با خوانندگى; روزه را با مى گسارى، مجالس ذكر را با دويدن به دنبال شكار عوض نمى كرد، در اين هنگام برخى برخاستند و گفتند: اكنون كه حسين(عليه السلام) كشته شده است، كسى با تو در امر خلافت نزاعى ندارد، پس از مردم بيعت بگير. در چنين موقعيتى زبير از مردم بيعت گرفت.(1)
مسلم بن عقبه پس از سركوبى مردم مدينه رهسپار مكه شد تا با سپاه گران خويش، مكه را زير فرمان خود درآورد، ولى در نيمه راه در نقطه اى به نام «ثنيّة هرشى»، از دنيا رفت. فرماندهى سپاه به شخصى به نام «حصين» واگذار شد. او در نخستين ماه سال 64 وارد مكه شد در حالى كه مردم مكه و قسمتى از حجاز با عبدالله بن زبير بيعت كرده بودند سپاه شام با يك حمله سخت، مقاومت آنها را درهم شكست. سرانجام به صورت جنگ و گريز، جنگ در ماه محرم و صفر و سه روز از ربيع الاول ادامه يافت. در اين شرايط كه عبدالله بن زبير به

1 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج 4، ص 364; ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج 4، ص 98-99.

صفحه 183
مسجدالحرام پناه برده بود، و آنان با منجنيق، خانه خدا را هدف قرار مى دادند و كعبه در آتش جنگ مى سوخت، ناگهان خبر مرگ يزيد در آغاز ماه ربيع الثانى به آنان رسيد، آنان مصلحت ديدند كه كار را نيمه كاره گذارده به شام برگردند.(1)
بازگشت سپاه يزيد به شام سبب شد كه عبدالله بن زبير به سيطره خود، ادامه دهد و حجاز و عراق را تحت حكومت خود درآورد. اين سيطره ادامه داشت تا اين كه عبدالملك در سال 71 بر عراق مسلّط شد و فرمانروايى ابن زبير منحصر به حجاز گشت. در اين موقع عبدالملك فرزند مروان يكى از شقى ترين انسان ها را به نام «حجاج بن يوسف ثقفى» با سرپرستى دو هزار رزمنده، رهسپار مكه ساخت در اين موقع نيز عبدالله بن زبير به مسجد و كعبه پناه برد. حجاج بن يوسف منجنيق را بر كوه ابوقبيس نصب كرد و كعبه را نشانه گرفت و سنگباران كعبه و مسجد سبب شد كه گروهى با درخواست امان، از مسجد بيرون آيند و فرزند زبير در روز سوّم جمادى الآخره، سال 73 هجرى كشته شد.(2)

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج4، ص 123، 124; طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 381ـ 384.
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج5، ص 24; ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج4، ص 349، 356.

صفحه 184
 
3

خيزش توّابين در كوفه

قيام مردم مدينه (در قيام حرّه) بر ضد نماينده خليفه و اخراج او از شهر، همچنين حركت انقلابى عبدالله بن زبير و تسلط او بر حجاز و عراق، هر چند متأثر از انقلاب حسينى بود، اما عكس العمل مستقيم شهادت امام حسين(عليه السلام) به شمار نمى رفت بر خلاف خيزش توابان كه درست متأثر از انقلاب حسينى بوده و براى شستوشوى خود از تقصير و گناهى كه در مورد عدم نصرت حسين(عليه السلام)دامنگير آنها شده بود، اين انقلاب را برپا كردند. آنان احساس كردند كه حسين بن على(عليهما السلام) را در سرزمين كربلا، تنها نهادند و امام خود را كمك نكردند و در كوفه نشستند و به نداى «هل من ناصر» حسينى(عليه السلام) پاسخ مثبت نگفتند و قطعاً ننگى دامان آنها را گرفته و در پيشگاه خدا مسئوليت عظيمى دارند. تصور كردند كه اگر بر ضد قاتلان حسين(عليه السلام) قيام كنند كه رژيم اموى در رأس آنهاست، قطعاً خدا گناه آنان را مى بخشد. از اين جهت همگى به پنج نفر از سران شيعه پناه بردند تا براى جبران گناه خود فكرى كنند، اين پنج نفر عبارت بودند از:
1 . سليمان بن صرد خزاعى از اصحاب رسول خدا(صلى الله عليه وآله).
2 . مسيب بن نَجَبه فزارى از ياران على(عليه السلام)
3 . عبدالله بن سعد بن نفيل ازدى

صفحه 185
4 . عبدالله بن وال تيمى
5 . رفاعة بن شدّاد بجلى
اين چهار نفر اخير در منزل سليمان كه از ياران برگزيده امام على(عليه السلام) بود و از سران شيعه به شمار مى رفت، گرد آمدند، وقتى همگى نشستند، شخصيت دوم به نام مسيّب برخاست و چنين گفت:
ما در طول زندگى، با آزمايش هاى گوناگون، روبرو شديم، از خدا مى خواهيم كه ما را از مصاديق آيه ياد شده در زير قرار ندهد آنجا كه مى فرمايد:
(أَوَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَ جَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِير).(1)
«آيا شما را چندان عمر نداديم كه هر كس مى خواست در آن مقدار از عمر متذكر شود، متذكر مى شد، و آيا بيم دهنده اى به سوى شما نيامد؟ پس بچشيد براى ستمگران هيچ ياورى نيست».
اميرمؤمنان(عليه السلام) كه سلام خدا بر او باد فرمود: «خدا فرزندان آدم را تا شصت سالگى معذور مى شمارد، و در عمر بالاتر از آن عذر پذيرفته نمى شود» در ميان ما كسى نيست مگر اين كه به اين سنّ و سال رسيده است. ما فكر مى كرديم كه روح و روان خود را تزكيه كرده ايم خدا بهترين ما را آزمايش كرد و دروغگو در  آمديم.
او نامه هايى به ما نوشت و نمايندگان او به نزد ما آمدند و حجت را بر ما تمام كردند و آشكار و پنهان از ما كمك خواستند ولى ما از بخشيدن جان خود در راه او بخل ورزيديم تا اين كه در بيخ گوش ما كشته شد، نه او را كمك كرديم و نه با

1 . فاطر: 37.

صفحه 186
زبان از او دفاع كرديم و نه با اموالمان به تأييد او پرداختيم و نه از اقوام و عشيره خود براى او كمك خواستيم. عذر ما در پيشگاه خدا و به هنگام ديدار پيامبرمان چيست؟ در حالى كه فرزند دلبند او و ذرّيه و نسل او كشته شدند.
اكنون زمان امتحان دوّم فرا رسيده است; به خدا سوگند در پيشگاه خدا عذرى نداريم تا اين كه قاتل او و كسانى را كه به نفع قاتلان وارد كار شده اند بكشيم و يا اينكه در اين راه كشته شويم شايد خدا از ما راضى شود. و در عين حال، من به نازل نشدن عذاب الهى اطمينان ندارم. دوستان من! يكى از ميان خود برگزينيد تا امير و فرمانده باشد، زيرا شما چاره اى نداريد جز اين كه فرماندهى داشته باشيد تا در مشكلات به او مراجعه كنيد و بايد پرچمى داشته باشيد تا دور آن جمع شويد، و من اين را مى گويم و براى خود شما از خدا آمرزش مى طلبم.
پس از ايشان، «رفاعة بن شدّاد»، از ميان جمع برخاست و خطاب به سخنگوى (مسيّب) اول چنين گفت: خدا تو را به گفتار درست رهبرى كرد و تو ما را به عاقلانه ترين كار و جهاد با فاسقان و توبه از گناهى بزرگ دعوت كردى. سخن شما پذيرفته است و ما با شما همراهى مى كنيم، و اين كه گفتيد بايد مردى را از ميان خود برگزينيم و در مشكلات به او پناه ببريم و دور پرچم او گرد آييم، ما نيز همين فكر را كرده ايم. اگر تو اين سمت را بپذيرى ما كاملاً به آن خشنوديم، تو نزد ما محبوب هستى و ما پيوسته به تو كمك مى كنيم. تو اگر اين را نپذيرى، در اين صورت ما مردى را به فرماندهى برگزيده ايم كه رهبر شيعيان و از ياران پيامبر خداست و داراى سابقه ديرينه اى است و او همان «سليمان بن صرد» است كه شجاعت و ديندارى خردمندى او مورد پذيرش همگان است.
سپس هر يك از «عبدالله بن وال» و «عبدالله بن سعد» به سان سخنگوى دوم

صفحه 187
سخن گفتند برخى به فضيلت سليمان بن صرد و برخى به سوابق او اشاره كردند و فرماندهى او را پذيرفتند.
در اين هنگام، چون سليمان بن صرد به عنوان رهبر نهضت به اجماع، برگزيده شد، او بار ديگر زمام سخن را به دست گرفت و در يك سخنرانى طولانى كه عصاره آن چنين است، گفت: اى حاضران! برخيزيد! خدا بر شما خشم گرفته هرگز به نزد زنان و فرزندان خود باز نگرديد تا خدا از شما راضى شود. به خدا سوگند، فكر نمى كنم كه راضى شويد مگر آن كه قاتلان حسين بن على را بكشيد. آگاه باشيد! از مرگ نترسيد. به خدا سوگند آن كس كه از مرگ ترسيد خوار و ذليل شد. برگرديد مانند بنى اسرائيل كه درباره پيامبر خود، كوتاهى كرده بودند و خطاب آمد:
(إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ).(1)
«شما با پرستش گوساله بر خود ستم كرديد، به سوى خدا بازگرديد، خود را بكشيد اين كار در پيشگاه خدا به نفع شماست...».
باز از آن ميان، «خالد بن سعد بن نفيل» برخاست و چنين گفت:
به خدا سوگند اگر بدانم خودكشى من، مرا از گناه پاك مى كند و خدايم از من راضى مى شود خودم را مى كشم، ولى اين مطلب از آن بنى اسرائيل است كه به آن مأمور شدند و ما از آن، نهى شده ايم، خدا و حاضران را گواه مى گيرم، من هر چه را كه دارم به جز شمشيرم كه با آن مى جنگم، در اختيار مسلمانان مى گذارم تا به

1 . بقره: 54 .

صفحه 188
كمك آن به جنگ با ستمكاران برخيزند.
در اين هنگام سليمان بن صرد به فكر تعيين مسئول مالى افتاد و گفت: هر كس مالى دارد آن را در اختيار عبدالله بن وال تيمى قرار دهد، تا با جمع آورى آنها شيعيان نيازمند را كمك كنيم.(1)
***
بدين گونه هسته اصلى نهضت، تشكيل و مسئول مالى نيز تعيين شد و قرار شد حاضران در مجلس، جز سلاحى كه در اختيار دارند، معظم اموال خود را به او تحويل دهند تا شيعيان فقير و انقلابى، از فقر و نياز بيرون آيند.

نامه نگارى با شيعيان مناطق ديگر عراق

مسلّماً اين مقدار از تصميم، گام اول است. بايد به جمع آورى نيرو بپردازند و كارها را به صورت سرّى و زيرزمينى انجام دهند كه حكومت وقت از چنين نهضتى كه در حال شكل گيرى است، آگاه نشود. از اين جهت، سليمان بن صرد كه ريش سفيد آنان بود، و عصر رسالت را نيز درك كرده بود به نامه نگارى پرداخت و به سران شيعه كه در اطراف و اكناف عراق زندگى مى كردند، نامه نوشت و آنان را از اين راز آگاه ساخت، تا آنان نيز به اين گروه بپيوندند.
نامه اى به «سعد بن حذيفه» رئيس شيعه در مدائن نوشت، و از او خواست كه به نهضت بپيوندد. او دعوت سليمان را پذيرفت و نامه اى نوشت و او را از آمادگى و حركت خود به سوى كوفه آگاه ساخت.(2)

1 . طبرى، تاريخ الطبرى ، ج4، ص 426ـ 428.
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 429-430 .

صفحه 189
او نامه دومى به مضمون نامه پيشين به «مثنى بن مخربه» نوشت كه رئيس شيعه در بصره بود. مثنى در پاسخ نوشت: ما شيعيان، خدا را سپاس گزاريم كه شما چنين تصميمى را گرفته ايد، ما نيز در همان وقت كه تعيين كرده ايد به شما مى پيونديم، سپس نامه خود را با چند شعر به پايان رساند.(1)
سياست گردآورى اموال و دعوت افراد براى خروج در يك وقت معين ادامه داشت و اين كار به صورت سرّى انجام مى گرفت و پاسخ ها هم به صورت سرّى به مركز مى آمد تا آنجا كه گروه زيادى بر قيام تصميم گرفتند، ناگهان خبر مرگ يزيد بن معاويه در سال 64هجرى به كوفه رسيد. قهراً برنامه توّابين سرعت بيشترى گرفت، جلسه اى تشكيل و يكى از آنان گفت: طاغوت زمان به هلاكت رسيد اكنون نظام اموى در كوفه ضعيف و ناتوان شده و جانشين ابن زياد در كوفه، «عمرو بن حريث» است، اگر مايل هستيد با يك خيزش كار اين جانشين را تمام كنيم و به عنوان خونخواهان حسين(عليه السلام) به پا خيزيم و قاتلان او را بكشيم و مردم را نيز به اين هدف مقدس دعوت كنيم.
ولى اين نظريه مورد پذيرش سليمان واقع نشد، گفت: در اين مورد شتاب نكنيد، زيرا قاتلان حسين، بزرگان كوفه و تك سواران عرب هستند.
هرگاه آنان بفهمند كه هدف اين است كه با قاتلان حسين(عليه السلام) برخورد شود، قطعاً بر ضدّ شما برمى خيزند و شما را در اين راه، ناكام مى گذارند، بلكه بايد شيوه و شعار خود را عوض كنيد. به جاى جنگ با قاتلان حسين جنگ با شاميان را مطرح كنيد كه پايه هاى حكومت يزيد را تحكيم كردند و او را بر تخت نشاندند و هرگز متعرض قاتلان حسين(عليه السلام) در كوفه نباشيد.

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج 4، ص 158-162 ; طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 431 .

صفحه 190
از آنجا كه سليمان بن صرد به عنوان سرپرست، معين شده بود و نظر او درباره توّابان لازم و قاطع بود، سرانجام تصميم گرفتند كه در آغاز ماه ربيع الثانى، در اردوگاه نخيله گرد آيند، آنگاه كه وى با جمعى به نخيله آمد افراد كمى را در آنجا يافت، لذا دو نفر از ياران خود كه يكى از قبيله كنده و ديگرى از قبيله كنانه بود را به كوفه فرستاد كه همگى در كوچه و بازار كوفه شعار «يا لثارات الحسين» را سر دهند، و شايد اين اوّلين شعارى بود كه به وسيله اين دو نفر در سرزمين كوفه طنين انداز شد.
فرداى آن روز جمعى در نخيله حاضر شدند ولى هرگز قابل مقايسه با كسانى كه ثبت نام كرده بودند، نبود، زيرا در دفتر نهضت 16000 نفر نام نوشته بودند، در حالى كه در اردوگاه بيش از چهار هزار نفر نبودند، او سه روز در آن اردوگاه به سر برد، افرادى را به سوى بيعت كنندگان اعزام مى كردند كه برخيزند و به بيعت خود عمل كنند، سرانجام هزار نفر ديگر به آنان پيوستند.

خطابه سليمان در ميان جمع پنج هزار نفرى

سليمان، در اين ميان برخاست و گفت: اى مردم! آن كس كه خانه و كاشانه خود را ترك كرده و رضايت و پاداش خدا را مى خواهد با ماست ما نيز با او هستيم و آن كس كه دنيا را مى طلبد به خدا سوگند! ما، مالى را به دست نمى آوريم و غنيمتى را كسب نمى كنيم مگر رضايت خدا، از اين جهت نمايندگان سليمان در هر گوشه از اردوگاه صدا زدند به خدا ما دنيا نمى طلبيم و ما براى اين در اينجا جمع شده ايم كه توبه كنيم و انتقام خون فرزند پيامبر را بگيريم.
سخن در اينجاست كه فاصله نخيله با كوفه چندان زياد نيست، چگونه

صفحه 191
نماينده ابن زياد به نام عمرو بن حريث، از اين جمع، آگاه نشد، شايد علّت آن اين بود كه به خاطر مرگ يزيد بن معاويه، استاندارى كوفه به ضعف گراييده بود و جاسوسان همگى در فكر خود بودند، و به اين كار نمى پرداختند.
در هر حال، روز جمعه پنجم ربيع الأوّل سال 65 جمعيتى پنج هزار نفرى به راه افتادند و همگى به سوى كربلا آمدند و در كنار قبر حسين(عليه السلام) جمع شدند. هنگامى كه نزديك مرقد امام رسيدند، همگان، يكپارچه فرياد برآوردند و به گريه افتادند و در كنار قبر او از اين كه او را يارى نكرده اند، توبه نمودند و يك شبانه روز در كنار مرقد به سر بردند و كارى جز گريه و زارى و درود بر حسين و ياران او نداشتند و در كنار قبر او چنين زمزمه كردند:
خدايا! بر حسين شهيد رحمت فرست. او شهيد فرزند شهيد و صدّيق فرزند صدّيق بود.
پروردگارا! شاهد باش ما بر دين حسين و راه حسين هستيم و قاتلان او را دشمن مى داريم و با دوستان او، دوست هستيم.
خدايا! ما فرزند پيامبرت را يارى نكرديم، ما را بر اين گناه ببخش و به سوى ما با رحمت باز گرد و بر حسين و ياران او رحمت بفرست و ما شهادت مى دهيم بر همان راهى كه آنها كشته شدند هستيم، اگر ما را نبخشى و بر ما ترحم نكنى، از زيانكاران خواهيم بود.
در اين هنگام، هر يك از آنان به سوى مرقد مى آمد و با آن وداع مى كرد و آنچنان ازدحام در كنار قبر پديد آمده بود كه نشان دهنده ازدحام زائران خانه خدا در كنار حجرالاسود بود.
برنامه زيارت حسين(عليه السلام) و توديع او به پايان رسيد و توّابان بايد راه شام را در

صفحه 192
پيش گيرند، آنان در مسير خود به شهر «انبار» رسيدند، در اين هنگام يكى از هواداران سليمان كه مقيم «انبار» بود به نام عبدالله بن زيد، نامه اى به سليمان بن صرد نوشت و آنان را از پيشروى به سوى شام بازداشت، سليمان در پاسخ او پس از سپاسگزارى از خيرخواهى وى چنين نوشت: افرادى كه زير پرچم من گرد آمده اند، جان خود را در راه خدا فروخته اند و از گناه بزرگ خود توبه كرده اند و به سوى خدا رو كرده اند و بر آنچه كه خدا مقدّر نموده، راضى شده اند.
توّابين از سرزمين «انبار» گذشتند و به نقطه اى به نام قرقيسياء رسيدند «زفر بن حارث كلابى»، وقتى فهميد در ميان اين جمع، مسيّب بن نَجَبه هست، دستور داد براى تأمين نيازهاى توابان، بازارى برپا كنند و به شخص او هزار درهم و يك اسب داد، مسيّب، درهم ها را نپذيرفت ولى اسب را گرفت و گفت: شايد در آينده به آن نياز پيدا كنم، در اين هنگام صاحب قلعه مقدار زيادى نان و علف و آرد در اختيار آنان نهاد كه از خريد آذوقه بى نياز شوند.
فرداى آن روز تصميم به حركت گرفتند و «زفر» صاحب قلعه آنان را بدرقه كرد و گفت به من خبر رسيده، پنج نفر از اميران «رقّه» كه در ميان آنان عبيدالله بن زياد نيز هست به اين سو حركت كرده اند و پيشنهاد كرد به قلعه بياييد تا همگان يك جا بر دشمن شامى بتازيم. سليمان نپذيرفت و گفت قبل از شما نيز در منازل پيشين از ما چنين تقاضايى شده ولى نپذيرفته ايم، و به حركت خود ادامه دادند تا به نقطه اى به نام «عين الورده» رسيدند و در غرب آن، خيمه ها را بر پا كردند و پنج روز به استراحت پرداختند، تو گويى سليمان بن صرد اين نقطه را آخر مسير خود تلقى كرده بود، خبر به شاميان رسيد و آنان نيز به سوى «عين الورده» حركت كردند تا به چهارفرسخى آن رسيدند، در اين هنگام سليمان، برخاست و

صفحه 193
در ميان جمعى كه دور او بودند چنين سخنرانى كرد: دشمنى كه براى جنگ با او لحظه شمارى مى كرديد، به نزديك شما آمده است، هرگاه با آنان روبرو شديد، جانانه با آنان بجنگيد و پايدار باشيد. خدا پايداركنندگان را دوست دارد، سپس فرماندهان را يكى پس از ديگرى معين كرد و گفت: اگر من كشته شدم، فرمانده بعدى مسيب بن نجبه هست اگر او كشته شد فرمانده بعدى عبدالله بن سعد است. او اگر كشته شد فرمانده عبدالله بن وال است و اگر او كشته شد فرمانده شما رفاعة بن شدّاد است، خدا كسى را كه به وعده خود عمل مى كند، رحمت كند.
نخستين گروه از ارتش شام به فرماندهى «شرحبيل بن ذى الكلاع» با جمعى كه زير فرماندهى مسيب بن نجبه بود، روبرو شدند. گروه توّاب به سرپرستى وى بر شاميان حمله بردند و سپاه آنان شكست خورد و توابان توانستند گروه بى شمارى را مجروح كنند و اسبان آنان را بگيرند تا اين كه باقى مانده سپاه شام شكست خورده به محل خود بازگشتند. گزارش به سليمان بن صرد رسيد و از آن خوشحال شد.
خبر شكست لشكر شام به ابن زياد رسيد، او به حصين بن نمير فرمان داد كه با 12000نفر به سوى عين الورده حركت كند. اصحاب سليمان در چهارم جمادى الاولى با او روبرو شدند، سپاه شاميان، خواستند آنان را فريب دهند كه همگى بياييد و با عبدالملك بن مروان بيعت كنيد، اصحاب سليمان در پاسخ گفتند همگى بياييد و عبدالملك را خلع كنيم و عبيدالله را به ما تسليم كنيد. ولى طرفين از پذيرش پيشنهادهاى يكديگر خوددارى كردند. جنگ در ميان دو سپاه درگرفت و بار ديگر اهل شام شكست خورده به اردوگاه خود برگشتند و پيروزى با اصحاب سليمان بود تا اين كه شب ميان دو گروه فاصله انداخت.

صفحه 194
فرداى آن روز، لشكر عظيمى از شام به هم پيوستند و با توابان درگير شدند، جنگ بسيار شديدى ميان هر دو درگير شد كه فقط به هنگام نماز از هم فاصله مى گرفتند، به هنگام غروب، مجروح از دو طرف فراوان بود، ولى پيوسته مبلّغان ياران سليمان را به مقاومت تشويق مى كردند.
فرداى آن روز كه روز جمعه بود، سپاه شام با يك حمله سراسرى به سمت توّابان يورش بردند. كثرت سپاه آنان سبب شد كه توّابان را از هر طرف محاصره كنند، در اين هنگام، سليمان به ميان ياران خود آمد و گفت: بندگان خدا! آن كس كه مى خواهد به سوى خدا برود و با توبه از او آمرزش بخواهد، به سوى من آيد و غلاف شمشير خود را شكست و گروهى نيز چنين كردند و به سوى دشمن پيش روى كردند و با آنان به نبرد برخاستند و كشتار عجيبى به راه افتاد. فرمانده سپاه از پايدارى آنان به شگفت آمد و راه ديگرى را در پيش گرفت، به پياده نظام دستور داد آنان را تيرباران كنند و پيوسته دايره محاصره را تنگ مى كردند تا اين كه سليمان كشته شد. پس از شهادت او مسيّب بن نجبه پرچم را به دست گرفت و بر سليمان رحمت فرستاد و او نيز پس از اندكى كشته شد، آنگاه به دستور پيشين سليمان، پرچم را عبدالله بن سعد به دست گرفت و هر دو فرمانده پيشين ترحّم جست و اين آيه را خواند:(فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً)(1).
در حالى كه توّابان به فرماندهى عبدالله بن سعد مشغول نبرد بودند، خبر خوبى به آنان رسيد كه 170 نفر از اهل مدائن و 300 نفر از اهل بصره به راه افتاده اند كه شما را كمك كنند، كسانى كه اين خبر را آورده بودند، وضع رقّت بار

1 . احزاب: 23.

صفحه 195
برادران، براى آنان بسيار گران و سنگين بود كه خود، منتظر آمدن كمك نشدند و با جهاد، جان خود را از دست دادند. سرانجام، سعد بن نفيل كشته شد، طبق تصويب مسيّب، بايد عبدالله بن وال، پرچمدار جنگ باشد، ولى او در گوشه اى از ميدان مشغول نبرد بود و موفق به اين كار نشد.
آن گاه كه عبدالله بن سعد كشته شد، سرانجام پرچم به زمين افتاد و كسى در آن نبود، آن گاه، گروهى فرمانده چهارم را يعنى عبدالله بن وال را صدا زدند كه بيايد و پرچم را به دست بگيرد، ولى او درگير جنگ با گروهى ديگر بود و براى رساندن پرچم به دست «عبدالله بن وال»، رفاعة بن شداد پرچم را به دست گرفت و جانانه نبرد كرد آنگاه به ياران خود گفت: آن كس كه زندگى مى خواهد كه پس از آن مرگى نباشد و راحتى كه پس از آن خستگى نباشد و شادى كه پس از آن، غم نباشد، با كشتن شاميان به سوى خدا تقرّب بجويد، اين جمله را گفت و با ياران خود بر شاميان حمله كرد و گروهى را كشت و گروهى را به فرار وادار كرد، در اين اثناء خبر شهادت فرمانده چهارم يعنى «عبدالله بن وال» رسيد از اين جهت رفاعة بن شدّاد بجلى پرچم را به دست گرفت.
نظر فرمانده اين بود كه در همان لحظه كه روز روشن است عقب نشينى كنند و به سوى كوفه بازگردند ولى فردى به نام عبدالله بن عوف گفت: اگر اكنون حركت كنيم، همه كشته مى شويم، حتى اگر يك نفر از ما زنده بماند، ديگران او را دستگير مى كنند و به شاميان مى سپارند، اكنون كه آفتاب نزديك به غروب است به جنگ ادامه دهيم، و آنگاه كه تاريكى شب همه جا را فرا گرفت، با آرامش حركت مى كنيم و هر فردى خود و مجروح خود را از معركه بيرون برد.
فرمانده سپاه نظر او را پذيرفت و تا غروب جنگ ادامه يافت، به هنگام

صفحه 196
مغرب، از طرف شرحبيل بن ذى كلاع به آنان امان داده شد، آنان در پاسخ گفتند: ما در دنيا در امان بوديم، آمده ايم تا امان آخرت را بجوييم، آنگاه كه تاريكى شب همه جا را فرا گرفت، رفاعه افرادى كه اسبشان پى شده يا مجروح شده بودند را در ميان افراد خود تقسيم كرد، آنگاه در تاريكى شب از مسيرى كه آمده بودند برگشتند، وقتى به قرقيسا رسيدند صاحب قلعه به نام زفر سه روز آنان را ميهمان خود ساخت و سپس از آنجا به كوفه برگشتند، در اين هنگام، مختار در زندان بود، از اخبار آنان آگاه شده بود، به آنان پيغام داد و گفت: خوشا به حال كسانى كه پاداش بزرگى نصيب آنها شده است، سوگند به خداى كعبه در هر گامى كه برداشتيد و هر بلندى كه پشت سر نهايد، اجر و پاداشى نصيب شما شده و ثواب خدا از همه دنيا بالاتر است. سليمان بن صرد درگذشت، و خدا او را با پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان محشور كند.
سپس كلام خود را با اين جمله به پايان رساند:
آماده باشيد، من شما را به اين بشارت مى دهم، به كتاب خدا و سنّت پيامبر و خونخواهى اهل بيت و دفاع از ضعيفان دعوت مى كنم.(1)
ما در اين جا سرگذشت توابان را به صورت مبسوط نقل كرديم، اين انقلاب درخشان و همت بلند و فداكارى آنان در راه خدا بود، به آنان امان داده شد، ولى امان آنان را نپذيرفتند و مصداق آيه (صدقوا ما عاهدوا الله عليه) بودند. همگان به عهدى كه بسته بودند، عمل كردند به جز گروه اندكى از آنان كه پس از يأس از پيروزى به جايگاه خود باز گشتند.
مرحوم شيخ محمد مهدى شمس الدين لبنانى در كتاب خود به نام «ثورة

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج4، ص 175ـ 186.

صفحه 197
الحسين» مى نويسد:«علت اين كه آنان با اشخاصى كه در قتل امام حسين(عليه السلام)دست داشتند نجنگيدند، اين بود كه مى دانستند كه گناه واقعى بر گردن نظام است و به جاى جنگ با معلول، بايد به جنگ با علّت بپردازند.(1)
سرانجام اين انقلاب از خون هاى پاك آنان به شكوفايى رسيد، كسانى كه به سخنان و خطابه اى آنان گوش دهند، احساس مى كنند كه آنان عميقاً خود را گنهكار مى دانستند و واقعاً مى خواستند از اين طريق به پاكى برسند، هر چند آنان، موفق به برچيدن نظام نشدند، امّا اين خيزش سبب شد كه در كوفه روح انتقام از قاتلان حسين(عليه السلام) پديد آيد و سبب شد كه مختار بن ابى عبيده ثقفى از اين نهضت بهره بگيرد و نهضت گسترده ترى را پى ريزى نمايد.

1 . شمس الدين، محمدمهدى، ثورة الحسين، ص 264.

صفحه 198
 
4

انقلاب مختار

مختار كيست؟
او فرزند ابى عبيده فرزند مسعود از قبيله ثقيف است. در سال هجرت پيامبر، ديده به جهان گشود، پدرش او را در كودكى حضور على(عليه السلام) آورد. حضرت على(عليه السلام) او را بر زانوى خود نشاند و بر سرش دست كشيد و فرمود: «يا كَيِّس! يا كَيِّس!»(اى هوشمند!)، ولذا لقب «كيسان» به خود گرفت. انقلاب مختار ثقفى، يكى از انقلاب هاى انتقامى است كه دل هاى بنى هاشم را شاد كرد، زيرا پس از جريان عاشورا، هيچ زن هاشمى، موى خود را شانه نزد و خضاب نكرد تا وقتى كه مختار انتقام حسين(عليه السلام) را از قاتلان او گرفت.
وقتى خبر انتقام خون حسين بن على(عليهما السلام) به وسيله مختار به على بن الحسين(عليهما السلام)رسيد سجده كرد و در سجده چنين گفت: سپاس خدا را كه مرا زنده نگه داشت تا شاهد انتقام خون پدرم از دشمنان او باشم. خدا مختار را پاداش نيك دهد.
در اينجا پرسشى مطرح است و آن اين كه چرا مختار با اين پيوند نزديك با خاندان رسالت، در سپاه امام حسين(عليه السلام) شركت نكرد؟ تاريخ پاسخ اين سؤال را

صفحه 199
مى دهد و آن اين كه مختار، به كمك امام(عليه السلام) شتافت، ولى او را دستگير كردند و به زندان انداختند.
تاريخ نگاران مى نويسند: او به هنگام حادثه عاشورا در زندان عبيدالله بن زياد بود تا اين كه «عبدالله بن عمر» شوهرخواهر مختار نامه اى به يزيد بن معاويه نوشت و از او درخواست كرد كه او را آزاد كند. عبيدالله بن زياد او را آزاد كرد مشروط بر آن كه پس از سه روز، عراق را به سوى حجاز ترك كند و گرنه به زندان باز مى گردد.(1)
مختار به ناچار عراق را به عزم حجاز ترك گفت و پنج ماه در آنجا اقامت گزيد و با عبدالله بن زبير مذاكره كرد تا بر حكومت يزيد شورش كند، و در اين نقطه، همه مخالفان حكومت اموى، سخن يكسانى داشتند، هم عبدالله بن زبير و هم خوارج و هم شيعيان.
او هر چند، در تحريك عبدالله بن زبير براى نبرد با شاميان، مؤثر بود حتى خود او نيز در سپاه ابن زبير مقامى داشت، ولى در اين نبرد، شاميان غالب بودند و به ناچار او به مكه مكرمه برگشت.
وقتى كه خبر مرگ يزيد به مكّه رسيد، او فرصت را مغتنم شمرد تا بار ديگر به عراق بيايد و به كمك شيعيان، انتقام حسين بن على(عليهما السلام) را بگيرد، او به كوفه آمد و با ترتيب مجالسى در آن گريه ها و ناله ها سر مى داد، تا اين كه جمع كثيرى به او پيوستند. تفاوتى كه با انقلاب توّابان داشت اين بود كه آنان با نظام اموى جنگيدند نه با قاتلان و مرتكبان جرائم جنگى، در حالى كه نظر مختار دستگيرى و انتقام از كسانى بود كه دستشان به خون شهيدان كربلا آلوده بود.

1 . يعقوبى، تاريخ اليعقوبى، ج2، ص 258; طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 441ـ442.

صفحه 200
مختار علم نهضت را برافراشت و اكثريت مردم كوفه با او هماهنگ شدند و او در روز قيام خود، چنين خطبه اى را خواند:
«سپاس خدايى را كه به ولىّ خود نويد كمك و به دشمن خود بيم زيان و نابودى را داد».
او نهضت خود را در چهاردهمين شب ربيع الاول سال 66 پى ريزى كرد و اين انقلاب تا سال 67 باقى ماند و در اين مدت توانست قاتلان دانه درشت حسين بن على(عليهما السلام) را دستگير و اعدام كند.
تفصيل دستگيرى قاتلان حسين و كيفيت انتقال در كتاب هاى تاريخ بالاخص «كامل» ابن اثير آمده است و ما به اختصار از آن مى گذريم. آنچه در اينجا مطلوب است، اين كه اين انقلاب نيز از انقلاب حسين بن على(عليهما السلام)سرچشمه گرفته و به دنبال آن بوده است. او علاوه بر انتقام خون حسين(عليه السلام) كار عظيمى نيز انجام داد.
توضيح اين كه عبدالله بن زبير در مكه خروج كرد و با امويان درگير و در حال جنگ بود، ولى از نشانه هاى بى خِرَدى او اين بود كه محمدحنفيه و ديگر بزرگان بنى هاشم را در نقطه اى محاصره كرده بود و از آنها درخواست بيعت مى كرد و تهديد مى كرد كه اگر بيعت نكنند همه را با آتش خواهد سوزاند. سرانجام محمد بن حنفيه كسى را روانه عراق كرد و از وضع رقت بار خود و كليه بنى هاشم گزارش داد. مختار، نامه محمد بن حنفيه را خواند و اشك ريخت، او نيرويى در حد هشتصد نفر سواره نظام روانه مكه كرد كه همگى وارد مسجدالحرام شدند و در حالى كه پرچم هايى در دست داشتند و همگى شعار مى دادند: «يا لثارات الحسين». اين شعار، خود عاطفه گروهى از مردم مكه را

صفحه 201
تحريك كرد و به آنان پيوستند و سرانجام محاصره نقطه اى را كه محمد بن حنفيه و بنى هاشم در آنجا در محاصره بودند، شكسته شد و همگى آزاد شدند و از محمد بن حنفيه خواستند كه اجازه دهد با عبدالله بن زبير بجنگند ولى او به احترام حرم، اجازه جنگ نداد، سرانجام همگى به «شِعب على» پناه بردند و اين غائله به وسيله اين مرد شجاع پايان يافت و ابن عباس نيز كه يكى از محاصره شدگان بود، به طائف رفت و در آنجا به لقاءالله پيوست و محمد بن حنفيه بر او نماز گزارد.

كيفيت قتل مختار

مختار به آخرين آرزوى خود رسيد، ديگر در زندگى خود، آرزويى نداشت، امّا دو عامل ناپاك دست به دست هم دادند و اين مرد شجاع صف شكن را به شهادت رساندند. برخى از بزرگان كوفه كه دست در خون حسين بن على(عليهما السلام)داشتند به بصره گريخته بودند، و شبث بن ربعى كه از اين گروه بود، نقش عجيبى را بازى كرد. او سوار بر قاطرى شده كه دم آن را بريده و اطراف گوش هاى آن را قطع كرده و يك قباى پاره اى بر تن پوشيده بود، با اين حال وارد بصره شد و صداى واغوثاه بلند كرد. اين حالت و اين صدا سبب شد كه گروهى دور او را بگيرند و براى برانداختن نهضت مختار طرحى بريزند.
در آن زمان «مصعب بن زبير» برادر عبدالله استاندار بصره بود. او نيز مختار را براى خود مزاحم مى دانست و بيم آن داشت كه مبادا عراق را از دست عبدالله بن زبير به درآورد. او نيز با سپاهى گران، همراه اين گروه عازم كوفه شد و

صفحه 202
سرانجام پس از درگيرى هاى فراوان، مختار در دارالأماره كشته شد. عجب اينجاست هنگامى كه سر مختار را براى مصعب بن زبير بردند30000 درهم به آورنده سر جايزه داد و به زنان مختار پيام فرستاد كه از شوهر خود تبرّى بجويند. برخى از همسران او تبرى جستند ولى همسر ديگر او دختر نعمان بن بشير بود، تبرّى نجست، و او نيز به خاطر تبرى نجستن، كشته شد.

صفحه 203
 
5

انقلاب عبدالرحمن بن محمد بن اشعث

تشريح اين انقلاب و تفصيل آن، براى ما مطرح نيست. نقطه مهم اين است كه خطابه هاى اين گروه، درست مأخوذ از خطابه هاى حسين بن على(عليهما السلام) بود، گويا از انقلاب او، انقلاب ديگرى پيدا شده و از فكر او، فكر ديگرى جوشيده است.
عبدالرحمن فرزند محمد، فرزند اشعث بن قيس است. اشعث در قتل امير مؤمنان و محمد فرزند او در قتل مسلم بن عقيل دست داشتند ولى نوه اشعث به نام عبدالرحمن فرمانده سپاهى بود كه حجاج آنان را به سيستان و بلوچستان اعزام كرده بود تا به كشورگشايى بپرازند، فرمانده سپاه احساس كرد پيشروى با خطر عظيمى روبروست و با كشته شدن غالب مجاهدان، پايان خواهد يافت، و لذا به حجاج نامه نوشت كه پيشروى را متوقف سازد، اما حجاج از اين كار راضى نبود و در نامه اى او را توبيخ كرد و گفت: اگر به سوى دشمن، پيشروى نكنى، تو را از فرماندهى بركنار مى كنم و برادرت، اسحاق بن محمد فرمانده سپاه خواهد بود.
نامه هاى حجاج به عبدالرحمن رسيد، و او بر عقيده خود ثابت بود. بزرگان سپاه را جمع كرد و نامه هاى حجاج را براى آنان خواند و موضع دشمن و

صفحه 204
سرانجام خطرناك آن را گوشزد كرد. همگان با عبدالرحمن هماهنگ شدند و تصميم گرفتند كه از همانجا به عراق برگردند و حجاج را از مقام خود بركنار كنند. سپاه با يك خيزش پس از طى فرسنگ ها وارد بصره شد، و عجيب اين كه مردم بصره از پير و جوان، براى خلع حجاج و عبدالملك خليفه اموى، كه حجاج عامل او بود، با عبدالرحمن بيعت نمودند و در سال 81 نبردى ميان شاميان به رهبرى حجاج و عراقيان به رهبرى عبدالرحمن درگرفت، و كشتار عظيمى در «ديرالجماجم» در هفت فرسنگى كوفه به راه افتاد. و سرانجام، جنگ به نفع شاميان پايان يافت و عبدالرحمن و سران سپاه او نيز كشته شدند. شگفت اينجاست كه در اين نهضت، كميل بن زياد نخعى، حتى سعيد بن جبير تابعى و حسن بن حسن(حسن مثنى) شركت داشتند، در حالى كه بين اين صالحان كه از ياران خالص اميرمؤمنان بودند با عبدالرحمن تفاوت و فاصله زيادى بود ولى همه آنها با وجود تفاوت هاى مكتبى در برانداختن شجره خبيثه و نظام اموى مشترك بودند و نبايد اين نوع مشاركت را گواه بر وحدت عقيده و مكتب
آنان دانست. و سرانجام سعيد بن جبير و كميل بن زياد نخعى به وسيله حجاج به وضع فجيعى كشته شدند امّا سرسوزنى از مكتب علوى، عدول نكردند. آنچه مهم است اين كه خطابه هاى عبدالرحمن و ياران او همگى برگرفته از خطبه هاى على(عليه السلام) و سخنان سالار شهيدان امام حسين(عليه السلام) بود. سرانجام انقلاب حسينى كه در سال 61 رخ داد. با سه انقلاب، انقلاب توّابان، انقلاب مختار و انقلاب عبدالرحمن تداوم يافت، ولى در عين حال، انقلاب عبدالرحمن در سال 81 رخ داد و چهل سال بعد، انقلاب عظيم ترى، اين سه انقلاب را دنبال كرد و اين حاكى از آن بود كه شعله هاى انقلاب، هنوز در دلها خاموش نشده است.

صفحه 205
 

فصل چهاردهم:

انقلاب زيد دنباله انقلاب حسين بن على(عليهما السلام)

انقلاب زيد، ششمين انقلاب بود كه پس از انقلاب حسين بن على(عليهما السلام) رخ مى داد و همگان از انقلاب سرور شهيدان الهام مى گرفتند و هدف همگان، اسقاط نظام اموى بود. هر چند برخى از اين انقلاب ها در اهداف با يكديگر تفاوت هايى داشتند، ولى همگى در اين كه درخت خبيث نظام اموى را از ريشه بكنند، وحدت نظر داشتند.
در زندگانى زيد بن على چيزهايى رخ داد كه اگر روايات آنها صحيح و معتبر باشند، نمى توانند انگيزه اصلى انقلاب او را تشكيل دهند، حداكثر مى توانند به عنوان جرقه هايى آتش انقلاب را در روح او شعلهور سازند، مثلاً در گذشته يادآور شديم كه هشام در مجلس خود به زيد اهانت كرد، ولى اين اهانت، سبب اين نهضت گسترده نمى تواند باشد.(1) بلكه او ساليان درازى بود كه با خود مى انديشيد، جامعه اسلامى را از اين ستمگران و مفسدان پاكسازى كند.
زيد انقلابى كه هرگاه نام خدا را مى شنيد، از خود بى خود مى شد، هرگز

1 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 77-86 .

صفحه 206
دست به انقلابى نمى زد كه در آن، جان خود و يارانش را فدا سازد، مگر اين كه در آن، يك مصلحت عمومى باشد، مصلحتى كه مورد رضاى خدا و رسول(صلى الله عليه وآله)او و امام زمان او باشد.
آنچه مى تواند اين حقيقت را روشن سازد، مطالبى است كه در اين مورد، يادآور مى شويم:
1. سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و عترت او درباره زيد
2. سخنان او در آغاز نهضت
اينك هر دو را بررسى مى كنيم:
رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) كشته شدن وى همراه با ياران را پيش بينى كرده و فرموده است: آنان بدون حساب وارد بهشت مى شوند و در روايت ديگر، او را مظلوم اهل بيت(عليهم السلام) دانسته و فرمود او هم نام محبوب خانواده ما (زيد بن حارثه) است.
همچنان كه اميرمؤمنان وقتى در محلّه «كناسه» كوفه بود گريست و اشك ريخت و يارانش را گرياند به خاطر اين كه فرزندى از فرزندان او در اينجا به دار آويخته مى شود.
امام باقر(عليه السلام) برادر بزرگتر او مى فرمود: او سرور خاندان و كسى است كه انتقام خون آنان را مى گيرد، اين كلمات، حاكى از آن است كه وى با يك انگيزه دينى قيام كرده كه شايسته اين همه تكريم گشته است.(1)
اين كلمات و نظائر آنها(2) كه در مصادر ياد شده در پاورقى فراوان ديده

1 . صدوق، عيون اخبارالرضا(عليه السلام)، باب 25، ص 250 و 251.
2 . ابن ادريس، السرائر، ج3، بخش مستطرفات، ص 638، روايت ابى القاسم ابن قولويه; ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 98، ابن طاوس، الملاحم، باب31.

صفحه 207
مى شود، حاكى از نيّت پاك و انگيزه الهى اوست و ما به اختصار برخى از كلمات ائمه اهل بيت(عليهم السلام) را درباره او نقل كرديم.
اكنون به گفتارهاى او در آغاز نهضت توجه كنيم:
او در آغاز نهضت، اين سخنان را بر زبان مى آورد:
1. من امروز بر گروهى مى تازم كه در جنگ «حرّه» مدينه را غارت كردند، و سپس، خانه خدا را با منجنيق، سنگ باران و آتش باران كردند.(1) او با اين جمله، به خيانت حجاج بن يوسف، فرمانده سپاه اموى اشاره مى كند كه براى دستگيرى عبدالله بن زبير كه به خانه خدا پناه برده بود، اين جنايت را مرتكب شد.
2. من امروز به انتقام خون جدم حسين بن على(عليهما السلام) از قاتلانش برخاسته ام.(2)
3. عبدالله بن مسلم مى گويد: من با زيد بن على روانه مكه شديم، وقتى شب به نيمه رسيد و ستاره ثريّا كاملاً آشكار شد، به من گفت: اين ستاره را مى بينى؟ آيا دست كسى به آن مى رسد؟ گفتم: نه، گفت: به خدا سوگند، من دوست دارم كه دستم به اين ثريا برسد و از آن نقطه بالا به زمين بيفتم ولى بتوانم كار امت محمد(صلى الله عليه وآله) را سر و سامان دهم. اين سخن، شبيه سخنان حسين بن على(عليهما السلام)است كه در نامه خود به برادرش محمد بن حنفيه نوشته است كه فرمود: به خدا سوگند من براى خوشگذرانى و رفاه بيشتر قيام نكرده ام و همچنين براى افساد و ستم برنخاسته ام، بلكه براى اين آمده ام كه در امت جدّم و شيعيان پدرم على بن ابى طالب(عليه السلام)، اصلاح گرى كنم. هركس حق را از من بپذيرد، خدا به پاداش او سزاوارتر است و هركس با من مخالفت كند، من صبر مى كنم تا خدا ميان من و

1 . البغدادى، عبدالقاهر، الفرق بين الفرق، ص 35ـ 36.
2 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 87.

صفحه 208
آنان به حق قضاوت كند و خدا بهترين داوران است.(1)
زيد مى گويد: و أنّ الله يصلح بين أمّة محمّد(صلى الله عليه وآله).
امام حسين(عليه السلام) مى فرمايد: إنّما خرجت لطلب الاصلاح فى أُمّة جدّى.
بين هر دو جمله يك نوع توافق و هماهنگى وجود دارد.
زيد انقلابى در كوفه، مدّت مديدى به سر برد و يارانش با او بيعت كردند و محتواى بيعت چنين بود:
«من شما را به كتاب خدا، و سنت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و نبرد با ستمگران،و پس گرفتن حق مستضعفان و يارى محرومان، و تقسيم درآمدهاى عمومى بين همگان و باز گرداندن اموال مردم به صاحبانش و باز گرداندن قوايى كه در سرزمين دشمن هستند و كمك به خاندان رسالت در برابر كسانى كه به آنان ستم كرده اند و حقوق ما را غصب كرده اند، دعوت مى كنم». آن گاه كه گفتند: بلى، دست در دست آنان مى گذاشت و مى گفت: «بر شما باد كه پيمان و ميثاق خدا و عهد رسول خدا را محترم بشماريد كه به بيعتى كه با من كرديد، وفادار باشيد و با دشمن من بجنگيد و مرا در پنهانى و آشكار، كمك كنيد.» آن گاه كه مخاطب مى گفت: بلى، دست در دست او مى كشيد و مى گفت: اللهم اشهد.(2)
شما اگر اين سخن را با سخنى كه حسين بن على(عليهما السلام) به هنگام روبرو شدن با «حرّ بن يزيد رياحى» فرمود مقايسه كنيد خواهيد ديد، روح هر دو خطبه يكى است، هر چند در الفاظ با هم اختلاف دارند.

1 . مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج44، ص 329.
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج5، ص 492; ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج5، ص 233، با اندكى اختلاف.

صفحه 209
آن گاه كه حرّ بن يزيد رياحى او را از حركت بازداشت، برخاست و در بين دو سپاه چنين گفت: «جدّم رسول خدا فرموده است كه هر كس فرمانرواى ستمگرى را ببيند كه حرام هاى خدا را حلال مى شمارد و پيمان هاى خدا را مى شكند و با روش پيامبر خدا مخالفت مىورزد و با بندگان خدا با ستم رفتار مى كند و نسبت به اين سلطان با رفتار و گفتار، پرخاش نكند، بر خدا حق است كه او را در جايگاه همان سلطان قرار دهد. آگاه باشيد امويان طاعت شيطان را برگزيدند، و پيروى از خداى رحمان را به كنارى نهادند، فساد را گسترش داده اند، حدود الهى را در مورد مجرمان، تعطيل كرده اند. درآمدهاى عمومى را به خود اختصاص داده اند. حرام خدا را حلال، و حلال خدا را حرام كرده اند. من سزاوارترين كسى هستم كه بايد اين وضع را دگرگون سازم».(1)
البته اين نوع سخنان مشابه، ميان سرور شهيدان و زيد بن على(عليه السلام) فراوان است، ما به همين مقدار بسنده مى كنيم.

آمادگى براى شهادت

سخنان زيد، از آغاز تا پايان، حاكى از آن است كه او خود را براى شهادت آماده كرده بود و هرگز در فكر سلطنت، و حكمرانى نبود، كسانى كه او را متهم به طلب سلطنت و خلافت مى كنند، شخصيت زيد را نشناخته اند و با محيط او آشنا نبوده اند، زيرا همه شرايط براى كشته شدن او مساعد بود، در چنين شرايطى كه شكستِ نظامى وى قطعى بود، كسى براى به دست گرفتن سلطنت و حكومت

1 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 304، سخن امام در صفحات گذشته نيز آمده است.

صفحه 210
برنمى خيزد، بلكه براى بيدار كردن جامعه و تحريك آنان براى قطع ريشه ناپاك، ولو با شهادت خويش دست به خيزش مى زند، دليل بر اين كه او آماده شهادت بود، متعدد است، از جمله:
1. آهنگ شهادت را از پدر و جد بزرگوار خود شنيده بود، حتى پدرش امام سجاد(عليه السلام) در حالى كه او را در آغوش گرفته بود، چنين گفت: تو را در پناه خدا قرار مى دهم از اين كه همان زيد به دار آويخته در سرزمين «كناسه» باشى، او اين سخن را از برادرزاده خود، امام صادق(عليه السلام) شنيده بود، با اين پيشگويى ها، چگونه مى توان گفت: او براى سلطنت و حكمرانى به پاخاسته است، در حالى كه معصومان، از شهادت او خبر داده بودند.
2. گروه هايى كه با او بيعت كرده بودند، غالباً به نفاق و دورويى و فرار از جبهه جنگ معروف بودند، هر چند همه مردم كوفه چنين نبودند و در ميان آنان قهرمانان و دليران بزرگى بودند كه بر جبين روزگار، شهادت و قهرمانى خود را نوشته بودند.
دلبستگى به اين گروه ها كار انسان هاى بسيار ساده لوح است، نه حكيمى مانند زيد كه بر آنها تكيه كند و جدّاً خواهان سرنگونى دولتى و ايجاد دولتى ديگر باشد كه خود او در رأس آنها قرار گيرد.
مردم شام با مردم كوفه تفاوت ريشه اى داشتند، مردم شام، غالباً يكدست بودند و در سرزمينى زندگى مى كردند كه ساليان درازى مستعمره روم بود، در حالى كه كوفه، قبل از خلافت عمر بن خطاب، نقطه كوچكى بود و در زمان وى به صورت شهرى درآمد كه جمعيت آن نوعاً مهاجر و خانواده هاى سربازان

صفحه 211
بودند واز نظر فرهنگ و تربيت و تفكر از ملّيت هاى گوناگون تشكيل مى شد، بهره گيرى از اين جمعيت متنوع، آن هم در راه هدفى كه در آن جانبازى مطرح است، بسيار مشكل مى نمود، ولى زيد، چون آماده شهادت بود، بيعت هاى آنان را پذيرفت، زيرا نظرش اين بود كه سكوت مرگبار را بشكند و امّت اسلامى را از خواب غفلت بيدار سازد، هر چند نتواند به همه آرزوهاى خود، برسد.
يك نگاه به شمار بيعت كنندگان و حاضران، كافى است كه نشان دهد، مردم كوفه تا چه اندازه بى تفاوت بودند و پايدارى آنان چه قدر اندك بود، دفترى كه در آن، نام بيعت كنندگان ضبط شده بود، رقم 25000 نفر را نشان مى داد، در حالى كه در روز قيام، فقط 218 نفر حضور يافتند. وقتى او درباره متخلفان پرسيد، گفتند، آنان در مسجد، محاصره شده اند. او در پاسخ گفت: سبحان الله، اين عذر بيعت كنندگان نيست!!
3. زيد انقلابى با دولت بزرگى به نام دولت اموى، روبرو بود كه در همه سرزمين هاى اسلامى، ريشه دوانده بود و كليدهاى خير و شر دست آنها بود، در حالى كه در دست زيد، جز چيز كمى نبود. آيا صحيح است زيد با چنين دولت ريشه دار و گسترده اى درافتد، آن هم به فكر سرنگونى آن باشد!
از اين بيان روشن مى شود برخى از تاريخ نويسان كه مى خواهند انگيزه هاى انقلاب او را با امور جزئى و اختلافى كه با اميران اموى داشت، توجيه كنند، از روحيات و شرايط حاكم بر انقلاب زيد ناآگاهند و آن را ناديده مى گيرند و اين بسان آن است كه فرو ريختن كتاب هاى يك قفسه را علت زلزله بزرگى بدانيم كه در نقطه اى رخ داده است.

صفحه 212

فراگير بودن نهضت

در حالى كه تعداد بيعت كنندگان با زيد طبق دفتر نام نويسى سپاه حدود 25000نفر بود، و اكثر آنان از حضور، تخلف ورزيدند، يا به خاطر يك سهل انگارى، محاصره شدند، امّا در ميان بيعت كنندگان، شخصيت هاى علمى فراوانى به چشم مى خورد كه به برخى اشاره مى كنيم:
1. منصور بن معتمر، از اصحاب امام باقر و امام صادق(عليهما السلام) كه مردم را به همراهى با زيد دعوت مى كرد، وقتى زيد كشته شد و منصور نتوانست خود را به او برساند، يك سال روزه گرفت، شايد كفّاره تأخير او باشد و بعداً در نهضت ديگرى شركت كرد و جام شهادت نوشيد.(1)
2. ابوحنيفه نعمان بن ثابت، كه خود يكى از فقيهان معروف اهل سنت بود. به وسيله كسى پيغامى به زيد فرستاد و گفت: تو براى جهاد با دشمن قيام كن، من تو را از نظر مالى و نيروى انسانى و اسلحه و اسب و چهارپايان كمك مى كنم تا بتوانى به جهاد خود بپردازى.
3. سليمان بن مهران، (اعمش)، يكى از بزرگان شيعه در كوفه بود. وقتى ياران زيد به نزد او آمدند و در خلوت از او كمك خواستند گفت: به خوبى از فضيلت زيد آگاهم. از جانب من به او سلام برسانيد و بگوييد: من به اين مردم اعتمادى ندارم كه تو را يارى كنند و اگر مى دانستم تنها 300 نفر با تو همراهى مى كنند همه كوفه را در يارى تو مى شوراندم.
4. محمد بن عبدالرحمن بن ابى ليلى، او سى و سه سال در ديوان قضايى

1 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 111-116.

صفحه 213
بنى اميه بود و سپس قاضى بنى عباس شد. او همراه با منصور بن معتمر با زيد بيعت كرد، ولى به خاطر گرفتارى، موفق به مشاركت در نهضت نشد، و همچنين شخصيت هاى ديگرى از محـدّثان و فقيهـان، دست بيعت به او داده بودند كه
براى تفصيـل اسامى آنـان و همچنين اسامى كسانى كه به عنوان مبلغ و داعى
به اطراف و اكناف اعزام شده بودند به كتاب بحوث فى الملل و النحل مراجعه شود.(1)

توطئه براى شكست نهضت

سرانجام، انقلاب زيد كم كم به آغاز خود نزديك مى شد و بر اثر دعوت مبلغان، گروه هايى به او مى پيوستند ولى مفسدان و مزدوران دستگاه اموى كه مى خواستند اين نهضت ناكام بماند، به حيله هايى متوسل مى شدند، مثلاً سؤال مى كردند كه نظر شما درباره شيخين چيست؟ اگر او به ستايش آنها برمى خاست، شيعيان از او دور مى شدند و اگر نكوهش مى كرد، اهل سنت از او روى برمى گرداند. او به نحوى پاسخ اين پرسش ها را مى داد كه تفصيل آن، فعلاً براى ما مطرح نيست.

كوفه در آستانه انقلاب

در دوران حكومت هشام بن عبدالملك عراق، دربست در اختيار عاملان او بود، رئيس «حيره» كه شهرى است بين كوفه و نجف در اختيار «يوسف بن عمر» و شهر كوفه در اختيار «حكم بن صلت»، و رئيس پليس «عمروبن عبدالرحمان»

1 . سبحانى، جعفر، بحوث فى الملل و النحل، ج7، ص 298 تا 303.

صفحه 214
بود، مع الوصف زيد بن على آن چنان از پنهان كارى استفاده كرد كه با وجود جاسوسان فراوان، كسى از وضع او مطّلع نشد. كسانى كه با زيد بيعت مى كردند، واسطه ها، صورت هاى خود را پوشانده و اصلاً نمى دانستند از كجا وارد مى شوند و از كجا خارج مى شوند.
انقلاب پيوسته در حال اوج گيرى بود كه ناگهان نامه اى از هشام بن عبدالملك به حيره رسيد و او را از غفلتى كه وى را فرا گرفته بود نكوهش كرد و جريان مقدمات قيام زيد بن على را در آن نامه نوشت. سرانجام، جاسوسان به كار افتادند. هر چه هم حكومت وقت، نيروهاى خود را به اطراف فرستاد و به آنان گفت با شيعيان واقعى تماس بگيريد و خود را به عنوان شيعه كه از مدينه آمده و قصد دارد وجهى را به زيد بن على بدهد، معرفى كردند مؤثر نيفتاد، فقط تنها چيزى كه به دستش آمد، انقلاب او در شب چهارشنبه نخستين شب از ماه صفر سال 122، خواهد بود.
طبرى مى نويسد:
امير كوفه، با يك دعوت عمومى، مردم را به مسجد كوفه فراخواند و از اين طريق اطمينان پيدا كرد كه بخشى از كسانى كه با زيد بيعت كرده اند، در محاصره مسجد خواهند ماند و شب هنگام كه زيد خروج مى كند نخواهند توانست به او بپيوندند. هنگامى كه خبر به زيد رسيد، فهميد كه برنامه اش لو رفته و لذا جايگاه خود را عوض كرد و آماده خروج شد، زيرا تأخير، جز دستيابى به محل حضور او ثمر ديگرى نداشت.(1)
سرانجام طبق وعده خود، از مخفيگاه بيرون آمد و عده كمى از بيعت

1 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج5، ص 499.

صفحه 215
كنندگان، دور او جمع شدند، هنگامى كه پرچم هاى برافراشته را در اطراف خود ديد، گفت، سپاس خدايى كه دين ما را كامل كرد، در حالى كه من از رسول خدا شرم داشتم كه به نزد او بروم در حالى كه امّت او را امر به معروف و نهى از منكر نكرده باشم.
خالد بن صفوان مى گويد: در آن لحظه از زيد شنيدم كه فرمود: اى مردم بر شما باد جهاد. جهاد پايه دين و عمود خيمه اسلام است، و مشعل ايمان است. بدانيد مردمى كه جهاد را ترك كردند، خوار و ذليل شدند.(1) سخنان او براى تحريك ياران خود، در اين لحظه فراوان است.
او مركز انقلاب خود را به بيرون كوفه منتقل كرد و نشانه اين بود كه هرگاه نى بلندى را كه بر سر آن آتش است ببينند از هر جا كه هستند به سوى آن بيايند. به هنگام صبح كه اين برنامه آغاز شد، از مجموع بيعت كنندگان، فقط 218 نفر حاضر شدند، بقيه يا از ترس نيامدند و يا در مسجد در محاصره بودند. او به سوى كوفه حركت كرد، در حالى كه اين جمعيت كم، از او حمايت مى كردند. آتش جنگ بين دو گروه شعلهور شد، امّا بر اثر نبودن يك برنامه دقيق در اندك زمانى، ياران زيد شكست خوردند و تنها جمعيّت كمى باقى ماندند ولى در عين حال جنگ ميان دو گروه تا غروب ادامه داشت و خود زيد هم در اين حالت، مجروح شد، ولى در عين حال اين رجز را مى خواند:
أذُلُّ الحياةِ و عِزُّ المماتِ؟ *** و كلاً أراهُ طعاماً وبيلاً
فإن كان لابدّ من واحد *** فَسَيرى إلى الموت سَيراً جميلاً

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 106.

صفحه 216
آيا بايد ميان زندگى با خوارى و مرگ با سرافرازى يكى را انتخاب كنم؟ من كه هر دو را لقمه هايى رنج آور مى يابم.
اگر ناگزير بايد يكى را برگزينم، من گام برداشتن به سوى مرگ را حركتى زيبا مى دانم.
سرانجام تا هنگام مغرب، دو سپاه با هم درگير بودند و در عين حال جايگاه دقيق زيد روشن نبود، ولى چون تيرى بر پيشانى زيد نشست، در پى فردى بودند كه بتواند اين تير را از پيشانى او بيرون كشد، اتفاقاً فردى كه در اين كار تخصص داشت، پيكان را از پيشانى او بيرون كشيد ولى خونريزى فراوان سبب شد كه جان سپارد. ياران او فوراً جنازه را كف نهر كوچكى دفن كردند و خاك بر روى آن ريختند، سپس آب جارى راه انداختند، آن كس كه تير را از پيشانى او درآورده بود، جاى قبر را دانست و فردا صبح به نزد فرماندار كوفه رفت و او را از جايگاه زيد آگاه ساخت. لشكرى به آن نقطه اعزام شد و بدن او را از خاك درآوردند، سر او را به نزد فرماندار فرستادند و بدن او به صورت برهنه به دار آويختند. فرصت طلبان كه هر لحظه به سويى گرايش دارند، شكست زيد را شكست عقيده او دانستند و به نفع بنى اميه و تضعيف روحيه شيعيان، شعر سروده اند كه در ميان آن اين يك بيت بيشتر اثر مى گذارد.
صلبنا لكم زيداً على جذعِ نخلة *** ولم أر مهديّاً على الجذع يُصلب
«ما زيد را بر شاخه خرمايى به دار آويختيم و هرگز نديده ايم كه مهدى بر شاخه اى به دار آويخته شود».
مدّت ها اين بدن بر بالاى دار بود تا اين كه هشام بن عبدالملك، به فرماندار كوفه به نام يوسف نوشت جسد او را از دار پايين بياورد و آتش بزند و خاكستر

صفحه 217
آن را به باد بسپارد.(1)
و در مقابل، شعراى شيعه قصائد سوزناك و در عين حال حركت آفرينى درباره او سرودند كه به تفصيل در اصل كتاب آمده است. مرحوم سيد محسن عاملى در اين مورد، قصيده اى دارد كه در جواب اين شعر، چنين مى گويد:
فان تصلبوا زيداً عناداً لجدّه *** فقد قُتِلتْ رسلُ الله و صُلِّبُوا
«اگر زيد را به خاطر دشمنى با جدّش به دار آويختند، اين كار جديدى نيست، پيامبران الهى نيز كشته شدند و به دار آويخته شدند».(2)
اين زندگانى پرافتخار و ظلم ستيزانه زيد بن على(عليه السلام) است كه با شهادت خود، خط سرخ شهادت را تداوم بخشيد، ولى آن چنان نبود كه انقلاب او با شهادتش خاموش گردد، بلكه نهضت پس از او به وسيله فرزند و عموزادگانش، ادامه يافت.

1 . مسعودى، مروج الذهب، ج3، ص 207.
2 . امين عاملى، سيدمحسن، زيد الشهيد، ص 78.

صفحه 218
   
 

فصل پانزدهم:

رهبران قيام هاى زيديه

همان طور كه يادآور شديم چراغى را كه زيد بن على برافروخت، با كشته شدن وى خاموش نگشت. گروهى انقلاب او را تعقيب كردند كه در تاريخ آنان را «اصحاب انتفاضه» خوانده اند و هر يك در تاريخ، سرگذشت گسترده اى دارند، ولى ما با اختصار اين فصل را به پايان مى بريم.
1. يحيى بن زيد كه در نهضت پدرش شركت داشت و پس از شهادت پدر، زنده ماند.
2. محمد بن عبدالله بن حسن(نفس زكيه) كه در سال 145 در قيام خود در مدينه به شهادت رسيد. او نيز در قيام زيد شركت كرده بود، و پس از شكست آن به مدينه بازگشت.
3. ابراهيم بن عبدالله، در همان سال در بصره قيام كرد و ياران زيد به او پيوستند ولى ابوجعفر منصور او را كشت.
4. ادريس بن عبدالله (برادر محمد بن عبدالله)، به مغرب رفت و مردم بسيارى گرد او جمع شدند، منصور كسى را فرستاد تا با زهر او را ترور كند و پس

صفحه 219
از وى پسرش ادريس بن ادريس، دولت أدارسه را در مغرب برپا كرد كه مسعودى در تاريخ خود آن را آورده است.(1)
5. عيسى بن زيد بن على، (برادر يحيى بن زيد) كه زندگى مخفى را آغاز كرد و در سال 166 از دنيا رفت.
6. محمد بن ابراهيم(طباطبا) كه در خلافت مأمون قيام كرد و مردم را به سوى فرد شايسته اى از خاندان پيامبر دعوت مى كرد. او سپاهيان مأمون را شكست داد و عراق را به دست گرفت و تا حجاز را زير فرمان خود آورد و حسين بن حسن بن على (افطس) در مدينه، براى او تبليغ مى كرد. وى در سال 199 از دنيا رفت.
7. محمد بن محمد بن زيد بن على، كه «ابوالسرايا» فرمانده سپاه او بود و پيش از اين، براى ابن طباطبا تبليغ مى كرد.
وقتى محمد بن ابراهيم طباطبا درگذشت، برادرش قاسم بن ابراهيم به هند فرار كرد و در سال 254 در آنجا درگذشت و پسرش حسين بن قاسم به يمن رفت و در آنجا قيام ديگرى را رهبرى كرد.
8. محمد بن قاسم بن على بن عمر الاشرف فرزند على بن الحسين بن على بن ابى طالب در سال 219 در طالقان قيام كرد و مردم را به شخصى پسنديده از خاندان پيامبر دعوت مى كرد ولى دستگير شد و او را به نزد معتصم آوردند و زندانى شد.

1 . مسعودى، مروج الذهب، ج3، ص 296.

صفحه 220
9. يحيى بن عمر بن الحسين بن زيد، در سال 250 در كوفه قيام كرد ولى شكست خورد.
10. يحيى بن الحسين بن قاسم كه به عنوان امام بيعت گرفت و در سال 288 دولت زيدى را در يمن پايه گذارى كرد و اين دولت پايدار بود ولى ـ با كمال تأسف ـ به وسيله قواى مصرى به رهبرى عبدالناصر در سال 1382، از پاى درآمد و جمهورى عربى جايگزين آن شد. و هم اكنون وضع اسفبارى دارد.

صفحه 221
 

فصل شانزدهم:

پيشوايان علمى زيديه

در فصل گذشته، با چهره هاى جهادى انقلاب زيد آشنا شديم، در اين
فصل با اسامى و زندگى اجمالى عالمان و مجتهدان زيدى آشنا مى شويم كه به تدريج با خط امامان اهل بيت(عليهم السلام) فاصله گرفته و فقه و عقايد خاصى را پى ريزى كردند.

1 . احمد بن عيسى بن زيد (157ـ247)

امام احمد بن عيسى بن زيد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب، مكنّى به ابوعبدالله، وى در دوم ماه محرّم سال 157هـ.ق ديده به جهان گشود و پدر خود را كه عيسى بن زيد باشد در دوران كودكى از دست داد.
ذهبى در ميزان الاعتدال مى نويسد: وى مؤلّف كتاب «الصيام» است و از «حسين بن علوان» نقل حديث مى كند و محمد بن منصور از او روايت كرده است.
يكى از درس آموختگان نزد او به نام ابوجعفر محمد بن منصور كوفى يك رشته رواياتى را از احمد بن عيسى نقل كرده و در حقيقت، امالى اوست. و به نام

صفحه 222
«رأب الصدع» در سه جلد چاپ شده است. محقّق كتاب مى گويد: اين كتاب به سان صحيح بخارى نزد اهل بيت نبوى است.(1)
احمد بن عيسى در آن كتاب 2790 حديث، از رسول خدا و حضرت باقر و حضرت صادق(عليهم السلام)نقل كرده است و غالب روايات او از پيامبر(صلى الله عليه وآله) از غير طريق اهل بيت(عليهم السلام) است، ولى در عين حال از آن دو امام بزرگوار نيز، نقل حديث كرده است. مطالعه كتاب امالى براى كسانى كه بخواهند با مذهب زيدى آشنايى بيشترى پيدا كنند، بسيار مفيد است.

2 . القاسم الرسّى

قاسم فرزند ابراهيم(ابن طباطبا) فرزند اسماعيل فرزند ابراهيم فرزند حسن مثنّى، معروف به قاسم رسّى، در حقيقت، پايه گذار مذهب زيدى در يمن و جدّ يحيى بن حسين، معروف به امام هادى است كه حكومت زيديه را در يمن پايه گذارى كرد.
آنگاه كه برادر او به نام محمد بن ابراهيم جام شهادت نوشيد، او در مصر بود و كم كم دعوت خود را آغاز كرد و از نقاط مختلف پاسخ مثبت شنيد. پس از گذشت زمان و جمع آورى انسان هايى كه با او بيعت كرده اند در سال 219 در كوفه قيام كرد ولى دعوت او با شكست روبرو شد. سرانجام در سرزمين «رسّ» نزديك ذى الحليفه، اقامت كرد و در سال 246 در حالى كه 77 سال داشت، چشم از جهان پوشيد و آثار فراوان علمى از خود به يادگار گذاشته است.(2)

1 . احمدبن عيسى، رأب الصدع، ج1، ص 11.
محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ج2، ص 2ـ6; الزركلى، الاعلام، ج5، ص 171; مؤيدى، التحف شرح الزلف، ص 63ـ 70.

صفحه 223

3 . يحيى بن الحسين بن القاسم الرسّى(امام هادى) (245ـ 298)

اين شخصيت بزرگ زيدى معروف به امام هادى است كه در سال 245 در مدينه منوره چشم به جهان گشود، و در سال 280 قيام كرد و با قرامطه و قبيله بنى الحارث درگيرى هاى زيادى داشت. گسترش دعوت او، از يمن فراتر رفت و در مكّه هفت سال به نام او خطبه خواندند. سرانجام با سمّ در 53 سالگى جهان را وداع گفت و در جايگاه خاصّى كه روبروى محراب مسجدى در صعده در يمن ساخته بود، به خاك سپره شد. او پايه گذار دولت زيدى در يمن است و آثار فراوانى دارد.(1)

4 . الناصر للحق ابومحمد الحسن بن على (اطروش)(230ـ304)

اگر يحيى بن الحسين معروف به امام هادى پايه گذار دولت زيدى در يمن است، ايشان پايه گذار مذهب زيدى در طبرستان (گرگان) به شمار مى رود. او و محمد بن زيد در جرجان زندگى مى كردند. وقتى محمد بن زيد كشته شد وى به ديلمان (مازندران) رفت كه همگى در آنجا كافر و زرتشتى بودند. از سال 287، هفت سال پس از پيروزى امام هادى در يمن، دعوت خود را آغاز كرد و همگان را به اسلام فرا خواند. او آثار علمى چندى دارد كه در منابع زير آمده است.(2)
سرانجام او در شهر آمل درگذشت و اين حاكى از آن است كه وى در صدد گسترش دعوت خود بوده است.

1 . سبحانى، جعفر، بحوث فى الملل و النحل، ج7، ص 396 تا 397 مراجعه شود.
2 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ج2، ص 28ـ 40; مؤيدى، التحف شرح الزلف، ص 70ـ 73.

صفحه 224

5 .الامام المرتضى، ابوالقاسم محمد بن يحيى (278ـ 313)

او فرزند امام هادى است كه بعد از مرگ پدرش در سال 199، مردم با او بيعت كردند و بخش بزرگى از سرزمين حمدان و نجران و خولان در اختيار او بود، او به سوى قرامطه رفت، و قسمتى از آنان را نابود كرد، ولى پس از دو سال حكومت، به نفع برادرش ناصر كنار رفت و حكومت را به او واگذار كرد. او آثار علمى دارد كه در مدارك ياد شده آمده است.(1)

6 . الناصر لدين الله احمد بن يحيى بن الحسين

او فرزند دوم امام هادى است و پس از كناره گيرى برادرش محمد بن يحيى، در سال 301 مردم با او بيعت كردند و افراد زيادى دور او را گرفتند حتى مردم نجران و همدان نيز اطاعت او را پذيرفتند. او توانست به كشور سر و صورت بدهد و بيشترين درگيرى هاى او با گروه باطنيه(اسماعيليه) بوده است. سرانجام، در سال 320 پس از 20 سال حكومت درگذشت و در صعده در يمن در كنار قبر برادرش به خاك سپرده شد.(2)

7 . امام مؤيد ابوالحسين احمد بن حسين بن هارون (333ـ411)

در كتاب الحدائق الورديه او را چنين معرفى مى كند: «يگانه زمان خود و فريد عصر خويش و حافظ علوم عترت، و ناصر فقه ذرّيّه پيامبر بود».

1 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ج2، ص 41-46; حبشى، حكام اليمن، ص 46.
2 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ج2، ص 46ـ 53; حبشى، حكام اليمن، ص 54; و در آن جا آمده كه او در سال 325هـ درگذشته است.

صفحه 225
او انسانى بسيار متواضع بود و با فقيران و تهيدستان همنشين بود. هدايا را به بيت المال رد مى كرد و صالحان را گرامى مى داشت. وقتى تنها مى شد قرآن را با صوتى غم انگيز مى خواند.(1)
از آغاز كتاب تهذيب شيخ طوسى استفاده مى شود كه ابوالحسين در آغاز كار، امامى اثناعشرى بوده است، ولى به عللى مذهب زيدى را برگزيد.(2)

8 . الحاكم الجشمى (413ـ494)

نام او محسن بن محمد بن كرامه، اهل بيهق است به حاكم جشمى معروف است. يكى از مفسران بزرگ و متبحّر در دانش كلام است.
او استاد زمخشرى است. تحصيلات خود را در نيشابور و غيره به پايان رساند. دعوت او به صنعاى يمن نيز رسيد و سرانجام در مكّه كشته شد، آثار بسيار مفيدى برجاى نهاده است كه عدد آنها به 42 اثر مى رسد.(3)
كعبى معتزلى كتابى به نام «ذكرالمعتزله» دارد و قاضى عبدالجبار آن را تكميل كرده و به نام «فضل الاعتزال و طبقات المعتزله» تدوين كرده است.
حاكم جشمى به تكميل آن پرداخته و دو طبقه بر آن افزوده است. قاضى عبدالجبار طبقات معتزله را به 10 طبقه تقسيم كرده و او آن را به 12 طبقه رسانده است. خوشبختانه اين كتاب در سال 1406هـ .ق چاپ شده است.(4)

1 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ج2، ص 65.
2 . طوسى، تهذيب، ج1، ص 2-3 .
3 . الزركلى: الاعلام، ج 5، ص 289 .
4 . براى تفصيل بيشتر به كتاب بحوث فى الملل و النحل، ج3، ص 408-409 مراجعه شود.

صفحه 226

9 . نشوان بن سعيد حميرى (...ـ 573)

ترجمه نگاران درباره او مى نويسند، يگانه زمان خود بوده و آگاه ترين فرد، در علم لغت و نحو و تاريخ بوده، علاوه بر اين ها سخنور زبردستى به شمار مى آمد در علم لغت، كتابى در هشت جلد نوشته است. او در سال 573 درگذشته است، و از آثار او فقط كتاب «الحورالعين و تنبيه السامعين» در سال 1916م. تحقيق و منتشر شده است.

10 . المنصور بالله عبدالله بن حمزة بن سليمان (561ـ614)

عبدالله بن حمزة بن سليمان، نسب خود را به ابراهيم بن طباطبا بن اسماعيل ديباج مى رساند. در الحدائق الوردية، شرح حال گسترده اى از او آمده است. وى در سال 593 مردم را به امامت خويش دعوت كرد و يك سال بعد، مردم با وى بيعت كردند و در سال 614 درگذشت. او آثار فراوانى دارد، و از اشعار نغز او اين است:
بنى عمّنا إنّ يوم «الغدير» *** يشهد للفارس المعلِم
أبونا عليِّ وصيُ الرسولِ *** و مَنْ خصّه باللوا الأعظِم
لكم حُرمة بانتساب إليه *** وها نحن من لحمه والدم
اى عموزادگان ما...! روز غدير گواهى بر فضيلت شهسوار نامدار است
پدر ما على وصى پيامبر است و كسى است كه پرچم بزرگ را فقط به او داد
و شما نيز به خاطر فرزندى او گرامى هستيد و ما از گوشت و خون او هستيم.(1)

1 . محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ج2، ص132-182; علاّمه امينى، الغدير، ج5، ص396-400 .

صفحه 227

11 . المؤيّد بالله يحيى بن حمزة بن على(669ـ749)

او امام مؤيد بالله، ابوادريس يحيى بن حمزه فرزند على بن ابراهيم فرزند يوسف بن على فرزند ابراهيم بن محمد، فرزند احمد بن ادريس بن جعفر، فرزند امام على النقى، فرزند امام جواد، فرزند امام رضا(عليه السلام)است.
او به علم فراوان، و اطلاع گسترده، در علم كلام معروف بود و استاد علم فصاحت و بلاغت به شمار مى آمد، بعد از وفات «محمد بن مطهّر» بر مسند امامت نشست و در سال 749 در سن 82 سالگى درگذشت. از آثار او آنچه كه به دست ما رسيده است، كتابى است به نام «الطراز» كه بازگو كننده اسرار بلاغت و علوم حقايق اعجاز است كه از نگارش آن در سال 728 فارغ شده و در سال 1332 در قاهره به چاپ رسيده است و ما از اين كتاب در بحث هاى خود به نام «الالهيات» بهره برديم.
او كتاب ديگرى به نام «الديباج الوضّي فى الكشف عن اسرار كلام الوصىّ» نگاشته است كه به دست ما نرسيده است.(1)

12 . احمد بن يحيى المرتضى (764ـ 840)

او ادبيات و لغت و علوم دينى را از خانواده خود فرا گرفت و به حدّى رسيد كه پس از وفات ناصر صلاح الدين، علما با او بيعت كردند. در عين حال طايفه وزرا با فرزند الامام ناصر بيعت نمودند و پيروزى با گروه دوم بود و ابن المرتضى به زندان افتاد و بسيارى از آثار را از زندان نوشت تا اين كه در سال 840 چشم از

1 . مؤيدى، التحف شرح الزلف، ص 120-123; حبشى، حكام اليمن، ص 133-148 .

صفحه 228
اين جهان پوشيد. آثار فراوانى از ايشان به جاى مانده كه برخى از آنها به چاپ رسيده است:
1. البحر الزخار الجامع لمذاهب اهل الامصار، كه در 7 جلد و جلد نخست به عنوان مقدمه چاپ شده است. يك بار در سال 1368هـ .ق به صورت ناقص و بار ديگر در سال 1393هـ .ق به صورت كامل چاپ شده است.
2. الازهار فى فقه الأئمّة الأطهار، اين كتاب از منابعى است كه مفتيان زيديه بر آن، اعتماد كامل دارند. از آثار معروف او، طبقات المعتزله است و او در اين كتاب، اعتزال و اسلام را دو روى يك سكه مى شمارد و براى معتزله تا عصر خود 12 طبقه ذكر كرده است.(1)

13 . المنصور بالله قاسم بن محمد على (967ـ1029)

او مؤلف كتاب هاى «الاساس» و«الاعتصام» است و در سال 1006 مردم را به امامت خود، دعوت كرد و با جهاد و اجتهاد خود، فقه را احيا نمود و در سال 1029، در سن 62 سالگى از دنيا رفت.
اينها شخصيت هاى علمى و برجسته مذهب زيدى هستند كه ما در اين جا به اختصار از آنها ياد كرديم. مسلّماً بعد از اينها شخصيت هايى آمده اند كه در عين زيدى بودن گرايش هاى خاصى داشته اند و ما براى آنان فصل جداگانه اى را گشوديم.

1 . مؤيدى، التحف شرح الزلف، ص 127-128; شوكانى، البدر الطالع لمحاسن من بعد القرن السابع، ج1، ص122; البحر الزّخار، مقدمه بقلم على عبدالكريم شرف الدين، ص 19-26 .

صفحه 229
 

فصل هفدهم:

شخصيت هاى زيدى با گرايش هاى ويژه

مذهب زيدى اين ويژگى را دارد كه در عقايد، عقل گراست، و بيشتر به مذهب معتزله نزديك است، و فقط در امامت با آن اختلاف دارد و در فقه بيشتر با مذهب حنفى نزديك است و از قياس و استحسان استفاده مى كند، و اين شيوه از زمان امام يحيى الهادى(245ـ 298هـ) تاكنون در نزد زيديه رايج است، ولى برخى از شخصيت ها هم هستند كه از شيوه غالب مذهب زيدى فاصله گرفته اند، و بيشتر به سلفيه و اهل حديث گرايش دارند، و برخى از جنبش وهّابيّت كه مدّعى مبارزه با شرك است، حمايت كرده اند.
از كسانى كه به سلفيه و اهل حديث نزديك شده اند، مى توان ابن الوزير در قرن دوازدهم را نام برد. و از شيوه دوم يعنى مؤيدان وهابيت، ابن الامير صنعانى قابل ذكر است و كسى كه هر دو گرايش را با هم جمع كرده است. شوكانى است، كه اينك به برخى از گوشه هاى زندگى و شخصيت آنان، اشاره مى كنيم.

صفحه 230

1 . ابن الوزير

محمد بن ابراهيم معروف به ابن الوزير(775ـ 840)، او از تبار علماى زيديه و از بزرگان علماى يمن بود. در صنعا و صعده و مكه دانش آموخت و در پايان عمر به عبادت پرداخت.(1)
ابن حجر مى گويد: او به علم حديث اشتغال ورزيد و بر خلاف روش خانواده اش كه زيدى بودند به تسنّن، گرايش بيشترى داشت.(2)
شوكانى مى گويد: سخنان او، شبيه علماى پيشين و پسين نيست، بلكه شيوه سخن او شبيه سخنان «ابن حزم ظاهرى» و «ابن تيميّه» است و او در شمار علماى زيدى است كه هرگز مقلد نبودند و دين خود را با بدعت هايى كه در هيچ مذهبى از آن نيست نيالودند.
ابن الوزير، كتابى دارد به نام «ايثارالحق على الخلق»، بررسى اين كتاب، مذاق و روش او را در مسائل كلامى، روشن مى سازد. او مى گويد:
من نويسندگان كتب عقايد را از نظر گذراندم، ديدم همه آنها علاقه مندند كه در همه مسائل، مذهب خود را ثابت كنند(مثلاً اشعرى به دنبال اثبات مكتب خود، و معتزلى دنبال اثبات مذهب خود است) ولى هرگز نديدم مانند كتب فقهى، آراء ديگران را نقل كنند و آنچه كه دليل و برهان آن را اقتضا مى كند بپسندند، در حالى كه كتب عقايد شايسته ترند كه از اين روش پيروى كنند. صحيح است كه حق يك طرفه است ولى اين بدان معنى نيست كه حق در يك

1 . شوكانى، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج2، ص 81، برقم 39.
2 . همان، ص 83.

صفحه 231
فرقه از فرق جمع شده باشد، مگر اين كه اجماع بر آن باشد. و نادرترين روش در ميان متكلمين، اين است كه علاقه به شناخت حق در ميان اقوال مخالفان داشته باشند.
آن گاه، يادآور مى شود چيزى كه دايره جدل را گسترش داده، حرص بر شناسايى چيزهايى است كه براى بشر معلوم نمى شود ولى متأسفانه سعى بر درك آنها دارد.
بنابراين، آنچه كه براى يك فرد عادى لازم است، شناسايى امور ياد شده است:
1. اثبات دانش هاى ضرورى كه اسلام بر آنها بنا شده است.
2. اثبات وجود پروردگار ـ عزّ وجلّ.
3. توحيد او.
4. كمال او با اسماء حسناى او است.
5. اثبات نبوّت ها.
6. ايمان به تمام آنچه كه انبيا آورده اند، بى آن كه فرقى ميان آنان گذاشته شود.
7. ترك بدعت در دين، يعنى خوددارى از افزودن و كاستن در مسائل دينى.
به نظر او اين هفت چيز براى اسلام يك فرد عامى، كافى است و اگر هم شبهه اى رخ داد، مى تواند از طريق قرائن روشن، به حلّ آنها بپردازد.(1)
ظاهر سخن اين است كه او هرگونه بحث و بررسى در مسائل كلامى را

1 . ابن الوزير، محمدبن ابراهيم، ايثار الحق على الخلق، ص 15.

صفحه 232
بى فايده دانسته و آنها را از مقوله «ما لا يدرك»، «لا طريق إلى معرفته» دانسته و حداكثر بحث را در همان امور هفت گانه، محصور مى كند.
چيزى كه مى توان در اين باره گفت: اين است كه همه انسان ها را به يك شيوه ملزم ساختن، بر خلاف فطرت است، آيا مى توان مغزهاى بزرگى مانند فارابى و ابن سينا و ابن رشد و خواجه نصير را ملزم به اخذ امور سبعه نمود و از بحث در ديگر مسائل محروم كرد؟ ظاهراً ابن وزير از موج سلفى گرى كه ابن تيميه (661ـ728هـ) پديد آورده بود، و ابن قيّم(م751هـ) آن را تغذيه كرد، متأثر بوده، و از يك طرف به اجتهاد مطلق در عقايد دعوت مى كند و از طرف ديگر، هر نوع بحث و بررسى را بى ثمر مى شمارد.
ابن الوزير هر چند انسان هوشمندى بود، ولى او از يك نكته غافل بود و آن اين كه، سلفى گرى مذهب نيست، و هميشه روش سلف بهتر از خلف نيست، آن چه ميان انسان و خدا حجّت است كتاب خدا و سنّت پيامبر و عقل صريح است. اگر اين سه را كنار بگذاريم، باب معرفت به روى ما بسته مى شود.
شوكانى مى نويسد: ابن الوزير در مكّه نزد «ابن ظهيره» علم حديث مى خواند. استاد به وى گفت: اى كاش تو مذهب امام شافعى و يا ابوحنيفه را انتخاب مى كردى. در اين هنگام ابنوزير گفت: اگر بنا باشد من خودم را به فقيهى منتسب كنم، فقط مذهب قاسم رسّى، يا فرزند او امام هادى را انتخاب مى كنم. آن گاه اسامى كتاب هاى وى را آورده است كه ما فقط به سه كتاب، اشاره مى كنيم:
1. الروض الباسم و آن مختصر كتاب «العواصم و القواصم فى الذب عن سنة أبى القاسم» است. و اين كتاب در مصر در چاپخانه منيريه چاپ شده است.
2. البرهان القاطع فى معرفة الصانع، در سال 801 از نگارش آن فارغ شده است.

صفحه 233
3. ايثار الحق على الخلق كه اخيراً در مصر در سال 1318 چاپ شده است.
سرانجام اين مرد از مذهب زيدى دورى گزيد و به مذهب اهل سنّت، نزديك شد.(1)

2 . ابن الامير صنعانى(1099ـ1186هـ)

محمد بن اسماعيل بن صلاح از نوادگان يحيى بن حمزه حسنى وى در «كحلان» به دنيا آمد و به همراه خانواده اش در سال 1110 به «صنعا» مهاجرت كرد. دوبار به حجاز مسافرت نمود و علوم حديث را در آنجا فرا گرفت و در علوم مختلف سرآمد زمان خود شد، و در صنعاء رياست علمى به او رسيد. وى مايل به اجتهاد بود و از پيروى علماى مذهب قبلى خود و نظريات فقهى آنان خوددارى مى كرد. يكى از كتاب هاى مهم او «سُبُل السلام» در شرح «بلوغ المرام» ابن حجر است. بلوغ المرام، تأليف ابن حجر، شامل رواياتى است كه فقها، از آنها احكام فقهى را استنباط كرده اند.
به گفته شوكانى، نخستين بار اين كتاب (بلوغ المرام) توسط «مغربى» شرح شد و نام شرح او «البدر التمام» است كه ابن الامير صنعانى آن را خلاصه كرده و لغات آن را معنى كرده و به بيان ضعف و احاديثى كه توسط ابن حجر تضعيف شده، پرداخته است.(2)
وى در اين كتاب، برداشت مستقيم خود را از قرآن و روايات بيان مى كند و به هيچ يك از مذاهب گرايش ندارد.

1 . شوكانى، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج2، ص 190; زركلى، الاعلام، ج 5، ص 300 .
2 . شوكانى، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج2، ص 134ـ 137، به شماره 417.

صفحه 234
با مردم زمانش مشكلات فراوانى داشت، مردم عامى چند بار مى خواستند او را بكشند، و او را به ناصبى بودن متهم مى كردند، و مى گفتند تنها به كتب معروف اهل سنّت در زمينه حديث مراجعه مى كند و در مسائل و احكام نماز، مانند بالا بردن دست ها و روى هم گذاشتن آنها از كتب آنها پيروى مى كند و به اصطلاح دست بسته نماز مى خواند.

ملاحظات

1. ابن الامير، از آنجا كه به درجه اجتهاد رسيده بود، پيروى از مذهب خاصّ را ترك نمود و اين بسيار كار خوبى بود، ولى صحيح نبود كه آن روز با افكار عمومى زيديّه به مخالفت برخيزد به ويژه در مسأله روى هم نهادن دست ها در نماز، زيرا اين كار، واجب نبوده و حداكثر سنّت است، و ترك سنت، حرام نيست، بلكه طبق ادلّه نقلى سنت اموى بوده است و بعدها به صورت سنّت اسلامى درآمده است.(1)
امام شافعى، قبر امام ابوحنيفه را زيارت كرد، و در آنجا نماز خواند، ولى قنوت نخواند، از او سؤال كردند كه چرا قنوت را ترك كردى در حالى كه مذهب تو خواندن قنوت است، گفت: به احترام ابوحنيفه، زيرا او قنوت را جايز نمى داند.(يعنى من هم جايز مى دانم نه واجب، بنابراين، ترك آن در محضر ابى حنيفه نوعى احترام است).
2. اين كه وى فقط به روايات موجود در «بلوغ المرام» اكتفا كرده، حاكى از آن است كه مذهب اهل بيت(عليهم السلام) را ترك كرده و فقط توجه به روايات اهل سنّت

1 . سبحانى، جعفر، الاعتصام بالكتاب والسنة، ص 61.

صفحه 235
نموده است. مسلّماً تظاهر به اين معنا در محيط زيدى ها، احساسات آنها را تحريك مى كند. هرگز روايات مروى از اهل بيت(عليهم السلام)، كمتر از روايات صحابه و تابعان نيست.
جريانى كه در زمان خروج محمد بن عبدالوهاب رخ داد، حاكى از آن است كه ابن الامير انسان بسيار ساده لوحى بوده است. زيرا هنگامى كه دعوت محمد بن عبدالوهاب به او رسيد كه مردم را از توسل و زيارت باز مى داشت، به ترويج افكار او پرداخت، حتى به اين اكتفا نكرد و كتابى در تأييد اين مذهب، به نام «تطهير الاعتقاد من ادران الالحاد» نوشت و حتى قصيده اى در مدح محمد بن عبدالوهاب سرود كه نخستين بيت آن چنين است:
سلامٌ على نجد و مَنْ حلّ في نجد *** و إن كان تسليمي على البعد لا يُجدي
تا آنجا كه مى گويد:
و قد جاءت الاخبار عنه بأنه *** يُعيد لنا الشرعَ الشريف بما يُبدى
او با حركت وهابيان، هماهنگى نشان داد و اين قصيده بلندبالا را سروده و برايشان فرستاد، ولى پس از مدّتى به انتقاد از اين حركت پرداخت، زيرا آگاه شد كه محمد بن عبدالوهاب به خونريزى و غارتگرى و تكفير امّت محمدى پرداخته است. و قصيده اى درست بر همان قافيه در ردّ روش وى سرود و چنين گفت:
رجعتُ عن القولِ الذى قلتُ فى النجدي *** وقد صحّ عنه خلافُ الذي عندي
تا آنجا كه مى گويد:
أبنْ لي أبنْ لي لماذا سفكتَ دماءهم *** لماذا نهبتَ المالَ قصداً على عمد

صفحه 236

3. شوكانى (1172ـ1250)

محمد بن على بن محمد بن عبدالله شوكانى صنعانى از شخصيت هاى بارز در صنعا، مؤلف كتاب «نيل الأوطار» و «البدر الطالع» است.
وى زندگانى خود را در كتاب «البدر الطالع» اجمالاً آورده است.
بيشترين گرايش او به حديث بوده و غالباً كتاب هاى حديث را پيش مشايخ خوانده است و از آثار اوست:
1. فتح القدير در تفسير كه در 5 جلد چاپ شده است.
2. نيل الاوطار فى شرح منتقى الاخبار شرح كتاب منتقى تأليف شيخ الحنابله مجدالدين عبدالسلام بن عبدالله الحرّانى (542ـ621هـ) جدّ ابن تيميه.
3. القول المفيد فى ادلّة الاجتهاد و التقليد.
4. ارشاد الثقات إلى اتفاق الشرائع على التوحيد و المعاد و النبوّات.اين كتاب را در ردّ كتاب موسى بن ميمون يهودى اندلسى نوشته است.
شوكانى به سان دو شخصيت پيشين ربقه تقليد از امامان را از گردن خود باز نموده و به خط اجتهاد مطلق پيوسته است و از اين نظر كار او ستوده است، ولى متأسفانه در گرداب تجسيم و تشبيه فرو افتاده است. اينك برخى از نمونه ها را يادآور مى شويم:
در تفسير آيه (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماوات وَ الأرض)مى گويد: كرسى جسم است و رواياتى در اين باره، وارد شده است، و در مواردى، رؤيت خدا را در آخرت ترجيح مى دهد، شگفت اينجاست كه گاهى او به دو عقيده متضادّ، گرايش پيدا مى كند، از طرفى به حكم آيه (وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فى سَبيلِ اللهِ أمواتاً بَلْ أحْياءٌ عِنْدَ

صفحه 237
رَبِّهِمْ يُرزَقُون)(1) مى گويد: شهيدان راه خدا زنده اند و به ظاهر مرده اند. از طرف ديگر، توسّل به انبيا را خلاف مى داند، و با اين آيه: (قُلْ لاَ أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَ لاَ نَفْعاً إِلاَّ مَا شَاءَ اللّهُ)(2) استدلال مى كند.
اگر او در مفاد آيه مى انديشيد، هرگز آن را دليل بر حرمت توسّل نمى شمرد هرگز متوسّل نمى گويد كه پيامبر مالك ضرر و نفع شخص توسل كننده است، بلكه متوسّل مى گويد: پيامبر و ديگر پيشوايان، انسان هاى والايى هستند. توسل به آنان، مايه اجابت دعا مى شود.
در حالى كه وى گرايش بيشترى به تسنّن پيدا كرده ولى احياناً ارادت خود را نسبت به ائمه اهل بيت(عليهم السلام)كه به ارث برده، كتمان نمى كند. مثلاً مى گويد:آيه ياد شده در زير در حق على(عليه السلام) نازل شده است:
(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ).(3)
سرپرست و ولىِّ شما، تنها خداست و پيامبر او و آنها كه ايمان آورده اند; همانها كه نماز را بر پا مى دارند، و در حال ركوع، زكات مى دهند.
ولى در تفسير آيه(إِنَّمَا يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً)(4) محافظه كارى نشان داده و روايات طرفين را نقل كرده و مى گويد: حق اين است كه شامل هر دو گروه مى شود.(5)

1 . بقره: 154.
2 . يونس: 49.
3 . مائده: 55; شوكانى، فتح القدير، ج2، ص 350.
4 . احزاب: 33 .
5 . شوكانى، فتح القدير، ج4، ص 279 ـ280.

صفحه 238
در برخى از موارد به حق كوتاهى كرده است، مثلاً روايات متضافر حاكى از آن است كه آيه«اكمال» در روز غدير نازل شده است:
(الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا).(1)
امروز، دين شما را كامل كردم; و نعمت خود را بر شما تمام نمودم; و اسلام را بعنوان آيين (جاودانِ) شما پذيرفتم.
ولى وى اكمال دين را به معنى پيروزى بر ساير اديان مى گيرد. ولى در عين حال، در تفسير آيه:
(يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ).(2)
اى پيامبر! آنچه از طرف پروردگارت برتو نازل شده است، كاملا (به مردم) برسان; و اگر نكنى، رسالت او را انجام نداده اى. خداوند تو را از (خطراتِ احتمالىِ) مردم، نگاه مى دارد.
مى گويد درباره على(عليه السلام)در روز غدير نازل شده است.(3)
تا اينجا با سه شخصيت از شخصيت هاى زيدى آشنا شديم كه در حقيقت از مذهب خود فاصله گرفته و به مذهب تسنّن يا حتى وهابيت گرايش پيدا كردند.

1 . مائده: 3.
2 . مائده: 67.
3 . شوكانى، فتح القدير، ج2، ص 60.

صفحه 239
 

فصل هجدهم:

فرق زيديه در كتب تاريخ عقايد

در كتاب هاى تاريخ عقايد، درباره فرق زيديه اختلاف است. برخى آنها را به سه فرقه برخى به شش فرقه و احياناً به هشت فرقه رسانيده اند.
اشعرى در «مقالات الاسلاميين» و مسعودى در «مروج الذهب» به فرقه هاى زيديه اشاره كرده است. اشعرى از شش فرقه نام برده ولى مسعودى از هشت فرقه، اينك به ترجمه كلام مسعودى مى پردازيم. وى مى گويد:
زيديه در عصر ما به هشت فرقه تقسيم مى شوند:
1. جاروديه كه پيروان ابى الجارود زياد بن منذر عبدى هستند، و معتقدند كه امامت تنها در فرزندان امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) ادامه دارد.
2.مرئيّه
3. اَبرقيّه
4. يعقوبيه، پيروان «يعقوب بن على كوفى»
5. عقبيه
6. ابتريه، پيروان «كثير ابتر» و «حسن بن صالح بن حى»

صفحه 240
7. جريريه، پيروان «سليمان بن جرير»
8. يمانيه، ياران «محمد بن يمان كوفى».
نامبردگان شاخه هايى پديد آورده اند كه در گذشته وجود نداشته است.(1)
درباره فرق زيديه و تعداد آنها، اختلاف، فراون است ولى هر چه هست، اكثر اين فرق بر اثر مرور زمان، نابوده شده اند.
چيزى كه همه اين فرق را از ديگر فرق اسلامى جدا مى سازد، اين است كه همگان معتقدند كه زيد بن على، امامى است كه به حق خروج كرده و استحقاق امامت را دارد و اين را با جهاد خود به دست آورده است، نه از طريق وراثت.(2)
و ضمناً امامت به صورت جهادى در بطن حسنين(عليهما السلام) باقى است. بحث درباره ديگر عقايد فرق زيدى چندان مهم نيست، هر چند بحث درباره خصوصيات عقايد زيديه قابل توجه است.

1 . مسعودى، مروج الذهب، ج2، ص 183.
2 . شرف الدين، على بن عبدالكريم، الزيدية نظرية و تطبيق، ص 11.

صفحه 241
 

فصل نوزدهم:

عقايد زيديه

بررسى زندگانى زيد، اين مطلب را به ثبوت مى رساند كه او داراى منهج كلامى و مذهب فقهى خاصى نبوده است و اگر از توحيد و عدل طرفدارى مى كرد و با جبر و تشبيه مبارزه مى نمود، چون اين همه را از اجداد بزرگوارش فرا گرفته بود و مسلّماً اين مقدار از عقايد، مايه ايجاد يك مكتب عقيدتى و فقهى نمى شود، ولى پس از شهادت زيد، بزرگانى از پيروان وى، در يمن و طبرستان پديد آمدند و در ايجاد مذهبى به نام مذهب زيد، همكارى نمودند در عقايد بيشتر، با معتزله همراه شدند و در فقه از حنفى ها پيروى كردند، ولى هرگز نمى توان اين دو مكتب را به زيد شهيد نسبت داد.
چگونه مى توان زيد بن على را كه پرورش يافته خاندان علوى است، متهم به اعتقاد به اصول خمسه كرد؟
چگونه مى توان گفت كه او در فقه به قياس و استحسان عمل مى كرده است!
بنابراين، بايد گفت مذهب زيدى مذهبى است تركيب يافته از مذاهب مختلف كه رنگ مذهب زيد گرفته است، هر چند بخش بسيار كمى از آن به وى

صفحه 242
منتسب است.
اصول خمسه اى كه شعار زيديه است، دو اصل نخست آن يعنى عدل و توحيد، شعار همه پيروان اهل بيت پيامبر است و همگى آن را از على(عليه السلام)آموخته اند، اما سه اصل ديگر كه اكنون به آنها اشاره مى كنيم از آن معتزله است كه وارد مذهب زيد شده است يعنى:
1. وعد و وعيد (الزاماً خدا بايد به هر دو عمل كند)
2. منزلة بين المنزلتين(مسلمان مرتكب كبيره نه مؤمن است و نه كافر)
3. امر به معروف و نهى از منكر عقلاً واجب است.
در فقه زيديه، قياس و استحسان جايگاه مهمى دارد، و حتماً آن را از احناف گرفته اند.
چيزى كه مذهب زيديه را از ديگر مذاهب اهل سنت جدا مى كند و آنان را به اماميه و اسماعيليه نزديك مى سازد اعتقاد به امام على و حسنين(عليهم السلام) به نص جلى و يا خفى از پيامبر است و اين كه تقدّم ديگران بر آنان، خطا بوده است.
البته اين را نبايد انكار كرد كه زيدى هاى دوران نخست، بيشترين ارتباط را با اهل بيت(عليهم السلام)داشته اند مثلاً احمد بن عيسى بن زيد مؤلف كتاب «امالى» روايات زيادى از امام باقر و صادق(عليهما السلام) نقل كرده است، ولى در دوران بعد كه برسد به كتاب «البحرالزخّار» نگارش ابن المرتضى(764ـ 840) يا «سُبل السلام» تأليف ابن الامير صنعانى يا «نيل الاوطار» نوشته شوكانى احساس مى شود كه از اهل بيت(عليهم السلام) بسيار دور شده اند.
براى اين كه خوانندگان گرامى از مجموع عقايد زيديه به صورت مبسوط آگاه شوند، به ترجمه اجمالى مطالبى كه امام ابن المرتضى در مقدّمه البحر الزخار

صفحه 243
آورده است مى پردازيم و از بررسى اين عقايد پايه پيوند آنان به معتزله يا اهل سنّت و شيعه روشن مى شود. اينك عقايد زيديه در اين كتاب:
1. صفات خدا عين ذات اوست; خدا صفات ذاتى دارد به نام علم و قدرت و حيات و اراده. در اين قسمت با اماميّه، همفكرند كه آنها را عين ذات خدا مى دانند نه زائد بر ذات.
2. عدم امكان رؤيت بصرى خداوند; خداوند متعال نه در دنيا و نه در آخرت با دو چشم عنصرى ديده نمى شود.
3. ماهيّت خداوند متعال عين وجود اوست، يعنى فاقد ماهيّت است.
4. عقل انسانى قادر بر درك حسن و قبح ذاتى افعال است.
5. خدا با اراده حادث كار را صورت مى دهد، نه با اراده قديم و نه با اراده اى كه عين ذات اوست، زيرا در غير اين صورت بايد همه مرادها يكجا انجام بگيرد.
6. خدا متكلم است، ولى معنى متكلم بودن او ايجاد حروف و اصوات در خارج است.
7. افعال انسان، مخلوق خدا نيست.
8. تكليف به محال، قبيح است.
9. تقدير و قضاء الهى به معاصى بندگان تعلق نگرفته است.
10. خدا مضلّ خلايق نيست.
11. عمل به وعد و وعيد، الزامى است، بنابراين مرتكب كبيره اگر بدون توبه بميرد، جاودانه در آتش خواهد بود.

صفحه 244
12. مرتكب كبيره، نه مؤمن است و نه كافر، بلكه در منزلتى ميان اين دو منزلت است.
13. نصب امام، شرعاً واجب است نه عقلاً.
14. پيامبر بر امامت حضرت على و حسنين(عليهم السلام) تنصيص فرموده اند.
15. اگر فردى دعوت به امامت خود كرد و مخالفى پيدا نكرد، امامت او ثابت مى شود.
16. امامت، در دو نسل ادامه پيدا خواهد كرد. نسل حضرت حسن و نسل حضرت حسين(عليهما السلام).
17. در يك زمان، دو امام پذيرفته نيست(در نزد اكثر زيديه).
18. امام پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) اميرمؤمنان، پس از وى حضرت حسن و حضرت حسين(عليهما السلام)هستند كه به نص پيامبر به مقام امامت منصوب شده اند.
19. تصرف فدك، از طريق خلفا، صحيح بوده است، زيرا اگر باطل بود، على(عليه السلام)آن را از دوران حكومت خود ابطال مى كرد و اگر كار ناروايى بود، بنى هاشم و مسلمانان آن را تخطئه مى كردند.
20. كسانى كه بر على(عليه السلام) در خلافت تقدم جسته اند، خطاكارند.
21. طلحه و زبير و عايشه در نبرد با على(عليه السلام) باغى به شمار مى روند.
22. پيمان شكنان، بعداً توبه كردند، و توبه آنها پذيرفته شد.
23. امر به معروف و نهى از منكر به وسيله زبان و در مرحله بعد با إعمال قدرت، واجب است.
تا اينجا رؤوس عقايد زيديه كه از مقدمه «بحر زخّار» استخراج كرده ايم، از

صفحه 245
نظر خوانندگان گذشت، ولى يكى از علماى پيشين زيديه به نام اميرحسين بن بدرالدين محمد(582ـ 662) كتابى درباره عقايد زيديه تأليف كرده و آن را «العقدالثمين فى معرفة ربّ العالمين» ناميده است. اينك ما عصاره اى از عقايد زيديه را از اين كتاب به صورت فشرده از نظر خوانندگان مى گذرانيم.
وى كتاب خود را در چند فصل درآورده كه فهرست آنها را به طور اجمال مى آوريم:

1 . توحيد

خدا آفريدگار جهان است، و خدا قادر و تواناست، و او عالم و داناست. و حى(زنده) است. وجود او قديم است و مسبوق به عدم نيست، و او شنوا و بيناست و هرگز شبيه موجودات امكانى نيست.

2 . آيات صفات خبرى

در اين فصل صفات خبرى كه به ظاهر حاكى از جسمانيت خداست، به نوعى آنها را تفسير مى كند، مثلاً يد در تمام آيات به معنى قدرت و قوّه است و واژه «جنب» را در (يَا حَسْرَتَي عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللّهِ)(1) به معناى طاعت مى گيرد، و واژه «نفس» را در آيه (تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَ لاَ أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ)(2) به معنى «سرّ» و «غيب» مى گيرد و «وجه» را در آيه (فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ)(3) به معنى ذات و

1 . زمر: 56.
2 . مائده: 116.
3 . بقره: 115.

صفحه 246
استواء در آيه (اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ)(1) به معنى استيلا تفسير مى كند.

3 . خدا غنّى و بى نياز است

او مى گويد خدا غنى و بى نياز است و در هيچ حالتى نيازمند نيست، زيرا نيازمندى از آن كسى است كه داراى لذّت و الم و سود و زيان باشد و اين چهارتا بر خدا محال است، قهراً احتياج نيز به ساحت او راه ندارد.

4 . خدا، با ديدگان ديده نمى شود

او مى گويد: انديشه اين كه خدا ديده مى شود، انديشه اى باطل است، زيرا لازمه آن اين است كه خدا در جهتى قرار گيرد، تا امكان ديدن او باشد، و جهت بر خدا محال است. آن گاه با اين آيه استدلال مى كند(لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ)(2). سپس مى گويد: خدا موسى را از رؤيت خود مأيوس كرد و فرمود: (لَنْ تَرَانِي) و اگر براى بار دوم موسى از خدا درخواست رؤيت كرد، اين بر اثر فشار قوم او بود آنجا كه گفتند:(لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَري اللّهَ جَهْرَةً).(3)

5 . خدا واحد و يگانه است

مى گويد خدا واحد و يگانه است به اين معنى كه نظير ندارد، آن گاه با برهان تمانع و تعارض بر يگانگى خدا استدلال مى كند، به اين صورت كه اگر خدا متعدد باشد، گاهى در ميان خدايان مختلف، تشاجر و اختلاف پيش مى آيد،

1 . اعراف: 54.
2 . انعام: 103.
3 . بقره: 55.

صفحه 247
سپس با آياتى بر وحدانيت خدا استدلال مى كند.

6 . خدا عادل و حكيم است

خدا عادل و حكيم است. قبيح از او سر نمى زند و هرگز چيزى كه از نظر حكمت لازم باشد، ترك نمى كند.

7 . افعال عباد، از آن خود آنهاست

افعال بندگان مربوط به خود آنهاست. كسانى كه آنها را به خدا نسبت مى دهند اهل ضلالت و عناد هستند. آن گاه مى گويد: ما مى بينيم خدا افعال بندگان را به خود آنان نسبت مى دهد و اين تعبيرها را دارد: (يَكْسِبُونَ)، (يَمْكُرُونَ)، (يَفْعَلُونَ)، (يَصْنَعُونَ)، (يَكْفُرُونَ)، (يَخْلُقُونَ إِفْكاً).

8 . عذاب، نتيجه گناه است

خدا كسى را جز به خاطر گناهش عذاب نمى كند، سپس با اين آيه استدلال مى كند:(لاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى).(1)

9 . تقدير خداوند بر حق تعلق مى گيرد

قضا و قدر، به امور حق و صحيح تعلق مى گيرد، بنابراين كفر بندگان و گناه گنهكاران متعلق قضا و قدر نيستند.

1 . انعام: 164.

صفحه 248

10 . تكليف فرع قدرت است

خدا بندگان را در حدّ توان، تكليف مى كند و تكليف به محال، از نظر خرد قبيح است و قرآن هم بر اين تصريح كرده است:(لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا).(1)

11 . اراده بر قبيح تعلق نمى گيرد

اراده خدا بر امور قبيح تعلق نمى گيرد، بنابراين، ظلم و كفر و فساد كه از بندگان سر مى زند، متعلق اراده الهى نيست، سپس با اين آيات، استدلال مى كند:
(وَ اللهُ لا يُحِبُّ الفَساد).(2)
(وَ لا يَرضى لِعِبادِهِ الكُفر).(3)
(وَ مَا اللهُ يُريدُ ظُلماً لِلْعِبادِ).(4)

12 . كارهايى كه مفسده دارد، از خدا صادر نمى شود

كارهايى كه عين مصلحت و رستگارى است، از او صادر مى گردد و اگر هم گاهى بندگان را به وسيله بيمارى و گرسنگى امتحان مى كند، به خاطر اين است كه بندگان بيدار شوند.

1 . بقره: 286.
2 . بقره: 205.
3 . زمر: 7.
4 . غافر: 31.

صفحه 249

13 . باب نبوّت

در باب نبوت نيز فصولى را دارد كه به صورت اجمال مى گويد:
با مطالب گذشته خدا را شناختيم. اكنون پيامبر كيست؟ او در جواب مى گويد: حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) و سپس مى گويد: دليل بر نبوت او، معجزات روشن اوست.

14 . باب قرآن

مى گويد: اگر كسى درباره قرآن سؤال كند، مى گوييم قرآن كلام خدا و كلام مسموع، حادث و مخلوق خداست، سپس با آياتى بر حادث بودن قرآن، استدلال مى كند.

15 . باب امامت

مى گويد: نخستين امام بعد از رسول خدا و شايسته خلافت، امير مؤمنان(عليه السلام)سيد اوصياست، سپس با آيه (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ)(1) و رواياتى بر امامت او استدلال مى كند.

16 . امامت حسنين(عليهما السلام)

مى گويد: امامت پس از على بن ابى طالب(عليه السلام) از آن حسن و سپس از آن حسين(عليهما السلام) است. و دليل ما بر امامت اين دو، گفتار رسول گرامى است كه

1 . مائده: 55 .

صفحه 250
فرمود:«الحسن و الحسين امامان قاما أو قعدا و أبوهما خيرٌ منهما». سپس درباره امامت بعد از حسنين سخن مى گويد كه امامت بايد از اين دو نسل، ادامه پيدا كند و بر غير اين دو نسل، امامت حرام است. هر كس از اين دو نسل ادعاى پيشوايى كند و خصال امامت را دارا باشد، شايسته امامت است و مراد او از صفات امامت، علم برجسته، فضيلت آشكار، شجاعت بى نظير، بخشندگى و مديريت و پرهيزكارى سپس براى لزوم هر يك از اين صفات، استدلال مى كند. بنابراين حضرت زين العابدين(عليه السلام) امام واجد برخى از شرايط نيست، بلكه فرزندش زيد بن على و كسانى كه خروج كرده اند به مقام امامت رسيده اند.

17 . امر به معروف و نهى از منكر

امر به معروف و نهى از منكر از واجبات هستند، زيرا قرآن مى فرمايد:
(وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).(1)
«بايد از ميان شما، جمعى دعوت به نيكى، و امر به معروف و نهى از منكر كنند. و آنها همان رستگارانند».

18 . وعد و وعيد

مراد از وعد، نويد پاداش و از وعيد، نكوهش و وعده عذاب است. او معتقد است آياتى كه درباره وعد و وعيد آمده است، عمل به آن بر خدا لازم است، و در حقيقت، عمل به وعد مورد اتفاق مسلمانان است، و امّا عمل به وعيد از نظر

1 . آل عمران: 104.

صفحه 251
زيديه مانند معتزله لازم است و گويا عفو را نوعى تخلف به شمار مى آورد.

19 . مرتكبين كبائر

مرتكبان گناه كبيره، از نظر خوارج كافرند ولى زيديه نيز مانند معتزله آنها را در حد وسط بين كفر و ايمان قرار مى دهند و اگر بدون توبه بميرند در آتش مخلّد خواهند بود.

20 . مؤمن كيست؟

او فصلى براى شناخت مؤمن گشوده و مى گويد: مؤمن كسى است كه واجبات را انجام دهد و از امور قبيح و حرام، اجتناب كند، بنابراين، ما چنين فردى را با اين اوصاف توصيف مى كنيم. او را مؤمن، مسلمان، پاكيزه، پرهيزگار، دوست و نيكوكار مى دانيم.

21 . كافر كيست؟

كسى است كه خالق را نشناسد و يا صفات او را نداند كسى كه يكى از صفات او را انكار كرد، كافر به شمار مى رود يا بگويد خدا در فلان مكان است، يا براى او شريكى معتقد شود، يا بگويد معاصى بندگان، فعل خداست و متعلق اراده اوست، يا رسالت پيامبر و يا ضرورى دين را انكار كند.

22 . فاسق كيست؟

فاسق، كسى است كه گناهان بزرگى را مرتكب شود، مانند زنا و شرب خمر

صفحه 252
و غيره; او همه نوع وصف و عنوان زشت را بر خود هموار مى سازد، فقط نمى توان او را كافر و منافق خواند.

23 . تفاوت فعل خدا با فعل بندگان

تفاوت فعل خدا با فعل بندگان اين است كه جواهر و اعراض و اجسام، همگان فعل خدا هستند، موجوداتى كه بشر از آفريدن آن عاجز و ناتوان است ولى چيزهايى كه از بندگان از طريق خواست و گزينش صادر مى شود، فعل بندگان است و فعل خدا نيست.

24 . اعتقاد به موت و فنا

اعتقاد به روز قيامت و اين كه مرگ، دروازه زندگى ديگرى است، شرط ايمان است و بايد معتقد بود در روز قيامت، ميزان نصب مى شود، و نامه اعمال افراد به دست راست و چپ افراد داده مى شود.

25 . شفاعت

او معتقد است شفاعت حق است ولى افرادِ مؤمن، مشمول شفاعتند نه افراد فاسق و گهنكار و در حقيقت شفاعت ترفيع درجه است، نه بخشيدن گناهان، و در اين عقيده با معتزله همراهند.
اينها رؤوس عقايد زيديه است كه در حقيقت در بخشى با اماميه و در بخش ديگر با معتزله همگامند.
باز رساله هاى متعددى در اختيار ماست كه عقايد زيديه را بيان مى كند،

صفحه 253
ما در بيان عقايد آنان به اين دو كتاب اكتفا كرديم و كتاب سومى هست به نام «مصباح العلوم فى معرفة الحى القيوم» نگارش احمد بن حسن الرصاص (600ـ 650ق) كه به وسيله محمد عبدالسلام تحقيق شده است و مى تواند بيانگر عقايد زيديه باشد.

صفحه 254
 

فصل بيستم:

حلقات مناظره ميان اماميه و زيديه

زيديه بسان اماميه از فرق شيعه هستند ولى با اين همه، بين علما و دانشمندان اين دو گروه، مناظراتى رخ داده كه برخى را يادآور مى شويم:
سيد مرتضى(355ـ 436) بخشى از اين مناظرات را در كتاب «الفصول المختارة» آورده است و در حقيقت، اين كتاب، گزينشى از كتاب «العيون و المحاسن» شيخ مفيد است.
اكنون به نقل برخى از مناظره ها مى پردازيم:
1. روزى در بغداد يكى از علماى زيدى به نام طبرانى، اماميه را به سه چيز متهم مى كند و مى گويد:
اماميه بخشى از حنابله هستند، چرا به دلايل سه گانه زير:
ـ حنبلى ها بر خواب اعتماد مى كنند، اماميه نيز چنين هستند.
ـ حنبلى ها براى بزرگان خود مدعى معجزاتند، همچنين اماميه.
ـ حنبلى ها قبور بزرگان خود را زيارت مى كنند همچنين اماميّه.

صفحه 255
اين مطلب را به شيخ مفيد گزارش مى كنند، او در جلسه درس خود، سخن را چنين آغاز مى كند:
جوانى از اولاد انصار، كه به درس ما مى آيد و علم كلام مى آموزد، به من خبر داد كه ديشب با طبرانى يكى از بزرگان زيديه ديدارى داشتم، او به من چنين گفت: شما اماميه با آن كه با حنابله موافق نيستيد ولى در سه مطلب با آنها هماهنگ و همگام هستيد و آن سه مطلب را بازگو كرد، شيخ مفيد پاسخ داد:
اى جوان! برو به او بگو، اگر اعتماد بر خواب(در شرايط خاصّى) نشانه حنبلى بودن باشد، پس همه مسلمانان كه به قرآن معتقدند حنبلى خواهند بود، زيرا يوسف خوابى را ديد و آن را به پدرش گفت و او نيز از تعبير خواب يوسف آگاه شد و به او سفارش كرد كه به كسى در اين باره چيزى نگويد به اين صورت:
(إِذْ قَالَ يُوسُفُ لاَِبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ).(1)
(قَالَ يَا بُنَىَّ لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلإِنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ).(2)
(به خاطر بياور) هنگامى را كه يوسف به پدرش گفت: «پدرم! من در خواب ديدم كه يازده ستاره، و خورشيد و ماه در برابرم سجده مى كنند!»
گفت: «فرزندم! خواب خود را براى برادرانت بازگو مكن، كه براى تو نقشه (خطرناكى) مى كشند; چرا كه شيطان، دشمن آشكار انسان است.
(وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَ قَالَ الاْخَرُ

1 . يوسف: 4.
2 . يوسف: 5.

صفحه 256
إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ * قَالَ لاَ يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْم لاَ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ * وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللّهِ مِنْ شَيءْ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللّهِ عَلَيْنَا وَ عَلَى النَّاسِ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ * يَا صَاحِبَىِ السِّجْنِ ءَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ ).(1)
و دو جوان، همراه او وارد زندان شدند; يكى از آن دو گفت: «من در خواب ديدم كه (انگور براى) شراب مى فشارم.» و ديگرى گفت: «من در خواب ديدم كه نان بر سرم حمل مى كنم; و پرندگان از آن مى خورند; ما را از تعبير اين خواب آگاه كن كه تو را از نيكوكاران مى بينيم».
(يوسف) گفت: «پيش از آنكه جيره غذايى شما فرارسد، شما را از تعبير خوابتان آگاه خواهم ساخت. اين، از دانشى است كه پروردگارم به من آموخته است. من آيين قومى را كه به خدا ايمان ندارند، و به سراى ديگر كافرند، ترك گفتم (و شايسته چنين موهبتى شدم).
من از آيين پدرانم ابراهيم و اسحاق و يعقوب پيروى كردم. براى ما شايسته نبود چيزى را همتاى خدا قرار دهيم; اين از فضل خدا برما و بر مردم است; ولى بيشتر مردم شكرگزارى نمى كنند.
اى همراهان زندانى من! آيا خدايان پراكنده بهترند، يا خداوندِ يكتاى پيروز؟!»
تنها اين دو مورد نيست كه يوسف، به تعبير خواب مى پردازد، بلكه خواب

1 . يوسف: 36ـ39.

صفحه 257
پادشاه را نيز تعبير كرد و از اين طريق از زندان نجات يافت.(1)
(فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْىَ قَالَ يَا بُني إنِّي أَري فِي الْمَنَامِ إنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَري قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُني إِنْ شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ)(2).
جناب ابراهيم در عالم رؤيا ديد كه اسماعيل فرزند دلبند خود را سر مى برد و به فرزند خود گفت. او نيز پدر را تشويق بر اجراى آنچه در خواب ديده بود كرد.
بنابراين، اگر اماميه در برخى از موارد، بر خواب تكيه مى كنند، به خاطر همين آيات است، و در عين حال، هيچ حكمى از احكام خدا از طريق خواب، ثابت نمى شود، ما در اخذ احكام فقط به دنبال نصوص قرآنى و روايات نبوى و علوى هستيم.
درباره اعتراض دوم، يادآور شد كه كرامات، امرى است كه قرآن آن را تأييد مى كند. قرآن، يادآور مى شود كه ما به مادر موسى گفتيم: فرزند خود را شير بده و اگر ترسيدى كه مأموران فرعون، از تولد او آگاه شوند، او را در دريا بيفكن و نترس و اندوهگين نباش. ما او را به تو باز مى گردانيم و او را از رسولان قرار مى دهيم.(3)
آيا اين مسأله جز از طريق كرامت مى تواند تفسير شود؟
خدا در قرآن براى مسيح شيرخوار، كراماتى را ثابت مى كند. اينك متن آيه:
(فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا * قَالَ إنِّي عَبْدُ اللّهِ آتَاني الْكِتَابَ وَ جَعَلَني نَبِيًّا * وَ جَعَلَني مُبَارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ وَ أَوْصَاني

1 . يوسف: 43ـ44.
2 . صافات: 102 .
3 . قصص: 7.

صفحه 258
بِالصَّلَوةِ وَ الزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا).(1)
ما به مادر موسى الهام كرديم كه: «او را شيرده; و هنگامى كه بر او ترسيدى، وى را در دريا(ى نيل) بيفكن; و نترس و غمگين مباش، كه ما او را به تو باز مى گردانيم، و او را از رسولان قرار مى دهيم.»
درباره اعتراض سوم يادآور شد: مسلمانان زيارت رسول خدا را در سفر حج الزامى شمرده اند و رواياتى را كه درباره زيارت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) رسيده، برشمرد و گفت: پيامبر به هنگام بازگشت از حجة الوداع در كنار قبرى نشست و اشك ريخت، عرض كردند: اى رسول خدا! اين قبر از آن كيست؟ فرمود: قبر مادرم آمنه است. از خدا خواستم اجازه دهد آن را زيارت كنم. او به من اجازه داد. دخت گرامى پيامبر(صلى الله عليه وآله) به زيارت عمويش حمزه مى رفت و در كنار قبر او نماز مى گزارد، اگر زيارت قبور اوليا و در رأس آنها قبر پيامبر خدا حنبلى گرى باشد پس اسلام بر اساس حنبلى گرى است. بايد يادآور شد كه اين فرد، عقايد اماميه را تحريف كرده است. خواب انواع و اقسامى دارد، برخى رحمانى و برخى شيطانى و برخى نيز ساخته ذهن و انديشه خود انسان است.(2)
اين ترجمه اى بود از مناظره شيخ با يك فرد زيدى كه به صورت غير مستقيم انجام مى گرفت.
شيخ مفيد مناظره ديگرى با يكى از سران زيدى دارد كه از نظر خوانندگان مى گذرانيم:
2. روزى در مجلس درس شيخ يكى از زيدى ها حضور داشت به شيخ

1 . مريم: 29ـ31.
2 . سيد مرتضى، الفصول المختارة، ص 128ـ 132.

صفحه 259
اعتراض كرد كه چرا شما زيد بن على بن الحسين را امام نمى دانيد؟
شيخ در پاسخ او گفت: چه كسى گفته است كه ما او را امام نمى دانيم؟ ميان ما و شما درباره زيد بن على اختلافى نيست. آن مرد پرسيد: چگونه؟ شيخ گفت: مگر نه اين است كه شما او را امام در امر به معروف و نهى از منكر و قيام بر ضد ظالمان مى دانيد؟
مرد زيدى: درست است.
شيخ مفيد: ما نيز به اين معنا معتقديم و اين را درباره او مى پذيريم پس با شما در آن اختلافى نداريم.
از جهت ديگر آيا شما او را امام منصوص از طرف خدا و رسول خدا مى دانيد؟ آيا او را معصوم از گناه و خطا مى دانيد؟
مرد زيدى:نه، اين گونه نيست.
شيخ مفيد: ما نيز او را منصوص و معصوم نمى دانيم. پس در اين جهت نيز با شما اختلافى نداريم.
مرد زيدى ديگر چيزى نتوانست بگويد و ساكت شد و بر جاى خود نشست.(1)

1 . سيد مرتضى، الفصول المختارة، ص 340.

صفحه 260
 

فصل بيستويكم:

مايه هاى تقريب ميان اماميه و زيديه

تا اين جا ما توانستيم نيم رخى از زيديه از نظر تاريخ و آثار و علما و دانشمندان و عقايد معرفى كنيم، ولى بر اين تقريب ميان فرق شيعه بالاخص ميان اماميه و زيديه، امورى را لازم مى دانيم كه به آنها اشاره مى كنيم:

1. همكارى تنگاتنگ ميان دو فرقه

تاريخ هر دو مذهب گواهى مى دهد كه بين دانشمندان دو گروه، رابطه علمى و فكرى وجود داشته و از عقايد يكديگر كاملاً آگاه بوده اند و دو كتاب شيخ مفيد به نام هاى «العيون و المحاسن» و كتاب «اوائل المقالات» حاكى از احاطه شيخ بر عقيده آنهاست ولى بعدها رابطه ميان دو گروه بسيار ضعيف و كمرنگ شد و امّا علت آن، چه بوده و چه زمانى رخ داده بر ما روشن نيست. در دانشگاه نجف در سال هاى اخير، دانشجويى از زيديه ديده نمى شود همچنين در ديگر دانشگاه هاى شيعه، بنابراين براى وحدت كلمه لازم است كه افرادى از زيديه نيز در دانشگاه اماميه پذيرفته شوند و آنها با حفظ عقيده خود از عقايد ديگران نيز آگاه شوند.

صفحه 261

2. نشر ميراث فرهنگى زيديه

فهارس منتشر شده، از كتابخانه هاى يمن، نشان مى دهد كه آنان گام هاى بلندى در ادبيات، و كلام و فقه و علوم ديگر برداشته اند و يكى از علل پيشرفت آنان اين بوده كه در فقه مقيد به مذاهب خاصى نبوده اند، هر چند از فقه حنفى بيشتر اثر پذيرفته اند. وجود اجتهاد از زمان قاسم رسّى تاكنون، مايه غناى دانش و فرهنگ آنان شده است، بنابراين، براى شناخت علما و دانشمندان آنها لازم است به كتاب هاى زير مراجعه شود كه در حقيقت بازگو كننده تاريخ زندگانى علماى آنهاست:
1. نسمة السحر فى ذكر من تشيّع و شعر نگارش يوسف بن يحيى حسنى صنعانى متوفاى 1121هـ .ق. او در اين كتاب نام 194 تن از شاعران شيعه از متقدم و متأخر را آورده است.
2. نشر العرف لنبلاء اليمن بعد الألف، نگارش سيد محمد بن محمد زباره حسنى صنعانى متوفاى 1380هـ .ق. او در اين كتاب به ترجمه دانشمندان يمنى در چهارده قرن تاريخ اسلام پرداخته است و براى هر قرنى، نامى گذارده است.
3. مطلع البدور و مجمع البحور، نگارش قاضى احمد بن صالح صنعانى، متوفاى 1092هـ .ق كه در چهار جلد منتشر شده و حاوى ترجمه 1360 نفر مى باشد.
4. الحدائق الوردية تأليف حميدالدين محلى; لازم است به صورت روزپسند تجديد چاپ شود.
البته اخيراً درباره تاريخ يمن و علماى آنجا كتاب هاى فراوانى منتشر شده است.

صفحه 262
 

فصل بيستودوّم:

حكومت اسلامى از ديدگاه زيديه

شيوه حكومت و اساس آن را در مذهب زيدى سه چيز تشكيل مى دهد:
الف) وراثت كه بايد امام، از فرزندان فاطمه زهرا(عليها السلام) باشد.
ب ) دعوت به امامت.
ج ) جهاد و قيام مسلحانه بر ضد ظالمان و كافران.
در حالى كه هر يك از اين سه اصل كه در حقيقت پايه مذهب زيدى هستند، خالى از مناقشه نيست.
اما درباره اصل نخست بايد يادآور شويم كه اگر امام از طريق خدا يا پيامبر(صلى الله عليه وآله)معين شد بايد از او پيروى كرد، خواه فاطمى باشد يا نه و اگر اميرمؤمنان على(عليه السلام)امام منصوص است بايد از او پيروى كرد چون بر امامت او تنصيص است، در حالى كه فاطمى نيست، و شايسته است به جاى فاطمى بودن درباره شايستگى او براى منصب امامت سخن گفت، چه بسا غير فاطمى شايسته تر از فاطمى باشد و به تعبير ديگر: آنان در مورد امامت دو فصل

صفحه 263
گشوده اند، فصل تنصيصى كه همان سه امام اوّل را شامل مى شود و فصل غير تنصيصى كه در آن، فاطمى بودن را شرط كرده اند، در حالى كه اماميه در همه جا تنصيص را شرط مى دانند، و لذا فاطمى بودن، ركن نيست، هر چند در غير على(عليه السلام)، همگان فاطمى هستند.
اصل دوم و سوم، سبب مى شود كه گروهى از فاطمى ها براى اشغال اين منصب قيام كنند، و طبعاً به نزاع و تشاجر خواهد كشيد، بنابراين، بهتر است اساس امامت را بر دو اساس استوار سازيم:
1. تنصيص از مقام برتر
2. در زمان غيبت، مشاركت مردم در پى ريزى حكومت، تا از اين طريق هر نوع مشاجره و نزاع از بين برود.
امام يحيى بن حسين مى گويد: هرگاه دو فاطمى قيام كنند، دانش و پرهيزگارى و پيراستگى مايه برترى يكى از آنها مى شود، اين نوع ترجيح، در يك محيط كوچك مانند مسجد كارساز است، نه در محيط بزرگ و لذا اخيراً برخى از علماى زيدى براى رفع اين مشكل به دو صورت طرحى را ارائه كرده اند:
1. عالمان و رهبران و روشنفكران جمع شوند و درباره فرد مدّعى امامت، مطالعه كنند اگر او را واجد صلاحيت ديدند، با او بيعت كنند و در غير اين صورت، به ديگرى رأى دهند.
2. رجال حلّ و عقد، فردى را براى امامت كانديدا كنند تا مردم با او بيعت كنند.

صفحه 264

جنگ ميان اسماعيليه و زيديه

در طول تاريخ در محيط يمن، نزاع بين دو گروه شيعى: اسماعيلى و زيدى در جريان بوده است. ائمه زيديه هر چند با قدرت به ميدان آمده اند ولى بيشترين نبرد آنان با اسماعيليه بالأخص قرامطه بوده است. مؤسس دولت زيدى در يمن در اواخر قرن سوم، شخص موسوم به امام هادى است. او وقتى وارد يمن شد، قرامطه و باطنيه، يمن را پر كرده بودند و مجموعاً بيش از هشتاد و اندى نبرد در ميان آنان، ثبت شده است. در زمان المتوكل على الله يعنى مطهر بن يحيى و سپس يحيى بن زيد نبردهايى با اسماعيليه در جريان بود كه سبب شد، اسماعيليه به كوه ها پناه ببرند. هر چند اين اختلافات با ظهور جمهورى در يمن پايان يافت و هر دو گروه مورد ستم جمهورى ساخته غرب قرار گرفتند.

همكارى ميان زيديه و معتزله

از بحث هاى پيشين، روشن شد كه همكارى ميان زيديه و معتزله از زمان هاى پيشين وجود داشت، و لذا هر دو گروه، عدل و توحيد را از اصول دانسته و با جبر و تشبيه، به نبرد پرداختند، حتى برخى از ائّمه زيديه (المستظهر بالله)، متوفاى 425 نزد قاضى عبدالجبار معتزلى درس آموخته اند، و آنچه را كه استاد پيرامون اصول خمسه املا كرده، به نگارش در آورده كه به نام الاصول الخمسه چاپ شده است.(1)
به هنگام ظهور غزنويان و سلجوقيان، به تحريك حنبليان، آثار معتزله، و

1 . همدانى، عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسه، مقدمه محقق، ص 29; مؤيدى، التحف شرح الزلف، ص 88 .

صفحه 265
كتابخانه هاى آنان به يغما رفت و يا در آتش سوخت، از اين جهت، زيدى هاى موجود در عراق، تا آنجا كه توانستند، قسمتى از آثار معتزله را به يمن منتقل نمودند، تا جايى كه قاضى عبدالسلام (550-573هـ .ق) مغنى قاضى عبدالجبار همراه با اصول خمسه حسين بصرى را، از عراق به يمن منتقل كرد و اگر اين تلاش ها نبود چيزى از آثار معتزله در دست نبود، و اخيراً در حكومت جمال عبدالناصر، يك گروه از محققان با تجهيزات كامل به يمن رفتند و از آثار باقى مانده از معتزله ميكروفيلم تهيه كرده و به مصر منتقل كردند.

طبقات رجال زيدى

هر مذهبى از مذاهب كلامى و فقهى، داراى شخصيت هاى گوناگونى است كه همگى در خدمت مذهب بوده امّا شيوه كار آنها از نظر ارزش يكسان نيست، عين همين مطلب در مذهب اشعرى در جلد دوم به گونه اى بيان شده است.
اكنون نوبت آن رسيده است كه شخصيت هاى بزرگى كه در تأسيس مذهب و يا تشريح و ترويج آن به گونه اى نقش داشته اند، شرح داده شوند، در اين ميان نويسنده معاصر زيدى آقاى على بن عبدالكريم شرف الدين شخصيت هاى معروف زيدى را در چهار طبقه آورده است كه ما به صورت موجز از آن كتاب اقتباس كرده و بيان مى كنيم.
ايشان مى گويد: شخصيت هاى زيدى به چهار طبقه به نام هاى ياد شده تقسيم مى شوند:
1. طبقه مؤسس(پايه گذاران)
2. مخرج (تدوين كنندگان)

صفحه 266
3. طبقه محصّل (پژوهشگران)
4. طبقه مذاكر(بازگو كنندگان)
وى در كتاب خود به نام «الزيدية نظرية و تطبيق» شخصيت هاى بزرگ زيدى را به چهار طبقه تقسيم كرده است:
طبقه اوّل: طبقه مؤسس يعنى كسانى كه در پايه گذارى اين مذهب فكرى يا كلامى تأثير بسزايى داشته اند و اسامى آنان به قرار زير است:
أ. امام زيد بن على شهيد سال 122هـ .ق 
ب. امام قاسم بن ابراهيم درگذشته به سال 242هـ .ق 
ج. نوه او، امام هادى يحيى بن الحسين پايه گذار مذهب در يمن، درگذشته به سال 298هـ .ق 
د. امام ناصر معروف به اطروش، حسن بن على، پايه گذار مذهب زيدى در طبرستان، درگذشته به سال 304هـ .ق .
طبقه دوم: طبقه مخرج و آنان كسانى هستند كه از سخنان امامان پيشين و يا گفتوگوهاى آنان با مخالفان، احكام شرعى را بر پايه كتاب و سنت استخراج كرده اند و آنان عبارتند از:
أ. محمد بن منصور مرادى درگذشته به سال دويست و نود و اندى
ب. ابوالعباس احمد بن ابراهيم درگذشته به سال 353هـ .ق 
ج. احمد بن الحسين بن هارون الحسنى درگذشته به سال 416هـ .ق 
د. ابوطالب يحيى بن الحسين بن هارون الحسنى درگذشته به سال 424هـ .ق 
هـ. على بن بلال آملى آزاد شده مؤيد بالله و ابوطالب

صفحه 267
و. احمد بن محمد أزرقى.
طبقه سوم: طبقه محصّل و آنان كسانى هستند كه به اقوال و گفتارهاى امامان اهتمام جسته و آن را براى شاگردان خود از طريق روايت نقل كرده اند و احياناً به طريق مناوله (كتابى را به دست گرفتن و گفتن اين كه اين احاديث را از ما با سندى كه در اين كتاب است نقل كنيد).
و آنان عبارتند از:
أ. قاضى زيد بن محمد كلابى ملقب به حافظ اقوال عترت
ب. سيد على بن العبّاس راوى اجماعات اهل بيت درگذشته به سال 340هـ .ق 
ج. قاضى الحسن بن محمد الرصاص، درگذشته به سال 584هـ .ق 
د. امام الحسين بن بدرالدين درگذشته به سال 662هـ .ق 
هـ. زيد بن على بن الحسن بن على بيهقى
و. قاضى جعفر بن احمد عبدالسلام درگذشته به سال 573هـ .ق 
ز. امام عبدالله بن حمزه درگذشته به سال 614هـ .ق .
طبقه چهارم: طبقه مذاكر، كسانى هستند كه اقوال پيشينيان را بررسى كرده و درباره آنها از نظر سند و متن تحقيق به عمل آورده و آنها را بر اصول مذهب و قواعد مستخرج از كتاب و سنت عرضه داشته، آنگاه موافق را گرفته، و مخالف را رها كرده اند. در اين مورد، هر كدام از آنها رأى خاصى داشته اند كه با
ديگرى مختلف بوده، زيرا معتقد بودند هر مجتهدى در واقع مصيب است و آنان عبارتند از:

صفحه 268
1. قاضى محمد سليمان صعدى درگذشته به سال 730هـ .ق 
2. قاضى عبدالله بن زيد درگذشته به سال 667هـ .ق 
3. قاضى يحيى بن حسن معاصر يحيى بن حمزه
4. امام يحيى بن حمزه درگذشته به سال 749هـ .ق 
5. امام عزالدين بن حسن درگذشته به سال 900هـ .ق 
6. قاضى محمد بن يحيى درگذشته به سال717هـ .ق 
7. قاضى يوسف بن احمد درگذشته به سال 832هـ .ق 
8. امام احمد بن يحيى المرتضى درگذشته به سال 840هـ .ق .
بيشترين افراد اين طبقه، مجتهدان مذهب زيدى بودند سپس درباره انواع اجتهاد آنان سخن گفته كه فعلاً مورد بحث ما نيست.(1)
***
در اينجا دامن سخن را كوتاه مى كنيم شايسته است در مورد يك فرقه ديگر از فرق شيعه به نام اسماعيليه سخن بگوييم، اينك بخش دوم را به اين موضوع اختصاص داديم.

1 . شرف الدين، على بن عبدالكريم، الزيدية نظرية و تطبيق، ص 16ـ 18.

صفحه 269
 
      بخش دوم
اسماعيليه
و
قرامطه، دروزيه، فطحيه،
واقفيه و نصيريه

صفحه 270
 

صفحه 271
   
    فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى/ ج 8
 

فهرست اجمالى بخش دوم

اين بخش مربوط به مذهب اسماعيلى و برخى از فرقه هاى ديگر است و فهرست اجمالى را مى نگاريم.
پيش گفتار: پيروان مذهب اسماعيلى به فرقه هاى مستعلى، و نزارى و فرقه نخست به دو گروه به نام هاى داودى و سليمانى، و فرقه دوم به دو دسته به نام مؤمنى و قاسمى تقسيم مى شوند.
فصل نخست: مذهب اسماعيلى در كتابهاى ملل و نحل
فصل دوّم: جنبشهاى باطنى در عصر امام صادق(عليه السلام)
فصل سوّم: امامان مذهب اسماعيلى
فصل چهارم: امامان ظاهر و آشكار
فصل پنجم: امامان فرقه مستعليه
فصل ششم: امامان نزاريه: مؤمنيه و آغاخانيه
فصل هفتم: خاندان آغاخان

صفحه 272
فصل هشتم: عقايد و اصول پنجگانه مذهب اسماعيلى
فصل نهم: سلسله امامت مذهب اسماعيلى
فصل دهم: تأويل در نظريه مَثَل و ممثول
فصل يازدهم: قرامطه
فصل دوازدهم: فرقه دروز(1)
فصل سيزدهم: فرقه فحطيه
فصل چهاردهم: واقفيه
فصل پانزدهم: نصيريه

1 . فصل پايانى اسماعيليه.

صفحه 273
 

پيش گفتار

سپاس خداى را كه به ما توفيق داد كه به ترجمه زندگانى زيد بن على و نگارش ويژگيهاى مذهب زيدى از نظر عقيدتى و فقهى بپردازيم. هم اكنون وقت آن رسيده است كه زمام قلم را به يكى از فرقه هاى نسبتاً بزرگ شيعه به نام «اسماعيليه» ببريم. مسلماً بين فرقه اسماعيليه و اماميه، در شمار امامان اختلاف روشنى است. همين اختلاف نيز ميان اماميه و زيديه حاكم بود.
گروه زيديه باب امامت منصوص را پس از حسين بن على(عليه السلام) بسته دانستند. و شيوه بيعت را براى گزينش امام، انتخاب كردند، در حالى كه شمار امامان، نزد اماميه به دوازده مى رسد كه آخرين آنان به امر الهى زنده و غايب است و در وقت معينى ظاهر خواهد شد.
ولى فرقه اسماعيليه پس از امام صادق(عليه السلام) به پنج فرقه معروف تقسيم شده اند:
1ـ گروهى كه معتقد به امامت اسماعيل بن جعفر صادق شده و مى گويند او پس از غيبت رجوع خواهد كرد اين همان اسماعيليه خالص است.
«قرامطه»، كه قائل به امامت محمد بن اسماعيل بن جعفر الصادق(عليه السلام)شدند و معتقدند او از انظار پنهان شده و به موقع ظهور خواهد كرد. و از اين دو

صفحه 274
گروه امروز كسى باقى نمانده است.
«دُرزيها» كه امامت را پس از محمد بن اسماعيل تا امام يازدهم به نام «حاكم بأمرالله» پيش بردند. سپس معتقدند او از ديدگان غايب شده و منتظر ظهور او هستند.
«مستعليه»، آنان امامت را تا پس از الحاكم به امرالله امام سيزدهم به نام مستنصربالله سوق داده و به امامت فرزند او به نام المستعلى بالله معتقد شدند. و اين گروه معروف به «بُهره» هستند. سپس همين گروه پس از قرنها در سال 999 به دو دسته داوودى و سليمانى تقسيم شدند. كه اكنون در هند و يمن و تا حدودى سوريه حضور دارند.
«نزاريه»، آنان امامت را تا مستنصربالله پيش برده و سپس به امامت فرزند او نزار بن معد، معتقد شدند و در ادامه گروه نزاريه به دو فرقه تقسيم شده اند:
مؤمنيه كه امامت منصوص را در بيست و دوّمين امام پايان يافته مى دانند و قاسميه (آقاخانيه) كه امامت را تا عصر حاضر ادامه مى دهند(1).
حقيقى ترين اختلاف، ميان اماميه و زيديه و گروه اسماعيليه در مفهوم تنصيص است. دو فرقه نخست معتقدند معنى تنصيص اين است كه امام منصوص، امام بعدى را با لفظ و بيان و با شاهد گرفتن گروهى معين كند، در حالى كه مفهوم تنصيص نزد اسماعيليه، انتقال امامت از پدران به فرزندان است و تولد فرزند به صورت طبيعى خود به خود نوعى تنصيص از پدر به امامت فرزند

1 . امام كنونى آنها «كريم خان» است.

صفحه 275
است و اگر پدر داراى اولاد متعددى باشد، پدر به خاطر آگاهى فوق العاده، مى تواند تشخيص دهد كه كدام يك از فرزندانش امام منصوص است.
بنابراين بهتر است گفته شود امامت نزد آنها به وراثت است نه با تنصيص در هر حال، اين گروه، در هند و پاكستان و يمن و سوريه و لبنان و افغانستان و تاجيكستان و آفريقا و ايران، حضور دارند.

ويژگيهاى مذهب اسماعيلى

مذهب اسماعيلى، از آرا و عقايدى برخوردار است كه به صورت گسترده، در فصلهاى آينده، بيان خواهد شد. ولى اكنون ويژگيها و اصول عقايد آنان را يادآور مى شويم:

1ـ انتساب به خاندان نبوّت

مذهب اسماعيلى از روز نخست از سادگى خاصى برخوردار بود، تنها مى گفت كه بايد حكومت را از عباسيان به خاطر ستمى كه بر مسلمانان و بالأخص اهل بيت(عليهم السلام) روا مى دارند، باز گرفت. مسلماً هر نوع دعوت به اين سادگى نمى تواند داراى جاذبه باشد و گروهى را به دور خود جمع كند، ولى دعوت آنان داراى شگردهاى خاصى بود كه توانست جمعيت عظيمى را پيرو خود سازد و بر حكومت وقت بتازد و در خارج از بغداد، حكومتى تشكيل دهد. يكى از اين شگردها انتساب مدّعيان امامت به خاندان رسالت است و اينكه آنان از فرزندان فاطمه زهرا، دخت گرامى پيامبر(صلى الله عليه وآله) هستند و از آنجا كه مردم به پيامبر گرامى و اهل بيت(عليهم السلام) او علاقه خاصى دارند; طبعاً كسانى كه پرچم ولايت را بلند

صفحه 276
كنند، در قلوب مردم جاى عظيمى خواهند داشت.

2ـ تأويل ظواهر

تأويل ظواهر قرآن و روايات و تفسير آنها به امور باطنى، ويژگى خاص مذهب اسماعيليه است. جدا شدن آنان از ديگر شيعيان كه معتقد به امامت موسى كاظم(عليه السلام) پس از امام صادق(عليه السلام) بودند، چندان جاذبه نداشت، مگر اين كه دست به تأويل ظواهر بزنند تا حدّى به مذهب، رنگ و بوى تازه اى بدهند. البته اسماعيليه، نخستين گروهى نبودند كه ظواهر قرآن و روايات را به معانى باطنى تأويل كردند، بلكه در ميان اصحاب امام صادق(عليه السلام) نيز اين گروه فعاليت مى كردند، مانند ابوالخطاب و مغيرة بن سعيد و ديگران.
تأويل ظواهر و تفسير آيات قرآن به يك رشته معانى، آن هم بدون دليل، سبب شد كه مذهب اسماعيلى، با رويدادهاى جهان، نوعى هماهنگى داشته باشد. و هر نوع تضاد ميان مذهب و رويدادها از بين برود. مسلّماً مذهبى كه بر پايه تأويل، استوار باشد، اصالت خود را از دست مى دهد و در هر زمان، رنگ و بوى جديدى به خود، مى گيرد.

3ـ آميختن مذهب به مسائل فلسفى

در عصر عباسيان خصوصاً در عصر منصور و هارون، ضديّت با مسائل فلسفى به اوج خود رسيد. آنان، خِرَد را از مسائل دينى به دور نگه مى داشتند، و كسانى را كه به تعقل و تدبر دعوت مى كردند، طرد مى نمودند و جمود بر ظواهر آن هم بدون تدبّر ويژگى، مذهب اهل حديث بود.

صفحه 277
در مقابل چنين جمودى، مذهب اسماعيلى درهاى تعقل را در شرايع پيشين و مكاتب فلسفى برروى مذهب گشود و فلسفه را جزئى از دين شمرد. طبعاً مذهب، رنگ فلسفى به خود گرفت و با تمام رويدادها، نوعى هماهنگى پيدا كرد.
مصطفى غالب، كه خود، از پيروان مذهب اسماعيلى است كه در كتاب «تاريخ الدعوة الاسماعيليه» مى نويسد:
«كلمه اسماعيليه در آغاز به معنى يكى از فرقه هاى معتدل شيعه بود، ولى با گذشت زمان، به يك جنبش عقلى تبديل شد كه پيروان اديان گوناگون و احزاب سياسى و اجتماعى چندى با نظريات فلسفى و علمى مختلف در آن شركت داشتند».(1)

4ـ سازمان زير زمينى

فرقه اسماعيلى، در زمانى پديد آمد كه قدرت عباسيان، شرق و غرب را گرفته و در نقاط مختلف جهان جاسوسانى را گمارده بودند كه هر نوع انديشه برخلاف حكومت مركزى را گزارش كنند تا به سركوب آن بپردازند.
در چنين شرايطى كه حكومت نيرومندى بر سرزمينهاى اسلامى تسلط داشت تشكيل يك جمعيت مذهبى آن هم در تقابل با حكومت، يعنى در مخالفت عباسيان، كارآسانى نبود، مگر آن كه از تاكتيكهاى خاص و تنظيمات سرى بهره مند شوند. سران اسماعيلى احساس كردند، در مقابل برنامه ريزيهاى دولت عباسى، كه مخالفان را در هر نقطه اى از جهان دستگير و سركوب مى كنند،

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 14 .

صفحه 278
بايد بسيار دقيق و سازمان يافته و پنهانى عمل كنند. از اين جهت سازمان تبليغ اسماعيلى، نيز جزئى از مذهب شد و رنگ و بوى آن را يافت.
مصطفى غالب، مورخ اسماعيلى در اين مورد مى گويد:
«در واقع، هيچ دولتى و فرقه اى مانند اسماعيليه به كار تبليغ و سازماندهى آن نپرداخته، آنان تبليغ را در روزگار مبارزه به صورت پنهانى، و نيز در دوران فعاليت آشكار خويش به عنوان ابزار اصلى، برگزيدند.
برنامه ريزى آنان براى تبليغ در جهان بى سابقه و روشهاى آنان بر پايه هاى محكمى استوار بود كه از عقيده آنان سرچشمه مى گرفت. آنان در سازماندهى با نبودن وسايل امروزى، توانستند با سرعت خاصى، بر دورترين نقاط جهان اسلام، تسلّط يابند و مذهب خود را انتشار دهند. و در آن زمان براى فرستادن پيامها، و بازپس گيرى پاسخها از كبوتران نامه رسان، بهره مى گرفتند».(1)

5ـ تقدّس بخشيدن به امامان و داعيان خود

آنان براى استحكام پايه هاى دعوت خود، ناچار شدند كه به امامان و داعيان خود، قداست خاصى ببخشند به گونه اى كه مخالفت با آنها نوعى ارتداد به شمار آيد، و در حقيقت قداست و اثبات فضايل فوق العاده براى داعيان و امامان جزو دين شمرده شد تا در سايه آن، دعوت اسماعيلى بدون مقاومت، پيش برود.
از اين جهت، امامت در نظر آنان، از مركزيت و مقام رفيعى برخوردار است و براى آن، مقام خاصى، قائلند و معتقدند از همان دوران حضرت آدم، پس از هر رسولِ ناطق، هفت امام آمده است و رفته است، به شرح زير:

1 . همان، ص 37 .

صفحه 279
1ـ حضرت آدم، رسول ناطق است. پس از او هفت امام آمده اند.
2ـ حضرت نوح، رسول ناطق است. پس از او نيز هفت امام آمده اند.
3ـ حضرت ابراهيم، رسول ناطق است. پس از او هفت امام آمده اند.
4ـ حضرت موسى رسول ناطق است. پس از او هفت امام آمده اند.
5ـ حضرت عيسى، رسول ناطق است و پس از وى هفت امام آمده اند.
6ـ حضرت محمد(صلى الله عليه وآله)، رسول ناطق است. پس از او هفت امام آمده اند و آنان عبارتند از: على بن ابى طالب، حسن بن على، حسين بن على، على بن الحسين، محمد بن على الباقر، جعفر بن محمد الصادق و اسماعيل بن جعفر.
در اين صورت، ادوار هفت گانه امامت به پايان مى رسد. آن كس كه پس از وى آيد، امام نخواهد بود. بلكه رسولِ ناطق است و لذا معتقدند رسول ناطق «محمد بن اسماعيل» است كه بايد پس از وى هفت امام پشت سر هم بيايند تا نوبت به رسولِ ناطق بعدى برسد آنان با اين طرح، رو در روى تمام فرق اسلامى قرار گرفته اند كه پيامبر گرامى را رسول خاتم مى دانند.
بنابراين محمد بن اسماعيل برتر از پدر، بلكه برتر از ائمه هفت گانه است زيرا او رسول است و ديگران، امام.

6ـ تربيت فداييان

يك اقليت در برابر اكثريت عباسيان، ناچار است گروهى را به نام «فدائيان» تربيت كند كه در حفظ جان امامان و داعيان و پيروان، جان خود را نثار كند و در حقيقت، نقش فداييان آن روز نقش انتحارى هاى امروز حزب «القاعده» است. حزب «القاعده» براى خود قداست خاصى قائل است و لذا زيردستان را به

صفحه 280
گونه اى تربيت مى كند كه كشته شدن در راه اجراى دستورات رهبران، نوعى شهادت و رسيدن به بهشت شمرده مى شود. و لذا با كمترين اشاره اى كمربند انتحارى را به كمر مى بندد و به ميان جمع كثيرى مى رود و همه را مى كشند به اميد آن كه به بهشت برود.
اكنون، نمونه اى را يادآور مى شويم:
در سال 500 هجرى فخرالملك، وزير سلطان سنجر، تصميم گرفت كه قلعه هاى اسماعيليه را در «الموت» تسخير كند. «حسن صباح» از تصميم وى آگاه شد. يكى از فداييان را اعزام كرد كه با زدن خنجر به حيات او پايان دهد. از اين جهت، قلعه الموت پيوسته در حصار سلجوقيان بود.
در سال 501 قلعه به دست سلطان سلجوقى مورد محاصره قرار گرفت. سلطان پيكى را پيش حسن صباح فرستاد و از او خواست كه تسليم شود و به اطاعت از حكومت مركزى گردن نهد. حسن صباح براى اين كه قدرت خود را به رخ پيك سلطان بكشد، دو نفر از فداييان خود را خواست به يكى گفت: خود را از اين برج بلند به زمين بيفكن. به ديگرى گفت: با اين خنجر خود را بكش و هر دو فرمان بردارى كردند. آن گاه حسن صباح به آن پيك گفت: برو به سلطان بگو نزد من هفتاد هزار از اين فداييان هستند كه حاضرند خون خود را در راه عقيده خود، بريزند.(1)
اعتقاد به قداست امامان سبب شد كه در طول زندگى، از اوامر آنان كوركورانه پيروى كنند. هر چند بر خلاف شريعت اسلامى باشد.

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 263 .

صفحه 281
مصطفى غالب، مورخ اسماعيلى مى گويد: آقاخان ثالث، فرمان داد كه زنان، نقاب از چهره خود برافكنند و دوشادوش مردان در ساختن كشور فعال باشند و گفت: اميدوارم در آينده كه به اين نقطه برمى گردم، اثرى از حجاب نبينم پيام مرا به همه اسماعيليان برسانيد.(1)

7ـ پنهان كارى و رازدارى

مذهب اسماعيلى كه بر تأويل ظواهر و آميختن مذهب با مسائل فلسفى استوار است، نمى تواند به صورت آشكار و عريان عرضه شود، زيرا همه فرقه ها به تكفير آنان برمى خيزند. از اين جهت، دعوت آنان حالت باطنى و سرّى گرفت و واقعيت مذهب به خاطر همين پنهان كارى پوشيده ماند، به گونه اى كه در قرنهاى پيشين كمتر كسى مى توانست پرده از حقيقت مذهب برافكند. و لذا نويسندگان تاريخ عقايد و مذاهب كمتر توانستند به اصول و فروع اين مذهب پى ببرند و عجيب اينكه مصطفى غالب كه خود از پيروان اين مذهب و اهل سوريه است به اين حقيقت معترف است و مى گويد:
«يكى از مشكلات در برابر تاريخ نگاران عقايد اين است كه نمى توانند به حقيقت دعوت اسماعيليه پى ببرند، زيرا همه اين كارها به صورت پنهان كارى انجام گرفته است».
نخستين كسى كه توانست به برخى از اين اسرار دست يابد و منتشر سازد خاورشناس روسى به نام پروفسور «اينانوف» بود پس از وى خاورشناس فرانسوى به نام «لويى ماسينيون» توانست بيشتر با واقعيت اين مذهب، آشنا شود.

1 . همان، ص 265 .

صفحه 282
مصطفى غالب مى نويسد: تا سال 1922 تمام كتابخانه هاى جهان، فاقد كتابهاى اسماعيلى بودند. تا آنجا كه اخيراً خاورشناس آلمانى به نام «ادوارد براون» توانست كتابخانه ويژه اى درباره «اسماعيليه» تأسيس كند و آثارى از آنان را در آنجا گردآورد.

8ـ امامان پنهان

مذهب اسماعيلى كه به امامت توجه خاصى دارد، آن را به درجات مختلف صلاحيتهاى گوناگون تقسيم كرده اند ولى آنچه كه در اينجا لازم است به برخى از امامان پنهان آنان اشاره كنيم كه دعوت آنها سرّى بود و هرگز خود را نشان نمى دادند. مقصود از امامان پنهان چهار امام ياد شده در زير است:
«محمد بن اسماعيل» ملقب به حبيب متولد 132 در مدينه منوّره. او امور امامت را از پدر به ارث بود و از ترس دشمنان، پنهان بود و به امام مكتوم، مشهور بود و در سال 193 درگذشت.
2ـ عبدالله بن محمد بن اسماعيل ملقب به وفّى متولد 179 در مدينه منوره كه زمام امامت را بعد از درگذشت پدر به دست گرفت و تا سال 194 با گروه معدودى در «سلميه» در خاك سوريه به سر برد.
3ـ احمد بن عبدالله بن محمد بن اسماعيل ملقب به تقىّ در سال 198 ديده به جهان گشود و در سال 212 زمام امامت را به دست گرفت و در «سلميّه» مى زيست و در سال 265 در گذشت.
4ـ حسين بن احمد بن عبدالله بن محمد بن اسماعيل ملقّب به رضى متولد 212، زمام امامت را در سال 265 به دست گرفت و «عبدالله بن ميمون قدّاح» به

صفحه 283
عنوان حاجب بين او و مردم قرار گرفت اينان امامان مستورند. سپس دوره امامان ظاهر، آغاز مى شود و نخستين كسى كه پرده غيبت را پاره كرد عبيدالله مهدى است كه به مغرب، مهاجرت كرد و دولت فاطمى را تشكيل داد و از آن زمان، امامان عصر ظهور پديد آمدند.
***

مذهب در فرآيند تكامل

مذهب اسماعيلى، مذهبى نبود كه روز نخست اركان و اصول آن، به صورت روشن، مدوّن گردد، بلكه در پيوند با حركتهاى زيرزمينى و آراى فلسفى تكامل پيدا كرد و گرنه از روز نخست به صورت يك مذهب بسيط بود و خلاصه آن اينكه رشته امامت، پس از امام صادق(عليه السلام) به فرزند او اسماعيل منتقل مى شود، نه به برادرش امام موسى كاظم(عليه السلام) در اين هنگام، مذهب اسماعيلى به فرقه هايى تقسيم شد.
البته چنانكه گفته شد از دوران محمد بن اسماعيل تا برسد به رضى (حسين بن احمد بن عبدالله بن محمد بن اسماعيل)، همگى امامان مستور و پنهانند و پس از اين چهار نفر، دوران امامان ظاهر، آغاز مى شود.

صفحه 284
 

فصل نخست:

اسماعيليه در كتابهاى ملل و نحل

مذهب اسماعيلى، در كتابهاى ملل و نحل به صورت مجمل و موجز وارد شده است و غالباً ناظر به تاريخ امامان اين مذهب است و تنها اندكى از عقائدشان را متذكر مى شوند. در حالى كه اين مذهب با حركتها و شخصيتهاى مذهبى، اصول و فروعى دارد كه بايد بيان گردد. اينك ما از نقل كلمات صاحبان ملل و نحل خوددارى مى كنيم :
1. اسماعيليه معتقد به امامت اسماعيل است و مى گويد او قائم آل محمد(صلى الله عليه وآله)است و هرگز نمرده و ظهور خواهد كرد. اين همان اسماعيليه خالص است.(1)آن گاه در پاسخ اين كه حضرت اسماعيل در زمان امام صادق(عليه السلام) درگذشته و حضرت براى مرگ او گواهانى گرفتند و فرماندار مدينه از طرف منصور بر آنان شهادت داد. آنها مى گويند: تمام اينها از روى تقيّه بوده تا خلافت عباسى صدمه اى به اسماعيل نرساند.
اين گروه مى گويند رشته امامت در اسماعيل متوقف گشته است.

1 . نوبختى، فرق الشيعة، ص 66-69 .

صفحه 285
2. گروهى ديگر معتقدند اسماعيل به راستى درگذشته است ولى از آنجا كه امام صادق(عليه السلام) بر امامت او تصريح كرده است و سخن امام قابل بازگشت نيست و از طرفى حضرت اسماعيل، قطعاً در حال حيات امام صادق(عليه السلام)درگذشته است، جمع بين اين دو اين است كه قطعاً امامت در فرزندان اسماعيل، مى ماند. و از طريق وراثت به محمد بن اسماعيل منتقل شده است.
پيروان مذهب به دو گروه تقسيم مى شوند:
گروهى بر محمد بن اسماعيل توقف كرده و معتقد به رجعت او پس از غيبت هستند. اين گروه قرامطه نام دارند. آنچه كه از كلام شيخ مفيد استفاده مى شود، اين است كه كسى از اين دو گروه باقى نمانده است.
گروه باقى از اسماعيليه كسانى هستند كه امامت را در نسل اسماعيل به پيش برده و معتقد به «امامان مستور» چهارگانه و «امامان ظاهر» شده اند.
اين خلاصه چيزى است كه از كتابهاى ملل و نحل استفاده مى شود.(1)

1 . شهرستانى، الملل و النحل، ج 1، ص 167-168; نوبختى، فرق الشيعة، ص 66-69; اشعرى، مقالات الاسلاميين، ص 22-27; البغدادى، عبدالقاهر، الفرق بين الفرق، ص 62; اسفرائينى، التبصير في الدين، ص 38; مفيد، الارشاد، ص 285 .

صفحه 286
(عليهم السلام)   
 

فصل دوم:

جنبشهاى باطنى در عصر امام صادق(عليه السلام)

ريشه هاى مذهب اسماعيلى را بايد در جنبشهاى باطنى در عصر امام صادق(عليه السلام)جستوجو كرد. امام صادق(عليه السلام) به پيروى از پدر گراميش امام باقر(عليه السلام)دانشگاه اسلامى را در مدينه پديد آوردند و نيم قرن كاملا درخشيد و در آن دانشگاه محققان و محدثان و مفسران بزرگ و حافظان سنت پيامبر، تربيت شدند و پيوسته تا عصر منصور دوانيقى خليفه عباسى درخشيدند.
وجود چنين دانشگاه عظيمى، خارى در چشم دشمنان بود و لذا گروهى نفوذى، در لباس شيعيان اهل بيت(عليهم السلام)، خود را در صفوف آنان جاى دادند و به عنوان طرفدارى از آنان، الوهيت امام صادق(عليه السلام) و گاهى نبوّت آن حضرت را مطرح مى كردند و پيشواى آنان فردى به نام «ابوزينب محمد بن قلاّص اسدى» بود كه در تاريخ از آنان به نام «خطّابيه» ياد شده است و همين ريشه حركت باطنى در مذهب اسماعيلى گشت. درباره اين حركت باطنى، نويسندگان شيعى و سنّى سخنان فراوانى دارند. اشعرى در كتاب «مقالات الاسلامييّن» و نوبختى در كتاب «فرق الشيعه»، طبرى در «الكامل في التاريخ» خود، و ابن جوزى در «منتظم» و بغدادى در كتاب «الفرق بين الفرق» درباره عقايد و فرق آنان سخن

صفحه 287
گفته اند كه نقل كلمات آنان كه غالباً تكرارى است و به درازا مى كشد، اينك ما در اينجا به رواياتى كه از امام صادق(عليه السلام) در برائت از اين گروه وارد شده و كشى از علماى قرن سوم و چهارم در رجال خود آورده است بسنده مى كنيم.
ابواسامه مى گويد: مردى به امام صادق(عليه السلام) گفت: من نماز مغرب را به تأخير مى اندازم تا تمام ستارگان در آسمان آشكار شوند. امام صادق(عليه السلام)فرمود: تو مگر از پيروان خطّابيه هستى؟ جبرئيل وقت نماز مغرب را، پنهان شدن قرص خورشيد معرفّى كرد. ابوبصير مى گويد: امام صادق(عليه السلام) به من گفت: من از كسانى كه ما را «رب» توصيف مى كنند، برائت مى جويم من به امام صادق(عليه السلام)گفتم: از رحمت خدا دور باشند. سپس امام(عليه السلام)فرمود: من از كسى كه فكر مى كند هر يك از ما پيامبر هستيم. دورى مى جويم. ابوبصير گفت: خدا آنها را از رحمتش دور كند.
وقتى براى امام صادق(عليه السلام) خبر آوردند كه ابوالخطاب آيه ياد شده در زير را به امام تفسير مى كند: «وَ هُوَ الذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَ فِي الأَرْضِ إِلَهٌ» و مى گويد مقصود از «وَ فِي الأَرْضِ إِلَهٌ» امام است. امام صادق(عليه السلام) فرمود: اميد است من و او زير سقفى قرار نگيريم. (اين جمله كنايه از قطع هر نوع رابطه است) اين گروه بدتر از يهود و نصارى و مجوس هستند. به خدا سوگند اينكه آنها خدا را كوچك مى شمارند. و اين چيزى از عظمت خدا نمى كاهد.
«حسن وشّاء» مى گويد: برخى از شيعيان از امام صادق(عليه السلام) براى حسن نقل كرد كه آن حضرت فرمود: كسانى كه ما را پيامبر بدانند، لعنت خدا بر آنان باد. حنّان بن سدير از پدرش نقل مى كند كه به امام صادق(عليه السلام)گفتم: برخى مى انديشند كه شما از خدايان هستيد و در اين مورد آياتى را براى ما مى خوانند. حضرت

صفحه 288
فرمود: اى سدير! گوش و چشم و موى و پوست و گوشت و خون من از اينها بيزار است. خدا و پيامبرش نيز از آنان بيزارند. آنان هرگز بر دين من و دين پدران من نيستند.
دعوت خطّابيه كه براساس دعوت به الوهيّت امامان و احياناً نبّوت آنان بود تا حدودى گسترش پيدا كرد. سرانجام عامل خليفه به نام عيسى بن موسى به زندگى او خاتمه داد.
عامل خليفه در مدينه آگاه شد كه اين گروه به اباحى گرى و احياناً به نبوت اَبوالخطّاب دعوت مى كنند و در مسجد دور هم گرد مى آيند و در كنار ستونهاى مسجد به نماز مى پردازند، تا اينكه نظر مردم را به خود جلب كنند. سرانجام مأموران دستگاه خلافت، وارد مسجد شدند و همه آنها را از دم تيغ گذراندند. فقط يك نفر از آنها از دست آنها نجات يافت و خود را به مُردگى زد و نيمه شب از مسجد فرار كرد و او شخصى معروف به سالم بن مكرم شتردار است كه بعدها به «أبى خديجه» معروف شد.(1)
اين روايات حاكى از آن است كه مسأله الوهيت يعنى حلول خدا در ائمّه و ادعاى مقام نبوت براى آنان از طريق اين گروه به جامعه رسوخ كرد و بعداً پيروان اسماعيل همين خطا را به صورت ديگر دنبال كردند و در حقيقت، خطابيه، به صورت تصفيه شده به اسماعيليه منتقل شد، زيرا پيروان اَبوالخطاب أسدى، به محمد بن اسماعيل روى آوردند، زيرا برخى از آنها از قبل با پدرش اسماعيل، ارتباط داشتند.

1 . براى آگاهى از روايات مربوط به آنها به رجال كشى، ص 246 - 301 مراجعه شود; حرّعاملى، وسائل الشيعه، ج 3، باب 18 «من أبواب المواقيت».

صفحه 289
كشى از حماد بن عثمان روايت مى كند كه شنيدم امام صادق(عليه السلام) به مفضل بن عمر جعفى مى فرمود: اى كافر! اى مشرك! با پسرم چه كار دارى؟ ـ مقصود وى اسماعيل فرزندش بود ـ كه مفضل هميشه نزد او رفت و آمد مى كرد و همان عقيده خطابيه را درباره او داشت، و سپس از آن عقيده، بازگشت. اين نشان مى دهد كه مذهب اسماعيلى در دامان خطابيه رشد كرد هر چند همه عقايد آنها را نپذيرفت.
مدارك تاريخى ديگرى نيز اين حقيقت را ثابت مى كنند:
1. نوبختى مى نويسد: پس از كشته شدن أبوالخطاب پيروان او از مردم كوفه و جاهاى ديگر، به محمد بن اسماعيل رجوع كردند و امامت او را پذيرفتند و بر آن باقى ماندند. اين گروه از «غُلاة»، پس از آن، به گروههاى بسيارى تقسيم شدند. برخى مدعى شدند كه روح امام جعفر صادق(عليه السلام) در أبوالخطاب حلول كرده است و پس از غيبت أبى الخطاب، اين روح به محمد بن اسماعيل منتقل شده است و فرقه مباركيه نيز از آنان جدا شد كه بعدها پيروان آن را «قرامطه» ناميدند.(1)
2. تقسيم امام به صامت و ناطق يكى از عقايد اصلى اسماعيليه است، خطابيه نيز اين تقسيم را دارند.(2)
3. مقريزى مى نويسد: پيروان خطابيه همه براين عقيده اند كه امامان مانند على بن أبى طالب(عليه السلام) و فرزندانش، همه پيامبر بوده اند. و در هر زمانى دو پيامبر

1 . نوبختى، فرق الشيعة، ص 69-71.
2 . اشعرى، مقالات الاسلاميين، ص 10-13.

صفحه 290
بوده يكى صامت (خاموش) و ديگرى ناطق (گويا). پس محمد(صلى الله عليه وآله) ناطق بود و على(عليه السلام)صامت و جعفر بن محمد(عليه السلام) نيز پيامبر بوده و سپس اين پيامبرى به ابوالخطاب منتقل شده است.(1)
4. يادآور شديم كه كشى مى نويسد: خطابيه، آيات را تأويل مى كردند و به صورتى غير مفهوم، در مى آوردند كه با ظواهر آن بسيار تفاوت داشت.
مثلا «خمر» و «ميسر» و «انصاب» و «أزلام» را نامهاى چند تن از افراد بشر مى پنداشتند و براى هر ظاهرى باطنى تصور مى كردند و «تأويل» يكى از پايه هاى اصلى كار آنان بود. شهرستانى برخى از تاويلات خطابيه را نقل كرده است.(2)
ولى هنگامى كه اين تأويلها به گوش امام صادق(عليه السلام) رسيد، آنها را باطل دانست و فرمود: «خدا با مردم بازبانى كه نمى دانند، سخن نمى گويد».(3)
از سوى ديگر چون اين تأويلها به گوش عيسى بن منصور از ياران منصور دوانيقى رسيد، دانست كه اين گروه منحرف هستند و ابو الخطاب را در سبخه كوفه به قتل رساند.
تأويلهاى آنان از اين قبيل بود كه امامان را پيامبر و سپس خدا مى دانستند، و مى گفتند امام جعفر صادق(عليه السلام)، خداى زمان خويش است و مى گفتند حقيقت امام صادق شخص محسوس نيست، و چون به زمين فرود آمده اين گونه ديده مى شود.(4)

1 . مقريزى، خطط، ج2، ص 352 .
2 . شهرستانى، الملل و النحل، ج1، ص 159; مقريزى، خطط، ج 2، ص252 .
3 . كشى، محمدبن عمر، رجال كشّى، شرح حال ابن خطاب، شماره 135.
4 . شهرستانى، الملل و النحل، ج 1، ص159; مقريزى، خطط، ج2، ص252 .

صفحه 291
مذهب اسماعيلى از نظر آنان سه پايه داشت:
1. پيروى از تأويل، و اين كه هر ظاهرى باطنى دارد.
2. پيروى از فلسفه يونان در همه ابعاد و زمينه ها (الهيات، طبيعيات، فلكيات) براى پشتيبانى فكرى از عقايد خود.
3. غلو و بزرگنمايى امامان و دادن اختيارات و ويژگيهاى فراوان به آنان كه عقل و شرع آنها را تأييد نمى كرد.
در پايان: يادآور مى شويم: عبدالله بن ميمون معروف به قدّاح (190-270) از رهبران دعوت به مذهب اسماعيلى است، ولى بايد توجه نمود، وى غير از عبدالله بن ميمون اثناعشرى است، و اينها دو نفرند هر چند اسم آنها يكى است. عبدالله بن ميمون اثناعشرى از راويان حديث شيعى است كه قريب شصت روايت از امامان معصوم(عليهم السلام) دارد. وى برخى از آنها را از امام صادق(عليه السلام) و برخى ديگر را از امام باقر(عليه السلام) و گاهى هم به واسطه از حضرت على(عليه السلام) نقل نموده است. اتفاقاً پدر او نيز از ياران امام سجاد و سپس امام باقر و امام صادق(عليه السلام) بوده است. و هرگز وى پيوندى با اين حركات سرّى اسماعيلى نداشته است. شما مى توانيد درباره موقعيّت ابن ميمون اثناعشرى به كتابهاى رجال، مانند رجال برقى، كشّى، نجاشى و فهرست شيخ طوسى مراجعه بفرماييد. از مجموع آنها استفاده مى شود، وى از سرزمين مكّه بوده و با قبيله مخزوم پيمان دوستى و همبستگى(ولاء) داشته پدر او با سه امام معاصر بوده و خود او با دو امام هم عصر بوده است. و علّت اين كه او را قدّاح خوانده اند، اين بوده كه به تراشيدن تير مى پرداخته است. در حالى كه عبدالله قدّاح اسماعيلى كه از مؤسسان دعوت باطنى است از شهر اهواز بوده و در زندان با همكارى ابن ديصان، محمد بن حسين معروف به

صفحه 292
«دندان» اين مسلك را پايه گذارى كرده اند.(1) در اين مورد به الفرق بين الفرق و فهرست ابن نديم مراجعه شود.
اين دو نفر همچنين كه از نظر زادگاه با هم فرق دارند، تا حدّى، عصر آنان نيز يكسان نيست، زيرا عبدالله اسماعيلى در سال 190 ديده به جهان گشوده و در 270 درگذشته است.(2) و هرگز نه تنها امام صادق(عليه السلام) را درك نكرده، حتى امام كاظم(عليه السلام) را نيز درك ننموده است.

1 . البغدادى، عبدالقاهر، الفرق بين الفرق، ص 282; ابن نديم، الفهرست، ص 278-281 .
2 . حامدى، كنز الولد، ص 19، تحقيق مصطفى غالب .

صفحه 293
   
 

فصل سوّم:

امامان اسماعيليه

مذهب اسماعيلى از روز اوّل، به سان ديگر مذاهب، داراى فرق مختلف نبود، ولى بعدها به سه فرقه اصلى تقسيم شد كه عبارتند از:
1. مستعليه
2. نزاريه مؤمنيه
3. نزاريه قاسميه (معروف به آغاخانيه)
همه اين سه فرقه امامان ياد شده در زير را، به امامت پذيرفته اند و آنان عبارتند از:
1. اسماعيل بن جعفر
2. محمد بن اسماعيل
3. عبدالله بن محمد
4. احمد بن عبدالله
5. حسين بن احمد
6. عبيدالله مهدى بن حسين (مؤسس دولت فاطميه در مغرب)

صفحه 294
7. محمدقائم
8. اسماعيل بن محمد منصور
9. معد بن اسماعيل «المعزّ»
10. نزار بن معد «العزيز»
11. الحسن بن نزار «الحاكم»
12. على بن الحسن «الظاهر»
13. معد بن على «المستنصر»
فرقه مستعليه مى گويد: امام قائم به أمر، بعد از مستنصر، اين سه نفر ياد شده در زيرند كه بعد از آنها دوران ستر و پنهانى ائمه آغاز مى شود و آن سه نفر عبارتند از:
1. احمد مستعلى
2. الآمر باحكام الله
3. طيب «المستور»(1)
ولى فرقه نزاريه، اعمّ از مؤمنيّه و قاسميّه، معتقدند امامت پس از مستنصر، با افراد زير استمرار يافته است، و در حقيقت امامان قائم به امر، بعد از وى عبارتند از:
1. نزار بن معد
2. حسن بن معد (جلال الدين)
3. محمد بن حسن (علاءالدين)

1 . طبق نظريه عارف تامر، در كتاب الإمامة في الإسلام، ص 153; مراجعه به فصل نهم شود.

صفحه 295
4. محمود بن محمّد (ركن الدين)
5. محمد بن محمود (شمس الدين)
پس از فرد پنجم، فرقه نزاريه. به دو فرقه ياد شده در زير منشعب شده اند:
ـ نزاريه مؤمنيّه كه قائل به امامت مؤمن شاه شدند.
ـ نزاريه قاسميّه (آغاخانيه) كه قائل به امامت قاسم شاه شدند.
هر دو گروه امامت و «قائم به امر» را پس از «شمس الدين» ادامه داده و معتقد به استمرار شده اند، امّا هرگز در نقطه اى با هم وحدت نظر ندارند و در آينده به شرح حال آنان (فصل ششم) مى پردازيم.

شرح حال امامان مورد اتفاق همه فرق (امامان مستور و پنهان)

يادآور شديم كه تمام فرق اسماعيلى تا سيزده امام را پذيرفته و اختلافى در آن نداشته اند. اينك به زندگى اين امامان مى پردازيم.

صفحه 296
 

امام نخست

اسماعيل بن جعفر صادق(عليه السلام)

(110-145)

اسماعيل فرزند امام صادق(عليه السلام) نخستين امام مذهب اسماعيلى است. پدر او امام صادق(عليه السلام)، مادر او فاطمه دختر حسين بن على فرزند امام زين العابدين(عليه السلام)است و از اين طريق، امام، از اين همسر سه فرزند دارد: 1ـ اسماعيل 2ـ عبدالله 3ـ امّ فروه.
از آنجا كه اسماعيل نخستين فرزند امام صادق(عليه السلام) بود، نسبت به او بيشتر مهر مىورزيد. وى در سرزمين عريض درگذشت و مردم او را روى دوش خود تا مدينه تشييع كردند و در بقيع به خاك سپردند. مفيد مى نويسد: وقتى كه اسماعيل درگذشت امام صادق(عليه السلام) در غم فرو رفت تا آنجا كه فردى را اجير كرد كه از طرف اسماعيل به حج برود.(1)
امام صادق(عليه السلام) براى اينكه شيعيان را متوجّه كند كه امامت پس از وى قائم به اسماعيل نيست، دستور داد گروهى از يارانش را احضار كنند. در اين فراخوان، زراره، داود بن كثير رقّى، حمران و ابى بصير و مفضّل بن عمر حاضر شدند. سپس مردم، يكى پس از ديگرى اجتماع كردند و در حدود سى نفر در اتاق گرد

1 . مفيد، الارشاد، ص 284; حرّ عاملى، وسائل الشيعه، ج 8، باب 1، از ابواب نيابت در حج، حديث 1.

صفحه 297
آمدند. امام صادق(عليه السلام)، پارچه را از روى صورت اسماعيل برداشت آن گاه به داوود رقّى گفت: او زنده است يا مرده؟ پاسخ داد: مرده است. سپس حضرت، هر يك از ياران خود را دعوت مى كرد. به آنها مى گفت: بنگريد مرده است يا زنده. همگان گفتند: مرده است. سپس حضرت فرمود: او را غسل دهيد و براى دفن آماده سازيد.
پس از دفن، امام صادق(عليه السلام) فرمود: فردى كه او را حنوط كرديم و كفن نموديم و در اين نقطه به خاك سپرديم، كيست؟ همگان گفتند: اسماعيل. امام فرمود: «اللّهم اشهد». آن گاه دست فرزند ديگرش موسى كاظم(عليه السلام) را گرفت و فرمود: او امام برحق است و حق از اوست تا روزى كه خدا وارث زمين و آنچه بر آن است گردد.(1)
از مجموع رواياتى كه در مورد مرگ و تجهيز او وارد شده است، دو مطلب استفاده مى شود:
1. علاقه خاصّ امام صادق(عليه السلام) به فرزندش اسماعيل كه در فراق او واقعاً متأثر شد.
2. به صورتهاى مختلف، مى خواست به مردم بفهماند كه او در گذشته است، و ديگر در فكر امامت او نباشند.
با اين عمليات مختلف كه حضرت درباره درگذشت او انجام داد، مع الوصف نويسندگان اسماعيلى، مدّعى شدند كه كار امام(عليه السلام) يك نوع صورت سازى بوده كه خلفاى عباسى متوجه او نشوند، زيرا وى، در نشر مذهب

1 . نعمانى، الغيبة، ص327، حديث 8; مجلسى، بحارالأنوار، ج 48، ص21 .

صفحه 298
اهل بيت(عليهم السلام) كوشا بود، و پيوسته مايه ناخرسندى عباسيان به شمار مى رفت و در حقيقت او نمرد و به «سلَميه» و سپس «دمشق» رفت و پنهان شد.(1)
چنين ادّعايى جز دست و پا زدن مذبوحانه چيزى بيش نيست، و روشن ترين دليل براينكه او در هنگام وفات امام صادق(عليه السلام) در عرصه نبوده، اين كه بعد از وفات امام صادق(عليه السلام)گروهى به امامت عبدالله أفطح كه فرزند بزرگ امام صادق(عليه السلام) بود گرويدند و به نام فطيحه ياد شده اند و هرگز هيچ نوع نامى از اسماعيل در آن زمان، در ميان نبوده است، حتى بعد از وفات امام صادق(عليه السلام)تا سال 169 كه سال وفات مهدى عباسى است، نامى از اسماعيل و دعوت او در ميان نبوده است. و اين حاكى از آن است كه دعوت اسماعيليه به وسيله گروهى پس از گذشت 20 سال از وفات امام صادق(عليه السلام) شكل گرفته است.

1 . تامر، عارف، الإمامة في الاسلام، ص 180 .

صفحه 299
 

امام دوّم

محمد بن اسماعيل

(132-193)

اسماعيليه همگى به امامت محمدبن اسماعيل معترفند; وى در سال 141 در مدينه به دنيا آمد و از ترس جاسوسان هارون الرشيد، به كوفه و سپس فرغانه و نيشابور رفت و مبلغانى براى دعوت به مذهب اسماعيلى به سراسر جزيرة العرب و كشورهاى مختلف اسلامى فرستاد. خليفه عباسى بارها كوشيد او را دستگير كند ولى هربار او با نيرنگى از دست آنها نجات پيدا مى كرد تا اينكه سرانجام به شهر «تَدْمر» در سوريه رفت و به صورت پنهانى مى زيست تا اينكه در سال 193، از دنيا رفت و مى گويند قبر او در كوهى در شمال غربى «تدمر» در سوريه است و به قبرمحمد بن على مشهور است.(1)

1 . عارف تامر، الإمامة فى الاسلام، ص 181 .

صفحه 300
 

امام سوم

عبدالله بن محمد بن اسماعيل

(179-212)

بنا به نوشته عارف تامر در كتاب الامامة فى الاسلام وى در سال 179 در شهر نيشابور ديده به جهان گشود و القاب متعددى از قبيل «المستور»، «الرضى»، «الناصر»، «العطار» داشته است و بيشتر بين نهاوند و اهواز و طبرستان در حال نقل و انتقال بود او معاصر هارون الرشيد بود و بخشى نيز از عصر مأمون را درك كرده است. براى اينكه گرفتار نشود، داعيان خود را همنام خود قرار داد. سرانجام وى در ديلم با دختر علويه اى ازدواج كرد از او فرزندى به نام احمد به دنيا آمد. ضمناً اضافه مى كند كه وى در سلميه رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء را نوشته است تا اينكه در سال 212 در آن شهر درگذشت. قبر او به نام امام اسماعيل معروف است.(1)
مسلّماً نويسنده اسماعيلى عارف تامر در اين شرح حال دچار مبالغه شده و هركس رسائل اخوان الصّفا را مطالعه كند، در مى يابد كه نگارش جمعى از عالمان بزرگ فلسفه و علوم ديگر است، نه نگارش جوانى كه عمرش از سى سال نگذشته است. اين كتاب، در قرن چهارم هجرى به وسيله جمعى نگارش

1 . عارف تامر، الإمامة فى الاسلام، ص 182 .

صفحه 301
يافته و ابوحيان توحيدى كاملا مؤلفان آنها را مى شناخته و آنها را به صمصام الدوله كه حاكم وقت بود در سال 372 معرفى كرده است.(1) مطالعه مقدمه رسائل اخوان الصفا براى معرفى اين افراد به صورت اجمال، بسيار مفيد است.

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج 9، ص 22.

صفحه 302
 

امام چهارم

احمد بن عبدالله

(198-265)

نويسنده اسماعيلى عارف تامر مى گويد وى در سلميه در سال 198 ديده به جهان گشود، و آنجا را مركز تعليم خود قرار داد و از نظر علم در درجه بالايى بود و مى گويند «رساله الجامعة لاخوان الصفا» از آثار اوست. او در عصر مأمون مى زيست. در فصل زمستان در «سلميه» بود و در فصل تابستان به «مصياف» مى رفت و در زمان او دعوت اسماعيلى به اوج رسيد، سرانجام در سال 265 در «مصياف» درگذشت و در كوه «مشهد» به خاك سپرده شد.(1)
نويسنده ديگرى از مسلك اسماعيليه به نام مصطفى غالب مى گويد: احمد در نشر دعوت اسماعيلى كوشا بود و بيشترين حاكمان و واليان در عهد عباسى به ظاهر از او بدگويى مى كردند ولى در باطن، با او گرايش داشتند.(2)
البته اين مبالغه در كلام او پذيرفته نيست و دليلى برگرايش اكثريت حاكمان به او وجود ندارد.

1 . تامر، عارف، الإمامة في الاسلام، ص 182.
2 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 167.

صفحه 303
 

امام پنجم

حسين بن احمد

(219-289)

او در سال 219 در مصياف متولد شد. و ثروتى فراوانى در اختيار داشت. در روزگار او دولت عباسيان ضعيف شده بود و از هر طرف، شورشها و ناآراميها قلمرو آنان را فراگرفت. در آن روزگار، ابن طولون فرمانروايى مصر را برعهده گرفت، امور شام نيز به او واگذار شد. براى اين امام، از هر سرزمينى حتى از آذربايجان، اموال و هدايايى فراوان مى رسيد. وى در سال 289، در سلميه درگذشت و نزديك قبر جدش عبدالله بن محمد به خاك سپرده شد. و برخى از نويسندگان به اشتباه تاريخ وفات او را 265 ذكر كرده اند، در حالى كه اين تاريخ در گذشت پدر اوست.(1)
او توانست داعيان بزرگى چون ابوعبدالله حسين بن احمد بن محمد بن زكريا را نخست به بصره و سپس به يمن بفرستد. تا نزد على بن حوشب بماند و از او درس بياموزد و سپس به مغرب و سرزمين قبيله «كتامه» برود. پس از آن كه دو مبلغ بزرگ پيشين اسماعيلى در مغرب، يعنى حلوانى و ابى سفيان در گذشتند.

1 . تامر، عارف، الامامة فى الاسلام، ص 183; غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 171.

صفحه 304
ابوعبدالله به سرزمين كتامه رفت و توانست همه كتامه و ديگر قبايل بربر را بر گرد حسن بن هارون، از رهبران كتامه گرد آورد و او نيز كه در شهر ناصرون مى زيست از وى حمايت كرد.(1)

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج8، ص31-37; ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون، ج4، ص 40-44 و 261 .

صفحه 305
 

فصل چهارم:

امامان ظاهر و آشكار

آنچه كه در فصل پيشين گذشت، امامان مستور و پنهان بودند كه دعوت خود را پنهانى انجام مى دادند تا گرفتار نشوند، ولى از اين به بعد، عصر امامان ظاهر و آشكار شروع مى شود كه به خاطر قدرتى كه پيدا كردند، پرده غيبت را پاره نمودند و آشكارا به امامت خود دعوت مى نمودند، و نخستين آنها عبيدالله ملقب به «مهدى»پايه گذار دولت اسماعيلى در مغرب بود. وى فرزند حسين بن احمد است.

صفحه 306
 

امام ششم

عبيدالله مهدى

(260-322)

وى در سال 260 در حوالى شهر حمص از شهرهاى سوريه، ديده به جهان گشود، و در سال 289 رسماً خلافت و امامت خود را اعلام كرد و داعيان او نيز مردم را به امامت او دعوت كردند. او به شكل خاصّى، به سوى مغرب سفر كرد و در قيروان مردم رابه امامت خود، دعوت نمود و از اين طريق، مغرب از قلمرو حكومت بنى عبّاس بيرون رفت و او در سال 322 شهر «مهديّه» را پايه گذارى كرد.
تاريخ نگاران هرگز درباره امامان پيشين به بدگويى نپرداخته اند ولى هنگامى كه نوبت به عبيدالله مى رسد كه توانسته يك دولت شيعى پديد بياورد، بدگوييها شروع شده تا آنجا كه مى توانند همه نوع تهمت را به او سرازير كرده اند و حتى در نسبت او به اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) تشكيك مى كنند و اين معلول دو چيز است:
1. او توانست مغرب و مصر، حتى بخشى از شامات را از قلمرو خلفاى عباسى بيرون برد و لذا حكومت، واعظان دربارى خود را وادار كرد كه در حق او بدگويى كنند و منسوب به آل على(عليهم السلام) ندانند، بلكه مجوسى و يهودى بخوانند.
2. دشمنى خلافت عباسى با شيعه چيز پنهانى نيست. وقتى مى شنوند كه

صفحه 307
يكى از فرزندان فاطمه يك دولت اسلامى به روش شيعى در دورترين نقاط اسلامى، پايه گذارى نموده است و مردم را به تشيع و دوستى اهل بيت(عليهم السلام) دعوت مى كنند و بدعتهاى پديد آمده را نابود مى سازند و به مردم مى گويند: حىّ على خير العمل را در اذان بگويند و نماز تراويح را بدعت بشمارند، مسلماً چنين مسائلى براى متعصبانِ اهل سنت، مانند ذهبى و غيره قابل تحمل نيست.
ذهبى تاريخ نگارى است كه اشاعره را تحمل نمى كند، تا چه رسد به شيعه قطعاً بايد به عنوان يك واعظ دربارى تا آنجا كه مى تواند تهمت ها را بر عبيدالله مهدى ببندد. اين نوع دشمنى در كتاب «وفيات الاعيان» ابن خلكان و «سيراعلام النبلاء» ذهبى كاملا مشهود است. آرى در اين ميان، كسانى هستند كه اين تهمت ها را مردود دانسته و صادقانه تاريخ را نوشته اند و از آن جمله اند ابن خلدون در «مقدّمه» خود و مقريزى در «خطط».
ابن خلدون، پس از بحثى اين جمله را دارد: كسانى كه نسب وى را به يهودى و نصرانى مى رسانند، كافى است كه بدانند مرتكب گناه و سفسطه هستند.(1)
مقريزى پس از نقل كلمات مخالفان مى گويد: آنان گاهى او را فرزند مجوسى و گاهى فرزند يهودى معرفى كردند و مى گويد: اگر كسى از در انصاف وارد شود همه اين نسبت ها ساخته شده است. اگر واقعاً وى داراى چنين نسبى بود چرا فرزندان على بن ابى طالب(عليه السلام) كه در آن زمان بسيار بودند، از اين فرزند يهودى زاده مجوسى زاده تبرى نكردند؟ همه اين تهمت ها از طرف خلافت عباسى است، تا آنجا كه دولت فاطمى 270 سال ادامه پيدا كرد و در سايه تدبير،

1 . ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون، ج 4، ص 40 .

صفحه 308
مغرب و مصر و شام و دياربكر و حتى حرمين و يمن را در اختيار گرفتند و حتى در بغداد، 40 خطبه به نام آنان خوانده شد و نيروهاى عباسى نتوانستند جلوگيرى كنند.
براى به قدرت رسيدن عبيدالله مهدى، چنانكه پيش از اين اشاره شد، داعيانى، از قبل، زمينه سازى كردند و قبايل مختلف بربر، از همه مهمتر «كتامه» را براى اين كار آماده كردند. مهمترين اين مبلغان ابوعبدالله بود، او گروهى را به سلميه كه عبيدالله مهدى مقيم آنجا بود اعزام كرد و بشارت داد كه «كتامه» براى بيعت با او آماده است وقتى اين گزارشها به سلميه رسيد، زمانى بود كه خليفه عباسى مكتفى در پى يافتن عبيدالله مهدى بود. وى نيز فرصت را غنيمت شمرد و به همراه فرزندش ابوالقاسم نزار از سلميه بيرون رفت و به طرابلس آمد فرمانروايان همچنين در جستوجوى او بودند او از آنجا به قسطيليه و از آنجا به سجلماسه آمد. در آنجا نيز او را دستگير كردند ولى در ماه رمضان ابوعبيدالله داعى مذكور با سپاهيان بسيار به سجلماسه آمدند و با فرمانرواى آنجا، يك شبانه روز به نبرد پرداختند و پس از آن با فرار فرمانروا، عبيدالله مهدى و فرزندش را آزاد كردند و به فسطاط آوردند. در آنجا چهل روز ماندند و سپس به افريقيه (تونس) آمدند و در ربيع الآخر سال 279 در «رقاده» اقامت گزيدند و سپس استانداران خود را از قبيله كتامه براى مناطق مختلف تونس، منصوب كردند.(1)
در اواخر عمر ابوعبدالله، ظاهراً اختلافى ميان او و يكى از مشايخ و بزرگان قبايل در گرفت و عبيدالله او را كشت.(2) ولى اسماعيليه اين نظريه را نمى پذيرند و

1 . مقريزى، الخطط، ج1، ص350; ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج2، ص192 .
2 . ابن اثير جزرى; كامل فى التاريخ، ج 8، ص 50-53 .

صفحه 309
مى گويند او تا آخر به امام وقت وفادار بود، و به هنگام درگذشت تشييع با شكوهى شد و امام وقت بر وى نماز خواند.(1)
عبيدالله در نيمه ماه ربيع الاول سال 322 در شهر «مهديه» در مغرب درگذشت. و در هنگام وفات 63 سال داشت و مدت 24 سال و 50 روز خلافت كرد، پس از وى پسرش برجاى او نشست.
وى خود را مهدى ناميد و روايات پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره امام مهدى را درباره خود تفسير مى نمود و به اين وسيله مردم را گرد خود جمع مى كرد.

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 183.

صفحه 310
 

امام هفتم

قائم بامرالله

(280-334)

قائم بامرالله فرزند امام عبيدالله مهدى در ماه محرم سال 280 هجرى در سلميّه ديده به جهان گشود و همراه پدرش امام عبيدالله مهدى به مغرب كوچ كرد و پدر او را به عنوان جانشين خود در رهبرى پيروان معرفى كرد. او نيز راه پدر را در پيش گرفت و خط او را ادامه داد و در گسترش دعوت اسماعيلى، كوشش فراوانى نمود و به تقويت حكومت خود همّت گماشت. سرانجام نيروى دريايى عظيمى به وجود آورد كه مى توانست به حملات دشمن پاسخ بگويد تا آنجا كه توانست دزدان دريايى را كه از جزيره مالت به كشورهاى شمال آفريقا حمله مى كردند، شكست دهد و مناطقى در ساحل جنوا و لومباردى در ايتاليا و غرناطه در اسپانيا را اشغال كند تا آنجا كه جزيره «سيسيل» در ايتاليا را به تصرف خود در آورد.(1)
جزرى در تاريخ كامل مى نويسد: قائم بامرالله در سيزدهم شوال سال 334 هجرى درگذشت و پس از او مقام امامت را فرزند وى اسماعيل ملقب به «المنصور بالله» به دست گرفت.(2)

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيلية، ص 184 .
2 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج8، ص455 .

صفحه 311
 

امام هشتم

المنصوربالله

(303-346)

امام منصوربالله اسماعيل فرزند امام قائم در نخستين روز جمادى الآخرة، از سال 303 ديده به جهان گشود و امور امامت را بعد از درگذشت پدرش در سال 334 به دست گرفت. او مردى سياستمدار و نظامى قدرتمند و خطيب فصيحى بود.(1) در زمان او «ابو يزيد مخلد بن كند» از پيشواى خوارج در تونس (افريقيه) قيام كرد و نيروى عظيمى تشكيل داد ولى همين امام منصور بالله در نبرد با او پيروز شد و او وسيله يكى از اميران اسماعيلى دستگير و در سال 336، اعدام گشت. امام منصوربالله به خاطر اين پيروزى فرمان داد، شهرى به نام منصوريه در آن نقطه بنا كنند و سپس به مهديه كه جايگاه جدش عبيدالله بود، بازگشت و امامت را به فرزندش المعزّلدين الله سپرد و در سال 346 درگذشت و در منصوريه به خاك سپرده شد.

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الإسماعيلية، ص 189; مقريزى، الخطط، ج 1، ص 351 .

صفحه 312
 

امام نهم

المعزّلدين الله

(319-365)

پايه گذار دولت فاطمى مصر

او نخستين خليفه فاطمى است كه مصر را تصرف كرد و علاقه شگفتى به علم نجوم داشت، به نظريات آنان احترام مى گذاشت. درباره او مى گويند: وى دانشمند و بخشنده و شجاع بوده است، و راه پدر را در اداره كشور در پيش گرفت. او با مردم به نيكى رفتار كرد و حقيقت آيين اسماعيلى را نزد عموم مردم افشا نمى كرد.(1)
مقريزى مى نويسد: المعزّلدين الله، كنيه اش ابوتميم و نامش «معد» است. در نيمه ماه رمضان 319 متولد شد، قبايل «بربر» همه تسليم او شدند و او نيز با آنان به نيكى رفتار مى كرد. يكى از غلامان خود را كه «جوهر» نام داشت برگزيد و او را ابوالحسين ناميد، و بسيار گرامى داشت و تا رتبه وزارت او را بالا برد، و سپاهى گران براى او فراهم آورد. او نيز همه بلاد مغرب را تا ساحل اقيانوس آرام، تسخير كرد و چون پادشاه مصر به نام «كافور اخشيدى» در گذشت، «معز»، جوهر را با سپاهيان به مصر فرستاد تا اين كشور را تصرّف كند، وقتى جوهر در مصر،

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج8، ص664 .

صفحه 313
استقرار يافت، معز، يكى از ياران خود را به نام «يوسف بن زيرى صنهاجى» در مغرب، جانشين خود ساخت و به سوى مصر شتافت و تصميم گرفت در شهرى كه جوهر براى او بنا كرده بود يعنى «قاهره» بماند. در اين هنگام دستور داد كه به سراسر مصر ابلاغ كنند كه بهترين مردم پس از پيامبر، اميرمؤمنان على بن أبى طالب است و روز عيد غدير را عيد رسمى اعلام كرد و خودش نماز عيد فطر را امامت كند. و در قصرش بر تخت طلايى مى نشست. و دستور داد نام خودش و پدرش را در خطبه ها بخوانند. او نخستين خليفه از سلسله فاطميان مصر است. در دوران او، در مكه، فرمانرواى آنجا «حسن بن جعفر حسنى» دستور داد در خطبه هاى جمعه نام معزالدين را به عنوان خليفه ببرند و او نيز توليت حرم را براى حسن بن جعفر به رسميت شناخت. همچنين در اين دوره قرامطه به مصر حمله كردند ولى معز با ارسال سپاهيانى آنها را شكست داد. وى پس از ورود به قاهره دو سال و هفت ماه و ده روز خلافت كرد، و به هنگام درگذشتش 45 سال داشت و در مجموع بيست و سه سال در مغرب و مصر در أريكه قدرت بود.
معز را فردى دانشمند و فرهيخته و بخشنده و خوش رفتار و داراى انصاف با مردم معرفى كرده اند وى به نجوم بسيار علاقه داشت.(1)
دوران معزّ يكى از دوره هاى طلايى اسماعيليه و نيز دوران رشد و گسترش علوم است. معز به پيشبرد علوم و فرهنگ بسيار اهتمام داشت و به دستور او دانشگاه الازهر را كه با مسجد و مدرسه توأم بود بنا كردند و آن را يك مركز علمى نيرومند ساخت، كه از سراسر جهان براى تحصيل به آنجا مى آمدند. او علما را بسيار تشويق مى كرد و بودجه هاى سنگينى براى نشر و گسترش علوم

1 . مقريزى، خطط، ج1، ص 352-354; ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج5، ص 228 .

صفحه 314
تعيين كرد. خودش نيز نظارت بر تأليف كتبى را درباره مذهب اسماعيلى بر عهده گرفت و اين سبب شد كه فرهنگ اسماعيليه تا حد بسيار زيادى رشد كند و فقيهان و شاعران و فلاسفه نام آورى در عصر او به منصه ظهور رسيدند.
يكى از فقيهان عصر او، قاضى نعمان بن منصور تميمى مغربى مؤلف كتاب «دعائم الاسلام» است كه در سال 363 در قاهره درگذشت.
وى نه سال در خدمت عبيدالله المهدى بالله مؤسس دولت فاطمى مغرب بود. سپس در زمان منصور بالله قاضى طرابلس غرب شده و در روزگار معزلدين او به بالاترين مرتبه رسيد و مقام قاضى القضاة و داعى الدعاة يافت. براى نخستين بار كتاب او توسط محدّث نورى (1254-1320هـ) به صورت جزئى و به صورت احاديث پراكنده در بابهاى مختلف فقهى منتشر شد و سپس در سال 1374 با تحقيق آصف بن على اصغر فيضى در مصر منتشر گشت و براى بار سوم به صورت افست در سال 1383هـ .ق در بيروت به زيور طبع آراسته شد.
يكى از شاعران روزگار او «ابن هانى اندلسى» از روستاى اشبيليه است كه در سال 320هـ به دنيا آمد و ابوالقاسم لقب گرفت. چون او را به مذهب اسماعيلى متهم كردند اندلس را ترك كرد و به مغرب آمد و با امير آنجا تماس گرفت.
چون خبر او به معز رسيد از امير مغرب خواست كه او را به نزدش در مصر بفرستد، و به اين ترتيب در ركاب معز بود; نمونه اى از شعر او اين است و متأسفانه درباره امامان اسماعيليه بسيار غلوّ و مبالغه مى كند و آنها را با صفات خدايى مى ستايد:
ماشئتَ لا ماشاءت الأقدارُ *** فاحكم فأنتَ الواحدُ القهّار

صفحه 315
وكأنما أنت النبى محمّد *** وكأنّما أنصارك الأنصار
أنت الذي كانت تبشّرنا به *** في كتبها الأحبارُ والأخبار
هذا إمام المتقين و من به *** قد دوخ الطغيان والكفار
هذا الذي ترجى النجاة بحبّة *** وبه يُحطُ الإصر والأوزار
هذا الذي تجدي شفاعته غداً *** حقاً وتخمد أن تراه النارُ(1)
هـر چه تـو بخـواهى مى شـود نه آنچه قضا و قدر بخواهند
گويا تو حضرت محمّد پيامبر هستى و ياران تو ياران اويند
تو كسى هستى كه مژده او را روحانيان يهود و مسيحى و كتابهاى آنها داده اند
اين رهبر پرهيزگاران است و كسى كه سر سركشان و كافران را به خاك مى رساند
اين كسى است كه با محبّت او رستگارى به دست مى آيد و گناهان انسان مى ريزد
اين كسى است كه فردا شفاعتش سودمند است و آتش دوزخ با ديدنش خاموش مى شود.
البته مورخان اسماعيلى سعى كرده اند كه اين اشعار را توجيه كنند و بگويند كه اين صفات شايسته خدا نيست زيرا موجب كثرت در ذات اوست در حالى كه امام چون مظهر حق و نماينده اوست، اطلاق كلمات واحد و قهار بر او به اين دليل است.(2)
در حالى كه اين عذر بدتر از گناه است، و اطلاق صفات بر خداوند موجب كثرت نيست زيرا كثرت فقط در مفهوم است نه در مصداق و ذات او مصداق همه آنها است.

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 209.
2 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 209، پانوشت.

صفحه 316
 

امام دهم

العزيز بالله

(344-386)

نزار بن معد ملقب به العزيزبالله وى در چهام ماه ربيع الآخر سال 365 زمام امور را به دست گرفت، وى مرگ پدر را از مردم پنهان داشت تا آنجا كه مردم به عنوان خليفه به او سلام كردند. او فردى شجاع و اهل گذشت در عين قدرت بود. ابو منصور ثعالبى در كتاب «يتمية الدهر» اشعارى از او نقل كرده كه در مرگ برخى از فرزندانش سروده است.
نحن بنو المصطفى ذوو محن *** يجرعها في الحياة كاظمنا
ما فرزندان پيامبر برگزيده هستيم *** كه با بردبارى رنجها را تحمل مى كنيم
عجيبة في الأنام محنتنا *** أوّلنا مبتلى وخاتمنا
رنجهاى ما در ميان مردم شگفت آور *** است كه پيشينيان ما و بازماندگان در رنجند
يفرح هذا الورى بعيدهم *** طرّاً وأعيادنا مآتمنا
مردم همه در روزهاى عيد شادمانند *** ولى عيدهاى ما براى ما سوگوارى است
او در دوران خود، نقاطى از كشور اسلامى را كه در زير سلطه عباسيان بود،

صفحه 317
فتح كرد تا آنجا كه قدرت او به منطقه حمص و حماة و حلب در سوريه و موصل در عراق رسيد و در كشور يمن به نام او خطبه خواندند. سرانجام او در سال 386 در بلبيس درگذشت و جنازه او را به قاهره برده و به خاك سپردند.(1)

1 . ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج5، ص 371-374; ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج9، ص 116.

صفحه 318
 

امام يازدهم

الحاكم بامرالله

(375-411)

او منصور بن نزار است كه در سال 375 هجرى به دنيا آمد و در روز وفات پدرش يعنى در سال 386 با او بيعت كردند، وى در اين هنگام 11 سال بيشتر نداشت. شخصيت او بسيار پيچيده است و دست به اصلاحاتى زد كه دشمنانش آنها را بدعت انگاشتند جزرى مى نويسد: او مسجدى را در «راشده» بنا كرد و همه مساجد را تجهيز كرد و براى آنها وسايل و ابزار و قرآنها و پرده ها و حصيرهايى تهيه نمود كه كسى تا آن زمان مانندش را نديده بود، او اهل ذمه را وادار كرد كه يا مسلمان شوند، يا به جاهاى امن بروند و يا لباسى متفاوت بپوشند كه شناخته شوند. بسيارى از آنها مسلمان شدند. هر يك نيز كه مى خواستند دوباره به دين خود برگردند، به آنها اجازه مى داد. در سال 399 دستور داد كه نماز تراويح را تعطيل كنند. مردم در مسجد جامع كهنه جمع شدند. امامى در همه ماه رمضان با آنها نماز تراويح خواند، او در پايان ماه، آن امام را دستگير كرد و كشت. ديگر كسى تا سال 408 نماز تراويح نخواند.(1)

1 . ابن اثير جزرى، كامل فى التاريخ، ج 9، ص 316-317 .

صفحه 319

انشعاب در اسماعيليه (دروزيه)

تا زمان امامت «حاكم»، گروه اسماعيليه، يك فرقه بودند و هيچ گونه انشعابى در ميان آنان نبود، ولى پس از مرگ حاكم، گروهى به خدايى او اعتقاد پيدا كردند و گفتند او از ديده ها پنهان شده است. آنان گروهى هستند به نام «دروز» كه در لبنان و فلسطين اشغالى و سوريه زندگى مى كنند.
مصطفى غالب مورخ اسماعيلى مى نويسد: حاكم به يكى از پيروان مورد وثوق خود به نام حمزة بن على فارسى ملقب به «درزى» دستور داد كه به سرزمين شام برود و رياست مذهب اسماعيلى را در آنجا به دست بگيرد و پايگاه خود را شهر «وادى التيم» قرار دهد زيرا خبرهايى رسيده كه در ميان فرقه اسماعيلى در آنجا اختلافاتى روى داده است و به او لقب «السيدالهادى» داد.
درزى در وقت كمى بر اوضاع مسلّط شد و وحدت كلمه را ايجاد كرد و دعوت اسماعيلى را گسترش داد. او مدتها در شام بود و به عنوان بزرگ اسماعيليه در شام به سر مى برد، تا آنجا كه وفات امام حاكم، اعلام شد. ولى درزى وفات امام حاكم را نوعى غيبت او تلقى كرد و گفت: ما منتظر بازگشت او از اين غيبت هستيم گروهى با او به مخالفت برخاستند كه معتقد به غيبت نبودند و مى گفتند امامت به امام بعدى منتقل مى شود. و سرانجام پيروان درزى در شام، گروهى را تشكيل دادند كه از آنها به درزيه تعبير مى شود.(1) در حقيقت اين گروه انشعابى از اسماعيليه است هر چند عقايد و آراى آنها در پرده خفا باقى مانده است.

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيلية، ص 238-239 .

صفحه 320
جهت اطلاع از برخى عقائد آنان به «فصل دوازدهم» مراجعه شود.
ذهبى مى نويسد: هم اكنون گروهى از اسماعيليه هستند كه به غيبت حاكم معتقد بوده و مى گويند: او باقى است و ظهور خواهد كرد.(1)
جهت اطلاع از برخى عقايد آنان به فصل 12 همين كتاب مراجعه شود.

1 . الذهبى، سير اعلام النبلاء، ج 15، ص 108.

صفحه 321
 

امام دوازدهم

الظاهر لاعزاز دين الله

(395-427)

على بن منصور فرزند «الحاكم بامرالله» در ماه رمضان سال 395 ديده به جهان گشود و در حالى كه شانزده سال داشت، به عنوان خليفه از مردم بيعت گرفت. ابن خلكان مى گويد: ولايت او پس از گذشت زمانى از مرگ پدر انجام گرفت، زيرا پدر در بيستوهفتم ماه شوال سال 411 مفقود شد و مردم در فكر بازگشت و پيداشدن او بودند. آنگاه كه مأيوس شدند، فرزندش در عيد قربان جاى او را گرفت.(1)
مقريزى مى گويد: «الظاهر لاعزاز دين الله» در نيمه شعبان 427 در سن 32 سالگى درگذشت و مدّت خلافت او پانزده سال و هيجده ماه بود.(2)
وى در طول خلافت خود با دروزيان، سخت جنگيد تا آنها را به عقيده فاطمىِ اصلى بازگرداند.(3)

1 . ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 3، ص 407.
2 . مقريزى، الخطط، ج1، ص 355.
3 . تامر، عارف، الامامة في الاسلام، ص 183.

صفحه 322
 

امام سيزدهم

المستنصر بالله

(420-487)

نام او معد بن على در سال 420 ديده به جهان گشود و در سال 427 در حالى كه بيست ساله بود به عنوان خليفه، بر تخت نشست، و شصت سال تمام دوران خلافت او بود و اين طولانى ترين مدت در دوران خلافت اسلامى است.
ابن خلكان مى گويد: در دوران خلافت او سختيهايى پيش آمد كه هرگز در قبليها و بعديها پديد نيامد.(1)
ذهبى تفاصيل زندگى او را به حسب سالهايى كه بر او گذشت، آورده است سرانجام، وى در سال 487 درگذشت.(2)

انشعاب در اسماعيليه (مستعليه; نزاريه)

تا اينجا زندگانى امامان سيزده گانه كه گروه اسماعيلى بر امامت آنها اتفاق نظر دارند، منعكس شد. فقط گروه دروز با انشعاب خود از اسماعيليه در دوران حاكم بامرالله (امام يازدهم اسماعيليه) جدا شدند ولى مرگ المستنصر بالله، مايه

1 . ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 5، ص 229.
2 . الذهبى، سير اعلام النبلاء، ج1، ص 186-196 .

صفحه 323
انشعاب ديگرى شد و اسماعيليه را به دو گروه زير تقسيم كرد:
1. گروه مستعليه كه به امامت «احمد مستعلى» فرزند مستنصر معتقد شد.
2. گروه نزاريه كه به امامت فرزند ديگرش «نزار بن مستنصر» معتقد گشتند.
گروه نخست، همان اسماعيليه معروف به بهره هستند كه بعدها هم آنها به گروه سليمانيه و داووديه منشعب شدند.
گروه نزاريه كه به امامت نزار بن مستنصر معتقد شدند به دو گروه مؤمنيه و قاسميه(آغاخان) منشعب گشتند. اينك در فصل آينده، به بيان امامان گروه مستعليه كه همان «بهره» هستند، مى پردازيم.

صفحه 324
   
 

فصل پنجم:

امامان مستعليه

«مستنصربالله» كه نام او «معد» و كنيه اش ابوتميم بود، طولانى ترين مدت حكومت را داشت يعنى 60 سال و چهار ماه حكومت كرد. و در سال 487 هـ درگذشت. چنانكه گفته شد: مستنصر در زمان زنده بودن خود، فرزندش «نزار» را به جانشينى خود برگزيد،(1) و پس از در گذشت مستنصر نيز مردم با او بيعت كردند، ولى فرمانده كل سپاه يعنى «أفضل» او را بركنار كرد و با «مستعلى» فرزند ديگر او بيعت كرد.(2) دوران او با قحطى و گرسنگى شديد همراه بود.

1 . مستعلى بالله (467-495هـ)

او «احمد بن معد» بود و به مدت هفت سال و چند ماه امامت كرد. و در زمان پذيرش مسؤوليت، از همه امامان اسماعيلى كم سن و سال تر بود.

1 . براى سرگذشت فرقه «نزاريه» به فصل ششم مراجعه شود.
2 . ابن الاثير، الكامل فى التاريخ، ج 10، ص 237-238 .

صفحه 325

2 . آمر باحكام الله (490-524هـ)

منصور بن احمد فرزند مستعلى، در سيزدهم ماه محرم سال 490 در قاهره ديده به جهان گشود. به هنگام درگذشت پدرش 5 ساله بود و لذا در همان سال (495) به عنوان امام، با او بيعت شد و از حوادث ناگوار در عهد وى اين بود كه «صور» به دست صليبى ها افتاد و چيزى نگذشت كه انطاكيه و بيت المقدس و طرابلس همگى از قلمرو فاطميان بيرون رفت ولى در عين حال، عمران و آبادى در زمان او بالا گرفت، ولى جاى تأسف است كه فرقه نزارى به انتقام امام خود نزار، او را كشتند و در سال 524 در حالى كه 34 بهار و اندى از عمر او مى گذشت از دنيا رفت.(1)

3 . الحافظ لدين الله (467-544 هـ)

آنگاه كه «آمر باحكام الله» در سال 524، كشته شد. فرزندى نداشت كه به جايش بگذارند، بنابراين با پسر عمويش عبدالمجيد بن أبى القاسم فرزند مستنصر بالله بيعت كردند تا نايب امام باشد و او را «الحافظ لدين الله» لقب دادند.

4 . الظافربأمرالله (527-549 هـ)

نام وى اسماعيل فرزند عبدالمجيد بود. وى روز يكشنبه نيمه ماه ربيع الآخر در سال 527هـ ديده به جهان گشود و روز وفات پدر طبق وصيت وى، با بيعت بر

1 . طبق نظر عارف تامر امامت مستعليه با غيبت «الطيب» متوقف مى شود و داعى معرفى مى كنند. (چنان كه در جدول دوره ششم«3» خواهد آمد); ولى از نظر «ابن خلكان» امامت به وسيله «الحافظ لدين الله» ادامه پيدا مى كند.

صفحه 326
تخت نشست، در حالى كه از همه فرزندان حافظ لدين الله كوچكتر بود. مسجد معروف به «جامع الفاكهيين» از آثار اوست. او به وسيله يكى از فرزندان وزرايش كشته شد. مدت عمر او از 22 سال تجاوز نكرد.(1)

5 . الفائز بنصرالله (544-555 هـ)

نام او عيسى فرزند ظافر بامرالله در سال 544 ديده به جهان گشود و در پنج سالگى به امامت نايل گشت. آن گاه كه پدرش ترور شد، او را به جاى پدر نشاندند تا سر و صداى ترور پدر خاموش شود. او 6 سال تمام در مسند خلافت بود و در سال 555 در حالى كه 11 سال و اندى داشت، درگذشت.

6 . العاضدلدين الله (546-567 هـ)

از آنجا كه فائز بنصرالله قبل از بلوغ كشته شد و وارثى نداشت، يكى از اين خاندان كه نوه الحافظ لدين الله بود، به نام عبدالله بن يوسف بن عبدالمجيد به عنوان خليفه برگزيده شد. او بعد از وفات پسر عموى خود (الفائز بنصرالله) امور امامت را به دست گرفت در حالى كه پانزده سال بيشتر از عمر او نمى گذشت تا اينكه در سال 556هـ در گذشت و پس از وى صالح بن رزيك جاى او را گرفت و از نظر رفتار با مردم، بسيار ستوده بود.
در زمان او فرنگيها (صليبيان) به مصر حمله كردند و در سال 564 تصميم به تسخير قاهره گرفتند. آنان بناى بدرفتارى را با مردم گذاشتند، و مسلمانان را به

1 . مقريزى، خطط، ج 2، ص 30; ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج1، ص 237; الذهبى، سير اعلام البنلاء، ج15، ص 204 .

صفحه 327
گونه هاى مختلف مورد تحقير و اهانت قرار مى دادند.مرى پادشاه فرنگيان شهر بلبيس را گرفت. در اين هنگام العاضد، به فرمانرواى شام «نورالدين محمود بن زنگى» نامه نوشت و از او درخواست كرد كه به اعزام نيرو، اسلام و مسلمانان را در مصر نجات دهد.
او نيز فرمانده خود «اسدالدين شيركوه» را با سپاهيان بسيارى به مصر فرستاد. فرنگيان چون ديدند كه نيروهاى شيركوه به سوى مصر مى آيند، در هفتم ربيع الثانى از قاهره عقب نشينى كردند. شيركوه به قاهره آمد. عاضد او را بسيار احترام كرد و به عنوان وزير خود برگزيد. او نيز دو ماه و پنج روز، وزارت كرد و بسيار مورد احترام عاضد بود و در12 جمادى الثانى درگذشت. عاضد كارها را به «صلاح الدين يوسف بن ايوب» سپرد. صلاح الدين تصميم گرفت قدرت را از اسماعيليان بگيرد، و با خرج كردن همه اموال عاضد، او را به افلاس كشاند و قدرت را از اميران و قضات شيعه گرفت و اموال آنان را مصادره كرد و بستگان خود را از شام طلبيد و آنها را برسر كار آورد. و به اين ترتيب عاضد روز به روز ضعيف تر شده در بيست و يك سالگى بيمار شد و در گذشت. وى آخرين خليفه فاطمى در مصر بود و با درگذشت وى، مدت حكومت فاطميان در مصر كه 272 سال در مغرب و مصر و 208 سال در قاهره بود به پايان رسيد.(1) ولى كارنامه درخشانى از اقدامات آنان و رفتار نيك و آزادانديشى آنان باقى ماند كه نمونه هايى از آن دانشگاه الازهر و مساجد و ساختمانهاى بسيار است آنان مردم مصر را وادار به پذيرش تشيع نكردند و همه طوايف را در اداره كشور شريك

1 . مقريزى، الخطط، ج1، ص 358-359; ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج3، ص 109-112; الذهبى، سيراعلام النبلاء، ج15، ص 207-215.

صفحه 328
ساختند ولى اشتباهاتى نيز داشتند چنانكه هيچ سلسله و حكومتى خالى از اشتباه نيست.
***
پس از دوران عاضد، دعوت اسماعيليه، دوباره به حالت پنهانى و زير زمينى بازگشت و به جاى امامان آشكار، به نظام داعيان بازگشتند، كه داعيان آشكار و امامان، پنهان بودند.

انشعاب در مستعليه(سليمانيه و داووديه)

از سال 999هـ مستعليه به دو فرقه داوودى و سليمانى تقسيم شدند كه اين امر پس از درگذشت داعى مطلق، داوود بن عجب شاه اتفاق افتاد. مستعليان گجرات (هند) داوود بن قطب شاه را به جانشينى او برگزيدند ولى مستعليان يمن، سليمان بن حسن را انتخاب كردند. امروز داعى مطلق اسماعيليان مستعلى (بهره) برهان الدين بن طاهر سيف الدين است كه مقرّ او در بمبئى «هند» است ولى داعى مطلق فرقه مستعلى سليمانى، «على بن الحسين» است كه در استان نجران در عربستان سكونت دارد.(1)

1 . تامر، عارف، الامامة في الاسلام، 157.

صفحه 329
(مؤمنيه و قاسميه)   
 

فصل ششم:

امامان نــزاريه

(مؤمنيه و قاسميه)
در گذشته يادآور شديم فرقه اسماعيلى پس از درگذشت المستنصر بالله (امام سيزدهم) به دو گروه تقسيم شدند:
1. گروه مستعليه كه پس از درگذشت مستنصر به ترتيب به امامت افراد ياد شده در زير معتقد شدند:
1. المستعلى          2. الآمــر
3. حافــظ             4. ظافــر
5. فائــــز             6. عاضــد
و بدين سان رشته امامت مستعليه در اينجا پايان يافت.
2. گروه نزاريه، كه همچنان به امامت نزار بن معد (بعد از وفات مستنصر) معتقد باقى ماندند و هرگز برادرش مستعلى را، به امامت نپذيرفتند. و سرانجام به دو گروه به نام هاى «مؤمنيه» و «قاسميه» (آغاخان) تقسيم شده اند.

صفحه 330
اسامى امامان نزاريه مؤمنيه(1)
1. نزار بن مِعد (مستنصر)   12. رضي الدين الثانى بن طاهر
2. حسن بن نزار   13. طاهر بن رضي الدين الثاني
3. محمد بن الحسن   14. حيدر بن طاهر
4. حسن بن محمد «جلال الدين»   15. صدرالدين بن حيدر
5. محمد بن الحسن «علاءالدين»   16. معين الدين بن صدرالدين
6. محمود بن محمد «ركن الدين»   17. عطية الله بن معين الدين
7. محمد بن محمود «شمس الدين»   18. عزيز بن عطية الله
8. مؤمن بن محمد   19. معين الدين الثاني بن عزيز
9. محمد بن مؤمن   20. محمدبن معين الدين الثاني
10. رضي الدين بن محمد   21. حيدر بن محمد
11. طاهر بن رضي الدين   22. محمد بن حيدر (الأمير الباقر).(2)

1 . اين گروه بعد از «شمس الدين»، به مؤمن بن محمد، معتقد شدهو «نزاريه مومنيه» ناميده مى شوند.
2 . وى آخرين امام از گروه مؤمنيه است كه در اورنگ آباد در سال 1179 ديده به جهان گشود و در سال 1210 درگذشت، و با فوت او سلسله امامت آنان به پايان رسيد. فقط يك فرقه كه نزاريه قاسميه(آغاخان) مى باشد، امامت را تاكنون ادامه داده اند.
   تامر، عارف، الامامة في الاسلام، ص178 و 214.

صفحه 331
امامان نزاريه قاسميّه(1) (معروف به آغاخانيه)
1. نزار بن معد   17. أبو الذر على
2. على هادى   18. مراد ميرزا
3. محمد مهتدى   19. ذوالفقار على
4. حسن بن محمد، قاهر بقوة الله   20. نورالدين على
5. حسن على   21. خليل الله على
6. أعلى محمد   22. نزار على
7. «جلال الدين» حسن   23. السيد على
8. «علاءالدين» محمد   24. حسن على
9. «ركن الدين» خورشاه   25. قاسم على
10. «شمس الدين» محمد(2)   26. أبوالحسن على
11. قاسم شاه.   27. خليل الله على
12. اسلام شاه   28. حسن على شاه
13. محمد بن اسلام   29. على شاه
14. المستنصربالله الثانى   30. سلطان محمد شاه
15. عبدالسلام   31. كريم خان.(3)
16. غريب ميرزا

1 . اين گروه بعد از «شمس الدين»، به «قاسم شاه» ، معتقد شده و «نزاريه قاسميه» ناميده مى شوند.
2 . اين آخرين امامى است كه هر دو گروه نزاريه (قاسميه، مومنيه) برامامت او اتفاق نظر دارند.
3 . تامر، عارف، الإمامة في الإسلام، ص 178.

صفحه 332
بنابراين عدد امامان مؤمنيه، (22) امام هستند كه بعداً سلسله امامت آنها متوقف مى شود. ولى عدد امامان نزد قاسميه به (31) امام مى رسد كه آخرين آن ها «كريم خان» فعلى است.
در اينجا يادآور مى شويم، از مجموع اين امامان ياد شده، فقط پنج امام مورد پذيرش همه فرق نزاريه (مؤمنيه و قاسميّه) هستند كه عبارتند از:
1 . نزار بن معد
2 . امام جلال الدين
3 . امام علاء الدين
4 . امام ركن الدين
5 . امام شمس الدين
ما در اينجا از مجموع ائمه نزاريه به ترجمه اجمالى نُه امام كه در قلعه الموت بودند و بوسيله «هولاكو خان» منقرض شدند، اشاره مى كنيم، چون شرح حال همه امامان نزاريه از قلمرو و حوصله كتاب خارج است.

1 . المصطفى بالله نزار بن معدالمستنصر (437-490)

در گذشته يادآورشديم مستنصر پس از خود، فرزندش نزار را به عنوان امام معرفى كرد ولى «افضل» رئيس الوزراء او را خلع كرد و با برادر كوچكش به نام احمد مستعلى بيعت نمود. به خاطر همين، نزار، كه امام منصوص بود، قاهره را با گروهى از پيروان خود ترك گفت و در اسكندريه، سكنى گزيد. افضل با سپاه گرانى براى دستگيرى او اسكندريه را محاصره كرد. در اين هنگام، نزار چاره اى

صفحه 333
جز اين نديد كه در لباس يك تاجر، اسنكدريّه را به مقصد «سجلماسه» ترك كند و نزد عمه اش برود و چند ماهى بماند تا اينكه نمايندگان «حسن صباح» به نزد او آمدند و او را به محل اقامت خود، دعوت كردند و لذا او به طالقان آمد و در قلعه الموت اقامت كرد. حسن صباح كوششهايى براى تأسيس دولت نزاريه انجام داد، ولى پس از تأسيس دولت، نزار با بيمارى خاصى چشم از جهان پوشيد و پيش از فوت فرزند خود على را به امامت برگزيد و در قلعه الموت در سال 490هـ درگذشت. در حقيقت اگر حسن صباح شيخ جبل (428-518) در كار نبود و با پسر مستنصر به نام نزار بيعت نمى كرد، هرگز براى نزاريه دولتى پديد نمى آمد.(1)

2 . على بن نزار (الهادى) (470-530هـ)

وى كه به على هادى مشهور است در سال 470 ديده به جهان گشود و همراه پدرش نزار در قلعه الموت سكنى گزيد. پدرش در سال 490 درگذشت، و او در حالى كه بيش از بيست سال از عمر او نمى گذشت به مقام امامت منصوب گشت. در عصر او مذهب اسماعيلى انتشار فراوانى پيدا كرد، زيرا حسن صباح كاملا پشتيبان او بود. وى در سال 530 در گذشت، در حالى كه 40 سال دوران امامت او بود و در قلعه «لامستر» به خاك سپرده شد و بر امامت فرزندش محمد مهتدى تنصيص كرد.(2)

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيلية، ص 255.
2 . همان، ص 257-262 .

صفحه 334

3 . محمد بن على (مهتدى) (500-552 هـ)

محمد بن على نوه امام نزار، ملقب به مهتدى، در سال 500 در قلعه لامستر ديده به جهان گشود، و بعد از در گذشت پدرش امام على در سال 530 به مقام امامت نايل گشت.
نخستين كارى كه انجام داد، مقر خود را به قلعه الموت منتقل كرد.
او به تربيت لشكر اسماعيلى به نام فداييان همت گماشت و گروهى را براى دفاع در قلعه تربيت كرد و به اين اكتفا نكرد جمعيتى را به نام داعيان تربيت نمود كه عقايد اسماعيلى را به خوبى آموختند. سرانجام او در 552 در گذشت و در قلعه الموت به خاك سپرده شد و امامت را به فرزندش حسن واگذار نمود.(1)

4 . حسن بن محمد بن على بن نزار (القاهر بقوة الله)(520-557 هـ)

وى در سال 520 در قلعه الموت ديده به جهان گشود و پس از فوت پدر در 552 در حالى كه 32 بهار از عمرش مى گذشت، زمام امور را به دست گرفت. او با تمام اخلاص، مبلغان را در اطراف پخش كرد. و مدرسه ويژه اى براى آموزش و تربيت فداييان، تأسيس كرد. و در سال 557، ديده از جهان بربست و در قلعه الموت به خاك سپرده شد و امور امامت را به فرزندش حسن سپرد.(2)

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 266.
2 . همان، ص 272 .

صفحه 335

5 . حسن على بن حسن (قاهربالله) (539-561 هـ)

وى در قلعه الموت به دنيا آمد و پس از درگذشت پدرش حسن در سال 557، امامت را به عهده گرفت. او به سازماندهى دعوت اسماعيلى پرداخت و داعيان توانمندى را به مناطق تحت نفوذ اسماعيليه فرستاد. و سرانجام در سال 561 درگذشت و در قلعه الموت به خاك سپرده شد.(1)

6 . اعلى محمّد فرزند حسن على (553-607 هـ)

امام اعلى محمد در سال 553 در قلعه الموت متولد شد، در حالى كه هشت بهار از عمر او مى گذشت، در سال 561، زمام امامت را به دست گرفت. او بيشتر به مسائل فرهنگى پرداخت و به مناظرات علمى و فلسفى و فقهى عنايت مىورزيد و داعيان را آموزش مى داد كه چگونه به امر دعوت بپردازند. سرانجام او پس از 46 سال امامت، در قلعه الموت درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد و امامت را به فرزندش جلال الدين سپرد.(2)

7 . جلال الدين حسن بن اعلى محمد (582-618 هـ)

امام حسن بن اعلى محمد ملقب به جلال الدين در سال 582 در قلعه الموت ديده به جهان گشود و پس از وفات پدر در سال 607 به امور امامت پرداخت. او كوشيد پيوند اسماعيليه را با جهان اسلام، محكم تر سازد و توانست علاقه خليفه عباسى به نام «ناصرلدين الله» را به خود جلب كند و به خاطر همين به سوريه و

1 . همان، ص 275 .
2 . همان، ص 277 .

صفحه 336
عراق و آذربايجان سفر نمود و دوبار نيز فريضه حج را انجام داد و با جلال الدين خوارزمشاه پيمان بست كه در مقابل چنگيز بايستد ولى متأسفانه از طريق زنان دربار به وسيله سم در سال 618 كشته شد و فرزندش محمد بن الحسن را ملقب به علاءالدين به امامت برگزيد.(1)

8 . علاءالدين محمد بن حسن (608-653 هـ)

علاءالدين محمد فرزند امام جلال الدين در سال 608 در قلعه الموت متولد شد، در حالى كه 10 سال از عمر او مى گذشت، در سال وفات پدرش 618 بر اريكه خلافت تكيه زد و 35 سال در اين مقام باقى ماند و در سال 653 در قلعه الموت درگذشت.(2)

9 . ركن الدين خورشاه فرزند علاءالدين(629-654 هـ)

ركن الدين خورشاه فرزند علاءالدين در سال 629 در قلعه الموت متولد شد و بعد از وفات پدرش در سال 653 به مقام امامت رسيد اواخر دوران خلافت او منطقه دستخوش هجوم وحشيانه مغول بود. هلاكو لشكر نيرومندى براى گشودن قلعه هاى اسماعيليه ترتيب داد. آنان شش ماه تمام اين قلعه را محاصره كردند. تمام مواد غذايى قلعه به پايان رسيد. در اين هنگام، چاره اى جز اين نديدند كه درهاى قلعه را بگشايند و با ارتش هلاكو بجنگند ولى فداييان اسماعيليه با دادن دوازده هزار تلفات، سى هزار از لشكر هلاكو را كشتند.

1 . همان، ص 284: تامر، عارف، الامامة في الإسلام، ص 192.
2 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 286 .

صفحه 337
سرانجام لشكر بى شمار مغول بر قلعه ها مسلّط شدند و همه را با خاك يكسان كردند امام ركن الدين با فرزند كوچكش مظفرالدين و برادرزاده اش سيف الدين و برخى از داعيان به اسارت گرفته شدند. و به امر هلاكو كشته شد.(1)
در اين جا فرقه مؤمنيه، به پايان كار مى رسند، و امامت را متوقف كنند، ولى قاسميه از نزاريه آنرا تاكنون ادامه داده اند. اخيراً طائفه آغاخانيه، زعامت طائفه نزاريه قاسميه را به مدت دو قرن به دست گرفته اند. شايسته است درباره اين خاندان به صورت موجز سخن بگوييم. پيروان اين فرقه در سلميه و اطراف آن و در نزديكيهاى طرطوس و همچنين در ايران و هند و پاكستان و برمه و چين و آفريقاى شرقى چون زنگبار پيروانى دارند. از اين جهت، فصل هفتم را به اين امر اختصاص داديم.

1 . همان، ص 289-290 .

صفحه 338
(نزاريه قاسميه)   
 

فصل هفتم:

خاندان آغاخان (نزاريه قاسميه)

در گذشته يادآور شديم كه فرقه نزاريه به دو گروه به نامهاى مؤمنيه و قاسميّه تقسيم شدند و فرقه دوّم، در اين اواخر به نام فرقه آغاخانى معروف بوده و امامان اين طائفه عبارتند از:
1. حسن على شاه
2. على شاه
3. سلطان محمد شاه
4. كريم خان

1. حسن على شاه (آغاخان) (1219-1298هـ .ق)

او در شهرستان محلات در سال 1219 ديده به جهان گشود و او نخستين فردى است كه لقب «آغاخان» به خود گرفت. وى در دوران «فتحعلى شاه قاجار» زندگى مى كرد و شاه با گروه اسماعيليه به نيكى رفتار مى كرد و دخترش را با حسن على شاه تزويج كرد. ولى چيزى نگذشت كه فتح على شاه احساس كرد كه

صفحه 339
فرقه اسماعيلى به رهبرى حسن على شاه قدرت روز افزونى پيدا كرده اند و آنها را خطرى براى كشور خود دانست و او را تبعيد كرد. وى به سرزمين سند در پاكستان و سرانجام در كراچى به ميان پيروان خود رفت و در آنجا ماند و امور فرقه را تنظيم مى كرد و سرو سامان مى داد و تا آنجا كه مى توانست ميان پادشاهان سند و انگليسيها ميانجى گرى مى كرد و سرانجام به هند رفت و در سال 1298 درگذشت و 4 فرزند از خود به يادگار نهاد: 1ـ آغا على شاه، 2ـ آغاجهانگير شاه، 3ـ آغا جنگى شاه، 4ـ آغا جلال شاه. وصى و جانشين او على بود كه امامت را بعد از او عهده دار شد.(1)

2. على شاه(آغاخان دوم) (1246-1320هـ . ق)

وى در سال 1246 در شهر محلات ديده به جهان گشود و بعد از مرگ پدر در سال 1298 بر مسند امامت نشست و به عنوان «آغاخان دوم» لقب گرفت. مادر او دختر فتحعليشاه قاجار است. او بيشتر به شكار و تيراندازى مى پرداخت و با دختر ميرزاعلى خان به نام شمس الملوك ازدواج كرد. و داراى سه فرزند شد به نامهاى: 1ـ سلطان محمدشاه، 2ـ شهاب الدين شاه، 3ـ نورشاه. ولى عهد او سلطان محمدشاه شد كه به نام آغاخان سوم خوانده مى شود. سرانجام در سال 1302 درگذشت و جنازه او را به كربلا بردند و در آنجا به خاك سپرده شد.(2)

1 . تامر، عارف، الإمامة فى الاسلام، ص 228; غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الإسماعيليه، ص 336 .
2 . تامر، عارف، الإمامة فى الاسلام، ص 228-229; غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الإسماعيليه، ص 339-341 .

صفحه 340

3. سلطان محمدشاه (آغاخان سوم) (1294-1380هـ . ق)

سلطان محمدشاه معروف به آغاخان سوم در سال 1294 در يكى از محلاّت كراچى ديده به جهان گشود و در سن 8 سالگى زمام امامت را به دست گرفت و در 20 سالگى با دختر عموى خود ازدواج كرد. او به كشورهايى مانند انگلستان، آلمان، فرانسه، ايران و تركيه سفر نمود و چند همسر انتخاب كرد. و در پايه گذارى جامعه عليگره مشاركت نمود و گروهى را براى آموزش اسلام به كشور ژاپن اعزام كرد. بالاخره از نظر نويسنده اسماعيلى يعنى عارف تامر نقاط قوّتى در زندگى داشت. او پيوسته سفارش مى كرد كه از علوم تجربى بهره بگيرند و از علوم نظرى دورى جويند.(1)
آغاخان سوم از ثروتمندان بزرگ جهان به شمار مى رفت. درآمد سالانه او ميان 600 هزار و 10 ميليون دلار در نوسان بود و مجموع جواهراتى كه او مالك بود، 200ميليون دلار قيمت گذارى شد. سرانجام، در سال 1377 هجرى قمرى درگذشت و جنازه او را با هواپيما به كشور مصر بردند و در مقبره اى كه قبلا روى كوهى در شهر اسوان ساخته شده بود به خاك سپردند.
سرانجام، نوه او كريم خان به جاى او نشست.(2)

1 . تامر، عارف، الإمامة في الاسلام، ص 233 .
2 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 366 و 393 .

صفحه 341

4. كريم خان (آغاخان چهارم) (1358-000)

وى به سال 1358 هجرى قمرى در شهر ژنو در سوئيس ديده به جهان گشود. مادر او اهل بريتانيا دختر يكى از لردهاى معروف آنجاست. او دانش هاى ابتدايى را در مدارس سوئيس فراگرفت و زبان هاى انگليسى و فرانسه و اسپانيولى و عربى را آموخت. سپس وارد دانشگاه هاروارد آمريكا شد.
او بيشتر زندگى خود را در سفر گذراند و به ورزش هاى سخت و سنگين عادت دارد. و به مسائل مالى و اقتصادى بسيار اهميت مى دهد و از مسائل سياسى دورى مى كند و هم اكنون زنده است و به وضع زندگى پيروان خود رسيدگى مى كند خدا مى داند كه بعد از در گذشت او امامت چگونه ادامه پيدا خواهد كرد.(1)

1 . تامر، عارف، الإمامة في الاسلام، ص 237; غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 403 .

صفحه 342
   
 

فصل هشتم:

عقائد و اصول پنج گانه اسماعيليه

مذهب اسماعيليه، بيشتر به صورت مذهب سرّى و باطنى بوده و آنها اصول خود را در معرض آگاهى عموم نمى گذاشته اند و كتب خود را به طور وسيع منتشر نمى كرده اند، عقايد اسماعيليه روز نخست منظم نموده و به تدريج تدوين شده و تا حدودى به انسجام نزديك شده است و از سوى ديگرى مسائل بسيارى از فلسفه يونانى به كتب اصلى اسماعيليه راه پيدا كرده كه ربطى به عقايد دينى و مذهبى ندارد ولى با وجود اين چند كتاب مهم در قرون اوليه اسلام توسط آنها نگاشته شده است كه ما در اينجا به آنها اشاره مى كنيم و عقايد اسماعيلى را از آنها برداشت مى كنيم:
1. راحة العقل، تأليف حميد الدين احمد كرمانى، كه در زمان الحاكم بامرالله در سال 411 نوشته شده است و كاملا مشرب فلسفى دارد. وى داعى اسماعيلى و معاصر ابن سينا بوده است.
2. تاج العقائد و معدن الفوائد، تأليف على بن محمدالوليد (522-612هـ) كه

صفحه 343
داعى اسماعيليه در يمن بوده و كتاب او آسانتر و عمومى تر است. و به وسيله «عارف تامر» تحقيق و در بيروت توسط «دارالمشرق بيروت» چاپ شده است.
اينك عقايد اسماعيليه به صورت فشرده:

صفحه 344
 

اسماعيليه و اصول خمسه 1

توحيد
كرمانى در كتاب خود، در مشرع پنجم مى گويد:
خدا بالاتر از آن است كه ضدّى يا مثلى داشته باشد.(1) سپس برآن استدلال مى كند.
على بن محمد بن الوليد مبلغ بزرگ اسماعيلى در يمن مى گويد: خدا يگانه است امّا نه به اين معنا كه يكى است و دو تا نيست. بلكه به اين معنا كه نظير ندارد.(2)

خدا فاقد ماهيت است

تعبير نويسندگان اسماعيلى اين است كه خدا «أيس» نيست. ايس در زبان يونانى به معنى وجود است. طبعاً اين تعبير نارسا است. زيرا مفاد آن اين است كه خدا فاقد وجود است، بنابراين مقصود آنها اين است كه خداوند ماهيتى ندارد كه

1 . حميدالدين كرمانى، احمد بن عبدالله، راحة العقل، ص 47 .
2 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد، ص 21 .

صفحه 345
وجود بر او عارض گردد، زيرا ماهيت در حد ذات خود فاقد وجود است و طبعاً طرد عدم و معروض وجود بر ماهيت در گرو علتى است و فرض اين است كه غير از واجب الوجود علتى در كار نيست و اگر بخواهيم عقيده آنان را توضيح دهيم. بايد به مسأله اين كه خدا صرف الوجود است بپردازيم. حكيم سبزوارى مى گويد:
و الحقّ ماهيّته إنِّيَّته *** إذ مقتضى العروض معلوليّته(1)

نفى تسميه از خداوند

نويسندگان اسماعيلى مى گويند: خدا را نمى توان به نامى نام گذارى كرد، زيرا از نظر آنان خدا وجود مطلقى است كه با هيچ نوعى قابل شناخت و تعريف نيست بنابراين تسميه خدا با اسمى سبب مى شود كه او داراى جنسى و فصلى و صنفى باشد و اين با مقام ربوبى سازگار نيست. آن گاه مى گويند: ولذا علما گفته اند كه خدا فاقد ماهيت و عرض است.(2)

نفى صفات

درباره اين كه صفات خدا عين ذات اوست يا زائد بر ذات. در ميان متكلمان، اختلاف نظر است. اماميّه و برخى از معتزله، صفات خدا را عين ذات او مى دانند يعنى ذات او علم و قدرت است، در حالى كه اشاعره، صفات او را زائد بر ذات مى دانند و اماميه و برخى از معتزله در نظريه خود، علاوه بر برهان عقلى، پيرو

1 . سبزوارى، ملاهادى، شرح منظومه، ج 2، ص 96 .
2 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد، ص 26 .

صفحه 346
گفتار اميرمؤمنان هستند كه فرمود: «وكمال الاخلاص له نفى الصفات عنه»(1) ولى اسماعيليه برخلاف اين فرق اصولا هر نوع صفت را از خدا نفى مى كنند و فقط مى گويند در شناخت او همين كافى است كه به وجود او و هويت او معتقد شويم، بدون اينكه با يكى از صفات جمال و كمال او را موصوف سازيم.(2)

صادر اول مجمع كمالات است

از آنجا كه اسماعيليه هر نوع صفات و أسما را براى ذات خداوند جايز نمى دانند و فقط او را هويت مطلقه و وجود مى انگارند، ناچار شدند تمام صفات كمال و جمال را در صادر اوّل متمركز سازند و لذا صادر اول مجمع همه صفات والا و برتر است.

1 . نهج البلاغه، خطبه 1 .
2 . حميدالدين كرمانى، احمد بن عبدالله، راحة العقل، ص 52.

صفحه 347
 

اسماعيليه و اصول خمسه 2

عدل
چون اسماعيليه خداوند را به وصفى نمى ستايند و او را فوق اوصاف مى دانند. از همين جا مى توان نظريه آنان درباره عدل را به دست آورد، كه در رفتار انسان مشخص مى شود كه آيا انسان ها مجبورند يا مختار؟

انسان مختار است

على بن محمدالوليد مى نويسد: انسان در برخى امور خود مانند شكل وقيافه و ساختار بدنى و رزق و روزى و مدت عمر و فعل و انفعالات طبع و مزاج خود مجبور است، ولى در مشاهده اعتقادات و علوم و صنعت و مذهب خود مختار است ... و اگر انسان مجبور بود، اعزام پيامبران و دريافت علم و معرفت و فرمانبردارى خدا بى فايده بود، و سپس آياتى را به عنوان شاهد مى آورد مانند:
«وَ أَنْ لَيْسَ لِلإِنْسَانِ إِلاَّ مَا سَعَى * وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُري»(1)
واينكه براى انسان بهره اى جز سعىوكوشش او نيست*واينكه تلاش او بزودى ديده مى شود.
 

1 . نجم: 39-40; ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 166-168.

صفحه 348
 

قضا و قدر به معنى سلب اختيار نيست

چون بيشتر اهل سنت، قضا و قدر را به گونه اى تفسير كرده اند كه با اختيار بشر منافات دارد، اسماعيليه، قضا و قدر را پذيرفته اند ولى آنها را مانع از اختيار بشر نمى دانند.
ولى در عين حال قضاء را به معناى فراغ از امر و آفرينش تفسير مى كنند (كه تبعاً با اختيار سازگار نخواهد بود) ولى گاهى يادآور مى شوند كه به معنى فرمان دادن(1) و كار(2) و وصيت نيز به كار مى رود.
و قدر را به معنى مقدار و اندازه گيرى و ترتيب به كار مى برند و هشت تفسير براى آن ذكر مى كنند.(3)

1 . (وَ قَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ)(اسراء: 23)
2 . (فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَات فِي يَوْمَ) (فصلت: 12).
3 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 179.

صفحه 349
 

اسماعيليه و اصول خمسه 3

نبــوّت
نبوت عالى ترين مقامى است كه نفس انسانى به آن مى رسد كه شايسته تحمّل وحى باشد. يكى از نويسندگان اسماعيلى مى نويسد: آن كس كه به مقام رسالت رسيد، نبايد كمالى باشد كه او داراى آن كمال نباشد و دانشى باشد كه او نداند.(1)

رسالت عامّه و خاصه

مقصود آنان از رسالت عامه، انسانى است كه در حقيقت، رسول اول است و آن گاه كه بر حد كمال رسيد، رسول خاص خواهد بود.(2)

وحى

پيش از آن كه نظر اسماعيليه را درباره وحى بيان كنيم، يادآور مى شويم كه وحى از ويژگيهاى پيامبران مرسل است كه به خاطر تبيين اوامر الهى به مردم،

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 57-58 .
2 . همان، ص 48-50 .

صفحه 350
وحى را دريافت مى كنند و سه راه دارد كه قرآن آنها را در اين آيه بيان كرده است:
«وَ مَا كَانَ لِبَشَر أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَاب أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِىَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِىٌّ حَكِيمٌ».(1)
و شايسته هيچ انسانى نيست كه خدا با او سخن گويد، مگر از راه وحى يا از پشت حجاب، يا رسولى مى فرستد و به فرمان او آنچه را بخواهد وحى مى كند; چرا كه او بلند مقام و حكيم است.
در آيه مباركه، به سه طريق اشاره شده است:
1. إِلاَّ وَحْيًا (برقلب پيامبر وحى مى شود)
2. أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَاب (يا از پشت پرده با او سخن گفته مى شود) مانند تكلم خدا با موسى.
3. أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً (جبرئيل را مى فرستد)
و امّا وحى در نظر اسماعيليه به گونه اى ديگر است. او مى گويد: وحى چيزى است كه نفس رسول از خرد مى پذيرد، و خرد نيز از امر پروردگار.(2)

طهارت ولادت انبيا

نياكان انبياء همه موحد بوده اند و هرگز تولّد آنان، از راه نامشروع نبوده است.(3)

1 . شورى: 51.
2 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 47-48 .
3 . همان، ص 51 .

صفحه 351

صفات پيامبران

كرمانى مى گويد: پيامبران بايد مجمع فضائل طبيعى باشند كه سبب مى شود به سعادت ابدى نايل گردند، از قبيل خوش فهمى، داشتن حافظه فوق العاده، و هوشمندى و ديگر صفات برتر، و در مقابل، بايد از رذائل دور باشند. و كارهايى مانند لهو و لعب و زياده روى در اكل و شرب شايسته آنها نيست. بايد دوستدار عدل و دشمن ظلم و ستم باشند.(1)

رسول ناطق

رسول ناطق، از نظر اسماعيليه، اصل مهمى است كه به موجب آن، «دين» از آن نظر كه در آن علم و عمل است پديد مى آيد و پس از او امامانى ظاهر مى شوند كه دين را در جامعه پياده و عبادت خدا را آشكار مى سازند.(2)
از نظر آنان رسولان ناطق اغلب، همان پيامبران اولوالعزم هستند، ولى آنها آدم ابوالبشر و محمد بن اسماعيل را هم به آنها افزوده اند. و نامهاى آنان را اين گونه مى آورند: 1. آدم، 2. نوح، 3. ابراهيم، 4. موسى، 5. عيسى، 6. محمد(صلى الله عليه وآله)، 7. قائم (محمد بن اسماعيل) و همه اينها را رسول ناطق مى نامند. رسول ناطق، خود، به يك معنى امام مقيم نيز شمرده مى شود.(3)

1 . حميدالدين كرمانى، احمد بن عبدالله ، راحة العقل، ص 421-422 .
2 . ابويعقوب سجستانى، ينابيع، تحقيق مصطفى غالب مقدمه، ص 17.
3 . براى توضيح بيشتر به بخش عقائد اسماعيليه در باب امامت مراجعه گردد.

صفحه 352

معجزات پيامبران

على بن محمد الوليد مى نويسد: معجزات پيامبران، واقعى هستند و به سه دسته تقسيم مى شوند:
1. خرق عادت در آفرينش جهان، يعنى نشان دادن چيزهايى كه عقل انسان از درك آنها از طريق قوانين عادى طبيعى عاجز است و اين گواه بر اين است كه اين كار از جانب خالق جهان است كه هر چيزى را بخواهد مى تواند به وجود آورد، زيرا جهان جز با تصميم او حركت نمى كند.
2. شخصى كه از جانب امام ناطق برانگيخته مى شود كه او نيز منصوب به كسى است كه معجزه ها را براى او ظاهر كرده و همه را از معارضه با آن عاجز ساخته است.
3. همه فضايل تمام افراد جهان را دارد، و در زمان خودش، كسى كاملتر از او يافت نمى شود.(1)

رسول خاتم برترين پيامبر

رسول گرامى، از همه پيامبران و رسولان برتر است، به چند دليل:
أـ خداوند، شريعت او را ابدى ساخته، كه هرگز نسخ نمى شود و امامت را تا قيامت در نسل او قرار داده و چنين چيزى، قبلا به هيچ پيامبرى داده نشده است.
ب ـ خداوند متعال به او مقام شفاعت را داده كه به پيامبر ديگرى قبل از او نداده است.

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 97.

صفحه 353
ج ـ معجزات پيامبران پيشين با درگذشت آنها از ميان رفته است ولى معجزه پيامبر(صلى الله عليه وآله) قرآن است كه تا دنيا برپاست، جاويدان خواهد ماند.(1)

شريعت او موافق با حكمت است

حكمت و فلسفه عقلى، با حكمت شرعى هماهنگ است، زيرا خداوند در ميان مردم، خردمندان و فيلسوفانى آفريده و محال است كه شريعتى بياورد كه عقلانى و استوار نباشد و براى پيام آورى خود جز انسانى حكيم و خردمند نمى فرستد تا بتواند آنچه را كه خردمندان بدان نياز دارند بفهمد و براى آنها بيان كند و قوانينى بياورد كه آنها را خوشبخت سازد و روشنگرى نمايد و بر عظمت عقول بيفزايد.(2)

شريعت، داراى ظاهر و باطن است

على بن محمد الوليد مى نويسد: خداوند متعال احكام شريعت و عبادات آن را چون طهارت و نماز و زكات و روزه و حج و... چنان قرار داده كه در درون خود، امور عقلى و معانى الهى را در بر دارند، و برخى جنبه هاى آنها جسمانى است و برخى با عقل و روح سروكار دارد و هر كس آنها را انجام دهد، عقايد او سالم مى ماند.(3)
اينجا لغزشگاه بزرگ اسماعيليه است، زيرا تفسير معانى باطنى شرايع و

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 59-60.
2 . همان، ص 101.
3 . همان.

صفحه 354
احكام اگر به حال خود رها شود و در اختيار داعيان و رهبران قرار گيرد، با تخيلات و ذوقيات خود، چيزهايى مى بافند كه همانند توجيهات برخى از عرفا در تأويل اسماء و صفات است و حدّ و مرز معينى ندارد، و نمى توان از انسجام آنها و انطباق آنها با اهداف مقاصد دين حنيف اطمينان يافت.

صفحه 355
 

اسماعيليه و اصول خمسه 4

امــامت
امامت در عقايد اسماعيليه جايگاه بسيار مهمى دارد، و براى آن، درجات و مقاماتى، قائل شده اند و براى امامان خود اختيارات و ويژگيهايى را در نظر گرفته اند: ما اين مباحث را در دو بخش مى آوريم:

مقام اول: امامت مطلق (عام)

در اين زمينه آنها امامت را مخصوص دين اسلام ندانسته اند، بلكه آن را ازلى دانسته اند و از زمان آدم(عليه السلام)تا به امروز امتداد مى دهند و دنيا را به ادوار و اكوار تقسيم مى كنند، و هر دوره را داراى يك امام مقيم، (رسول ناطق) و هفت امام پياپى مى دانند كه آخرين آنها متمم آن دور است، و گاهى هم ممكن است در دوره هاى استثنايى شمار امامان از هفت تجاوز كند.
شرح مفصل اين بحث و سلسله امامان آنها از آدم تا امروز كه در جدولهاى كتاب عارف تامر آمده است،(1) بعداً از نظر خوانندگان مى گذرد.
ناگفته نماند كه اين عقايد تا قرنها مخفى بود، و نخستين بار خاورشناسانى

1 . تامر، عارف، الامامة في الاسلام، ص 144-156.

صفحه 356
مانند ايوانف روسى و چند نفر ديگر آنها را منتشر ساختند و سپس دو نويسنده عرب اسماعيلى يعنى عارف تامر و مصطفى غالب با تلاشهاى بسيار، عقايد اسماعيليه را شرح كردند و توضيح دادند و تا حدودى از پيچيدگى آنها كاستند. هر چند اين دو نويسنده نيز اختلافاتى در برداشتهاى خود دارند.

اصطلاحات و مراتب امامت نزد اسماعيليه

امامت در نزد آنان درجات، اقسام و انواع مختلفى دارد. ما در اينجا برخى اصطلاحات مربوط به امامت را در اسماعيليه ياد آور مى شويم:
ـ امام مقيـم
ـ امام اسـاس
ـ امام متـمّ
ـ امام مستقر
ـ امام مستودع
ـ امام مستور
گاهى هم دو درجه ديگر يعنى «امام قائم بالقوه» و «امام قائم بالفعل» را برآن مى افزايند عارف تامر مى نويسد: اين درجات، مدتهاى طولانى نزد محققان ناشناخته بوده است. اينك ما به شرح آنها مى پردازيم:

امام مقيم

او كسى است كه رسول ناطق دوره بعد را تعيين مى كند و عهده دار تربيت و تعليم و حفاظت و يارى او تا رسيدن به مقام ناطقيت است. مرتبه چنين شخصى

صفحه 357
بالاترين مراتب امامت محسوب مى شود. از اول تاريخ تاكنون هفت امام مقيم و به عبارت ديگر هفت رسول ناطق (پيامبر اولوالعزم) وجود داشته است. گاهى نيز به او «ربّ الوقت» و «صاحب العصر» مى گويند.

امام اساس

او كسى است كه در همه مراحل زندگى ناطق، با او همراه است و دست راست او و رازدار او محسوب مى شود و كارهاى مهم رسالت را انجام مى دهد و فرمانهاى مهم او را اجرا مى كند و امامان مستقر در هر دوره اى از نسل او هستند. او مسؤول امور دعوت پنهانى است كه طبقه معينى بايد آن را انجام دهند كه با «تأويل» آشنا هستند و در علوم الهى به درجات بالايى رسيده اند.

امام مُتِمّ

هفتمين امام را در هر دوره، امام متمّ مى گويند و مرتبه اين امام برابر با شش امام قبلى است و خصوصيات شش امام پيشين را داراست و از برخى جنبه ها ممتاز و برجسته نيز مى باشد. او كسى است كه پيام رسانى را به آخر مى رساند و دوره زمانى با او پايان مى يابد، چنانكه گفتيم در هر دوره هفت امام وجود دارند و او هفتمين آنهاست. او ناطق دوره نيز نام دارد زيرا وجود او شبيه ناطق در هر دوره است. امام بعدى، دوره جديد را آغاز مى كند و پايه گذار سلسله جديدى است.

صفحه 358

امام مستقر

او كسى است كه از تمام امتيازات و فضايل برخوردار است و امامت در فرزندان او ادامه مى يابد يعنى نور الهى امامت در فرزندان او مستقر شده است. امام مستقر تمام مسؤوليتهايى را كه به عهده امام است به جانشين خود منتقل مى كند.او را «امام جوهر» نيز مى نامند. كه پس از ناطق، بلافاصله امامت را به عهده مى گيرد.

امام مستودع

او كسى است كه پسر امام و فرزند بزرگتر اوست و داناى همه اسرار امامت است و همه صفات و خصوصيات امام را داراست ولى حقى در تفويض امامت به فرزندانش ندارد و سلسله امامت در فرزندان او ادامه نمى يابد، بلكه امامت به برادرش مى رسد در واقع امامت در او به وديعه نهاده شده است، تا به صاحب اصليش يعنى امام مستقر برسد. او كسى است كه وظايف امامت را در شرايط و حالتهاى استثنايى بر عهده مى گيرد و به نيابت از امام مستقر همان اختيارات را دارد. روشن است كه او نمى تواند امامت را براى فرزندان خود به ارث بگذارد. نام ديگر او نايب در زمان غيبت است.(1)

امام مستور

اين گونه امام در دوره اى عهده دار امامت است و در زمانى كه حقايق در

1 . تامر، عارف، الامامة في الاسلام، ص 143-144 .

صفحه 359
باطن، نهفته است; بايد امامى باشد تا آن را آشكار كند. از نظر اسماعيليان، دوره ستر از زمان «محمد بن اسماعيل» آغاز شده است كه وى مدينه را ترك كرد و به ميان معتقدان خود در مشرق رفت.
دوره كشف دورانى است كه دسترسى به حقايق باطن از طريق تأويل، امكان پذير است. امامِ اين دوره كسى است كه به بيان معانى باطنى تمام احكام دينى در ميان معتقدان خود مى پردازد.(1)

مقام دوم: امامت خاصّه

پس از آشنايى با نظام امامت در اسماعيليه، اينك بايد به شرايط و خصوصيات امام نزد آنان بپردازيم. على بن محمد الوليد، مبلّغ نام آور يمنى در اين باره مى نويسد:

1 . صاحب الوصية، در هر دور، بهترين مردم پس از پيامبر است

وصّى پيامبر، از نظر ذات و خميرمايه، از خود پيامبر است، و كمالات او از كمالات پيامبر گرفته شده و هم اوست كه معانى سخنان و اسرار شريعت پيامبر را بيان مى كند و پاسدار دين اوست و در ميان صحابه، كسى نمى تواند جاى او را بگيرد، و بتواند تكاليفى را كه از خدا گرفته است حفظ نمايد گذشته براينكه پاكى نفس و راستگوئى و تهذيب نفس و آگاهى از دانشهاى گوناگون را داراست.

1 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 145.

صفحه 360

2 . امامت در خاندان پيامر(صلى الله عليه وآله)

به عقيده آنان، امامت در خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) از نسل على و فاطمه است و دين با آن كامل مى شود و همه امت پذيرفته اند كه دين جز با امام حفظ نمى شود.
پيامبر با نص صريح اين مطلب را بيان فرموده و اگر چنين نكرده بود پذيرش امامت بر امت واجب نبود.
مخالفان نيز پذيرفته اند كه امامت سه خليفه نخستين نيز با نص نبوده است، زيرا آنان همه نُصُوص را انكار كردند و آنچه در سقيفه گذشت بر هيچ عاقلى مخفى نيست، بنابراين بايد به بازنگرى در آنچه روى داده بپردازيم و تعصب را كنار بگذاريم.

3 . امامت، ميراث نبوت و وصايت

امام، ظواهر و احكام و اداره امور را از پيامبر به ارث مى برد و معانى را از صاحب وصايت مى گيرد و با اين ترتيب، كمال دنيا و آخرت، به دست مى آيد.

4 . پايان وصايت پس درگذشت وصى

به عقيده آنان، وصى، كسى است كه پيامبر او را بر احكام دين و اسرار آيين مى گمارد و چون از دنيا برود، كار او نيز پايان مى گيرد. و امكان ندارد وصى ديگر به جاى او بنشيند زيرا شريعت دگرگون نشده تا نياز به وصى باشد كه آنرا حفظ كند، بنابراين با درگذشت وصى كار وصايت پايان مى پذيرد.

صفحه 361

5 . امامت در جهان پايدار است نه نبوت و وصايت

به عقيده وى، امامت، در همه ادوار وجود دارد، زيرا امام وارث پيامبر است، و پاسدار دين، و چون حكم پيامبر و وصى در هر دورى جارى است، ديگر چيزى نمى ماند كه به مقام جديدى نياز داشته باشد. تا زمانى كه حكمت الهى بخواهد شريعت ديگرى را پديد آورد و چون اين شريعت، تا روز قيامت نسخ نمى شود، امامت آن نيز پايدار است.(1)
ولى به نظر ما اين بى عدالتى است كه امام فعلى را مثلا كريم آغاخان را در رتبه و فضل، همتاى امام على بن ابى طالب(عليه السلام) قرار دهيم و او را عالم به همه شريعت و اسرار آن بدانيم با اين كه تحصيلات ابتدايى او در مدارس سويس بوده و زبانهاى انگليسى و فرانسوى و اسپانيايى و نيز عربى را در آنجا آموخته و سپس به دانشگاه هاروارد در آمريكا رفته است.(2)
امامى كه در مدارس و دانشگاههاى عادى درس خوانده باشد چگونه مى تواند با امامان معصوم كه علوم را از خداوند و از پيامبر فراگرفته اند
برابرى كند؟!

6 . امام، از زمين دور نمى شود

امام نمى تواند از امّت دور باشد، و حتى اگر از عموم چهره بپوشاند، شيعيان خاص او با وى در تماس هستند. غيبت، سه صورت است:

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 65-69.
2 . غالب، مصطفى، تاريخ الدعوة الاسماعيليه، ص 403.

صفحه 362
1ـ از طرف خدا باشد.
2ـ از طرف خودش باشد.
3ـ از طرف مردم و ترس دشمنانش باشد.
غيبت از طرف خدا كه ممكن نيست، زيرا شايسته خداوند حكيم و عادل نيست كه لطف خود را از مردم بازگيرد.
و از طرف خود او هم نيست زيرا او معصوم است، و واجب بودن امامت او به معنى لزوم بودن او در ميان جامعه است.
و اگر از ترس مردم باشد، اين نيز ممكن نيست زيرا اين به معناى شك در دين خداست چون خدا او را نصب كرده و به او آموخته است كه بيرون رفتن او از ميان مردم جز با وجود شخصى كه وارث او باشد، درست نيست، پس دليلى ندارد كه از مردم بترسد.
... پس امام، داور ميان مردم است و حكومت از طرف خدا به او داده شده و جانشين خدا در زمين و وارث زمين است كه با اجازه خدا در آن فرمان مى راند، پس به هيچ وجه نمى تواند از ميان برداشته شود.(1)
توضيح: نويسنده غيبت را درست تعريف نكرده است، زيرا مقصود از «غيبت» آن نيست كه امام از جهان هستى بيرون برود، بلكه مقصود آن است كه از چشم مردم پنهان شود، و او آنها را بشناسد ولى آنها او را نشناسند، نه اينكه از اين جهان بيرون برود و در جهان ديگر زندگى كند. و اين نشان مى دهد كه داعى بزرگ اسماعيلى اصلا به كتابهاى اماميه مراجعه نكرده است.

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 69-70.

صفحه 363
از اين گذشته امام غايب (دور از چشم مردم) مى تواند در كارهاى جامعه دخالت كند، و به نفع مردم عمل نمايد، هر چند مردم او را نشناسد، و تنها گروه اندكى از شيعيان كه شايسته ديدار اويند به خدمتش برسند و اين ديدار را از مردم پنهان كنند.
قرآن داستان يكى از اولياء را كه به گونه ناشناس در ميان مردم مى زيست، آورده است. اين ولىّ خدا در ميان مردم بود، همراه آنان سوار كشتى مى شد و كارهاى مهمى چون كشتن جوان بزهكار را انجام مى داد بى آنكه تحت تعقيب قرار گيرد، و كشتى را سوراخ مى كرد تا به دست دزدان دريايى نيفتد و ديوار شكسته اى را تعمير مى كرد تا گنج يتيمان بى پناه را پاسدارى كند، و نمونه اى از رحمت خدا براى مردم باشد. چنانكه مى فرمايد:
«أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَ كَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَة غَصْباً * وَ أَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَاناً وَ كُفْراً * فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْراً مِنْهُ زَكَاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً * وَ أَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ كَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَ كَانَ أَبُوهُمَا صَالِحاً فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَ يَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ».(1)
«امّا آن كشتى مال گروهى از مستمندان بود كه با آن در دريا كار مى كردند; و من خواستم آن را معيوب كنم; (چرا كه) پشت سرشان پادشاهى (ستمگر) بود كه هر كشتى (سالمى) را بزور مى گرفت. * و امّا آن نوجوان، پدر و مادرش با ايمان بودند; و بيم داشتيم كه آنان را به طغيان و كفر وادارد. * از اين رو، خواستيم كه پروردگارشان به جاى او، فرزندى پاكتر

1 . كهف: 79-82.

صفحه 364
و با محبّت تر به آن دو بدهد. * و امّا آن ديوار، از آنِ دو نوجوان يتيم در آن شهر بود; و زيرِ آن، گنجى متعلّق به آن دو وجود داشت; و پدرشان مرد صالحى بود; و پروردگار تو مى خواست آنها به حدّ بلوغ برسند و گنجشان را استخراج كنند; اين رحمتى از پروردگارت بود و من آن (كارها) را خودسرانه انجام ندادم; اين بود راز كارهايى كه نتوانستى در برابر آنها شكيبايى به خرج دهى».
اين مرد خداشناس چنان گمنام بود كه حتى موسى نيز او را نمى شناخت ولى در عين حال وى پيوسته در راه مصالح مردم و خدمت به افراد بى گناه و شايسته و دفاع از منافع آنها تلاش مى كند. علماى بزرگ ما درباره غيبت امام دوازدهم كتابهايى نوشته اند و علتهاى غيبت و مصالح و فوايد آن را ذكر كرده اند. علاقه مندان مى توانند به آنها مراجعه نمايند.(1)

7 . وصيّت پس از پيامبر

وى مى نويسد كه وصايت على بن ابى طالب(عليه السلام) از سه راه ثابت مى شود:
1ـ سخن پيامبر كه فرمود: شايسته نيست مسلمان بميرد، مگر آن كه وصيتش زير سرش باشد.
2ـ اجماع امت براين كه پيامبر، در جنگ تبوك، على را جانشين خود در مدينه ساخت و در اين كار از موسى پيروى كرد كه به هنگام رفتن به كوه طور هارون را جانشين خود در ميان بنى اسرائيل معرفى كرد.
3ـ حديث دار و انذار كه به هنگام نزول آيه «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ»(2)،

1 . صدوق، كمال الدين; طوسى، الغيبة و صافى لطف الله، منتخب الأثر.
2 . شعراء: 214 .

صفحه 365
پيامبر على را وصى خود ساخت.(1)
تذكر: شگفتى در اين است كه او در اين ميان، حديث غدير را كه همه امت بر صحت آن اتفاق دارند، نمى آورد.

8 . بازماندن على از خلافت

به عقيده وى، اينكه على(عليه السلام)، مدتى را در خانه نشست و از به دست گرفتن خلافت ظاهرى بازماند، نه به دليل ناتوانى او بود، بلكه به دليل آن بود كه پيامبر به او خبر داده بود كه پس از درگذشتش، كودتا گران، قدرت را به دست مى گيرند و به او فرموده بود كه خداوند آنها را مجازات مى كند با اين جمله كه: «على جان! پس از من، امّت با تو رفتارى ويژه خواهند داشت. اگر با آرامش تو را به فرمانروايى پذيرفتند و همه يكدل و يك صدا فرمانبردار شدند، به اداره امور آنها بپرداز و اگر اختلاف كردند و به دنبال ديگرى رفتند، تو آن را به حال خود بگذار كه خداوند راه برون رفتى براى تو خواهد گشود».
در جنگهاى جمل و صفين و نهروان نيز اميرالمؤمنين(عليه السلام) به وصيت پيامبر(صلى الله عليه وآله)عمل فرمود كه گفته بود: «على جان! پس از من تو با پيمان شكنان و شورشگران و ستمكاران مى جنگى».
و اينان همه از امت پيامبر بودند كه برخلاف سفارش پيامبر(صلى الله عليه وآله) با خاندان او جنگيدند و كينه هاى پنهانى خود را با اهل بيت(عليهم السلام) آشكار نمودند.(2)

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد، ص 60-64.
2 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد، ص 72.

صفحه 366

9 . نادرستى امامت افراد ناشايسته

عقيده او آن است كه امامت فرد مفضول و مشرك برخلاف سخن خداوند است كه مى فرمايد:
«وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَات فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ».(1)
«(به خاطر آوريد) هنگامى كه خداوند، ابراهيم را با وسايل گوناگونى آزمود; و او به خوبى از عهده اين آزمايشها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم» ابراهيم عرض كرد: «ازدودمان من (نيز امامانى قرار بده!)» خداوند فرمود: «پيمان من، به ستمكاران نمى رسد! (و تنها آن دسته از فرزندان تو كه پاك و معصوم باشند، شايسته اين مقامند)».
درباره امامت مشركان، نيز سخن خدا درست است كه مى فرمايد:
«أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لاَ يَهِدّي إِلاَّ أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ».(2)
بگو: «آيا هيچ يك از معبودهاى شما، به سوى حق هدايت مى كنند؟! بگو: «تنها خدا به حق هدايت مى كند. آيا كسى كه هدايت به سوى حق مى كند براى پيروى شايسته تر است، يا آن كس كه خود هدايت نمى شود مگر هدايتش كنند؟! شما را چه مى شود، چگونه داورى مى كنيد؟!».

1 . بقره: 124.
2 . يونس: 35.

صفحه 367
پس نمى دانم كه در انتخاب اين افراد، چه ملاكى را مورد اعتماد خود قرار داده اند.(1)

10 . نادرستى انتخاب در امامت

به عقيده وى، اين درست نيست كه امّت، امام خود را انتخاب كنند، زيرا اجراى حدود الهى بر امت، وظيفه امام است و برخى از رسوم شريعت نيز در دست امام است، نه امت، و اصولا همه كارهاى شريعت به امام بستگى دارد و او مقامى والا دارد و خليفه خدا در زمين است، بنابراين خود خدا بايد خليفه خويش را انتخاب كند، پس انتخاب امت درآن نقشى ندارد، و اين تنها خداست كه مى تواند تشخيص دهد، آيا همه علوم مورد نياز براى اقامه شريعت در اختيار آن فرد هست يا نه.(2)

11 . كودتاچيان بر امت، طاغوت هستند

به عقيده وى هركس، امام را از جايگاه خود بركنار سازد و با او دشمنى ورزد و جاى او را بگيرد، او همان طاغوت و رهبر ستمكاران و ظالم حقيقى است كه در اين آيه به او اشاره شده است.
«يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَني اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً».(3)
«و (به خاطر آور) روزى را كه ستمكار دست خود را (از شدّت حسرت) به دندان مى گزد و

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 75-76.
2 . همان، ص 76 .
3 . فرقان: 27.

صفحه 368
مى گويد: «اى كاش با رسول (خدا) راهى برگزيده بودم!»
طاغوت، رهبر ستمكاران هر زمان است كه در نصوص آمده است و شيطان نيز ياور اوست و سخنان فريبنده را براى او آماده مى سازد تا مردم را به سوى او جذب كند. و از پيروى خدا و پيامبر باز دارد. و هرگاه مردم به مفاهيم شريعت توجه كنند، راه راست براى آنان آشكار مى شود و توفيق الهى در پيروى از آن برايشان فراهم مى گردد.(1)

12 . زمين خالى از حجت خدا نمى ماند

مى گويد: زمين از حجت خدا، خواه پيامبر يا وصى يا امام، خالى نمى ماند، زيرا بايد به اقامه حدود و حفظ آيينهاى دينى بپردازد و نگذارد دين منحرف شود، و اوست كه بايد كارها را بپذيرد و رفتارها را اصلاح كند، و حجت را بر جويندگان حقيقت، تمام كند و مسائل مشكل را براى دانش پژوهان حل نمايد، و كسى جز او مورد اعتماد نيست، زيرا پيامبر او را، راهنماى مردم ساخته است.(2)
تذكر: دليل اين كه زمين از حجت خالى نمى ماند، آن نيست كه وى مى گويد، بلكه دليل واقعى آن است كه چون هدف آفرينش پيدايش و پرورش انسان كامل است، از اين رو، دليل برپايى اين جهان وجود اوست، و به همين دليل در حديث نبوى آمده است:
«اهل بيتى أمان لأهل الأرض، فاذا ذهب أهل بيتى، ذهب أهل الارض».(3)

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 78-79.
2 . همان، ص 70-71.
3 . علوى حضرمى، سيدشهاب الدين، رشفة الصادى، ص 78; ابن حجر هيتمى، الصواعق المحرقة، ص 233-234 .

صفحه 369
و اميرالمؤمنين(عليه السلام) نيز مى فرمايد: «اللّهمّ بلى لا تخلو الأرض من قائم لله بحجة إمّا ظاهراً مشهوراً او خائفاً مغموراً».(1)

13 . ممنوعيت سخن گفتن ناآگاهان

ممنوعيت سخن گفتن ناآگاهانه سنتى است كه در آن به خداى متعال اقتدا مى شود كه به كودك نوزاد، اجازه سخن گفتن نمى دهد تا به مرحله اى از رشد برسد. و دروس لازم را فراگيرد. بنابراين كسانى كه دين را درست نفهميده اند، نبايد به مجادله و گفتوگوى دينى وارد شوند، زيرا آنان هنوز از آموزگاران خود نياموخته اند كه چه چيزهايى را بايد حفظ كنند و در چه چيزهايى بايد احتياط كنند.(2)

14 . قرآن با چيزى جز مانند خودش نسخ نمى شود

عقيده دارد كه قرآن قابل نسخ نيست، زيرا چيزى مانند خود آن بايد بيايد تا بتواند آن را نسخ كند، زيرا قرآن مى فرمايد: سنت الهى چنين است:
«وَ إِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَة وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَر بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ».(3)
«و هنگامى كه آيه اى را به آيه ديگر مبدّل كنيم (= حكمى را نسخ نماييم) ـ و خدا بهتر مى داند چه حكمى را نازل كند ـ آنها مى گويند: «تو افترا مى بندى!» امّا بيشترشان (حقيقت را) نمى دانند».

1 . نهج البلاغة، حكمت شماره 147.
2 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 181.
3 . نحل: 101 .

صفحه 370
و پيامبر نيز در خطبه وداع خويش فرمود: «كسى نبايد چيزى را به من نسبت دهد كه من نگفته ام، من جز حلال قرآن را حلال نمى دانم و من چگونه مى توانم با كتاب خدا مخالفت كنم. در حالى كه خدا مرا به وسيله آن هدايت كرده و اين كتاب بر من نازل شده است.(1)

15 . قياس و استحسان درست نيست

همه شيعيان براين عقيده اند كه قضاوت و فتوا بر پايه قياس و استحسان نادرست است، زيرا خداوند مى فرمايد:
«وَ لاَ تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلاَلٌ وَ هَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ».(2)
«به خاطر دروغى كه بر زبانتان جارى مى شود (و چيزى را مجاز و چيزى را ممنوع مى كنيد،) نگوييد: «اين حلال است و آن حرام»، تا بر خدا افترا ببنديد. به يقين كسانى كه به خدا دروغ مى بندند، رستگار نخواهند شد».
و سپس گفتوگوى امام صادق(عليه السلام) را با ابوحنيفه مى آورد كه امام صادق(عليه السلام)نادرست بودن قياس را در احكام شرعى براى او ثابت فرمود.(3)

1 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 98 .
2 . نحل: 116 .
3 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد، ص 82-84 .

صفحه 371
 

اسماعيليه و اصول خمسه 5

معــاد
معاد به معنى «بازگشت دوباره انسان به زندگى» يكى از پايه هاى شرايع و اديان آسمانى است، و از ايمان به خدا، جدا نمى شود و همه پيروان اديان در اين باره اتفاق نظر دارند كه «أَنَّ اللّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ».(1) و جز با ايمان به معاد، دينى كامل نمى شود.
البته درباره جزئيات معاد، و اين كه جسمانى است يا روحانى، و در صورت جسمانى بودن، آيا با جسم لطيف برزخى است يا همين جسم عنصر مادى، اختلافى وجود دارد، كه اگر در آيات قرآنى نيك بنگريم، همين گزينه اخير يعنى معاد جسمانى با جسم عنصرى مادّى ثابت مى شود. اينك به عقايد اسماعيليه در اين باره بنگريم.

معاد، روحانى است نه جسمانى

كرمانى مى گويد: چون، پيدايش و كمال نفس مانند پيدايش و كمال بدن است، بنابراين انسان از مرتبه نطفه به مرتبه علقه، و از مرتبه علقه به مرتبه مضغه

1 . حج: 7 .

صفحه 372
و از مرتبه مضغه به مرتبه بعدى منتقل مى شود و سپس اندامها و ابزارهاى حسى مانند گوش و دست و پا و بينى و زبان پيدا مى كند تا در عالم حس بتواند با آنها كار كند: زيرا در درون شكم مادر و در آن تاريكى به آنها نيازى نداشت، ولى در اين دنيا به آنها نياز دارد، تا لذت و درد را با آنها احساس كند، به همين گونه وجود جسمانى او براى اين دنيا نيست، بلكه براى جهان ديگرى است كه به سوى آن مى رود، و با جدا شدن از جسم، به آنجا منتقل مى شود و در آنجا اندامها و ابزارهاى ديگرى نياز دارد تا لذت و درد را با آنها حس كند، و روح القدس، در آن عالم روحانى، مانند روح حسى در اين عالم جسمانى است و از آن لذت مى برد.
«لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولَى فَلَوْلاَ تَذَكَّرُون».(1)
مى گويد: «نشأه أولى»، آفرينش بدنهاى شماست و «لولا تذكرّون» يعنى چرا نمى انديشيد و نمى سنجيد و نمى دانيد كه نظام آفرينش و انگيزش يكى است، جهان آخرت، آفرينش ارواح و زنده كردن آنها با روح القدس مانند اين دنياست.(2)

تنــاسخ

تناسخ عبارت است از بازگشت روح به اين دنيا، پس از جدا شدن از بدن به اين صورت كه به بدن ديگرى در اين دنيا تعلق بگيرد، مثلا به يك جنينى كه

1 . واقعه: 62 .
2 . حميدالدين كرمانى، احمدبن عبدالله، راحة العقل،ص 361، مشرع 13; ابن وليد على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 165.

صفحه 373
آمادگى دميده شدن روح در او هست، تعلق بگيرد، تناسخ براى خود انواعى دارد كه در جاى خود، آمده است.(1)
گاهى به اسماعيليه نسبت داده مى شود كه به تناسخ عقيده دارند. ولى اين نسبت، درست نيست.
داعى كرمانى مى گويد: كسانى هستند كه اعتقاد به جزا و كيفر دارند، و آن را در اين دنيا مى دانند، مانند محمد بن زكريا و غُلاة و پيروان تناسخ، اينان اعتقاد دارند كه اين ارواح پيش از خود اين اشخاص، وجود داشته اند، آنها همچنين اعتقاد دارند كه اين ارواح، جوهرهايى هستند كه ميان بدنهاى مختلف در گردشند، تا اينكه به صفاى كامل برسند و به جهان ارواح باز گردند.
ما در كتابهاى خود، مانند «رياض» و «ميزان العقول» نادرست بودن سخن آنها را آورده ايم. و كتاب «مقاييس» را به ويژه در ردّ غُلاة و مانند آنها نگاشته ايم.(2)
مصطفى غالب، يكى از نويسندگان اسماعيليه آورده است:
بيشتر كسانى كه در گذشته و حال درباره عقايد اسماعيليه چيزى نوشته اند، آنها را پيرو تناسخ شمرده اند. يعنى اين كه عقيده دارند، روح پس از مرگ به بدن انسان ديگرى يا حيوان يا گياه ديگرى منتقل مى شود، چنانكه بوداييان و نصيريان مى گويند، ولى ما پس از مطالعه دقيق كتابهاى پنهان و آشكار اسماعيليه به اين نتيجه رسيده ايم كه آنان اصلا اعتقادى به تناسخ ندارند، بلكه معتقدند، پس از مرگ، عنصر خاكى انسان، يعنى بدن او با دگرگونى به همانندهاى خود تبديل

1 . سبزوارى، ملاهادى، شرح منظومه، ص 312.
2 . حميدالدين كرمانى، احمدبن عبدالله، راحة العقل، ص 364.

صفحه 374
مى شود يعنى به خاك مبدل مى گردد. عنصر روحى او (روح) به ملأاعلى مى رود. پس اگر انسانى در زندگى خود مؤمن بوده، در شمار صالحان محشور مى گردد و پادشاه و فرمانروا مى شود. و اگر بدكار و نافرمان بوده، با شياطين و ديوسيرتان محشور مى گردد كه دشمنان امام هستند.
امام هم مانند ديگران، بدنش پس از مرگ متلاشى و تبديل به خاك مى شود. و جسم خاكى اش به خاك بازمى گردد و روح مباركش به عالمى مناسبِ آن منتقل مى شود، و روح امام يكى عقول مدبّره جهان مى گردد. پس تناسخى در كار نيست و روح فانى نيز نمى شود، بلكه «تقمّص» را مى پذيريم.(1)

حســاب

حساب يكى از شاخه هاى قيامت و برانگيخته شدن است و كارى است از خود نفس، در نفس (روح انسان) انجام مى گيرد. ثواب عبارت است از لذتها و شادى ها; و عقاب عبارت است از شكنجه ها و اندوهها، و برخى از آنها در دنيا روى مى دهد و برخى در آخرت پيش مى آيد. آنچه كه در دنياست بر دو دسته است. و سپس درباره هر دسته، سخن مى گويد.(2)

بهشـت

كرمانى مى گويد: بهشت، جاودانى است و همه لذّتها در آن جمع است، و دگرگونى و تغيير و فساد در آن راه ندارد و احوال و جابجائى ها در آن نيست.

1 . سجستانى، ينابيع، ص 16; مقدمه، مصطفى غالب.
2 . حميدالدين كرمانى، احمدبن عبدالله، راحة العقل، ص 369.

صفحه 375

فرشتگان

ابن الوليد مى گويد: ملائكه، بر چند دسته اند و همه آنها براى خدمت آفريدگان شايستگى دارند، و هيچ گاه از وظيفه خود نافرمانى نمى كنند، چنانكه در قرآن آمده است: «وَ مَا مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ».(1) جوهر همه آنها يكى است، و چون كارهاى مختلفى دارند، نامهاى آنان گوناگون است. برخى در عالم عقلى و برخى در عالم فلكى و برخى در عالم طبيعى به سر مى برند تا از آنها پاسدارى كنند. آيات قرآنى نيز بر اين معنا گواهى مى دهند مانند اين آيه:«فَلاَ أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ * وَ مَا لاَ تُبْصِرُونَ».(2) خداوند آنها را از چشم ما پنهان داشته، و كسانى كه از طبيعت آفريده شده اند نمى توانند آنها را ببينند، مگر اين كه داراى منزلت پيامبرى يا نزديك به آن باشند.(3)

جـــنّ

ابن الوليد معتقد است: جن، داراى ارواح آتشين و هوايى و آبى و خاكى هستند، و اعتقاد به جن درست است و شكى در آن نيست، آنها بر چند دسته اند، و هر دسته بر منطقه اى بر منفعتى يا زيانى و شرّى گماشته شده اند، برخى اجازه ندارند با آدميان همنشين باشند و برخى ديگر اجازه دارند كه در مناطقى كه آدميان زندگى مى كنند، با آنها همنشين شوند.(4)

1 . (و هيچ يك از ما نيست جز آنكه مقام معلومى دارد) صافات: 164 .
2 . (سوگند به آنچه مى بينيد * و آنچه نمى بينيد) الحاقه: 38-39 .
3 . ابن وليد، على بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد ، ص 45.
4 . همان، ص 46.

صفحه 376
 

فصل نهم:

سلسله امامت اسماعيلى

اسماعيليه، آغاز امامت را از هبوط حضرت آدم به زمين گرفته اند، نه از اسماعيل بن جعفر صادق(عليه السلام) و معتقدند كه از آغاز خلقت تا به امروز جريان امامت، ادامه داشته است. براى اين سلسله، ادوار و اكوارى قائل شده اند كه هر دور آن يك رسول ناطق و يا اساس او نيز هفت امام دارد كه با هفتمين امام، دوره، كامل مى شود، و در برخى شرايط وحالتهاى استثنايى، تعداد امامان، از هفت فراتر مى رود، كه تنها مربوط به امامان مستودع است نه امامان مستقر.
دوره نيز يا كوتاه است يا بلند، دوره كوتاه ميان هر ناطق و ناطق بعدى است كه در آن هفت امام قرار دارند; و دوره بلند از زمان آدم(عليه السلام) آغاز مى شود و تا امام «قائم منتظر» ادامه مى يابد كه هفتمين دوره است و هم زمان با آن شش ناطق، كامل مى شوند. ما در اينجا سلسله امامان اسماعيلى را از كتاب «الإمامة فى الاسلام» تأليف عارف تامر(1) مى آوريم:
وى اين مطلب را در كتاب ويژه اى نيز به نام «الشجرة االاسماعيلية الامامية» آورده كه در چاپخانه كاتوليكى بيروت در سال 1957 به چاپ رسيده است.

1 . تامر، عارف، الإمامة في الاسلام، ص 145-161 .

صفحه 377
      دور اوّل
شمارهامام مقيمرسول ناطقاساس دورامام متمامام مستقر
1هُنيدآدمهابيل انوش بن شيث 435-1385
2(130-225)قينان بن انوش 625-1535
3شيث مهلايل بن قينان 795-1690
4(230-1144)يرد بن مهلايل 960-1922
5خنوخ بن يرد 1122-1487
6متوشلح بن خنوخ 1287-2242
7لمك بن متوشلحلمك بن متوشلح 1454-2346
دور دوّم
شمارهامام مقيمرسول ناطقاساس دورامام متمامام مستقر
1هودنوحشامأرفخشد بن شام بعد از طوفان1642-2142- 467
23505000قينان بن أرفخشد أوشالخ 276-567
3عابر بن شالخ
466-930
4فالج بن عابر
540-879
5ارعو بن فالج
670-1009
6ساروغ بن أرعو
802-1132
7ناحور بن ساروغناحور بن ساروغ
932-1140

صفحه 378
دور سوّم
شمارهامام مقيمرسول ناطقاساس دوراساس دورامام متمامام مستودعامام مستقرمستقرمستودع1ترح بن ناحورإبراهيمإسماعيلإسحاقيعقوب بن إسحاققيذار بن إسماعيل1011-1081-86-100- 160-307
213161256227280يوسف بن يعقوبسلامان بن قيذار250-361
3افرايم بن يوسفبنت بن سلامان
4رازح بن عيصالميسع بن بنت
5أيوب بن موصيقدم بن الميسع
6يونان بن أيوبيقدام بن يقدم
7شعيبشعيب بن صيفونأدد بن يقداد
دور چهارم
شمارهامام مقيم رسول ناطقاساس دوراساس دورامام متمامام مستودعامام مستقرمستقرمستودع1أددموسىهارون إيليا بن بسباسعدنان بن أدد
2425-545442 اليسع بن أخطفمعد بن عدنان
3 يوشع بن النونصموئيل الرائينزار بن معد436-28 422-2494
4داؤد بن بسيمضر بن نزار 419-535
5سليمان بن داؤدالياس بن مضر 523-575
6عمران بن ماتانمدركة بن الياس
7زكريازكريابن برخياخزيمة بن مدركة1616-1716

صفحه 379
دور پنجم
شمارهامام مقيم رسول ناطقاساس دوراساس دورامام متمامام مستودعامام مستقرمستقرمستودع1خزيمة عيسىيحيى كنانة بن خزيمة1715-30
2شمعون الصفامرقص أو نضر بن كنانة1716-33عبدالمسيح
3مالك بن النضر
4فيلبسفهر بن مالك
5غالب بن فهر
6اسطفانسلؤي بن غالب
7كعب بن لؤي
8هرقلمرة بن كعب
9كلاب بن مرة
10أرمياقصي بن كلاب
11عبدمناف بن قصي
12مروة راهبهاشم بن عبدمناف
13عبدالمطلب بنهاشم
14جرجس جرجس ـ بحيراعبدالله بنبحيراعبدالمطلب
دور ششم (1)
شمارهامام مقيمرسول ناطقاساس دورامام مستودعامام متمامام مستقر
1عمرانمحمدعلى بن حسن ابنعلى بن ابى طالب
2ابوطالب571-634ابى طالبعلىحسين بن على
3على بن الحسين«زين العابدين(عليه السلام)»
4محمد بن على «امام باقر(عليه السلام)»
5موسىجعفر بن محمد
6الكاظم«امام صادق(عليه السلام)»
7محمد بناسماعيل بن جعفر
إسماعيلمحمد بن إسماعيل

صفحه 380
دنباله دوره ششم (2)
شمارهامام مستودعامام متمالامام مستقر
1عبدالله بن محمد «الرضي»
2أحمد بن عبدالله «الوفي»
3الحسين بن أحمد «التقي»
4الأهوازي
5سعيد الخيرعلي «المعل»
6أو عبيداللهالقائم بأمرالله
7المهديإسماعيل بن محمد «المنصور بالله»
المعزلدين اللهالمعزلدين الله
* در اين دوره رسول ناطق و اساس دور مطرح نبوده است.
دنباله دوره ششم (3)
امـامـان نــزاريــهشماره مؤمنيه قاسميه(آغاخان)امامان مستعليه
1العزيز بالله العزيز باللهالعزيز بالله
2الحاكم بأمر اللهالحاكم بأمر اللهالحاكم بأمر الله
3الظاهر لإعزاز دين اللهالظاهر لإعزاز دين اللهالظاهر لإعزاز دين الله
4المستنصر باللهالمستنصر باللهالمستنصر بالله1
5نــزار نــزار2المستعلى
6الحسن بن نزار هاديالآمر بأحكام الله
7محمد بن الحسن مهتديالطيب «المستور»3
]سنان راشد الدين [
1 . در اينجا اسماعيليه به دو فرقه مستعليه و نـزاريه منشعب مى شوند.
2 . بعد از «نزار بن المستنصر بالله»، نزاريه به دو فرقه مؤمنيه و قاسميّه (آغاخان) منشعب مى شوند.
   نـزاريه مؤمنيه قائل به امامت «حسن بن نزار» شدند.
   نـزاريه قاسميّه(آغاخان) قائل به امامت «هادى» شدند.
3 . طبق نظر عارف تامر در كتاب الإمامة في الاسلام، ص 153، امامت مستعليه در اينجا با غيبت «الطيب» متوقف مى شود و داعى معرفى مى كنند. و از اين جا به بعد گروه هاى، نزاريه مؤمنيه، قاسميّه، اسماعيليه را همچنان پيش مى برند. ولى از نظر «ابن خلكان» خلافت تا سه نفر ادامه داشته است.

صفحه 381
دنباله دوره ششم (4)
شمارهامامان نزارية مؤمنيةامامان نزاريه قاسمية (آغاخانية)
1حسن بن محمد «جلال الدين»قـــاهر
2محمد بن حسن «علاءالدين»حسن على ذكره السلام
3محمود بن محمد «ركن الدين»أعلى محمد
4محمد بن محمود «شمس الدين»جلال الدين حسن
5مؤمن شاه بن محمد «علاء الدين»علاءالدين محمد
6محمد بن مؤمن «خداوند»ركن الدين خير شاه
7رضي الدين بن محمد «ضياءالدين»شمس الدين محمد
* بعد از انشعابى كه در نزاريه مؤمنيه و نزاريه قاسميه(آغاخان) بعد از «نــزار» اتفاق افتاد، اين دو گروه دوباره در امامت «جلال الدين» اتفاق كردند ولى مجددا بعد از «شمس الدين» دو گــروه از هم جدا شدند بعبارت ديگر
   مؤمنيه به امامت مؤمن شاه (فرزند شمس الدين) معتقد شده.
   قاسميه به امامت قاسم شاه (فرزند ديگر شمس الدين) معتقد شدند.
دنباله دوره ششم (5)
شمارهامامان نزارية مؤمنيةامامان نزاريه قاسمية (آغاخانية)
1طاهر بن رضي الدين «العزيز»قاسم شاه
2رضي الدين الثاني بن طاهر«شمس الدين»اسلام شاه
3طاهرشاه بن رضي الدين الثاني «حجة الله»محمد بن اسلام
4حيدر بن طاهر «خداوند»مستنصر بالله الثاني
5صدرالدين بن حيدر «معز الدين»عبدالسلام
6 معين الدين بن صدر الدين «قاهر»غريب ميرزا
7 عطية الله بن معين الدين «فداي بخش»ابوالذر علي

صفحه 382
دنباله دوره ششم (6)
شمارهامامان نزارية مؤمنيةامامان نزاريه قاسمية (آغاخانية)
1عزيز بن عطية الله «شاه»مراد ميرزا
2معين الدين الثاني بن عزيز «خليل الله»ذوالفقار علي
3محمد بن معين الدين«الأمير المشرف»نورالدين علي
4حيدر بن محمد «المطهّر»خليل الله علي
5محمد بن حيدر «امير محمد الباقر»*نزار علي
6ـالسيّد علي
7ـحسن علي
* از اينجا بـه بعد، سلسـله امامان نزارى مؤمنـى پايان مى پـذيـرد و فقـط امـامـان نزارى قاسمى (آغاخانى) ادامه مى يابد.
دنباله دوره ششم (7)
امامان نزارى قاسمى (آغاخانى)
شمارهامامان نزارية مؤمنيةامامان نزاريه قاسمية (آغاخانية)
1ـقاسم علي
2ـأبوالحسن علي
3ـخليل الله علي
4ـحسن علي «آغاخان اوّل»
5ـعلي شاه «آغاخان دوّم»
6ـسلطان محمد شاه «آغاخان سوّم»
7ـكريم علي خان «آغاخان چهارم»
تعداد امامان نزاريه مؤمنيه بعد از «المستنصر» به 22 امام مى رسد.
تعداد امامان نزاريه قاسميه (آغاخان) بعد از «المستنصر» به 31 امام رسيده است.

صفحه 383
در نظريه مَثَل و ممثول   
 

فصل دهم:

تأويلات اسماعيلى

در نظريه مَثَل و ممثول
نظريه «مَثَل» پايه همه عقايد اسماعيلى است، و با اين ترتيب براى ظاهرى، باطنى در نظر گرفته اند و براين باورند كه خداوند متعال براى هر يك از مفاهيم دينى، يك موجود طبيعى را به عنوان «مَثَل»(نماد) قرار داده است. و هر يك از واجبات دينى، تأويلى باطنى دارد كه جز امامان و حجت هاى خدا و كسانى كه باب و داعى (مبلغ) آنان هستند كسى آن معانى باطنى و تأويلات را نمى داند.(1)
داعى مؤيدالدين شيرازى مى نويسد: خداوند در اين دنيا، مَثَلهايى آفريده كه هر يك ممثول دارند، مثلا بدن انسان، نمايه نفس اوست و دنيا نماد آخرت مى باشد و اين مظاهر دنيوى مانند خورشيد و ماه و ستارگان نيز نمادهايى هستند كه نيروهاى باطنى آنها در جهان آفرينش تأثير مى گذارند.
صاحب مجالس مستنصريه مى گويد: خداوند براى شما نمونه هايى آورده و نمادهايى را برشمرده و شعرى را به اين مضمون مى آورد كه از مؤيدالدين است:
أُقْصُدْ حِمى مَمْثُوِلِه دُونَ المَثَلِ *** ذا أِبَرُ النَحلِ وَ هذا كَاْلَعَسلِ

1 . سجستانى، ينابيع، ص 13; مقدمه، مصطفى غالب.

صفحه 384
و بر پايه اين نوع نگرش بايد جهان مادى، يك جنبه جسمانى داشته باشد كه نماد جهان باطنى و روحانى است.(1)

1 . عقول عشره

اسماعيليان براى توضيح و بيان نظريه خويش و ترويج مذهب خود، از فلسفه يونان كمك گرفتند كه روش ويژه اى در توضيح پيدايش كثرت از وحدت دارد، و با پذيرفتن وحدت بارى تعالى و بسيط بودن او از همه جهات و اين كه كثرت در او راه ندارد، خواه اين كثرت خارجى باشد يا عقلى يا وهمى; به مشكلى دچار شده اند كه ارسطو و شاگردانش و فلاسفه مسلمان و پيرو او مانند فارابى و ابن سينا نيز دچار آن گشته اند و آن اينكه از واحد بسيط در هر جهت جز واحد صادر نمى شود، و براى حل اين مشكل، ده عقل فرض كرده اند و همچنين نظريه افلاك سبعه (هفت فلك تو در تو) را پذيرفته اند. تفاوت ميان نظر آنها با فلاسفه مشاء اندك است. آنان آفرينش جهان را اين گونه تفسير كرده اند:
1 . خداوند متعال عقل اول را آفريد كه دو جنبه دارد، يك جنبه استناد به مبدأ اول و يك جنبه ارتباط با ماهيت.
2 . عقل اول، عقل دوم را آفريده و نيز فلك اول و روح او را كه فلك اقصى نام دارد.
3 . عقل دوم، به اين دو جهت، عقل سوم و فلك دوم را با نفس آن آفريده كه فلك ثوابت است.
4 . عقل سوم، به جهت ارتباط دوگانه خود عقل رابع و فلك سوم را با نفس

1 . سجستانى، ينابيع، ص 13، مقدمه، مصطفى غالب.

صفحه 385
آن آفريده كه فلك زحل باشد.
5 . به همين ترتيب، عقل رابع عقل خامس و فلك رابع يعنى فلك مشترى آفريده شده تا ده عقل و نه فلك تكميل شود و نفوس آنها نيز به همراه آنها پديد آيند.
در مذاهب اسماعيلى همين تصورات وجود دارد. تنها تعبيرات، اندكى متفاوت هستند، مثلا داعى كرمانى، عقل اول را مبدع اول مى خواند و عقل ثانى را منبعث اول مى نامد.
داعى كرمانى مى نويسد:
عقل اول مركز عالم عقول است كه دامنه آن تا عقل فعال كشيده شده است.
عقل فعال است كه همه را درك مى كند و مركز عالم جسم است كه خود اين عالم، از اجسام عالى ثابت چون افلاك تا اجسام فرسايش پذير مانند عالم كون و فساد (عناصر اربعه) كشيده شده است.(1)
آنها اين تصورات فلسفى را بر تبليغات دينى نيز پياده كرده اند و براى هر ظاهرى باطنى و براى هر پايه طبيعى يك پايه دينى برابر آن تصور كرده اند به اين ترتيب:
1ـ عقل اول = ناطق
2ـ عقل دوم = فلك اقصى = اساس
3ـ عقل سوم = فلك ثوابت = امام
4ـ عقل چهارم = فلك زحل = باب

1 . حميدالدين كرمانى، احمدبن عبدالله، راحة العقل، ص 127-129.

صفحه 386
5ـ عقل پنجم = فلك مشترى = حجت
6ـ عقل ششم = فلك مريخ = داعى بلاغ
7ـ عقل هفتم = فلك شمس = داعى مطلق
8ـ عقل هشتم = فلك زهره = داعى محدود
9ـ عقل نهم = فلك عطارد = مأذون مطلق
10ـ عقل دهم = فلك قمر = مأذون محدود، كه بر او «مكاسر» و «مكالب» نيز مى گويند.(1)
اين بيان كوتاهى از درجات تبليغ دينى آنها بود، و تفسير آن به اين گونه است:
1ـ ناطق: كه مقام تنزيل را دارد.
2ـ اساس: كه مقام تأويل را داراست.
3ـ امام: كه مقام امر را دارد.
4ـ باب: كه مقام او چنان است كه فصل الخطاب و حرف آخر را بيان مى كند.
5ـ حجّت: كه درباره حق و باطل داورى مى كند.
6ـ داعى بلاغ: كه استدلال مى كند و معاد را معرفى مى كند.
7ـ داعى مطلق: كه حدود علوى و عبادات باطنى را مشخص مى سازد.
8ـ داعى محصور يا محدود: كه حدود سفلى و عبادت ظاهرى را روشن   مى كند.

1 . حميدالدين كرمانى، احمدبن عبدالله، راحة العقل، ص 25، محققان كتاب، فلك ثوابت را ذكر نكرده اند، بنابراين عقل ممثول پائين تر از قمر است و نيز محققان فلك الافلاك و محيط را دو فلك دانسته اند، در حالى كه در هيئت بطليموس، يكى هستند. پس ترتيب عوالم نزد اسماعيليه، با آنچه در هيئت بطليموس آمده تا حدودى اختلاف دارد.

صفحه 387
9ـ مأذون مطلق: كه كار او گرفتن عهد و پيمان است.
10ـ مأذون محدود: كه كار او جذب جانهاى آماده و پذيراى دعوت است و به او مكاسر (شكارچى) نيز گفته مى شود.(1)

2 . نطقاء سبعه و امثال آنها

يكى ديگر از تأويلات اسماعيليه، مسئله نطقاء سبعه يا حروف سبعه است (آ، ن، ا، م، ع، م، ق) كه حروف نخست نامهاى ناطقان هفت گانه يعنى 1ـ آدم، 2ـ نوح، 3ـ ابراهيم، 4ـ موسى، 5ـ عيسى، 6ـ محمد، 7ـ قائم(2) است، و آنها را با «اساس»هاى آنها، ممثول افلاك هفت گانه مى دانند به اين شرح:
   مَثَل   ممثول   اساس
   1ـ زَحل   آدم   شيث
   2ـ مشترى   نوح   سام
   3ـ مريخ   ابراهيم   اسماعيل
   4ـ شمس    موسى   يوشع
   5ـ زهره   عيسى   شمعون
   6ـ عطارد   محمد   على
   7ـ قمر   قائم   مهدى(3)

1 . سجستانى، ينابيع، ص 23، مقدمه، مصطفى غالب.
2 . مقصود آنها از قائم، محمد بن اسماعيل است، زيرا پدرش در زمان حيات امام صادق(عليه السلام)درگذشت و او را امام قائم مستقر مى دانند، ولى امام كاظم(عليه السلام) را امام مستودع مى شمارند.
3 . القصيدة الشافيه، ص 38، قسم التعليقه .

صفحه 388

3 . انوار خمسه و مثلهاى آنها

ديگر از تأويلات آنها، انوار خمسه است كه مقصود، نخستين موجودات عالم هستند، كه آنها را سابق و تالى و جد و فتح و خيال مى دانند همه اينها ممثول هستند و در حدود علوى براى خود داراى مَثَلهايى هستتند و در عالم دين و عالم ماده نيز همين گونه است، بدين ترتيب:
ممثولمثل در عالم علوى مَثَل در عالم دينمَثَل در عالم جسم
1ـ سابق   عقل كل   پيامبر   آسمان
2ـ تالى   نفس كل   امام   زمين
3ـ جد   اسرافيل   وصى   معدن
4ـ فتح   ميكائيل   حجّت   نبات
5ـ خيال   جبرئيل   داعى   حيوان
و هر يك از فرد پيشين خود، كسب فيض مى كند.(1)

تأويلات فقهى اسماعيليه

از آنجا كه انديشه مثل و ممثول، پايه تأويل آنهاست، برخى از تأويلات آنها در شريعت را يادآورى مى كنيم:
اسماعيليه بر آنند كه هر ظاهرى در شريعت، مانند وضو و نماز و زكات و حج و جهاد و ولايت و امور ديگر، باطنى دارد كه بايد به آنها ايمان آورد. بسيارى از فاطميان كتابهايى درباره تأويل نوشته اند ولى از آن ميان قاضى القضاة نعمان بن

1 . القصيدة شافية، ص 37، بخش پاورقى; ناصر خسرو، خوان الاخوان، ص 199.

صفحه 389
محمد، دو كار را انجام داده است:
1 . كتابى به نام «دعائم الاسلام» دارد كه در دو جلد چاپ شده و شامل 33 باب در ابواب فقه و ظواهر شريعت است.
2 . كتابى ديگر نوشته و كوشيده است تا در آن تأويل باطنى همه احكام را بياورد و آن را «تأويل الدعائم» ناميده و تنها يك جلد آن را به پايان برده است، ولى پيش از تكميل جلد دوم، از دنيا رفته است.
داعى نخشبى نيز كتابى به نام «المحصول» در فلسفه مذهب دارد و پس از وى ابوحاتم رازى كتاب «الاصلاح» را نوشته كه در آن با سخنان گذشتگان به مخالفت برخاسته، سپس ابويعقوب سجستانى، استاد كرمانى بخشى را تأييد كرده و با ابوحاتم مخالفت كرده است. ولى در پايان، كرمانى نوشته است ميان سخنان استادِ خود و ابوحاتم سازگارى ايجاد نمايد.(1)

كتاب الولايه (پايه نخست)

در كتاب «تأويل الدعائم» از امام باقر(عليه السلام) نقل شده است: «اسلام بر هفت پايه استوار است: 1ـ ولايت كه از همه بالاتر است و با آن و با ولىّ، بقيه پايه ها شناخته مى شوند. 2ـ طهارت، 3ـ نماز، 4ـ زكات، 5ـ روزه، 6ـ حج، 7ـ جهاد».
بعد وى به تأويل آنها مى پردازد و مى گويد: مَثَل ولايت، آدم(عليه السلام) است كه خدا به او ولايت دارد و فرشتگان را فرمود تا بر او سجده كنند، و سجده، همان فرمانبردارى و ولايت است.

1 . حميدالدين كرمانى، احمدبن عبدالله، راحة العقل، ص 17، مقدمه برخى از محققان.

صفحه 390
«طهارت» داراى مَثَلى است كه همان نوح باشد كه نخستين پيامبر اوالوالعزم است. «نماز» داراى مَثَلى است كه همان ابراهيم است كه خانه را بنا كرد و مقام را نصب كرد.
«زكات»، مَثَلى دارد كه همان موسى است، كه مردم را بدان فراخواند. خداوند مى فرمايد:«هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى * إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى * اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى * فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى».(1)
«روزه» براى خود مَثَلى دارد و آن عيسى است، كه فرشته خدا با مادرش سخن گفت و او را به گرفتن روزه سكوت و اعلان آن با مردمى كه در برابرش بودند فرمان داد;«فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا»(2) عيسى همواره روزه مى گرفت و به هيچ زنى نزديك نشد، چنانكه روزه دار حق ندارد، در حال روزه با زنى همبستر شود.
«حج» داراى يك مَثَل است كه آن حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) است. او نخستين كسى است كه مناسك حج را به پاداشت و پيش از او عربها و ملتهاى ديگر به حج مى رفتند ولى مناسك آن را به پا نمى داشتند. بلكه چنانكه قرآن مى فرمايد: «مَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاءً وَ تَصْدِيَةً».(3)

1 . نازعات: 15-18 .
2 . مريم: 26 .
3 . (آنها كه مدّعى هستند ما هم نماز داريم)، نمازشان نزد خانه (خدا)، چيزى جز سوت كشيدن و كف زدن نبود; پس بچشيد عذاب (الهى) را بخاطر كفرتان)! انفال: 35.

صفحه 391

طهارت و پايه دوم

مؤلف «تأويل الدعائم» مى كوشد حدث و طهارت را در ظاهر و باطن گسترش دهد; و مى رساند كه حدث ظاهرى، طهارت ظاهرى لازم دارد و حدث باطنى، طهارت باطنى را; مى گويد اگر نمازِ انسان مُحدِث پذيرفته نيست و وضو حدث ظاهرى را از بين مى برد، همچنين دعوت داعى (دعوتگر) در صورتى مؤثر مى افتد كه پذيرنده دعوت از درون از گناه و باطل دورى بجويد و اگر تنها در زبان دورى كند، دعوت مؤثر نخواهد بود مگر اينكه توبه كند و تبرى بجويد و پاك گردد.(1)
و نيز وى نماز را به پذيرش دعوت، تشبيه مى كند و پاكى از گناه را بسان وضو جلوه مى دهد كه هر دو (وضو و پاكى در گناه) طهارت بخش ظاهر و باطن است; او مى گويد غائط و كفر در يك درجه قرار دارند، غائط با آب پاك مى شود، كفر هم با ايمان به خدا.
او مى گويد بول و شرك همسانند، هر چند شرك داراى درجات گوناگونى است، بول با آب پاك مى شود، شرك هم با توحيد خدا و ردّ هر نوع ضدّ و نظير براى خدا;
باد معده و روده كه از مخرج بيرون مى آيد با نفاق همسو هستند، براى حدث ظاهرى از آب استفاده مى شود، و براى پاك كردن دل و جان از نفاق بايد از توبه و دورى از آن بهره گرفت به شرط اين كه انبياء و اولياء و امامان دين را تصديق كند.(2)

1 . تميمى مغربى، قاضى نعمان، تأويل الدعائم، ج 1، ص 76 .
2 . همان، ص 79.

صفحه 392
اين گونه تأويلات درباره وضو، تيمّم، غسل، نماز و حج و اذان و اقامه و اجزاء و اركان هر يك از اين عبادات و مساجد نيز نزد آنها وجود دارد. كسانى كه مايلند به تفصيل به آنها بنگرند مى توانند به دو منبع زير مراجعه كنند:
1 . «تأويل الدعائم»، تأليف قاضى نعمان.
«وجه دين» تأليف ناصر خسرو (394-471) به زبان فارسى كهن (چاپ 1397)، وى تا آخر ابواب فقه، به تأويل احكام مى پردازد.

صفحه 393
 
بزرگان انديشه اسماعيلى
مذهب اسماعيليه، در جهان اسلام، به صورت يك جنبش دينى پديدار شد، و اين ادّعا را مطرح مى كرد كه «امامت» در اسلام، در اسماعيل بن جعفر صادق(عليه السلام)و فرزندش محمد بن اسماعيل، تجسم شده و ادامه دارد، هنگامى كه اسماعيليان در شمال آفريقا و مغرب عربى به قدرت رسيدند، شخصيتهاى برجسته اى نيز در زمينه هاى فلسفه، سياست، فقه و حديث و ادبيات پرورش يافتند كه گذشته از مسائل مذهبى و اعتقادى،نقش مهمى در گسترش تمدن اسلامى و رشد و توسعه علوم داشتند كه از موضوع بحث ما بيرون است، ما تنها در اينجا از كسانى ياد مى كنيم كه مهمترين نقش را در شكل گيرى انديشه و عقايد اسماعيليان، داشته اند:

صفحه 394
 

بزرگان انديشه اسماعيلى 1

ابوحاتم رازى (260-322 هـ)
نام اصلى او احمد بن حمدان بن احمد ورثنيانى ليثى است، و از رهبران فكرى اسماعيليه به شمار مى رود. نخستين كسى كه درباره زندگى او نوشت، شيخ صدوق است. ابن حجر به نقل از شيخ صدوق در «تاريخ الرى» در آورده است:
«وى انسانى فرزانه و اهل ادب و زبان بود. احاديث بسيارى را شنيده بود، و كتابهايى نوشته بود، ولى در پايان عمر خود، منحرف شد و يكى از مبلغان مذهب اسماعيلى گشت و گروهى از بزرگان را از راه به در برد و سرانجام در سال 322 درگذشت».(1)
نويسنده «اعيان الشيعه» به نقل از صاحب «رياض» مى نويسد: «او يكى از پيشگامان تشيع و از معاصران صدوق بود. كتابى بر ردّ محمد بن زكرياى رازى پزشك معروف درباره الحاد و انكار نبوت دارد».(2)
مصطفى غالب آورده است: او مبلّغ بزرگى بود كه در سرزمينهاى رى و طبرستان و آذربايجان فعاليت مى كرد و توانست فرمانرواى رى را به مذهب اسماعيلى در آورد، وى براى «القائم بامرالله» تبليغ مى كرد، و نقش سياسى بسيار

1 . ابن حجر عسقلانى، لسان الميزان، ج 1، ص 164 .
2 . امين عاملى، سيدمحسن، اعيان الشيعه، ج 2، ص 583 ولى ما اين جملات را در رياض نيافتيم.