welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج 7 و 8*
نویسنده :عليرضا سبحانى*

فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج 7 و 8

صفحه 1

صفحه 2
 

صفحه 3
فرهنگ عقائد
و
مذاهب اسلامى

صفحه 4
 

صفحه 5
بحث هاى آيت الله العظمى سبحانى
فرهنگ عقـائد
و
مذاهب اسلامى
جلد: 7-8
زيديه و اسماعيليه
و ديگر فرق
نگارش:
عليرضا سبحانى
انتشارات مؤسسه امام صادق(عليه السلام)

صفحه 6
سبحانى تبريزى، جعفر، 1308 ـ
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / تأليف جعفر سبحانى; مترجم عليرضا سبحانى. ـ قم: توحيد قم ، 1392.
ج.     ISBN :978-600-93750-7-3
فهرستنويسى براساس اطلاعات فيپا.
كتابنامه: ص 452 ـ 465; همچنين به صورت زيرنويس.
1. اسلام ـ ـ فرقه ها. 2. اسلام ـ ـ عقائد . 3. زيديه ـ ـ تاريخ. 4. اسماعيليه ـ ـ تاريخ. الف . سبحانى، على رضا 1353ـ مترجم. ب . عنوان.
1392 4ف2س/ 236 BP    5/297
اسم كتاب:   فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى، ج 7 ـ 8
مؤلّف:   حضرت آيت الله العظمى سبحانى
مترجم:   عليرضا سبحانى
چاپخانه:    مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشر:   انتشارات توحيد قم
تاريخ:   1393/1435ق
چاپ:   اول
مسلسل انتشار: 8 مسلسل چاپ اول: 8
مركز پخش
قم ـ ميدان شهدا، مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
?37745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
http://www.tohid.ir
http://www.shia.ir

صفحه 7
    فهرست مطالب
    فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى/ ج7 و8
 
فهرست مطالب
بخش نخست
مذهب زيديه
   مقدّمه   …31
فصل اول
زندگانى زيد بن على در عصر امامان سه گانه   …35
زندگانى زيد در عصر امام زين العابدين(عليه السلام)   …35
   تبارى پاك و پيراسته   …36
   تاريخ تولد زيد   …38
   نظر ما درباره سال تولّد او   …39
   نامه عبدالملك بن مروان به على بن الحسين(عليهما السلام)   …44
   ويژگى هاى جسمانى زيد بن على   …45
زندگانى زيد در دوران امام باقر(عليه السلام)   …48
زندگانى زيد در زمان امام صادق(عليه السلام)   …52

صفحه 8
فصل دوم
انگيزه هاى نهضت در سخنرانى طولانى    …55
   1 . سخن گفتن بهتر است يا خاموشى؟!   …55
   2 . به هنگام تلاوت آيه (وإن تتولوا)   …56
   3 . بيان اهداف قيام   …56
   4 . اصلاح امّت اسلامى و لو به قيمت كشته شدن   …57
   5 . سخن او به هنگام آرايش سپاه   …57
   6 . شرايط بيعت با زيد   …58
   7 . سخن او با هشام   …58
   8 . نامه او به علماى اسلام   …62
      امر به معروف و وظيفه بزرگ عالمان   …66
      نقش علما و جايگاه آنان   …69
      خطاب به عالمان بدكردار   …71
      دعوت به جهاد   …73
      منزلت اهل بيت(عليهم السلام) در پيشگاه خدا   …77
فصل سوم
مناظرات زيد با مخالفان و سروده هاى او   …80
   1 . مناظره او با هشام بن عبدالملك بن مروان   …80
   2 . مناظره دوم با هشام   …82

صفحه 9
   3 . مناظره سوم با هشام   …83
   زيد در قلمرو شعر و ادب   …84
   عبادت و تهجد زيد   …94
فصل چهارم
اساتيد و شاگردان زيد در تفسير و حديث   …96
   شاگردان زيد بن على   …98
   بزرگنمايى درباره زيد   …105
   بزرگنمايى درباره دانش و فقه زيد    …107
   نقد اين نظر   …109
   بازهم افراط گرايى   …109
فصل پنجم
آثار علمى زيد   …113
   1 . مسند زيد   …113
   2 . تفسير غريب القرآن   …115
   3 . الصفوة   …117
   4 . نامه او به علماى اسلام   …118
   5 . مناسك حج   …118
   6 . رساله هاى زيد    …118

صفحه 10
فصل ششم
بررسى مسند امام زيد از نظر سند و محتوا   …121
   1 . عبدالعزيز بن اسحاق، قاضى بغداد   …122
      نظر ما درباره گفتار ابن ابى الفوارس و ذهبى   …123
   2 . ابوالقاسم على بن محمد نخعى كوفى   …124
   3 . سليمان بن ابراهيم بن عبيد محاربى   …124
   4 . نصر بن مزاحم منقرى عطار   …124
   5 . ابراهيم بن زبرقان   …125
   6 . ابوخالد عمرو بن خالد   …126
فصل هفتم
هرگز زيد از نظر اصول و معارف، معتزلى نبود   …128
فصل هشتم
آيا زيد در اصول عقايد و فروع، مكتبى دارد؟   …132
   1 . مرتكب كبيره   …134
   2 . قضا و قدر   …135
   3 . بدا   …135
   4 . رجعت   …136
   5 . حقيقت امامت از نظر اماميه   …136

صفحه 11
   6 . امر به معروف و نهى از منكر   …137
   7 . صفات ذاتى خدا   …138
آيا زيد مذهب فقهى خاصّى داشت؟   …139
   فقهاى زيديه   …141
فصل نهم
آيا زيد، امامت خويش را تبليغ مى كرد؟   …143
   مأموريت زيد از زبان خودش   …145
   اعتراف زيد به پيشوايى امام صادق(عليه السلام)   …147
   سخنان دانشمندان شيعه درباره قيام زيد   …147
فصل دهم
نظر امامان معصوم(عليهم السلام) درباره قيام زيد   …149
فصل يازدهم
خط سرخ شهادت و تأييد امامان معصوم(عليهم السلام)   …152
فصل دوازدهم
جايگاه زيد در نزد علماى شيعه   …156
   ظلم ستيزان و ذلّت پذيران   …158

صفحه 12
فصل سيزدهم
نهضت هاى برگرفته از انقلاب امام حسين بن على(عليهما السلام)   …161
   دشمنى خاندان هاشم با بنى اميه، دينى بوده نه قبيله اى   …163
   كشمكش هاشم و اميّه   …163
   انگيزه هاى انقلاب حسينى   …171
   نامه حسين بن على(عليهما السلام) به اشراف بصره   …173
   1 . خيزش همگانى مردم مدينه(قيام حَرِّه)   …178
   2 . خيزش مردم مكه   …180
   3 . خيزش توّابين در كوفه   …184
      نامه نگارى با شيعيان مناطق ديگر عراق   …188
      خطابه سليمان در ميان جمع پنج هزار نفرى   …190
   4 . انقلاب مختار   …198
      مختار كيست؟   …198
      كيفيت قتل مختار   …201
   5 . انقلاب عبدالرحمن بن محمد بن اشعث   …203
فصل چهاردهم
انقلاب زيد دنباله انقلاب حسين بن على(عليهما السلام)   …205
   آمادگى براى شهادت   …209
   فراگير بودن نهضت   …212

صفحه 13
   توطئه براى شكست نهضت   …213
   كوفه در آستانه انقلاب   …213
فصل پانزدهم
رهبران قيام هاى زيديه   …218
فصل شانزدهم
پيشوايان علمى زيديه   …221
   1 . احمد بن عيسى بن زيد (157ـ247)   …221
   2 . القاسم الرسّى   …222
   3 . يحيى بن الحسين بن القاسم الرّسّى(245ـ 298)   …223
   4 . الناصر للحق ابومحمد الحسن بن على (اطروش)    …223
   5 . الامام المرتضى، ابوالقاسم محمد بن يحيى (278ـ 313)   …224
   6 . الناصر لدين الله احمد بن يحيى بن الحسين(عليه السلام)   …224
   7 . امام مؤيد ابوالحسين احمد بن حسين بن هارون(333ـ411)   …224
   8 . الحاكم الجشمى (413ـ494)   …225
   9 . نشوان بن سعيد حميرى (...ـ 573)   …226
   10 . المنصور بالله عبدالله بن حمزة بن سليمان (561ـ614)   …226
   11 . المؤيّد بالله يحيى بن حمزة بن على (669ـ749)   …227
   12 . احمد بن يحيى المرتضى (764ـ 840)   …227

صفحه 14
   13 . المنصور بالله قاسم بن محمد على (967ـ1029)   …228
فصل هفدهم
شخصيت هاى زيدى با گرايش هاى ويژه   …229
   1 . ابن الوزير   …223
   2 . ابن الامير صنعانى(1099ـ1186هـ)   …233
   3 . شوكانى (1172ـ1250)   …236
فصل هجدهم
فرق زيديه در كتب تاريخ عقايد   …239
فصل نوزدهم
عقايد زيديه    …241
   1 . توحيد   …245
   2 . آيات صفات خبرى    …245
   3 . خدا غنّى و بى نياز است   …246
   4 . خدا، با ديدگان ديده نمى شود   …246
   5 . خدا واحد و يگانه است   …246
   6 . خدا عادل و حكيم است   …247
   7 . افعال عباد، از آن خود آنهاست   …247

صفحه 15
   8 . عذاب، نتيجه گناه است   …247
   9 . تقدير خداوند بر حق تعلق مى گيرد   …247
   10 . تكليف فرع قدرت است   …248
   11 . اراده بر قبيح تعلق نمى گيرد   …248
   12 . كارهايى كه مفسده دارد، از خدا صادر نمى شود   …248
   13 . باب نبوّت   …249
   14 . باب قرآن   …249
   15 . باب امامت   …249
   16 . امامت حسنين(عليهما السلام)   …249
   17 . امر به معروف و نهى از منكر   …250
   18 . وعد و وعيد   …250
   19 . مرتكبين كبائر   …251
   20 . مؤمن كيست؟   …251
   21 . كافر كيست؟   …251
   22 . فاسق كيست؟   …251
   23 . تفاوت فعل خدا با فعل بندگان   …252
   24 . اعتقاد به موت و فنا   …252
   25 . شفاعت   …252

صفحه 16
فصل بيستم 
حلقات مناظره ميان اماميه و زيديه   …254
فصل بيستويكم
مايه هاى تقريب ميان اماميه و زيديه   …260
   1 . همكارى تنگاتنگ ميان دو فرقه   …260
   2 . نشر ميراث فرهنگى زيديه   …261
فصل بيستودوّم
حكومت اسلامى از ديدگاه زيديه   …262
   جنگ ميان اسماعيليه و زيديه   …264
   همكارى ميان زيديه و معتزله   …264
   طبقات رجال زيدى   …265
بـخــش دوم
اسماعيليه
   پيش گفتار   …273
   ويژگيهاى مذهب اسماعيلى   …275
      1ـ انتساب به خاندان نبوّت   …275

صفحه 17
      2ـ تأويل ظواهر   …276
      3ـ آميختن مذهب به مسائل فلسفى   …276
      4ـ سازمان زير زمينى   …277
      5ـ تقدّس بخشيدن به امامان و داعيان خود   …278
      6ـ تربيت فداييان   …279
      7ـ پنهان كارى و رازدارى   …281
      8ـ امامان پنهان   …282
مذهب در فرآيند تكامل   …283
فصل نخست
اسماعيليه در كتابهاى ملل و نحل   …284
فصل دوم
جنبشهاى باطنى در عصر امام صادق(عليه السلام)   …286
فصل سوّم
امامان اسماعيليه   …293
شرح حال امامان مورد اتفاق همه فرق (امامان مستور و پنهان)   …295
      امام نخست ـ اسماعيل بن جعفر صادق(عليه السلام) (110-145)   …296
      امام دوّم ـ محمد بن اسماعيل (132-193)   …299

صفحه 18
      امام سوم ـ عبدالله بن محمد بن اسماعيل (179-212)   …300
      امام چهارم ـ احمد بن عبدالله (198-265)   …302
      امام پنجم ـ حسين بن احمد (219-289)   …303
فصل چهارم
امامان ظاهر و آشكار   …305
   امام ششـم ـ عبيدالله مهدى (260-322)   …306
   امام هفتم ـ قائم بامرالله (280-334)   …310
   امام هشتم ـ المنصوربالله (303-346)   …311
   امام نهـم ـ معزلدين الله (319-365)   …312
      پايه گذار دولت فاطمى مصر   …312
   امام دهـم ـ العزيز بالله (344-386)   …316
   امام يازدهم ـ الحاكم بامرالله (375-411)   …318
      انشعاب در اسماعيليه(دروزيّه)   …319
   امام دوازدهم ـ الظاهر لاعزاز دين الله (395-427)   …321
   امام سيزدهم ـ المستنصر بالله 420-487   …322
      انشعاب در اسماعيليه (مستعليه; نزاريه)   …322
فصل پنجم
امامان مستعليه   …324
   1 . مستعلى بالله (469-495هـ)   …325

صفحه 19
   2 . آمر باحكام الله   …325
   3 . الحافظ لدين الله (467-544)   …325
   4 . الظافربأمرالله (527-549)   …325
   5 . الفائز بصرالله (544-555)   …326
   6 . العاضدلدين الله (546-567)   …326
   انشعاب در مستعليه (سليمانيه و داووديه)   …328
فصل ششم
امامان نزاريه (مؤمنيه و قاسميه)   …329
   1 . المصطفى بالله نزار بن معدالمستنصر (437-490)   …332
   2 . على بن نزار (الهادى) (470-530)   …333
   3 . محمد بن على (مهتدى) (500-552)   …334
   4 . حسن بن محمد بن على بن نزار (القاهر بقوة الله)(220-557)   …334
   5 . حسن على بن حسن (قاهربالله) (539-561)   …335
   6 . اعلى محمّد فرزند حسن على (553-607)   …335
   7 . جلال الدين حسن بن اعلى محمد (582-618)   …335
   8 . علاءالدين محمد بن حسن (608-653)   …336
   9 . ركن الدين خورشاه فرزند علاءالدين(629-654)   …336

صفحه 20
فصل هفتم
خاندان آغاخان (نزاريه فاسميه)   …338
   1 . حسن على شاه (1219-1298)   …338
   2 . على شاه (1246-1320هـ . ق)   …339
   3 . سلطان محمدشاه آغاخان سوم (1294-1377هـ . ق)   …340
   4 . كريم خان چهارم (1358-000)   …341
فصل هشتم
عقائد و اصول پنج گانه اسماعيليه   …342
توحيد   …344
   خدا فاقد ماهيت است   …344
   نفى تسميه از خداوند   …345
   نفى صفات   …345
   صادر اول مجمع كمالات است   …346
عدل   …347
   انسان مختار است   …347
   قضا و قدر بمعنى سلب اختيار نيست   …348
نبوت   …349
   رسالت عامّه و خاصه   …349
   وحى   …349

صفحه 21
   طهارت ولادت انبيا   …350
   صفات پيامبران   …351
   رسول ناطق   …351
   معجزات پيامبران   …352
   رسول خاتم برترين پيامبر   …352
   شريعت او موافق با حكمت است   …353
   شريعت، داراى ظاهر و باطن است   …352
امامت   …355
   مقام اول: امامت مطلق (عام)   …355
   اصطلاحات و مراتب امامت نزد اسماعيليه   …356
      1 . امام مقيم   …357
      2 . امام اساس   …357
      3 . امام متمّ   …357
      4 . امام مستقرّ   …358
      5 . امام مستودع   …358
      6 . امام مستور   …358
   مقام دوم: امامت خاصّه   …359
      1 . صاحب الوصية، در هر دور، بهترين مردم پس از پيامبر است   …359
      2 . امامت در خاندان پيامر(صلى الله عليه وآله)   …360

صفحه 22
      3 . امامت، ميراث نبوت و وصايت   …360
      4 . پايان وصايت پس درگذشت وصى   …360
      5 . امامت در جهان پايدار است نه نبوت و وصايت   …361
      6 . امام، از زمين دور نمى شود   …361
      7 . وصيّت پس از پيامبر   …364
      8 . بازماندن على از خلافت   …365
      9 . نادرستى امامت افراد ناشايسته   …366
      10 . نادرستى انتخاب در امامت   …367
      11 . كودتاچيان بر امت، طاغوت هستند   …367
      12 . زمين، خالى از حجت خدا نمى ماند   …368
      13 . ممنوعيت سخن گفتن ناآگاهان   …369
      14 . قرآن با چيزى جز مانند خودش نسخ نمى شود   …369
      15 . قياس و استحسان درست نيست   …370
معاد   …371
   معاد، روحانى است نه جسمانى   …371
   تناسخ   …372
   حساب   …374
   بهشـت   …374
   فرشتگان   …375

صفحه 23
   جــنّ   …375
فصل نهم
سلسله امامت اسماعيلى   …376
فصل دهم
تأويلات اسماعيلى    …383
   نظريه مَثَل و ممثول   …383
      عقول عشره   …384
      نطقاء سبعه و امثال آنها   …387
      انوار خمسه و مثلهاى آنها   …388
   تأويلات فقهى اسماعيليه   …388
      كتاب الولايه; پايه نخست   …389
      طهارت; پايه دوم   …391
   بزرگان انديشه اسماعيلى   …393
      1 . ابوحاتم رازى (260-3220)   …394
      2 . محمد بن احمد نسفى (=000ـ331)   …397
      3 . ابو يعقوب سجستانى (271ـ بعد از 360)   …399
      4 . ابو حنيفه نعمان (3634)   …401
         آيا «نعمان» اسماعيلى بود يا اثنا عشرى؟   …403
      5 . احمد بن حميدالدين بن عبدالله كرمانى (352-411 به بعد)   …404

صفحه 24
      6  المؤيّد فى الدين (حدود 390-470هـ)   …406
      7 . ناصر و خسرو (394-481هـ)   …408
      8 . محمد بن على بن حسن صورى (قرن پنجم)   …410
      9 . ابراهيم بن حسين حامدى درگذشته به سال 557   …411
      10 . على بن محمد الوليد (522-612هـ)   …413
   سازمان زير زمينى اسماعيليان   …414
   سازمان سرّى نزاريان   …415
فصل يازدهم
قرامطه   …416
   ويژگيهاى قرامطه   …421
   انشعابات درونى قرامطه   …421
   انشعابات در قرامطه   …422
   پايان كار قرامطه   …422
   عقايد مهم قرامطه   …423
      1 . حلول   …423
      2 . غلوّ   …424
      3 . تأويل   …424

صفحه 25
فصل دوازدهم
فرقه دروز (درزيان)   …425
   عقايد دروز   …426
   شخصيتهاى علمى دروز در تاريخ   …430
فصل سيزدهم
فطحيه   …431
   مشاهير فطحيه   …432
فصل چهاردهم
واقفيه   …433
   علل پيدايش واقفيه   …433
      تقيّه شديد   …434
      طمع ورزى در اموال امامت   …435
فصل پانزدهم
نصيريه   …438
   نصيريه در كتابهاى فرق و مذاهب   …438
   «محمد بن نصير» شخصيتى غير قابل اعتماد   …441
   علويان و تهمت نصيرى گرى   …442
   مهمترين عقايد علويان   …443

صفحه 26
   اتهامات گوناگون به علويان   …445
   طريقت جنبلانى   …446
   مظلوميت و سركوب علويان   …446
   علما و مؤلفان علوى   …449
   قبايل علوى و پراكندگى آنان   …449
كتاب نامه   …451

صفحه 27
   
    فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى/ ج7
 
بسمه تعالى
سپاس خدا را كه خداوندگار جهانيان است. درود بى پايان بر پيامبر خاتم(صلى الله عليه وآله)و اهل بيت(عليهم السلام) پاك او باد.
امّا بعد، جلد هفتم فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى تقديم خوانندگان گرامى مى گردد و خوشبختانه جلد ششم به زبان انگليسى نيز ترجمه شد. اين جلد كه آخرين جلد اين گستره مى باشد، پيرامون ديگر فرق اسلامى سخن مى گويد و اسامى اين فرق عبارتند از:
1ـ فرقه زيديه پيروان زيد بن على.
2ـ اسماعيليه پيروان حضرت اسماعيل فرزند امام صادق(عليه السلام) .و فرقه هاى ديگرى، با نام هاى قرامطه، فطحيه، واقفيه، نصيريه و علويان نيز مورد بررسى قرار گرفته اند.
اينك نخستين بخش كه مربوط به فرقه زيديه است، از نظر خوانندگان مى گذرد.
عليرضا سبحانى

صفحه 28
 

صفحه 29
 
      بخش نخست
مذهب زيديـه

صفحه 30
 

صفحه 31
 
مقـدّمـه

مذهب زيديه

مذهب زيديّه، مذهب منسوب به امام زيد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب است. پيشوايى كه با قيام و خيزش خود، بر ضدّ ستم و ستمگران، حالت بى تفاوتى را در جامعه اسلامى بر هم زد. در فضيلت كرامت او كافى است كه در طول زندگى زهد و پارسايى پيشه او بود و پيوسته با نماز و تلاوت قرآن، شب را به صبح مى آورد.
اين امام انقلابى، فقيهى عالى قدر، محدثى بزرگوار و مفسر قرآن بود. او راه و روشى در اصول عقايد و مذهب خاصى جز خاندان پاك رسول خدا نداشت. اعتقاد به توحيد و عدل و بى پايگى جبر و تشبيه، شعار او بود و از او رواياتى در تفسير و فقه در كتاب هاى اماميه نقل شده است.
ولى مذهب زيدى در حال حاضر از دو مكتب متأثر شده است: در اصول و عقايد از معتزله پيروى كرده و در فقه از مكتب حنفى و اين جاى تعجّب است كه پيروان امامى كه مكتبى جز مكتب اهل بيت(عليهم السلام) نداشت، در اصول از معتزله و در فقه از غير اهل بيت(عليهم السلام) پيروى كنند.

صفحه 32
زيد شهيد در ميان امّت اسلامى، و در پيشگاه خاندان پاك رسالت، مقام و منزلت والايى دارد كه هرگز، اين مقام از آن سايرِ امامان زيدى نيست، كه پس از زيد بن على، بر خلفاى اموى خروج كرده و خط جهادى امام زيد را دنبال نمودند و در عين حال، تلاش هاى همه ائمه زيديه درخور ستايش و تقدير است، بنابراين، بايد در اين جزء در دو باب، سخن بگوييم:
1. زندگانى امام زيد و آثار علمى و جهاد و مبارزه او با خلافت اموى و...
2. تبيين زندگانى ديگر امامان زيدى و دولت هايى كه تأسيس كرده اند و اصولى كه در قلمرو عقايد برگزيدند و روشى كه برپايه آن احكام فقهى را استنباط كردند.
اينك ما سخن در بخش اول را در پيش مى گيريم و اميد است كه در اين مورد، تقصير و قصورى از ما سر نزند و جز واقع نمايى، انگيزه اى در ما نباشد.

صفحه 33
 

بخش نخست

زيديّه

مجموع بررسيها در اين مورد در بيست و دو فصل خلاصه مى شود.
فصل اوّل: زندگانى زيد بن على در عصر امامان سه گانه: سجاد و باقر و صادق(عليهم السلام) .
فصل دوّم: بيان اهداف خويش در سخنرانى طولانى.
فصل سوّم: مناظرات و خطابه هاى زيد با مخالفان. و سروده ها و اشعار و نامه هاى وى به علماى بلاد.
فصل چهارم: استادان زيد و شاگردان او در حديث و تفسير.
فصل پنجم: آثار علمى زيد.
فصل ششم: بررسى مسند زيد از نظر سند و مضمون.
فصل هفتم: هرگز زيد از نظر اصول و معارف، معتزلى نبود.
فصل هشتم: آيا زيد در اصول عقايد و فروع احكام، مكتبى دارد؟
فصل نهم: آيا زيد امامت خويش را تبليغ مى كرد؟

صفحه 34
فصل دهم: نظر امامان معصوم درباره قيام زيد.
فصل يازدهم: خطّ سرخ شهادت و تأييد امامان معصوم(عليهم السلام) .
فصل دوازدهم: جايگاه زيد در نزد علماى شيعه .
فصل سيزدهم: نهضت هاى برگرفته از انقلاب حسين بن على(عليه السلام) .
فصل چهاردهم: انقلاب زيد دنباله انقلاب حسين بن على(عليه السلام) .
فصل پانزدهم: رهبران قيام هاى زيديه .
فصل شانزدهم: پيشوايان علمى زيديه .
فصل هفدهم: شخصيت هاى زيديه با گرايش هاى ويژه .
فصل هجدهم: فرق زيديه در كتب تاريخ عقايد .
فصل نوزدهم: عقايد زيديه .
فصل بيستم: حلقات مناظره ميان اماميه و زيديه .
فصل بيست و يكم: مايه هاى تقريب ميان اماميه و زيديه .
فصل بيست و دوم: حكومت اسلامى از ديدگاه زيديه .
اينك اين فصول بيست و دوگانه در اين بخش، مورد بحث و بررسى قرار مى گيرد.

صفحه 35
زندگانى زيد بن على    
 

فصل اول:

زندگانى زيد بن على

در عصر امامان سه گانه

تاريخ نگاران در اداى حقوق خاندان رسالت، كوتاهى كرده اند، به ويژه حقوق «زيد» انقلابى را ادا ننموده اند و از زندگانى او چيز زيادى را ننوشته اند، در حالى كه درباره خلفاى جائر از بنى اميه و بنى عباس آثار زيادى را برجاى گذاشته اند، حتى به شب نشينى ها و خوشگذرانى هاى آنها كه با شراب و شاهد و مسائل ديگر همراه بوده، به تفصيل پرداخته اند. اين نوع تبعيض در نگرش، حاكى از مظلوميت خاندان رسالت، حتى نزد اهل قلم و بيان است، كه آثار آنان را پنهان ساخته و مناقبشان را بازگو نكرده اند، و لذا ما با تلاش در كتاب هاى گوناگون، توانستيم نيمرخى روشن از حيات زيد ترسيم كنيم و از اين كه دسترنج ما در اين قلمرو ناچيز است، از پيشگاه زيد شهيد پوزش مى طلبيم.

زندگانى زيد در عصر امام زين العابدين(عليه السلام)

زيد بن على سه امام بزرگوار معصوم را درك كرده و از اين سه نفر، الهام گرفته است:

صفحه 36
1. پدرش على بن الحسين(عليهما السلام)(38ـ 94هـ).
2. برادر بزرگترش ابوجعفر محمد بن على بن الحسين، امام باقر(عليهم السلام)(57ـ 114هـ).
3. برادرزاده اش امام جعفر بن محمد الصادق(عليه السلام)(83ـ 148هـ).
اكنون بازگرديم و درباره نسب او و تاريخ تولدش سخن بگوييم:

تبارى پاك و پيراسته

زيد فرزند امام زين العابدين(عليه السلام) و او فرزند سيدالشهداء حسين بن على(عليهما السلام)، او فرزند اميرمؤمنان، حامى رسول الله(صلى الله عليه وآله)، و مدافع حرمت و قداست اوست.
جا دارد زيد با سروده فرزدق استشهاد كند و بگويد:
اولئك آبائى فجئنى بمثلهم
«آنان پدران من هستند، پس مانند آنرا بياور».
مادر او «حوريه» كنيزى بود كه مختار بن ابى عبيده ثقفى آن را به سه هزار درهم يا دينار خريد و به وسيله فرد امينى براى على بن الحسين(عليه السلام) فرستاد، و خداوند متعال، از اين كنيز، چهار فرزند به امام (عليه السلام) داد به نام هاى: زيد، عمرو، على، خديجه.(1)
ابن قولويه(م369) مى گويد: برخى از اصحاب ما نقل كرده اند: من در محضر على بن الحسين(عليه السلام)بودم. او وقتى كه نماز صبح را مى خواند تا طلوع آفتاب، با كسى سخن نمى گفت. اتفاقاً روزى از روزها كه زيد بن على(عليه السلام)متولد شد نوزاد

1 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 86.

صفحه 37
را پس از نماز صبح حضور امام(عليه السلام) آوردند. حضرت خوشحال شد و رو به ياران خود كرد و گفت: نام اين نوزاد را چه بگذاريم؟ هر كسى نامى را پيشنهاد كرد. حضرت (عليه السلام)قرآن را خواست، آن گاه آن را گشود، اولين جمله كه در آغاز ورقه بود اين بود:(فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيماً)(1)، آنگاه آن را بست و دو مرتبه گشود. ناگاه در آغاز صفحه اين آيه پيدا شد:(إِنَّ اللّهَ اشْتَري مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَ الإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)(2) آنگاه امام (عليه السلام)فرمود: به خدا سوگند، اين همان زيد است، به خدا سوگند اين همان زيد است و نام او را زيد نهاد. آن گاه امام فرمود: عُزِّيتُ عَنْ هذا المولودِ، به ما درباره اين نوزاد، تسليت گفته شده، و از شهدا است.
علت اين كه امام اين نام را انتخاب كرد، اين بود كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل شده بود كه فرموده بود از نسل اين فرزندم، حسين، فرزندى به دنيا مى آيد كه او را زيد مى نامند و او در كوفه كشته مى شود و در محله «كناسه» به دار آويخته مى شود، سپس نبش قبر كرده و جنازه او را از قبر بيرون مى آورند، ولى براى تحويل گرفتن روح او درهاى آسمان گشوده مى شود و اهل آسمان ها به خاطر او شادمانى مى كنند و لذا، امام زين العابدين(عليه السلام) يقين كرد كه اين همان زيدى است كه پيامبر از انقلاب و شهادت او خبر داده است.(3)

1 . نساء: 95.
2 . توبه: 111.
3 . ابن ادريس، السرائر، ج3، ص 638، روايت از ابن قولويه، محلّى، حميد بن احمد (582ـ652) در الحدائق الورديّة، ص 137ـ 138; السياغى، الروض النضير، ج1، ص 100; صدوق، عيون اخبارالرضا(عليه السلام)، ج1، ص 250، باب 25.

صفحه 38

تاريخ تولد زيد

تاريخ نگاران در سال تولد او اختلاف نظر دارند، برخى علت اين اختلاف را مربوط به سال شهادت او مى دانند و اين كه آيا او در سال 121 يا 122 يا 123 شهيد شده است، قهراً اين اختلاف در يافتن سال تولد او، اثر مى گذارد و اگر مقدار عمر او معلوم باشد ـ كه مشهور آن است در 42سالگى به شهادت رسيده ـ طبعاً، اين مقدار اختلاف در سال شهادت او، در سال تولد او اثر مى گذارد. بنابر همه اقوال از نظر تاريخ نگاران، تولد او بين 75 و 79 هجرى خواهد بود.
ابن سعد در طبقات مى گويد: او در سال 120 كشته شده است و برخى مى گويند در سال 122.(1)
بخارى در تاريخ خود مى نويسد: او در سال 122 كشته شده است.(2)
ابن حبان مى گويد: او برخى از ياران رسول خدا را ديده و در سال 122 كشته شده است.(3)
مزى از مصعب بن عبدالله زيدى نقل مى كند كه زيد روز دوشنبه سوم ماه صفر سال 120 كشته شد و 42سال داشت.(4)
ذهبى اقوال مختلفى را در تاريخ شهادت او آورده و مى گويد: مصعب، سال

1 . ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج 5، ص 326.
2 . بخارى، التاريخ الكبير، ج2، ص 403، به شماره 1341.
3 . ابن حبّان، الثقات، ج4، ص 249.
4 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال، ج10، ص 98.

صفحه 39
قتل او را 120 نوشته و ابونعيم آن را روز عاشوراى سال 122 مى داند و همچنين زبير بن بكار، از محمد بن الحسن نقل مى كند: زيد روز دوشنبه دوم ماه صفر سال 122 به شهادت رسيده است.
صفدى مى گويد: او را در محلّه كناسه به سال 121 يا 122 يا 123 به دار آويختند و او 42ساله يا 44 ساله بود. آن گاه او را با آتش سوزاندند و نام زيدالنار به خود گرفت و به همين صورت تا سال 126 بر دار آويخته بود. پس از چهار سال تنش را از دار پايين آوردند.(1)
وى در گفتار خود اشتباه كرده است زيرا زيدالنار لقب زيد بن موسى بن جعفر است كه در روزگار مأمون عباسى بر ضد خلافت او خروج كرد و خانه هاى بنى عباس را به آتش كشيد.
سياغى مى گويد: زيد در سال 75 متولد شده و در سال 122 به شهادت رسيده است.(2)

نظر ما درباره سال تولّد او

از نظر ما سن و سال او به هنگام شهادت بيشتر از آن است كه اينها نوشته اند، زيرا مادر زيد را، كه كنيز بود مختار ثقفى به امام هديه كرده و مختار، در سال 66 خروج كرد و در سال 67 به وسيله مصعب بن زبير كشته شد. بنابراين، او بايد مادر زيد را در اين يكى دو سال، به امام زين العابدين هديه كرده باشد و از آنجا كه زيد نخستين فرزندى است كه اين بانوى گرامى به دنيا آورد بايد بگوييم كه او

1 . الصفدى، الوافى بالوفيات، ج15، ص34.
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 96.

صفحه 40
متولد سال 68 يا كمى بعد بوده است. اگر بگوييم، ولادت زيد در سال 75 هجرى بوده، لازمه آن اين است كه امام با اين كنيز نزديكى نكرده باشد و يا اين كه او تا آن سال فرزند نياورده باشد و همگى بعيد است، بنابراين، بايد گفت: ميلاد زيد در همان سال 67 يا كمى پس از آن بوده است و اگر بگوييم زيد در سال 122 كشته شده، او در روز شهادت 55 سال داشته است.
و از برخى روايات استفاده مى شود كه او در همان سالى كه مادرش به امام اهدا شد متولد شده است:
1. فرات بن ابراهيم كوفى در تفسير خود از جابر جعفى از پدرش نقل مى كند: من هر سال به زيارت خانه خدا مشرف مى شدم و به منزل امام زين العابدين(عليه السلام)مى رفتم و سلام مى كردم. در يكى از سال ها، بامدادان، امام زين العابدين از اندرون بيرون آمد، در حالى كه چهره اش از شادمانى مى درخشيد. فرمود: رسول خدا را ديشب در خواب ديدم، دست مرا گرفت و وارد بهشت كرد و مرا با يكى از حوريان بهشت تزويج نمود. با او آميزش كردم و از من صاحب فرزندى شد در اين هنگام پيامبر مرا خواست و گفت: اى على بن الحسين نام اين فرزند را زيد بگذار.
پدر جعفى مى گويد: ما از مجلس بيرون نرفتيم مگر آن كه تعبير آن رؤيا را ديديم. فرستاده مختار به نزد حضرت آمد و مادر زيد را به عنوان هديه مختار به امام تقديم كرد و گفت اين را به سى هزار (درهم يا دينار) خريده ام. پدر جابر جعفى مى گويد: ما احساس كرديم، امام به او علاقه مند شده است و از خانه بيرون آمديم، سال بعد كه به زيارت آمديم و به خانه امام رفتيم تا سلام بگوييم نوزادى به نام زيد را بر دوش چپ امام ديديم كه او را با خودش بيرون آورد، در

صفحه 41
حالى كه سه ماه داشت و امام اين آيه را مى خواند و به زيد اشاره مى كرد:
(هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّى حَقّاً).(1)
2. ابراهيم بن محمد ثقفى از ابى حمزه ثمالى نقل مى كند كه من هر سال كه به حج مى رفتم امام زين العابدين(عليه السلام)را زيارت مى كردم. سالى به محضرش رسيدم كه كودكى روى دامن او بود. كودك برخاست و در هنگام بيرون رفتن، روى چارچوب در به زمين خورد و سرش شكست، امام على بن الحسين(عليه السلام) با شتاب برخاست و خون او را پاك مى كرد و مى گفت:اى پسر كوچكم! تو را در پناه خدا قرار مى دهم از اين كه آن كسى باشى كه در «كناسه» به دار آويخته مى شود. ابوحمزه ثمالى مى گويد: از حضرت پرسيدم: كدام «كناسه»؟ فرمود: «كناسه» كوفه. گفتم: آيا چنين مى شود؟ فرمود: به خدا سوگند اگر زنده بمانى در بخشى از مناطق كوفه مى بينى كه اين پسر كشته شده و به خاك سپرده شده، سپس قبر او را مى شكافند و تنش را به دار مى آويزند، سپس جنازه اش را پايين مى آورند و مى سوزانند و مى كوبند و خاكسترش را در بيابان مى پاشند.
سپس گفتم: نام اين پسر چيست؟ فرمود: نامش زيد است و ديدگانش اشكبار شد. گفت: درباره اين فرزندم سخنى را با تو بگويم. شبى از شبها كه من در حال سجده و ركوع بودم، خواب مرا ربود، خود را در بهشت ديدم و رسول خدا و جدّم على(عليه السلام) و مادرم فاطمه(عليها السلام) و عمويم حسن(عليه السلام) و پدرم حسين(عليه السلام)همگى مرا با يكى از حوريان بهشتى تزويج كردند و من با او نزديكى كردم و در سدرة المنتهى غسل كردم. سپس از خواب بيدار شدم در خود اثر جنابت ديدم. برخاستم، خود را تطهير كردم و نماز صبح خواندم در اين حالت، در خانه زده

1 . فرات بن ابراهيم، التفسير، ص200، تحقيق محمد كاظم; يوسف: 100.

صفحه 42
شد و به من گفتند: بر در خانه كسى است و تو را مى طلبد. من از خانه بيرون آمدم، ناگهان مردى را ديدم همراه يك كنيزى است كه آستينش بلند بود و به دور دستش پيچيده شده بود و مقنعه اى بر سر داشت گفتم: چه خواسته اى داريد؟ گفتند: على بن الحسين را مى خواهيم، گفتم من هستم، گفت: من فرستاده مختار بن ابى عبيده ثقفى هستم، او سلام مى رساند و مى گويد: من اين كنيز را به ششصد دينار خريده ام، اين هم ششصد دينار ديگر، با آن به زندگى خود كمك كنيد و نوشته اى از او به من داد. من آن مرد و آن دختر را به خانه بردم پاسخ نامه او را نوشتم. از آن كنيز پرسيدم: اسم تو چيست؟ گفت: حوراء، سرانجام او را براى من آماده كردند و عروسى انجام گرفت، او اين پسر را به دنيا آورد و اين همان رازى است كه مى خواستم با تو بگويم، آن را پوشيده دار.
ابوحمزه مى گويد: سال ها گذشت، زيد را در كوفه و در خانه معاوية بن اسحاق ديدم، به او سلام كردم و گفتم: انگيزه شما از آمدن به كوفه چيست؟ گفت: امر به معروف و نهى از منكر. من گاه و بيگاه به محل اقامت او مى رفتم. در روز نيمه شعبان او را زيارت كردم و سلام كردم و كنار او نشستم. گفت: ابوحمزه علاقه مندى با هم قبر اميرمؤمنان را زيارت كنيم؟ گفتم: آرى، تا به شن زارهاى سفيد رسيديم، گفت: اين قبر على(عليه السلام)است، سپس به كوفه بازگشتيم چيزى نگذشت كه ديدم او كشته شد و به خاك سپرده شد، سپس نبش قبر كردند و او را به دار آويختند. آنگاه جسد او را سوزاندند، سپس كوبيدند و در هوا پخش كردند.(1)

1 . الثقفى، الغارات، ج2، ص860-861; ابن طاووس، فرحة الغريّ، ص51. در ذيل مكارم الاخلاق چاپ شده است.

صفحه 43
3 .ابوالقاسم على خزاز از زيد بن على نقل مى كند كه من خدمت پدرم على بن الحسين بودم، جابر بن عبدالله وارد شد و برادرم امام محمد باقر(عليه السلام) از يكى از اتاق ها بيرون آمد و مورد توجه جابر قرار گرفت، آنگاه جابر گفت: نشانه هاى بدنى او همان نشانه هاى رسول خدا است. و پرسيد: اسم تو چيست؟ گفت: «محمد»، پرسيد فرزند كى؟ گفت: «فرزند على بن الحسين». گفت: تو همان باقر هستى، آنگاه گريست و خود را بر امام باقر(عليه السلام) افكند و سر و دست او را بوسيد و گفت: رسول خدا به تو سلام مى رساند. فرمود: «بر رسول خدا بهترين سلام و بر تو اى جابر نيز سلام باد». آنگاه داستان خود را در مورد امام باقر(عليه السلام) چنين نقل كرد: رسول خدا به من گفت: اگر يكى از فرزندانم به نام امام باقر(عليه السلام)را درك كردى به او سلام برسان او همنام من است و شبيه ترين مردم به من. دانش او دانش من و داورى او داورى من است. هفت نفر از فرزندان او امامان نيكوكارند، هفتمين آنها مهدى است كه روى زمين را از عدل و داد پر مى كند، پس از آن كه از ستم پر شده باشد. سپس اين آيه را تلاوت كرد:
(وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَ إِقَامَ الصَّلَوةِ وَ إِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَ كَانُوا لَنَا عَابِدِينَ).(1)
«آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما (مردم را) هدايت مى كردند و انجام كارهاى نيك و برپاداشتن نماز و پرداخت زكات را به آنان وحى كرديم، آنان فقط ما را مى پرستيدند».

1 . انبياء: 73; الخزاز، كفاية الأثر فى النص على الأئمة الاثناعشر، ص 298.

صفحه 44

نامه عبدالملك بن مروان به على بن الحسين(عليهما السلام)

عبدالملك بن مروان دومين خليفه از سلسله مروانى، جاسوسى در مدينه داشت كه رويدادهاى مدينه را به وى گزارش مى كرد.
وى به عبدالملك نوشت: على بن الحسين كنيزى داشته و او را آزاد كرده سپس با او ازدواج نموده است، عبدالملك، نامه اى به على بن الحسين(عليه السلام) نوشت و در آن، از اين عمل، انتقاد كرد كه شنيده ام با كنيز آزاد شده خود ازدواج كرده اى. مى دانى كه در ميان خاندان قريش، كسانى هستند كه هم شأن تو هستند و ازدواج با آنها سبب بالا رفتن منزلت تو مى شود و مى توانى فرزندان نجيبى از آنها به بار آورى. پس با اين كار، نه به خود نگريستى و نه به فرزندان خود.
على بن الحسين(عليه السلام) در پاسخ نوشت: «نامه تو به من رسيد و در آن، ازدواج مرا، با كنيزِ آزاد شده خودم نكوهش كرده بودى، تو تصور كردى كه در خاندان قريش، زنانى هستند كه به وسيله وصلت با آنها، منزلت من بالا مى رود، و فرزندان نجيبى به بار مى آورم، ولى بدان كسى برتر از رسول خدا در جهان نيست و كسى در بزرگوارى بالاتر از وى نمى تواند باشد(و من به وسيله پيوند نسبى با او به بالاترين درجه از افتخار رسيده ام و نيازى به كسب افتخار ندارم) همسر مورد نظر، كنيز من بود، و من او را آزاد كردم، و من با اين كار، اميد پاداش را از خداوند دارم، سپس او را طبق سنّت پيامبر به خود باز گرداندم، هر كس در راه خدا پاك و پاكيزه باشد، اشكالى بر او وارد نيست، خداوند به وسيله اسلام، ما را بالا برده و نارسايى ها را تكميل كرده است و نكوهش را از ما زدوده است. نكوهشى بر مرد مسلمان نيست، نكوهش بر كسانى است كه از جاهليت پيروى مى كنند».

صفحه 45
عبدالملك نامه على بن الحسين را خواند سپس به فرزندش سليمان بن عبدالملك داد. او نيز خواند، پسر گفت: پدرجان! على بن الحسين، به سختى بر تو فخرفروشى كرده است. عبدالملك در پاسخ گفت: فرزندم اين سخن را نگو، آنان زبان بنى هاشم هستند كه اگر به سخن درآيند، سنگ ها را مى شكافند، آنها در دانش خود از دريا، بهره مى گيرند، فرزندم على بن الحسين آنجا كه مردم فرو مى افتند او به پا مى خيزد و اوج مى گيرد.(1)

ويژگى هاى جسمانى زيد بن على

مورخان درباره ويژگى هاى جسمانى زيد چنين مى نويسند:
او سفيدپوست، و داراى چشمان درشت و ابروان پيوسته، و داراى هيكلى كامل و قدى بلند و محاسن انبوه بوده است. و سينه ستبرى داشته، و داراى بينى قلمى و كشيده و موى سر و صورت مشكى بوده است كه در اواخر عمرش موهاى سفيدى در سر و صورتش پديدار شده بوده است. او در دلاورى، و بخشندگى، و سخنورى و دانش و بردبارى مانند جدّش حسين بن على(عليه السلام) بود.
و مى توان، ويژگى هاى جسمانى و روحى او را در اين دو بيت شاعر، خلاصه كرد:
فما إِنْ براه اللهُ الاّ لأربَع *** يُقرّ له القاصي بهن مع الداني
إمامٌ لأخيار، و قلبٌ لجحفل *** وفارسُ ميدان و صدٌر لايوانِ
«خدا او را براى چهار چيز آفريده كه افراد دور و نزديك به آنها اعتراف دارند،
او پيشواى نيكان، و فرمانده سپاه، و شهسوار ميدان نبرد و صدرنشين تالار رياست است».

1 . الكلينى، الكافى، ج5، ص344 .

صفحه 46
سپس مى افزايند: بر فراز هشتاد هزار منبر براى خلفاى بنى اميّه، تمجيد و تعريف مى كردند، آنگاه كه از دنيا رفتند، ياد آنها هم مرد، در ميان خلفاى بنى عباس كسى بود كه پنجاه سال خلافت كرد و خاور و باختر جهان را به زير فرمان خود درآورد، تا زنده بود، از او ياد مى شد، پس از مرگ، از حافظه ها پاك شد.(1)
ابوالفرج اصفهانى از يكى از غلامان آزاد شده آل زبير نقل مى كند كه ما در خدمت على بن الحسين(عليه السلام)بوديم، او فرزند خويش به نام زيد را صدا زد، ناگهان به هنگام آمدن، به زمين افتاد. و سرش شكست، امام(عليه السلام) برخاست و خون را از چهره او پاك كرد و فرمود: «تو را در پناه خدا قرار مى دهم كه همان زيدى باشى كه در محلّه كناسه به دار مى آويزند و هر كس به عورت او نگاه كند، خدا او را به رو به دوزخ مى افكند».(2)
ابوخالد واسطى و ابوحمزه ثمالى از امام باقر(عليه السلام) نقل مى كنند كه او فرمود: «پدرم على بن الحسين(عليه السلام)زيد را خواست و گفت: مقدارى قرآن بخوان، او قرآن خواند، پدرش از او مسائل مشكل قرآن را پرسيد و او جواب داد. سپس در حق وى دعا كرد و پيشانى او را بوسيد، سپس فرمود: «اى اباحمزه، زيد داراى دانش گسترده اى است».(3)
بنا به گفته اين مورّخ، زيد در عصر امام سجاد(عليه السلام) براى خود، قرائتى داشت. مؤيد اين مطلب، چيزى است كه ابوسعيد حميرى درباره زيد نقل مى كند، او در

1 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 97; محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 138.
2 . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، ص 89.
3 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 102; محلّى، حميد بن احمد، الحدائق الورديّة، ص 142.

صفحه 47
چند رشته علمى مهارت داشت كه يكى دانش قرآن و قرائت هاى گوناگون آن است، و او قرائت خاصى داشت كه از او نقل شده است.
شيخ طوسى در فهرست نقل مى كند كه قرائت زيد همان قرائت جدّ بزرگوارش على بن ابى طالب(عليه السلام) است.(1)
تفسيرى از زيد، به نام «تفسير الشهيد زيد بن على» چاپ شده و به وسيله دكتر حسن محمد تقى حكيم تحقيق شده است. محقق ياد شده در مقدمه مى نويسد: نخستين كسى كه قرائت او در كتاب خاصى گردآورى شد، زيد است كه عمر بن موسى الوجيهى كه معاصر زيد بود آن را در كتابى گرد آورد و درباره آن چنين گفت: من اين قرائت را از زيد بن على شنيده ام. محقق مى گويد: اين كتاب، در سال 261 موجود بوده، سپس ابراهيم المسكين در همان سال آن را استنساخ كرده و يحيى بن كهمش نيز از آن نقل كرده است.
عمر بن موسى تنها كسى نيست كه قرائت زيد را گرد آورده است، بلكه حسن بن على اهوازى نيز قرائت زيد را گرد آورده و ابوحيان توحيدى بر همه يا بر بخشى از اين قرائات دست يافته و در كتاب خود «البحرالمحيط» پس از استشهاد به قرائت زيد، مى نويسد: نقل شده است كه زيد سه صفت خدا را كه عبارت باشد از ربّ العالمين، الرحمن، الرحيم، همه را به نصب خوانده است، از اين گذشته، ابوحيان، قرائت زيد را در كتابى به نام «النيّر الجلى فى قراءة زيد بن على» جمع كرده است.
از اين گذشته، قرائت زيد در كتب قرائت و تفسير، همراه با قرائت ديگران،

1 . محمدبن حسن طوسى، الفهرست، ص 140.

صفحه 48
وارد شده است.(1)
كاتب چلبى كتاب «النيّر الجلىّ فى قراءة زيد» را از آثار ابوعلى اهوازى شمرده است.
عاصم بن عبيدالله مى گويد: اى مردم كوفه! امروز، كسى در ميان شما كشته شد كه براى او نظيرى نبود، و بعد از اين هم نظيرى نخواهد داشت. من در دوران جوانى او را ديده بودم كه ياد خدا را مى شنيد از هوش مى رفت و افرادى كه در كنار او بودند تصوّر مى كردند كه به اين دنيا باز نخواهد گشت.(2)

زندگانى زيد در دوران امام باقر(عليه السلام)

امام سجاد(عليه السلام) در سال 95 به لقاءالله پيوست و فرزند خود محمد باقر(عليه السلام)را به امر الهى به امامت برگزيد. امام باقر(عليه السلام) شخصى است كه تمام افراد و گروه ها بر علم و دانش و تقوا و پيراستگى او تصريح كرده اند.
ابن حجر مى گويد: علّت اين كه او را باقر ناميده اند اين است كه مانند كسى كه زمينى را بشكافد و گنجى پنهان را از درون آن بيرون آورد. او نيز گره از مشكلات علمى بسيارى گشود و گنجينه هاى معارف و حقايق احكام را آشكار ساخت، اين مقام و موقعيت امام را همگان درك مى كنند و از اين جهت مى گويند او علم را شكافت و دانش را آشكار ساخت.(3)
از دانش امام باقر(عليه السلام) برخى از صحابه پيامبر و بزرگان تابعان بهره گرفته و از

1 . دكتر حسن محمد تقى الحكيم، تفسير غريب القرآن، ص 37 بخش مقدمه.
2 . السياغى، الروض النضير، ج1، ص 98; مقريزى، خطط، ج2، ص 419.
3 . ابن حجر هيتمى، الصواعق المحرقة، ص 200 .

صفحه 49
سرچشمه دانش او سيراب شده اند و لذا جمعيت پاى درس او از همه درس ها بيشتر بود.
روزى كه امام سجاد(عليه السلام) به رفيق اعلى پيوست، زيد بن على(عليه السلام) نوجوان يا جوانى بود كه نياز به حمايت داشت. امام باقر(عليه السلام) او را به سان ديگر فرزندان خود، تحت سرپرستى خود گرفت و با او به سان پدر رفتار كرد و پيوسته به او اظهار محبت مى كرد تا اين كه زيد بن على، دوران جوانى را سپرى نمود و به صورت يك مرد كامل درآمد و از نظر علم و عمل به مقام عالى رسيد و اين حقيقتى است كه مترجمان درباره او نوشته اند. اينك برخى از كلمات آنان را نقل مى كنيم:
1. شيخ طوسى در فصل ياران امام باقر(عليه السلام) مى نويسد: زيد بن على(عليه السلام) برادر امام باقر(عليهما السلام) و از ياران او بوده، همچنان كه از اصحاب پدرش زين العابدين(عليه السلام)نيز بود.(1)
2. جمال الدين مزى مى نويسد:زيد بن على(عليه السلام) از ابان بن عثمان و عبيدالله بن ابى رافع و عروة بن زبير و پدرش على بن الحسين و برادرش ابوجعفر باقر(عليه السلام) نقل روايت مى كند.(2)
3. ابن حجر عسقلانى نيز همين عبارت را آورده است.(3)
4. ذهبى مى نويسد: زيد بن على بن الحسين(عليه السلام)، هاشمى علوى برادر ابوجعفر باقر(عليهما السلام) از پدر و برادرش و عروه، نقل روايت مى كند. او يكى از عالمان

1 . طوسى، الرجال، باب «زاء»، ترجمه زيد بن على، ص 89 تا 122.
2 . جمال الدين المزّى، تهذيب الكمال، ج10، ص 96.
3 . ابن حجر عسقلانى، تهذيب التهذيب، ج3، ص 419.

صفحه 50
صالح بود ولى لغزشى از او سر زد و در نتيجه شهيد گشت. شهادت او مايه رفع درجات او در آخرت شد.(1)
او قيام زيد را لغزشى در زندگانى او شمرده است، در حالى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آن را وظيفه هر مسلمان مى شمارد، آنجا كه مى فرمايد: آن كس كه حاكم ستمگرى را ببيند كه حرام هاى خدا را حلال شمرده و پيمان خدا را شكسته و
با سنّت رسول خدا درافتاده و با مسلمانان، با گناه و تجاوزگرى رفتار مى كند
و بر ضد او به پا نخيزد جاى آن دارد كه خدا او را با آن سلطان ستمگر همنشين سازد.(2)
البته آنچه كه ذهبى مى گويد، براساس عقيده سلفى هاى كوردل است كه قيام بر ضد امويان را لغزش مى شمارند، زيرا آنان در دامان امويان پرورش يافته اند و آن را يك اصل اسلامى مى شمارند. اكنون نيز وعّاظ السلاطين سعودى ها كه مزدبگيران حكومت سعودى هستند، هر نوع قيام را بر ضد حاكمان دست نشانده غرب، خلاف شرع مى دانند تا از اين طريق، سلطه سعودى ها بر مسلمانان، پيوسته و پايدار باشد.
5. محمد ابوزهره مى نويسد: پدر زيد، زين العابدين(عليه السلام)، در سال 94 درگذشت و سن زيد از 14 تجاوز نكرده بود. او حديث را از برادرش امام باقر(عليه السلام) آموخت كه براى او حكم پدر را داشت. هرگز معقول نيست كه زيد در سن 14سالگى همه دانش هاى آل البيت(عليهم السلام) را فرا گيرد، طبعاً بخشى از آنها را از برادرش امام باقر(عليه السلام)آموخته است و برادر او پيشواى فضليت و دانش بود،

1 . الذهبى، تاريخ الاسلام، 105، حوادث سال 121-140هـ.
2 . طبرى، تاريخ الطبرى، ج4، ص 304.
Website Security Test