welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج5*
نویسنده :آيت الله العظمي سبحاني*

فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج5

صفحه 1
   
    فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج5

صفحه 2

صفحه 3
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى
(خوارج)
ج 5

صفحه 4

صفحه 5
فرهنگ عقايد
و
مذاهب اسلامى
 
جلد پنجم
خوارج
نگارش:
فقيه محقّق جعفر سبحانى
مترجم
محمّد عيسى جعفرى
انتشارات مؤسسه ى امام صادق(عليه السلام)

صفحه 6
سبحانى ـ جعفر، 1308 ـ
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى/ نگارش جعفر سبحانى; ترجمه محمد عيسى جعفرى. ـ قم: مؤسسه امام صادق (عليه السلام)، 1391
ج 5   ISBN:978 _ 964 _ 357 _ 508 _ 3 (VOL.5)
فهرست نويسى بر اساس اطلاعات ـ فيپا
اين كتاب در سال 1371 توسط انتشارات اخلاق به چاپ رسيد است .
كتابنامه، 607 ـ 615 همچنين بصورت زير نويس.
1. اسلام ـ فرقه ها. 2. اسلام ـ عقايد.
3. خوارج ـ تاريخ. الف. جعفرى، محمد عيسى، مترجم. ب. موسسه امام صادق (عليه السلام). ج. عنوان خوارج .
4ف 2س/ 242 BP   54/297
1391
اسم كتاب:    فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى/ج5
نگارش:    فقيه محقّق جعفر سبحانى
چاپخانه:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشــر:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
تاريخ:    1391
تعداد صفحات:    615
چاپ:    اول
تعداد:   1000
صفحه آرايى:    مؤسسه امام صادق (عليه السلام)ـ محسن بطاط
            مسلسل انتشار: 745            مسلسل چاپ اول: 393
   
مركز پخش
قم ميدان شهدا، انتشارات توحيد
تلفن: 7745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
www.shia.ir
www.tohid.ir

صفحه 7
فهرست مطالب
 
مقدمه مؤلف    17
فصل اول
آغاز اختلاف پس از رحلت پيامبر
علل شورش عليه خلافت عثمان    29
   1 ـ تعطيل نمودن حدود الهى    29
   2 ـ بذل و بخشش هاى بى حد و حصر از بيت المال    29
   3 ـ تأسيس حكومت اموى    30
   4 ـ برخورد خصمانه با صحابه    31
   5 ـ پناه دادن به تبعيديان رسول الله    31
كشته شدن خليفه، عثمان    32
گردهمايى مهاجرين و انصار براى بيعت با على    34
فصل دوم
حوادث و وقايع ناگوار عصر خلافت علوى
1 ـ نبرد با ناكثين: جنگ جمل    45
   رفتن عايشه به مكه    46
   خارج شدن شيخين و عايشه از مكه    48
   حركت على به طرف بصره    50

صفحه 8
   در آستانه جنگ جمل    54
   خطبه امام در روز جمل    55
2 ـ نبرد با قاسطين: جنگ صفين    59
   خلافت، هدف نهايى معاويه    59
   سياستهاى معاويه    62
   1 ـ ارتباط با عمرو بن عاص    63
   2 ـ پيراهن خونين عثمان    64
   3 ـ استمداد از افراد با نفوذ    64
   4 ـ نامه ها معاويه براى افراد موجه    66
   تلاش و كوشش هاى على(ع) براى خاموش كردن آتش فتنه    68
   حركت معاويه به طرف صفين    70
   باز پس گيرى شريعه آب از سربازان معاويه    70
   اول تحميل حكميت بعد تحميل حكم    78
   نگارش توافقنامه صلح    82
   موافقتنامه صلح يا پيمان نامه تحكيم    83
   بيان ديگرى از توافقنامه    87
فصل سوم
پيدايش خوارج همزمان با مخالفت آنها با اساس حكميت
خبر دادن پيامبر(ص) از فتنه خوارج    96
تحليل حادثه غم انگيز حكميت    97
پرسش اول: چرا خوارج به ظاهر امر فريفته شدند    97

صفحه 9
پرسش دوم: چرا پس از تحميل حكميت بر على(ع) از آن برگشتند    99
فصل چهارم
تحركات سياسى خوارج پس از جريان حكميت
الف: رويارويى با على(ع)    110
ب: تكفير على(ع) و يارانش    111
ج: كشتن بى گناهان    112
امام موضعش را درباره تحكيم مشخص مى كند    114
با آنها مانند ساير مسلمانان رفتار نمودن    114
فرستادن افراد سرشناس براى بازگرداندن آنها از گمراهى    115
فصل پنجم
موضع امام در برابر رأى حكمان
ورود حكمان در موضوعى كه به آنها واگذار نشده بود    121
خلاصه بحث    139
فصل ششم
تحركات نظامى خوارج پس از صدور رأى حكمان
تلاش براى حفظ جان آنها    152
در آوردن چشم فتنه    154
پيشگويى امام پس از قلع و قمع خوارج    155
كلام ديگرى از امام درباره خوارج    158

صفحه 10
فصل هفتم
قيام هاى خوارج در عهد علوى پس از جنگ نهروان
1 ـ قيام خريت بن راشد ناجى    163
2 ـ قيام اشرس بن عوف شيبانى    165
3 ـ قيام هلال بن علفه    166
4 ـ قيام اشهب بن بشر    166
5 ـ قيام سعيد بن قفل تميمى    166
6 ـ قيام ابومريم تميمى    167
جنايت بزرگ يا آخرين تير در كمان خوارج    168
نتيجه: چه چيزى باعث دگرگونى اوضاع در آخر جنگ صفين شد؟    172
اول: حاكميت حس اعتراض جويى بر قاريان كوفه    173
دوم: وجود ستون پنجم در سپاه امام    182
آيا تعصب قبيله اى، اشعث را به مخالفت واداشته بود؟    189
فصل هشتم
خوارج در عصر معاوية بن ابى سفيان
1 ـ قيام فروة بن نوفل    198
2 ـ قيام شبيب بن بجره    200
   خوارج و مغيرة بن شعبه حاكم معاويه در كوفه    201
3 ـ قيام معين خارجى    202
4 ـ قيام ابو مريم آزاد شده بنى حرث بن كعب    202

صفحه 11
5 ـ قيام ابوليلى    203
6 ـ قيام مستورد    203
7 ـ قيام بردگان به نفع خوارج    207
8 ـ قيام حيان بن ظبيان سلمى    207
   خوارج در بصره    208
9 ـ قيام خطيم باهلى و سهم بن غالب هجينى    209
10 ـ قيام قريب بن مره و زحاف طايى    209
11 ـ قيام زياد بن خراش عجلى    211
12 ـ قيام معاذ طايى    211
13 ـ قيام طواف بن غلاق    211
14 ـ قيام عروة بن اديّه    213
15 ـ قيام مرداس بن اديّه    214
سياست زياد براى نابودى خوارج    218
فصل نهم
نام و فرقه هاى خوارج
فرقه اول: ازارقه    229
   پيروان نافع بن ازرق; مقتول در سال 65    229
   استفاده خوارج از آشفتگى اوضاع    230
   نامه نجده به نافع    235
   جواب نافع از نامه نجده    237
   نامه نافع به خوارج بصره    239

صفحه 12
   آراء و عقايد ازارقه    246
فرقه دوم: نجديه    248
فرقه سوم: بيهسيه    254
   الف ـ عوفيه    257
   ب ـ اصحاب تفسير    258
   ج ـ اصحاب سؤال    258
فرقه چهارم: صفريه    261
   فرقه هاى اصلى خوارج    265
   خوارج، محاسن دين را زشت كردند    267
فرقه پنجم: اباضيه    268
پيروان عبدالله بن اباض متوفى 86   268
   اباضيه در كتابهاى مقالات و تاريخ    268
   اوهامى چند پيرامون بنيانگذار مذهب    271
   اباضيه در كتاب هاى نويسندگانشان    275
   آيا اباضيه از خوارج است؟    276
   نظر ما در موضوع    282
ديدگاه ديگرى درباره مفهوم خوارج    298
فصل دهم
عقايد و اصول هشتگانه اباضيه
1 ـ صفات خدا زايد بر ذات نيست    305
2 ـ امتناع رؤيت خداوند سبحان در آخرت    307

صفحه 13
3 ـ قرآن حادث است و قديم نيست    311
4 ـ شفاعت: دخول سريع به بهشت    316
5 ـ مرتكب كبيره كافر نعمت است نه كافر دين    318
6 ـ قيام عليه حاكم ستمگر    323
7 ـ تولى، تبرى، توقف    326
   تتمه    337
8 ـ ديدگاه اباضيه درباره صحابه    338
   فتواهاى خلاف كتاب و سنت    343
   نتيجه     350
   مسالك دين نزد اباضيه    351
عزابه: تعريف عزابه، ريشه كلمه عزابه    355
   معنى كلمه حلقه    356
   پايگاه عزابه    356
   تعداد اعضاى هيئت    357
   شرايط عضويت    359
   وظايف شورا    360
   مجلس عزابه كجا تشكيل مى شود؟    361
   انتخاب اعضاى شورا    363
   مجازات عزابى    365
   نظام عزابه چگونه شكل يافت    366
نصيحتى به اباضيه    368

صفحه 14
فصل يازدهم
بنيانگذار مذهب اباضيه و داعيان آن
1 ـ عبدالله بن اباض، بنيانگذار مذهب    377
   ظهور سياست ميانه روى پس از شهادت امام    377
   نظر ديگرى درباره بنيانگذار    383
2 ـ جابر بن زيد عمانى    387
   سخنان اباضيه درباره جابر    390
   فقه جابر بن زيد    395
3 ـ ابوعبيده مسلم بن ابى كريمه    397
   اساتيد او    398
   شاگردان او    399
4 ـ ابوعمرو ربيع بن حبيب فراهيدى    400
   ثلاثيات    400
   چاپهاى الجامع الصحيح    402
5 ـ ابويحيى عبدالله بن يحيى كندى (طالب الحق)    405
پيشوايان اباضيه در قرنهاى اول    408
   قرن اول    408
   قرن دوم    408
   قرن سوم    409
   قرن چهارم    409
دولت هاى اباضيه    410

صفحه 15
نامه عبدالله بن اباض به عبدالملك بن مروان    411
فصل دوازدهم
عقايد و شيوه هاى سياسى فرقه هاى خوارج
1 ـ حكم تحكيم در جنگ صفين    436
   تحكيم و تدخل در موضوعى كه حكم آسمانى دارد    437
   ديگرى گناه كرده و شما مرا مجازات مى كنيد    442
   روايات غير معروف در حكميت    460
   آيا خوارج، انصار و شيعه على بودند؟    465
2 ـ حكم مرتكب كبيره از جهات سه گانه    474
   جهت اول: آيا مرتكب معاصى مشرك است؟    475
   دلايل ازارقه بر مشرك بودن معاصى    479
   جهت دوم: آيا مرتكب معاصى مؤمن است يا كافر؟    482
   دلايل خوارج بر اينكه ارتكاب معاصى كفر است    486
   جهت سوم: مرتكب كبيره وخلودش در آتش    502
   حكم مخالفان نزد خوارج    505
   ايمان كم و زياد مى شود    508
3 ـ ديدگاه خوارج درباره قيام عليه حاكم ستمگر    509
   اول ـ در لزوم و عدم لزوم اطاعت از حاكم ستمگر    510
   بررسى اين ديدگاه    513
   دوم ـ در لزوم قيام عليه حاكم ستمگر    515
4 ـ تقيه در قول و عمل    522

صفحه 16
5 ـ آنچه كه شناخت آن به تفصيل واجب است    528
   اول: آنچه كه شناخت آن در محدوده عقيده واجب است    528
   دوم: آنچه كه دانستنش در محدوده شريعت واجب است    534
6 ـ حكم دار    535
7 ـ حكم زانى محصن    538
نتيجه    542
1 ـ فرزندان مشركان    543
2 ـ ازدواج با زنان مشرك    547
3 ـ ازدواج با زن كافر غير مشرك    549
نتيجه:   559
سران خوارج در قرن هاى اول    559
   1 ـ عكرمه بربرى ابو عبدالله مدنى برده بن عباس    559
   2 ـ قطرى بن فجائه    563
   3 ـ عمران بن حطان    565
   4 ـ طرماح بن حكيم طايى    569
   5 ـ ضحاك بن قيس    570
   6 ـ معمر المثنى    572
مجاز القرآن تأليف ابوعبيده    575
روايات وارده درباره خوارج    577
فهرست منابع   607
منابعى كه در ترجمه مورد مراجعه قرار گرفته اند   615

صفحه 17
مقدمه   

مقدمه مؤلف:

الحمد لله رب العالمين والصلاة و السلام على سيد المرسلين و اله الطاهرين و صحبه المنتجبين.
اما بعد: اين بخش پنجم از مجموعه بحث هاى ما در ملل و نحل و در مقايسه بين مذاهب اسلامى است كه آن را به خوانندگان گرامى تقديم مى داريم و اميدواريم از اشتباهات و خطاهاى آن ما را آگاه ساخته و ارشادمان نمايند زيرا مؤمن آينه مؤمن است و بهترين دوست مؤمن كسى است كه كاستيهاى او را به او بنمايد.(1) اين بخش فرقه خوارج را در موضوع هاى زير، شامل مى شود:
الف: پيدايش خوارج.
ب: تاريخ سياسى آنان شامل:
1- رويا رويى آنها با مخالفان.
2- تلاشهاى آنان براى دستيابى بر بلاد اسلامى.
3- زوال و انقراض آنها.
ج: طوايف و فِرَق آنها.
د: عقايد و افكار آنها.
هـ : افراد سرشناس و آثار ادبى به جا مانده از آنها.
خوارج - همانطور كه گفتيم - از قديمى ترين فرقه هاى اسلامى بلكه

1 . اقتباس از كلام امام صادق(عليه السلام)كه فرمود: بهترين دوست من كسى است كه كاستيهايم را به من بنمايد (رجوع شود: تحف العقول 366).

صفحه 18
اولين فرقه اى است كه در جامعه اسلامى پا به عرصه وجود گذاشته است و اولين اختلافى است كه پس از اختلاف در مسأله رهبرى، بين مسلمانان به وقوع پيوست. اين گروه در دهه چهارم قرن اول پس از جنگى كه بين امام على (عليه السلام) و معاوية بن ابى سفيان رخ داد، شكل گرفت. دو دسته از نويسندگان، درباره خوارج و پيدايش و تاريخ آنها بحث كرده اند:
1- مورخان: آنها چيزهاى زيادى را به اقتضاى ترتيب زمان وقوع حوادث، درباره خوارج نوشته اند. طبرى در تاريخش، مبّرد در كاملش، يعقوبى در تاريخش، مسعودى در مروجش، جزرى در كاملش و ابن كثير در كتابش از آنها ياد كرده اند اما آنها تنها به نقل حوادث پرداخته اند بدون آنكه علل، نتايج و ثمرات آن را مورد تحليل قرار دهند و يا چيزى را به عنوان عبرت و درس استنتاج نمايند و يا آنكه درباره آنها قضاوتى كنند; گويا قصه گويانى بوده اند كه جز داستان سرايى هنرى نداشته اند. از آنجا كه مورخان، مسائل مربوط به جريانات اين فرقه را در فصلهاى مختلف - بر اساس سير حوادث تاريخى - ذكر كرده اند، براى انسان مقدور نيست كه يكباره و در يكجا بر تاريخ اين فرقه دست يابد بلكه بايد حوادث را بررسى و پيگيرى نموده و جريانى را با جريانات ديگر ضميمه نمايد تا بتواند از تاريخ آنها اطلاع حاصل نمايد.
2- تاريخ نگاران عقايد: يعنى دانشمندان ملل و نحل. اينها به ذكر فِرَق خوارج و مختصرى از عقايد آنها همت گماشته اند بدون آنكه به چگونگى پيدايش آنها و جنگهايى كه آنان در طول سالها و قرنها كرده اند، توجه نشان
دهند. البته گروهى از متأخرين، تنها درباره تاريخ آنان به تأليف كتاب
دست يازيده اند كه اينها يا نويسنده مسلمانند يا مؤلف شرق شناس و هر
كدام مقصود خود را دنبال كرده اند. اينك به بعضى از آنچه كه در اين مجال

صفحه 19
تأليف شده است، اشاره مى كنيم:
1- ملخّص تاريخ الخوارج: تأليف محمد شريف سليم، چاپ قاهره 1349 هـ .ق.
2- الخوارج فى الاسلام: تأليف عمر أبى النصر، چاپ بيروت 1369 هـ .ق. برابر با 1949 م.
3- أدب الخوارج: تأليف سهير قلماوى، اين كتاب، اولين رساله او براى دريافت درجه استادى است كه در سال 1365 هـ .ق. منتشر شده است. اين رساله از شعراى خوارج بحث مى كند و از جمله آنها از عمران بن حطان، قطرى بن فجائه و طرماح بن حكيم نام مى برد. اين طرماح، غير از طرماح بن عدى كه از دوستان على (عليه السلام) است، مى باشد.
4- وقعة نهروان: تأليف خطيب هاشمى حائرى، چاپ تهران 1372 هـ .ق.
5- الخوارج فى العصر الاموى: تأليف دكتر نايف معروف، اين كتاب دوبار در بيروت به چاپ رسيده است و آخرين بار در سال 1401 چاپ شده است.
6- الخوارج و الشيعه: تأليف دكتر فلهوزن، عبدالرحمن بدوى آن را به عربى ترجمه كرده است. براى سومين بار در سال 1978 در كويت به چاپ رسيده است. يكى از جنايات مؤلف بر تاريخ شيعه در اين كتاب، اين سخن اوست: «شيعه و خوارج در يك زمان به وجود آمده اند.»(1) بيچاره! از تاريخ شيعه آگاهى ندارد زيرا شيعه زمانى كه اسلام پا به عرصه وجود گذاشته به وجود آمده است و شيعه همان مسلمانان صدر اول از مهاجر و انصار است كه بر دين و عقيده اى كه در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) داشتند استوار ماندند و از سنت او پيروى

1 . يوليوس فلهوزن: الخوارج و الشيعة 112 ترجمه از آلمانى به عربى توسط عبدالرحمن بدوى.

صفحه 20
نمودند و به اندازه سر مويى از آن تخطى نكردند و در مسأله خلافت نص را گرفته و اجتهادِ در برابر نص را رها كردند.
اما خوارج در پايان جنگ «صفين» چنانكه بعداً بحث آن خواهد آمد، شكل گرفت از اين رو هر دو را با هم برابر دانستن و در يك صف قرار دادن يا از عدم آگاهى به تاريخ شيعه و اسلام است يا تجاهل به آن است كه اين از مستشرقين، اين شريكان جرم استعمار، بعيد نيست.
اين بود بخشى از آنچه كه پيرامون تاريخ خوارج تأليف شده است. با اين كتابها نمى توان عليه آنها احتجاج نمود مگر آنكه نقلها به قدرى زياد شود كه اطمينان به درستى آن حاصل گردد. براى رفع اين نقيصه و پايبندى به موضوعيتى كه بحث و باحث بايد بدان متصف باشند، تلاشمان را به كار بستيم تا بر آثار اين فرقه، در تاريخ، عقايد، فقه و تفسير دست يابيم كه در «ستون منابعِ» كتاب حاضر آن را خواهيد يافت.
فرقه هاى خوارج به تمامى از بين رفته اند و فرقه قابل توجهى جز فرقه اباضيه كه يك فرقه معتدل است، باقى نمانده است. اين فرقه، مذهب رسمى عمان است و وزارت فرهنگ قومى عمان در فرصتهاى مختلف به نشر آثار اباضيه مبادرت ورزيده است كه محققان را از مراجعه به آنها گزيرى نيست. از خداوند سبحان مسئلت مى نماييم كه در تبيين پيدايش و تاريخ عقايد اين فرقه، آنطور كه شايسته و بايسته است ما را توفيق عنايت فرمايد و از هر گونه پيشداورى درباره آنان بر حذرمان دارد.
قم - مؤسسه امام صادق عليه السلام -
جعفر سبحانى
20/12/1411

صفحه 21
آغاز اختلاف پس از رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)   
فصل اول:
آغاز اختلاف
پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)

صفحه 22

صفحه 23
پيامبر اكرم پس از آنكه تمامى تلاشش را براى وحدت امت و فشردگى صفوف آنها به كار بست، سرانجام در سال يازدهم هجرت به ديدار حق شتافت در حالى كه همواره آنان را به اين كلام خداوند متعال فرا مى خواند: (إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ).(1) همانطور كه آنها را به كلمه توحيد فرا مى خواند به توحيد كلمه و به فرمان خداوند متعال در قرآن حكيم كه فرمود: (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَ لاَ تَفَرَّقُوا)(2) و فرمود:(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ...)(3) و آيات ديگر از اين قبيل، دعوت مى نمود. پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)جامعه اسلامى را از تفرقه و پراكندگى بر حذر مى داشت و قوم گرايى و قوم پرستى را امر ناشايست مى دانست(4) و خطاب به انصار مى فرمود: «خدا را! خدا را!. آيا به جاهليت مباهات مى كنيد در حالى كه من در بين شما هستم، آنهم پس از آنكه خداوند شما را به وسيله اسلام راهنمايى كرد و عزت بخشيد و با اسلام جاهليت را پايان داد و شما را از ظلمت كفر بيرون آورد و دلهايتان را بهم پيوند داد.»(5)
متأسفانه! با همه اين تأكيدات و هشدارهاى شديد، مى بينيم كه مسلمانان

1 . انبياء: 92 «اينك طريقه واحد و دين يگانه شما اسلام است و من آفريدگار شما هستم پس تنها مرا پرستش نماييد.»
2 . آل عمران: 103 «همگى با هم به ريسمان خداوند چنگ زنيد و از پراكندگى بپرهيزيد.»
3 . حجرات: 10 «مؤمنان برادر يكديگرند....»
4 . ابن هشام: السيرة النبوية 3/303.
5 . ابن هشام: السيرة النبوية 2/250.

صفحه 24
پس از رحلت آن بزرگوار - در حالى كه هنوز پيكرش به خاك سپرده نشده بود - دو دسته شدند. هر دو دسته در تمامى اصول متفق بودند ولى در مسأله خلافت و جانشينى پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)نزاع داشتند اين دو دسته عبارت بودند از:
1 ـ گروهى كه خلافت را مخصوص شخص معين مى دانستند و مى گفتند: پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)در موارد زيادى و مناسبتهاى مختلفى بر خلافت و ولايت على تصريح نموده است كه بزرگترين و مشهورترين اين مناسبتها روز غدير است و آن وقتى بود كه پيامبر در سال دهم هجرت از حجة الوداع باز مى گشت و در جمع كثيرى از حجاج فرمود: «من كنت مولاه فهذا على مولاه، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه وانصر من نصره و اخذل من خذله».
اين حديث در همه اعصار به حد تواتر بلكه بالاتر از تواتر رسيده است. صاحبان اين بينش، بزرگان و سران بنى هاشم مانند: عباس بن عبدالمطلب، عقيل بن ابى طالب و جماعت كثيرى از اصحاب مانند: سلمان فارسى، ابى ذر غفارى، مقدادبن اسود كندى، ابوتيهان، ابو ايوب انصارى و آن دسته از مهاجرين و انصارى بودند كه از على پيروى مى كردند و وصيت پيامبر اكرم را نسبت به وصى و جانشين او مرعى مى داشتند. اينان اركان اصلى شيعه و از مسلمانان اولين بودند و مانند عصر پيامبر به دين خود وفادار ماندند.
2 ـ دسته ديگر شورا را اصل مى دانستند و انتخاب خليفه را از وظايف شورا مى دانستند. اين نگرش پس از مشاجره ها و كشمكش هايى كه بين صاحبان اين آراء پديد آمد، به خلافت ابوبكر منجر شد و او با بيعت عده اى از مهاجرين نظير عمربن خطاب و ابوعبيده جراح و بيعت طايفه اوس از انصار در سقيفه بنى ساعده به خلافت منصوب شد. اين گروه نص پيامبر را در روز غدير، نديده
صفحه 25
گرفتند و اجتهاد خود را بر نص پيامبر مقدم داشتند و مصلحت انديشى خود را بر انتخاب خدا ترجيح دادند. تعجب اينجاست كه صاحبان اين فكر، چه مهاجر و چه انصار در سقيفه بنى ساعده به افتخاراتى كه در جاهليت مرسوم بود و هيچ اساسى در كتاب و سنت نداشت، براى رسيدن به مقصودشان استدلال مى كردند. مثلا: انصار خود را به اين دليل مستحق خلافت مى دانستند كه پيامبر را پناه داده اند و در جنگها ياريش نموده اند وقتى كه قومش او را از ديار خود رانده و تنهايش گذاشته بود. نماينده انصار حباب بن منذر مى گفت: «اى گروه انصار! امارت را در دست گيريد كه شما سزاوارتر از ديگرانيد; چون با شمشيرهاى شما مردم به اين دين رو آورده اند.» اين بينش انصار بود. در مقابل، بينش مهاجرين را مى بينيم: ابوبكر به نيابت از مهاجرين مى گفت: «مهاجرين خويشاوندان پيامبر و اقوام و تكيه گاه او هستند.» عمر او را همراهى نموده در جواب انصار مى گفت: به خدا سوگند عرب حاضر نيست كه شما را امير خود قرار دهد در حالى كه پيامبرشان از شما نبوده است و آنها مانعى نمى بينند كه اميرشان از كسانى باشد كه پيامبرشان هم از آنها بوده است! چه كسى در خلافت محمد با ما نزاع مى كند در حالى كه ما دوستان و خويشان اوييم؟
پيداست كه در ديدگاههاى نامزدهاى انتخاباتى هيچ استنادى به كتاب و سنت نشده است. يكى بر پناه دادن و يارى نمودن پيامبر استدلال مى كند و ديگرى بر خويشاوندى با او، تكيه مى كند و حال آنكه شايسته بود آنها در صدد انتخاب رهبرى باشند كه كارآزموده و آشنا به كتاب و سنت، مدير و مدبر باشد و تمام شايستگى هاى يك رهبر را داشته باشد; از مهاجرين باشد يا از انصار يا از هر گروه ديگرى. اينها همه نشان مى دهد كه اولا: اين بينش و نگرش چقدر
صفحه 26
سست و بى پايه است و ثانياً: انتخاب از مبدأ اسلامى سرچشمه نگرفته است. علاوه براين، طايفه اوس در بيعت با ابوبكر پيشدستى كردند تا خزرجيان اين فضيلت را نصيب نشوند.(1)
بدين ترتيب پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)امت دو فرقه شد و منشاء اختلاف هر دو فرقه، همان مسأله خلافت و رهبرى امت بود. با اين اختلاف و دو دستگى، جنگهاى خونينى بين طرفين قابل پيش بينى بود. اگر رهبرى حكيمانه امام على(عليه السلام)و سهمگيرى ايشان با خلفاء در كارهاى مهم و چشم پوشى از حقش نبود، در همان زمان خلفاء كار به كشتار و خونريزى مى كشيد; خصوصاً كه منافقين هر آن دنبال چنين فرصتى بودند و طرفين را عليه يكديگر تحريك مى كردند تا از آب گل آلود ماهى بگيرند. شواهد تاريخى مؤيد اين مدعاست و گواهى مى دهد كه شيوه هاى حكيمانه امام على(عليه السلام)اين نقشه هاى شيطانى را نقش بر آب كرد كه از آن جمله به نمونه زير اكتفا مى كنيم.
طبرى مى گويد: وقتى مردم با ابوبكر بيعت كردند، ابوسفيان نزد على آمد در حالى كه چنين مى گفت: به خدا سوگند دودى مى بينم كه جز خون چيزى آن را فرو ننشاند! اى تبار عبد مناف! ابوبكر را چه كار در كارتان؟ آن دو ضعيف، آن دو زبون، على و عباس كجايند؟ و به على گفت: يا اباالحسن! دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم. على(عليه السلام)امتناع كرد. ابوسفيان به اين شعر متلمّس، تمثل جُست:
لن يقيم على خسف يراد به *** الاّ الأذلاّن غير العير والوتد
هذا على الخسف معكوس برمّته *** وذا يشجّ فلا يبكى له احد(2)

1 . طبرى: تاريخ 2/446. ابن قتيبه: الامامة و السياسة 1/9.
2 . طبرى: تاريخ 2/449. ابن اثير: الكامل 2/220.

صفحه 27
هيچ كس ذلّت و خوارىِ تحميلى را نمى پذيرد مگر دو زبون، گروه خران و ميخ آنان.
اين يكى (خران) ذليلانه با ريسمان بسته مى شود و آن ديگرى (ميخ) بر سرش كوفته مى شود كسى برايش نمى گريد.
راوى مى گويد: كه على(عليه السلام)او را از خود راند و فرمود: به خدا سوگند تو منظورى جز آشوبگرى ندارى و به خدا سوگند پيوسته در صدد هستى كه بلايى بر سر اسلام بياورى. من نيازى به اندرز تو ندارم.
با اينكه امام به مشروعيت و امارت و خلافت خود معتقد بود و خود را جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مى دانست و مردم در روز غدير و غير آن با او بيعت كرده بودند و امام هم به همين حجت و حجتهاى ديگر بر سزاور بودن خود براى خلافت استدلال مى كرد و خود و اهل بيت خود را اينگونه معرفى مى كرد: «اهل بيت پيامبر سزاوار به خلافتند و ميراث پيامبر حق آنهاست.»(1)
ولى با اين همه مى ديد كه در اين آشفته بازار، رويارويى با اين انحراف زيانبارتر از چشم پوشى از خلافت است. بنابراين از خلافت چشم پوشيد و جامه غير خلافت به تن كرد و دشمنى را پنهان داشت. او در بعضى از خطبه هايش اوضاع آن روز را اين گونه توصيف مى كند: «گمان نمى كردم عرب پس از پيامبر خلافت را از اهل بيت او بازگيرند و مرا پس از او از آن باز دارند و چيزى مرا جز شتافتن مردم براى بيعت با فلان نگران و شگفت زده نكرد. پس دست خود را نگهداشتم تا آنكه ديدم مردم از دين برگشتند و به نابودى دين محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)برخاستند. پس ترسيدم كه اگر به يارى اسلام و مسلمانان برنخيزم، رخنه و ويرانىِ در آن ببينم كه مصيبت آن بزرگتر از دست دادن حكومت بر

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 5.

صفحه 28
شماست; حكومتى كه متاع چند روزه اى بيش نيست و آنچه در اوست مانند سراب زايل مى گردد يا مثل ابر از هم مى پاشند. با اين اوضاع و شرايط بپا خواستم تا باطل از بين رفت و دين پايدار و استوار گشت.»(1)
ابوبكر زمام خلافت را در دست گرفت و با سركشان از بيعت نبردها كرد و عاقبت به راه خود رفت. پس از او عمر بن خطاب جانشين شد. او هم شيوه خليفه پيشين را در پيش گرفت.
در زمان او مسلمانان به بركت دين و ايمان، كشورها را فتح كردند و دژها را تسخير نمودند و بر جهان مسلط گشتند تا او هم به راه خود رفت و خلافت را به جماعتى از قريش واگذار نمود با اين پندار كه آنها مورد رضايت پيامبر بوده اند و آنان عبارت بودند از: على، عثمان، طلحه، زبير، سعدبن ابى وقاص و عبدالرحمن بن عوف. به آنان گفت: صلاح ديدم كه امر خلافت را به مشورت شما واگذار نمايم تا از بين خود كسى را براى آن انتخاب نماييد. آنگاه يكايك اين شش نفر را از نظر گذراند. به عثمان نگاه كرد و گفت: من چنين مى يابم كه اگر قريش خلافت را به خاطر دوستى به تو واگذار نمايند، بنى اميه و بنى ابى معيط را بر گرده مردم سوار مى كنى و خراجها را به آنها مى بخشى و آنگاه جوانان عرب بر تو مى شورند و در رختخواب به قتلت مى رسانند. به خدا سوگند اگر آنها چنين كنند، تو با خلافت چنان خواهى كرد و اگر چنان كنى، آنها با تو چنين خواهند كرد! آنگاه دست بر پيشانى عثمان گذاشت و گفت: اگر چنين شد حرف مرا به خاطر بسپار كه حتماً تحقق خواهد يافت.(2)
وقتى عمر به خاك سپرده شد اصحاب شورا در خانه اى اجتماع كردند و به

1 . رضى: نهج البلاغه، نامه 62.   2 . ابن بى الحديد: شرح نهج البلاغه 186.

صفحه 29
گفتگو پرداختند و از همان اول از تركيب اعضاء پيدا بود كه على به خلافت نخواهد رسيد و ديگران بر او پيش خواهند افتاد. به همين جهت، كار به نفع عثمان خاتمه يافت و او نيز به كارهايى دست يازيد كه عمربن خطاب پيش بينى كرده بود و امورى پديد آورد كه زيانش گريبانگير خودش نيز شد و مسلمانان را به اعتراض واداشت كه از بارزترين نشانه آن دورى او از مسير حق بود. اينك رفتارهاى او را كه باعث انقلابِ انصار و مهاجرين شد، بيان مى كنيم:

1 ـ تعطيل نمودن حدود الهى:

وليدبن عقبه (فرماندار عثمان در كوفه) شراب نوشيد و در حال مستى نماز صبح را با مردم در دو يا چهار ركعت اقامه نمود و ادامه نماز از دستش خارج شد در حالى كه او از فرط مستى متوجه نبود. شخصى اين وضع را به عثمان گزارش نمود اما عثمان گزارشگر را تأديب كرد. شكايتها از فرماندار كوفه بالا گرفت و عثمان چاره اى جز عزل او نديد ولى حد را بر او جارى نساخت. مردم در اعتراض به او گفتند: حدود را تعطيل مى كنى و شهود را تأديب.(1)

2 ـ بذل و بخشش هاى بى حد و حصر از بيت المال به بنى اميه:

بسيارى از بنى اميه به بركت خلافت عثمان يك شبه ثروتمند شدند از جمله: مروان بن حكم، عبدالله بن سرح، يعلى بن اميه، حكم بن عاص، وليدبن عقبه و ابوسفيان. تاريخ دست و دلبازيهاى خليفه را به بنى اميه و ديگران به ثبت رسانده است. براى تفصيل بيشتر به محل خودش مراجعه شود(2). براى نمونه;

1 . سيوطى: تاريخ الخلفاء 104 و ابوالفرج اصفهانى: الأغانى 4/188.
2 . امينى: الغدير 9/236-290.

صفحه 30
خليفه يك پنجم غنايم افريقا را كه به دو و نيم ميليون دينار مى رسيد به مروان بن حكم - پسر عمو و دامادش - بخشيد. شاعر در اين باره مى گويد:
و اعطيت مروان خمس العبا *** دِ ظلماً لهم و حميت الحمى
يك پنجم مال رعيت را به مروان بخشيدى، ظلم به آنان روا داشتى و صله رحم به جا آوردى.(1)

3 ـ تأسيس حكومت اموى:

خليفه تمام تلاشش را براى ايجاد حكومت اموى در سرزمين اسلامى به كار بست و براى همين منظور سعدبن ابى وقاص را از امارت كوفه عزل و وليدبن عقبة بن ابى معيط، برادر مادرى خود را به امارت آن منصوب نمود.
در سال 27 هجرى عمروبن عاص را از جمع آورى ماليات مصر بركنار نمود و عبدالله بن سعد بن ابى سرح، برادر رضاعى خود را به جايش منصوب كرد.
ابوموسى اشعرى را از امارت بصره عزل كرد و به جايش عبدالله بن عامر، پسر دايى خود را گماشت.(2)
معاويه را همچنان بر حكومت شام ابقاء نمود و وقتى شكوه هاى مردم از حاكم كوفه به حد نهايى رسيد، سعيد بن عاص(3) را به جاى او گماشت. تا آنجا كه گفته اند هفتاد و پنج نفر از واليان او از بنى اميه بوده است.(3)

1 . ابن قتيبه: المعارف 113 چاپ دارلكتب العلميه. ابن كثير: تاريخ 4/157.
2 . دينورى: الاخبار الطوال 139. ابن اثير: الكامل 3/88-99.   3 . طبرى: تاريخ 3/325.
3 . الندوى: مرتضى: براى آگاهى از اسامى كارگزاران عثمان در سالى كه او كشته شد، به تاريخ طبرى 3/445 مراجعه شود.

صفحه 31

4 ـ برخورد خصمانه با صحابه:

خليفه روش ناشايستى را با اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، در پيش گرفت. اباذر غفار را به سرزمين خشك و بى آب و علف ربذه تبعيد نمود كه در اين باره چيزهايى عجيب و غريبى نقل شده است.(1) عبدالله بن مسعود را آنقدر زد كه يك بند از قفسه سينه اش شكست.(2) همچنين عمار بن ياسر را آن قدر زد كه بيهوش شد تنها بدان خاطر كه او از استفاده هاى نامشروع خليفه از بيت المال، انتقاد كرده بود.(3)

5 ـ پناه دادن به تبعيديان پيامبر:

پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، حكم بن عاص و فرزندش، مروان را به طايف تبعيد كرده بود و عثمان در زمان خلافت خود، آنها را به مدينه باز گرداند.
شهرستانى مى گويد: عثمان، حكم بن اميه را پس از آنكه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)او را تبعيد كرده بود و او رانده شده رسول الله نام گرفته بود، به مدينه بازگرداند. در زمان خلافت ابوبكر و عمر(رضى الله عنهما) نيز از آنها تقاضا كرده بود كه او را بازگردانند اما آنان درخواست او را نپذيرفته بودند و عمر او را از محل سكونتش، به يمن چهل فرسخ دورتر تبعيد نموده بود.(4)
كارهايى از اين قبيل، خشم مسلمانان را برانگيخت و آنها را به شورش واداشت تا آنكه مسلمانان مصر، كوفه، بصره و بسيارى از مهاجرين و انصار

1 . بلاذرى: الانساب 5/54 طبرى: تاريخ 3/335.
2 . بلاذرى: الانساب 5/36.
3 . بلاذرى: الأنساب 5/48.
4 . شهرستانى: الملل و النحل 1/26.

صفحه 32
اجتماع كردند و در رابطه با كارهاى ناشايست و رفتارهاى نادرست خليفه و جنايات عمالش او را استيضاح كردند اما واكنش او در برابر دلايل استيضاح كنندگان خصمانه بود; به درخواستهاى آنها توجهى ننمود و كسانى را كه از رفتار او و گماشتگانش ابراز نارضايتى مى كردند، مورد خشم و غضب قرار داد.
اما نارضايتى ها و انتقادها از خليفه بالا گرفت و آتش خشم و انتقام را شعله ور ساخت و انقلاب بنيان براندازى را بپا كرد كه تنها با كشته شدن خليفه در درون خانه اش، فروكش كرد.

كشته شدن خليفه، عثمان:

مهاجرين و انصار و متحدين آنان در اين ماجرا چند دسته بودند: عده اى بر او تاختند و به قتلش رساندند و عده اى مردم را تحريك كردند و عده اى از كشته شدنش اظهار شادمانى كردند و عده اى هم در خانه ماندند و از هر دو طرف كناره گرفتند.(1)
اين اتفاقات بزرگ، چنانچه در هر زمانى كه اسلام حاكميت داشت، اتفاق مى افتاد همان پيامدهايى را به دنبال داشت كه در زمان عثمان به دنبال داشت و امور به عقب بر مى گشت.
با اين همه مى بينيم كه بعضى از مورخين در صدد تبرئه خليفه برآمده اند و گفته اند كه شورش عليه خليفه يك حركت دينى برخاسته از بزرگان مهاجرين و انصار و پيروان مصرى و عراقى آنها نبوده است و بر اين عقيده اند كه اين عبدالله بن سبا بوده كه مصريان را تحريك كرده و خليفه را در انظار آنها بد جلوه داده

1 . طبرى: تاريخ 3/399.

صفحه 33
است و اين شخص با پيروان خود در پشت ماجراى قتل خليفه قرار داشته اند.
اما اين مطلب از بافته هاى آن دسته از مورّخينى است كه دوستى و اخلاص آنها به خليفه و خلافت، آنان را واداشته است تا اين انقلاب را به شخص خيالى و موهومىِ مثلِ (عبدالله بن سبا) نسبت دهند كه اولا: وجود چنين شخصى از لحاظ تاريخى مسلم نيست و ثانياً: بر فرض چنين شخصى وجود داشته باشد از كجا او اين قدرت و نفوذ عظيم را داشته است كه بتواند گروه هاى اسلامى و خردمندان مهاجرين و انصار را عليه خليفه واجب الاطاعه بشوراند.(1)اگر عبدالله بن سبا اين قدرت را داشت كه مردم را از اطراف كشور جمع كرده و عليه خليفه بشوراند پس چرا خليفه و عمال او، او را بازداشت نكردند و از سرزمين اسلامى به مكانى خشك و بى آب و علف تبعيد نكردند; چنانكه ابوذر را به ربذه و بزرگان كوفه را به جاهاى ديگر تبعيد كردند.
علامه امينى مى گويد:(2) اگر ابن سبا تا اين حد در فتنه گرى و اختلاف اندازى بين مسلمانان رسيده بود در حالى كه واليان و سياستمداران كشور، او و افرادش را مى شناختند و خليفه نيز از جريان كارش آگاه بود چرا او را بازداشت نكردند و به اين جنايات خطرناك مؤاخذه ننمودند; يا ضرب و شتم، زندان و تأديبش نكردند و چرا اعدامش نكردند تا امت از شرش خلاص مى شد در حالى كه همه اين شيوه ها درباره صلحا و نيك سيرتان كه آمران به معروف و ناهيان از منكر بودند و كسانى كه پيوسته قرآن را به گوش مجامع دينى زمزمه مى كردند و

1 ـ به «عبدالله بن سبا» اثر عسكرى كه تحقيق عميقى در اين باره انجام داده و جاى هيچ گونه شبهه اى را باقى نگذاشته است، مراجعه شود.
2 . امينى: الغدير 9/219.

صفحه 34
مى خواندند: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاَف أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْىٌ فِي الدُّنْيَا وَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ)(1) عملى شد.

گردهمايى مهاجرين و انصار براى بيعت با على (عليه السلام) :

خليفه در برابر چشمان صحابه به قتل رسيد و جنازه اش در خانه رها شد. مهاجرين و انصار در خانه على(عليه السلام)اجتماع كردند و با اصرار از او خواستند كه امر خلافت را عهده دار شود زيرا در آن روز كسى نبود كه در پيشى گرفتن به اسلام و بى رغبتى به دنيا و نزديكى و خويشاوندى با رسول الله(صلى الله عليه وآله وسلم)و آشنايى با قرآن و سنت به پاى او برسد. امام ازدحام آنها را در خانه خود چنين توصيف مى كند: «چنان بر من هجوم آوردند كه شتران تشنه به آبشخور رو آورند و چراننده پابند از پاى آنها بر داشته باشد و چندان يكديگر را بفشاردند كه پنداشتم خيال كشتن مرا دارند يا خيال كشتن يكديگر را.»(2)
در جاى ديگر شدت ازدحام مهاجرين و انصار را اين گونه توصيف مى كند: «دستم را گشوديد بازش داشتم و آن را كشيديد نگهش داشتم. آنگاه بر من هجوم آورديد مانند شتران تشنه كه روز آب خوردن به آبگيرهاى خود درآيند چندانكه نعل ها شكست و رداها افتاد و ضعيفان پايمال شدند و شادى

1 . مائده: 33 «كسانى كه با خدا و رسولش مى جنگند و براى فساد در روى زمين تلاش مى كنند، جزاى شان آن است كه كشته شوند يا به دار آويخته شوند يا دست و پاى شان به خلاف يكديگر بريده شود يا از ديارشان تبعيد شوند. اين ذلت در دنيا نصيب آنهاست و در آخرت به عذاب بزرگى دچار خواهند شد.»
2 . نهج البلاغه، خطبه 54.

صفحه 35
مردم در بيعت با من به حدى رسيد كه خردسالان شادمان و سالخوردگان لرزان لرزان بدانجا روان شدند و بيماران براى بيعت، خود را بپا داشتند و دوشيزگان براى ديدن آن منظره، سرها برهنه كردند.»(1)
وقتى خلافت و رهبرى امت را بر او عرضه داشتند او با جديّت تمام در جواب آنان فرمود: «مرا واگذاريد و غير مرا بخوانيد زيرا امور مختلفى در پيش است كه قلبها را مى لرزاند و عقلها را متزلزل مى سازد.»(2)
وقتى اصرار و پافشارى آنان را ديد و چاره اى جز پذيرفتن بيعت و افراشتن علم خلافت نديد، فرمود: حال كه چاره اى جز پذيرفتن بيعت نيست بايد به مسجد رويم تا بيعت در برابر مهاجرين و انصار انجام شود. به مسجد آمد و مهاجرين و انصار و از همه جلوتر، زبير بن عوام، طلحه بن عبيدالله با او بيعت كردند. جز تعداد انگشت شمارى مثل اسامه بن زيد، عبدالله بن عمر، سعد بن ابى وقاص و امثال آنان كسى از بيعت خوددارى نكرد.(3)
تاريخ، على را اينگونه معرفى مى كند كه او شخصى زاهد و بى رغبت به دنيا و گريزان از رياست بود و بيعت را به اين خاطر پذيرفت كه حجت بر او تمام شد و مسلمانان در آن روز به رهبرى و خلافت او به شدت نياز داشتند و خود، اين امر را چنين بيان مى دارد: «به خدا سوگند هيچ ميلى به خلافت و نيازى به حكومت نداشتم اما شما مرا به آن فرا خوانديد و آن را بر عهده من گذاشتيد.»(4)

1 . نهج البلاغه، خطبه 229.
2 . طبرى: تاريخ 3/756.
3 . طبرى: تاريخ 3/156.
4 . نهج البلاغه، خطبه 205.

صفحه 36
اين امور باعث شد كه على زعامت و خلافت مردم و تدبير امور را به دست گيرد و بيعت كنندگان نيز هدفى جز بازگرداندن امت اسلامى به وضعيت زمان پيامبر نداشتند تا به پرخورى ها و بخشش هاى بى جا پايان داده شود و پرچم عدل و داد افراشته گردد و برترى طلبى هاى كاذب كه با زور و سر نيزه بر مردم تحميل شده، ويران گردد و مظلومان و ستمديدگان از فقرِ فلاكتبار نجات يابند. يك روز پس از بيعت، على بر منبر رفت و طى خطابه اى خطوط كلى سياست را كه پرداختن به آن ناشى از پختگى و كارآيى او در امر خلافت بود، بيان كرد و براى تنظيم امور مالى درباره بخششهايى كه عثمان به خويشان و نزديكان خود كرده بود، فرمود: «به خدا سوگند حتى اگر اين مالها را مهريه زن خود قرار داده باشند و يا با آن كنيز خريده باشند، آنها را به بيت المال باز خواهم گرداند زيرا تنها در سايه عدل گشايش و رستگارى حاصل مى شود و كسى كه عدل بر او سخت باشد ظلم بر او سخت تر خواهد بود.»(1)
كلبى مى گويد: على(عليه السلام)دستور داد: هر سلاحى كه عثمان عليه مسلمانان به كار گرفته و در خانه اوست مصادره شود و شتران زكات را كه در خانه او نگاهدارى مى شود بازگردانند و شمشير و زرهش را بگيرند و دستور داد: سلاحى را كه او عليه مسلمانان به كار نگرفته و نيز مالها شخصى او را چه در خانه خودش باشد يا در جاى ديگر متعرض نشوند و فرمان داد: اموالى را كه عثمان و اطرافيانش از مسلمانان در اختيار دارند، به بيت المال بازگردانند.
وقتى اين خبر به عمروبن عاص رسيد، او در آن وقت در «ايله» سرزمين شام به سر مى برد كه با پيروزى مردم بر عثمان بدانجا پناه برده بود، به معاويه

1 . نهج البلاغه، خطبه 15.

صفحه 37
نوشت: هر كارى كه مى توانى انجام بده زيرا على فرزند ابوطالب تو را از تمامى اموالى كه در اختيار دارى جدا كرد همانطور كه پوست عصا را جدا مى كنند.(1)
كارى كه امام براى تحقق مساوات، درباره استرداد هديه ها و بخشش هاى عثمان انجام داد، زنگ خطرى بود براى دنياپرستان و ثروتمندانى كه در زمان خليفه سوم به مال و منالى دست يافته بودند. آنان دريافتند كه على براى كوبيدن باطل از باطل استمداد نمى جويد و براى مصالح خلافت خود، حق را قربانى نمى كند از اين رو در همان مدينه منوره و مكه مكرّمه و شامات كه در آن زمان، آنها در آنجاها پراكنده بودند، درباره حكومت نوپاى على به رايزنى پرداختند.
اين موضوع در فصل آينده مطرح مى شود و در آنجا متوجه خواهيد شد كه پيدايش خوارج در صحنه جامعه اسلامى پيامد همين رايزنى ها بود كه پرچم آن را ناكثين و قاسطين برافراشتند.
* * *

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 1/270.

صفحه 38

صفحه 39
حوادث و وقايع ناگوار عصر خلافت علوى   
فصل دوم:
حوادث و وقايع
ناگوار عصر خلافت علوى

صفحه 40

صفحه 41
پس از كشته شدن عثمان، اميرالمؤمنين على فرزند ابوطالب در شرايطى خلافت را بر عهده گرفت كه فتنه همه جا را فراگرفته بود و جامعه اسلامى دچار تفرقه و از هم پاشيدگى شده بود و مصيبت بر مردم رو آورده بود و مردم دسته دسته شده بودند و مالداران غرق در هوا و هوس شده بودند.
يك عده از مسلمانان آگاه در پرتو ايمان دريافته بودند كه حاكميت اسلامى از جاده حق خارج شده و آن زيبايى حكومت زمان پيامبر و شيخين را از دست داده است و همين مسلمانان بودند كه بر حكومت شوريدند و خليفه را به قتل رساندند و قبل از آنكه او را به خاك بسپارند، آمدند تا براى رو به راه كردن امور و راست كردن كژيها و اصلاح فسادها كسى را برگزينند و او جز امامى شناخته شده به ورع و تقوى و شجاعت و دليرى كس ديگرى نبود.
يك عده اى ديگر بودند كه در لذايذ دنيا و زخارف آن فرو رفته بودند و از متاعهاى آن انباشته بودند و از زرهاى سفيد و زرد آن ثروت هنگفتى بهم زده بودند و املاك و خانه هاى مجلّل و قصرهاى مرتفع در اختيار داشتند; مال خدا را چنان مى بلعيدند كه شتر علف بهارى را; گويا دنيا براى آنها خلق شده است. اينان كسانى بودند كه نمى خواستند پس از قتل خليفه رشته كار از دستشان خارج شده و به دست كسى بيفتد كه سرزنش هيچ سرزنشگرى او را از خدا باز نمى دارد و همه امت اسلامى در پيش او يكسانند.
يك عده ديگر هم بودند كه نان به نرخ روز مى خوردند كه همّى جز طمع
صفحه 42
ملك و مال نداشتند; مانند حيوانى كه تمامى همّش شكمش و تمامى كارش نشخوار است.
امام وقتى زمام خلافت را در دست گرفت كه جامعه چنين وضعى داشت و مردم به بدبختى و تباهى نزديكتر بودند تا به صلاح و اصلاح. اول كسى كه نداى مخالفت سر داد و مخالفان را عليه على سازماندهى كرد، معاوية بن ابى سفيان بود. او مى دانست كه على به هيچ قيمتى حاضر نيست او را در مقامى كه از زمان خليفه دوم تا به آن روز بر آن تكيه زده بود، باقى گذارد. براى همين بعضى از صحابه را عليه امام تحريك و سازماندهى كرد و به آنان گفت كه از مردم شام برايشان بيعت گرفته است. در نامه اى كه براى زبيربن عوام ارسال نمود با اينكه مى دانست او در ملاء عام با على بيعت كرده است، نوشت: «بسم الله الرحمن الرحيم، من از اهل شام برايت بيعت گرفته ام و آنها نيز اجابت كرده اند و براى بيعت مانند ابرهاى بهم فشرده هجوم آوردند. تو از كوفه و بصره بيعت بگير. مبادا! پسر ابوطالب بر تو پيشى گيرد زيرا پس از اين دو شهر چيزى باقى نمى ماند. پس از تو براى طلحه پسر عبيدالله بيعت گرفته ام بنابراين به خونخواهى عثمان برآييد و مردم را بدينكار فرا خوانيد و جديت به خرج دهيد و شتاب نماييد. خدا شما را پيروز و دشمنان شما را نابود گرداند.» وقتى نامه به زبير رسيد، او طلحه را در جريان گذاشت و هيچكدام در اينكه معاويه خيرخواه آنهاست ترديدى نكردند. از اينجا بود كه علم مخالفت را عليه على(عليه السلام)برافراشتند.(1)
يگانه هدف از گرفتن بيعت از مردم فرومايه شام براى زبير و طلحه و ابلاغ

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 1/231.

صفحه 43
اين خبر به آنها براى اين بود كه آن دو را به مخالفتِ با امام على(عليه السلام)تحريك نمايد با اين بهانه كه آنها يكى پس از ديگرى خليفه اند و على بايد خلافت را ترك نمايد. معاويه با اين كار قصد داشت كه در صف بيعت كنندگانِ با امام تفرقه ايجاد نمايد و باب مخالفت و پيمان شكنى را براى ديگران باز نمايد.
اين نامه مصيبتهاى زيادى را براى امت اسلامى به همراه آورد و آن دو پيرمرد به سخن پسر ابوسفيان فريب خوردند و بر مخالفت با على همداستان شدند و پيمان بيعت را به وجهى كه شرحش بعداً خواهد آمد، شكستند. بيعت شكنى آنها تنها اختلاف نبود بلكه منشاء مصيبت ديگرى شد و آن گستاخى معاويه در برابر على و طغيانش عليه امام واجب الاطاعه با جنگهاى خونين بود.
امام در آستانه پيروزى بر اين فاجعه بود كه فاجعه سومى قد راست كرد و آن شورش گروهى از اصحاب امام به خاطر مسأله پوچ و بى اساسى بود كه از تحجر و حماقت آنان ناشى مى شد و آن مسأله حكميت بود. بدين ترتيب، امام در طول مدت كوتاه خلافت خود كه از پنج سال تجاوز نمى كرد با جنگهاى خونينى روبروگشت; يك بار با ناكثين و بار ديگر با قاسطين و بار سوم با مارقين جنگيد. امام على(عليه السلام)در اين باره مى فرمايد: وقتى عهده دار خلافت شدم گروهى پيمان شكستند و گروهى از اطاعتم سر بر تافتند و گروهى هم راه طغيان در پيش گرفتند; گويا كلام خداوند سبحان را نشنيده بودند كه فرمود: (تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَ لاَ فَسَادًا وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ )(1) آرى قسم به خدا اينان شنيده بودند و در ك كرده بودند اما زرق و برق دنيا چشمشان را

1 . قصص: 83 «ما بهشت را از آنِ كسانى قرار داديم كه قصد علو و فساد را در زمين ندارند و عاقبت از آنِ پرهيزكاران است.»

صفحه 44
گرفته بود و زيورهاى آن در ديده شان خوشنمامى نمود.(1)
امام پس از جنگ صفين، به درآوردن چشم فتنه اقدام نمود و متأسفانه هنوز زمان زيادى نگذشته بود كه به دست شقى ترين افراد از بدو خلقت تا انتهاى بشريت - به تعبير نبى اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)بدست همتاى پى كننده ناقه ثمود (2) - ترور شد و به شهادت نايل آمد و بدين ترتيب دفتر زندگيش در هم پيچيد و با نفس مطمئن و قلب سليم به ديدار معبودش شتافت! پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)قبلا از اين جنگهاى سه گانه خبر داده بود كه به زودى او با سه گروه خواهد جنگيد و آن سه گروه: ناكثين، قاسطين و مارقين خواهند بود.
ام سلمه روايت مى كند كه على(عليه السلام)بر نبى اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)وارد شد. پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در حالى كه به على اشاره مى كرد، فرمود: «به خدا سوگند كه او پس از من با ناكثين و قاسطين و مارقين خواهد جنگيد.»(2)
على(عليه السلام)از نبى اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)روايت مى كند كه پيامبر اكرم به من دستور داد كه با ناكثين و قاسطين و مارقين بجنگم.(3)
اين بود اجمالى از وقايعى كه در عصر خلافت على(عليه السلام)پديد آمد. فتنه خوارج از پيامدهاى جنگ جمل و صفين بود و براى روشن شدن حقيقت لازم است اين دو جريان را به صورت گذرا براى خوانندگان بازگو نموده و تفصيل آن را به عهده تاريخ واگذار نماييم.
* * *

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 3.   2 . صدوق: عيون اخبار الرضا 297.
2 . ابن كثّير شامى: البداية و النهاية 7/305، در اين كتاب متن احاديث با سندهاى آن جمع آورى شده است.
3 . خطيب بغدادى: تاريخ بغداد 4/340.

صفحه 45

(1)

نبرد با ناكثين

جنگ جمل

نكث در لغت به معنى نقض بيعت است و مراد از جنگِ با ناكثين، جنگ با طلحه و زبير است كه بيعت امام را نقض كردند و گروهى از مردم نيز يا با ترغيب يا با تهديد بدآنها پيوستند. در آغاز خلافت، طلحه و زبير نزد على آمدند و گفتند: اى امير مؤمنان! خود مى دانى كه در زمان خلافت عثمان بر ما جفا شد و از تمايل عثمان به بنى اميه هم خبر دارى و حالا كه خداوند تو را پس از او خليفه كرده است بعضى كارها را به ما واگذار كن. امام در جواب فرمود: به قسمت خداوند راضى باشيد تا نظرم را بعداً بازگويم و بدانيد كه من هيچ يك از اصحابم را در اين امانت شريك نمى سازم مگر اين كه ديندارى و امانتداريش نزد من مورد پسند و نياتش برايم آشكار باشد. آنان كه چنين ديدند مأيوس شدند و از امام خواستند كه به آنهااجازه دهد تا عمره به جاآورند(1) آنها با ناراحتى از نزد امام بيرون آمدند در حالى كه براى نقض بيعت انديشه مى كردند. در همين گيرودار نامه معاويه به آنها رسيد كه آنان را به نقض بيعت دعوت نموده بود و گفته بود كه اهل شام با آنها بيعت كرده اند. آنان هم فريب نامه(2) را خوردند و به بيعت شكنى خود راسختر شدند. آنگاه بر على وارد شدند و اجازه عمره خواستند. از آنان پرسيد: چه عمره اى را اراده كرده ايد؟ آنان قسم ياد كردند كه جز عمره چيزى را

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 1/231 - 232.   2 . متن نامه قبل از اين ذكر شد.

صفحه 46
در نظر ندارند. حضرت فرمود: شما قصد عُمره نداريد; قصد فتنه آفرينى و پيمان شكنى داريد. دوباره سوگند يادكردند كه قصد مخالفت و پيمان شكنى ندارند و جز انجام عُمره، انديشه اى در سر ندارند. حضرت فرمود: بيعتتان را بار ديگر تكرار نماييد. آنان نيز با شديدترين و محكمترين عهد و پيمان، بيعت را تكرار كردند. آنگاه امام به آنان اجازه داد. وقتى از آنجا بيرون رفتند امام به حاضرين گفت: «به خدا سوگند ديگر آنها را نمى بينيد مگر در آشوبى كه هر دو كشته شده باشند!» حاضرين گفتند: اى امير مؤمنان دستور ده تا آنها را برگردانند. فرمود: «قضاى خداوند هر چه باشد آن خواهد شد.»(1)

رفتن عايشه به مكه:

هنگامى كه انقلابيون خانه عثمان را در محاصره داشتند، عايشه مدينه را به قصد مكه ترك گفت و در مكه خبر قتل خليفه را شنيد. او مى دانست كه كار انقلاب به كجا مى كشد و خلافت به چه كسى مى رسد، به همين جهت مكه را به قصد مدينه ترك كرد. وقتى در «سرف» رسيد، با عبدبن ام كلاب برخورد كرد. از او پرسيد: چه خبر؟ گفت: عثمان را كشتند و هشت روز ماندند. پرسيد: بعد چه كردند؟ گفت: با على بيعت كردند: گفت: به خدا سوگند اين امر بر همين روال سازگار آيد اگر كار خلافت بر رفيق تو قرار گيرد. برم گردانيد، برم گردانيد و به طرف مكه بازگشت در حالى كه مى گفت: به خدا سوگند عثمان مظلوم كشته شد. به خدا سوگند به خونخواهى او برخواهم خاست. ابن ام كلاب گفت: براى چه؟ به خدا اولين كسى كه از حرفش باز مى گردد تويى و تو بودى كه مى گفتى: بكشيد اين پير كفتار را كه كافر شده است. گفت: آنها او را وادار به توبه كردند و بعد او را

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 1/231 - 232.

صفحه 47
كشتند. گفتم و گفتند و اين سخنم بهتر از سخن اولم است. ابن ام كلاب در جواب گفت:
منكِ البداء و منكِ الغير *** و منكِ الرياح و منكِ المطر
و انتِ امرتِ بقتل الامام *** و قلتِ لنا أنه قد كفر
فهبنا اطعناك فى قتله *** و قاتله عندنا من امر
و لم يسقط السيف من فوقنا *** و لم تنكسف شمسنا و القمر
آغاز از تو بود. تغيير هم از تو بود. باد از تو و باران هم از تو بود.
و تو به كشتن خليفه فرمان دادى و تو به ما گفتى كه او كافر شده است.
ما تو را در كشتن او اطاعت كرديم. نزد ما قاتل او كسى است كه دستور داده است.
شمشير بر سر ما نيفتاد و شمس و قمر ما نگرفت (كنايه از آنكه حقيقت بر ما پوشيده نيست).
عايشه به مكه بازگشت و بر درِ مسجد فرود آمد و سوى حِجر رفت و در آنجا خود را مستور كرد. مردم دورش را گرفتند و او خطاب به مردم گفت: اى مردم! عثمان مظلوم كشته شد و به خدا سوگند من انتقام خون او را مى گيرم.(1)
طلحه و زبير پس از آنكه از على اجازه گرفتند، مدينه را ترك كردند و به مكه رفتند. قبل از اين بين آنان و عايشه رابطه محكمى برقرار بود كه بر اساس آن بر ضد على نقشه مى كشيدند. وقتى خبر نقشه كشيهاى طلحه و زبير و نقض عهد آنان و آمادگى آنان براى جنگ به على رسيد، بعضى از اصحاب يادآور شدند كه چرا آنان را تعقيب نكرديد. على در جواب فرمود: «به خدا سوگند من مانند كفتار نيستم كه با آهنگ خوابش كنند و فريبش دهند تا شكارش كنند; تا زنده ام با يارىِ

1 . ابن قتيبه: الامامة و السياسة 1/49. طبرى: تاريخ 3/477.

صفحه 48
جوينده حق، رويگردان از حق را و با فرمانبردارِ يكدل، نافرمان بد دل را مى كوبم.»(1)

خروج شيخين و عايشه از مكه:

دسيسه گران و گروهى از دشمنان امام بر آن شدند كه به طرف بصره حركت كنند و براى مبارزه مسلحانه در آنجا سنگر بگيرند.
قبل از اين عبدالله بن عامر والى عثمان بر بصره، پيش از آن كه جاريه فرزند قدامه سعدى از مردم براى على بيعت بگيرد و عثمان بن حنيف انصارى از طرف على براى جمع آورى خراج بدانجا بشتابد، از بصره فرار كرده بود.
در همان زمان يعلى بن ميته، عامل عثمان از يمن به مكه بازگشت و در مكه عايشه و طلحه و زبير و مروان بن حكم و تعداد ديگرى از بنى اميه را ملاقات كرد. او از كسانى بود كه مردم را به خونخواهى عثمان تحريك مى كرد. او اسب و سلاح و چهارصد هزار درهم در اختيار عايشه و طلحه و زبير قرار داد و شترى به نام «عسكر» به عايشه داد كه قيمت آن در يمن دويست دينار بود. آنان مى خواستند به طرف شام بروند اما ابن عامر مانع شد و گفت: معاويه با شما كنار نمى آيد و شما را بر خودش ترجيح نمى دهد اما در بصره، من مى توانم كارى انجام دهم و سپاهى فراهم سازم.
آنگاه آنان را به هزار هزار درهم و دويست شتر و ديگر امكانات تجهيز نمود و با ششصد سوار به طرف بصره حركت نمودند. شبانگاه به آبى به نام «حوأب» كه متعلق به بنى كلاب بود، رسيدند. كارگران بنى كلاب در آنجا بودند.

1 . رضى: نهج البلاغه خطبه 6.

صفحه 49
سگان آنها بر سواران پارس كردند. عايشه پرسيد: اينجا كجاست؟ كسى كه شتر را مى راند، گفت: «حوأب». عايشه كلمه استرجاع را بر زبان جارى كرد و آنچه كه درباره اينجا گفته شده بود، يادش آمد(1) و گفت به حرم رسول خدا بَرَم گردانيد، نيازى به رفتن ندارم. زبير گفت: به خدا سوگند اينجا «حوأب» نيست. طلحه كه از دنبال مى آمد، به آنها رسيد; او هم قسم ياد كرد كه اينجا حوأب نيست. پنجاه نفر از همراهان نيز گواهى دادند كه اينجا حوأب نيست.
وقتى به بصره رسيدند عثمان بن حنيف از ورودشان به بصره جلوگيرى كرد. آتش جنگ شعلهور شد اما بعداً توافق كردند كه تا آمدن على صبر كنند. در يكى از شبها آنها بر عثمان بن حنيف شبيخون زدند و او را به اسارت گرفتند. شكنجه اش كردند و محاسنش را كندند. بعداً از ترس بازماندگانش در مدينه مانند برادرش اسماعيل بن حنيف و ساير انصار، او را آزاد كردند. پس از آن بر خزانه بيت المال حمله كردند. نگهبانان و كليدداران خزانه در برابر آنان ايستادگى كردند ولى در اثر يورش آنان هفتاد نفر در جا كشته شدند و پنجاه تن از هفتاد نفرى كه به اسارت گرفته شده بودند پس از شكنجه گردن زده شدند. حكيم بن جبله را كه از بزرگان عبدالقيس و از زهّاد و نُسّاك ربيعه بود، به قتل رساندند.
طلحه و زبير بر سر پيشنماز شدن با يكديگر به نزاع برخاستند و پس از گفتگوى طولانىِ كه بين طلحه و زبير صورت گرفت، قرار بر اين شد كه يك روز عبدالله بن زبير امام جماعت باشد و روز ديگر محمد بن طلحه با مردم نماز بخواند.

1 . عايشه روايت مى كند: از رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)شنيدم كه در حالى كه زنانش دورش جمع بودند، گفت: «كاش مى دانستم كدام يك از شما هستيد كه سگان حوأب بر او پارس مى كند و او به طرف شرق براى آشوبگرى و فتنه انگيزى در حركت است!»

صفحه 50

حركت على به طرف بصره:

امام اطلاع يافت كه توطئه گران از مكه به طرف بصره حركت كرده اند. امام تلاش كرد تا آنها را قبل از رسيدن به بصره، در ميانه راه متوقف سازد. در چهارمين ماه خلافتِ خود با هفتصد سوار كه از جمله آنها چهارصد سوار از مهاجرين و انصار و هفتاد نفر از بازماندگان بدر و بقيه از ساير صحابه بودند، از مدينه خارج شد و سهل بن حنيف انصارى را به جاى خود گماشت. پس از آن در ربذه، جايى بين مكه و كوفه كمين كرد و منتظر ماند تا سران فتنه را قبل از رسيدن به بصره دستگير نمايد اما در اين كار توفيق نيافت چون آنان زودتر از امام از آنجا گذشته بودند. گروه ديگرى از انصار مدينه نيز به لشكر على پيوستند كه در ميانشان خذيمه بن ثابت، ذوالشهادتين نيز ديده مى شد و ششصد سوار هم از قبيله طى بدو ملحق شدند.(1)
عثمان بن حنيف كه از بصره خارج شده بود در حالى كه موهاى سر، ريش و ابروهايش را كنده بودند در ربذه به على پيوست. عثمان گفت: اى امير مؤمنان! تو مرا با ريش فرستاده بودى حال بدون ريش نزد تو بازگشته ام. امام فرمود: خير و اجر توراست.(2)
وقتى خبر بيعت على به كوفه و ساير شهرها رسيد، كوفه از همه زودتر بيعت را اجابت كرد و ابوموسى اشعرى كه فرماندار عثمان بود، با رجوع مردم براى بيعت، بر خلاف ميل باطنى اش براى على بيعت گرفت.(3)

1 . مسعودى: مروج الذهب 3/103 - 104 چاپ بيروت، تاريخ 3/485 عبارت از منبع اول گرفته شده است. در عبارت طبرى زياداتى وجود داشت كه براى اختصار از آن صرف نظر كرديم.
2 . طبرى: تاريخ 3/495.   3 . مسعودى: مروج الذهب 3/97.

صفحه 51
وقتى امام از ماجراى عثمان بن حنيف و نگهابانان خزانه آگاه شد، يكى از اصحاب را با نامه اى به سوى ابوموسى اشعرى فرستاد و از او خواست كه مردم را براى جنگ بسيج كند، اما او از خود سستى نشان داد و به وظيفه اش عمل نكرد با اينكه پيش از اين براى امام بيعت گرفته و امامت او را پذيرفته بود.
او خطاب به مردم گفت: اين پيشامد، فتنه بزرگى است كه در آن خوابيده بهتر از بيدار و بيدار بهتر از نشسته و نشسته بهتر از ايستاده و ايستاده بهتر از سواره است. پس شما ذخيره اى از ذخاير عرب باشيد. شمشيرها را در نيام كنيد و نيزه ها را كنار گذاريد و زه هاى كمان را ببريد. مظلوم و ستمديده را پناه دهيد تا اين قضيه به پايان رسد و نتيجه فتنه آشكار گردد.
وقتى على از اين دنائت و پستىِ ابوموسى اشعرى كه جنگ با ناكثين را فتنه شمرده بود، آگاه شد، نامه اى به دست هاشم بن هاشم مرقال به او فرستاد و نوشت: «من تو را براى آنچه هستى والى قرار نداده ام مگر اينكه در راه حق ياور من باشى....»
ابوموسى از همان اول، هواخواه عثمان بود. همانطور كه قبلا گذشت او تنها زمانى حاضر شد براى على بيعت بگيرد كه مردم براى بيعت بر او هجوم آوردند و او را ناچار به اخذ بيعت كردند. بر همين اساس او خود را كنار كشيد و مردم را بسيج نكرد و وقتى با سائب بن مالك اشعرى به مشورت پرداخت و سائب او را به متابعت از امام دعوت نمود، بازهم او به اين كار اقدام نكرد(1) و هاشم هم جريان خوددارى ابوموسى را از يارى كردن، به على(عليه السلام)گزارش داد.
وقتى براى امام روشن شد كه اين شخص حاضر نيست در راه صحيح گام

1 . طبرى: تاريخ 3/503.

صفحه 52
بردارد، او را از سمتش بركنار كرد و قرظة بن كعب انصارى را به جاى او فرماندار كوفه نمود و به ابوموسى نوشت: اى پسر حائك! منصب ما را واگذار كه از نظر ما مذموم و مطرود هستى; اين اولين مصيبت ما از تو نيست. ما را از تو مصيبتهاست.
على(عليه السلام)و ياران حركت كردند تا به «ذيقار» رسيدند. در آنجا على (عليه السلام)فرزندش، حسن و عمارياسر را براى بسيج مردم به طرف كوفه فرستاد و آنها با هفت هزار نفر و به روايتى با شش هزار و پانصد و شش نفر از مردم كوفه كه در بين آنها مالك اشتر نيز حضور داشت، بازگشتند.
على به بصره رسيد و به مخالفان پيام داد و آنها را از جنگ بر حذر داشت. آنها جز به جنگ راضى نشدند.
در آستانه جنگِ خونين جمل رسيديم. قبل از وارد شدن به جزئيات آن، لازم است به نكاتى كه از مطالب گذشته استفاده مى شود، اشاره نماييم و آنگاه بر حسب اقتضاى مقام، به اصل موضوع بپردازيم.(1)
1 ـ طلحه و زبير از روى ميل و رغبت بيعت نمودند اما هنوز اندك زمانى نگذشته بود كه به خاطر دستيابى به مال و مقام دنيا به سراغ على آمدند و از او خواستند كه بعضى كارها را بدانها بسپارد و در همان حال، هواى فرمانروايىِ كوفه و بصره را در سر مى پروراندند. اما ديانت على مانع از اجابت آنان شد زيرا آنان صلاحيت آنچه را كه خواسته بودند، نداشتند. آنان پيش از شعلهور شدن آتش جنگ اين عدم صلاحيت را با نقض بيعت و ترغيب مردم به بيعت شكنى و كشتن گماشتگان بى گناه و نگهبانان بيت المال به اثبات رساندند كه سرانجام، كار

1 . مسعودى: مروّج الذهب 3/104.

صفحه 53
به ريختن خون هزاران مسلمان منتهى شد.
اينها همه نشانگر آن است كه پايدارى على(عليه السلام)در برابر خواسته آنان امر پسنديده اى بود و خدا و پيامبرش بدان راضى بودند و براى او جز خشنودى پروردگار و اجابت پيامبرش چيزى مطرح نبود.
2 ـ ابوموسى اشعرى كه در قضيه تحكيم، كارها را به ضرر على پايان داد، از همان اول به خلافت امام راضى نبود و براى او بيعت نگرفت مگر آنگاه كه مردم بر او رو آوردند و او را ناچار به اخذ بيعت كردند. وقتى هم كه امام او را به بسيج مردم فرمان داد او مردم را از يارى على بر حذر داشت. تعجب اينجاست كه او در همين واقعه به روايتى كه از پيامبر شنيده تمسك جسته است كه او فرموده است: در آينده نزديك فتنه اى بپا مى شود كه در آن نشسته بهتر از ايستاده و ايستاده بهتر از رونده و رونده بهتر از سواره است.(1)
ما فرض مى كنيم كه او اين را از پيامبر شنيده است، آيا براى او شايسته بود كه بيعت مهاجرين و انصار را فتنه بخواند. اگر اين درست باشد - كه هرگز درست نيست مگر آنگاه كه رؤياها درست باشند - چرا بيعت با خلفاى گذشته فتنه نبود و نشسته بهتر از ايستاده نبود با آنكه ابوموسى خود در آن زمان جزء ايستادگان و فرماندار خليفه دوم و سوم بود. او پس از روآوردن مردم بر او براى بيعت، بيعت امام را گردن نهاده بود. وقتى كسى با شخصى به عنوان رهبر و امام بيعت مى كند، بر او واجب است كه از امام خود و حكومت او دفاع نمايد.
3 ـ امام(عليه السلام)در اين گفتارش: «اين اولين مصيبت ما از تو نيست ما را از تو مصيبتهاست» اشاره به جنايتى داشت كه در آينده ابوموسى در قضيه تحكيم

1 . طبرى: تاريخ 3/498.

صفحه 54
مرتكب مى شد چون او در آن جريان، على(عليه السلام)را از امامت و خلافت خلع مى كرد چنانكه شرح آن خواهد آمد.
4 ـ كشمكش شيخين، طلحه و زبير بر سر امر جزئى نظير امامت جماعت، از نيات شوم و انحصارطلبى هر كدام خبر مى دهد. ببينيد مردانى را كه مى خواهند كارهاى مردم را رو به راه نمايند و پيشوايان مسلمانان باشند.

در آستانه جنگ جمل:

على در موضعى به نام «زاويه» فرودآمد. چهار ركعت نماز گزارد. صورتش را روى خاك گذاشت. از اشكهايش خاك تر شد. آنگاه دستانش را بالا برد و چنين دعا كرد: اى پروردگار آسمانها و آنچه بر آن قرار گرفته! و اى پروردگار عرش بزرگ! اين بصره است. از تو خير آن را مى خواهم و از شرش به تو پناه مى برم. پروردگارا! ما را به بهترين وجه وارد آن كن كه تو بهترين وارد كنندگانى. خداوندا! اين مردم بر من تاختند و از فرمانم سر بر تافتند و بيعتم را شكستند. خدايا! خون مسلمانان را محفوظ دار.
آنگاه شخصى را نزد مخالفان فرستاد تا آنان را ترغيب نمايد كه در حفظ خون مردم، خدا را در نظر گيرند و از آنها جويا شود كه «چرا با من مى جنگند.» اما آنها جز به جنگ راضى نشدند. دوباره يكى ديگر از اصحاب را كه مسلم نام داشت، با قرآن نزد آنها فرستاد تا آنها را به خدا دعوت نمايد اما آنها او را با تير زدند و كشتند. جسد او را نزد على آوردند. آنگاه على(عليه السلام)به اصحاب دستور داد كه در برابر آنان صف آرايى نمايند ولى جنگ را آغاز نكنند. به سويشان تيراندازى نكنند و به رويشان شمشير نكشند و پيكرشان را با نيزه ندرند. تا اينكه عبدالله بن بديل بن ورقا خزاعى از ميمنه لشكر پيكر برادرش را كه كشته شده

صفحه 55
بود، نزد امام آورد. عده ديگر از مسيره، مردى را كه با تير كشته شده بود، آوردند. در اين وقت على گفت: «خدايا! شاهد باش.» به اصحاب فرمود: حجت را بر قوم تمام كنيد. عمار بلند شد و بين دو لشكر رفت و گفت: اى مردم! بر پيامبرتان انصاف روا نداشتيد; زنهاى خود را در پرده نگهداشتيد و همسر او را برابر شمشيرها قرار داديد. اين در حالى بود كه عايشه بر هودجى بافته شده از چوب، سوار بر شتر بود و با عباى پشمى و پوست گاو، او را پوشانده بودند و زير آن نمد و روى آنها زره پوشانده بودند. عمار نزديك رفت و خطاب به او گفت: چه مى خواهى؟ گفت: خون عثمان را مى طلبم. عمار گفت: خدا بكشد در اين روز كسى را كه سركش است و غير حق را مى طلبد. سپس گفت: اى مردم! شما مى دانيد كه كدام يك از ما به قتل عثمان مشتاق بود. آنگاه در حالى كه او را با سنگ مى زدند، اين شعر را خواند:
فمنكِ البكاء و منكِ العويل *** و منك الرياح و منك المطر
و انتِ امرتِ بقتل الامام *** و قاتله عندنا من امر
گريه از توست، افغان از توست. باد از توست، باران هم از توست.
تو فرمان به قتل امام دادى و قاتل او نزد ما كسى است كه فرمان داد.
سنگ پرانى شديدتر شد. او اسب را حركت داد و از آنجا دور شد و نزد على(عليه السلام)آمد و گفت: منتظر چه هستى اى امير مؤمنان! آنها جز جنگ چيزى نمى جويند.

خطبه امام در روز جمل:

آنگاه على براى مردم خطبه اى ايراد كرد و با صداى بلند فرمود: اى مردم! وقتى كه دشمن را شكست داديد مجروحان را نكشيد و اسيران را به قتل نرسانيد و فراريان را تعقيب ننماييد و پشت كردگان را باز نخوانيد. عورت كسى را عريان
صفحه 56
نسازيد. كشتگان را مثله نكنيد. ستر كسى را هتك ننماييد. اموال آنها را بر نداريد مگر اموالى را كه در لشكر پيدا مى كنيد مانند سلاح و چهارپايان يا عبد و كنيز. ساير اموال بر اساس كتاب خدا از آنِ ورثه آنهاست.
آنگاه طلحه و زبير را مخاطب قرار داد و با آنان سخن گفت و حجت را بر آنها تمام كرد. به اولى گفت: آيا سخن پيامبرِ خدا را به يادمى آورى آنگاه كه به او گفتى: من على را دوست دارم و او در جوابت فرمود: به خدا سوگند در آينده نزديك با او از روى ستم خواهى جنگيد. به دومى گفت: آيا سخن پيامبر خدا را نشنيدى كه فرمود: «خدايا! كسى كه على را دوست مى دارد، دوست بدار و كسى كه على را دشمن مى دارد، دشمن بدار» و تو اولين كسى بودى كه با من بيعت كردى و بعد آن را شكستى در حالى كه خداوند عزّ و جلّ فرمود: (فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ) .
امام به جاى خود بازگشت و فرزندش محمد بن حنفيه را كه پرچمدارش بود، فراخواند و فرمود: «بر اين قوم حمله كن!» او حمله كرد اما پيروزى و موفقيتى از او ديده نشد. امام پرچم را از او گرفت و خود برداشت و بر آنها حمله كرد و سپاهيان نيز همراه با او حمله كردند. دشمن در برابر اين حمله مانند خاكسترى كه در روز طوفانى باد بر آن بوزد، پراكنده شدند. در آن وقت بنى ضبّه دور شتر عايشه مى چرخيدند و رجز مى خواندند:
نحن بنو ضبّة اصحاب الجمل *** ردّوا علينا شيخنا ثمّ بجل
ننعى ابن عفان باطراف الأسل *** والموت عندنا أحلى من العسل
ما بنى ضبّه ياران شتريم. شيخ ما را به ما برگردانيد همان ما را بس است.
ما براى عثمان با سر نيزه عزادارى مى كنيم و مرگ نزد ما شيرينتر از عسل است.
هفتاد دست از بنى ضبّه از جمله دست كعب بن سعد قاضى در پيشاپيش

صفحه 57
شتر قطع شد. دست هر كدام كه قطع مى شد و بر زمين مى افتاد، ديگرى مهار شتر را مى گرفت. از بس كه تير بر هودج نشسته بود هودج مانند خارپشت شده بود تا آنكه شتر پى شد. وقتى شتر افتاد و هودج بر زمين قرار گرفت، محمد بن ابوبكر نزديك آمد و دستش را داخل هودج برد. عايشه پرسيد: «تو كيستى؟» گفت: برادرت. اميرالمؤمنين مى پرسد آيا صدمه اى به تو نرسيده است؟ گفت: «آسيبى به من نرسيده مگر تيرى كه آنهم مهم نيست.» آنگاه امام آمد و بر سر او ايستاد و با چوبى بر هودج زد و گفت: يا حميرا! آيا رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)تو را به اين كار فرمان داده بود؟ آيا به تو نفرمود در خانه ات بمانى؟ به خدا سوگند در حقت انصاف روا نداشتند آنهايى كه تو را بيرون آوردند و زنان خود را در پرده نگه داشتند. به برادرش، محمد گفت كه او را به خانه صفيه دختر حارث بن طلحه ببرد و او نيز چنين كرد.
وقتى جنگ ابزار خود را بر زمين گذاشت، على(عليه السلام)عايشه را براى رفتن به مدينه آماده نمود. عايشه به امام گفت: «دوست دارم همراه تو باشم و در جنگِ با دشمنانت تو را همراهى نمايم.» امام فرمود: «برگرد به خانه اى كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)تو را در آنجا ترك گفت.» سپس از امام خواست كه خواهرزاده اش، ابن زبير را امان دهد. امام هم او را امان داد. آنگاه با حسن و حسين درباره مروان حرف زد. امام او را هم امان داد و نيز وليد بن عقبه و فرزند عثمان و ساير بنى اميه و تمامى مردم را امان داد و در همان روز جنگ اعلام نمود هر كس سلاحش را بر زمين بگذارد، در امان است و هر كس به خانه اش بازگردد، در امان است.
جنگ در موضعى به نام «خريبه» و در روز پنج شنبه، دهم جمادى الآخر سال 36 هجرى به وقوع پيوست و امام در اين روز براى مردم بصره خطبه اى ايراد نمود.

صفحه 58
در اين جنگ پنج هزار نفر از ياران على(عليه السلام)و سيزده هزار نفر از پيروان جمل به قتل رسيدندو از خلافت على(عليه السلام)تا روز جنگ جمل پنج ماه و بيست و يك روز سپرى شده بود.
امام، عبدالله بن عباس را فرماندار بصره نمود و خود با سپاه به طرف كوفه حركت نمود و در تاريخ 12 رجب سال 36 هجرى وارد كوفه شد.(1)
اما امام محمد عبده مى گويد كه هفده هزار نفر از اصحاب جمل و هزار نفر از اصحاب على كشته شدند.(2)
به هر تقدير اين كشتارها ضربه بزرگى بر پيكر اسلام بود. مرزهاى اسلام را متزلزل ساخت. در عهدى كه هنوز اسلام نوپا بود، سپاهيان اسلام را در پيروزيها ناتوان ساخت. اگر اين جنگهاى داخلى نبود، امروز دنيا چهره ديگرى داشت و اگر از همان اول زمام رهبرى در دست امام بود، اوضاع غير از اين بود كه امروز هست و افسوس!
«چنين نيست كه هر چه را انسان آرزو كند بدان برسد.»
تاريخ عواطف عالى و بزرگوارى و گذشتى را در آن روز از امام به ثبت رسانده است كه تا آن وقت كسى بدان حد نرسيده بود جز پيامبر در فتح مكه.
امام از اهل بصره چيزى را جز آنچه كه از لشكر بر جا مانده بود، بر نگرفت در حالى كه يك عده با اصرار از امام مى خواستند كه از آنها عبد و كنيز بگيرد و او با اين سخن آنها را ساكت نمود كه «كدام يك از شما حاضر است ام المؤمنين را در سهم خود بگيرد.»(2) امام با اين روش چگونگى جنگ با ياغيان اهل قبله را تعليم نمود.

1 . مسعودى: مروج الذهب 3/107 - 117، با تلخيص، طبرى: تاريخ 3/543.
2 . امام عبده: شرح نهج البلاغة 40.   2 . وسائل الشيعة: 11/59/60.

صفحه 59

(2)

نبرد با قاسطين

جنگ صفين

پيش از اين متوجه شديد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)على را از جنگ با قاسطين پس از جنگِ با ناكثين، آگاه ساخته بود و همين طور از فاجعه اسفبار جنگ ناكثين مطلع شديد و هم چنين از نزديك آشنا شديد كه آنها چه ستمها و جناياتى را در راه رسيدن به اريكه قدرت مرتكب شدند و چه خونهاى بى گناهانى را كه براى دستيابى به مقام امارت مؤمنان ريختند. بر حرامهاى الهى چه جسور بودند! و چقدر شقاوت پيشه بودند!
حال بياييم فاجعه اسفناك جنگ قاسطين را با هم مرور كنيم و آنها همان كسانى اند كه از جاده حق فاصله گرفتند و از شاهراه حقيقت به جاده ضلالت گام نهادند و با امام واجب الاطاعه به ستيز برخاستند، همان كسانى كه معاويه پسر ابى سفيان; پسر هند جگر خوار رهبريشان نمود و اين كار از او عجيب نبود زيرا پدر او از دشمنان شماره يك پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)بود; كسى كه احزاب را عليه اسلام و مسلمين بسيج مى كرد.

خلافت هدف نهايى معاويه:

خلافت آرزو و خواسته درونىِ معاويه بود اما افتادن زمام خلافت به دست امام اين آرزو را باطل كرد. او توان رويارويى با امام را نداشت از اين رو در صدد ايجاد تفرقه امت بر آمد و در همين راستا شيخين را براى خلافت تطميع كرد.
صفحه 60
آنان آنان قبل از رسيدن به خلافت كشته شدند. معاويه چاره اى نديد جز اينكه تحت پوشش خونخواهى خليفه مظلوم به مقابله برآيد.
در تمامى طول جنگ، خواسته معاويه از امام اين بود كه امام نيز مانند دو خليفه پيشين ولايت شام را بدو واگذارد تا كار به نفع امام خاتمه يابد و او هم به خلافت امام گردن نهد اما امام بر باقى ماندن او بر ولايت رضايت نمى داد زيرا از كارهاى ناشايست او در طول ولايتش آگاه بود.
مغيرة بن شعبه براى ابقاى معاويه به امام گفت: معاويه را رها كن زيرا او آدم جسورى است و اهل شام از او حرف شنوى دارند و تو در ابقاى او معذورى چون قبل از اين عمربن خطاب او را حاكم شامات كرده است. اما امام خواسته او را نپذيرفت و فرمود: «نه، به خدا سوگند حتى براى دو روز هم معاويه را باقى نمى گذارم.»(1)
امام جرير را به شام فرستاد تا از معاويه بيعت بگيرد. معاويه در خانه جرير آمد و به او گفت: اى جرير من نظرى دارم. گفت: نظرت را بگو. گفت: به دوستت بنويس كه شام و مصر را براى من قرار دهد و وقتى از دنيا رفت بيعت احدى بر گردن من نباشد; در اين صورت من اين كار را بدو واگذار مى نمايم و به خلافت او گردن مى نهم. جرير گفت: آنچه مى خواهى بنويس. معاويه هم اين مطلب را براى على نوشت. وقتى كه نامه جرير با ضميمه نامه معاويه به امام رسيد، امام به جرير نوشت: اما بعد: معاويه خواسته است كه بيعت من بر او نباشد و در كارهاى خود مختار باشد.(2) با تو مدارا مى كند تا شاميان را بيازمايد قبل از اين وقتى كه

1 . طبرى: تاريخ 3/461.
2 . به زودى خواهد آمد كه در ليلة الهرير معاويه طى نامه اى همين مطلب را به امام نوشت اما امام در پرتو نور خدا كه نور بينش مؤمن است، نيت او را دريافته بود.

صفحه 61
در مدينه بودم مغيرة بن شعبه از من خواست كه معاويه را به كار گيرم اما من قبول نكردم. خداوند راضى نمى شود كه گمراهان را به كار گيرم و ياور قرار دهم. پس اگر با تو بيعت كرد خوب و اگر نه نزد من بازگرد.(1)
معاويه دو يا سه روز قبل از ليلة الهرير يكبار ديگر براى امام نامه نوشت و درخواست كرد كه ولايت او را بر شام بپذيرد. على(عليه السلام)فرمود: من صبحگاهان بر آنها مى تازم. سخن امام بين مردم پخش شد. شاميان از اين سخن بى تاب شدند. معاويه گفت: من صلاح را در آن مى بينم كه از على بخواهم تا شام را به من واگذارد. قبلا اين درخواست را از او كردم ولى او موافقت نكرد. من هم دوباره برايش مى نويسم تا در دلش ترديد و نرمى راه يابد. آنگاه چنين نوشت:
اما بعد ... از تو شام را درخواست كردم با اين شرط كه مرا به بيعت و اطاعت خود ملزم ننمايى، اما تو امتناع ورزيدى و آنچه را كه مانع شدى خدا به من داد و من امروز دوباره چيزى را كه ديروز از تو خواستم، در خواست مى كنم....»
امام در جواب نوشت: «... اما در خواست تو درباره شام، بدان! چيزى را كه ديروز از تو باز داشتم امروز هم به تو نخواهم داد.»(2)
اين نامه ها و شواهد و قراين ديگر حاكى از آنند كه تنها آرزوى فرزند ابوسفيان حكومت بر شام در دوران على و پس از آن حكومت بر تمام سرزمين اسلامى بوده است و خونخواهى عثمان و قصاص قاتلان او بهانه اى براى پوشش نيات درونى او بوده است. به همين خاطر وقتى كه كارها بر وفق مراد او

1 . نصر بن مزاحم: وقعة صفين 52.
2 . ابن قتيبه: الامامة و السياسة 1/1091. ابن مزاحم: وقعة صفين 470.

صفحه 62
تمام شد، قاتلان عثمان و خونخواهى او را فراموش كرد و اين كار از سياستمدارانى كه در رفتار خود به هيچ آيينى پايبند نيستند و براى رسيدن به هدفهاى شخصى خود شعارهاى فريبنده سر مى دهند، بعيد نيست.
از اينجا مى توانيد به دسيسه ها و كارهاى شيطانى او پى ببريد چون او با شعار خونخواهى عثمان مخالفت خود را آغاز نمود. امام در يكى از نامه هايش او را تخطئه كرده و در بخشى از آن مى گويد: «درباره قاتلان عثمان فراوان سخن راندى، پس آنچه را كه مردم پذيرفته اند بپذير، آنگاه داورى آنان را به من واگذار تا بين تو و آنان حكم كتاب خدا را اجرا نمايم.»(1)
تا اينجا به اين نتيجه رسيديم كه بزرگترين هدف معاويه از برافروختن آتش جنگ، همان باقى ماندن بر اريكه قدرت و به دست گرفتن خلافت پس از على بود و ديگر هيچ نيازى به عنوان كردن خونخواهى عثمان و مانند آن نداشت. از اين رو لازم است كه از سياستهاى او در اين جنگ خانمانسوز كه خودخواهى هاى او آن را شعله ور ساخت، آگاه شويم.

سياستهاى معاويه:

اصحاب پيامبر اكرم از روز اول، خلافت را بر عهده على گذاشتند و در قول و عمل تأييدش نمودند و تنها عده قليلى كه تعدادشان از انگشتان دست تجاوز نمى كرد(2) از بيعت امتناع ورزيدند و از طرفى هم آن سابقه اسلام و جهادِ در راه خدا و خويشاوندى نزديك كه على با پيامبر داشت، معاويه نداشت. از اين رو معاويه ناچار به يك سرى سياستهاى شيطانى متوصل شد تا در برابر على

1 . رضى: نهج البلاغه نامه /64، مبرّد: الكامل 1/194.
2 . ابن اثير: الكامل 3/98، او اسامى اين افراد را ذكر كرده است.

صفحه 63
بايستد. اين سياستها عبارت بودند از:

1 ـ ارتباط با عمرو بن عاص:

عمروبن عاص در تيزهوشى نابغه عرب بود. معاويه خود را به او نزديك كرد با اينكه او از عثمان ناراضى و رويگردان بود چون عثمان او را از حكومت مصر عزل نموده و ديگرى را به جايش گماشته بود. او وقتى كه خبر بيعت مردم را با على شنيد، نامه اى به معاويه نوشت و او را به خونخواهىِ عثمان تحريك نمود و در نامه نوشت: مى خواهى چه كنى، در صورتى كه از تمامى مال و منالت جدا شدى. هر تصميمى دارى دست به كار شو. معاويه هم او را نزد خود فرا خواند. معاويه به او گفت: «با من بيعت كن.» او در جواب گفت: «نه، به خدا سوگند حاضر نيستم از دينم چيزى به تو بدهم مگر آنكه از دنيايت چيزى بگيرم.»(1)معاويه گفت: «هر چه مى خواهى بگو.» گفت: «حكومت مصر را مى خواهم.» معاويه قبول كرد و سندى هم به او داد. آنگاه عمروبن عاص در اين باره چنين گفت:
معاوى لا اعطيك دينى و لم اَنل *** به منك دنياً فانظرن كيف تصنع
فان تعطنى مصراً فاربح بصفقة *** اخذت بها شيخاً يضر و ينفع
معاويه! دينم را به تو نمى دهم تا از دنيايت چيزى نگيرم. پس منتظرم كه چه مى كنى.
اگر مصر را به من بدهى از اين معامله سودى مى برى زيرا پيرى را مى ستانى كه هم برايت ضرر دارد و هم نفع.

1 ـ گمان مى كنم او چيزى را فروخته كه مالكش نبوده است. او آن روز دينى نداشته تا بفروشد در حالى كه رسول خدا از فروختن چيزى كه انسان مالك آن نيست نهى نموده و فرمود: چيزى را كه مالك نيستى مفروش.

صفحه 64

2 ـ پيراهن خونين عثمان:

نعمان بن بشير نامه همسر عثمان را با پيراهن خون آلود او براى معاويه آورد. معاويه وقتى از مضمون نامه آگاهى يافت، مردم را جمع كرد و بر منبر رفت و پيراهن را به مردم نشان داد و آنچه را كه بر عثمان گذشته بود، يادآور شد. مردم به گريه آمدند و چنان شيون بپا كردند كه گويا نفسهايشان در مى آيد. آنگاه آنها را به خونخواهى عثمان فراخواند. مردم شام هم اعلام آمادگى كردند و گفتند: او پسر عموى توست و تو ولى او هستى و ما تو را در خونخواهى او يارى مى كنيم... آنگاه به عنوان امير با او بيعت كردند مگر عده اى كه خداوند آنها را از اين فتنه نگه داشت.(1)

3 ـ استمداد از افراد با نفوذ:

على هنگام بازگشت از بصره به طرف كوفه، نامه اى به معاويه نوشت كه در آن، او را به بيعت خود فراخوانده بود واز بيعت مهاجرين و انصار و پيمان شكنى طلحه و زبير و جنگِ با آنان ياد كرده بود و از او خواسته بود مانند ديگر مهاجرين و انصار از او اطاعت نمايد.(2)
وقتى معاويه نامه را خواند از عمروبن عاص نظر خواهى نمود. او گفت: «بزرگ مردم شام شرحبيل بن سمط كندى است و او با جرير، فرستاده على دشمن است. كسى را نزد او بفرست و با افراد مورد اعتماد خود، دل او را به دست آور تا بين مردم شايع كنند كه على عثمان را كشته است. فراموش نكن كه اين افراد بايد مورد اعتماد شر حبيل باشند چون اين كار، شاميان را به نفع تو

1 . ابن اثير: الكامل 3/141 اين مطلب را در آغاز جريان صفين نقل كرده است.
2 . طبرى: تاريخ 3/560 - 561.

صفحه 65
متحد مى سازد و وقتى دل شر حبيل را به دست آوردى آن را با هيچ چيز عوض نكن.» معاويه هم به شر حبيل نوشت: «جرير بن عبدالله با خبر ناگوارى از طرف على بن ابى طالب آمده است، پس دست به كار شو.»
وقتى نامه معاويه در حمص به شر حبيل رسيد، او با آن عده از اهل يمن كه در حمص بودند به مشورت پرداخت. هر كسى چيزى گفتند اما عبدالرحمن بن غنم ازدى چنين نظر داد: خداوند از آغاز مهاجرت تا به امروز همواره نعمت خير به تو ارزانى داشته است. نعمت از طرف خداوند قطع نمى شود مگر آنگاه كه مردم آن را كفران نمايند (لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْم حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ). خبر مرگ عثمان به ما رسيده و گفته شده كه على او را كشته است. اگر على او را كشته باشد، مهاجرين و انصار با او بيعت كرده اند و آنان سرپرستان مردمند و اگر نكشته باشد، پس چگونه معاويه را در اين كار اجابت مى كنى. نه خودت را به هلاكت انداز و نه قومت را. اگر دوست ندارى به واسطه جرير بيعت كنى، نزد على برو و از طرف خود و قومت با او بيعت كن. شر حبيل جز به رفتن نزد معاويه راضى نشد.
نصيحت عبدالرحمن بن غنم به شر حبيل از روى يكدلى و صداقت او نبود، بلكه او منافعش را در كنار جرير مى يافت. جرير به او گفت: «اين كه مى گويى على عثمان را كشت، به خدا سوگند اين جز سنگ انداختن در تاريكى از راه دور نيست و دليلى در دست ندارى; تنها از روى دنيا پرستى چنين مى گويى.»(1)
نماينده امام (جرير) خواست شر حبيل را با گفتگو از فكر يارى معاويه باز دارد، از اين رو نامه اى به او نوشت و قصيده اى ضميمه اش نمود. وقتى شر حبيل

1 . نصربن مزاحم: وقعة صفين 45 - 48.

صفحه 66
نامه را خواند، وحشت او را فرا گرفت و به فكر فرو رفت و گفت: «اين نصيحت خير دين و دنياى من است. به خدا سوگند در اين كار عجله اى نخواهم كرد.»
وقتى معاويه از ترديد و خويشتندارى اين پارساى شام با خبر شد، افرادى را يكى پس از ديگرى نزد او فرستاد. آنها قتل عثمان را در نظر او بزرگ جلوه دادند و على را به آن متهم ساختند و شهادتهاى دروغ دادند. نامه هاى خود ساخته و جعلى ارائه دادند تا آنكه موفق شدند نظر او را تغيير داده و عزمش را جزم كنند. معاويه توسط اين مرد سبك مغز توانست دلهاى شاميان را به دست آورد و وقتى براى جنگ اعلام بسيج داد، همگى به يارى او برخاستند.

4 ـ نامه هاى معاويه براى افراد موجّه:

معاويه نامه هايى را به افراد موجّه اسلامى كه بى طرف بودند و به هيچ طرف گرايش نداشتند، نوشت. در همين راستا نامه هايى به عبدالله بن عمر، سعدبن ابى وقاص و محمد بن مسلمه ارسال نمود و آنها را به شورش عليه على فراخواند.
به ابن عمر نوشت: «پس از عثمان در بين قريش كسى به اندازه تو نزد من محبوبيت ندارد. وقتى از كناره گيرى ات از او و نكوهشت از ياران او يادم آمد، نظرم درباره ات دگرگون شد ولى مخالفت تو با على و نارضايتى ات از او كار را برايم آسان نمود و بعضى كارهايى كه از تو ديدم، مرا به تو متمايل ساخت. پس ما را - خدايت رحمت كند - در گرفتن حق اين خليفه مظلوم يارى نما. من قصد امارت بر تو را ندارم، بلكه آن را براى تو مى خواهم و اگر تو آن را نخواستى شوراى مسلمين تصميم مى گيرند.»

صفحه 67
به سعدبن وقاص نوشت: «اما بعد: بهترين و سزاوارترين ياران عثمان، شاميان و آنهايى هستند كه حق او را مرعى داشتند و بر ديگران(1) ترجيحش دادند. قبل از اين طلحه و زبير به يارى او برخواستند و آنها از شريكان تو در شورا و در تعيين خليفه و از همفكران اسلامى تو بودند.»
در نامه اى ديگر به محمد بن مسلمه كه طى آن او را در يارى نكردن عثمان نكوهش كرده بود، نوشت:
«چرا اهل قبله را از درگيرى و كشتار همديگر مانع نشدى و يا آنكه عثمان و اهل دار را مسلمان نمى دانى....»(2)
همه اين امور از شيوه هاى نيرنگبار معاويه حكايت دارد كه بخشى از آن در تاريخ ثبت شده است. او با دروغ پردازيها و نامه پراكنى هايش قلبها را كور و گمراه مى كرد. ابتدا با طلحه و زبير بيعت كرد. وقتى كار آنها از هم پاشيد، مى خواست عبدالله بن عمر را در امر خلافت پيش اندازد چنانچه رويگردانىِ ابن عمر از عثمان و يارى نكردنش مانع اين كار نمى شد. همه اين كارها در راستاى ايجاد بدبينى و تفرقه مسلمانان انجام مى گرفت.
ابن عمر با همه كوته فكرى كه داشت، نيات شوم معاويه را خوب مى دانست از اين رو صادقانه به او نوشت: «من هيچگاه با على، نه در اسلام و نه در هجرت و نه در محبوبيتِ نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، برابر نيستم.»
سعد بن ابى وقاص هم در جواب نامه معاويه نوشت: «اصحاب شورا هيچ

1 . منظورش سعدبن وقاص است كه در شوراى تعيين خليفه كه پس از قتل عمر و به فرمان او تشكيل شده بود، به نفع عثمان رأى داد.
2 . ابن قتيبه دينورى: الامامة و السياسة 1/92 - 93.

صفحه 68
كدام بر ديگرى برترى ندارند جز على كه از سابقين در اسلام است. خصوصيات اودر هيچ يك از ما نيست. او در همه خوبيهاى ما شريك است و ما در خوبيهاى او شريك نيستيم و او از همه ما سزاوارتر به خلافت است.»
محمد بن مسلمه نيز در حالى كه اسرار درونى معاويه را افشا مى كرد، در جوابش نوشت: «اى معاويه! تو پس از مرگ عثمان به ياريش برخاسته اى در حالى كه در حياتش از يارى او دست برداشتى.»(1)

تلاشها و كوششهاى على (عليه السلام) براى خاموش كردن آتش فتنه:

على(عليه السلام)متوجه شد كه معاويه با دروغ پراكنى و اغفال شاميان قصد فتنه انگيزى و آشوبگرى دارد. از اين رو بر آن شد قبل از شعلهور شدن آتش فتنه آن را خاموش نمايد. او امام بر حق و حجت خدا بود زيرا مهاجرين و انصار او را به امامت برگزيده بودند و خروج بر او خروج بر امام واجب الاطاعه محسوب مى شد.(2) امام هنگام عزيمت به طرف شام همراهانِ مهاجر و انصارِ خود را جمع كرد و پس از حمد و ثناى خداوند، به آنها گفت: «اما بعد: شما انسانهاى نيك رأى، بردبار، راست گفتار، نيك رفتار و نيك كردار هستيد. ما مى خواهيم در مصاف با دشمنانمان رو به رو شويم. پس مرا از رأى و تدبير خود آگاه سازيد.»
آنگاه هشام بن عتبه بن ابى وقاص، عمار ياسر، قيس بن سعدبن عباده، خزيمة بن ثابت و ابو ايوب انصارى هر كدام جداگانه على(عليه السلام)را در ريشه كن

1 . ابن قتيبه دينورى: الامامة و السياسة 1/93 - 94.
2 . كجايند آنهايى كه مى گويند: «آنها معتقدند كه پيشوايان مسلمانان را بايد به صلاح دعوت كرد و نبايد بر روى آنها شمشير كشيد و نبايد در شورشها عليه آنها وارد جنگ شد.» به مقالات الاسلاميين تأليف امام اشعرى ص 323 مراجعه شود.

صفحه 69
كردن اين فتنه تشويق و ترغيب كردند.
عمار گفت: اى امير مؤمنان! اگر مى توانى كه يك روز هم درنگ ننمايى، پس دست به كار شو و قبل از آنكه آتش فتنه شعله ور شود و قبل از آنكه آنان در خرابكارى و تفرقه افكنى همدست شوند، كار را يكسره كن و به جاده هدايت راهنمايى شان نما. اگر پذيرفتند كه راه نجات يافته و سعادتمند شده اند و اگر امتناع ورزيدند و جز به جنگ راضى نشدند، به خدا سوگند در اين هنگام جنگيدن و جهاد با آنها تقرّب و نزديكى به خداست و اين عزت و افتخار ماست.
سهل بن حنيف گفت: اى امير مؤمنان! با هر كس صلح كنى صلح مى كنيم و با هر كس بجنگى مى جنگيم. نظر ما نظر توست و ما پنجه دستان تو هستيم.
سخنانى شور آفرين و جملات تشويق آميز براى مبارزه و جلوگيرى از شعلهور شدن آتش فتنه گفته شد. وقتى امام اين سخنان صادقانه و اسلام خواهانه را شنيد، برخاست و خطبه اى ايراد نمود. حمد و ثناى خداوند را به جا آورد و آنگاه فرمود: بشتابيد به سوى دشمنان خدا! بشتابيد به سوى دشمنان سنت و قرآن! بشتابيد به سوى بازماندگان احزاب و قاتلان مهاجرين و انصار!(1)
مسعودى مى گويد: على(عليه السلام)در پنجم شوال سال 36 هـ .ق. به سوى شام حركت نمود و ابومسعود، عقبة بن عمرو انصارى را در كوفه به جاى خود نشاند و در مسيرش از مداين عبور نمود. آنگاه به «أنبار» و از آنجا وارد «رقه» شد. در آنجا پلى ساختند كه از روى آن به طرف شام عبور نمودند. در اين كه تعداد سپاه امام چند نفر بوده، اختلاف است و آنچه كه مورد توافق همه است اين است كه تعداد آنها نود هزار نفر بوده است.

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 92 - 93.

صفحه 70
معاويه هم از شام به طرف صفين حركت نمود. در تعداد سپاهيان او نيز اختلاف است و آنچه كه همه بر آن اتفاق دارند اين است كه تعداد آنها هفتاد و پنج هزار نفر بوده است.(1)

حركت معاويه به طرف صفين:

معاويه از شام به طرف صفين حركت نمود و زودتر به آنجا رسيد و شريعه آب را در اختيار خود گرفت و ابوالاعور سلمى را با چهل هزار نفر بر شريعه گماشت. على و سپاهيانش كه ديرتر رسيده بودند بى آب ماندند و آب به رويشان بسته شده بود. عمروبن عاص به معاويه گفت: على از تشنگى از پا در نمى آيد. او نود هزار نفر سپاه عراقى دارد. بگذار آنها نيز مانند ما از آب استفاده كنند. معاويه گفت: به خدا سوگند نمى گذارم; بايد مانند عثمان از فرط تشنگى از پا درآيند.

بازپس گيرى شريعه آب از سربازان معاويه:

على(عليه السلام)، اشتر را با چهار هزار سواره و پياده مأمور بازپس گيرى شريعه نمود و خود هم با بقيه سپاه از دنبال حركت نمود و همگى بر سپاه معاويه يورش بردند و ابوالاعور را از شريعه راندند. تعدادى از سواران و سربازان آنان را به
قعر رودخانه فرستادند. سپاه معاويه از موضع خود عقب نشينى كرد. معاويه
از عمروبن عاص پرسيد: آيا على ما را از آب منع مى كند همانطور كه ما او را
از آب منع كرديم؟ عمرو گفت: هرگز! زيرا او براى امر ديگرى بدينجا آمده
است. آنگاه معاويه از على درخواست نمود كه اجازه دهد افرادش وارد
شريعه شوند و آب بردارند و قاصدانش بتوانند وارد لشكر شوند. على نيز به

1 . مسعودى: مروّج الذهب 3/121.

صفحه 71
اين درخواستها جواب مثبت داد.(1)
امام على(عليه السلام)روزى كه وارد صفين شد اوايل ذى الحجه سال 36 بود. اين ماه از ماههاى حرام بود. به همين جهت على به معاويه پيام داد و او را به وحدت كلمه و اتحادِ با مسلمانان فراخواند. مراسلات بينشان ادامه يافت. سرانجام توافق كردند كه تا آخر ماه محرم سال 37 هـ .ق. درگيرى صورت نگيرد.
وقتى ماه محرم آخر شد، مهلت مورد توافق به پايان رسيد. امام به شاميان پيام داد كه من با كتاب خداوند متعال با شما احتجاج مى كنم و به آن دعوتتان مى نمايم. اين اختيار را به شما مى گذارم; همانا خداوند نيرنگِ خيانتكاران را راست نمى نمايد. اما آنان در جواب گفتند: حاكم بين ما و تو شمشير است تا كسى كه ضعيفتر است از پا درآيد.
صبح روز چهارشنبه، اول ماه صفر از راه رسيد. على(عليه السلام)لشكر را آماده نبرد كرد. اشتر پا به ميدان مبارزه نهاد. از آن طرف معاويه، حبيب بن مسلمه فهرى را به مبارزه اشتر فرستاد. نبرد شديدى بين دو لشكر درگرفت. از كشته هاى طرفين، پشته ها ساخته شد.
جنگ تا دهم ربيع الاول سال 37 بدون وقفه ادامه يافت و در پايان هر روز پيروزى از آنِ على بود. تا آنكه از دشمن رمقى بيش نماند. على(عليه السلام)دست به دعا برداشت و دعا كرد: خدايا! اى بخشاينده! اى مهربان! اى يكتا! اى بى همتا! اى بى نياز! اى خدا! اى خدا! اى پروردگار! به سوى تو گامها برداشته شد و قلبها شكسته شد و دستها بالا رفت و گردنها كشيده گشت و چشمها خيره شد و حاجتها خواسته شد. پروردگارا! به تو شكايت مى بريم غيبت پيامبرمان را و

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 157 - 162.

صفحه 72
كثرت دشمنانمان را و پراكندگى خواسته هايمان را. پروردگارا! بين ما و قوم ما بحق گشايش عنايت فرما وتو بهترينِ گشايشگرانى.
آنگاه گفت: به بركت خدا و لا اله الا الله و الله اكبر، كلمه تقوى بر دشمن بتازيد!
راوى مى گويد: قسم به خدايى كه محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)را بحق فرستاده است، از روزى كه خداوند زمين و آسمانها را آفريده است هرگز نشنيده بوديم كه فرماندهى در يك روز آنچنان بكشد كه على كشت. او بنا بر آنچه كه دشمنان گفته اند، بيش از پانصد تن از سران عرب را به هلاكت رساند.(1)
پس از آن على خطابه اى چنين ايراد نمود: اى مردم! آنچه كه به شما و دشمنانتان رسيد، ديديد و از آنها جز رمقى بيش نمانده است. وقتى حوادث رو مى آورد، آخر آن را با اول آن بسنجيد. دشمنانتان بر بى دينى خود در برابر شما ايستادند تا از آنها به ما رسيد آنچه كه رسيد. فردا بر آنها مى تازم و امرشان را به خداوند عزّ و جلّ واگذار مى نمايم.
اين خبر به گوش معاويه رسيد. عمروبن عاص را طلبيد و گفت: عمرو! اين شبى است كه فردايش على كار ما را يكسره مى كند، چه راهى پيشنهاد مى كنى؟ عمرو گفت: افراد تو در برابر افراد او توان مقاومت و ايستادگى ندارند و تو هم مثل او نيستى; او براى چيزى مى جنگد و تو براى چيز ديگر. تو دنيا را مى طلبى و او آخرت را. عراقيها از پيروزى تو بر خود مى ترسند ولى شاميان از پيروزى على بر خود نمى ترسند اما تو كارى را به آنها پيشنهاد كن كه اگر بپذيرند بينشان تفرقه به وجود آيد و اگر نپذيرند بازهم بينشان تفرقه پديد آيد. آنان را به

1 . نصر بن مزاحم: وقعة صفين 477.

صفحه 73
حكميت كتاب خدا فراخوان; بدين ترتيب به مراد خود نايل مى گردى. من چنين برنامه اى را براى اين روز تدارك ديده بودم. معاويه هم آن را پذيرفت و گفت: پيشنهاد خوبى دادى.(1)
تميم بن خذيم مى گويد: وقتى شب ليلة الهرير را به صبح رسانديم، ناگهان نگاهمان به چيزهايى شبيه پرچم در جلو صفوف شاميان جلب شد. وقتى دقت كرديم، ديديم قرآنهايى هستند كه بر نيزه ها بالا رفته اند و از بزرگترين قرآنهاى لشكر بودند. سه نيزه ديگر را يكى كرده بودند و قرآن مسجد اعظم را بر آن بسته بودند كه ده نفر پهلوان آن را مى كشيدند. ابوجعفر و ابوطفيل مى گويد: شاميان با صد جلد قرآن در برابر على قرار گرفتند و در برابر هر يك از ميمنه و ميسره دو صد جلد قرآن قرار دادند كه مجموع آنها پانصد جلد قرآن مى شد. ابوجعفر مى گويد: آنگاه طفيل بن ادهم رو به روى على و ابوشريح جذامى روبه روى ميمنه و رقاء بن معمر روبه روى ميسره ايستادند و فرياد برآوردند: «... اى گروه عرب! خدا را! خدا را! درباره زنان و دخترانتان. اگر شما كشته شويد، فردا چه كسى از آنها در برابر روميان، تركان و فارسيان دفاع مى كند؟ خدا را! خدا را! درباره دينتان. اين كتاب خداست بين ما و شما كه بايد حكم كند.»
على(عليه السلام)گفت: «خداوندا! خود مى دانى كه اينها چه كتابى را مى خواهند. تو بين ما و آنها حكم نما، همانا تو حكيم و حق آشكار هستى.»
در اثر اين دسيسه بين لشكريان على اختلاف رأى پديد آمد. طايفه اى گفتند: بايد بجنگيم و طايفه اى ديگر گفتند: حكميت را به كتاب خدا واگذار نماييم; حال كه به كتاب خدا خوانده شده ايم جنگيدن جايز نيست. اينجا بود كه

1 . همان 544-548.

صفحه 74
جنگ نتيجه نداد و آتش آن خاموش گرديد. محمد بن على مى گويد: اين هنگام بود كه حكميت آن دو نفر پديد آمد. اين نيرنگ در اراده بسيارى از سپاهيان على (عليه السلام)اثر گذاشت چون آنان فكر مى كردند كه روآوردن به قرآن براى رسيدن به حق است و غافل از اينكه اين نيرنگ پسر نابغه (عمرو بن عاص) بود كه به معاويه ياد داده بود و سخن حقى بود كه باطل از آن اراده شده بود و هدف نهايى از آن ايجاد تفرقه و پراكندگى و تزلزلِ سپاهيان على بود تا آتش جنگى را كه به پيروزى على و سپاهيان او و شكست معاويه و يارانش منتهى مى شد، خاموش نمايند.
اين خدعه و فريب جاى خود را در ميان سپاه عراق بازكرد، به طورى كه از هر طرف صدا بلند شد: «به صلح تن دهيد و به حكم قرآن گردن نهيد!»
وقتى على تأثير اين نيرنگ را بر كوته فكران لشكر دريافت، بلند شد و خطاب به لشكر گفت: اى مردم! بدانيد من در اجابت كتاب خدا از همه شايسته ترم اما معاويه، عمروبن عاص، ابن ابى معيط، حبيب بن مسلمه و ابن ابى سَرح اهل دين و قرآن نيستند. من آنها را بهتر از شما مى شناسم. در كودكى با آنها بوده ام و در بزرگى همراه شان بوده ام. آنان بدترين كودكان و بدترين مردان بوده اند. دعوت به قرآن، كلام حقى است كه از آن باطل اراده شده است. سوگند به خدا آنها قرآنها را براى اين بالا نبرده اند كه آن را بفهمند و بدان عمل نمايند، بلكه اين كار آنها يك نوع نيرنگ و فريب است. شما با نيروى رزمى و اتحاد فكريتان ساعتى همراهيم نماييد، آنگاه حق بر جاى خود استقرار مى يابد و دماغ ستمگران به خاك ماليده مى شود.(1)

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 560. تاريخ 4/43 - 35.

صفحه 75
سخنان على در دلهاى بلند انديشان اثر مطلوبى گذاشت و آنها دريافتند كه پشت اين ظاهر دلربا چه دسيسه ها و فتنه هايى قرار دارد ولى كوتاه انديشانِ باديه نشين كه فقط به ظاهر امور نگاه مى كردند و از درك باطن آن عاجز بودند، از فهم اين سخنان دور ماندند. از اين رو در حدود بيست هزار نفر از اين كوته فكران، غرق در آهن، اسلحه بر دوش با پيشانى هايى كه از سجده پينه بسته و در حالى كه پيشاپيش شان مسعر بن فدكى و زيدبن حصين و گروهى از قاريان كه بعدها جزء خوارج شدند حركت مى كردند، بر على وارد شدند و او را نه به نام اميرالمؤمنين كه به نام خودش مورد خطاب قرار دادند و گفتند: اى على! دشمن تو را به كتاب خدا دعوت نموده، دعوتشان را اجابت نما و گرنه تو را مانند پسر عفان مى كشيم. به خدا سوگند اگر اجابت نكنى ما اين كار را مى كنيم. امام فرمود: «خدا رحمتتان كند! من اولين كسى بودم كه به كتاب خدا دعوت نمودم و اولين كسى بودم كه آن را اجابت نمودم و سزاوار من نيست و دينم اجازه نمى دهد كه به كتاب خدا دعوت شوم و آن را نپذيرم. من با آنها مبارزه مى كردم تا به حكم قرآن گردن نهند اما آنان از فرمان خدا سرپيچيدند و پيمانش را شكستند و كتابش را كنار گذاشتند. من به شما گفتم كه آنان قصد فريب شما را دارند. آنان نمى خواهند به قرآن عمل نمايند.»
گفتند: به اشتر پيام بده كه برگردد. اين در حالى بود كه اشتر در بامداد ليلة الهرير بر اردوى معاويه اشراف يافته بود و مى خواست وارد آن شود.
على(عليه السلام)ديد چاره اى نيست جز اينكه اشتر را فراخواند. بنابراين يزيدبن هانى را به سوى اشتر فرستاد تا او را فراخواند. يزيد نزد اشتر آمد و پيام امام را به او ابلاغ نمود. اشتر گفت: برو به امام بگو: در چنين موقعيتى مناسب نيست كه
صفحه 76
فرصت را از من بگيرى. من پيروزى را نزديك مى بينم. پس به من مهلت ده. يزيد به سوى امام بازگشت و جريان را باز گفت. اين جز نشانه آن نبود كه اعتراضات بر اشتر بالا گرفته و علايم پيروزى و ظفر مردم عراق و شكست و هلاكت شاميان آشكار شده بود. آنان به على(عليه السلام)گفتند: به خدا سوگند تو او را جز به جنگ و قتال فرمان ندادى. على(عليه السلام)گفت: مگر نديديد كه قاصدم را نزد او فرستادم؟ مگر در حضور شما آشكارا با او حرف نزدم در حالى كه همگى مى شنيديد؟ گفتند: پيام بده كه او برگردد و گرنه به خدا سوگند تو را عزل مى كنيم. امام فرمود: خدا دريابد تو را يزيد! برو به اشتر بگو برگردد كه فتنه روآورده است. يزيد آمد و اشتر را از ماجرا آگاه نمود. اشتر گفت: در اثر علَم نمودن همين قرآنهاست؟ گفت: بلى. گفت: به خدا سوگند آنگاه كه قرآنها بر نيزه ها بالا رفت حدس زدم به زودى اختلاف و چند دستگى پديد آيد. اين از كارهاى پسر نابغه است. آنگاه به يزيد گفت: خدا دريابد تو را! مگر نمى بينى كه پيروزى نزديك است؟ مگر نمى بينى كه آنها به زودى نابود مى شوند؟ مگر نمى بينى كه خدا چه كسى را در دسترس ما قرار داده است؟ آيا سزاوار است كه اين را بگذاريم و از آن درگذريم؟ يزيد گفت: آيا دوست دارى كه تو در اينجا پيروزى به دست آورى و در آنجا اميرالمؤمنين را دستگير و به دشمنان تسليم نمايند؟ گفت: سبحان الله! نه، به خدا سوگند من اين را نمى خواهم. گفت: آنها به امام گفته اند و قسم يادكرده اند كه يا بايد اشتر را فراخوانى و برگردانى يا با همين شمشيرها تو را مى كشيم همانگونه كه عثمان را كشتيم و يا به دشمنان تسليمت مى كنيم.
اشتر بازگشت. وقتى به معترضين رسيد، فرياد كشيد: اى بى عرضه هاى بدبختِ سُست عنصر! حالا كه دشمن را شكست داديد و آنها دريافتند كه شما
صفحه 77
پيروزيد، قرآنها را علم كرده اند و شما را به آن دعوت مى كنند. به خدا سوگند كه
آنان قبل از اين، حكم خدا را در قرآن و سنت پيامبرش را نديده گرفتند. اندكى به من فرصت دهيد; من نسيم پيروزى را حس مى كنم. گفتند: مهلت نمى دهيم. گفت: به اندازه يك تاختن اسب مهلت دهيد. من ظفر را حتمى مى بينم. گفتند: در اين صورت ما هم در جرم تو شريك خواهيم شد. آنگاه دشنامش دادند. او هم دشنامشان داد و با تازيانه هايشان بر روى اسب او زدند: او هم با تازيانه بر روى اسبان آنان زد. على(عليه السلام)بر سرشان فرياد كشيد: بس كنيد! اشتر عرض كرد: اى امير مؤمنان! دستور ده سپاه بر دشمن حمله كند. آنها يك صدا فرياد برآوردند: اميرالمؤمنين حكميت را پذيرفته است و به حُكم قرآن رضايت داده است. اشتر گفت: اگر اميرالمؤمنين حكميت را پذيرفته و بدان رضايت داده است، من نيز رضايت مى دهم به آنچه كه اميرالمؤمنين راضى شده است. آنگاه مردم آمدند و گفتند: اميرالمؤمنين حكميت را پذيرفت و آن را قبول كرد. اين در حالى بود كه اميرالمؤمنين لب به سخن نگشوده و بر زمين خيره شده بود.(1)
آنگاه امام برخاست. مردم همه ساكت شدند. امام فرمود: اى مردم! كار من با شما همواره به دلخواهم بود تا آنكه از شما جنگ را خواهان شدم. به خدا اگر جنگ چيزى از شما گرفت، چيزى براى شما گذاشت و از دشمن شما چيزى گرفت و هيچ برجا نگذاشت جز اينكه من تا ديروز امير بودم و امروز مأمور شده ام. تا ديروز نهى مى كردم و امروز خود نهى مى شوم. شما زنده ماندن را دوست داريد و من نمى خواهم شما را بر كارى كه از آن گريزانيد وادارتان كنم.(2)

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 560 - 564.
2 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 2/219 - 220. ابن مزاحم: وقعة صفين 553.

صفحه 78
نصر بن مزاحم مى گويد: پس از سخنان حضرت، سران قبايل سخن آغاز نمودند و هر كدام به رأى و خيال خود سخن گفتند: كردوس بن هانى بكرى مردم را به فرمانبردارى و اطاعت از على فراخواند و از آن طرف شقيق بن ثور بكرى، مردم را به صلح و سازش دعوت نمود و گفت: اين جنگ ما را بلعيد. زنده ماندن جز در پناه سازش ميسر نيست.(1)
اين حوادث دردناك از توطئه شيطانىِ كه هدف از آن ايجاد فتنه و اختلاف در لشكريان على(عليه السلام)بود، پديد آمد و او را مجبور ساخت كه نظر قوم را از روى ناچارى و بدون رضايت خاطر بپذيرد.
پس از آن على(عليه السلام)قاريان عراقى را و معاويه هم قاريان شامى را برگزيدند. آنان بين دو لشكر تشكيل جسله دادند و به گفتگو و مناظره پرداختند و سرانجام توافق نمودند كه هر آنچه را قرآن زنده داشته آنان نيز آن را زنده بدارند و هر آنچه را قرآن ميرانده آنان نيز آن را بميرانند. آنگاه هر كدام به جايگاه خود بازگشتند و مردم هم گفتند: «ما به حكم قران گردن مى نهيم.»

اول تحميل حكميّت و بعد تحميل حكم:

آنها (متحجرين اصحاب) در بى حيايى و بى حرمتى به جايى رسيده بودند كه حكميت رابر امام تحميل كردند، امامى كه با بيعت مهاجرين و انصار واجب الاطاعه بود. اين در حالى بود كه از پيروزى امام بر دشمن همانطور كه اشتر مى گفت، به اندازه قاب قوسين و يا كمتر يا به اندازه يك تاختن اسب بيشتر نمانده بود. اينان كه خداوند رويشان را زشت نمايد! به اين حد از بى ادبى بسنده

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 554.

صفحه 79
نكردند بلكه حَكَم را هم بر امام تحميل كردند. وقتى امام چاره اى جز پذيرش حكميت نديد به آنان پيشنهاد كرد كه يكى از اين دو نفر، پسر عمش - عبدالله بن عباس - يا مالك اشتر از طرف او حكم باشند اما آنها هيچ كدام از اين دو را نپذيرفتند و جز به نيابت ابوموسى اشعرى رضايت ندادند و او همان كسى بود كه در آغاز خلافت على(عليه السلام)دست از يارى او برداشت و تنها وقتى حاضر به بيعت شد كه مردم براى بيعت به دور او گرد آمدند و نه تنها مردم كوفه را براى يارى امام آماده نساخت، بلكه آنها را به سكوت و خاموشى دعوت نمود.
ابن مزاحم مى گويد: اهل شام گفتند: ما عمروبن عاص را برگزيديم و به او راضى شده ايم. اشعث و قاريانى كه بعداً خوارج شدند، گفتند: ما هم ابوموسى اشعرى را انتخاب كرديم و به او راضى هستيم. على(عليه السلام)به آنان فرمود: من ابوموسى را قبول ندارم و او را نماينده خود نمى دانم. اشعث و زيد بن حصين و مسعر بن فدكى با گروهى از قاريان گفتند: ما جز به او رضايت نمى دهيم زيرا او قبل از اين ما را از مخمصه اى كه در آن گرفتار شده ايم، خبر داده بود. على(عليه السلام)فرمود: «او مورد رضايت من نيست. من ابن عباس را بر مى گزينم.» آنها گفتند به خدا سوگند تو و ابن عباس براى ما فرقى نداريد. ما نمى پذيريم نماينده تو از بستگانت باشد در حاليكه نماينده معاويه بيگانه است. على(عليه السلام)فرمود: پس اشتر را انتخاب مى كنم. اشعث گفت: آيا مگر غير از اشتر كسى بود كه زمين رابه آتش جنگ گرم كرد؟
سرانجام امام(عليه السلام)احنف بن قيس را پيشنهاد كرد. آنها باز امتناع ورزيدند و گفتند: جز ابو موسى كسى را نمى پذيريم; حال آنكه ساده لوحى و كوته فكرىِ ابوموسى براى همگان روشن بود.

صفحه 80
على(عليه السلام)چاره اى جز پذيرش ابوموسى نديد با آنكه از حماقت و كوته انديشى او آگاه بود. انتخاب ابوموسى ضربه بزرگى براى على و ياران او بود تا جايى كه شاعر آن را چنين توصيف مى كند:
لو كان للقوم رأى يعصمون به *** من الضلال رموكم بابن عباس
للّه درّ ابيه ايّما رجل *** ما مثله لفصال الخطب فى الناس
لكن رموكم بشيخ من ذوى يمن *** لم يدر ما ضرب أخماس لأسداس
إن يخل عمرو به، يقذفه فى لجج *** يهوى به النجم تيساً بين أتياس
ابلغ لديك عليّاً غير عاتبه *** قول امرىء، لا يرى بالحق من بأس(1)
اگر آنها شعورى داشتند كه از گمراهى نجات بخشد، مى آمدند ابن عباس را انتخاب مى كردند.
مردى كه همواره منشاء خيرات بوده است و مانند او زبان آورى در بين مردم نبوده است.
اما آنان پيرمردى را از اهل يمن برگزيدند كه ضرب پنجِ در شش را نمى دانست.
اگر عمرو با او خلوت كند او را در وادى هلاكت مى اندازد كه او را چون قوچ گم كرده راه، به هواى دستيابى به ستاره به بازى مى گيرد.
(اى قاصد) بدون نكوهش به على بازگو، گفتار مردى را كه از گفتن حق پروايى ندارد.
على(عليه السلام)دانست كه ابوموسى از أو دلخوشى ندارد وهواى كس ديگر را در سرمى پروراند. با اين همه چاره اى جز پذيرفتن آنچه كه متحجرين قوم بر او تحميل كردند، نداشت.
احنف بن قيس يكى از دوستان و شيعيان خالص على(عليه السلام)، ابوموسى را پس از آنكه از طرف امام به عنوان حكم انتخاب شد، امتحان كرد و به او گفت: اگر

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 575 - 576.

صفحه 81
عمرو به على راضى نشد، به او پيشنهاد كن كه اهل عراق يكى را از قريش برگزينند و اهل شام هم هر كه را خواستند انتخاب كنند كه در اين صورت آنان حق انتخاب را به خود ما واگذار كرده اند و ما هم كسى را كه مى خواهيم انتخاب مى كنيم و اگر قبول نكردند آنگاه شاميان از قريش كسى را برگزينند و عراقى ها هم هر كه را خواستند انتخاب نمايند اگر چنين كردند، باز هم انتخاب به خود ما باز مى گردد.
ابوموسى در جواب گفت: آنچه را گفتى شنيدم. در عين حال از گفتن چيزى كه منجر به بركنارى على مى شد خوددارى نورزيد. احنف نزد امام آمد و به او گفت: ابوموسى كره دوغش را در اولين حركت مشك بيرون آورد.(1) به نظر من كسى را برگزيده اى كه در بركنارى تو از خلافت دريغ ندارد. على(عليه السلام)فرمود: خداوند بر كار خويش غالب است.(2)
امام وقتى كه ابوموسى را به عنوان حكم به طرف دومة الجندل مى فرستاد، به او گفت: به كتاب خدا حكم نما و از آن تجاوز نكن. وقتى ابوموسى وداع كرد و جلسه را ترك گفت. امام(عليه السلام)فرمود: گويا مى بينم كه او فريب مى خورد. عبيدالله بن ابى رافع عرض كرد: وقتى او چنين انديشه اى دارد چرا او را فرستادى؟ امام فرمود: اگر خدا با علمش با بندگان رفتار مى كرد، ديگر نيازى به فرستادن پيامبران نبود.(3)

1 . كنايه از اين كه ابوموسى انديشه بر كنارى على را از خلافت كه در سر دارد از همين حالا بيان كرد (م).
2 . ابن مزاحم: وقعة صفين 617. ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه: 2/249.
3 . ابن شهر آشوب: مناقب آل ابى طالب 2/261.

صفحه 82

نگارش توافقنامه صلح:

آنها هم حكميت و هم حكم را بر امام تحميل كردند و به اين مقدار هم اكتفا نكردند بلكه در تحرير و نگارش صلحنامه نيز خواسته دشمن را بر او قبولاندند. وقتى دو طرف براى نوشتن صلحنامه توافق كردند و براى متاركه جنگ تا صدور رأى حكمان به توافق رسيدند، امام(عليه السلام)منشى خود را فراخواند تا صلحنامه را آن طور كه امام ديكته مى كند، بنگارد. امام فرمود: بنويس: «اين خواسته على امير مؤمنان است.» معاويه گفت: پست ترينِ افراد باشم اگر بپذيرم تو امير مؤمنان هستى و آنگاه با تو به جنگ برخيزم. از آن طرف عمرو گفت: نام او و نام پدرش را بنويس. او امير شماست; امير ما نيست. وقتى نوشته را به امام دادند، امام دستور داد كه كلمه امير مؤمنان را بردارند. احنف كه در آنجا بود، عرض كرد: عنوان امارت مؤمنان را از خود بر نداريد. مى ترسم اگر برداريد ديگر هرگز به شما بر نگردد. بر نداريد هر چند بر سر آن خونها ريخته شود. امام هم پاسى از روز از حذف آن خوددارى نمود تا آنكه اشعث بن قيس آمد و گفت: اين نام را برداريد. امام فرمود: لا اله الا اللّه و اللّه اكبر، سنتى در برابر سنتى واقع مى شود. به خدا سوگند در روز حديبيه وقتى به دست خودم توافقنامه پيامبر «اين چيزيست كه محمد، رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)با سهيل بر آن توافق نمودند.» را نوشتم. سهيل گفت: من به نوشته اى كه تو در آن رسول خدا خوانده شده باشى جواب نمى دهم و اگر من بدانم كه تو رسول خدا هستى با تو نخواهم جنگيد و اگر تو را از طواف خانه خدا بازدارم و تو هم رسول خدا باشى در حق تو ظلم كرده ام. پس بنويس: «محمد بن عبدالله» تا من بپذيرم. آنگاه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)به من فرمود: يا على! من رسول خدا هستم، من محمد فرزند عبدالله هستم و اين نوشته من: «از طرف
صفحه 83
محمد فرزند عبدالله» به آنها رسالت را از من بر نمى دارد. پس بنويس: محمد فرزند عبدالله. پس از آن مدتى مشركين باهمين نام به من مراجعه مى كردند. امروز هم من به فرزندان آنان همان را مى نويسم كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)براى پدران آنها نوشت. همان سنت بار ديگر تكرار مى شود. عمرو بن عاص پس از شنيدن اين سخنان، گفت: سبحان الله! تو ما را به كفار تشبيه مى كنى در حالى كه ما مسلمانيم؟ على(عليه السلام)فرمود:
اى پسر نابغه! تو همواره دوست كافران و دشمن مسلمانان بوده اى. تو مانند مادرت هستى كه تو را زاده است. عمرو با شنيدن اين كلام از جا برخاست و گفت: به خدا سوگند پس از امروز هرگز با تو در يك مجلس نمى نشينم. على فرمود: به خدا سوگند من نيز اميدوارم كه خداوند به تو و يارانت پشت كند.(1)

موافقتنامه صلح يا پيماننامه تحكيم:

على(عليه السلام)از حق مشروع خود دست برداشت و مانند رسول خدا راضى شد كه نامش بدون عنوان اميرالمؤمنين نگاشته شود. از اين رو صلحنامه را به نحو زير املاء نمود كه در آن، عبرتها و نكته هايى چند به چشم مى خورد و مشتمل بر چند بند است و چه بسا در آينده مورد مراجعه ما قرار گيرد:
1 ـ اين پيمانى است كه على بن ابى طالب و معاوية بن ابى سفيان و پيروانشان بر آن توافق نمودند كه حكم كتاب خدا و سنت پيامبرش(صلى الله عليه وآله وسلم)را بپذيرند. در اين قضيه على از طرف مردم عراق و شيعيان خود از حاضر و غايب وكالت دارد و وكالت مردم شام و همراهان آنان از حاضر و غايب با معاويه است.

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 582 - 583.

صفحه 84
ما رضايت داديم هر آنچه كه قرآن حكم كند بر آن گردن نهيم و هر چه قرآن دستور بدهد ما خود را ملزم به رعايت آن بدانيم و هدف ما از اين گردهمايى جز اين چيز ديگرى نيست و ما در همه آنچه كه مورد اختلاف ماست از اول تا آخر، كتاب خدا را حَكَم قرار داديم و هر چه را قران زنده بدارد ما هم آن را زنده مى داريم و هر آنچه را قرآن مرده بدارد ما هم آن را مرده مى داريم. اين خواسته ماست و بدان راضى هستيم.
2 ـ على و پيروانش پذيرفتند كه عبدالله بن قيس (ابوموسى اشعرى) ناظر و حَكَم شان باشد و معاويه و پيروانش پذيرفتند كه عمرو بن عاص ناظر و حَكَم شان باشد.
3 ـ از هر دو حَكَم شديدترين عهد و ميثاق الهى گرفته شد كه در مأموريت محوله خود، قرآن را راهنماى خود قرار دهند و تا وقتى كه در قرآن، حكمى يافتند حق ندارند به غير قرآن مراجعه كنند و اگر در كتاب حكمى نيافتند به سنت رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)مراجعه نمايند و هيچ گونه حق تخلف از قرآن و سنت را ندارند و اجازه ندارند چيزى از خود بگويند و حق ندارند به امور مشتبه بپردازند.
4 ـ عبدالله بن قيس و عمرو بن عاص از على و معاويه عهد و پيمان الهى گرفتند كه به حكميت حكمان چنانچه بر اساس كتاب خدا و سنت رسول او باشد، گردن نهند و حق ندارند آن را نقض نمايند و يا با آن مخالفت ورزند و تا مادامى كه حكمان از حق تجاوز نكرده اند، جان و مال و عيالشان در امان است; چه كسى به حكم آنها راضى باشد چه راضى نباشد و مردم نيز از حكميّت عادلانه آنان حمايت مى نمايند.
5 ـ اگر يكى از حكمان قبل از صدور رأى نهايى وفات يابد امير و
صفحه 85
طرفداران او شخص ديگرى را به جاى او بر مى گزينند و بايد او را از بين اهل عدل و انصاف انتخاب نمايند و حَكَم جديد ملزم است كه عهد و پيمان حَكَم قبلى و همين طور حُكمى را كه او بر اساس كتاب خدا و سنتِ رسولش(صلى الله عليه وآله وسلم)صادر كرده، رعايت نمايد و همان شرايط حَكَم در گذشته، درباره او نيز مرعى است و اگر يكى از دو امير قبل از صدور حُكم، وفات يابد پيروان او شخص ديگرى را كه عدلش مورد قبول آنها باشد، انتخاب مى نمايند. اين قضايا در فضاى امن و سالم و صلح و آرامش برگزار مى گردد.
6 ـ حكمان در برابر خدا متعهد مى شوند و پيمان مى بندند كه از خود اجتهاد نكنند و حكم ظالمانه اى صادر ننمايند و وارد امور مشتبه نشوند و از حكم كتاب خدا و سنت رسول او تجاوز ننمايند. اگر خلاف اين كردند مردم ملزم به رعايت حكمشان نخواهند بود و مسئوليتى نخواهند داشت و حكم صادره با شرايطى كه نسبت به هر دو امير و هر دو حَكَم و هر دو گروه در اين مكتوب آمده، لازم الاجرا است و خداوند نزديكترين گواه بر آن و بهترين نگهبان آن است. در اين مدت جان و مال و عيال مردم در امان است و سلاحها بر زمين و راه ها باز است و حاضر و غايبِ هر دو گروه از امنيتِ يكسان برخورداند.
7 ـ حكمان بايد جايى را با فاصله مناسب از هر دو گروه عراقى و شامى اختيار نمايند و هيچ كس بدون اجازه و رضايت آن دو حق حضور در جلسه شان را ندارد و مسلمانان آنها را تا پايان ماه رمضان(1) مهلت مى دهند و اگر مصلحت ديدند مى توانند زودتر از اين موعد به پايان برسانند و اگر خواستند مى توانند بعد

1 . يعنى رمضان سال تحرير موافقتنامه، سال 37 هـ .ق. همان طور كه بعداً خواهد آمد موافقتنامه در ماه صفر همان سال نوشته شد.

صفحه 86
از رمضان تا پايان موسم حج آن را به تأخير اندازند.
8 ـ اگر حكمان تا پايان مراسم حج نتوانستند بر اساس كتاب خدا و سنت پيامبر حكمى صادر نمايند، مسلمانان مانند گذشته در جنگ آزادند و طرفين هيچ تعهدى نسبت به همديگر ندارند. مردم ملزمند مفاد اين توافقنامه را رعايت نمايند و چنانچه كسى به انكار يا تعدى و نقض آن اقدام نمايد مردم او را مؤاخذه خواهند كرد.
آنگاه عده اى از اصحاب و بزرگان هر دو طرف به عنوان شاهد آن را امضا نمودند. از اصحاب على(عليه السلام)عباس، اشعث بن قيس، اشتر، مالك بن حارث، حسن و حسين فرزندان على و جمع ديگرى كه تعدادشان مجموعاً به بيست و هفت نفر مى رسيد، آن را امضا كردند كه در بين آنها بزرگانى از صحابه نظير خبّاب بن ارت، سهل بن حنيف، عمرو بن حمق خزاعى و حجر بن عدى حضور داشتند. از اصحاب معاويه، ابوالاعور، بسر بن ارطاة و عبدالله بن عمرو بن عاص به عنوان شاهد توافقنامه را امضا كردند. اين توافقنامه در هفدهم صفر سال 37 به تحرير در آمد.(1)
ملاحظه مى كنيم كه در توافقنامه تصريح شده كه حكمان بايد تا پايان موسم حج سال 37 رأى خود را صادر نمايند و آنان در شعبان همان سال همانطور كه بعداً خواهد آمد، رأى خود را صادر كردند.
بنابراين آنچه را كه طبرى از واقدى نقل كرده كه حكمان در شعبان سال 38 به توافق رسيدند، درست نيست.(2)

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 528.
2 . طبرى: تاريخ 4/52.

صفحه 87

بيان ديگرى از توافقنامه:

ابن مزاحم توافقنامه را به صورت ديگرى نقل كرده كه مضمونش همان است كه گذشت ولى در بعضى از عبارات فرق دارد كه مى توانيد به منبع آن مراجعه نماييد. در ذيل اين مسأله چنين آورده:
توافقنامه در روز چهارشنبه سيزده روز مانده به آخر صفر سال 37 نوشته شد و حكمان كارشان را در «اذرح»(1) شروع كردند و على با چهار صد نفر از ياران خود و معاويه نيز با چهارصد نفر از ياران خود بر جريان حكميت نظارت مى كردند.
* * *

1 . اذرح: - به ضم را - شهرى است در اطراف شام، نزديك سرزمين روم.

صفحه 88

صفحه 89
پيدايش خوارج همزمان با مخالفت آنها با اساس حكميت   
فصل سوم:
پيدايش خوارج همزمان با مخالفت
آنها با اساس حكميت

صفحه 90

صفحه 91
آنهايى كه على عليه السلام را به سازش و پذيرش حكميت وادار كرده بودند، از عقيده شان دست برداشتند; به اين پندار كه حكميت خلاف قرآن كريم است چون قرآن مى فرمايد: (إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ للهِ ).(1) از اين رو در صدد برآمدند تا امر چهارمى را كه عبارت از نقض عهد و نديده گرفتن موافقتنامه صلح بين او و معاويه باشد، نيز بر على(عليه السلام)تحميل كنند. از اين رو نزد امام آمدند و گفتند: «لا حكم الاّ للّه» يا على! حَكميّت از آنِ خداست; نه از آنِ تو. ما راضى نيستيم بندگان بيايند درباره دين خدا حُكم كنند. خداوند حكمش را درباره معاويه و يارانش بيان كرده كه آنها بايد يا از بين بروند و يا از ما پيروى نمايند. ما در رضايت دادن به حكميت دچار لغزش و خطا شديم و وقتى كه متوجه شديم، برگشتيم و توبه كرديم. تو هم برگرد همانطور كه ما برگشتيم و توبه كن همانطور كه ما توبه كرديم وگرنه ما از تو بيزارى مى جوييم.
على(عليه السلام)فرمود: واى بر شما! آيا پس از آنكه عهد و پيمان بستيم، برگرديم؟ مگر نه آنكه خداوند متعال فرمود: (أَوْفُوا بِالْعُقُودِ) و فرمود: (أَوْفُوا بِعَهْدِ اللهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَ لاَ تَنْقُضُوا الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ).(2)

1 . انعام: 57، يوسف: 40 و 67 «حكميت تنها از آنِ خداست.»
2 . نحل: 93 «به پيمانى كه بستيد وفادار بمانيد و قسم ها را پس از آنكه محكمش كرده ايد و خدا را بر آن ضامن گرفته ايد نشكنيد كه خدا بدانچه مى كنيد آگاه است.»

صفحه 92
على(عليه السلام)برنگشت و خوارج هم حكميت را گمراهى پنداشتند و آن را تقبيح كردند و از على(عليه السلام)تبرى جستند و امام هم از آنان بيزارى جست.(1)
طبرى نقل مى كند: وقتى امام، ابو موسى را به حكميت فرستاد و دو نفر از خوارج: زرعة بن برج طايى و حرقوص بن زهير سعدى(2) نزد او آمدند و گفتند:
لا حكم الالله، على(عليه السلام)هم فرمود: لا حكم الالله. حرقوص به امام گفت: از خطايى كه مرتكب شدى توبه كن و از رأى خود برگرد و با ما همراه شو تا با آخرين نفس با دشمنانمان بجنگيم. امام در جواب فرمود: من اين را براى شما مى خواستم ولى شما از فرمان من سرپيچى كرديد اما حالا بين ما و آنها توافقنامه امضاء شده و پاى آن شرطها گذاشته شده و عهد و پيمانها در آن ذكر كرده ايم و خداوند عز و جل فرمود: (أَوْفُوا بِعَهْدِ اللهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَ لاَ تَنْقُضُوا الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ). حرقوص گفت: اين گناه است و بايد از آن توبه كنى. امام فرمود: گناه نيست، بلكه ناتوانىِ در رأى و ضعفِ در عمل است حال آنكه از عواقب اين امر شما را آگاه كرده و نهى تان نموده بودم. زرعة بن برج به امام گفت: يا على! قسم به خدا اگر از حكميت كسان در مورد كتاب خدا دست بر ندارى با تو مى جنگم و از اين كار خشنودم و رضاى خداوند را مى طلبم. امام فرمود: سياه روز شوى! چه بدبختى تو! گويا مى بينمت

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 589-590.
2 . اباضيه ـ فرقه اى باقى مانده از خوارج ـ درباره جريان حكميت به همان نظريه زرعه، حرقوص و راسبى قائلند و مى گويند: آنها در اين نظر صائب بودند زيرا بندگان نبايد در حُكم خدا كه همان جهاد با ياغيان تا سرحد تسليم است، داورى كنند. اما اينان فراموش كرده اند كه همين افراد بودند كه حكميت را بر امام تحميل كردند. اين را داشته باشيد تا در جاى خود بررسى شود.

صفحه 93
كه كشته شده اى و باد بر تو مىوزد. گفت: دوست دارم چنين شود. امام فرمود: اگر بر حق بودى مردن در راه حق راحتى از دنيا بود اما شيطان شما را فريب داده است. از خداى عز و جل بترسيد. بهره اى از اين دنيا كه بر سر آن مى جنگيد نمى بريد. آنها در حالى كه (إن الحكم إلا لِلّه) مى گفتند، جلسه را ترك كردند.
ابن مزاحم از شقيق بن سلمه نقل مى كند: گروهى از قاريان با شمشيرهاى برهنه كه بر گردنها آويخته بودند، نزد امام آمدند و گفتند: يا امير المؤمنين! چرا به دشمن مهلت مى دهى. ما را با شمشيرهايمان سراغشان ببر تا خداوند بين ما و آنها بحق حكم كند؟ امام در جوابشان فرمود: ما قرآن را بين خود و آنها حكم قرار داديم. حالا صبر مى كنيم تا قرآن چه حكم كند.(1)
اين نشان مى دهد كه تعداد زيادى بر سازش اصرار داشتند و عده اى قليلى هم در همان اول امر بى طرف ماندند و وقتى كه متوجه شدند بايد امام را يارى دهند ديگر موافقتنامه بين طرفين امضاء شده بود و امام تعهد داده و بدان ملتزم شده بود.
آن سخن انكارىِ كه از زرعه طايى و حرقوص بن زهير سورى و امثال آنها صادر شد در ادوار ديگر نيز خوارج آن را تكرار مى كردند و اين بدان جهت بود كه آنها على را گناهكار مى دانستند كه بايد با نقض توافقنامه توبه مى نمود.
در مقابل، تاريخ مواضع آگاهانه و آزاد منشانه اى را از تعدادى از اصحاب على(عليه السلام)ثبت رسانده است:
سليمان بن صرد يكى از ياران امام پس از نگارش سند توافقنامه در حالى كه صورتش از زخم شمشير خونين بود، نزد امام آمد. وقتى امام(عليه السلام)او را بدان

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 569.

صفحه 94
حالت ديد اين آيه شريفه را تلاوت نمود: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً)(1) و فرمود: تو از منتظرانى و از آنهايى هستى كه از اين راه برنمى گردند. سليمان عرض كرد: يا امير المؤمنين! اگر انصارى داشتم كه ياريم مى كردند، هرگز اين توافقنامه را امضاء نمى كردم اما به خدا سوگند وقتى بين سپاه رفتم تا آنان را به همان شيوه قبلى (جنگ با معاويه) برگردانم جز تعداد اندكى را موافق نيافتم.
محرز بن جريش بن ضليع نزد امام آمد و گفت: يا امير المؤمنين! آيا راه بازگشتى از اين موافقتنامه هست؟ چون مى ترسم اين جز ذلّت چيزى به همراه نداشته باشد. على(عليه السلام)فرمود: آيا پس از پذيرفتن، آن را نقض كنيم؟ اين شايسته ما نيست.
فضيل بن خديج هنگام نوشتن موافقتنامه خطاب به امام عرض كرد: اشتر به مفاد موافقتنامه راضى نيست و به چيزى جز جنگِ با دشمن نمى انديشد. على (عليه السلام)فرمود: البته وقتى من راضى شدم اشتر هم راضى شد. شما هم راضى شديد و حالا بعد از رضايتِ به آن، برگشتن و نديده گرفتن آن بعد از پذيرفتن، سزاوار نيست مگر آنكه پاى معصيت خدا و مخالفت كتاب او در ميان بيايد.
وقتى على(عليه السلام)اين موضعگيرى هاى پى در پى را ديد براى آنكه ترديدها را بزدايد و اوهام را از دل پيروانش زايل گرداند، آمد خطابه اى را بدين مضمون ايراد نمود: «آنها (دشمنان) حاضر نيستند زير بار حق بروند و حاضر نيستند به وحدت روى آورند مگر آنكه پرچمداران با لشكريانى در پى، بر آنان بتازند و

1 . أحزاب: 23 «بعضى از آنها (مؤمنان) شهيد شدند و بعضى در انتظار شهادت ماندند و پيمان خويش را تغيير ندادند.»

صفحه 95
دسته هاى پى درپى سپاه، آنان را تا سرزمين شان برانند و با اسبان تازنده بر بلادشان در آيند. چراگاه و مزارعشان را زير سُم بكوبند. غارتگران از هر درهّ اى مورد تاخت و تازشان قرار دهند. راست قامتان و ثابت قدمانى كه كشته شدن و مردن در راه خدا جز بر طاعت و اشتياقشان در ديدار خدا نمى افزايد، با آنها رو به رو شوند. ما كه با پيامبر خدا بوديم با پدران، فرزندان، برادران و عموهايمان مى جنگيديم و اين كار جز ايمان و فرمانبردارى و پايدارى در سختيها و شكيبايى در رنجها و كوشايى در جهاد با دشمن، در ما نمى افزود و گاهى فردى از ما با فردى از دشمن مانند دو گاو نر سر و تن يكديگر را مى كوفتند هر يك مى كوشيد تا از كاسه مرگ به ديگرى شربت نيستى بنوشاند; گاهى از ما پيروز مى شد و گاهى از آنها و وقتى خداوند صداقت و پايدارى ما را ديد دشمنان ما را به وادى هلاكت سوق داد و پيروزى را نصيب ما كرد چندانكه اسلام پا گرفت و آيينش فراگير شد و جاى خود را باز كرد. به جان خودم اگر ما مثل شما بوديم، هرگز پايه دين راست نمى شد و ساقه اى براى ايمان سبز نمى گرديد! به خدا سوگند به زودى خون خواهيد دوشيد و به درد پشيمانى نايل خواهيد آمد.(1)
امام در اين خطبه علت اصلى پراكندگى و سستىِ كه گريبانگير لشكرش با آن همه تجهيزات و نفرات شده بود، بيان نمود و آن همان عصيان و نافرمانى لشكر از فرماندهى بود. آنان فريب ظاهر را خوردند و خيال كردند دشمن رجوع به كتاب خدا را پذيرفته و بدان پايبند مى ماند. از اين رو پذيرش حكميت و حَكَم را كه قبلا ذكرش رفت بر امام تحميل كردند. بدين ترتيب فرمانده، فرمانبر و امام،

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 57. ابن مزاحم: وقعة صفين 597 ـ 598 عبارات دو منبع، مختلفند و ما عبارت رضى را ترجيح داديم.

صفحه 96
مأموم و مطاع، مطيع شد.

خبر دادن پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از فتنه خوارج:

ابن هشام از عبدالله فرزند عمرو بن عاص نقل مى كند كه گفت: در غزوه هوازن، مردى از بنى تميم به نام ذوالخويصره آمد بالاى سر پيامبر كه غنايم را تقسيم مى نمود، ايستاد و گفت: يا محمد! ديدم امروز چه كردى. پيامبر فرمود: بلى! چه ديدى؟ گفت: ديدم عدالت را رعايت نكردى. راوى مى گويد: پيامبر ناراحت شد و فرمود: واى بر تو! وقتى من عدالت را رعايت نكنم چه كسى آن را رعايت مى كند؟ عمر بن خطاب كه آنجا بود گفت: يا رسول الله! اجازه مى دهى او را بكشم؟ پيامبر فرمود: رهايش كن و فرمود: او در آينده نزديك پيروانى خواهد داشت كه كارشان تعمّق(1) در دين است و از دين خارج مى شوند چنانكه تير بر صيد نشيند و از آن خارج شود.(2)

1 . منظور از تعمّق سؤالها و اعتراضهايى است كه بر فرمانهاى صادره از ناحيه رهبرى و فرماندهى گرفته مى شود و مؤيّد آن، اين حديث مشهور است: كسى از امام موسى بن جعفر (عليه السلام)سؤال كرد كه مردى به بازار مى رود و پوستين كركى مى خرد نمى داند اين از پوست حيوان مزكّى است يا نه؟ آيا مى تواند با آن نماز بخواند؟ امام فرمود: بلى مانعى ندارد. ابا جعفر (عليه السلام)فرمود: خوارج با جهالت، خود را به مشكلات مى انداختند. دين آسانتر از اين چيزهاست (صدوق: من لا يحضره الفقيه 1/167 باب 39 حديث 38) و اين از كلمات قصار حضرت امير (عليه السلام)نيز بر مى آيد كه فرمود: كفر بر چهار پايه استوار است: تعمّق، نزاع، شكاكيت، اختلاف. كسى كه تعمّق كند راه به سوى حق نمى برد و كسى كه جاهلانه نزاع نمايد حق از ديدش پنهان مى ماند. نهج البلاغه بخش حكمتها 31. معنى تعمّق در اينجا با آنچه كه ما بيان خواهيم كرد كه تحجر و كوته فكرى و ظاهر نگرى از علائم آنهاست منافات ندارد.
2 . ابن هشام: السيرة النبوية 4/496. ابن اثير: الكامل 2/184، بخارى، در باب «المؤلّفة قلوبهم» آن را به تفصيل نقل كرده است. به صحيح بخارى مراجعه شود.

صفحه 97

تحليل حادثه غم انگيز حكميّت:

در اينجا پرسشهايى مطرح مى شود كه با استناد به رواياتى كه در اين باره وارد شده به آنها جواب مى دهيم:
پرسش اول: چه سبب شد كه محكِّمه فريب ظاهر كار را بخورند و گمان كنند كه علَم كردن قرآنها بر نيزه ها براى رجوع به قرآن و اجراى حكم آن بين طرفين است با آنكه على و بسيارى از اصحاب، آنان را از اين كيد و نيرنگ آگاه ساخته بودند؟
جواب: چيزى كه باعث شد آنان حكميت را بپذيرند در بدو نظر دو چيز است:
1 ـ تلفات بزرگ جانى كه جنگ بر عراقى ها تحميل كرد (با آنكه تلفات شاميان بيشتر از آن بود) خود عامل مهمى در پذيرش حكميت و گرايش به آن بود و در كلام على(عليه السلام)به اين مسأله اشاره شده است:
ابن مزاحم مى گويد: چنين گفته اند كه مردم (از جنگ) خسته شده بودند و مى گفتند: اين جنگ ما را بلعيد و مردان را از بين برد و دسته اى هم مى گفتند: ما با دشمن مى جنگيم چنانكه تا به حال جنگيده ايم و اين را تنها عده اى قليلى مى گفتند. بعداً اينها هم از حرف خود برگشتند و به بقيه پيوستند و همگى به سازش روى آوردند. امير المؤمنين(عليه السلام)برخاست و فرمود: كار من با شما همواره به دلخواهم بود تا آنكه از شما جنگ را خواهان شدم. به خدا سوگند جنگ چيزى از شما گرفت و چيزى براى شما گذاشت و از دشمن شما چيزى گرفت و هيچ نگذاشت و جنگ براى آنها شكننده تر و تباه كننده تر بود و شما زنده ماندن را
صفحه 98
ترجيح داديد. سزاوار من نيست كه شما را به كارى وادارم كه از آن بيزاريد.(1)
و شايد نجاشى در قصيده اش به همين عامل اشاره دارد آنجا كه مى گويد:
غشيناهم يوم الهرير بعصبة *** يمانية كالسيل سيل عِران
فاصبح اهل الشام قد رفعوا القنا *** عليها كتاب الله خير قرآن
و نادوا: يا ابن عم محمد *** امّا تتقى ان يهلك الثقلان
فمن للذرارى بعدها و نسائنا *** و من للحريم ايها الفتيان(2)
شامگاه ليلة الهرير ما (سپاهيان عراق) همگى متحد و يكدست بوديم چون سيل خروشان.
اما در بامدادان، شاميان قرآنها را بر نيزه ها علَم كردند و بر ما عرضه نمودند.
و فرياد برآوردند: اى پسر عم محمد! مگذار اين دو گرانبها (دو لشكر) هلاك شوند.
اگر هلاك شويم آنگاه چه كسى از فرزندان و زنان ما دفاع مى كند؟ اى جوانمردان! چه كسى از حريم «كشور» ما پاسدارى مى نمايد؟
2 ـ ساده لوحى و كوتاه فكرى از خصايص باديه نشينى است زيرا باديه نشينان از ژرف انديشى و تجربه اجتماعى برخوردار نيستند و اكثر سپاهيان على را هم باديه نشينانى تشكيل مى دادند كه بويى از شهر نشينى نبرده بودند. زندگى آنان بر اساس صدق و صفا و اعتماد به ظاهر امور استوار است و ديگر نمى انديشند كه در پشت پرده چه مى گذرد. به همين خاطر آنها به ظاهر امر فريفته شدند و خيال كردند كه علَم كردن قرآنها براى پناه گرفتن به آن و زندگى تحت لواى آن است.
اما امام و تيزهوشان سپاه مى دانستند كه پشت اين كار توطئه اى خوابيده است و به فراست دريافته بودند كه پسِ اين جريان، فتنه اى وجود دارد. از اين رو

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 553 - 554.   2 . ابن مزاحم: وقعة صفين 602.

صفحه 99
وقتى على(عليه السلام)فردى از قبيله نخغيان را نزد اشتر فرستاد تا از جنگ دست بردارد و به قرارگاه باز گردد; اشتر از علت فتنه پرسيد: «آيا در اثر علَم كردن قرآنهاست؟» او گفت: بلى و اشتر گفت: به خدا سوگند وقتى قرآنها بر نيزه ها بالا رفت فهميدم كه اختلاف و پراكندگى در لشكر پديد مى آيد.(1)
3 ـ زندگى آنها بر اساس زندگى عشايرى و قبيله اى استوار بود و در اين گونه نظامها افراد كوركورانه از رئيس قبيله پيروى مى كنند. وقتى رئيس چيزى را بپذيرد بقيه افراد مثل گله گوسفند و بدون هيچ تأمل و انديشه از او اطاعت مى كنند و چون در لشكر امام(عليه السلام)سران قبايل حضور داشتند و آنان تن به حكميت دادند مجالى براى رد و قبول ديگران نماند. از اين رو بيست هزار نفر مسلح آمدند و حكميّت را بر امام تحميل كردند. بعيد است كه يكايك آنها از روى انديشه و تفكر به اين كار تن داده باشند.
پرسش دوم: چرا آنها از حكميت برگشتند پس از آنكه آن را بر على تحميل كرده بودند؟
اينها كسانى بودند كه از خِرَد و دور انديشى به دور بودند و در گرفتاريها و دشواريها از روى عقل و انديشه تصميم نمى گرفتند همانگونه كه با بالا رفتن قرآن بر نيزه ها فريب خوردند، با ردِّ حكميت از طرف بعضى از قاريان كه مى گفتند (ان الحكم الا لله) نيز عده زيادى فريفته شدند.
ابن مزاحم مى گويد: اشعث توافقنامه را بين مردم برد و آن را براى مردم خواند و بر آنها عرضه نمود. نزد اهل شام و پرچمدارانشان برد. آنان پذيرفتند. آنگاه به سوى صفوف عراقيان و پرچمدارانشان آمد و آن را بر آنها خواند تا

1 . نصر بن مزاحم: وقعة صفين 562.

صفحه 100
رسيد به پرچمداران عنزه و بر آنها خواند. دو نفر از جوانان آنها گفتند: حكم تنها از آنِ خداست و بر سپاه شاميان حمله كردند و بر درِ رواق معاويه كشته شدند. اين دو اولين كسانى بودند كه مسأله حكميت را انكار كردند. آنگاه اشعث بر قبيله مراد عبور نمود. صالح بن شقيق كه از سران آنها بود گفت:
ما لعلى فى الدّماء قد حكم *** لو قاتل الاحزاب يوماً ما ظلم
على حق ندارد درباره خونهاى ريخته شده حكم كند اگر آن روز با دشمنان مى جنگيد، ستم نكرده بود. حكم از آنِ خداست هر چند مشركين را ناخوشايند باشد.
سپس اشعث بر طلايه داران بنى راسب عبور نمود و توافقنامه را خواند. آنها گفتند: حُكم و حكميّت تنها از آنِ خداست و ما بندگان را در دين خدا حَكَم قرار نمى دهيم. بعد از آن بر سران و پرچمداران بنى تميم گذر كرد و آن را بر آنان خواند. يكى از آنان گفت: آيا بندگان در كار خدا حكميت مى كنند؟ حكميت تنها از آن خداست. يا اشعث! پس كشته هاى ما چه مى شوند؟(1)
بنابراين آنها فكر مى كردند كه اولا: حكم و فرمان خدا درباره معاويه و يارانش جنگ با آنهاست; يا آنكه آنها بايد تابع اينها باشند. تن به سازش دادن خلاف حكم خداى سبحان است.
ثانياً: اين، حكميّت بندگان در دين خداست و اين با نص صريح قرآن حكيم كه فرمود: (ان الحكم الاللّه) مخالف است و آن روز هم كه خواستند على را وادار به نقض عهد نمايند به همين دو مطلب تكيه داشتند.
ابن مزاحم مى گويد: خوارج در همه جا فرياد مى زدند:

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 558. در ادامه آن آمده است مخالفان همگى و يا بعضى از آنها در ابتدا بر تحكيم پايبند بودند و وقتى قرآن بر آنها عرضه شد، از عقيده شان برگشتند.

صفحه 101
حكميّت تنها از آنِ خداست و ما نمى پذيريم بندگان خدا درباره دين خدا حكميت كنند. خداوند درباره معاويه و يارانش حكمش را داده كه يا كشته شوند يا تحت فرمان ما درآيند.(1)
ثالثاً: خيال مى كردند لازمه پذيرش حكميت آن است كه آنها در اين جنگ و جهاد طولانى عليه معاويه بر باطل بوده باشند و در نتيجه خونهايى كه ريخته شده و شهدايى كه در اين راه داده اند همگى ناحق باشند و بر همين اساس، وقتى كه اشعث صلحنامه را بر قبيله تميم خواند، آنان گفتند: بندگان حق ندارند كه در دين خدا حكميت نمايند. حكميّت تنها از آن خداست. اى اشعث! پس كشته هاى ما چه مى شوند؟(2)
رابعاً: به على گفتند: تو اول ما را از پذيرش حكميت باز داشتى و ديگر بار ما را به آن فرا خواندى. اگر حكميت بد بود نهى تو از آن بجا و امر تو به آن نابجا بود و اگر حكميت خوب بود تو با نهى از آن بر خطا و با امر به آن بر صواب بودى و بنابر هر يك از اين دو فرض ناچار، دچار خطا شده اى.
اين وجوه چارگانه بود كه آنها را به گمراهى و ضلالت انداخت و آنها در صدد شدند تا عهد شكنى را بر على(عليه السلام)تحميل نمايند. اينها همه تحجّر و ساده انديشى آنان را نشان مى دهد. اينك بررسى هر يك از وجوه چهارگانه:
اما وجه اول: گر چه فرمان خداوند اين بود كه معاويه و اصحابش يا از بين بروند يا به اطاعت امام واجب الاطاعه گردن نهند و بر امام واجب بود تا تحقق يكى از اين دو هدف مبارزه نمايد اما جنگيدن وقتى واجب است كه توانايى بر آن باشد و مانعى هم از انجام اين وظيفه نباشد و حال آنكه اصحاب توانايى

1 . نصر ابن مزاحم: وقعة صفين 594.   2 . نصر بن مزاحم: وقعة صفين 588.

صفحه 102
جنگيدن را از (امام) فرمانده گرفته بودند زيرا بيست هزار نفر غرق در آهن با شمشيرهاى برهنه بر دوش نزد امام آمدند و در حالى كه او را به نام صدا مى زدند، گفتند: تو را به كتاب خدا فرا خوانده اند، بايد اجابت نمايى و گرنه تو را مانند پسر عفان مى كشيم. به خدا سوگند اگر اجابت نكنى تو را مى كشيم.
آيا در چنين تنگنايى مى شود گفت كه جنگيدن وظيفه شرعى امام بود يا آنكه با از بين رفتن توانايى و قدرت جنگيدن تكليف برداشته شده بود زيرا نتيجه جنگ اين بود كه يا امام را مى كشتند يا دست بسته تسليم دشمن مى كردند و در اين صورت ذلّت و بدنامى بزرگتر و سنگين تر بود.
البته با پشيمانى آنان از حكميّت و اعلام آمادگى شان براى جنگيدن بعد از انعقاد صلح و بستن عهد و پيمان، امام دوباره توانايى جنگ را يافت ولى اين ندامت و پشيمانىِ آنها سودى نداشت. آنها وقتى پشيمان شدند كه فرصت طلايى از دست رفته بود زيرا همانطور كه حكم خداوند جنگِ با سركشان است چنانكه قرآن بيان كرده است، همانطور وفاى به عهد و احترام به عهدها و پيمانها نيز از احكام قرآن و سنت طاهره است; به همين جهت وقتى كه آنان بر جنگ پافشارى كردند، على(عليه السلام)فرمود: واى بر شما! آيا پس از سازش و عهد و ميثاق به جنگ باز گرديم؟ مگر خداوند متعال نفرمود: به عهدهايتان وفادار بمانيد و فرمود: (أَوْفُوا بِعَهْدِ اللهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَ لاَ تَنْقُضُوا الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ)(1).(2)

1 . نحل: 161 «به پيمان خدا وقتى بستيد، وفادار مانيد و قسم ها را پس از آنكه محكمش كرده و خدا را بر آن ضامن گرفته ايد نشكنيد كه خدا بر آنچه مى كنيد آگاه است.»
2 . نصر بن مزاحم: وقعة صفين 589.

صفحه 103
اما آنها حرف حساب را نمى فهميدند و كوته فكر بودند. ارشاد امام را مى شنيدند و جز اينكه او را گمراه شمارند و از او بيزارى جويند جوابى نمى دادند. ما در آينده در بحث از اباضيه به تحليل اين مسأله خواهيم پرداخت.
اما وجه دوم: يعنى اينكه حكميت، حَكَم كردن اشخاص در دين خداست و اين خطاست.
امام و يارانش اشخاص را در دين خدا حَكَم نكردند، بلكه قرآن و ذكر حكيم را در نزاعشان حَكَم كردند. اما قرآن درخت باردار و راهنماىِ بى زبان است و ميوه آن چيده نمى شود و مقاصدش فهميده نمى شود مگر آنگاه كه كسى آن را به سخن آورد. امام در بعضى از سخنانش به همين نكته اشاره نموده اند:
«ما اشخاص را حكم قرار نداديم. ما قرآن را حكم قرار داديم و قرآن هم خط مسطورى است بين دو پوشه، زبان گويا ندارد. ترجمان نياز دارد. تنها اشخاصند كه مى توانند قرآن را به سخن آورند. وقتى اهل شام ما را بر حُكم قرآن فرا خواندند ما گروهى نبوديم كه از آن رو برگردانيم. خداوند سبحان فرمود: اگر در چيزى نزاع كرديد آن را به خدا و رسولش ارجاع دهيد. ارجاع نزاع به خدا آن است كه ما به كتابش حكم نماييم و ارجاع به رسولش آن است كه از سنت او پيروى نماييم و اگر بحق به كتاب خدا حكم شود ما بدان حكم سزاوارتريم.»(1)
در كلام ديگر فرمود: «حكمان وظيفه داشتند كه زنده كنند آنچه را قرآن زنده كرده و بميرانند آنچه را قرآن ميرانده. زنده كردن چيزى گرد آمدن به دور آن است و ميراندن چيزى اجتناب از آن است. پس اگر قرآن ما را به طرف آنان (شاميان) كشيد، ما از آنان پيروى مى كنيم و اگر آنها را به طرف ما كشاند آنها از ما

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 125.

صفحه 104
پيروى كنند. پس اى ناكسان! من شرى به جا نياوردم و شما را به كار خطا نكشاندم. شما را فريب ندادم. اين شما بوديد كه به حكميّت اين دو مرد همداستان شديد. ما از آنها پيمان گرفتيم كه از حُكم قرآن بيرون نروند.»(1)
در همان پيمانى كه امام املاء نمود، تصريح شده بود: «حَكَم همان قرآن است و وظيفه حكمان به سخن آوردن قرآن درباره نزاع است» و نيز در پيمان آمده بود: «كتاب خداوند سبحان از اول تا آخر آن بين ماست; هر چه را قرآن زنده كرد، ما زنده مى داريم و هر چه را قرآن ميرانده، ما مى ميرانيم. اگر حَكَمان موضوع را در كتاب خدا يافتند ما بدان گردن مى نهيم و اگر در كتاب خدا نيافتند به سنت عادلِ وحدت بخش تمسك نمايند.»(2)
با اين براهين روشن كه نشانگر حقيقت و واقعيت قضيه است، اصرار خوارج بر پيمان شكنى ناشى از نادانى و ناتوانى فكرى آنهاست.
اما وجه سوم: اينكه از پذيرش حكميت لازم مى آيد آنان در اين مدتِ طولانى بر باطل جنگيده باشند و خونهايى كه ريخته شده به ناحق ريخته شده باشد. اين وجه از دو وجه گذشته سست تر و بى پايه تر است زيرا همانطور كه خداوند سبحان در كتابش امر به جهاد داده و فرموده است:
(قَاتِلُوا الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ لاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ ...)(2).
و فرمود: (وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ للهِ ...)(3).
در بسيارى از آيات ديگر به صلح و آرامش فرمان داده و فرموده است:

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 127.   2 . طبرى: تاريخ 4/38.
2 . توبه: 29 «بجنگيد با آنانى كه به خدا و روز قيامت ايمان نمى آورند ....»
3 . انفال: 39 «با آنان مبارزه كنيد تا فتنه اى باقى نماند و دين تماماً براى خدا باشد ....»

صفحه 105
(وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللهِ ...)(1).
(وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرى فَقَاتِلُوا التي تَبْغِي حَتَّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ).(2)
جنگيدن و سازش دليل بر آن نيست كه خونهاى ريخته شده، به ناحق ريخته شده باشند. به هر حال، جنگ و صلح، مبارزه و مصالحه همه از احكام قرآن است كه هر كدام بنا بر نظر و صلاحديد حاكم اسلامى در جاى خود به كار گرفته مى شود. سيره پيامبر اكرم نيز بر همين اساس استوار بوده است. در بدر، احد و احزاب با قريش جنگيد و خونهاى زيادى از مسلمانان ريخته شد، با اين همه در حديبيه با آنان صلح كرد و صلحنامه اى بين او و قريش امضاء شد چنانكه در كلام على(عليه السلام)بدان اشاره شد. حتى قريش از نوشتن كلمه «رسول الله» در كنار اسم پيامبر خوددارى ورزيدند و او را مجبور ساختند كه اسمش را بدون كلمه «رسول الله» بنويسد; چنانكه معاويه و عمرو بن عاص نيز از نوشتن كلمه «امير المؤمنين» در كنار اسم على(عليه السلام)امتناع ورزيدند. پس اين خود اقتدا به پيامبر است و خونهايى كه در جبهات جنگ براى خدا ريخته شده، از ارزش نمى افتد و كشته شدگان جزء شهدا محسوب مى شوند و آنان زنده بوده، مهمانان پروردگارشان هستند و اين منافات ندارد كه حاكم اسلامى روزى اگر مصلحت را

1 . انفال: 61 «اگر آنان به صلح رو آوردند تو هم به صلح رو آور و بر خدا توكل كن ....»
2 . حجرات: 9 «و اگر دو گروه از مؤمنان با هم جنگيدند بين شان اصلاح نماييد و چنانچه يكى از آنها بر ديگرى تجاوز كرد با آن گروه متجاوز بجنگيد تا امر خدا را پذيرا شود و اگر پذيرا شد به عدل بين شان اصلاح نماييد و عدالت را به پا داريد. خداوند عدالت پيشگان را دوست مى دارد.»

صفحه 106
در سازشِ با دشمن ديد، سازش نمايد. هر دو حُكم، (جنگ و صلح) حُكم خداست.
اما وجه چهارم: امام در پاسخِ يكى از افراد، جواب آن را داده است. آن شخص پرسيد: از پذيرش حكميت بازمان داشتى و بعد از آن امر نمودى و ما نمى دانيم كداميك درست بود؟ امام دست بر دست زد و فرمود: «اين است سزاى كسى كه مسائل را سطحى تحليل مى كند. قسم به خدا آنگاه كه شما را به جنگ فرمان دادم، بر مكروهى واداشتمتان كه خداوند خير و صلاح را در آن قرار داده بود. اگر پايدارى مى كرديد ارشادتان مى نمودم و اگر بيراهه مى رفتيد به جاده حقيقت راهنمايى تان مى كردم و اگر امتناع مىورزيديد تداركتان مى ديدم. اين رأيى استوار و درستى بود. اما چه كسى و با چه كسى؟ مى خواهم با شما دردم را درمان نمايم ولى شما خود، مرا درديد.»(1)
مى گويم: اينان فهم درستى نداشتند. مسائل را كج مى فهميدند. به همين خاطر فكر مى كردند در اينجا تناقض هست در حالى كه با توجه به موقعيت دو حكم (حكم به جنگ و حكم به صلح) هيچ منافاتى بين آنها نيست زيرا آن وقتى كه امام فرمانده بود وامرش نافذ، وظيفه جنگ بود و به همين جهت امام اصرار بر جنگ داشت و وقتى كه با او از در مخالفت و عصيان برآمدند، چاره اى جز پذيرفتن حكم ديگرى نديد. پس نه دست كشيدن از جنگ، حكم جهاد و اجر شهداء را باطل مى كند و نه حكم به مبارزه، بطلان صلح و نادرستى آن را اقتضا مى نمايد آنگاه كه مصلحت در اثر تغيير شرايطِ زمانى، آن را ايجاب نمايد.
* * *

1 . رضى: نهج البلاغه خطبه 121.

صفحه 107
تحركات سياسى خوارج پس از جريان حكميّت   
فصل چهارم:
تحركات سياسى خوارج
پس از جريان حكميّت

صفحه 108

صفحه 109
پس از آنكه موافقتنامه امضا شد و شاهدان بر آن شهادت دادند و براى مردم خوانده شد، معاويه به طرف شام حركت كرد و امام با ياران و اصحاب خود به طرف كوفه رهسپار گرديد. معترضين به حكميت كه به «مُحَكّمِه» معروف شده بودند نيز با امام آمدند. امام به كوفه كه دار هجرتش بود، وارد شد و خوارج از ورود به شهر خوددارى ورزيدند و به طرف قريه (حروراء) عزيمت نمودند و عده اى هم به پايگاه نخيله رفتند. آنان با اين كارشان نشان دادند كه ديگر از على و اوامر او اطاعت نمى كنند و از او فرمانبردارى ندارند.
مخالفت آنها شكلهاى مختلفى داشت اما در اين كه همه مخالفتها به جريان پذيرش حكميّت باز مى گشت، اشتراك داشتند. به چند نمونه بارز آن اشاره مى كنيم:
1 ـ رويارويى با على(عليه السلام)با شعار «لا حكم الاللّه» در مسجد و غير مسجد خصوصاً وقتى كه امام مى خواست خطبه اى ايراد نمايد.
2 ـ تكفير على(عليه السلام)و آن دسته از ياران او كه به پيمان صلح وفادار مانده بودند.
3 ـ امنيت دادن به اهل كتاب و سلب امنيت از مسلمانان و كشتار بى گناهان.
اما امام در برابر اين مخالفتها موضعى را در پيش گرفت كه از عطوفت و رأفت او نسبت به مخاصمين حكايت دارد و بيانگر شكيبايى او در برابر اين رنجها و مصيبتهاست. اينك بيان آن:

صفحه 110
1 ـ امام(عليه السلام)وضعيت خود را در نوشتن صلحنامه تبيين نمود كه او با اصرار و تهديد آنها مجبور به امضاء اين صلحنامه شده است.
2 ـ در اهداى جوايز و عطايا مانند ساير مسلمانان با آنها رفتار نمود.
3 ـ اشخاص بزرگى را نزد آنها فرستاد تا ارشادشان نموده و از ضلالت بازشان دارند.
4 ـ در جريان قتل عبدالله بن خباب بن ارت و همسرش كه به دست جهّال خوارج صورت گرفت، تنها به قصاصِ قاتل راضى شد.
اينك تفصيل آن:

الف: رويارويى با على (عليه السلام) :

طبرى مى گويد: وقتى جريان حكميّت پايان يافت امام از صفين مراجعت نمود. خوارج هم جدا از امام بازگشتند. وقتى به نهر رسيدند همانجا توقف نمودند و على(عليه السلام)با ديگران وارد كوفه شدند و خوارج در «حروراء» سكنى گزيدند. امام عبدالله بن عباس را نزدشان فرستاد، اما او بدون آنكه كارى از پيش بَرد بازگشت. اين بار خود امام(عليه السلام)نزدشان رفت و با آنها صحبت نمود(1) و به تفاهم رسيدند و همگى به شهر بازگشتند. پس از بازگشت، شخصى نزد امام آمد و گفت: مردم مى گويند تو از كفر خود برگشتى. امام پس از نماز ظهر خطابه اى ايراد كرد و كار آنها را تقبيح نمود. آنها از گوشه هاى مسجد برخاستند و فرياد برآوردند: لا حكم إلاّللّه، يكى از آنان در حالى كه انگشتانش را در گوشهايش گذاشته بود نزديك آمد و اين آيه را خواند: (وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ

1 . گفتگوى امام با آنها در نتيجه خواهد آمد.

صفحه 111
قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ).(1)
على(عليه السلام)در جواب اين آيه را تلاوت نمود: (فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَ لاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لاَ يُوقِنُونَ)(2).(3)
فكر مى كنم در بعضى از منابع آمده است كه اين مرد وقتى آيه را خواند امام در نماز بود و با آيه اى كه گذشت او را جواب داد.

ب ـ تكفير على و يارانش:

بزرگترين كلامى كه از زبان خوارج صادر شد، تكفير على به خاطر پذيرش حكميت بود. گويا پذيرش حكميت گناه بود و ارتكاب گناه هم نزد آنان كفر محسوب مى شد. اين مسأله يكى از اصول آنهاست كه ما در بحث از عقايد آنها آن را متعرض خواهيم شد و آنچه را كه طبرى درباره گفتگوى على با حرقوص بن زهير سعدى و زرعة بن برج طايى نقل كرد كه بحث آن در اول فصل سابق گذشت، در اين مقام كفايت مى كند.
امام در بعضى از سخنانش به اين مطلب اشاره نموده است آنگاه كه خطاب به آنها فرمود:
باد بنيان برانداز بر شما بوزد! و گوينده اى از شما بر جا نماند! آيا پس از ايمان به خدا و جهادِ با رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)بر كفرم شهادت دهم؟ اگر چنين كنم

1 . زمر: 65 «بر تو و آنهايى كه قبل از تو بودند وحى شد چنانچه به خدا شرك بورزى عملت از بين رفته و از خاسرين خواهى بود.»
2 . روم: 60 «صبر پيشه كن، وعده خداوند حق است و مردم بى ايمان، تو را به سبكى و خفت نكشانند.»
3 . طبرى: تاريخ 4/54.

صفحه 112
گمراه شده ام و از هدايت يافتگان نخواهم بود. از اين بدترين بيراهه باز گرديد و جايگاه اصلى تان را دريابيد و بدانيد (در صورت عدم مراجعت به حق) پس از من ذلّت هميشگى شما را فراخواهد گرفت و شمشيرهاى بُرّان بر سرتان فرود خواهد آمد و ستمگران كشتن شما را سنت خويش قرار خواهند داد.(1)

ج ـ كشتن بى گناهان:

يكى از جنايتهاى وحشت آفرين آنها اين بود كه مسلمانان را مى كشتند و مشركان و اهل كتاب را پناه مى دادند.
مبرّد در كامل نقل مى كند: خوارج به طرف نهروان رفتند و مى خواستند از آنجا به طرف مداين بروند; در مسيرشان به يك مسلمان و يك نصرانى برخوردند. مسلمان را كشتند چون او را كافر مى دانستند زيرا او عقايد آنها را قبول نداشت اما درباره نصرانى سفارش نمودند كه: ذمّه پيامبرتان را درباره او مرعى داريد.
مبرّد مى گويد: واصل بن عطا با كاروانى مى گذشت كه ناگهان با خوارج برخوردند. واصل به همراهان گفت: اين، كار شما نيست. شما مداخله نكنيد. مرا با آنها واگذاريد. اين در حالى بود كه آنها در چند قدمى مرگ قرار داشتند. گفتند: كار را به تو وامى گذاريم. واصل به طرف خوارج رفت. آنان پرسيدند: تو و همراهانت چكاره ايد؟ واصل گفت: گروهى مشرك كه به شما پناه آورده اند و مى خواهند كلام خداوند را بشنوند و حد و مرز آن را بدانند. گفتند: ما هم به شما پناه داديم. گفت: پس ما را تعليم نماييد. آنها شروع كردند به تعليم احكام خود به

1 . رضى: نهج البلاغه خطبه 58.

صفحه 113
آنان. واصل مى گويد: من و همراهان پذيرفتيم. آنان گفتند: بياييد با ما كه شما برادران ما شديد. واصل گفت: بايد ما را به مأمنمان برسانيد زيرا خداوند متعال مى فرمايد: (وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلاَمَ اللهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ) .(1)
به يكديگر نگاهى كردند، آنگاه گفتند: شما را مى رسانيم. آن وقت همگى با آنها آمدند تا آنها را به جاى أمنى رساندند.(2)
با اين همه، عبدالله بن خباب بن ارت را ـ چنانكه شرحش در فصل آينده خواهد آمد ـ كشتند و شكم زن باردارش را شكافتند.
اما امام سياست خردمندانه اى را در قبال كارهاى آنان قبل از آنكه آنها به تحركات نظامى متوسل شوند، در پيش گرفت كه قبل از اين با كليات آن آشنا شديد و اينك بار ديگر بدان اشاره مى شود تا مقدمه اى براى شرح و تبيين قرار گيرد:
1 ـ امام موضعش را در مسأله تحكيم روشن ساخت و بيان نمود كه او به آن راضى نبوده و با اجبار بر او تحميل شده است.
2 ـ با آنان مانند ساير مسلمانان رفتار نمود.
3 ـ افراد سرشناسى را براى بازگرداندنشان از جاده ضلالت نزد آنها

1 . توبه: 6 «اگر يكى از مشركين به تو پناه آورد پناهش ده تا كلام خدا را بشنود آنگاه او را به مأمنش برسان.»
2 . مبرّد: كامل 2/122 چاپ مكتبة المعارف بيروت و ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 2/281. ابن ابى الحديد مبرد را با خوارج هم عقيده مى داند اما من الكامل او را تفحص نمودم ولى چيزى بر اين مدعا نيافتم جز آنكه مبرد تاريخ آنها را بازگو نموده و در بعض موارد هم آنان را تقبيح نموده است.

صفحه 114
فرستاد. اينك تفصيل آن:

1 ـ امام موضعش را درباره تحكيم مشخص مى كند:

امام به تبيين موضعش درباره مسأله تحكيم پرداخت با اين بيان كه او نه خود گمراه بوده و نه قصد فريب كسى را داشته است. در بعضى از سخنانش مى فرمايد:
اى ناكسان! من شرّى را به جا نياوردم و فريبتان ندادم و كارها را بر شما مشتبه ننمودم. اين شما بوديد كه اين دو مرد را (براى تحكيم) برگزيديد ... .(1)
اين نمونه اى از سخنان امام بود كه موضعش را درباره جريان حكميّت مشخص كرده و بيان نموده است كه اين جريان، مطابق كتاب و سنت بوده است.
ما به همين مقدار بسنده مى كنيم و به موارد ديگرى از سياستهاى حكيمانه امام در برابر آنها مى پردازيم:

2 ـ با آنها مانند ساير مسلمانان رفتار نمودن:

امام با خوارج مانند ساير مسلمانان رفتار نمود و تا وقتى كه آنها به جنگ مسلحانه عليه امام مبادرت نكردند چيزى از حقوقشان را كسر ننمود. طبرى از كثير خضرمى نقل مى كند كه او گفت: روزى على در مسجد براى مردم سخنرانى مى كرد، مردى از گوشه مسجد برخاست و گفت: لا حكم الاللّه. ديگرى برخاست همان را تكرار كرد. آنگاه تعداد زيادى يكى پس از ديگرى آن را تكرار كردند. على فرمود: الله اكبر، سخن حقى است كه از آن باطل را اراده كرده اند، اما ما سه چيز را درباره شما رعايت مى كنيم تا وقتى كه از ما محسوب مى شويد: از مساجد

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 127.

صفحه 115
منعتان نمى كنيم تا در آن خدا را ياد كنيد; از فىء بازتان نمى داريم تا مادامى كه با ما همدست هستيد و با شما نمى جنگيم تا خود به جنگ آغاز نكرده باشيد. آنگاه سخن خويش را از جايى كه قطع شده بود، از سر گرفت.(1)

3 ـ فرستادن افراد سرشناس براى بازگرداندن آنها از گمراهى:

امام براى هدايت آنان بزرگان اصحاب خود را نزدشان فرستاد. عبدالله بن عباس را به مقر و پايگاه شان روانه كرد. بين او و خوارج گفتگوهاى زيادى صورت گرفت كه مورّخين از آن ياد كرده اند. مبرّد مى گويد: امير المؤمنين، عبدالله بن عباس را نزد آنها فرستاد تا با آنها گفتگو كند. ابن عباس به آنها گفت: براى چه با امير المؤمنين در افتاده ايد؟ آنها گفتند: او امير مؤمنان بود اما وقتى كه در دين خدا حَكَم قرار داد از دين خارج شد. بايد بعد از اقرار به كفر توبه كند تا ما هم به طرف او بازگرديم. ابن عباس گفت: براى مؤمن سزاوار نيست با اقرار به كفر، ايمان خود را با شك در آميزد. آنها گفتند: او تحكيم كرد. گفت: خداوند خود درباره شكار صيد به تحكيم دستور داده آنجا كه فرمود: (يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْل مِنْكُمْ)(2)، پس چرا درباره رهبرى كه اين چنين مسلمانان را دچار مشكل نموده، جايز نباشد؟ آنان گفتند: كه حَكَمان عليه او حُكم كردند اما او حكم را گردن ننهاد. ابن عباس گفت: حكميّت نظير امامت است; وقتى امام، فاسق شد سرپيچى از فرمان او واجب مى شود و هم چنين حكمان وقتى خلاف (كتاب و سنت) حكم كردند حكمشان دور انداخته مى شود. آنها با يكديگر گفتند: احتجاج قريش را بر آنان حجت قرار دهيد زيرا اين شخص از كسانى است كه خداوند درباره شان

1 . طبرى: تاريخ 4/53.   2 . مائده: 95 «دو عادل از شما به آن حكميّت نمايند.»

صفحه 116
فرمود: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ)(1) و نيز او جلّ و ثناه فرمود: (وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا).(2)
احتجاج ابن عباس با آنها دليل مغلوب كننده اى بود زيرا او با قرآن با آنها احتجاج مى كرد و آنها در برابر قرآن جوابى نداشتند.
تعجب اينجاست كه آنها حكميّت را خلاف كتاب و سنت مى دانستند و پذيرش آن را كفر تلقى مى كردند، با اين همه اصرار داشتند كه امام نتيجه حكميّت را بپذيرد و چون حكمان او را از حكومت عزل كرده بودند بايد او هم كناره گيرى مى كرد. بين مبدأ و نتيجه تناقض آشكارى هست. حكميّت نزدشان كفر و الحاد است ولى پذيرش نتيجه آن عين توحيد و ديندارى است. اينها همه نشانگر كور دلى و نافهمى آنهاست.
امام تنها به فرستادن پسر عمش بسنده نكرد بلكه خود به اين امر مهم اقدام نمود.
او خود به حروراء رفت و آنها را مورد خطاب قرار داد و گفت: آيا به ياد نمى آوريد كه وقتى آنان قرآنها را عَلَم كردند به شما گفتم اين نيرنگ است و براى متزلزل كردن سپاه است. اگر آنها مى خواستند حكم قرآن را بپذيرند پيش من مى آمدند و درخواست حكميّت مى كردند؟ آيا مى دانيد كه ناراضى تر از من به حكميّت، كسى نبود؟
گفتند: درست مى گويى. فرمود: مگر نه آنكه شما مرا وادار نموديد تا آن را بپذيرم اما من پس از پذيرش شرط كردم كه رأى حكمان وقتى نافذ است كه به

1 . زخرف: 58 «بلكه آنان قومى جدالگرند.»
2 . مريم: 97 «و با اين قرآن قوم لجوج را بترسان.»

صفحه 117
حكم خدا حكم كرده باشند و وقتى مخالف حكم خدا حكم كنند من و شما تعهدى نسبت به آن نداريم و شما هم مى دانستيد كه حكم خدا به نفع من است؟ گفتند: آرى به خدا سوگند (چنين است). راوى مى گويد: در اين وقت ابن كواء نيز همراه آنان بود (و او مى گويد: اين گفتگو قبل از كشته شدن عبدالله بن خباب به دست آنها بود. او را بعداً در «كسكر» سر بريدند). آنها گفتند: تو با رأى ما درباره دين خدا حُكم كردى و ما هم اعتراف مى كنيم كه با اين رأى كافر شديم اما حالا توبه كرده ايم. پس تو هم مانند ما به كفرت اقرار و سپس توبه كن تا همراه تو به طرف شام حركت كنيم. امام فرمود: مگر نمى دانيد كه خداوند در اختلاف زن و شوهر به حكميت فرمان داد و فرمود: (فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا)(1) و نيز درباره صيدى نظير خرگوش كه توسط مُحرم شكار شده و ارزشش برابر نصف درهم باشد، فرمود: (يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْل مِنْكُمْ).
آنان به او گفتند: وقتى عمرو نخواست اسمت را در موافقتنامه بنويسد: «اين موافقتنامه بنده خدا، على امير المؤمنين است»، تو عنوان خلافت را از اسمت برداشتى و نوشتى: «على بن ابى طالب» و با اين كار، خود را از خلافت عزل كردى. امام فرمود: من به پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)اقتدا كردم آنگاه كه سهيل بن عمرو نگذاشت كه پيامبر بنويسد: «اين توافقنامه اى است كه محمد رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم)و سهيل بن عمرو نوشتند» و به پيامبر گفت: اگر من به پيامبرى تو اعتراف داشتم مخالفتت نمى كردم اما من به خاطر بزرگى تو نزدت آمده ام. پس بنويس: «محمد بن عبدالله». آنگاه پيامبر به من فرمود: يا على! «رسول الله» را پاك كن. من عرض كردم: يا رسول الله! من به خودم اجازه نمى دهم كه نبوت را از اسمت پاك كنم.

1 . نساء: 35 «يك نفر از طرف زن و يك نفر از طرف مرد به عنوان حكم بين آنها تعيين كنيد.»

صفحه 118
فرمود: آن را به من بده و بعد با دست خود آن را پاك كرد و فرمود: بنويس «محمد بن عبدالله». بعد لبخندى به من زد و فرمود: يا على! تو هم به زودى با چنين مسأله اى رو به رو مى شوى و اين كار را مى كنى.
پس از روشنگرى هاى امام دو هزار نفر از «حروراء» همراه امام برگشتند و آنان تا آن وقت در آنجا مستقر بودند. امام به آنان فرمود: شما را چه بناميم؟ بعد فرمود: شما به خاطر اجتماعتان در حروراء حروريه هستيد.(1) امام خطبه ديگرى دارد كه در آن شبهه خوارج را بيان نموده و به آن پاسخ روشنى داده است; مراجعه شود به «نهج البلاغه: خطبه 127».
اين بود بخشى از سياستهايى كه امام در برابر انحرافات آنان در پيش گرفت و همه اين موارد از سعه صدر و شكيبايى و اخلاص دينى او حكايت دارد، اما آنها بر طغيانشان ادامه دادند و در پايان كارشان به همان چيزى بازگشتند كه در ابتداى گمراهى شان به آن پايبندى نشان مى دادند با اين تفاوت كه به اين مقدار بسنده نكردند و خونهاى پاكى را نيز بر زمين ريختند. بنابراين امام جز قطع ماده فساد، چاره اى نداشت. او به رويارويى مسلحانه اقدام ننمود مگر پس از آنكه تمام توانش را به نصيحت و ارشاد آنان به كار گرفت و پس از آنكه سيل به گودال فرود آمد، او سنگ را به جاى خود بازگرداند.
* * *

1 . مبرّد: الكامل 2/135 ـ 136. مكتبة المعارف و ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 2/274 ـ 275. امام با خوارج سخنى ديگرى نيز دارد كه مبرّد آن را در الكامل 2/165، نقل كرده است كه ما آن را در بحث محاكمه اشعث ذكر مى كنيم، پس منتظر باشيد.

صفحه 119
فصل پنجم:
موضع امام در برابر رأى حكمان

صفحه 120

صفحه 121
در 13 صفر سال 32 هجرى امام با معاويه صلح كرد و امر را به حكميت حكمان موكول نمود و هر دو نفر توافق نمودند كه حكمان در دومة الجندل گرد هم آيند تا بالا برند هر آن چه را كه قرآن بالا برده و پايين آورند هر آن چه را كه قرآن پايين آورده است. حكمان در شعبان همان سال در دومة الجندل گرد هم آمدند و نتيجه اين گردهمايى آن شد كه ابو موسى، امام را از خلافت خلع كرد و عمرو بن عاص، معاوية بن ابى سفيان را به عنوان پيشواى مسلمانان منصوب نمود. تمامى اين ماجرا با نيرنگ خاصى كه جريانش در تاريخ معروف است; صورت گرفت. آنان در جلسه سِرّى شان توافق نمودند كه على و معاويه، هر دو را از ولايت خلع كنند تا مسلمانان شخص ديگرى را براى خود برگزينند. وقتى كه قرار شد نظرهاى خود را براى مردم اعلام نمايند عمرو بن عاص، ابو موسى اشعرى را فريفت و به او گفت: اول تو نظرت را اعلام كن. او هم به مردم اعلام كرد: اى مردم! ما در كار اين امت انديشه كرديم و چيزى بهتر از آنچه كه من و عمرو بن عاص بر آن توافق نموديم به صلاح و اتحاد امت نيافتيم و آن اين كه على و معاويه را خلع نماييم و امر را به خود مردم واگذاريم تا آنها از بين خود هر كه را خواستند انتخاب نمايند. از اين رو من على و معاويه را خلع كردم تا شما خود عهده دار امرتان شويد و هر كه را مناسب اين كار (خلافت) تشخيص داديد، انتخاب نماييد. آنگاه كنار رفت و عمرو بن عاص به جايش قرار گرفت و پس از حمد و ثناى خداوند گفت: شما شنيديد اين مرد چه گفت! او صاحب خود را
صفحه 122
خلع كرد و من هم صاحب او را خلع مى كنم همانطور كه او خلع كرد و صاحب
خود، معاويه را انتخاب مى نمايم زيرا او ولى عثمان بن عفان (رضى اللّه عنه) و خونخواه اوست و از همه سزاوارتر به جانشينى اوست. ابو موسى گفت: حق ندارى چنين كنى. خدا خيرت ندهد نيرنگ كردى، فجور روا داشتى.(1) تو مثل سگى مى مانى كه چه آبش دهند و چه ندهند عطش گونه، له له مى زند. عمرو گفت: تو مثل خرى مى مانى كه اسفار بارش كرده باشند. شريح بن هانى بر عمرو حمله كرد و با تازيانه به صورتش زد و پسر عمرو نيز بر شريح حمله كرد و او را با تازيانه زد. مردم آمدند آنها را مانع شدند. پس از اين جريان، شريح همواره مى گفت: هيچگاه از چيزى به اندازه زدن تازيانه به صورت عمرو، پشيمان نشدم كه چرا با شمشير او را نزدم تا دنيا مى آورد بر سرش آنچه كه بايد مى آورد. اهل شام در جستجوى ابو موسى بر آمدند و او هم مركب خود را سوار شد و به مكه رفت. ابن عباس مى گويد: خداوند رأى ابوموسى را زشت گرداند! من به او هشدار دادم و راه را نشانش دادم اما او در آن انديشه نكرد. ابوموسى مى گفت: ابن عباس مرا از نيرنگ اين فاسق آگاه ساخته بود اما من به او اطمينان كردم و خيال كردم چيزى را بر مصالح امت ترجيح نمى دهد.
عمرو و اهل شام نزد معاويه آمدند و خلافت را به او تبريك گفتند. ابن عباس و شريح بن هانى نزد على(عليه السلام)بازگشتند. از آن پس امام بر وقت نماز صبح به جا مى آورد، در قنوت آن مى گفت: پروردگارا! معاويه، عمرو، ابوالاعور،

1 . اين هم از حكايت صحابه عدول در نزد عامه، پس خود قضاوت كنيد كه چگونه اين صحابى، رفيق صحابى اش را به فجور و نيرنگ بازى وصف مى كند و حال آنكه عامه تمامى اصحاب را متقى و عادل مى دانند.

صفحه 123
حبيب، عبدالرحمن بن خالد، ضحاك بن قيس و وليد را لعن كن. اين خبر به معاويه رسيد. او هم وقتى قنوت مى خواند على، ابن عباس، اشتر، حسن و حسين را لعن مى كرد.
واقدى معتقد است كه اجتماع حكمان در شعبان سال 38 هجرى بوده است.(1)
وقتى على از ماجراى صدور حكم كه بر خلاف كتاب خدا و سنت رسولش انجام گرفته بود و از نيرنگ عمرو بن عاص و فريب خوردن ابو موسى آگاه شد در حالى كه رأى حكمان را مردود اعلام مى كرد، طى خطابه اى گفت: سپاس مى گويم خداى را، هر چند روزگار حادثه اى ناگوارى را پيش آورده و واقعه بى نظيرى را رو نموده است و گواهى مى دهم كه جز او خدايى نيست و شريكى ندارد و معبودى غير او نيست و گواهى مى دهم كه محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)بنده و فرستاده اوست.
اما بعد: سرپيچى از نصيحت كننده دلسوز دانا و تجربه ديده باعث حسرت و موجب ندامت مى شود. من درباره حكميت نظرم را به شما گفتم و انديشه درونى ام را به شما بنمودم. «اى كاش رأى قصير پذيرفته مى شد.»(2) اگر حرفم

1 . طبرى: تاريخ 4/51 ـ 52. آنچه را كه طبرى از واقدى نقل مى كند، صحيح نيست همانطور كه قبل از اين متوجه شديد حكمين بايد پيش از پايان موسم حج رأى شان را اعلام مى كردند اما آنها در صفر سال 37 به توافق رسيدند، پس چگونه مى شود كه اجتماع آنها در سال 38 باشد؟
2 . دو عبارت بالا ترجمه دو ضرب المثل است كه اولى «لو كان يطاع لقصير امر» در جايى گفته مى شود كه نصيحت كننده، از كيدى خبر دهد ولى حرف او را نپذيرند و دومى «ضنّ الزند بقدحه» را براى كسى مى گويند كه نصيحت سودمندِ او را قبول نكنند و او از اندرز خوددارى ورزد (م).

صفحه 124
اطاعت مى شد كار بدينجا نمى كشيد، اما شما جفاكارانه به مخالفتم برخاستيد و عصيانگرانه به هيچم انگاشتيد، تا نصيحت كننده در نصيحتش مردد شد «و آتش زنه از دادن آتش امتناع ورزيد.»(1) پس من و شما مصداق گفته برادر هوازن هستيم كه گفت:
امرتكم امرى بمنعرج اللوى *** فلم تستبينوا النصح الاّ ضُحى الغد.
من در منعرج اللوى رأيم را گفتم اما (نپذيرفتيد) نتيجه اش چاشتگاهِ فردا آشكار شد.(2)
امام درست مى فرمود. حادثه ناگوار و پيشامد بى نظير، همان بركنارى صديق امت (على) بود: اول كسى كه به رسالت نبى اكرم ايمان آورد و او را تصديق نمود و براى جانفشانى و نجات جان پيامبر در بستر او خوابيد و با جان و دل در راه خدا جهاد نمود و در تمامى جنگها جز جنگ تبوك (كه آنهم به دستور پيامبر بود) شركت جست و غير از اين، از فضايل و كرامتهاى بى شمار ديگرى برخوردار بود كه دوست و دشمن، آشنا و بيگانه بدان اعتراف دارند.
بزرگترين مصيبت، انتخاب معاوية بن ابى سفيان، آزاد شده و فرزند آزاد شده، فرزند هند جگر خوار به خلافت و رهبرى مسلمانان بود. او كجا و اسلام كجا؟ همو مصداق شجره خبيثه ملعونه اى است كه قرآن از آن نام مى برد. آيا اين از ناگوارترين مصيبتها نيست؟ به همين خاطر مى بينيم كه امام از اين پيشامد تلخ، به حادثه اى ناگوار و واقعه اى بى نظير تعبير مى كند.
تا اينجا، مسأله به اصل عزل و نصب بر مى گشت اما آنچه كه به حكمان مربوط مى شود; آنان وظيفه داشتند قبل از اعلام رأى درباره على و معاويه، از

1 . همان.   2 . رضى: نهج البلاغه خطبه 35.

صفحه 125
عللى كه باعث شعلهور شدن آتش فتنه و ريختن خونهاى پاك شد، بحث كنند زيرا قتلگاه صفين از خون چهل و پنج هزار نفر كشته از سپاه معاويه و شهادت بيست و پنج هزار نفر از سپاه على بن ابى طالب رنگين شده بود(1) و اينها همه براى خونخواهى يك نفر بود. آيا در ترازوى عدل و انصاف، راست مى آيد كه اين همه انسان در برابر اين مسأله از پا در آيند؟ آيا اساس جنگيدن عليه على (عليه السلام)حكم قرآن و سنت نبوى بود؟ آيا قرآن و سنت براى انتقام خون يك نفر، ارتكاب چنين جنايات خانمانسوز را تجويز مى كرد؟ يا آنكه خونخواهى سپرى بود براى خواسته معاويه تا امام را از مقامش كنار زند و خود بر مركب خلافت سوار شود يا او را مجبور سازد كه فرزند آزاد شده را در همان مقامى كه او در دوران دو خليفه پيشين از آن برخوردار بود، ابقاء نمايد چنانكه او قبل از جنگ و در خلال آن، آن را از امام درخواست مى كرد؟
حكمان بايد در موضوعات زير بحث و تحقيق مى نمودند تا معلوم مى شد كه چه كسى بر حق و چه كسى بر باطل است. اين موضوعات عبارت بودند از:
1 ـ بررسى علتهايى كه منجر به قتل خليفه ـ عثمان ـ شد و اين كه آيا مجوزى براى كشتن او بود يا نه؟
2 ـ آيا خلافت امام پس از قتل عثمان، خلافت قانونى و شرعى بود از آن جهت كه مهاجرين و انصار در مسجد نبى اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)در حضور مردم بدون هيچ اكراه و اجبارى بيعت كرده بودند؟ يا آنكه اصلا بيعتى در كار نبود يا با اكراه و اجبار بيعت گرفته شده بود؟

1 . ابن مزاحم; وقعة صفين 643.

صفحه 126
3 ـ وقتى بررسى كننده با بررسى امر دوم به اين نتيجه رسيد كه خلافت امام، خلافت شرعى و قانونى بوده است آيا مجوزى براى معاويه وجود داشت كه بيعت مهاجرين و انصار را زير پا بگذارد و ناديده انگارد و بيعت خود را به گرفتن انتقام خون عثمان و استرداد امام قاتلين خليفه را به او، موكول كند كه گويا او ـ معاويه ـ خليفه است؟ آيا معاويه با اين عمل و نافرمانى و خروج، آشوبگر عليه امام واجب الاطاعه محسوب نمى شود؟ با آنكه حكم آشوبگر در قرآن حكيم بيان شده است؟(1) يا آنكه بايد او با ديگر مسلمانان همراه مى شد و اتحاد آنها را با سركشى و چموشى خود از هم نمى پاشيد و خصومت را پيش امام منتخب مى برد تا او نظر بدهد؟
4 ـ چنانچه ثابت شود عثمان در خانه اش مظلومانه كشته شده و بايد قاتلان او قصاص شوند، آنگاه سخن به اينجا مى رسد كه آيا قصاص وظيفه خليفه است يا وظيفه معاويه يا نه وظيفه اين است و نه وظيفه آن، بلكه وظيفه فرزندان عثمان است؟
5 ـ فرض كنيم كه قصاص وظيفه امام است; آيا امام(عليه السلام)قدرت و توانايى اجراى قصاص را داشته است يا آنكه شرايط چنين كارى آماده نبوده است؟
6 ـ چنانچه طلحه و زبير در نقض بيعت و در بيرون آوردن همسر پيامبر از خانه اش ـ با آنكه او دستور داشت در خانه بماند ـ و همين طور در اخراج فرماندار امام از بصره و كشتن نگهبانان او و امور ديگرى كه منجر به جنگ جمل شد، معذور و مجتهد باشند هر چند در اجتهاد خطا كرده باشند، آيا مى توان قاتلان عثمان را با خطاى در اجتهاد تبرئه كرد و عملشان را صحيح دانست يا نه؟

1 . حجرات: 9.

صفحه 127
7 ـ بر فرضِ لزوم قصاص و نپذيرفتن اجتهاد آنها، آيا خليفه وقت حق دارد از قصاص بگذرد و آن را به ديه تبديل كند چنانكه عثمان درباره عبيدالله بن عمر كه هرمزان و جفينه دختر ابو لؤلؤ را بى گناه كشته بود، چنين كرد؟ اينها موضوعات مهمى بودند كه حكمان بايد از آن بحث مى كردند تا از قضيه سر بلند بيرون مى آمدند و با اين كار زنده مى كردند آنچه را قرآن زنده كرده بود و مى ميراندند آنچه را قرآن ميرانده بود اما ـ متأسفانه ـ حكمان در اين موضوعات كلمه اى نگفتند و به آن لب تر نكردند و بى شرمانه از روى آن گذشتند. براى يك محقق لازم است كه ارزش رأى حكمان را مورد بحث و بررسى قرار دهد. به همين لحاظ ما به اختصار از آن بحث مى كنيم تا خواننده متوجه شود كه رأى حكمان همانگونه كه امير المؤمنين فرمود، فاجعه ناگوارى بود. اينك بررسى آن:
بررسى محققانه آن ما را وادار به تأليف جداگانه اى مى كند كه مناسب حال اين كتاب نيست اما ما به طور گذرا و بسيط به آن اشاره مى كنيم:
اول: از بعضى از علتهاى كه منجر به قتل خليفه شد، آگاه شديد و متوجه شديد كه استبداد رأى، سوار نمودن بنى اميه بر گرده مردم، اختصاص بخش عظيمى از بيت المال به زورمداران و قُلدران و خويشاوندان، تبعيد بزرگان صحابه و تابعين به تبعيدگاه ها و در اخير تعدى و ستم كارگزاران خليفه در مصر و عراق بر طبقه متوسط و فقير جامعه و... همه اينها باعث برانگيختن خشم و غضب مردم عليه خليفه و كارگزاران او شد. ثمره اين كار آن شد كه خليفه در داخل خانه و در پيش چشم زنان و فرزندانش و در برابر ديدگان مهاجرين و انصار كشته شود كه در اين ميان بعضى از آنها بر قتل او شتافتند و بعضى ديگر، مردم را بسيج كرده و عده اى هم از اين پيشامد اظهار خوشنودى كردند. قضاوت
صفحه 128
در اين مسأله در صلاحيت كارشناسانى است كه با كتاب و سنت آشنايى داشته و به زندگى و كاركردهاى خليفه و اعمال خصمانه اى كه عليه او صورت گرفت، واقف باشند تا ـ پس از شنيدن براهين انقلابيون ـ از جايگاه مستحكم و پرقدرتى حكم صادر نمايد. اين گونه مشكلات در جبهه جنگ حل نمى شود، بلكه در فضاى آرامى كه قاضى بتواند آزادانه رأى بدهد و در تكفير و تعبير آزاد باشد، حل آن ممكن مى نمايد. ما در اين معركه مهم وارد بحث نمى شويم و قضاوت آن را بر عهده اين گونه كارشناسان مى گذاريم و عنان بحث را به طرف موضوع دوم سوق مى دهيم.
دوم: بررسى تاريخ نشان مى دهد كه بيعت با امام، بيعت مردمى و همگانى بوده و در تاريخِ خلافت اسلامى نظير ندارد. وقتى مى گوييم كه اين بيعت در تاريخ اسلامى نظير ندارد از روى دليل و برهان مى گوييم چون:
خليفه اول وقتى از سقيفه بيرون آمد تعداد اندكى از مهاجر و انصار با او بيعت كرده بودند و بنى هاشم و تمامى خزرجيان از بيعت سرباز زدند.
همين طور عمر بن خطّاب با وصيت خليفه اول بر مسند خلافت تكيه زد و هيچ انتخابى براى مردم باقى نگذاشت و عثمان نيز با انتخاب شورايى كه خليفه دوم اعضايش را تعيين نموده بود، به خلافت رسيد و در تعيين شورا مهاجرين و انصار هيچ نقشى نداشتند.
وقتى اينها همه بتواند به خلافت رنگ قانونى ببخشد، پس بيعت مهاجرين و انصار با على با اين شعار كه جز او كسى را انتخاب نمى كنند و در حالى كه صحابه طراز اول پيامبر و تابعين در بين شان بودند، قانونى تر و شرعى تر است و آنهايى كه از چگونگى مشروعيت رهبرى يك شخص بحث مى كنند
صفحه 129
اتفاق نظر دارند بر اينكه بيعتِ اهل حل و عقد از اهل مدينه بر تمامى مسلمانان حجت است.
طبرى از محمدبن حنفيه نقل مى كند: هنگام قتل عثمان - رض - نزد پدرم بودم. پدرم به خانه رفت. ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)نزد او آمدند و گفتند: اين مرد كشته شد و مردم از داشتن رهبر ناگزيرند و ما امروز غير از تو كسى را سزاوارتر به اين كار و با سابقه تر در اسلام و نزديكتر به رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)نيافتيم. پدرم فرمود: دست از اين كار بِداريد زيرا من وزير و مشاور باشم بهتر است تا آنكه امير باشم. گفتند: هرگز! به خدا سوگند تا بيعت نكنيم نمى گذاريم. فرمود: حالا كه چنين است، بيعت بايد در مسجد و در حضور مردم باشد. بيعتِ مثل من نمى تواند پنهانى و بدون رضايت مسلمانان باشد. سالم بن ابى الجعد مى گويد: عبدالله بن عباس گفت: من راضى نبودم امام به مسجد برود و از بروز فتنه و آشوب عليه امام، مى ترسيدم اما امام جز با رفتن به مسجد حاضر به بيعت نشد. وقتى وارد مسجد شد، مهاجرين و انصار آمدند و بيعت كردند و پس از آن همه مردم بيعت كردند.(1)
آنهايى كه از بيعت با على امتناع ورزيدند آنگونه كه تاريخ نامهاى آنها را ثبت كرده است تعدادشان از ده نفر تجاوز نمى كند و اين نشانگر آن است كه فضاى بيعت، فضاى باز و آزاد بوده و هيچ گونه اكراه و اجبارى در كار نبوده است. از اين رو بيشترِ مردم بيعت كردند و عده كمى هم كه هوا خواه عثمان بودند مانند حسان بن ثابت، كعب بن مالك، مسلمة بن مخلد، زيد بن ثابت، نعمان بن بشير، محمد بن مسلمه، رافع بن خديج، فضالة بن عبيد و كعب بن عجره از

1 . طبرى: تاريخ 3/450.

صفحه 130
بيعت امتناع ورزيدند. طبرى مى گويد: اما حسان، او شاعرى بود كه نمى دانست چه كار مى كند و اما زيد بن ثابت، عثمان سر پرستى ديوان و بيت المال را به او سپرده بود و وقتى عثمان محاصره شد، زيد گفت: اى گروه انصار! بياييد دو باره انصار خدا شويد. ابو ايوب در جوابش گفت: تو او را فقط براى اين يارى مى كنى كه تو را قوى ساخت و مقام داد. اما كعب بن مالك، عثمان او را مأمور جمع آورى ماليات مدينه كرده بود و آن را براى او قرار داده بود.(1)
گمان نمى كنم نظير اين انتخابات عمومى براى تعيين رهبر در هيچ كجاى دنيا يافت شود كه تنها تعداد كمى آن هم به خاطر غرضهاى شخصى از بيعت امتناع كنند. پيش از اين، سخنان امام را در باره بيعت شنيديد; در اينجا باز هم سخنى را از امام كه خطاب به طلحه و زبير فرموده است، اضافه مى كنيم: «به خدا سوگند ميلى به خلافت و نيازى به ولايت نداشتم، اما شما مرا به آن فرا خوانديد و آن را بر من تحميل كرديد.»(2)
سوم: وقتى به اين نتيجه رسيديم كه بيعت با امام بيعت شرعى و قانونى بوده و مهاجرين و انصار بر آن توافق نموده اند، پس معاويه به كدامين دليل از بيعتِ با على امتناع مىورزد و تعلّل به خرج مى دهد و پيراهن عثمان را به علامت خونخواهى بالا مى برد؟ به همين خاطر مى بينيم كه امام او را نكوهش مى كند و موضع خود را در باره خلافت شرح مى دهد و به معاويه مى نويسد: مردم با همان معيارى كه با ابابكر، عمر و عثمان بيعت كردند با من بيعت كردند. بنابراين حاضر حق ندارد ديگرى را برگزيند و غايب هم، حق ندارد شخص انتخاب شده را رد

1 . طبرى: تاريخ 3/452.
2 . رضى: نهج البلاغه خطبه 200.

صفحه 131
كند. چنانچه شوراى مهاجرين و انصار كسى را برگزيد و او را امام و رهبر ناميد، خشنودى خداوند فراهم آمده است. اگر كسى از امر شورا با بهانه جويى يا بدعت گذارى سرپيچى نمايد، شورا او را از اين سرپيچى باز مى دارد و اگر امتناع ورزد به خاطر مخالفتش با مؤمنين با او مى جنگد و خداوند او را بدانچه رو آورده، وامى گذارد.(1)
چهارم: وقتى پژوهشگر به اين نتيجه رسيد كه عثمان در خانه اش مظلومانه كشته شده و بايد قاتلان او قصاص شوند، در اين صورت شكى نيست كه اين كار، وظيفه ولى دم است. خداوند سبحان مى فرمايد: (وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلاَ يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ).(2)
آيا معاويه ولىّ دم است يا آن كه فرزندان مقتول و ذريه او ولى دم هستند؟ بر اساس معيارهاى شرعى معاويه ولىّ دم نيست. ولىّ دم فرزندان عثمانند. آنها حق قصاص دارند اما آنها وقتى به اين حق مى رسند كه قضيه را به يك دادگاه با صلاحيت ارجاع دهند تا او در اين باره نظر بدهد و اگر دادگاه از رسيدگى عاجز ماند، آنگاه آنها مى توانند از ديگران كمك بخواهند; نه آنكه از ابتدا به اين كار اقدام كنند. به همين خاطر مى بينيم كه امام، معاويه را به اين خونخواهى نكوهش مى كند و او را لايق و شايسته اين كار نمى داند و به او مى نويسد:
«مى پندارم كه بيعتِ با من، تو را به اين انديشه فاسد واداشته كه مرا درباره

1 . رضى: نهج البلاغه بخش نامه ها نامه شماره 6، در ذيل نامه به آيه 115 سوره نساء «و من يشاقق الرسول ...» اشاره شده است.
2 . اسراء: 33 «كسى كه مظلومانه كشته شده ما براى ولى او سلطه و قدرت قصاص قرار داديم او نبايد در كشتن زياده روى كند زيرا او يارى شده است.»

صفحه 132
عثمان مقصر بدانى. به جان خودم، من چون ديگر مهاجران، مهاجرى بيش نيستم; در هر كارى كه آنها وارد شدند من نيز وارد شدم. از هر كارى كه خارج شدند من هم خارج شدم. خداوند را نشايد كه آنان را بر گمراهى گرد آورد و در گرداب نادانى و كورى گرفتار سازد و بعد: تو را چه كار به عثمان؟ تو يكى از افراد بنى اميه هستى و فرزندان عثمان در خونخواهى او از تو مقدمترند و اگر خيال مى كنى كه تو بر اين كار توانايى بيشترى دارى پس بيا وارد آن كارى شو كه ديگر مسلمانان وارد آن شدند; آنگاه شكايت آنان را نزد من (كه حاكم مسلمينم) بياور.»(1)
و در نسخه ابن قتيه دارد: گفتى كه قاتلان عثمان را به دست تو مى دهم، تو را چه رسد به اين كار؟ فرزندان عثمان هنوز هستند. آنان به اين كار مقدمترند. اگر خيال مى كنى كه در خونخواهى، تو از آنها قويترى، پس بيا بيعتى كه بر تو واجب است انجام ده آنگاه مخاصمان را نزد من بياور.(2)
پنجم: وقتى به اين نتيجه رسيديم كه قصاص هر چند حق اولياى دم است ولى آنها حق ندارند خود به گرفتن آن اقدام نمايند، بلكه بايد شكايت خود را به دادگاه با صلاحيت كه از طرف ولى مسلمانان يعنى خليفه واجب الاطاعه، تعيين شده است ارائه نمايند، اما چنانچه ولى دم خود به قصاص و گرفتن حق اقدام نمايد، هرج و مرج در جامعه پديد مى آيد و اين بر آگاهان به مسائل اجتماعى پوشيده نيست. پس اگر قصاص وظيفه امام است بايد ديد كه آيا امام توانايى اجراى حكم قصاص را درباره انقلابيون دارد يا آنكه شرايط براى اجراى اين

1 . مبرد: الكامل 1/194 مكتبة المعارف بيروت.
2 . ابن قتيبه: الامامة و السياسة 1/88.

صفحه 133
حكم آماده نيست؟ حقيقت امر جز با بررسى تاريخى اين موضوع روشن نمى شود. تاريخ نشان مى دهد كه انقلابيون افراد مشخصى نبودند، بلكه انقلاب، انقلاب مردمى مركّب از كوفيان، بصريان، مصريان و مدنيان بود. آنها نزديك چهل روز خانه خليفه را در محاصره داشتند و صحابه پيامبر در توان خود نمى ديدند كه محاصره را بشكنند تا آنكه كار به حادثه اى تلخ و ناگوار هجوم خشونت آميز بر خانه خليفه انجاميد. اين در حالى بود كه كثرت مهاجمان براى احدى قابل شمارش نبود. صحت اين مدعا از مطلب زير به دست مى آيد:
ابو مسلم خولانى با عده اى از قاريان شام پيش از حركت امام به طرف صفين نزد معاويه آمدند و به او گفتند: چرا با على مى جنگى در حالى كه تو در مصاحبت، هجرت، قرابت و سابقه در اسلام به پاى او نمى رسى؟ معاويه گفت: من با على جنگ ندارم و مدعى نيستم كه در مصاحبت، هجرت، قرابت و سابقه در اسلام به پاى او مى رسم اما شما به من بگوييد: مگر نه آنكه عثمان مظلومانه كشته شد؟ گفتند: بلى. گفت: پس على بايد قاتلان او را به ما تحويل دهد تا آنها را بكشيم و جنگى بين ما و او نباشد. گفتند: نامه اى به او بنويس تا يكى از ما آن را برايش ببرد. معاويه نامه اى به على نوشت و ابو مسلم خولانى آن را براى على آورد.
آنگاه ابو مسلم بلند شد و سخن آغاز كرد. حمد و ثناى خدا را به جا آورد. سپس گفت: اما بعد: تو خلافت و سرپرستى مردم را عهده دار شدى، به خدا سوگند خوش ندارم كه خلافت از آنِ غير تو باشد هر گاه حق و انصاف دهى كه عثمان در حال اسلام و بناحق و مظلوم كشته شد. بنابراين بايد قاتلان او را به ما تحويل دهى و تو هم امير ما باشى و اگر كسى با تو مخالفت كرد، دستان ما ياور تو
صفحه 134
و زبانهاى ما گواه تو خواهند بود و تو دليل و حجت خواهى داشت. على در جواب فرمود: فردا پيشم بيا و جواب نامه ات را بگير. او هم رفت و فردا آمد تا جواب نامه را بگيرد. مردم كه از انگيزه آمدن ابو مسلم مطلع شده بودند همگى مسلح شدند. فردا در مسجد گرد آمدند و مسجد را اشغال كردند و شروع كردند به شعار دادن: ما همه، پسر عفان را كشتيم و شعارشان را بيشتر كردند. به ابو مسلم اجازه ورود داده شد. نزد امير المؤمنين آمد. او جواب نامه معاويه را به دست ابو مسلم داد. ابو مسلم گفت: گروهى از مردم را ديدم كه گويا با تو كار دارند. فرمود: چه كار دارند؟ گفت: خبر دار شده اند كه تو قاتلان عثمان را به ما تحويل مى دهى; به همين خاطر فرياد مى زنند و اجتماع كرده اند و مسلح شده اند و مى گويند كه همه شان قاتلان عثمانند. على فرمود: به خدا سوگند من حتى به اندازه يك چشم بهم زدن تحويل آنان را به تو در انديشه ام راه نداده ام. من عواقب و جوانب اين كار را سنجيده ام. سزاوار نمى بينم كه آنان را به تو يا غير تو تحويل دهم.(1)
ما فرض مى كنيم كه بعضى از مسلمانان در آن روز از مهاجمان و يا از تحريك كنندگان يا از مباشران به قتل خليفه نبوده اند، اما آن جمعيت بزرگ با چنان گرايش فكرى تنها در كوفه بود گذشته از بستگان و طرفداران آنان كه در مدينه و بصره متفرق و در اين عقيده از حاميان آنان بودند و اين نشان مى دهد كه اين جريان به صورت مسأله پيچيده و حادّ اجتماعى در آمده بود و براى امام مقدور نبود كه قاتلان را به ولىّ دم تحويل دهد.
سخن امام به ناكثين از همين مشكل خبر مى دهد آنگاه كه طلحه و زبير با عده اى از اصحاب نزد امام آمدند و گفتند: يا على! ما با تو شرط كرديم كه حدود

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 95 ـ 97.

صفحه 135
الهى را بپا دارى. اين قوم در كشتن اين مرد (عثمان) همدست شدند و ريختن خونش را حلال دانستند. امام در جواب شان فرمود: اى برادران! چيزى را كه شما گوشزد مى كنيد برايم پوشيده نيست اما من با اين قوم چه مى توانم بكنم; اينها بر ما مسلط شده اند و ما بر آنها سلطه اى نداريم. اينها كسانى اند كه جوانانتان به هواخواهى آنها برخواسته اند و باديه نشينانتان همراهى شان كرده اند و آنها در بين شما هستند. هر كارى خواسته باشند بر شما تحميل مى كنند. با اين وضع، آيا بر انجام خواسته تان توانايى داريد؟ گفتند: نه. فرمود: من هم - به خواست خدا - جز نظر شما را نخواهم داشت.(1)
بنابراين براى امام نه در آن روزى كه به عنوان خليفه انتخاب شد و نه بعد از آن و نه در آينده مقدور نبود كه قاتلان را بازداشت نمايد. اگر آنها بازداشت مى شدند، همين جماعت بزرگ عليه على و خلافت نوپاى او مى شوريدند و مصيبت بزرگتر مى شد.
ششم: شكى نيست كه طلحه و زبير بيعت را شكستند و همسر پيامبر را از خانه اش بيرون آوردند و به بصره تجاوز كردند و پاسداران قصر حكومتى را كشتند و كارهايى را مرتكب شدند كه بر هيچ آشنايى به تاريخ پوشيده نيست. اما مخالفان از اين دو نفر به نيكى ياد مى كنند و بر آنها رحمت مى فرستند و آنها را از آن ده نفرى كه بشارت به بهشت داده شده اند، به شمار مى آورند و كارهاى خلافشان را مغاير با پاكى شان نمى دانند. اعمال آنها را به بهانه اجتهاد توجيه مى كنند چنانكه كارهاى خلاف معاويه و ديگر ستمگران حتى عمل ستمگرى مثل مسلم بن عقبه را كه سه روز زنان مدينه را براى سپاهيانش حلال كرد، با

1 . طبرى: تاريخ 3/458.

صفحه 136
اجتهاد توجيه مى كنند. اگر اين گونه توجيه ها درست باشد، پس چرا اين توجيه در حق آنانى كه بر خانه خليفه يورش بردند و او را كشتند درست نباشد؟ تا آنان نيز مجتهد در رأى و مخطى در نتيجه بوده باشند، از اين رو براى شان يك اجر باشد چنانكه براى مجتهد مصيب دو اجر است؟ با اين همه ما در باره اينها سخنى كه كار آنها را توجيه كند نمى يابيم; علت اين دوگانگى چيست؟ چرا كارها با دو معيار سنجيده مى شوند؟
هفتم: تاريخ نويسان مى گويند: وقتى عمر كشته شد، عبيدالله پسر عمر هم آمد، هرمزان و دختر ابولؤلؤ را كشت. وقتى عمر اين خبر را شنيد، گفت: وقتى من مردم، شما از عبيدالله شاهد بخواهيد كه آيا هرمزان مرا كشته است؟ اگر شاهد آورد، پس خون او در برابر خون من است و اگر نتوانست شاهد بياورد او را به قتل هرمزان مؤاخذه كنيد.
وقتى عثمان - رض - به خلافت رسيد، به او گفتند: آيا وصيت عمر - رض - را در باره عبيدالله اجرا كردى؟ گفت: وارث هرمزان كيست؟ گفتند: خود شما يا امير المؤمنين! گفت: من عبيدالله بن عمر را عفو كردم.(1)
من نمى خواهم اين قصه را پى بگيرم به هر حال خليفه با اين عمل مورد ملامت قرار گرفت چون وقتى عبيدالله مردى را در حال نماز با دختر خردسال به قتل رساند، او قصاص را تعطيل كرد و با اين همه به خاطر مسائل عاطفى يا عوامل ديگر او را عفو كرد. پس چرا اين كار براى امام على(عليه السلام)جايز نباشد در حالى كه او مى ديد كه با اين قصاص، اسلام و مسلمانان به مصيبت بزرگى دچار

1 . بيهقى: السنن الكبرى 8/61. طبرى: تاريخ 3/303.

صفحه 137
مى گردند و مى ديد كه جبران خون خليفه با ديّه به جاى قصاص و انتقام، به صلاح و صواب نزديكتر است.
اينها موارد مهمى بودند كه بايد بررسى مى شد و مورد قضاوت قرار مى گرفت و بعد نتيجه مهمى در حكميّت به دست مى آمد. اما حَكَمان اين كار را پشت سر انداختند و به آن لب تر نكردند و اين بدان خاطر بود كه ابو موسى اشعرى به عبدالله بن عمر گرايش داشت و عمرو بن عاص به معاويه. پس بايد ابتداء عبدالله بن عمر و سپس عمرو بن عاص را بشناسيم:
اما عبدالله بن عمر، در ضعف نفس او همين بس كه وقتى حجّاج از طرف عبدالملك بن مروان حاكم حجاز شد، شبانگاهان نزد او آمد تا با او بيعت كند. حجّاج به او گفت: چه شد عجله كردى؟ گفت: از رسول خدا شنيدم كه فرمود: اگر كسى بدون امام بميرد به مرگ جاهليت مرده است.(1) حجّاج گفت: دستانم مشغول است ـ در حال نوشتن بود ـ اما پايم در اختيار توست. او هم دست بر پايش كشيد و بيرون آمد. حجّاج گفت: احمق! از بيعت على بن ابى طالب سرپيچى كردى و حالا شبانه براى بيعت نزد من آمده اى؟ اين ترس شمشير است كه تو را بدينجا آورده است.(2)
اما عمرو، نمى دانى كه اين عمرو چه كسى است؟ او همان كسى است كه امام او را اين گونه معرفى كرده است: «تو همواره دوست كافران و دشمن

1 . هيثمى: مجمع الزوايد 5/218. طيالسى: المسند 259، حديث به صورتهاى ديگر نيز نقل شده است.
2 . ابو جعفر اسكافى: المعيار و الموازنة 24. ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 13/242. عبدالله مامقانى: تنقيح المقال شماره 6989.

صفحه 138
مسلمانان بوده اى.»(1) عمرو هواخواه معاويه بود زيرا معاويه وعده ولايت مصر را به او داده بود. تاريخ نويسان، داستان طويلى از اين جريان نقل مى كنند: وقتى معاويه به او گفت: بيا با من بيعت كن. عمرو گفت: هرگز! به خدا سوگند تا از دنيايت چيزى نستانم از دينم چيزى به تو نمى دهم. معاويه گفت: بخواه تا بتو داده شود. گفت: حكومت مصر را مى خواهم.(2)
ابن مزاحم مى گويد: معاويه به عمرو گفت: تو را به جهاد اين مرد فرا مى خوانم كه پروردگار را عصيان كرده و خليفه را كشته و آشوب بپا كرده و جماعت را پراكنده ساخته و صله رحم را از بين برده است. عمرو گفت: جهاد با چه كسى؟ گفت: جهاد با على. گفت: تو و على دو بار يك شتر نيستيد. تو هجرت و سابقه اسلام، طول جهاد، پويايى و دانايى او را ندارى. به خدا سوگند او علاوه با داشتن اين مزايا مردى جدّى، استوار، صاحب فضل و والا مقام و در امتحانات خداوند سر بلند است. بنابراين اگر من تو را در اين جنگ همراهى نمايم، به من چه خواهى داد با آنكه خود مى دانى كه اين كار چقدر خطرناك و ضرر آفرين است؟ معاويه گفت: چه مى خواهى؟ گفت: مصر را مى خواهم كه كسب و درآمدم باشد. راوى مى گويد: معاويه درنگ و تأملى نمود.
نصر مى گويد: در حديث ديگر راوى مى گويد: معاويه به عمرو گفت: يا ابا عبدالله! برايم ناخوشايند است كه مردم بگويند تو براى دنيا وارد اين كار شدى! گفت: ول كن; دنبال اين حرفها نگرد. معاويه گفت: من اگر بخواهم تو را اميدوار

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 583.
2 . ابن قتيبه: الامامة و السياسة 1/91. عبارت آن قبلا گذشت به پاورقىِ كه بر آن نگاشتيم، مراجعه شود.

صفحه 139
كنم و فريب دهم، مى توانم. عمرو گفت: هرگز! قسم به جان خودم كسى مثل من فريب نمى خورد. من باهوشتر از اين حرفها هستم. معاويه به او گفت: سرت را نزديك بياور تا رازى را با تو در ميان بگذارم. راوى مى گويد: عمرو سرش را نزديك برد تا راز را بشنود. معاويه گوشش را گاز گرفت و گفت: اين فريب بود، آيا در خانه جز من و تو كسى هم بود؟(1)
ابن ابى الحديد بعد از اين مطلب مى گويد: مى گويم: شيخ ما، ابوالقاسم بلخى رحمه الله مى گفت:
اينكه عمرو گفت: «ول كن» كنايه از الحاد، بلكه تصريح به آن است; يعنى وِل كن اين حرف بى اساس را. عقيده به آخرت و اينكه آخرت با دنيا معامله نمى شود، خرافات است. ايشان - ره - مى گفت: عمرو بن عاص همواره ملحد بود و هرگز در اين الحاد ترديدى نكرد. معاويه هم مانند او بود. در اينكه اسلام بازيچه آنها بود; همان داستان گفتن راز، كه معاويه گوش عمرو را گاز مى گيرد، كافى است.(2) اين كجا و اخلاق على(عليه السلام)و سختگيرى او در باره خدا كجا! با اين همه آنها او را به شوخ طبعى نكوهش مى كردند.(3)

خلاصه بحث:

بررسى اين موارد براى حَكَمان كار مشكلى نبود، بلكه با بررسى مورد اول از موارد هفتگانه براى رسيدن به حق كافى بود و آن اينكه وقتى خلافت امام، خلافت قانونى و شرعى بوده است، قيام عليه آن شورشى عليه امام محسوب

1 . ابن مزاحم: وقعه صفين 43.
2 . منظور همان جريانى است كه قبل از اين از ابن مزاحم نقل كرديم.
3 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 2/64 ـ 65.

صفحه 140
مى شود و حكم شورشگر بر شخص قيام كننده جارى مى گردد اولا و او با اين كار غير راه مؤمنين را پيموده و خَرْق اجماع كرده است ثانياً. خداوند در حق اينها فرمود: (وَ مَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سَاءَتْ مَصِيرًا).(1)
(وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْري فَقَاتِلُوا التي تَبْغِي حَتَّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ ).(2) با اين وضع عجيب نيست اگر ببينم امام حكم حكمان را توصيف كند به اينكه: «اين دو نفر كتاب خدا را مخالفت كردند و بيرون از هدايت خداوند، پيروى هواى نفس كردند و به سنت عمل نكردند و حكم قرآن را به اجرا در نياوردند.»(3)
* * *

1 . نساء: 115 «اگر كسى بعد از اينكه حق برايش روشن شده به مخالفت پيامبر برخيزد و غير طريق مؤمنين در پيش گيرد ما او را به همان راهى كه در پيش گرفته است وامى گذاريم و در جهنم در مى افكنيم و آن بد جايگاهى است.»
2 . حجرات: 9 «و اگر دو گروه از مؤمنين با يكديگر قتال كردند شما بين شان اصلاح كنيد و چنانچه يكى از آنها بر ديگرى تجاوز و ستم نمود شما با متجاوز بجنگيد تا به فرمان خداوند گردن نهد.»
3 . طبرى: تاريخ 4/57.

صفحه 141
تحركات نظامى خوارج پس از صدور رأى حكمان   
فصل ششم:
تحركات نظامى خوارج
پس از صدور رأى حكمان

صفحه 142

صفحه 143
وقتى خبر حكم ظالمانه حكمان به امام رسيد، امام برخاست و طى خطابه اى چنين فرمود: آگاه باشيد! اين دو نفر كه شما آنها را به عنوان حَكَم برگزيده بوديد، حُكم قرآن را پشت سرشان انداختند و آنچه را كه قرآن ميرانده بود زنده كردند و هر كدام بيرون از هدايت خداوند، پيروى هواى خود كردند و بدون برهان روشن و بدون سنت جارى حُكم كردند و در حكم خود اختلاف كردند و هيچ يك از اين دو به حق راه نيافتند. پس خداوند و پيامبرش و مؤمنين صالح از آنان بيزارند. براى رفتن به طرف شام آماده شويد و مهيا گرديد. صبحگاهان ـ به خواست خدا ـ در پايگاه خود حاضر باشيد. آنگاه پايين آمد و به خوارج مستقر در كنار نهر نوشت: «بسم الله الرحمن الرحيم، از بنده خدا على امير المؤمنين به زيد بن حصين(1) و عبدالله بن وهب و همراهانشان. اما بعد: اين دو نفر كه ما آنها را به داورى پذيرفته بوديم خلاف كتاب خدا رفتار نمودند و بيرون از هدايت خدا، پيروى هواى خود كردند و به سنت عمل نكردند و حكم قرآن را به اجراء نگذاشتند. پس خدا و رسولش و مؤمنان از آنان بيزارند. وقتى نامه ام به شما رسيد، به سوى من بشتابيد كه ما به طرف دشمنان مشتركمان روانيم

1 . اين شخص از آنهايى بود كه حكميت را بر امام تحميل كردند و با مسعربن فدكى و بيست هزار نيروى مسلح با سلاحهاى برهنه، شمشيرها بر گردن نهاده در حالى كه پيشانيها از كثرت سجده پينه بسته بود نزد امام آمدند و او را نه امير المؤمنين كه به نام صدا زدند: اى على! وقتى تو را به كتاب خدا دعوت مى كنند اجابت نما ... وقعة صفين: 560، عبارت آن قبل از اين گذشت.

صفحه 144
و بر همان كار كه بوديم هستيم والسلام.»(1)
انتظار مى رفت كه خوارج نداى على(عليه السلام)را اجابت نمايند و او را در برابر معاويه همراهى نمايند زيرا آنها بودند كه به على مى گفتند: «از گناهت توبه كن و از حُكمت دست بردار و با ما بيا تا پاى جان با دشمنانمان بجنگيم»(2) اما متأسفانه آنها دعوت على را نپذيرفتند و در جوابش نوشتند: «اما بعد: خشم تو به خاطر خدا نيست بلكه به خاطر خودت است. پس اگر به كفر خود اعتراف كردى و سپس توبه نمودى، ما همراه تو خواهيم بود و گرنه، تو را به حال خود رها مى كنيم. خداوند خيانتكاران را دوست نمى دارد.» وقتى امام نامه آنها را خواند از آنان نااميد شد. صلاح در آن ديد كه آنان را به حال خود واگذارد و با افرادش به طرف شام حركت كند تا با شاميان روبرو شود و بجنگد. آنگاه به نخيله فرود آمد و بپا خاست حمد و ثناى الهى را به جا آورد و سپس فرمود: اما بعد: هر كس كه جهادِ در راه خدا را ترك نمايد و در كار خدا سستى كند، بر پرتگاه هلاكت قرار گرفته است مگر آنكه خداوند او را به نعمت خويش نجات بخشد. پس تقواى الهى پيشه كنيد و با كسانى كه به دشمنى خدا كمر بسته اند و مى خواهند نور او را خاموش نمايند، بجنگيد و با خطا كارانِ گمراهِ ستمگر بد كردار كه خوانندگان قرآن و فقيهان در دين و آگاهان به تأويل نبوده و در تاريخ گذشته اسلام نيز اهل اين كار نبوده اند، بجنگيد. به خدا سوگند اگر بر شما حاكميت يابند همانند كسرى و هرقل با شما رفتار خواهند كرد. زود باشيد و براى رفتن به سمت دشمنانِ مغربى خويش آماده شويد. براى برادرانتان در بصره هم پيام داده ام تا به شما

1 . طبرى: تاريخ 4/57.
2 . همان: 53.

صفحه 145
بپيوندند; وقتى آنها رسيدند و جمع شدند حركت مى كنيم اگر خدا بخواهد و توان و قدرتى جز از آنِ خدا نيست.(1)
جمع كثيرى از مردم بصره و حوالى كوفه دعوت امام را لبيك گفتند. شصت و هشت هزار و دويست نفر تحت پرچم او گرد آمدند و براى حركت به سوى شام آماده شدند.
امام براى رويارويى با دشمن آماده رفتن به شام شد اما با اطلاع يافتن از نظر مردم درنگ نمود. آنها مى گفتند: اگر امام ما را سر وقت اين «حروريه ها» ببرد ما آماده ايم كه از آنها شروع كنيم. امام در ميان مردم آمد. خداوند را حمد و ثنا گفت و دعوت آنان را اجابت نمود. خصوصاً وقتى شنيد كه خوارج حروريه، عبدالله بن خباب را كنار شط سر بريده و شكم زن حامله اش را دريده اند. اين در حالى بود كه سپاه آماده حركت به طرف شام بود. اينك تفصيل آن:
خوارج در منزل عبدالله بن وهب راسبى اجتماع كردند. عبدالله طى خطبه اى گفت: «اما بعد: قسم به خدا براى گروهى كه ايمان به رحمن آورده و به حكم قرآن گردن نهاده اند نبايد اين دنيا را كه دلخوشى و وابستگى به آن و اختيار نمودن آن پستى و هلاكت است، بهتر از امر به معروف و نهى از منكر و گفتار حق بدانند. پس برادران! بايد با هم از اين قريه كه مردمش ستمگرانند، بيرون رويم و به يكى از قله هاى كوهستان يا به يكى از شهرها كه مخالف اين بدعتِ زيان آورند، پناه گيريم.» پس از او حرقوص بن زهير سخنرانى كرد و او هم گفته هاى او را تكرار كرد. سپس حمزة بن سنان اسدى گفت: «دوستان! تصميم همان است

1 . طبرى: تاريخ 4/58.

صفحه 146
كه شما گفتيد پس بايد از ميان خود كسى را براى سرپرستى امورتان انتخاب نماييد زيرا شما ناچار بايد ستون و تكيه گاه و پرچمى داشته باشيد تا دور آن گرد آييد و به طرف آن بازگرديد.»
آنگاه امارت را بر زيد بن حصين طايى عرضه كردند و او امتناع كرد و بر حرقوص بن زهير عرضه داشتند، او هم امتناع ورزيد و بر حمزة بن سنان و شريح بن اوفى عرضه كردند، آنان نيز إبا كردند. بر عبدالله بن وهب عرضه كردند. او گفت: مى پذيرم، اما سوگند به خدا اين را به خاطر دنيا دوستى نپذيرفتم و براى ترس از مرگ رهايش نخواهم ساخت. بدين ترتيب در دهم شوال با او بيعت كردند و او را ذوثفنات مى گفتند.
پس از آن در خانه شريح بن أوفى عبسى گرد آمدند. ابن وهب گفت: شهرى را انتخاب كنيد تا در آنجا براى اجراى احكام خداوند گرد هم آييم چون شما اهل حقيد. شريح گفت: به طرف مداين مى رويم و درهاى آن را در كنترل خود مى گيريم و ساكنينش را اخراج مى كنيم و به برادرانمان در بصره پيام مى دهيم; آنان هم به ما مى پيوندند. زيد بن حصين گفت: اگر همگى يكجا از اينجا خارج شويد، دنبالتان مى كنند. بايد يكى، يكى و مخفيانه بيرون رويد. اما مداين، در آنجا كسى است كه مانع ورود شما مى شود. به طرف پل نهروان رويد و آنجا فرود آييد و از آنجا با برادرانتان در بصره مكاتبه نماييد. همگى گفتند: اين رأى پسنديده است.
عبدالله بن وهب به بصريان نامه نوشت و آنها را از تصميمى كه در جلسه شان گرفته بودند آگاه ساخت و به پيوستن به خود تشويق شان نمود و نامه را براى آنان ارسال نمود. آنان جواب دادند كه بدانها خواهند پيوست.

صفحه 147
وقتى قصد رفتن نمودند،(1) شب را كه شب جمعه بود و روز جمعه را به عبادت سپرى كردند و روز شنبه حركت كردند. اول از همه شريح بن أوفى عبسى بيرون رفت در حالى كه اين آيه را مى خواند: (فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّني مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَني سَوَاءَ السَّبِيلِ)(2).(3)
آنگاه كم كم خوارج از بصره و كوفه بر پل نهروان فرود آمدند و سپاه بزرگى از نفرات و تجهيزات گرد آمد. از طرفى خبر كارهاى وحشيانه شان در بين مردم پخش شده و وحشت مردم را فرا گرفته بود. به همين جهت افسران كاردان على اصرار داشتند كه اول با آنها بجنگند و پس از يكسره كردن كار آنها به طرف شام حركت كنند كه امام هم قبول كرد. اينك شرح جناياتى كه «خوارج» بدان دست يازيدند:
طبرى از ابو مخنف از حميد بن هلال نقل مى كند: گروهى از خوارج از بصره آمدند، وقتى نزديك دوستان خود در نهر رسيدند گروهى از آنان بيرون آمدند و با مردى كه زنى را سوار بر الاغ همراه مى برد، برخوردند. به طرف او رفتند. دعوتش كردند. بعد تهديدش نمودند و او را ترساندند و پرسيدند: تو كيستى؟ گفت: عبدالله فرزند خباب كه از صحابه رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)بود، هستم. آنگاه خم شد تا لباسش را كه با ترساندن آنها بر زمين افتاده بود، بردارد. به او

1 . منظور خوارج كوفه و اطراف آن يعنى «حروريه» است.
2 . قصص: 21-22 «موسى از آنجا هراسان بيرون رفت و عرض كرد: پروردگارا! مرا از مردم ستمگر نجات بخش * وقتى رو به طرف مدين نهاد گفت: اميد است پروردگارم به راه راست هدايتم نمايد.»
3 . طبرى: تاريخ 4/54 - 55.

صفحه 148
گفتند: آيا ما تو را ترسانديم؟ گفت: بلى. گفتند: نترس بيمى بر تو نيست. حالا از پدرت حديثى كه از پيامبر شنيده باشد برايمان نقل كن شايد خدا بهره اى از آن نصيبمان كند. گفت: پدرم از رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)برايم نقل كرد كه فرمود: «فتنه اى در راه است كه در آن، دل انسان مانند جسمش مى ميرد. شب هنگام مسلمان باشد و صبحگاهان كافر برخيزد و صبح كافر باشد و شامگاهان مسلمان به بستر رود.» گفتند: ما هم همين حديث را از تو پرسيديم. حالا نظرت را درباره ابوبكر و عمر بگو؟ او هم به هر دو درود فرستاد. گفتند: نظرت در باره اول و آخر خلافت عثمان چيست؟ گفت: او در اول و آخر خلافت بر حق بود. گفتند: در باره على پيش از تحكيم و بعد از آن، چه نظرى دارى؟ گفت: او خدا را از شما بهتر مى شناسد و بهتر دينش را حفظ و پاسدارى مى كند. بصيرت بهترى دارد. گفتند: تو از هواى نفس پيروى مى كنى و اشخاص را از نامهايشان اطاعت مى كنى نه از كارهايشان. به خدا سوگند تو را طورى بكشيم كه تا به حال كسى را بدان حال نكشته ايم. آنگاه او را گرفتند و دستانش را بستند و همراه زن باردارش پيش انداختند تا رسيدند زير يك درخت خرما. رطبى از آن افتاد و يكى از آنها آن را برداشت و بر دهن گذاشت. يكى از آنها اعتراض كرد و گفت: آيا بدون اجازه و بدون آنكه بخرى آن را خوردى؟ او هم بلافاصله از دهانش بيرون آورد و دور انداخت. آنگاه شمشيرش را برداشت و به طرف راست حركت كرد. در اين وقت خوكى از اهل ذمّه سر رسيد او را با شمشير كشت. همگى اعتراض كردند كه اين كار فساد در زمين است. صاحب خوك آمد; رضايت او را جلب كردند. ابن خباب وقتى اين كارها را از آنها ديد، گفت: «اگر شما در آنچه من ديدم صادق باشيد، ترسى از ناحيه شما بر من نيست. من مسلمانم و بدعتى هم در اسلام
صفحه 149
نياورده ام و شما هم مرا امان داديد و گفتيد: «ترسى بر تو نيست.» او را آوردند، خواباندند و سرش را بريدند. خونش آب را رنگين كرد. بعد به طرف زنش رفتند. زن گفت: من يك زن هستم، آيا از خدا نمى ترسيد؟ به حرفش گوش ندادند، شكمش را پاره كردند. زن ديگرى را از قبيله طى كشتند و مادر سنان صيداوى را به قتل رساندند. خبر كشتن عبدالله بن خباب و مردم آزارى آنها به على و همراهان رسيد. او حارث بن مرّة عبدى را فرستاد كه نزد آنها برود و به آنچه كه از آنها مى شنود توجه نمايد و جريان را به همان صورتى كه واقع شده، برايش بنويسد و چيزى را پنهان ندارد. حارث حركت كرد و به نهروان، مقر خوارج رسيد تا ماوقع را سؤال كند. گروهى آمدند و او را كشتند. خبر به امير المؤمنين و همراهان رسيد. همراهان پيش حضرت آمدند و عرض كردند: «يا امير المؤمنين! براى چه اينها را كه دشمن مال و عيال ماست، پشت سر ما مى گذارى؟ ما را به سراغشان ببر. وقتى كارشان را يكسره كرديم، آنگاه به طرف شام حركت مى كنيم.» امام پذيرفت و دستور داد. وقتى مى خواست از «أنبار» به طرف خوارج نهر حركت كند، قيس بن سعد بن عباده را امر كرد به مداين برود و در آنجا منتظر دستور بماند. آنگاه به طرف آنان حركت نمود. در همين حين قيس و سعد بن مسعود ثقفى به طرف نهر مى رفتند. امام به اهل نهر پيام داد: قاتلان برادران ما را تحويل دهيد. ما آنها را مى كشيم و آنگاه با شما كارى نداريم. دست از شما برمى داريم و به سراغ شاميان مى رويم. شايد خدا دلهايتان را متحول كند و شما را از اين حالت، به حالت بهتر هدايت نمايد. آنان به امام پيام دادند و گفتند: ما همگى قاتل آنها هستيم و همگى خون آنها و شما را حلال مى دانيم. امام وقتى به كنار نهر رسيد، برابرشان ايستاد و فرمود:

صفحه 150
اى گروهى كه عداوت نابجا و لجاجت ناروا و هواپرستى، از حق بازتان داشته است! من به شما هشدار مى دهم كه مبادا! امت، شما را فردا در كنار همين نهر در هم كوبد و شما را به شكم اين گودالها فرستد بدون آنكه نزد پروردگارتان حجت و برهان روشنى داشته باشيد. مگر به ياد نداريد كه شما را از پذيرش حكميت نهى كردم و به شما گفتم كه اينها حكميت را وسيله نيرنگ و فريب شما قرار داده اند و شما را آگاه ساختم كه اينان پيروان دين و قرآن نيستند و من آنها را بهتر از شما مى شناسم. در كودكى و بزرگى آنها را شناخته ام كه اهل خدعه و نيرنگ بوده اند (و هشدار دادم) كه اگر رأى مرا نپذيريد، جانب احتياط و دور انديشى را مرعى نداشته ايد ولى شما مخالفتم نموديد; تا آنجا پيش رفتيد كه من حكميّت را پذيرفتم. وقتى كه پذيرفتم با حكمان شرط كردم و از آنها پيمان گرفتم كه هر آنچه را قرآن زنده كرده، زنده كنند و هر آنچه را قرآن ميرانده، بميرانند اما آنان مخالفت كردند و خلاف حكم كتاب و سنت رفتند. ما هم حكم شان را رد كرديم و حالا بر همان موضع اول خود هستيم. اكنون شما چه مى كنيد و چه راهى در پيش مى گيريد؟ آنان گفتند: ما حكميّت را پذيرفتيم. وقتى پذيرفتيم گناه كرديم و با اين پذيرفتن، كافر شديم و بعد توبه كرديم. حال اگر مانند ما توبه كردى ما در كنار تو هستيم و اگر امتناع ورزيدى، ما هم تو را كنار مى گذاريم و به حال خود رهايت مى كنيم. خداوند خيانتكاران را دوست نمى دارد. على فرمود: باد بلا بر شما بوزد! و گوينده اى از شما بر جا نماند! آيا پس از آنكه به پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)ايمان آورده ام و با او هجرت نموده ام و در راه خدا جهاد نموده ام بر كفرم گواهى دهم؟ اگر چنين كنم، گمراه شده ام و از هدايت يافتگان نخواهم بود. آنگاه از
صفحه 151
نزدشان بازگشت.(1)
امام به اين مقدار بسنده نكرد بار ديگر در قرارگاه شان با آنها سخن گفت و فرمود: آيا شما همگى در صفين با من بوديد؟ گفتند: بعضى بودند و بعضى ديگر نبودند. فرمود: پس دو دسته شويد: آنهايى كه در صفين بودند، يك دسته شوند و آنهايى كه در آنجا نبودند، دسته ديگر تا با هر كدام به اقتضاى حالش صحبت كنم. آنگاه مردم را ندا داد و فرمود: حرف نزنيد. به سخنم گوش دهيد. دلهايتان را متوجه من نماييد. هر كس را كه به گواهى فرا خواندم، برابر دانستگى و اطلاعش شهادت دهد. آنگاه امام(عليه السلام)سخن بسيار گفت و از جمله فرمود: آنگاه كه شاميان از روى مكر و نيرنگ و فريب، قرآن ها را بر نيزه ها كردند مگر شما نگفتيد: برادران ما و هم كيشان ما ختم جنگ را خواستار شده اند و به كتاب خدا دعوتمان كرده اند; پس صلاح آن است كه دعوتشان را بپذيريم و اندوهشان را بر طرف سازيم؟ و من به شما گفتم: اين كار ظاهرش ايمان و باطنش ظلم و طغيان است و اولش مهربانى و آخرش پشيمانى است. پس بر كارتان پايدار مانيد و شيوه خود را دنبال نماييد. بر جهاد استوار باشيد و دندان روى جگر نهيد و به فرياد فرياد كننده اى توجه نكنيد كه اگر جوابش داده شود، گمراه گرداند و اگر بهش توجه نشود، خوار شود.(2)
وقتى امام با آنان اتمام حجت كرد و ديد كه آخرين دوا سوزاندن است، مردم را آماده كرد: حجر بن عدى را بر ميمنه و شبث بن ربعى يا معقل بن قياس رياحى را بر ميسره و ابو ايوب انصارى را بر سواران و ابو قتاده انصارى را بر

1 . طبرى: تاريخ 60 ـ 63. مسعودى: مروج الذهب 3/156. رضى: نهج البلاغه خطبه 36.
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 122.

صفحه 152
پياده نظام و قيس بن عباده را بر مردم مدينه كه هفتصد يا هشتصد نفر بودند، گماشت. خوارج نيز آماده شدند. زيد بن حصين طايى را بر ميمنه و شريح بن أوفى عبسى را بر ميسره و حمزة بن سنان اسدى را بر سواره ها و حرقوص بن زهير سعدى را بر پياده هايشان گماشتند.

تلاش براى حفظ جان آنها:

آنگاه امام به قصد جلوگيرى از خونريزى و كشتار، أسود بن يزيد را با دو هزار سوار به طرف حمزة بن سنان كه سيصد سوار داشت، فرستاد و پرچم أمانى به دست ابو ايوب داد. ابو ايوب هم خوارج را ندا داد! هر كدام از شما كه كسى را نكشته و معترض كسى نشده است زير اين پرچم درآيد، در امان است و هر كدام از شما به طرف كوفه يا مداين برود و از اين گروه بيرون رود در امان است. ما پس از دسترسى به قاتلان برادرانمان نيازى به ريختن خون شما نداريم.
اين شيوه و سياستِ حكيمانه، در تفرق آنها و حفظ جانشان مؤثّر افتاد. فروة بن نوفل اشجعى(1) با پانصد سوار از آنها جدا شد و گروه ديگرى به صورت پراكنده از آنها جدا شده به طرف كوفه رفتند. قريب صد نفر ديگر به طرف على(عليه السلام)آمدند. تمامى خوارج چهار هزار نفر بودند كه از آن جمله تنها دو هزار و هشتصد نفر با عبدالله بن وهب ماندند و با على(عليه السلام)جنگيدند.
امام به جاى پياده، سواران را جلو قرار داد و ديگران را در دو صف، پشت سواران قرار داد و تيراندازان را پيش صف اول جاى داد و به اصحاب فرمود: تا آنها حمله را آغاز نكرده اند، دست نگهداريد.(2)

1 . در فصل هشتم از نحوه قيام او عليه معاويه سخن به ميان خواهد آمد.
2 . طبرى: تاريخ 4/64.

صفحه 153
مبرّد مى گويد: وقتى على(عليه السلام)در نهروان برابر آنان قرار گرفت، به سپاه خود دستور داد: تا آنان جنگ را آغاز نكرده اند شما آغاز نكنيد تا آنكه يكى از آنان بر سپاه على حمله كرد و سه نفر را از پا در آورد. على(عليه السلام)بر او حمله برد و او را از پاى درآورد ... تعداد هزار نفر به طرف ابو ايوب انصارى كه در ميمنه سپاه على بود، حمله كردند. على(عليه السلام)به يارانش فرمان داد: بتازيد بر آنان! به خدا سوگند ده نفر از شما كشته نخواهند شد و از آنان، تعداد ده نفر جان سالم بدر نخواهند برد. آنگاه بر آنان حمله برد و آسياب مرگشان را به چرخش درآورد. نه نفر از اصحاب على(عليه السلام)كشته شدند و هشت نفر از خوارج جان به در بردند.(1)
ابن اثير مى گويد: وقتى على به اصحابش فرمود: «دست نگهداريد تا آنان شروع كنند»، خوارج فرياد برآوردند: به سوى بهشت بشتابيد و حمله كردند. سواران على دو دسته شدند: دسته اى به طرف ميمنه و دسته ديگر به طرف ميسره حمله بردند. تيراندازان از رو به رو با تيرهاى خود از آنان استقبال كردند. سواران از ميمنه و ميسره بر مهاجمان تاختند. پياده ها با نيزه ها و شمشيرها آنها را در هم پيچيدند. چيزى نگذشت كه شكستشان دادند. قبل از ظهور خوارج، على به اصحابش خبر داده بود كه بعداً گروهى از دين خارج مى شوند و از آن بيرون مى روند مانند تيرى كه بر صيد نشيند و از آن بيرون رود. از علائم آن، مردى است كه يكى از دستانش معيوب است. اصحاب بارها اين را از امام شنيده بودند. امام

1 . مبرّد: الكامل 2/139 ـ 140. طبرى: تاريخ 63 ـ 64. مسعودى: مروج الذهب 3/157 او مى گويد: «از سپاه على7 هفت نفر كشته شدند و از خوارج جز ده نفر زنده نماندند، فرجام آنها چنين شد در حاليكه آنها چهار هزار نفر بودند.» شايد كلمه استثناء «إلاّ» در عبارت مسعودى زايد باشد.

صفحه 154
وقتى كه از جنگِ با خوارج فراغت يافت، به اصحاب دستور داد كه آن مرد را بيابند. اصحاب او را در گودالى در كنار نهر، بين پنجاه كشته يافتند. وقتى بيرونش آوردند، نگاهى به بازوى او انداختند، گوشتى را همانند پستان زن كه موهاى سياهى بر آن بود ... يافتند. وقتى امام او را ديد گفت: الله اكبر، به من دروغ نگفتند و دروغ نگفتم.
وقتى بر كشتگان آنها گذر مى كرد، فرمود: سياه روزها! زيانتان زد آنكه فريبتان داد. اصحاب عرض كردند: يا امير المؤمنين! چه كسى فريبشان داد؟ فرمود: شيطان و نفس بد خواه با آرزوها فريبشان داد و گناهان را برايشان زيبا جلوه داد و خبرشان داد كه پيروز خواهند شد.(1)
على فرمود: هر چه در اردوى آنها يافتيد برداريد و فرمود: سلاحها و چهارپايان و آنچه كه در جنگ از آن استفاده كرده اند، سهم مسلمانان است و اما كالاها و بندگان و كنيزانشان را به صاحبانشان برگردانيد. طبرى نقل مى كند: على (عليه السلام)دستور داد: آنهايى را كه رمق دارند جستجو كنند. تعدادشان چهارصد نفر بود و دستور داد كه به خانواده هايشان تحويل دهند و فرمود: آنان را با خود ببريد تداوى نماييد وقتى خوب شدند، به كوفه بياوريد.(2)

در آوردن چشم فتنه:

خوارج اهل قبله و نماز و عبادت بودند و مردم عبادت خود را در برابر نمازهاى آنها ناچيز مى دانستند. از اين رو جنگ با آنها و ريشه كن كردن آنها كار

1 . مسعودى: مروج الذهب 3/158. ابن اثير: الكامل 3/157 ـ 176.
2 . طبرى: تاريخ 4/66.

صفحه 155
ساده اى نبود و غير از على احدى جرئت اين كار را نداشت و به همين جهت پس از جنگ فرمود: اما پس از حمد و ثناى الهى: اى مردم! من چشم فتنه را درآوردم و غير از من كسى جرئت اين كار را نداشت آنگاه كه گمراهى شان فراگير شد و شرّشان شدت گرفت.(1)
ابن ابى الحديد مى گويد: مردم از جنگ با اهل قبله مى ترسيدند و نمى دانستند چگونه با آنان روبرو شوند: آيا تعقيب فراريانشان جايز است يا نه؟ كشتن مجروحانشان رواست يا نه؟ و آيافىءشان را مى توان قسمت كرد يا نه؟ مردم جنگ با اين گروه را كه مانند ما أذان مى گفتند و مانند ما نماز مى گذاردند، مشكل مى دانستند و همين طور جنگ با عايشه و طلحه و زبير را به خاطر جايگاهشان در اسلام، كارى بس دشوار مى دانستند. گروهى مانند احنف بن قيس و ديگران در اين جنگ شركت نكردند. از اين رو اگر على شمشير بر روى اينان نمى كشيد، هرگز كسى به اين كار اقدام نمى كرد.(2)

پيشگويى امام پس از قلع و قمع خوارج:

پس از آنكه خوارج از بين رفتند و تعدادى هم جان به در بردند، يكى از اصحاب گفت: يا امير المؤمنين! خوارج همگى از بين رفتند. امام فرمود:
«هرگز! به خدا سوگند آنها نطفه هاى در صُلب مردان و رحِم زنانند; هر از چند گاهى كسى از آنان ظهور مى كند و از بين مى رود و سرانجام كارشان به دزدى و راهزنى مى انجامد.»(2)

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 93.   2 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 7/46.
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 59.

صفحه 156
تاريخ نگاران از حوادث و قضايايى ياد مى كنند كه نشان مى دهد خوارج بعدها دزدان رهزن شدند زيرا دعوت خوارج از بين رفت و سرانشان نابود شدند. كارشان به جايى رسيد كه قطع طريق مى كردند و علناً بر فسق و فساد در روى زمين مى پرداختند. اينك نمونه هاى از آن:
در ايام متوكّل، ابن عمرو خثعمى در جزيره قيام كرد و به راهزنى و نا امنى راهها اقدام نمود. ابو سعيد صامتى به جنگ او رفت و بسيارى از ياران او را كشت و تعداد زيادى را هم دستگير كرد. ابو عباده بحترى طى قصيده اى در تمجيد او گفت:
كنّا نكفر عن امية عصبة *** طلبوا الخلافة فجرة وفسوقا
و نلوم طلحة و الزبير كليهما *** و نعنّف الصديق و الفاروقا
و نقول تيم اقربت وعديها *** امراً بعيداً حيث كان صعيقا
و هم قريش الا بطحون اذا انتموا *** طابوا اصولا فى العلا و عروقا
حتى غدت جشم بن بكر تبتغى *** ارث النبى و تدعيه حقوقا
جاءوا براعيهم ليتخذوا به *** عمداً الى قطع الطريق طريقا(1)
ما تمامى بنى اميه را تكفير مى كنيم كه خلافت را براى فسق و فجور مى خواستند.
طلحه و زبير هر دو را ملامت مى كنيم. صديق و فاروق را نكوهش مى كنيم و مى گوييم كه تيم و عدى امر دشوارى را ادعا كردند كه از روى ديوانگى بود.
آنان خود را به قريش بطحاء نسبت دادند كه در كرامت و اصالت نژاد اصيلند.
تا آنكه جشم فرزند بكر در طلب ارث پيامبر بر آمد و آن را حقوق خود خواند.
او و پيروانش در صدد برآمدند تا آن را وسيله اى براى راهزنى قرار دهند.

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 5/74، به بقيه ابيات مراجعه شود.

صفحه 157
آنگاه ابن ابى الحديد مى نويسد كه گروهى از مردم كرمان و جمعى از مردم عمان قيام كردند كه زياد شناخته شده و مشهور نبودند و ابى اسحاق صابى در كتاب «تاجى» از آنها ياد كرده است. آنها از راه و روش گذشتگان خويش پيروى نمى كردند و تمام تلاش و كوشش شان راهزنى و فساد در زمين و جمع آورى مال از راه نامشروع بود. سپس ابن ابى الحديد به ذكر اسامى كسانى مى پردازد كه به همرأى بودنِ با خوارج مشهورند و مصداق اين سخن امير المؤمنين: «آنها نطفه هاى در صلب مردان و رحم زنانند» قرار گرفته اند، نام مى برد كه مشهورترينشان اينانند:
1 ـ عكرمه، آزاد شده ابن عباس.
2 ـ مالك بن انس اصبحى.
3 ـ منذربن جارود عبدى.
4 ـ يزيد بن ابو مسلم، آزاد شده حجاج.
5 ـ جابر بن زيد.(1)
6 ـ عمرو بن دينار.
7 ـ مجاهد.
8 ـ ابو عبيده معمر بن مثنى تيمى.
9 ـ يمان بن رباب.
10 ـ عبدالله بن يزيد.

1 . اينكه او از خوارج باشد جاى تأمل دارد هر چند اباضيه او را اساس حديث و فقه خود مى دانند. او در بين سالهاى 18 ـ 22 تولد يافته و در اواخر قرن اول يا اوايل قرن دوم وفات يافته است.

صفحه 158
11 ـ محمد بن حرب.
12 ـ يحيى بن كامل.
سه نفر اخير اباضيه هستند همان طورى كه يمان، بيهسيه و ابو عبيده، صفريه است. به زودى در فصل جداگانه اى اسامى سرانشان را ذكر خواهيم كرد.(1)

كلام ديگرى از امام درباره خوارج:

امام على(عليه السلام)درباره خوارج سخنى دارد كه پس از پايان كار آنها بيان نمود و آن اينكه: پس از من خوارج را نكشيد زيرا كسى كه حق را مى طلبد و به آن نمى رسد مانند كسى نيست كه باطل را مى طلبد و به آن دست مى يابد.(2) اين سخن نشان مى دهد كه انحراف خوارج از حق، كار برنامه ريزى شده اى نبوده و همان تحجر و سطحى نگريشان آنان را به اينجا كشانده است. آنان از روى جهالتِ آميخته با عناد، منكر حق بودند. از همان اول دنبال حق بودند اما در رسيدن به آن به خطا رفتند و در دام شيطان و نفس امّاره گرفتار آمدند و اين در مقابل شيوه معاويه و سپاهيان اوست چون آنها دنبال باطل بودند و از روى عمد و علم بر مركب گمراهى سوار شدند. در بحثهاى گذشته متوجه شديد كه معاويه از همان ابتدا هدفى جز بركنارى على از منصب خلافت و غصب آن نداشت و قتل عثمان و پيراهن او و اينكه او مظلومانه در خانه اش كشته شده، موضوعاتى بودند كه براى جلب عاطفه ديگران و گمراهى فرومايگان به كار مى گرفت. از اين

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 5/74 ـ 75.
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 60.

صفحه 159
رو وقتى على(عليه السلام)شهيد شد و او با امام حسن صلح كرد و زمام امور را به دست گرفت، هرگز از قاتلين عثمان سخنى به ميان نياورد.
ابن ابى الحديد در شرح خود مى گويد:
مراد امام از اين كلام آن است كه خوارج در اثر شبهه اى كه آنها را فرا گرفت به گمراهى كشيده شدند. آنان دنبال حق و فى الجمله مقيّد به دين بودند و از عقيده اى كه داشتند دفاع مى كردند هر چند در اين عقيده دچار خطا شدند اما معاويه دنبال حق نبود. او باطل را دنبال مى كرد و از اعتقادى كه بر شبهه استوار كرده بود، دفاع نمى كرد و حالات او نشانگر همين معناست زيرا او از پيشوايان دين نبود. عبادت او معلوم نبود و حال درستى نداشت. مُترفى بود كه بيت المال را در راه خواسته ها و بسط قدرت خود صرف مى كرد. با آن پايه هاى قدرتش را استوار مى ساخت. تمامى حالات او گوياى آن است كه او از عدالت به دور بود و بر باطل پا مى فشرد. در چنين شرايطى براى مسلمانان جايز نبود كه از قدرت او دفاع نمايند. خوارج عليه او جنگيدند; گرچه اينان اهل ضلالت بودند ولى از معاويه بهتر بودند زيرا آنان نهى از منكر مى كردند و قيام عليه پيشوايان ستمگر را واجب مى دانستند.(1)
* * *

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 5/78.

صفحه 160

صفحه 161
قيامهاى خوارج در عهد علوى پس از جنگ نهروان   
فصل هفتم:
قيامهاى خوارج در عهد
علوى پس از جنگ نهروان

صفحه 162

صفحه 163
جنگ امام در نهروان، جنگ خونينى بود. افراد بى بند و بار و فاسد كشته شدند و بنيانشان كنده شد و سرانشان از بين رفتند اما خوارج همگى در آن جا نبودند، بلكه در بصره و نقاط ديگر عراق پخش و پراكنده بودند. از اين رو به تحركاتى عليه على و كار گزارانش دست يازيدند و حسرت و نقصان را نصيب شدند. اينك بيان قيامهايى كه در عصر علوى صلوات الله عليه واقع شد:

1 ـ قيام خريت بن راشد ناجى:(1)

خِريت بن ناجى نزد على آمد ـ و در حالى كه عنوان امير المؤمنين را از اسم او برداشته بود ـ گفت: اى على! به خدا سوگند فرمان تو را اطاعت نمى كنم و پشت سرت نماز نمى گزارم و فردا از تو جدا مى شوم. اين جريان پس از آن بود كه حَكَمان حُكم داده بودند. على با او مناظره كرد و در صدد قانع كردنش برآمد اما او برنگشت و با جمعى از ياران خود عزيمت كرد. در راه با مرد مسلمانى برخورد. از او خواست نظرش را درباره على بيان كند. او هم درود فرستاد و از او به نيكى ياد كرد. جمعى از ياران خريت بر او حمله كرده و با شمشير قطعه

1 . طبرى خروج خريت ناجى را در تاريخ 4/86 ـ 100، و ابن هلال ثقفى در غارات 21، و مسعودى در مروج 3/159 و جزرى در تاريخ 3/183 ـ 187، و ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه 3/128 ـ 148 ذكر كرده اند. چون حكايت آن طولانى بود و با بحث ملل و نحل مناسب نبود خلاصه آن را ذكر كرديم. دكتر نايف معروف در كتاب «الخوارج فى العصر الاموى 100 ـ 101» آن را تلخيص كرده كه ما تلخيص او را برگزيديم.

صفحه 164
قطعه اش كردند. در همان حال با يك يهودى برخوردند اما مزاحمش نشدند و راهش را باز گذاشتند.
على، زياد بن خضعه بكرى را با چند نفر از سربازان در پى آنان فرستاد. زياد در سرزمين «مذار» به آنان رسيد. رئيسشان، خريت را فرا خواند و از او پرسيد: چرا با على خصومت مىورزى؟ خريت جواب داد كه على را به عنوان رهبر قبول ندارد. زياد از او خواست قاتلان مرد مسلمان را تحويل دهد اما او از تحويلشان امتناع ورزيد. جنگ سختى بين طرفين درگرفت اما هيچ يك بر ديگرى چيره نگشت تا آنكه شب از راه رسيد و بين آنها فاصله انداخت. خريت و يارانش در تاريكى شب تغيير قيافه دادند و به طرف اهواز رفتند. زياد جريان را به على گزارش داد. على، معقل بن قيس رياحى را با نيروى چهار هزار نفرى مأمور كرد و در پى خريت فرستاد. بسيارى از راهزنان و آنهايى كه از پرداخت ماليات سرباز زده و عليه حكومت شوريده بودند و همچنين گروهى از اعراب كه با خريت هم عقيده بودند به او پيوستند و بر قسمتى از مناطق فارس دست يافتند و فرماندار على، سهل بن حنيف را بيرون كردند. سرانجام دو گروه در كوهى از كوههاى رامهرمز بهم رسيدند. خريت شكست خورد اما از معركه جان سالم به دَر برد و به ساحل خليج فارس رفت. خريت سلاحش را بر زمين نگذاشت بلكه همواره مردم را دور خود جمع مى كرد و نزد كسانى كه عقيده خوارجى داشتند مى رفت و مى گفت: ما با شما هم عقيده ايم و على نبايد در دين خدا مردان را حَكَم قرار مى داد و پيش آنهايى كه هوا خواه عثمان و اصحاب او بودند مى رفت و مى گفت: من با شما هم عقيده ام. عثمان دست بسته و مظلومانه كشته شد و نزد فراريان از ماليات مى رفت و مى گفت: مالياتتان را نگهداريد و با آن صله رحم
صفحه 165
كنيد و به خويشانتان دهيد و اگر هم خواستيد به فقيرانتان دهيد. بدين ترتيب با هر طايفه اى براى جلب نظرشان سخنى موافق حالشان مى گفت و دلهايشان را يكى مى كرد. او با اين وسيله توانست گروههاى زيادى را با انديشه هاى متفاوت گرد آورد. وقتى معقل از جايگاه او در ساحل خليج فارس آگاهى يافت، سپاه خود را آماده كرد و به طرف او حركت نمود و شكست سختى بر آنان وارد ساخت. خريت در آن جنگ كشته شد و بقيه ياران او به اين طرف و آن طرف پراكنده شدند.
بدين ترتيب، حيات خريت پايان يافت; كسى كه هرگز خط فكريش مشخص نشد زيرا او گاهى در كنار على(عليه السلام)مى جنگيد و گاهى عليه رهبرى او قيام مى كرد و با او دشمنى مىورزيد. گاهى خود را از خوارج مى دانست و گاهى عليه رهبرى خوارج دسيسه مى كرد و على را در كشتن عبدالله بن وهب راسبى و زيد بن حصين كمك مى كرد. مسعودى مى گويد: خريت و يارانش از اسلام برگشته و نصرانى شده بودند.(1)

2 ـ قيام اشرس بن عوف شيبانى:

همزمان با قيام خوارج نهروان، اشرس بن عوف شيبانى با دويست نفر در «دسكره» عليه على قيام كردند و سپس به طرف «أنبار» رفتند. على(عليه السلام)ابرش بن

1 . مروج الذهب 3/59، از چاپهاى هفت جلدى; از او به دست مى آيد كه خريت از اصحاب على بوده و از خوارج نبوده است. او وقتى از امام فاصله گرفت كه سپاه امام در نخيله بود و مى خواستند براى بار دوم به جنگ معاويه بروند. از همانجا ياران امام پراكنده شدند و هر كس به وطن خود بازگشت و جز تعداد اندكى، كسى باقى نماند و خريت بن راشد ناجى هم با سيصد نفر جدا شدند و به دين نصرانى رو آوردند ... .

صفحه 166
حسان را با سيصد نفر به سراغ او فرستاد. جنگ در گرفت و اشرس در ربيع الآخر سال سى و هشت كشته شد.

3 ـ قيام هلال بن علفه:

سپس هلال بن علفه با برادرش مجالد قيام كردند و در «ما سبذان» مستقر شدند. على معقل بن قيس رياحى را به جنگ او فرستاد. معقل او را با يارانش كه بيش از دويست نفر بودند، از پا درآورد. قتل آنها در جمادى الثانى سال سى و هشت اتفاق افتاد.

4 ـ قيام اشهب بن بشر:

پس از آن اشهب بن بشر و به قولى اشعث كه از «بجيله» بود با صد و هشتاد نفر قيام كرد و به جايى كه هلال و ياران او كشته شده بودند آمد و بر آنان نماز گزارد و تا جايى كه توان داشت، آنان را دفن كرد. على جارية بن قدامه سعدى و به قولى حجر بن عدى را به سوى او فرستاد. اشهب به مقابله برخاست و در «جرجرايا» از سرزمين «جوخا» جنگ در گرفت و اشهب با يارانش در جمادى الآخر سال سى و هشت كشته شدند.

5 ـ قيام سعيد بن قفل تميمى:

پس از آن سعيد بن قفل تميمى در ماه رجب در «بندجين» خروج كرد و دويست نفر او را همراهى مى كردند. او به «زنجان» كه يكى از شهرهاى مداين و در دو فرسخى آن است، آمد. از طرف على(عليه السلام)سعد بن مسعود به جنگ شان رفت و در رجب سال سى و هشت آنان را از بين برد.

صفحه 167

6 ـ قيام ابومريم تميمى:

پس از او ابو مريم تميمى قيام كرد و در «شهرزور» مستقر شد. بيشتر نفرات او بردگان بودند و گفته شده شش نفر عرب بيشتر همراه او نبود كه يكى از آنها خودش بوده است. او را دويست نفر و به قولى چهار صد نفر همراهى مى كرد. به طرف كوفه آمد و در پنج فرسخى آن مستقر شد. على(عليه السلام)او را به بيعت و ورود به كوفه دعوت نمود اما او قبول نكرد و گفت: جز جنگ چيزى بين ما نيست. على (عليه السلام)شريح بن هانى را با هفتصد نفر به جنگ او فرستاد. خوارج بر شريح و يارانش حمله كردند. آنان فرار كردند و تنها شريح با دويست نفر باقى ماندند و در قريه اى پناه گرفتند. در آنجا بعضى از افرادش بازگشتند و بقيه وارد كوفه شدند. آنگاه على خودش اقدام كرد و جارية بن قدامه سعدى را پيشاپيش فرستاد. جاريه آنان را به اطاعت از على دعوت نمود و از جنگ بر حذرشان داشت اما آنان قبول نكردند. على به آنان پيوست و خوارج را به صلح دعوت كرد اما آنان از دعوت على و يارانش سرباز زدند. سربازان على آنان را از پا درآوردند و جز پنجاه نفر كسى از آنان باقى نماند كه آنها هم أمان خواستند و امام هم أمانشان داد. چهل نفر از خوارج كه مجروح بودند، على دستور داد آنها را به كوفه بياورند و مداوا نمايند تا خوب شوند. اين جنگ در ماه رمضان سال سى و هشت رخ داد. اينان از شجاعترين و با جرئت ترين خوارج بودند و به خاطر همين جرئت شان بود كه به كوفه نزديك شده بودند.(1)

1 . ابن اثير: الكامل 3/187 ـ 188.

صفحه 168

جنايت بزرگ يا آخرين تير در كمان خوارج:

امام سران خوارج را از بين برد و هلاكشان ساخت. گروهى از آنان نجات يافتند و در شهرها پراكنده شدند و آنهايى را هم كه رمقى داشتند، امام به خانواده هايشان تحويل داد تا آنان را مداوا كنند اما آنها در بصره و اطراف آن طرفداران و دوستان همفكر داشتند و در ميدان جنگ در بين كشته شدگان نيز بستگان نسبى و سببى داشتند. از اين رو در صدد به دست آوردن فرصتى بودند تا از على(عليه السلام)انتقام بگيرند.
مبرّد مى گويد: وقتى على خوارج نهروان را كشت، در كوفه نزديك به دو هزار نفر كه در شورش با عبدالله بن وهب همراه نشده بودند، حضور داشتند و گروهى كه به ابو ايوب پناه برده بودند، نيز آنجا بودند. آنها گرد هم آمدند و شخصى را از بنى طى فرمانرواى خود كردند. على(عليه السلام)كسى را نزد آنان به «نخيله» فرستاد. او آنان را به آرامش دعوت نمود اما آنها قبول نكردند. دوباره آنان را به آرامش دعوت نمود، باز امتناع ورزيدند تا آنكه همگى كشته شدند.
گروه ديگرى از خوارج به طرف مكه رفته و دست به شورش زدند. در همان زمان معاويه سرپرست حُجاج را مأمور مقابله با آنان كرد اما خوارج او را بازداشت كردند. اين خبر به معاويه رسيد. او هم بسر بن ارطاة را كه از طايفه بنى عامر بن لوى بود، به سركوبى آنان فرستاد. آنها پس از زد و خوردى كه بين شان رخ داد، موافقت كردند كه شخصى از بنى شيبه با مردم نماز گزارد تا حج مردم فوت نشود. پس از مراسم حج، خوارج در كار خود به رايزنى پرداختند و گفتند: على و معاويه مردم را به تباهى كشانده اند. اگر اين دو نفر را از بين ببريم، حق به جاى خود قرار مى گيرد. شخصى از طايفه اشجع گفت: به خدا سوگند عمرو

صفحه 169
دست كمى از اين دو نفر ندارد. او اساس اين تباهى است. عبدالرحمن بن ملجم گفت: من على را مى كشم. گفتند: چگونه؟ گفت: غافلگيرش مى كنم. حجّاج بن عبدالله صريمى كه همان بَرَك باشد، گفت: من معاويه را مى كشم و زادويه آزاد شده عمرو بن تميم گفت: من عمرو را مى كشم. آنگاه توافق كردند كه هر سه نفر در يك شب ترور شوند و شب يازدهم(1) رمضان را انتخاب كردند و هر كدام به طرفى رفتند. ابن ملجم به كوفه آمد و خود را مخفى ساخت و با زنى به نام قُطّام از قبيله رباب ازدواج كرد. او هم عقيده خوارجى داشت. نقل شده كه او به ابن ملجم گفت: من به مهرى جز آنچه كه نام مى برم راضى نمى شوم و آن عبارت است از: سه هزار درهم، يك عبد، يك كنيز و كشتن على. ابن ملجم گفت: آنچه خواستى برايت هست اما كشتن على چگونه مى تواند برايم مقدور باشد؟ گفت: غافلگيرش كن. پس اگر جان سالم به در بردى، مردم را راحت كرده اى و با همسرت زندگى مى كنى و اگر كشته شدى به بهشت و نعمت جاويدان مى رسى و از آن بهره مى گيرى. در اين باره شاعر مى گويد:
ثلاثة الاف و عبد وقينة *** و ضرب على بالحسام المصمّم
فلا مهر أعلى من علىٍّ و ان غلى *** و لا فتك إلاّ فتك ابن ملجم
سه هزار درهم با بنده و كنيزى و كشتن على با شمشير برّان.
بالاتر از على مهرى نيست هر چه بالا باشد و ترورى جز ترور ابن ملجم نيست.
نقل شده كه اشعث، عبدالرحمن را در ميان بنى كنده ديد كه شمشيرش را حمايل كرده است. به او گفت: عبدالرحمن! شمشيرت را بده نگاه كنم. او هم

1 . مبرّد تنها كسى است كه آن را نقل كرده ولى صحيح همان شب نوزدهم است.

صفحه 170
نشانش داد. ديد شمشير برّانى است. گفت: حالا كه ايّام جنگ نيست. چرا شمشير با خود حمل مى كنى؟ راوى مى گويد كه عبدالرحمن گفت: مى خواهم ناقه هاى قريه را با آن نحر كنم. اشعث مركبش را سوار شد و نزد على آمد و او را با خبر ساخت و گفت: من شجاعت و بى پروايى ابن ملجم را مى شناسم. على فرمود: هنوز كه مرا نكشته است.
روايت شده كه روزى على(عليه السلام)سخنرانى مى كرد و به اصحاب خود تذكر مى داد. ابن ملجم رو به روى منبر نشسته بود و سخنان امام را مى شنيد و مى گفت: به خدا سوگند آنان را از دست تو راحت خواهم ساخت. وقتى على(عليه السلام)به طرف خانه رفت، ابن ملجم را گرفته نزد او آوردند. على پرسيد: چه كار مى كنيد؟ آنان آنچه را كه از او شنيده بودند به امام گفتند. امام فرمود: هنوز كه مرا نكشته است، رهايش كنيد.
روايت شده كه على وقتى او را ديد به اين بيت عمرو بن معدى كرب كه درباره قيس بن مكشوح مرادى سروده است، تمثّل جست:
اُريد حياته و يريد قتلى *** عَذِيرك من خليلك من مراد
من زندگى او را مى خواهم و او مرگ مرا مى خواهد. زخم تو از دوست تو از طايفه مراد است.
عرض كردند: تو او را مى شناسى و مى دانى كه با تو چه مى كند، پس چرا او را نمى كشى؟ فرمود: چگونه قاتلم را بكشم؟
وقتى شب يازدهم رمضان فرا رسيد، ابن ملجم و شبيب اشجعى آمدند و به دروازه اى كمين كردند كه على(عليه السلام)صبحگاهان از آن وارد مى شد و مردم را براى نماز بيدار مى كرد. آن روز وقتى آمد كه چنين كند، شبيب ضربه اى را حواله
صفحه 171
او كرد ولى ضربه اش خطا رفت و شمشيرش به دروازه اصابت كرد. ابن ملجم ضربتش را بر فرق امام حواله نمود.(1) على فرياد زد: به خداى كعبه رستگار شدم. بگيريد اين مرد را. از يكى از انصار كه در مسجد بود نقل شده كه گفت: صداى على را شنيدم و برق شمشير را ديدم اما ابن ملجم با شمشير بر مردم حمله كرد. مردم راه را باز كردند. مغيرة بن نوفل بن حرث بن عبدالمطلب با قطيفه اى در برابر او ايستاد و آن را به رويش انداخت، سپس بلندش كرد و بر زمين زد و بر سينه اش نشست. اما شبيب، مردى از حضر موت شمشيرش را گرفت و او را بر زمين زد و بر سينه اش نشست. جمعيت زياد شد. همه فرياد مى زدند: صاحب شمشير را بگيريد! حضرمى ترسيد كه مبادا مردم او را اشتباهى بگيرند و عذرش را نپذيرند، از اين رو شمشير را دور انداخت و شبيب در بين مردم ناپديد شد. ابن ملجم را نزد على آوردند. امام درباره او توصيه نمود. مردم در جواب اختلاف كردند. على(عليه السلام)فرمود: «اگر زنده ماندم خودم مى دانم كه با او چگونه رفتار كنم و اگر مُردَم، آنگاه اختيار با شماست. پس اگر خواستيد قصاص كنيد، يك ضربت بيشتر نزنيد و اگر در گذشتيد، اين به تقوى نزديكتر است» ... على(عليه السلام)ـ در آخر روز سوم در گذشت ] و همگى بر قصاص اتفاق كردند.[ حسن(عليه السلام)ابن ملجم را خواست. ابن ملجم به او گفت: رازى است كه مى خواهم به تو بگويم. حسن(عليه السلام)به ياران فرمود: آيا مى دانيد او چه قصدى دارد؟ مى خواهد به من نزديك شود و گوشهايم را با دندان بكند. ابن ملجم گفت: به خدا سوگند اگر اين امكان برايم فراهم مى شد، گوشهايت را از بيخ مى كندم. حسن فرمود: هرگز! به خدا سوگند

1 . اين عبارت مى رساند كه امام بر در مسجد ضربت خورده است اما سخنان ائمه اهل بيت كه مى گويند: حضرت در محراب عبادت شهيد شد، آن را رد مى كند.

صفحه 172
ضربتى به تو خواهم زد كه تو را به آتش برساند.(1)
اين چيزى بود كه مبرّد در كاملش ذكر كرده است و عده اى از تاريخ نويسان نيز نظر او را تأييد كرده اند اما صاحب خانه بهتر مى داند در خانه چه مى گذرد و صحيح آن است كه امام هنگام نماز صبح در محراب عبادت و در شب نوزدهم رمضان ضربت خورده و در شب بيست و يكم به شهادت رسيده است: اينك سخنى را از امام رضا(عليه السلام)در اين باره بشنويد:
وقتى ابن ملجم ـ كه خدا لعنتش كند ـ امير المؤمنين على بن ابى طالب را زخم زد، شخص ديگرى نيز همراه او بود كه ضربت او بر ديوار اصابت كرد اما ابن ملجم ضربت خود را حواله امام نمود و ضربت به سر امام اصابت كرد، در حالى كه امام در سجده بود.(2)

نتيجه:

چه چيزى باعث دگرگونى اوضاع در آخر جنگ صفين شد؟

در اين كه پيروزى در تمام مدت جنگ از آنِ امام بود، احدى ترديد ندارد اما وقتى فتنه حكميت رو آورد عده اى از سران سپاه و خصوصاً قاريان، فريب خوردند و ناتوانى سپاه امام را فرا گرفت و سپاه به دو دسته تقسيم شدند. دسته اى خواهان صلح و توقف جنگ شدند و دسته اى ديگر كه ظاهراً گروه اندكى بودند بر ادامه جنگ پافشارى مى كردند. البته گروه اول موفق شدند. دوباره همين گروه، از انديشه و عقيده قبلىِ خود برگشته و در صدد برآمدند تا على را به نقض پيمان

1 . مبرّد: الكامل 2/148. طبرى: تاريخ 4/110 ـ 112. ابن اثير: الكامل 3/194 ـ 195. دينورى: الاخبار الطوال 214، مسعودى: مروج الذهب 4/166.
2 . طوسى: الأمالى 233. مجلسى: البحار 42/205 ـ 206.

صفحه 173
حكميت وادار نمايند اما به اين هدف دست نيافتند و همانطور كه متوجه شديد، كار به جايى رسيد كه آنها به صورت قدرت مخالف در برابر امام قد علم كردند، اما امام ريشه و اساس شان را از بيخ بركند طورى كه از آنان جز رمقى باقى نماند. اما همان رمق باقيمانده، باعث قيامها و تبهكاريها شد چون زمينه را براى ترور امام مهيا نمود و براى چموشى هاى معاويه فرصتى فراهم ساخت كه همواره در حيات سياسى اش آن را دنبال مى كرد.
از نتايج اين فتنه آن بود كه امام نه تنها نتوانست معاويه را از ولايت شام عزل و شامات را ضميمه حكومت خود نمايد، بلكه بعضى مناطقى كه در قلمرو امام بود، نيز از دستش خارج شد; در نتيجه، عمرو بن عاص بر مصر استيلا يافت و محمد بن ابى بكر فرماندار امام را در مصر به قتل رساند تا جايى كه با تركتازى هاى سپاهيان معاويه، عراق نيز مورد طمع او قرار گرفت.
ما از اينها گاهى به دگرگونى و گاهى به شكست تعبير مى كنيم و خوشايند خواهد بود كه در پايان اين بحث به علل و اسباب آن اشاره نماييم. ممكن است خواننده تصور كند كه اين بحث، خارج از موضوع اين بخش (خوارج) است اما وقتى از آن اطلاع حاصل نمايد، متوجه مى شود كه اين بحث به موضوع اصلى ارتباط كامل دارد. اينك توضيح آن:
سبب اصلى دگرگونى اوضاع دو چيز بود:

اول: حاكميت حس اعتراض جويى بر قاريان كوفه

سپاه امام مركب از دو گروه بود: يك گروه آدمهاى خوب و فرمانبردار رهبرى بودند كه با تمام توان در برابر فرامين رهبرى بدون هيچ اعتراضى آماده
صفحه 174
جانفشانى بودند. برجستگان اين گروه، مالك اشتر، عدى بن حاتم، عبدالله بن عباس، عمارياسر، عمرو بن حمق خزاعى، حجر بن عدى كندى، سهل بن حنيف، سليمان بن صرد و ديگر صالحان و پرهيزگاران امت بودند كه از امام مانند سايه از صاحب سايه متابعت مى كردند. گروه ديگر كسانى بودند كه حس اعتماد به رأى و استبداد به امر و دخالت در شئون رهبرى، آنان را به خَلَجان مى آورد. آنان خيال مى كردند كه بين آنها و رهبرى به اندازه بند انگشت هم تفاوتى وجود ندارد و اين بينش در همه موضع گيريهايشان از روزى كه زير لواى امام آمدند و تا روزى كه عليه امام قيام كردند، مشهود بود و برجستگان اين گروه: حرقوص بن زهير معروف به «ذو الثديه»، مسعر بن فدكى، زيد بن حصين، شريح بن أوفى بن ظاهر عبسى، نافع بن ازرق، عبدالله بن وهب راسبى و ساير سران اين طايفه بودند كه بعدها جزء خوارج شدند.
افراد اين گروه زياد قرآن و نماز مى خواندند و شب زنده دارى مى كردند كه از كثرت سجود پيشانى هايشان سياه شده و مانند زانوى شتر، پينه بسته بود. به همين خاطر حرفشان بر سپاه امام خصوصاً بر افرادى كه از قبيله و فرقه خودشان بودند و زياد هم بودند، تأثير زيادى داشت.
آنچه ما را از حاكميت اين تفكر بر آنان (تفكر اعتراض بر رهبرى و سردمداران شئون حكومت) آگاه مى سازد همان چيزى است كه در تاريخ زندگى شان مى خوانيم. اينك بيان آن:
1 ـ حديث نبوى درباره سردمدار خوارج (ذوالخويصره) قبلا به سمعتان رسيد: وقتى پيامبر غنايم خيبر را تقسيم مى كرد، شخصى آمد بر سر او ايستاد و گفت: امروز عدالت را رعايت نكردى. پيامبر فرمود: واى بر تو! اگر من عدالت را
صفحه 175
رعايت نكنم چه كسى آن را رعايت مى كند؟! عمر گفت: يا رسول الله! اجازه مى دهى او را بكشم؟ پيامبر فرمود: در آينده نزديك براى او و همفكرانش پيشامدهايى است و افزود: نماز شما در برابر نمازشان و روزه شما در برابر روزه شان ناچيز مى نمايد اما ايمان آنها از گلوهايشان فراتر نمى رود و فرمود: از اعتراض اين شخص در آينده نزديك گروهى پديد مى آيند كه از دين خارج مى شوند مانند تيرى كه بر صيد نشيند و از آن خارج شود.(1)
2 ـ طبرى از محمد بن راشد و او از پدرش درباره جنگ جمل نقل مى كند: سيره على(عليه السلام)آن بود كه فراريان از جنگ را نمى كشت و مجروحين را از بين نمى برد. كسى را عريان نمى كرد. مالى را بر نمى داشت. گروهى آن روز اعتراض كردند: چگونه است كه ريختن خونهاى آنان حلال و مالهايشان براى ما حرام است؟ على فرمود: آنان مانند شما هستند. اگر كسى از جنگ اعراض كرد او از ماست و ما از اوييم و اگر كسى اصرار كرد تا كشته شود جنگ با او رواست و براى شما يك پنجم آن كافى است. از آن روز بود كه خوارج صدا به اعتراض بلند كردند.(2)
طبرى داستان اعتراض را به طور اجمال ذكر نموده ولى ديگران آن را به تفصيل بيان كرده اند و گفته اند:
خوارج با على خصمانه برخورد كردند; وقتى او به نهروان نزد آنان رفت و

1 . سيره نويسان و اصحاب صحاح و مسانيد، اين حديث را نقل كرده اند و بخارى نيز آن را در صحيحش نقل كرده است. به جلد 6 تفسير سوره برائت تفسير آيه «و المؤلّفة قلوبهم» ص 67 مراجعه شود.
2 . طبرى: تاريخ 3/545.

صفحه 176
به آنان پيام داد كه قاتل عبدالله بن خباب را تسليم نمايند، آنها در جواب گفتند: ما همه قاتل عبدالله هستيم و اگر بر تو دست يابيم تو را هم مى كشيم. على با نيروهايش به سر وقت آنان رفت و آنان همگى در برابر او قيام كردند. امام قبل از شعلهور شدن آتش جنگ، به آنان فرمود: براى چه با من خصومت مىورزيد؟ گفتند: اولين خصومت ما با تو در آن است كه ما در جنگ جمل با تو جنگيديم، وقتى اصحاب جمل شكست خوردند، تو مالهايى را كه در اردوگاه آنها يافتيم براى ما حلال كردى ولى از اسير گرفتن زنان و فرزندان آنان ما را مانع شدى. بر چه اساس مالشان را حلال كردى ولى زنان و فرزندانشان را حلال نكردى؟ امام فرمود: مالشان را بدان جهت حلال كردم كه بَدَلى باشد از آنچه كه آنها از بيت المال بصره، پيش از رسيدن ما به غارت برده بودند اما زنان و فرزندانشان كه با ما جنگى نداشتند از باب دار اسلام در حكم اسلامند و آنان از دين برنگشته اند و كسى كه كافر نشده است، به اسارت گرفته نمى شود. بر فرض اگر زنان را برايتان حلال مى كردم، كدام يك از شما عايشه را در سهم خود مى گرفتيد؟ خوارج از اين جواب شرمنده شدند.(1)
آنچه كه طبرى ذكر كرده است هر چند در سندش سيف بن عمر كه رواياتش ضعيف است، قرار دارد اما آنچه را كه بغدادى نقل كرده، سندش صحيح است; علاوه بر آن، روايات زيادى در اين باره از فريقين وارد شده است. شيخ طوسى در تهذيبش از مروان بن حكم روايت مى كند كه گفت: وقتى على ما را در بصره شكست داد، اموال مردم را پس داد. كسى كه شاهد مى آورد مال او را مى داد و كسى كه شاهد نداشت با قسم مال او را به او رد مى كرد. مروان مى گويد:

1 . بغدادى: الفَرق بين الفِرَق 78.

صفحه 177
شخصى به او گفت: يا امير المؤمنين! غنيمت و اسيران را بين ما تقسيم كن. مروان مى گويد: وقتى آن شخص زياد اصرار كرد، على فرمود: كدام يك از شما حاضر است ام المؤمنين را در سهم خود بگيرد؟ آنگاه همه ساكت شدند.(1)
3 ـ باز طبرى نقل مى كند: وقتى از بيعت اهل بصره فراغت يافت در بيت المال نظر كرد. در آن ششصد هزار بيشتر نبود. همه را بين حاضران تقسيم كرد. به هر نفر پانصد رسيد و فرمود: اگر خداوند عز و جل بر شام پيروزتان كرد علاوه بر عطيه هايتان مثل همين براى شماست. سبائيه در اين باره به خرده گيرى برخاستند و پشت سر، على را بر اين كار سرزنش كردند.(2)
اين مسائل بيانگر غلبه تفكر اعتراض بر خوارج است و نشان مى دهد كه آنان دخالت در شئون رهبرى را حق خود مى دانستند.
4 ـ ما مى بينيم وقتى اشعث ميثاق حكميّت را بر اهل شام قرائت كرد، آنان با رضايت خاطر از آن استقبال كردند و وقتى آن را بر سران عنزه و ديگر عراقيها عرضه كرد، از او با اعتراض و اسلحه استقبال كردند.
ابن مزاحم مى گويد: اشعث ميثاقنامه را بين مردم برد و بر صفوف شاميان و سرانشان عرضه كرد، آنان با رضايت خاطر پذيرفتند. بعد بر صفوف اهل عراق و سرانشان عرضه كرد تا رسيد به سران عنزه، در صفين چهار هزار نفر از عنزه با على بودند، وقتى بر آنها خواند، دو نفر از جوانانشان گفتند: حكميّت تنها از آنِ خداست. سپس بر سپاه شام حمله كردند و بر در قرارگاه معاويه از پا درآمدند.

1 . حرّ عاملى: وسائل الشيعة 11 باب 25 حديث 5 و 7 ص 58.
2 . طبرى: تاريخ 3/544. منظور از سبائيه همان خوارج است زيرا در بسيارى موارد بر آنان اطلاق شده است.

صفحه 178
اين دو اولين كسانى بودند كه بر حكميّت اعتراض كردند. نام آنها معدان و جعد بود كه با هم برادر بودند. پس از آن اشعث بر قبيله مراد عبور كرد. صالح بن شقيق كه از سرانشان بود گفت:
ما لعلى فى الدماء قد حكم *** لو قاتل الاحزاب يوماً ما ظلم
على حق ندارد كه درباره كشتگان حكم كند. اگر با گروهها آن روز مى جنگيد ستمكار نبود.
حكميّت تنها از آنِ خداست هر چند مشركين را ناخوشايند باشد.
اشعث بر سران بنى راسب عبور نمود و آن را بر آنها خواند. آنان گفتند: حكميّت تنها از آنِ خداست. ما نمى پذيريم و راضى نمى شويم مردان در دين خدا حكميّت كنند. بعد بر سران بنى تميم گذر كرد و ميثاقنامه را خواند. يكى از آنان گفت: حكميّت از آنِ خداست. او بحق حكم مى كند و بهترين فيصله دهندگان است. مردى از آنان به ديگرى گفت: اما اين، ننگى بزرگ بر جا گذاشت. عروة بن اُديّه، برادر مرداس بن اُديّه تميمى آمد و گفت: چرا اشخاص را در كار خدا به حكميت گمارديد؟ حكميّت از آنِ خداست. اى اشعث! كشتگان ما چه مى شوند؟ آنگاه شمشيرش را برداشت تا اشعث را بكشد ولى ضربتش به خطا رفت و ضربه اى خفيف به ران اسب او اصابت كرد كه اسب به وسيله آن رم كرد. مردم فرياد زدند: دست نگهدار. او هم بس كرد و اشعث به طرف قوم خود بازگشت.(1)
5 ـ بعضى از آنهايى كه بعدها از خوارج شدند، در ايام خلافت عثمان در كوفه بودند و بر كارگزاران او مانند سعيد بن عاص اعتراض مى كردند. سعيد بن

1 . نصر بن مزاحم: وقعة صفين 587 ـ 588.

صفحه 179
عاص جريان را به عثمان گزارش داد. عثمان هم دستور داد تا آنها را از كوفه اخراج كند. در بين معترضان، حرقوص بن زهير سعدى، شريح بن أوفى بن يزيد بن ظاهر عبسى و زيد بن حصين طايى كه از سران خوارج بودند، ديده مى شدند. آنها به دور اشتر نخعى جمع شده بودند و از ياران او به حساب مى آمدند، حتى اين موضوع را سعيد بن عاص به عثمان گزارش داد و گفت: من با وجود اشتر و اصحابش كه از قاريان ـ و در حقيقت از نادانان ـ هستند، در كوفه كارى از پيش نمى برم و عثمان هم دستور داد كه او آنها را به شام تبعيد كند.(1)
البته در كنار اشتر غير از آنان، افراد صالح و قاريان پرهيزگارى چون زيد، صعصعه بن صوحان، كعب بن عبده، عدى بن حاتم طايى، يزيد بن قيس ارحبى (كه موضعگيرى هاى تحسين برانگيزى در صفين داشت)، عمرو بن حمق، كميل بن زياد نخعى، حارث بن عبدالله اعور همدانى و ديگر صالحان هم بودند. اين نشان مى دهد كه تفكر اعتراض جويى در بين قاريان و سران كوفه وجود داشت. البته اين كه در اعتراض خود عليه كارگزار خليفه سوم و حتى عليه خود خليفه، بر حق بودند، دليل نمى شود كه در مسأله حكميّت و پيامدهاى نامطلوب آن نيز بر حق باشند و دليلى بر اين ملازمه وجود ندارد; چه بسا انسان در دعوايى بر حق باشد و در دعوايى ديگر بر باطل. براى تصديق مدعاى ما همين بس كه در ماهيت هر دو اعترض ـ اعتراض بر كارگزار و اعتراض بر امير المؤمنين على(عليه السلام)ـ دقت شود.
البته اسلام با سياست انتقاد و آزادى بيانِ عقيده مخالف نيست و نمى خواهد مردم مانند گله گوسفند باشند، بلكه اسلام به انتقادى كه براى روشن

1 . بلاذرى: الأنساب 5/39.

صفحه 180
شدن حق باشد، توصيه مى كند. مثلا وقتى انسان ببيند كه گفتار رهبر با رفتارش يكسان نيست، او مى تواند از او سؤال كند و انتقاد نمايد اما با شيوه اى كه هدف از آن رسيدن به حق باشد و اين چيزى است كه اسلام به آن دعوت مى كند; خصوصاً آنجا كه رهبر، غير معصوم باشد، بلكه نظير آن را در زمان معصوم نيز مشاهده مى كنيم. سيره نويسان نقل مى كنند: وقتى عبدالله فرزند پيامبر از دنيا رفت پيامبر بر او گريه كرد و اشك بر گونه هايش جارى شد. يكى از اصحاب گفت كه اين كار پيامبر با توصيه اى كه بر گريه نكردن بر مرده نموده، منافات دارد. پيامبر جوابش داده و به سوى حق هدايتش نمود و فرمود: (از گريه بر مرده نهى نكردم) از دو صداى بى معنى و دو چيز ديگر منع كرده ام: صداى شيون هنگام مصيبت و خراشيدن صورت، چاك كردن پيراهن و بانگ شيطانى و صداى آواز خوانى منع كرده ام اما اين (گريه بر مرده) رحمت است. كسى كه رحم نداشته باشد، رحم نبيند.(1)
بلى اگر هدف صرف اظهار نظر و اشكال تراشى باشد، اين چيزى است كه كتاب و سنت آن را مجادله باطل خوانده است: (مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللهِ إِلاَّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَلاَ يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلاَدِ )(2) و خداوند سبحان فرمود: (وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ).(3)
ما مى بينيم كه اين دو شيوه اعتراض، در اشتر و ياران صالحش از يك

1 . برهان الدين حلبى: السيرة الحلبية، 3/395.
2 . غافر: 4 «در آيات خداوند جز كافران مجادله نمى كنند پس مبادا گردش آنها در شهر تو را بفريبد.»
3 . كهف: 56 «كافرين به جدال مى خواهند حق را با باطل پايمال كنند.»

صفحه 181
طرف و در حرقوص و رفيقانش از طرف ديگر جان گرفته بود. هر چند در برهه اى از زمان در نحوه اعتراض هر دو دسته شيوه يكسان داشته اند.
شيوه اول: از روح و نيت صادقانه مى تراود، نه از هواى نفس، به همين خاطر اينان همچنان بر اعتراض و مخالفت خود با كارگزار خليفه تا هنگام مرگ عثمان پايدار ماندند چون مى فهميدند كه رفتار خليفه و كارگزارانش با اساس اسلام هماهنگى ندارد و در اين راستا هجرت و تبعيد از وطن را تحمل كردند اما همين كه در برابر على قرار گرفتند و گمشده خود را يعنى رهبرى كه براى خدا كار كند، در او يافتند، رشته كارهاى شان را به دست او سپردند.
شيوه دوم: از روح مكابره نشأت مى گيرد. هر آنچه را كه دوست داشته باشند چه حق يا باطل همان را مى طلبند. در اينجا نمونه هاى از اين دو طرز تفكر را ذكر مى كنيم:
ابن مزاحم مى گويد: وقتى كه على ميثاق صلح را مى نوشت به او گفتند: اشتر به محتواى ميثاق راضى نيست و جز جنگِ با آنان را نمى خواهد. على فرمود: آرى! ولى اشتر وقتى ديد من راضى شده ام او هم راضى شد و شما هم راضى شديد و پس از رضايت، بازگشت و بعد از پذيرش، رد روا نيست مگر آن وقت كه معصيت خداوند صورت پذيرد و از آنچه در كتابش آمده تعدى شود.(1)
چه تسليمى بالاتر و زيباتر از تسليم اشتر در برابر امر رهبرى! در حالى كه پيروزى همراه او بود و بين او و پيروزى از يك تاختن اسب يا به اندازه دو كمان بيشتر فاصله نبود اما همين كه متوجه شد ادامه جنگ هر چند كوتاه منجر به كشته

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 589.

صفحه 182
شدن امام مى شود، از ميدان جنگ با رضايت خاطر و با قصد فرمانبردارى از امام بازگشت و خطاب به آنانى كه در برابر امام ايستاده بودند، گفت: فريبتان دادند. به خدا سوگند فريب خورديد. به توقف جنگ فرا خوانده شديد، اجابت كرديد. اى ياران سياه رو! ما فكر مى كرديم نمازهايتان به خاطر بى رغبتى تان به دنيا و اشتياق به ديدار خداست، حالا مى بينم كه از مرگ به سوى دنيا فرار مى كنيد ـ زشتتان باد اى كه شتران نجاستخوار را مانيد! ـ بعد از اين هرگز روى عزت را نخواهيد ديد. دور باشيد از رحمت! همانگونه كه گروه ستمكاران از رحمت بدورند.(1)
اين است اشتر و اين است فرمانبرداريش از امام بر حق و اما خوارج، پس بپرس از عناد و لجاجت شان در برابر حق! عبدالله بن عباس بر صحت اساس حكميّت با آنها احتجاج نمود و گفت: خداوند در كشتن صيد، امر به حكميّت داد و فرمود: (يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْل مِنْكُمْ) چه رسد به مسأله رهبرى ... وقتى خوارج چنين احتجاجى را شنيدند به يكديگر گفتند: احتجاج قريش را بر آنان حجت قرار دهيد زيرا اين شخص از كسانى است كه خداوند درباره شان فرمود: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ) و نيز فرمود: (وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا).(2)
تا اينجا عامل اول پيدايش اين دگرگونى را شناختيد و اينك بيان عامل دوم:

دوم: وجود ستون پنجم در سپاه امام:

در بين سپاه امام كسانى بودند كه به نفع معاويه فعاليت مى كردند و

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 563.
2 . مبرّد: الكامل 2/122 چاپ، چاپخانه معارف در مصر.

صفحه 183
دشمنى شان را با على، مكتوم مى داشتند و مترصد فرصت بودند تا به حكومت و حيات او خاتمه دهند; نظير اشعث بن قيس. قبل از اين متوجه شديد كه در آغاز پيدايش تفكر متاركه جنگ، اشعث سخنرانى كرد و گفت: اگر ما كشته شويم چه كسى از زنان و فرزندانمان سرپرستى مى كند؟ اين سخنان را در حضور خوارج مى گفت. در همين رابطه ابن ابى الحديد مى گويد: «هر فسادى كه در خلافت على(عليه السلام)به وجود آمد و هر آشوبى كه بپا شد اساس آن اشعث بود.»(1)
اينك شاهدى چند بر صحت اين نظريه:
1 ـ اشعث فرماندار عثمان در آذربايجان بود و عمرو بن عثمان با دختر اشعث بن قيس ازدواج كرده بود. وقتى على(عليه السلام)به خلافت رسيد، نامه اى به دست زياد بن مرحب همدانى براى او فرستاد كه در آن نامه، بيعت و نقض بيعت طلحه و زبير را يادآور شده بود و گفته بود: «منصب تو طعمه براى تو نيست، بلكه امانت است و مالى از مالهاى خدا در دست توست و تو خزانه دار خدا در اين مال هستى تا وقتى كه آن را به من تسليم نمايى.» اشعث وقتى نامه على را خواند به يكى از ياران خود گفت: «او مرا ترسانيد و مى خواهد آذربايجان را از من باز ستاند.» خواست به معاويه بپيوندد ولى يكى از يارانش مانع اين كار شد. سرانجام نزد على رفت در حالى كه از ولايت بركنار شده بود.(2)
مسعودى مى گويد: على به اشعث بن قيس پيام داد كه او را از حكومت آذربايجان و ارمنيه (ارمنستان) عزل كرده است. او تا آن زمان فرماندار عثمان در آنجا بود. اين عزل و آن كلامى كه امام هنگام آمدن اشعث نزد او درباره مالى كه

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 2/279.
2 . نصر ابن مزاحم: وقعة صفين 29.

صفحه 184
اشعث در آنجا براى خود جمع كرده بود به او گفت، باعث دلخورى اشعث از امام شد.(1)
2 ـ رياست قبيله كنده و ربيعه با اشعث بود. على(عليه السلام)او را از رياست برداشته به جايش حسان بن مخدوع را گذاشت و پس از اعتراضهايى كه شد او را در رياست شريك كرد(2) و اين كار كينه اشعث را عليه على برانگيخت هر چند آن را بروز نمى داد.
3 ـ اشعث متهم است كه در خلال فروكش كردن آتش جنگ، با معاويه در ارتباط بوده است. ابن مزاحم مى گويد: پسر ذو الكِلاع پيكى نزد اشعث فرستاد و گفت: «عموزاده ات فرزند ذوالكلاع تو را سلام مى رساند و مى گويد: حالا كه ذوالكلاع كشته شده و در ميسره لشكر بر زمين افتاده است اجازه بده تا او را برداريم.» اشعث به پيك گفت: از من به دوستت سلام برسان و به او بگو: من مى ترسم كه على مرا متهم نمايد. تو اين را از سعيد بن قيس درخواست كن كه در جناح راست لشكر قرار دارد. او نزد معاويه رفت و جريان را با او در ميان گذاشت و معاويه آنان را از اين كار منع كرد. آنان در آن روز و روزهاى ديگر با يكديگر در ارتباط بودند.(3)
4 ـ معاوية بن ابى سفيان، برادرش عقبة بن ابى سفيان را مأموريت داد و به او گفت: اشعث را ملاقات كن كه اگر او راضى شود ديگران راضى مى شوند. عقبه آمد و اشعث بن قيس را صدا زد. مردم به اشعث گفتند: اين مرد تو را مى خواهد.

1 . مسعودى: مروج الذهب 3/117.
2 . ابن مزاحم: وقعة صفين 153.
3 . ابن مزاحم: وقعة صفين 341.

صفحه 185
اشعث گفت: بپرسيد كيست؟ او گفت: من عقبه پسر ابو سفيانم. اشعث گفت: اشراف زاده است. بايد ملاقاتش كنم و به ديدارش رفت و عقبه خواسته معاويه را به او ابلاغ نمود.(1)
اين نشان مى دهد كه معاويه با كسب رضايت اشعث در صدد جاى پا باز كردن در جبهه على بوده است و او در اين هدف تا جايى موفق هم شد و نتيجه اين دعوت آن شد كه اشعث در جواب معاويه گفت: اما ديگران، شما را نيازى به آنها نيست و به زودى - به خواست خدا - نظر خود را در اين باره اعلام خواهم كرد.
وقتى معاويه كلام اشعث را شنيد، مطمئن شد كه اشعث براى سازش آماده است. نتيجه گفتگو در بين هر دو لشكر پخش شد. تا جايى كه اشعث به خود جرئت داد نظرش را درباره جنگ اظهار نمايد و از على بخواهد كه به خاطر زنان و فرزندان به جنگ پايان دهد و اين همان چيزى است كه در ادامه مى خوانيد.
5 ـ اشعث در شب ليلة الهرير در ميان ياران كنده اى خود بپا خواست و خطابه اى را به قصد متزلزل كردن اراده ها و ختم جنگ به نفع معاويه ايراد نمود و اين در حالى بود كه نشانه هاى پيروزى على آشكار شده بود و فرداى آن شب شاميان قرآنها را بر نيزه ها بالا بردند. اشعث در خطبه خود گفت: «اى گروه مسلمانان! ديروزتان را نظاره كرديد و ديديد چه تعداد از عربها از بين رفتند. به خدا سوگند من كه در اين سن ـ به خواست خدا ـ رسيده ام هرگز چنين روزى را نديده ام. پس حاضران به غايبان برسانند كه اگر فردا دست از جنگ برنداريم، عرب از بين خواهد رفت و نواميس ضايع خواهد شد. به خدا سوگند اين را براى

1 . همان مأخذ 465.

صفحه 186
ترس از مرگ نمى گويم ليكن من مردى سالخورده اى هستم، مى ترسم اگر ما فردا از بين برويم زنان و فرزندان بى سرپرست بمانند.» صعصعه مى گويد: جاسوسان، سخنان اشعث را به گوش معاويه رساندند. معاويه گفت: به خداى كعبه حرف خوبى زده است. اگر ما فردا با هم بجنگيم روميان بر زنان و فرزندان ما و فارسها بر زنان و فرزندان عراقيان طمع خواهند ورزيد و اين را تنها صاحبان عقل و درايت مى فهمند. پس قرآنها را بر نيزه ها ببنديد و بالا بريد.
شاميان در همان شب تاريك شروع كردند به داد و فرياد كه: اى عراقيان! چه كسى از فرزندانمان حمايت مى كند اگر ما را بكشيد و چه كسى از فرزندان شما حمايت خواهد كرد اگر شما را بكشيم. خدا را! خدا را! در حفظ بقيه مردم. بامدادان شاميان قرآنها را بر نيزه ها بالا بردند و بر اسب ها آويختند ....(1)
6 ـ بالا رفتن قرآنها بر نيزه ها هرج و مرج در سپاه على پديد آورد و سپاه را دو دسته ساخت، دسته اى مانند عمرو بن حمق و ديگران خواستار ادامه جنگ بودند و دسته اى ديگر بر ختم جنگ پافشارى داشتند. از جمله اين گروه اشعث بود كه با حالت خشمگينانه بپا خاست و گفت: يا امير المؤمنين! دعوت آنها را به كتاب خدا اجابت كن زيرا تو از آنان به اين كار سزاوارترى. مردم زندگى مى خواهند و از جنگ متنفرند.(2)
7 ـ پس از آنكه امام با دلايلى كه ذكر شد به مصالحه تن داد و طرفين توافق كردند كه هر كدام يك نفر را به عنوان حَكَم برگزينند، امام ابن عباس را از طرف خود به عنوان حَكَم انتخاب كرد. اما اشعث مخالفت كرد و گفت: سوگند به خدا

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 549 ـ 550.
2 . همان مأخذ 551.

صفحه 187
براى ما فرقى ندارد تو خود حَكَم باشى يا ابن عباس. ما نمى خواهيم از طرف تو مردى از بستگانت باشد و از طرف معاويه مردى بيگانه باشد. هيچ يك از شما نبايد در چيزى از ديگرى كم باشد. على فرمود: من اشتر را برمى گزينم. اشعث گفت: آيا كسى غير از اشتر بود كه زمين را به آتش جنگ گرم كرد.(1)
8 ـ اشعث به توافقنامه مباهات مى كرد; وقتى تحرير آن پايان يافت و شهود آن را امضاء كردند، آن را برداشته به طرف صفوف شاميان و عراقيان رفت و آن را بر آنها عرضه نمود. شاميان با گرمى از آن استقبال نمودند. اما اين كار در بين عراقى ها باعث هرج و مرج شد. عده اى آن را پذيرفتند و عده اى آن را رد كردند و ندا سر دادند كه: «حكميّت از آنِ خداست.»(2)
از آنچه ذكر كرديم روشن شد كه اين مرد: «اشعث» هر چند از خوارج نبود اما يا از عُمال معاويه بود چنانكه از مطالب گذشته اين گونه بر مى آيد و يا در دل كينه اى داشت كه او را وا مى داشت تا عليه على موضع خاص و خصمانه اى اتّخاذ كند. به همين لحاظ كلامى كه درباره ختم جنگ گفت، براى معاويه كه ختم جنگ و ايجاد هرج و مرج را مى خواست، فرصتى فراهم نمود. بدين ترتيب به صحت گفتار ابن ابى الحديد پى خواهيم برد كه گفت: «هر فتنه و فسادى كه در خلافت على(عليه السلام)به وجود آمد منشأ و اساس آن اشعث بود.»
يعقوبى مى گويد: وقتى شاميان قرآنها را بر نيزه ها بالا بردند و گفتند: شما را به كتاب خدا دعوت مى كنيم، على فرمود: اين كار نيرنگ است و اينان عاملان به قرآن نيستند. اشعث بن قيس كندى اعتراض كرد ـ قبل از اين معاويه از او

1 . ابن مزاحم: وقعة صفين 572.
2 . ابن مزاحم: وقعة صفين 588.

صفحه 188
دلجويى كرده بود و او را به سوى خود فرا خوانده بود ـ و گفت: آنان ما را به حق فرا خوانده اند. على فرمود: آنان نيرنگ كردند و قصد دارند شما را از خودشان باز دارند. اشعث گفت: اگر به آنها جواب مثبت ندهى از حمايتت دست بر مى داريم. اين در حالى بود كه يمنى ها به اشعث گرايش داشتند. اشعث گفت: به خدا سوگند يا دعوت آنان را اجابت كن يا تو را دست بسته به آنها تحويل مى دهيم.(1)
گفتار مبرّد در كامل نيز اين مطلب را تأييد مى كند: وقتى خوارج در «حروراء» استقرار يافتند، على(عليه السلام)صعصعة بن صوحان عبدى و زياد بن نصر حارثى را به همراه عبدالله بن عباس نزدشان فرستاد. (وقتى برگشتند) امام از صعصعه پرسيد: كداميك از آنان را سردمدار يافتى؟ گفت: يزيد بن قيس ارحبى را. آنگاه على مركب خود را سوار شده به طرف «حروراء» رفت. از بين خوارج گذشت تا به جايگاه يزيد بن قيس رسيد. در آنجا دو ركعت نماز گزارد. آنگاه بيرون آمد و بر كمان خود تكيه داد و رو به طرف مردم كرده فرمود: اين جا، جايى است كه اگر كسى در اينجا پيروز شد در قيامت پيروز است. سپس با آنان حرف زد و راهنمايى شان كرد. آنان گفتند: ما با تن دادن به حكميّت گناه بزرگى را مرتكب شديم و بعد توبه كرديم. پس تو هم توبه كن همانگونه كه ما توبه كرديم; آن وقت ما تو را همراهى مى كنيم. على(عليه السلام)فرمود: من براى جميع گناهان از خدا طلب غفران مى كنم. آنگاه خوارج همگى ـ كه تعدادشان به شش هزار نفر مى رسيد ـ با على مراجعت كردند. وقتى در كوفه استقرار يافتند شايعه كردند كه على از جريان حكميّت دست برداشته و آن را گمراهى دانسته است و گفتند: على منتظر است كه كُراع(2) فربه شود و اموال گرد آيد آن وقت با ما به طرف شام

1 . يعقوبى: تاريخ 2/178 چاپ نجف.   2 . كُراع به چهار پايانى مثل اسب اطلاق مى شود.

صفحه 189
حركت كند. اشعث نزد على(عليه السلام)آمد و گفت: يا امير المؤمنين! مردم مى گويند تو حكميّت را گمراهى دانسته اى و اقدام به آن را كفر پنداشته اى. على(عليه السلام)بپا خاست و سخن آغاز كرد و فرمود: هر كس كه مى پندارد من از حكميّت برگشته ام، دروغ گفته است و كسى كه آن را گمراهى دانسته، خود گمراه شده است. با اين پيشامد، خوارج از مسجد خارج شدند و شعار «حكميّت از آنِ خداست» را سر دادند.(1)
ابن ابى الحديد مى گويد: وقتى خوارج به على گفتند: مانند ما از كارى كه كردى در پيشگاه خدا توبه كن تا ما تو را در جنگ شام همراهى كنيم. على كلام مجمل و مطلقى را كه انبياء و معصومين مى گويند، به آنان گفت و آن اين بود: «از خداوند براى جميع گناهان طلب غفران مى كنم.» آنان خوشحال شدند و اين كلام را جواب سئوال خود تلقى نمودند و كينه او را از دل بيرون بردند و او با آن كلام، خيالشان را آسوده كرد، بدون آنكه آن كلام متضمّن اعتراف به كفر يا گناهى باشد. اما اشعث امام را رها نكرد. نزد امام آمد تا حقيقت حال را معلوم و توريه و كنايه را بر ملاء كند. پس آنچه را كه على ساخته و پرداخته بود، او از بين برد و خوارج به همان ضلالت خود بازگشتند و بر سرپيچى و طغيان خود رجعت نمودند.(2)

آيا تعصب قبيله اى، اشعث را به مخالفت واداشته بود؟

در اين بحث، منصفانه از ارزش گفتار كسانى آگاه مى شويد كه مى گويند: تعصبِ قبيله اى اشعث را به مخالفت على وا داشت، بلكه همين مسأله باعث

1 . مبرّد: الكامل 2/155.
2 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 2/280.

صفحه 190
پيدايش خوارج و ظهورشان در ميدان نبرد شد. دليل اين مدعا آن است كه اشعث در انتخاب عبدالله بن عباس بر على اعتراض كرد و او را همتاى او دانست و گفت: سوگند به خدا هرگز تا قيامت در اين جريان دو نفر از مضريان حكميّت نخواهند كرد. بايد حكم را از اهل يمن انتخاب كنى زيرا شاميان فردى را از مصر برگزيده اند.
على فرمود: مى ترسم كه يمنىِ شما فريب بخورد چون عمرو وقتى چيزى را مطابق ميل و خواسته اش بيابد پرواى خدا را ندارد. اشعث گفت: سوگند به خدا اگر حكمان بر خلاف خواسته ما حكم كنند و يكى از آن دو يمنى باشد، براى ما گواراتر است تا آنكه طبق ميل ما حكم شود و هر دو حَكَم از مضريان باشند.(1)
پشت كردن اشعث به على(عليه السلام)و ايجاد هرج و مرج در بخش اعظم از سپاه را به اين عامل نفسانى تحليل كردن جداً نادرست است هر چند ما منكر آن نيستيم كه اين عامل نيز در نيّات و كارهايى كه اشعث مى كرد سهيم بوده است و نادرست تر از آن نسبت دادن پيدايش خوارج در صحنه جنگ به تعصب قبيله اى است كه بگوييم تعصب قبيله اى باعث جنبش خوارج شد و تعصبِ ضد قريش و ضد رهبرى آن كه آن روز در حكومت علوى وحدت يافته بود، سبب اين حركت ويرانگر شد زيرا ما در صفوف خوارج حتى يك قريشى را نمى يابيم بلكه عكس آن را مى بينيم. براى همين آنها پرچم طغيان را عليه رهبرى شان بر مى افراشتند.(2)

1 . دكتر نايف معروف: الخوارج فى العصر الاموى 25، آنچه را كه او از اشعث نقل كرده، ابن مزاحم در وقعة صفين ص 500 ذكر كرده است.
2 . دكتر نايف معروف: الخوارج فى العصر الاموى 28.

صفحه 191
اين گونه تحليل كه اين حركت بزرگ را از بدو پيدايش آن تا آخر به اين عامل روانى نسبت دهيم، به آن شباهت دارد كه درباره زلزله اى ويرانگر كه شهرها و قريه ها را نابود مى كند بگوييم: اين سقوط سنگ از بالاى كوه به ته دره است. البته نمى شود كه تعصب قبيله اى را در بين تمامى قبايل عرب خصوصاً بين دو قبيله تميم و قريش منكر شد اما اين بدان معنا نيست كه اين عامل، سبب به وجود آمدن اين فاجعه بزرگ كه قرنها ذهن مسلمانان و خلفاء را به خود معطوف داشته، شده باشد، بلكه سبب به وجود آمدن اين حركت، همان بود كه در اين مقام و در فصل سوم در بحث پيدايش خوراج بيان شد.
* * *

صفحه 192

صفحه 193
خوارج در عصر معاويه بن ابى سفيان   
فصل هشتم:
خوارج در عصر
معاويه بن ابى سفيان

صفحه 194

صفحه 195
در بحثهاى گذشته از مصيبتهاى حكميت و پيامدها و نتايجى كه براى سپاه امام در بر داشت، آگاه شديد. حكميّت، سپاه را پراكنده كرد و جمعشان را متفرّق ساخت و در نتيجه، دوستان به دشمنان و اعوان به اعداء تبديل شدند تا جايى كه آنان را به جنگ خونين عليه رهبرشان، امير المؤمنين واداشت و تا او را غافلگيرانه و مكارانه به شهادت نرساندند، از پا ننشستند. بذر اين فتنه را معاويه در سپاه امام پاشيد و متوجه نبود كه اين بذر در آينده رشد مى كند و خارهايى بر سر راه خود او مى شود و او را تا بيست سال (يعنى تا سال هلاكتش) به خود مشغول مى دارد. از اين رو آنچه كاشته بود، درويد و در چاهى كه خود كنده بود افتاد. ما در بحث آينده، جنگها و شورشهايى كه در دروه زمامدارى معاويه يعنى بين سالهاى 41 تا 60 اتفاق افتاد، اشاره خواهيم كرد.
البته شورشهاى خوارج با هلاكت معاويه پايان نيافت بلكه پس از هلاكت او تا پايان دوران زمامدارى امويان ادامه يافت. اما ما به آنچه كه در زمان معاويه و اندكى پس از آن اتفاق افتاد، بسنده مى كنيم تا نمونه و مثالى از براى انقلاب و شورشهايى باشد كه خوارج در اواخر عصر اموى به وجود آوردند. بدين ترتيب آنان (بنى اميه) مصداق اين سخن خداوند متعال قرار گرفتند: (أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).(1)

1 . تغابن: 5 «آيا حكايت كسانى كه قبل از اين كافر شدند به شما نرسيده است كه به كيفر اعمالشان گرفتار آمدند و در آخرت عذاب دردناك برايشان مهياست.»

صفحه 196
قبل از ورود به بحث، نظر خواننده را از زاويه ديگر به اين قيامها جلب مى كنيم. خوارج هر چند عليه سردمداران ظالم و فرومايه بنى اميه، اينجا و آنجا به صورت پراكنده و متفرق قيام كردند و خواب را از چشمان آنان ربودند و كيان آنان را تهديد كردند اما اينان نيز كيفر اعمالشان را چشيدند چون اينها امام و رهبر خود را نافرمانى كردند و امور را بر او دگرگون ساختند و هرج و مرج پديد آوردند. از اين رو سخن امام كه خطاب به آنان فرموده بود: «پس از من گرفتار ذلّتِ هميشگى و شمشير برّان مى شويد و ستمگران كشتن شما را شيوه خود قرار مى دهند» درباره شان راست آمد.(1)
كلام امام از آينده تاريك آنان خبر مى داد و اين گونه خبر دادن تنها از او شايسته بود. چگونه از او شايسته نباشد در حالى كه او باب علم پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)است. البته ابن ابى الحديد احتمال داده كه اين گونه پيشگويى، نفرين هم هست و مى گويد: اين، گفتگو با آنان و در عين حال نفرين بر آنان است و خبر از سرنوشت آينده آنهاست و چنين هم شد چون خداوند پس از آن، ذلّت هميشگى و شمشير برّان و ستم سلطان را بر آنان چيره كرد و همواره پايمال بودند تا خداوند به عمرشان پايان داد و بيشترشان را نابود گردانيد.
سپس ابن ابى الحديد چيزهاى زيادى درباره آنان ذكر مى كند و درباره مبارزه مهلّب بن ابى صفره و فرزندانش با خوارج كه نتيجه آن به مرگ حتمى و هلاكت شنيع خوارج انجاميد، سخن را به درازا مى كشد.
چون كتاب ما كتاب تاريخ عقايد است; نه تاريخ اقوام، به همين خاطر از نقل همه قيامهايى كه خوارج در زمانهاى مختلف و در مكانهاى گوناگون به آن

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 58.

صفحه 197
دست يازيدند، صرف نظر مى كنيم و به ذكر قيامهاى آنان در زمان امويان اكتفا مى كنيم و بخصوص به آنچه كه مربوط مى شود به عصر معاوية بن ابى سفيان زارع اين بذر و دروگر محصول دنيوى آن و چاه كن اين چاه كه خود در آن شد، مى پردازيم و براى تكميل مطلب به قيامهاى پس از معاويه نيز به صورت گذرا اشاره مى نماييم.
امام على(عليه السلام)به دست شقى ترين فرد از زمان آدم تا ختم زندگى، بنا بر آنچه كه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)در حديثى(1) او را معرفى كرده بود، ترور شد و حياتش به پايان رسيد و پس از شهادت او پسرش حسن(عليه السلام)خليفه شد و در رمضان سال چهلم هجرى به خلافت برگزيده شد. معاويه همواره مترصد فرصتى بود تا عراق را مانند مصر به زير سلطه خود در آورد و زمام حكومت را در دست گيرد و شهادت امام اين فرصت را به او داد تا نفوذش را بر عراق گسترش دهد و حسن را از حكومت خلع كند. در همين راستا عبدالله بن عامر را پيشاپيش براى آماده سازى زمينه به طرف عراق اعزام داشت. سپس خود شام را به سوى عراق ترك گفت.
وقتى حسن از تصميم معاويه كه با نيروى نظامى اش قصد رويارويى با او را كرده بود، با خبر شد، چند گردان از سپاه خود را كه پيشاپيش آن، گردان قيس بن سعد بن عباده قرار داشت، اعزام نمود و خود از كوفه خارج شده در مداين فرود آمد و آماده رويارويى با معاويه شد. اما پيشامدهاى تلخ و ناگوارى ـ كه اينجا جاى ذكر آن نيست ـ آرزوهاى امام را به يأس مبدل ساخت و امام چاره اى جز كناره گيرى از حكومت و سپردن زمام كار به دست معاويه در برابر انعقاد

1 . سبط ابن جوزى: تذكرة الخواص 158.

صفحه 198
پيمانِ صلح نيافت. چگونه مجبور به مصالحه نمى شد در حالى كه قبل از رويارويى با دشمن، شكست خود و خذلان ياران و غارت اموال خويش را به چشم ديد. به همين خاطر طى خطابه اى فرمود: «اى مردم عراق! سه چيز از شما به من رسيد: پدرم را كشتيد; به من ضربه زديد و مالم را به غارت برديد.»(1)
معاويه زمام حكومت را به دست گرفت و خوشحال بود از اينكه تمام موانع موجود بر سر راه رسيدن به اريكه قدرت برداشته شده است. اما او فراموش كرده بود كه بذرى كه در صفين براى درهم شكستن سپاه على(عليه السلام)پاشيده است، روزى رشد مى كند و محصول آن دشمن جانش مى شود زيرا وقتى حسن حكومت را به دست معاويه سپرد و مردم عراق با او بيعت كردند، سران خوارج كه تعدادى از آنها خود را در سپاه حسن جا زده بودند و تعداد ديگرى هم در جاهاى ديگر پراكنده بودند، از اين پيشامد خشمگين شدند چون آنها مى دانستند كه اين صلح كيان و هستىِ آنها را تهديد مى كند. به همين خاطر شمشيرها را حمايل كردند تا با نظام جديد مانند نظام سابق مبارزه نمايند. خوارج پس از قضيه حكميّت، على و معاويه را با يك ديد نگاه مى كردند هر چند قبل از جريان حكميّت، على(عليه السلام)را امام بر حق و عادل مى دانستند.
اينك اجمالى از بعضى از جنگهاى خوارج در عصر معاويه:

1 ـ قيام فروة بن نوفل:

طبرى مى گويد: در همان سال 41 هـ . خوارجى كه در زمان على(عليه السلام)در

1 . طبرى: تاريخ 4/122، طبرى در اين جا پيمان صلح را ذكر نموده است، اما مشتمل بر تمامى بندهاى صلح نيست. براى تفصيل بيشتر به كتاب صلح حسن اثر شيخ راضى آل ياسين مراجعه شود.

صفحه 199
«شهرزور» پناه گرفته بودند، عليه معاويه قيام كردند. وقتى معاويه به طرف عراق آمد، قبل از آنكه حسن از كوفه بيرون رود، وارد نخيله شد. حروريه كه پانصد نفر بودند و با فروة بن نوفل اشجعى در «شهرزور» پناه گرفته بودند، گفتند: الآن كسى به طرف ما آمده كه هيچ شكى در كفر او نداريم. پس بشتابيد تا عليه معاويه جهاد كنيم. آنگاه با فرماندهى فروة بن نوفل آمدند تا وارد كوفه شدند. معاويه يك ستون از سواران شام را به كوفه فرستاد. آنان نظاميانِ شامى را شكست دادند. معاويه به مردم كوفه گفت: به خدا سوگند اگر چموشانتان را دفع نكنيد، امانتان نمى دهم. مردم كوفه به جنگ خوارج برآمدند. خوارج به آنان گفتند: واى بر شما! ضررى از ما متوجه شما نيست. مگر نه آنكه معاويه دشمن مشترك ما و شماست؟ بگذاريد با او بجنگيم; اگر او را از پا درآورديم، دشمن خود و شما را از بين برده ايم و اگر او ما را از بين برد، شما از شرّ ما راحت شده ايد. مردم گفتند: به خدا سوگند تا با شما نجنگيده ايم دست از شما برنمى داريم. آنگاه خوارج گفتند: خدا رحمت كند برادران نهروانى ما را! آنها شما كوفيان را بهتر مى شناختند. اشجعيان،(1) فروه را كه رئيس خوارج و از قبيله آنها بود، گرفتند و خوارج عبدالله بن ابى الحر(2) را كه از بنى طى بود، رئيس خود كردند و با كوفيان جنگيدند تا كشته شدند.(3) درباره حوادث جنگ نخيله، تاريخ نويسان گفته اند: قبيله اشجع موفق شدند فروة بن نوفل را از بين ياران خوارجى اش بيرون
بكشند. پس از آن خوارج عبدالله بن ابى الحرباء را رئيس خود كردند و او در

1 . اشجع نام يكى از قبايل كوفه است و منظور قبيله اى است كه به حمايت معاويه برخاستند و فروة بن نوفل، رئيس خوارج را گرفتند.
2 . در كامل ابن اثير (عبدالله بن ابى الهوساء) آمده است، 3/305 ـ 306.
3 . طبرى: تاريخ 4/126.

صفحه 200
اثناء جنگ كشته شد. پس از او خوارج حوثرة بن وداع بن مسعود اسدى را به رياست خود برگزيدند و او به نخيله آمد. معاويه پدر او را نزدش فرستاد تا شايد بتواند او را باز گرداند و به او گفت:
نزد پسرت برو، شايد از ديدار تو دلش نرم شود.
او هم نزد پسرش رفت و با او سخن گفت و نصيحتش كرد و گفت: مى خواهى پسرت را نزدت بياورم؟ شايد وقتى او را ببينى نتوانى دوريش را تحمل كنى!
حوثره گفت: در اين ساعت به نيزه كافرى كه قلب را بشكافد بيشتر مشتاقم تا ديدار فرزندم.
پدر حوثره برگشت و جريان را به معاويه باز گفت. معاويه هم سپاهى را به سوى آنان اعزام كرد كه همگى شان را از پا درآوردند.(1)

2 ـ قيام شبيب بن بجره:

وقتى ابن ملجم، على را به شهادت رساند، شبيب همراه او بود. با ورود معاويه به كوفه، شبيب به قصد تقرّب نزد او آمد و گفت: من و ابن ملجم با هم على را كشتيم. معاويه از شنيدن اين سخن هراسان از جا برخاست و به خانه اش رفت و به اشجعيان پيام داد و گفت: اگر شبيب را ببينم يا بشنوم كه او به خانه من نزديك شده است، همه شما را نابود مى كنم. از ديارتان بيرونش كنيد. همين كه شب فرا رسيد شبيب از كوفه بيرون رفت و تا روز كشته شدنش، كسى او را نديد. وقتى مغيرة بن شعبه حاكم كوفه شد، شبيب در طف، نزديكى كوفه عليه او قيام

1 . عمر ابوالنضر: الخوارج فى الاسلام 31.

صفحه 201
كرد. مغيره گروهى از سواران را به فرماندهى خالد بن ارفطه و به روايتى معقل بن قيس را به سركوبى او اعزام كرد. نبرد آغاز شد و شبيب با يارانش كشته شدند.(1)
اين بود گوشه اى گذرا از قيامهاى خوارج در كوفه كه پيش از حكومت مغيرة بن شعبه از طرف معاويه در آنجا به وقوع پيوست. پس از حكومت او بر كوفه قيامهايى از طرف خوارج صورت گرفت كه مغيره با زيركى و با قدرت شمشير آنها را خاموش كرد. اينك اجمالى از آنها:

خوارج و مغيرة بن شعبه، حاكم معاويه در كوفه:

معاويه كوفه را به سوى شام ترك كرد و عبدالله بن عمرو بن عاص را حاكم آنجا كرد. مغيرة بن شعبه نزد معاويه آمد و گفت: تو عبدالله را بر كوفه و پدرش را بر مصر حاكم كردى و خودت بين اين دندانها شير امارت مى كنى. معاويه پس از شنيدن اين سخن، عبدالله را از حكومت كوفه بركنار و به جايش مغيره را حاكم آنجا كرد. وقتى عمرو از سعايت مغيره مطلع شد، نزد معاويه آمد و گفت: تو مغيره را بر ماليات گماشتى، او با حيله مال را مى برد و تو توان پس گرفتن آن را ندارى. كسى را بر ماليات قرار ده كه از تو ترسى داشته باشد. معاويه هم مغيره را از رياست ماليات عزل نموده او را به پيشنمازى گماشت.
بعداً وقتى كه عمرو و مغيره به هم رسيدند، عمرو پرسيد: آيا تو نزد امير المؤمنين درباره عبدالله سعايت كردى؟ گفت: بلى. گفت: اين در برابر آن.(2)
مغيره در قبال خوارج سياست معاويه را در پيش گرفت; گاهى با آنان

1 . ابن اثير: الكامل 3/206.
2 . طبرى: تاريخ 4/127. ابن اثير: الكامل 3/206. اينانند صحابه عدول كه بايد دين و فتوى را از آنان گرفت!!

صفحه 202
مى جنگيد و گاهى آنان را مى بخشيد. طبرى مى گويد: معاويه، مغيره را به عنوان حاكم كوفه منصوب كرد. او هم مرد خوشگذرانى بود. با مردم رفتار خوبى در پيش گرفت. از عقايد مردم بازجويى نمى كرد. مردم نزدش مى آمدند و مى گفتند: فلانى عقيده شيعى دارد. فلانى عقيده خوارجى دارد و او مى گفت: قضاى خداوند اين است كه مردم عقايد مختلفى داشته باشند و به زودى خداوند درباره آنچه كه بندگانش اختلاف دارند، حكم خواهد كرد و بدين ترتيب امنيتى براى مردم فراهم نموده بود.(1)
اينك برخى از رويارويى هاى مغيره با خوارج:

3 ـ قيام معين خارجى:

به مغيره خبر دادند كه معين بن عبدالله قصد شورش دارد. مغيره نيرويى به سراغ او فرستاد و او با يارانش گرفتار و سپس محبوس شدند. مغيره جريان كار را به معاويه گزارش داد. معاويه به او نوشت: اگر حاضر شد به خلافت من شهادت دهد، كارش نداشته باش. مغيره او را احضار كرد و به او گفت: آيا حاضرى شهادت دهى كه معاويه خليفه و امير المؤمنين است؟ گفت: شهادت مى دهم كه خداوند عزّ و جلّ حق است و قيامت آمدنى است و شكى در آن نيست و خداوند مردگان را محشور مى كند. مغيره دستور داد او را كشتند.(2)

4 ـ قيام ابو مريم آزاد شده بنى حرث بن كعب:

پس از آن ابو مريم آزاد شده بنى حرث بن كعب قيام كرد. دو زن، قطّام و كحيله نيز همراه او بودند و او اولين كسى بود كه با زنان قيام مى كرد. از اين رو ابو

1 . طبرى: تاريخ 4/132.   2 . ابن اثير: الكامل 3/206.

صفحه 203
بلال بن اديّه او را سرزنش كرد اما ابو مريم اعتراض او را با اين توجيه رد كرد كه زنان در كنار پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)و در كنار مسلمانان در شام جنگيدند. من به زودى هر دوى آنها را باز مى گردانم و بازشان گرداند. مغيره، جابر بجلى را به جنگ او فرستاد و او هم جنگيد و ابو مريم و يارانش را در «بادوريا» به قتل رساند.(1)

5 ـ قيام ابوليلى:

او مردى سياه چهره و بلند قامت بود. آمد و بين دو پله در مسجد كوفه قرار گرفت و با دو دست به آن تكيه داد و در حالى كه داخل مسجد عده اى از بزرگان كوفه جمع بودند، با صداى بلند شعار لا حكم الاّللّه را سر داد اما كسى معترضش نشد. پس از آن او اقدام به شورش نمود و سى نفر از آزاد شدگان نيز بدو پيوستند. مغيره، معقل بن قيس رياحى را براى سركوبى او فرستاد و معقل او را در يكى از دهات نواحى كوفه، سال چهل و دو هجرى به قتل رساند.(2)

6 ـ قيام مستورد:

خوارج در دوران مغيرة بن شعبه دور سه نفر گرد آمدند:
1 ـ مستورد بن علفه تميمى;
2 ـ حيان بن ظبيان سلمى;
3 ـ معاذ بن جوين طايى.
خوارج در منزل حيان بن ظبيان گرد آمدند و براى انتخاب رهبر به مشورت پرداختند. سرانجام مستورد را كه سالخورده ترين آن سه نفر بود،

1 . ابن اثير: الكامل 3/206 ـ 207.
2 . ابن اثير: الكامل 3/207.

صفحه 204
برگزيدند و آماده شدند تا در اول شعبان 43 قيام نمايند.(1)
قبيصه بن دمون با نيروهاى امنيتى خود نزد مغيره آمد و به او خبر داد كه خوارج در منزل حيان بن ظبيان اجتماع كرده اند و آماده شده اند تا در اول شعبان عليه تو قيام نمايند. مغيره گفت: با كمك نيروهاى امنيتى خانه حيان بن ظبيان را محاصره كن و او را نزد من بياور زيرا خوارج او را سركرده خود مى دانند. قبيصه با نيروهاى خود در بين مردم عادى وارد خانه شد. هنگام ظهر، ناگهان حيان بن ظبيان آنها را درون خانه خود يافت. در آن وقت معاذ بن جوين و بيست نفر از خوارج با او بودند. ناچار خود را تسليم كردند. قبيصه آنان را نزد مغيرة بن شعبه آورد. مغيره به آنان گفت: چه شما را واداشت كه بخواهيد اتحاد مسلمين را از هم بپاشيد؟ گفتند: ما در آن خانه گرد آمده بوديم تا حيان ابن ظبيان به ما قرآن ياد بدهد. ما در خانه اش جمع مى شويم و پيش او قرآن ياد مى گيريم. مغيره دستور داد: اينان را به زندان ببريد و آنان مدتى از سال را در زندان ماندند.(2)
اما مستورد، طبرى در تاريخش(3) و ابن اثير در كاملش(4) قيام او را به تفصيل ذكر كرده اند و ما خلاصه آن را طبق آنچه كه دكتر نايف معروف در كتاب «الخوارج فى عصر الاموى» ذكر كرده، نقل مى كنيم: مستورد در خانه اى در حيره به دور از چشم ديدبانانِ حكومت سكنى گزيد اما وقتى كه رفت و آمد خوارج نزد او آغاز و جايش افشا شد، به اصحابش دستور داد كه از آنجا كوچ كنند و به

1 . طبرى: تاريخ 4/133 ـ 134.
2 . طبرى: تاريخ 4/138. ابن اثير: الكامل 3/210 ـ 212.
3 . طبرى: تاريخ 4/138 ـ 161.
4 . ابن اثير: الكامل 3/212 ـ 217.

صفحه 205
طرف خانه سليم بن مخدوج عبدى نزد بنى سلمه از قبيله عبد القيس بروند. سليم داماد مستورد بود اما در قيام با او هم عقيده نبود. وقتى خبر تحركات خوارج گسترش يافت، مغيره خطر كار را دريافت. سران قبايل را جمع كرد و خطاب به آنان گفت: «هر كدام از سران قبايل، قوم خود را باز دارد و گر نه قسم به خدايى كه غير از او خدايى نيست شما را از وضعى كه داريد به وضعى گرفتار سازم كه تا به حال هرگز نديده باشيد و از چيزى كه دوست داريد به چيزى كه دوست نداريد گرفتارتان سازم; پس هر چه بر شما رسيد از خودتان رسيد. هر كه خطر را گوشزد كرد، حجت را تمام كرد.»
سران قبايل، اخطار مغيره را جدّى تلقى نمودند و به قبيله اى خود برگشتند و درباره فتنه آفرينان به بحث نشستند. صعصعة بن صوحان نزد قبيله عبدالقيس آمد و آنها را از جانبدارى از اين گروهِ سركش بر حذر داشت. در نتيجه، افراد زيادى از پيوستن به خوارج خوددارى ورزيدند.
وقتى مستورد از تهديد سران قبايل توسط مغيره آگاه شد. براى پيشگيرى از به درد سر افتادن دامادش به يارانش دستور كوچ داد. از ديار عبدالقيس بيرون آمدند و به طرف «صرات» و از آنجا به طرف «بهرسير» رفتند و وقتى خواستند وارد شهر قديمى «مداين» كه قصرهاى كسرى در آنجا قرار داشت شوند، حاكم آنجا، سمّاك بن عبيد أزدى عبسى از ورودشان مانع شد. پس از آن سمّاك در صدد برآمد تا آنان را از شورش باز داشته برايشان امان بگيرد اما مستورد امتناع ورزيد و با يارانش از «جراجرايا» عبور كرده به جوخى رفتند تا به «مذار» رسيدند و همانجا مستقر شدند.
مغيره يك سپاه هزار نفرى از برگزيدگان شيعه را به سركردگى معقل بن
صفحه 206
قيس رياحى تميمى شيعى براى سركوبى آنها فرستاد. معقل هم ابورواع شاكرى را با سيصد سوار به دنبال آنان فرستاد. او هم آنان را دنبال كرد تا در سرزمين مذار بدانها رسيد. در آنجا با ياران خود مشورت كرد كه آيا با آنان بجنگند يا تا رسيدن معقل صبر كنند. اصحاب رأيهاى گوناگونى در رد و تأييد دادند و سرانجام توافق كردند كه منتظر بمانند. معقل با هفتصد سوار از راه رسيد و جنگ با خوارج آغاز شد. بسيارى از ياران او شكست خوردند و جز معقل و ابورواع با دويست سوار، كسى باقى نماند تا آنكه مؤخّره سپاه از راه رسيد و توافق نمودند كه بجنگند. در همين اثناء خوارج با خبر شدند كه شريك بن اعور با سه هزار نفر از مردم بصره در راهند. مستورد از ياران خود خواست كه از سرزمين بصره فاصله گيرند و به طرف كوفه نزديك شوند زيرا بصريها در خارج از سرزمين خود نمى جنگند. از اين رو قرارگاه خود را ترك كرده به طرف كوفه حركت كردند تا به «جراجرايا» رسيدند. حدس آنها درست بود زيرا بصريها از تعقيب آنان دست برداشتند. خوارج به راهشان ادامه دادند و از دجله گذشتند و در سرزمين بهرسير فرود آمدند و آنجا نزديكى ساباط است. جنگ خونينى بين طرفين در گرفت و نزديك بود كه روزگار عليه مردم كوفه به گردش درآيد، اگر پايدارى معقل با تعدادى از سوارانش و بى باكى ابورواع نبود زيرا ابو رواع با حيله جنگى مستورد را از صحنه جنگ بيرون آورد. اما مستورد معقل را ندا داد و او را به مبارزه فرا خواند. اصحاب در صدد منع او برآمدند ولى مستورد نپذيرفت. معقل به مبارزه او آمد. زد و خورد، رد و بدل شد. سرانجام هر كدام ديگرى را از پا درآوردند. معقل وصيت كرده بود كه پس از او عمرو بن محرزبن شهاب تميمى فرماندهى را بر عهده گيرد و او پس از كشته شدن معقل پرچم را در دست گرفت و بر خوارج
صفحه 207
يورش برد و آنان را از بين برد و جز چند نفرى كه از صحنه جنگ فرار كردند، كسى از آنان نجات پيدا نكرد.(1)

7 - قيام بردگان به نفع خوارج:

بردگان آزاد شده در دوران امويان تحت فشار بودند و چون عرب نبودند تحقير مى شدند. از اين رو تعجبى ندارد كه بين آنان و خوارج به نحوى ارتباط بيابيم زيرا آنان هر چند عقايد خوارج را قبول نداشتند اما در عداوت با حكومت اموى با آنان شريك بودند. به همين خاطر گروهى از بردگان كوفه قيام كردند. مغيره مردى را از طايفه بجيله به سركوبى آنان فرستاد. او هم آنان را از بين برد و به شورش آنها خاتمه داد. اين اولين قيامى بود كه در آن بردگان خروج كردند.(2)

8 ـ قيام حيان بن ظبيان سلمى:

در سال پنجاهم هجرت مغيرة بن شعبه در سن هفتاد سالگى وفات يافت. او در اين مدت بسيارى از خوارج را زندانى كرده بود. پس از مرگ او آنان آزاد شدند و وقتى كه عبدالرحمن بن عبدالله بن عثمان بن ربيعه ثقفى، پسر ام الحكم، خواهرِ معاوية بن ابى سفيان فرماندار كوفه شد، آنها دو باره به شورش رو آوردند.
طبرى مى گويد: حيان بن ظبيان سلمى ياران خود را جمع كرد و آنان را به جهاد فرا خواند و معاذ بن جوين طايى نيز نظر او را تأييد نمود و همگى با حيان بن ظبيان بيعت كردند. پس از آن در منزل معاذ بن جوين بن حصين طايى گرد

1 . نايف معروف: الخوارج فى العصر الاموى 118 ـ 119.
2 . يعقوبى: تاريخ 2/122.

صفحه 208
آمدند. حيان به آنان گفت: بندگان خدا! نظر خود را بگوييد كه قيام را از كجا آغاز كنيم؟ معاذ گفت: نظر من اين است كه به طرف «حلوان» برويم. اما حيان نپذيرفت و گفت: قبل از آنكه مردم دورت گرد آيند دشمن تو را از پا در مى آورد و خود رفتن به طرف كوفه را پيشنهاد كرد اما يارانش قبول نكردند. معاذ بن جوين به آنان گفت: به طرف «أنقيا» حركت مى كنيم و در آنجا مستقر مى شويم. اين رأى پذيرفته شد و حركت كردند. سپاهى براى سركوبى آنان آمد كه همگى شان را از بين برد. اين واقعه در سال پنجاه و نه اتفاق افتاد.
طبرى مى گويد: درهمين سال عبيدالله بن زياد بر خوارج سخت گرفت. تعداد زيادى از آنان را زير شكنجه از بين برد و تعداد ديگرى را در جنگ از ميان برداشت و از جمله كسانى كه در زير شكنجه از بين رفت، عروة بن اديّه برادر ابو بلال مرداس بن اديّه بود.(1)

خوارج در بصره:

كوفه و نواحى آن تنها مركز حركت قيامهاى خوارج در اوايل دوران اموى نبود بلكه بصره نيز همانند كوفه مركز جوشش و شورش آنان بود. در سال چهل و يك هجرت، حمران بن أبان در بصره قيام كرد و معاويه بُسر بن ارطاة را به جنگ او اعزام كرد و او هم آنان را از پا درآورد و آتش شورش را خاموش ساخت. بعداً معاويه او را بر كنار و عبدالله بن عامر را به جايش منصوب كرد. در دوران او سهم بن غالب هجينى با هفتاد نفر قيام كرد. ابن عامر به سركوبى آنان اقدام نمود و جمعشان را متفرق ساخت تا آنكه آنها أمان خواستند.

1 . طبرى: تاريخ 4/231.

صفحه 209
در سال 45 هجرى زياد كه از طرف معاويه فرماندار بصره شده بود، آنجا را مركز خوارج يافت. آنها يكى پس از ديگرى اقدام به شورش كردند اما هيچ كدام به پيروزى نرسيدند.(1) به طور اجمال مهمترين آنها را ياد آور مى شويم:

9 ـ قيام خطيم باهلى و سهم بن غالب هجينى:

سهم به سوى اهواز رفت و شورشى در آنجا به راه انداخت و تحكيم نمود (شعارِ خوارج را كه «حكميّت تنها از آن خداست» سرداد). بعد برگشت و مخفى شد و امان خواست اما زياد أمانش نداد و به جستجوى او پرداخت و سرانجام او را بازداشت كرد و به قتل رساند و جسد او را بر دروازه اش آويخت.
اما خطيم، زياد او را به بحرين تبعيد نمود و بعد دوباره آزادش گذاشت و او مراجعت نمود و چون دستورات، زياد را زير پا گذاشت زياد دستور قتل او را صادر كرد و جسدش را در ميان قبيله او (باهله) انداختند.(2)

10 ـ قيام قريب بن مره و زحّاف طايى:

اين دو نفر در دوران امارت زياد بر بصره قيام كردند و متعرّض
مردم شدند; به پير مرد عابدى از بنى ضبيعه برخوردند و او را كشتند. مردى
از بنى قطيعه از طايفه أزد، شمشير به دست به جايى مى رفت. مردم او را از
پشت خانه هاى «حروريّه» ندا دادند: مواظب خودت باش! (قريب و
زحّاف و همراهانش) ندا دادند: ما «حروريّه» نيستيم; ما پاسبانان شهريم. آن
مرد ايستاد و آنها او را كشتند. پس از آن به هر قبيله اى كه مى رسيدند و هر

1 . طبرى: تاريخ 4/172.
2 . طبرى: تاريخ 4/172. ابن اثير: الكامل 3/225.

صفحه 210
كه را مى يافتند مى كشتند.
روزى آن دو با صد نفر بر بنى على بن سود از طايفه أزد گذشتند. آنان اينها را به شدت تيرباران كردند. اينان صدا زدند: اى بنى على! ما بازماندگان، جنگى با هم نداريم. مردى از بنى على گفت:
لا شى للقوم سوى السهام *** مشحوذة فى غلس الظلام
براى شما جوابى جز تيرهاى برّان كه براى آخر شب مهيّا شده، نيست.
خوارج از چنگ آنها فرار كردند. در مسيرشان با بنى طاحيه از بنى سود و قبيله مزينه و ديگر قبايل روبرو گشتند و جنگ آغاز شد و خوارج تا آخرين نفر كشته شدند و قريب و زحّاف به هلاكت رسيدند.
كارهاى آنها به حدى نفرت انگيز بود كه بعضى از خوارج، از آنان بيزارى جستند. ابن ابى الحديد از ابى بلال مرداس بن اديّه نقل مى كند كه او مى گفت: قريب را خداوند تقرّب ندهد و زحّاف را نيامرزد! آنان بر مركب گمراهى و ظلمت سوار شدند ـ منظورش مردم آزارى آنان بود ـ و طبرى اين سخن را به سعيد بن جبير نسبت مى دهد.(1)
جزرى مى گويد: زياد بر خوارج سخت گرفت و آنان را از بين برد و به سمره دستور داد كه به قلع و قمع آنان بپردازد و او هم تعداد زيادى از آنان را كشت. زياد روى منبر طىّ يك سخنرانى به مردم گفت: «به خدا سوگند اگر اينها را از ما باز نداريد، از خودتان آغاز مى كنم. به خدا سوگند اگر يكى از آنان از دست شما زنده در رود، حتى يك درهم از عطاياى امسالتان را نخواهم داد.» مردم هم

1 . طبرى: تاريخ 4/176 ـ 177. ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 4/135. مبرّد: الكامل 2/180.

صفحه 211
عليه آنان شوريدند و همه شان را از بين بردند.(1)

11 ـ قيام زياد بن خراش عجلى:

زياد بن خراش عجلى با سيصد سوار قيام كرد و در سرزمين «مسكن» از مناطق عراق سكنى گزيد. زياد گروهى از سواران را به فرماندهى سعد بن خذيفه يا شخص ديگرى به جنگ او فرستاد و او آنها را از بين برد در حالى كه درگير و دار جنگ تا محل مائد رسيده بودند.(2)

12 ـ قيام معاذ طايى:

مردى از طى كه او را معاذ مى ناميدند نيز عليه زياد قيام كرد. او در سال 51 با سى نفر در كنار نهر عبدالرحمن بن ام الحكم مستقر شد. زياد شخصى را به سركوبى آنان فرستاد كه معاذ و يارانش را كشت و به قولى معاذ پرچمش را وارونه كرد و تسليم شد.(3)

13 - قيام طواف بن غلاق:

زياد بن ابيه در ماه رمضان سال 53 در كوفه درگذشت. معاويه پس از او فرزندش، عبيدالله بن زياد را در سال 55 به ولايت بصره منصوب كرد. رفتار او با خوارج همان رفتار پدرش بود; بر آنها سخت گرفت و گروه زيادى از آنها را كشت. روزى به او خبر دادند كه گروهى از خوارج در بصره دور مردى به نام

1 . ابن اثير: الكامل 3/229.
2 . ابن اثير: الكامل 3/244.
3 . ابن اثير: الكامل 3/244.

صفحه 212
«جدار» گرد آمده اند و با او گفتگو مى كنند و از حاكم بدگويى مى كنند. ابن زياد آنان را باز داشت كرد و به زندان افكند. سپس آنها را فرا خواند و به آنان تكليف كرد كه يكديگر را بكشند و قاتلان آزادند كه بروند. آنان چنين كردند و او هم بقيه را آزاد كرد. از جمله آنهايى كه به كشتن ديگران دست يازيده بودند، طواف بود. ساير خوارج آنان را سرزنش كرده، مى گفتند: چرا برادرانتان را كشتيد؟ آنان مى گفتند: مجبورمان كردند و گاهى آدم بر پذيرش كفر اكراه مى شود در حالى كه قلبش به ايمان استوار است.
طواف و همراهانش پشيمان گشتند. طواف مى گفت: آيا توبه اى براى اين كار هست؟ و همگى گريه مى كردند. به اولياء مقتولين پيشنهاد ديه كردند اما آنان نپذيرفتند و خواستار قصاص شدند و اينان امتناع ورزيدند.
آنگاه طواف، ابن ثور سدوسى را ملاقات كرد. از او پرسيد: آيا راه بازگشتى براى من مى يابى؟ او گفت: من تنها يك آيه در كتاب خداوند عز و جل براى تو سراغ دارم: (ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ).(1)
طواف همراهانش را به قيام و شورش عليه ابن زياد فرا خواند و آنان در سال پنجاه و هشت با او بيعت كردند و از بنى عبدالقيس هفتاد نفر در بصره بودند. از بين آنها كسى نزد ابن زياد سعايت كرد. طواف از اين مسأله مطّلع شد و به قيامشان سرعت بخشيدند و همان شب از شهر خارج شدند و سخن چين را به قتل رساندند و راهشان را به طرف «جلحاء» ادامه دادند. ابن زياد شُرطه بخارايى

1 . نحل: 110 «آنگاه پروردگارت براى كسانى كه پس از فتنه آفرينى هجرت كنند و جهاد نمايند و بردبارى پيشه كنند، پروردگارت (براى آنها) بخشنده و مهربان است.»

صفحه 213
را به تعقيب آنان فرستاد. جنگ بين طرفين درگرفت و شرطه ها شكست خوردند. (شرطه ها و در تعقيب شان خوارج) وارد بصره شدند. آن روز، روز عيد بود و مردم به شرطه ها پيوستند و با خوارج جنگيدند و آنان كشته شدند. طواف با شش نفر باقى ماندند. اسب او كه تشنه شده بود او را چموشانه به طرف آب كشيد و شرطه ها هم او را با تير زدند و از پاى درآوردند. سپس به دارش زدند. بعدها بستگانش او را دفن كردند.(1)

14 ـ قيام عروة بن أديّه:

عبيدالله بن زياد براى ديدن مسابقه اى كه خود ترتيب داده بود، بيرون شد. در اثناى كه او به انتظار سواركاران نشسته بود، مردم دورش جمع شدند. در بين آنان عروة بن اديّه بود. عروه رو كرد به ابن زياد و گفت: پنج چيز در امتهاى گذشته بود كه براى ما نيز هست (أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيع آيَةً تَعْبَثُونَ * وَ تَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ * وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ). (2)
و دو خصلت ديگر را جرير (راوى) حفظ نكرده است. وقتى عروه اين را گفت، زياد خيال كرد او به تنهايى جرئت گفتن اين سخن را نداشته لابد گروهى از يارانش او را همراهى مى كنند. از اين رو از جا برخاست و مسابقه را ترك كرد. كسى به عروه گفت: چرا چنين كردى؟ بدان به خدا سوگند تو را خواهد كشت. عروه متوارى شد. ابن زياد در جستجويش برآمد. او وارد كوفه شد و در آنجا

1 . ابن اثير: الكامل 3/254.
2 . شعراء: 128 ـ 130 «آيا در سرزمين كاخ مى سازيد كه خود را سرگرم كنيد و آنها را محكم و استوار مى سازيد كه شايد براى هميشه در آن بمانيد و وقتى به ظلم و بيدادگرى دست مى زنيد كمال خشونت را به كار مى بريد.»

صفحه 214
دستگير و نزد ابن زياد فرستاده شد. ابن زياد دستور داد دستها و پاهايش را قطع كردند. سپس او را پيش خود خواند و گفت: چه مى نگرى؟ گفت: مى نگرم كه دنيايم را تباه كردى و من آخرتت را تباه كردم. ابن زياد او را كشت و فرستاد دخترش را آوردند و او را هم كشت.(1)

15 ـ قيام مرداس بن اديّه:

طبرى مى گويد: از جمله كسانى كه ابن زياد حبسشان كرده بود، مرداس بن اديّه بود. زندانبان كه عبادت و نيايش او را ديده بود، شبها او را آزاد مى كرد و او هنگام طلوع فجر باز مى گشت و وارد زندان مى شد. بعداً با شفاعت زندانبان آزاد شد.(2)
مبرّد مى گويد: مرداس در جنگ صفين همراه على(عليه السلام)شركت كرده بود و حكميّت را نپذيرفته بود و در جنگ نهروان با خوارج بود و از جمله كسانى بود كه نجات يافت. پس از آنكه از حبس ابن زياد آزاد شد، قصد شورش كرد و به يارانش گفت: قسم به خدا جاى ما در بين اين ستمگران نيست. آنان احكام خود را بر ما پياده مى كنند و به عدل رفتار نمى كنند و از قضاوتِ بحق بدورند. به خدا سوگند اين كار بسى دشوار و دست به اسلحه بردن و نا امن كردن راهها بسيار سنگين است اما ما از اينها جدا مى شويم و دست به اسلحه نمى بريم و با كسى نمى جنگيم مگر آنكه او با ما بجنگد.
اصحاب او كه نزديك به سى نفر بودند، دورش جمع شدند. وقتى با

1 . طبرى: تاريخ 4/231 ـ 232. ابن اثير: الكامل 3/255.
2 . طبرى: تاريخ 4/232.

صفحه 215
اصحابش حركت كرد، در راه با عبدالله بن رباح انصارى كه دوست او بود، روبه رو شد. عبدالله پرسيد: قصد كجا دارى؟ گفت: مى خواهم دين خود و يارانم را از چنگ اين حاكمان ستمگر حفظ كنم. از او پرسيد: آيا كسى از كار شما آگاه است؟ گفت: نه. گفت: پس برگرد. گفت: آيا مى ترسى كه بلايى بر سرم بيايد؟ گفت: بلى به دردسر مى افتى. گفت: نترس من دست به اسلحه نمى برم و امنيت كسى را سلب نمى كنم و با كسى نمى جنگم مگر آنكه او با من بجنگد. آنگاه حركت كرد تا وارد «آسك»، جايى بين «رامهرمز» و «ارجان» شد. در همان جا به مالى برخورد كه براى ابن زياد مى بردند. در آن وقت ياران او نزديك به چهل نفر رسيده بودند. مال را پايين آورد و حقوق خود و يارانش را برداشت و باقى را به فرستادگان رد كرد و گفت: به رفيقتان بگوييد: ما حقوقمان را برداشتيم. يكى از ياران گفت: چرا باقى مال را رد مى كنيم؟ گفت: آنان از اين غنيمت سهم مى برند، همان طور كه نماز مى خوانند. به همين خاطر ما با آنان جنگى نداريم.
همه اينها دال بر آن است كه او از حد اعتدال تجاوز نمى كرد و انصاف را رعايت مى كرد. او به عقل يا به دينش دريافته بود كه نتيجه تجاوز از حدِ اعتدال، مرگ و نابودى است.
از جمله چيزهايى كه بر اعتدال او ـ بر خلاف گذشتگان ـ دلالت دارد، جريانى است كه يكى از افراد ابن زياد نقل مى كند. او مى گويد: ما با سپاهى عازم خراسان بوديم. گذرمان به «آسك» افتاد. ديديم آنان سى و شش نفرند. ابو بلال ما را ندا داد: آيا به قصد جنگيدن با ما آمده ايد؟ من و برادرم داخل آغل گوسفندان شديم. برادرم دم در آن ايستاد و گفت: السّلام عليكم. مرداس جواب داد: عليكم السلام و بعد به برادرم گفت: به جنگ ما آمده ايد؟ برادرم گفت: نه ما عازم خراسان
صفحه 216
هستيم. گفت: هر كسى را كه ديديد بگوييد ما براى ايجاد فساد در زمين و براى ترساندن كسى بپا نخاسته ايم، بلكه براى فرار از ظلم قيام كرده ايم و با كسى نمى جنگيم مگر آنكه كسى با ما بجنگد و از غنيمت بر نمى داريم مگر سهم خودمان را. آنگاه پرسيد: آيا كسى به طرف ما مى آمد؟ گفتيم: بلى، اسلم بن زرعه كلابى. گفت: فكر مى كنيد كى به ما مى رسد؟ گفتيم: فلان روز. بعد ابو بلال گفت: خداوند ما را بس است و او خوب وكيلى است.
وقتى اسلم به آنان رسيد، ابو بلال ندا داد: اى اسلم! از خدا بترس! ما قصد جنگيدن نداريم و غنيمتى را مصادره نمى كنيم; پس تو چه مى خواهى؟ گفت: مى خواهم شما را نزد ابن زياد باز گردانم. مرداس گفت: او ما را مى كشد. گفت: و اگر شما را كشت؟ گفت: تو در خون ما شريك خواهى بود. گفت: من او را بر حق و شما را بر باطل مى دانم. در اين وقت ابن حريث بن حجل (از اصحاب ابى بلال) فرياد برآورد: آيا او بر حق است در حالى كه از فاجران فرمان مى برد و خودش يكى از آنهاست و با تهمت آدم مى كشد و در ماليات به دلخواه خود تصرف مى كند و در قضاوت، به جور حكم مى كند؟ آيا نمى دانى كه او توسط ابن سعاد چهار بى گناه را كشت؟
آنگاه همگى يكپارچه بر او حمله كردند و نزديك بود معبد، يكى از خوارج او را دستگير كند اما او و يارانش بدون جنگ شكست خوردند. وقتى اسلم بر ابن زياد وارد شد، ابن زياد سخت بر او خشم گرفت. گفت: واى بر تو! با دو هزار نفر رفتى و از دست چهل نفر شكست خوردى؟ ...
پس از آن هر وقت اسلم به بازار مى رفت يا به كودكان بر مى خورد او را صدا مى زدند: ابو بلال پشت سرِ توست و گاهى صدا مى زدند: يا معبد او را بگير
صفحه 217
تا جايى كه او به ابن زياد شكايت برد. ابن زياد به نيروهاى امنيتى دستور داد مردم را از او باز دارند و در همين رابطه عيسى بن فاتك از بنى تميم سروده است:
أألفاً مؤمن فيما زعمتم *** و يهزمهم بآسك اربعونا
كذبتم ليس ذاك كما زعمتم *** ولكن الخوارج مؤمنونا
هم الفئة القليلة غير شك *** على الفئة الكثيرة ينصرونا
آيا اين دو هزار نفر را مى پندارى كه مؤمنند در حالى كه در «آسك» چهل نفر، آنان را شكست داد.
دورغ گفتيد، چنان نيست كه مى پنداريد. اين خوارجند كه مؤمنند.
بدون شك آنان گروه اندك بودند كه بر گروه بزرگ پيروز شدند.
پس عبيدالله بن زياد جمعى را به فرماندهى عباد بن اخضر در پى آنان فرستاد و او با چهار هزار نفر به رويارويى مرداس رفت و در روز جمعه به هم رسيدند. ابو بلال، عباد را ندا داد: اى عباد! نزد من بيا مى خواهم با تو حرف بزنم. او هم نزد او رفت و او گفت: چه مى خواهى؟ گفت: شما را مى گيرم و نزد امير عبيدالله بن زياد مى برم. گفت: و يا غير آن؟ گفت: و آن چيست؟ گفت: اين كه تو بازگردى زيرا ما امنيت كسى را سلب نمى كنيم و با كسى نمى جنگيم مگر آن كه او با ما بجنگد و چيزى را برنمى داريم مگر مقدارى كه سهم ماست. عباد گفت: راه ما همان است كه گفتم. در اين هنگام حريث بن حجل گفت: مى خواهى گروهى از مسلمانان را به حاكم ستمگر و گمراه تحويل دهى؟ گفت: شما از او گمراهتريد. چاره اى جز اين نيست. در اين حين، قعقاع بن عطيه باهلى از خراسان كه قصد حج داشت، رسيد. وقتى دو گروه را ديد، پرسيد: آن گروه چكاره اند؟ گفتند: گروهى از آشوبگران. او هم با شنيدن اين سخن بر آنان حمله كرد اما خود او اسير
صفحه 218
شد. او را پيش ابو بلال بردند. گفت: تو كيستى؟ گفت: من از دشمنان شما نيستم. من به قصد حج آمده ام ولى نفهميدم فريب خوردم. ابو بلال او را آزاد كرد ... .
دو گروه درگير شدند و درگيرى ادامه داشت تا آنكه وقت نماز در روز جمعه فرا رسيد، ابو بلال آنان را صدا زد: اى قوم! اينك وقت نماز فرا رسيده است، پس ما را واگذاريد تا نماز گزاريم و شما هم نماز گزاريد. گفتند: در خواستت پذيرفته است. همگى اسلحه ها را كنار گذاشتند. عباد و همراهانش با شتاب نماز را تمام كردند و حروريّه آهسته مشغول بودند; بعضى در حال ركوع و بعضى در حال قيام و بعضى در حال سجده و بعضى در حال تشهد بودند كه عباد و يارانش بر آنان حمله كردند و آنها را به قتل رساندند و سر ابو بلال را با خود بردند.(1)
اين ابو بلال است و مردانگى و ميانه روى او. بنابراين كسى را كه اباضيه آغازگر ميانه روى شمرده اند، درست نيست بلكه در حقيقت، اين ابو بلال است كه راه عبدالله بن اباض را طى كرده است. از همين رو وقتى قريب و زحّاف طايى به آزار مردم پرداختند و پير مرد عابد را كشتند و در قيامشان جنايتهايى را مرتكب شدند، ابو بلال با شنيدن اين كارها به آنان اعتراض كرد و گفت: قريب را خداوند قريب نگرداند و زحّاف را خداوند نيامرزد! آنان بر مركب گمراهى سوار شدند. (منظورش مردم آزارى آنان بود).

سياست زياد براى نابودى خوارج:

شيوه اى كه زياد ابن ابيه براى نابودى خوارج در پيش گرفت، در دو

1 . مبرّد: الكامل 2/186. طبرى: تاريخ 4/232. ابن اثير: الكامل 3/256.

صفحه 219
چيز خلاصه مى شد:
1 ـ وقتى خارجىِ را در قبيله اى مى يافت بر ضد تمامى آنها اقدام مى كرد. روزى سخنرانى كرد و گفت: اى گروه أزد! آگاه باشيد هر كدام از شما بايد نادانان خود را باز دارد. اگر شما اين آتش افروزى را خاموش نكنيد، مى گويم كه شما آن را روشن كرده ايد. پس از آن، قبايل اگر فردى از خوارج را در بين خود مى يافتند بر او سخت مى گرفتند و او را نزد زياد مى آوردند.
2 ـ گروهى از خوارج قيام كردند و زنى همراه آنان بود. زياد بر آنها چيره گشت و زن را عريان نمود. از آن پس زنان عليه زياد نشوريدند. وقتى كه از زنان دعوت به قيام مى شد، آنها مى گفتند: اگر عريانمان نكنند، مشتاقانه مى آييم.
باعث اين قيامها و شورشها ـ كه با فدا كردن جان و مال همراه بود ـ آن بود كه آنها عقيده داشتند كه حكومت هاى موجود، حكومت هاى كفرند هر چند اين حكومتها به نام اسلام تأسيس شده اند اما از خط اصيل اسلام به دورند. از اين رو امويان به خاطر اشاعه ظلم و فسادشان از دايره اسلام خارج و در دايره كفر داخلند. آنان كافرند و همين طور حاميانشان نيز مانند خود آنها كافرند. از اين رو خلافتها و حكومتها همگى محكوم به كفرند و سرزمين، سرزمين كفر است و جهاد با كفّار بر آنان (خوارج) واجب.(1)
اين نوع برداشت، سبب و انگيزه اين قيامها و شورشهاى ناموفق بود و اگر نقطه درخشانى در دفتر زندگى خوارج وجود داشته باشد، آن همان است كه امام على(عليه السلام)در توصيف آنان فرمود: پس از من خوارج را نكشيد زيرا كسى كه در

1 . اين مطلب از سخنان سران و بزرگانشان به دست مى آيد.

صفحه 220
جستجوى حق است و به آن نمى رسد، مانند كسى نيست كه به دنبال باطل است و به آن مى رسد.(1)
آنان با چشمانشان مى ديدند كه چگونه بنى اميه برگردن مردم سوار شده اند و ماليات را به مصرف شخصى خود مى رسانند و همين مسأله، سبب شورش گروهى از آنان بر ضد حكومت شد. اما مسأله حكميّت كه اولين دستاويز آنان براى مخالفت بود، گويا فراموش شد يا آنان خواستند آن را فراموش كنند. آنها در توجيه قيامهاى خود مى گفتند كه ما در صدد گسترش عدل و قسط و ريشه كنى ظلم و جور از جامعه و برگرداندن آرامش و آسايش به سرزمين اسلامى هستيم.
با اين همه هيچگاه پيروزى نصيب آنها نشد زيرا آنها در ساحه سياست، دو شيوه زيانبار را در پيش گرفته بودند:
اول: توسل به شيوه هاى جنايتكارانه براى رسيدن به هدف كه گويا آنان عقيده «هدف وسيله را توجيه مى كند» پذيرفته بودند.
دوم: دشمنى با على و آل او.
اما شيوه اول: آنها متعرض مردم مى شدند و از عقايد آنها باز جويى مى كردند و بيگناهان را به جرم اينكه عثمان، على و ديگر مخالفان آنها را كافر نمى دانستند، مى كشتند. اين همان چيزى بود كه سبب شد مردم از آنها رو گردانند و آنها را پناه ندهند و آنها را از خود برانند و در برخى موارد، حكومت را عليه آنها يارى نمايند. چگونه مى تواند درست باشد كه يك مسلمان دست به اسلحه برد و راهها را ناامن كند و از عقايدى كه ربطى به اسلام پيامبر و اسلام معهود آن زمان

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 61.

صفحه 221
ندارد و مرز اسلام و كفر به حساب نمى آيد باز جويى و تفتيش كند. اتخاذ چنين شيوه هاى شرورانه كه در برخى از شورشها به آن واقف گشتيد، سبب خسران و ناكامى آنان شد. هر چند بعضى از فرقه هاى آنها از آنان بيزارى مى جويند اما كل به گناه جزء و همسايه به گناه همسايه مؤاخذه مى شود. اين اعمال ناشايست، آثار شومى بر جا گذاشت تا جايى كه لفظ «حروريه» با خونريزى و راهزنى همراه شده بود و مردم براى ترس نشان دادن، به اين لفظ متوسل مى شدند. و به جاى حرورى!! حرامى!! مى گفتند.
اما شيوه دوم: اظهار ضديت و دشمنى با على و اهل بيت او كار ساده اى نيست. چگونه مى تواند ساده باشد در حالى كه گوشت و پوست مسلمانان با دوستى آنان عجين گشته است و همين مردم بودند كه كلام خداوند سبحان را در قرآن حكيم مى خواندند: (قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى).(1)پس آيا ممكن است گروهى به كفر على و اولاد او تظاهر كنند و با آنان دشمنى ورزند، آنگاه از حمايت مردمى برخوردار شوند؟ هرگز! و خير! از اين رو بود كه آنان در قيامهايشان حتى در برابر ستمگران ناكام ماندند و متضرر شدند.
شورشهاى آنها نشان مى دهد كه حكومتهاى بنى اميه گاهى براى سركوبى خوارج از شيعيان عراق استفاده مى كردند; گويا با يك سنگ دو گنجشك را شكار مى كردند چون هر دو طايفه از دشمنان حكومت اموى بودند; پس كوبيدن يكى به وسيله ديگرى آسايش حكومت را به همراه مى آورد.(2)
با اينكه مى پذيريم خوارج در انتقاد و اعتراض و توانايى در سازماندهى و

1 ـ شورى: 23، «بگو: من از شما پاداشى جز دوستى خاندانم را نمى خواهم.»
2 . به قيام فروة بن نوفل، تاريخ طبرى 4/126 مراجعه شود.

صفحه 222
موضعگيرى مهارت داشتند اما شورشهاى متفرق و پراكنده آنها در سرزمين اسلامى، شبيه به شورشهاى گمراهى آور و ضلالت آفرين بود زيرا آنها رهبرى واحدى نداشتند تا اين قيامها از او سامان بگيرد و اين گروه براى تحقق پيروزى نهايى از او بهره گيرد. پس بنيان و اساس كاميابى انقلاب و قيام هر چند طولانى، همان وجود رهبرى است كه نيروها را وحدت مى بخشد و آنها را امر و نهى مى كند. حال آنكه خوارج فاقد اين اصل مهم بودند.
اين بود گوشه اى گذرا از قيامهاى اين گروه در دوران معاويه. اما از قيامهايى كه در زمان عبدالله بن زبير و خلافت عبدالملك و خلافت هشام بن عبدالملك تا پايان حكومت امويان توسط آنها صورت گرفت، صرف نظر مى شود و نيازى به ذكر آن ديده نمى شود. اين دوران، سراسر پر از شورشها و جنگهاى خونين و خانمانسوزى است كه در هر فرصتى پديد مى آمدند. علاقه مندانِ به آن مى توانند در جاى خودش به كتابهاى تاريخ مراجعه نمايند.
اما ما به بعضى از اين قيامها كه سران خوارج مانند نافع بن ارزق، نجدة بن عامر حنفى و ديگران كه از سران مذهب بوده و بعدها از صاحبان طريق در بين خوارج شدند و پس از دوران معاويه به آن دست يازيدند، اشاره مى كنيم زيرا آنها هر چند فرماندهان نيروها بودند اما در عين حال هدايتگرِ ياران و پيروان خود نيز بودند و براى خود نظراتى در مذهب داشتند. اين مطالب را با ذكر بسيارى از فرقه هاى آنان در فصل آينده بررسى مى كنيم و بدين طريق زمينه هايى را كه باعث پيدايش مذاهب در بين اين فرقه شد، روشن مى سازيم.

صفحه 223
نامها و فرقه هاى خوارج   
فصل نهم:
نامها و فرقه هاى خوارج

صفحه 224

صفحه 225
خوارج نامهاى متعددى دارند كه يكى از اين نامها «خوارج» است و آنها را بدان جهت خوارج مى گفتند كه عليه على بن ابى طالب عليه السلام خروج كردند.
نام ديگرشان «محكّمه» است و اين از شعار آنها «لاحكم الاّ لله» گرفته شده است، يكى ديگر از نامهاى آنها «حروريه» است چون آنها در ابتداى خروجشان، در حروراء مستقر شده بودند. نام ديگرشان «شراة» است چون آنها مى گفتند: ما جانهاى خود را در برابر طاعت خدا فروخته ايم يعنى در برابر بهشت معامله كرده ايم.
يكى ديگر از نامهاى آنها «مارقه» است و اين، بدان جهت است كه آنها ـ طبق توصيفى كه پيامبر از آنها كرده بود ـ از دين خارج شدند همانگونه كه تير از شكار خارج مى شود و فرقه اى كه امروز از آنها بر جاى مانده است يعنى اباضيه، خروج را به خروج از دين تفسير مى كنند و اين نام ]مارقه[ را مخصوص گروههاى منحرفى مى دانند كه در دوران امويان خروج كردند و به راهزنى و قتل انسانهاى بى گناه پرداختند. به زودى خواهيد دانست كه اين تخصيص بى مورد است.

اما فرقه هاى آنها:

1 ـ محكمه   2 ـ ازارقه   3 ـ نجديه   4 ـ صفريه   5 ـ عجارده و اين خود بر فرقه هاى زير تقسيم مى شود:

صفحه 226
6 ـ خازنيه   7 ـ شعيبيه   8 ـ معلوميه   9 ـ مجهوليه   10 ـ اصحاب طاعت و منظور از آن ، طاعت خدا نيست   11 ـ صلتيه   12 ـ اخنبسيه 13ـ شبيبيه
14 ـ شيبـانيه 15 ـ معبديـه   16 ـ رشيديـه   17 ـ مكرميـه   18 ـ حمزيه
19 ـ شمراخيه   20 ـ ابراهيميه 21 ـ واقفيه   22 ـ اباضيه(1)
مخفى نماند: بنابر آنچه كه بغدادى ذكر كرده است تعداد فرقه هاى خوارج از بيست فرقه بيشتر مى شود و چنانچه عجارده فرقه جداگانه اى به حساب نيايد چون خود او به چندين فرقه تقسيم شده است، باز عدد آنها به 21 فرقه مى رسد.
بغدادى مى گويد: از «اباضيه» چند فرقه ديگر منشعب مى شود كه بزرگترين آنها دو فرقه «حفصيه» و «حارثيه» است و مى گويد: «يزيديه» از فرقه اباضيه و «ميمونيه» از فرقه «عجارده» است و هر دو فرقه از كافران افراطى و خارج از فِرَق امت هستند. اما اشعرى پانزده فرقه از خوارج را نام مى برد و سپس فرقه هاى زيادى را ذكر مى كند كه از اين پانزده فرقه منشعب مى شوند.(2)
مقريزى در كتاب الخطط بيست و شش فرقه از آنها را نام مى برد.(2)
شهرستانى هشت فرقه براى خوارج نام مى برد كه اسامى آنها به قرار ذيل است:
1 ـ محكّمه اولى    2 ـ ازارقه    3 ـ نجديه    4 ـ بيهسيه    5 ـ عجارده
6 ـ ثعالبه   7 ـ اباضيه    8 ـ صفريه.(4)
اما حق آن است كه فرقه هاى اصلى آنها اندكند. اشعرى فرقه هاى
اصلى آنها را چهار تا مى داند كه عبارتند از: ازارقه، نجديه، اباضيه و صفريه.

1 . بغدادى : الفرق بين الفِرَق 72.   2 . اشعرى: المقالات 1/8 ـ 131.
2 . مقريزى، نقى الدين: الخطط، 2/254 ـ 255.   4 . شهرستانى: الملل و النحل 1/114 ـ 138.

صفحه 227
بقيه فرقه ها از صفريه منشعب مى شوند.(1)
از كامل مبرد برمى آيد كه فرقه هاى اصلى آنها سه تا هستند كه عبارتند از ازارقه، اباضيه و بيهسيه و اما صفريه و نجديه پيرو عقايد ابن اباض هستند.(2)
آنچه كه اشعرى درباره فرقه هاى اصلى خوارج بيان نموده، شايد درست تر باشد. و از بررسى مذاهب شان نيز چنين برمى آيد.
ما همان چهار فرقه اى را كه اشعرى نام برده است، ذكر مى كنيم و بيان ساير فرقه ها را به كتب مقالات و فِرَق، خصوصاً به مقالات اشعرى و الفرق بين الفِرَق بغدادى و ملل و نحل شهرستانى حواله مى دهيم. خوددارى ما از ذكر ساير فِرَق خوارج بدان خاطر است كه از آنها جز اباضيه كه عقايد نزديك به مسلمانان دارد، فرقه اى بر روى زمين باقى نمانده است و به خاطر همين عقايد آنها است كه ابوبيهس، نافع را افراطى و عبدالله بن اباض را تفريطى مى داند. در آينده افراط اول و تفريط دوم به حسب تعبير ابوبيهس، روشن خواهد شد و عبارت او در جاى خود خواهد آمد. جالب اينجاست كه اين فرقه ها همگى در يك زمان پديد آمده اند و در نتيجه، خوارج در يك زمان داراى چهار امام شدند كه هر كدام از آنها مردم را به سوى خود دعوت مى كردند.
تا زمان ابن زبير خوارج عقيده واحدى داشتند و پس از جدا شدن از او، چنانكه بعداً خواهيد دانست، بين ازارقه و نجديه اختلاف پديد آمد و دو فرقه با دو امام به وجود آمد.
خوارج تا زمان عبدالله بن زبير فقط چند اصل بسيط داشتند كه عبارت بود از:

1 . اشعرى: المقالات 1/101.   2 . مبرد: الكامل 2/214.

صفحه 228
1 ـ تكفير مرتكب كبيره;
2 - ردّ اساس حكميت;
3 ـ تكفير عثمان، على، معاويه، طلحه، زبير و كسانى كه از آنها پيروى مى كردند و كارهاى عثمان را قبول داشتند و حكميت على را درست مى دانستند. آنها تا زمان ابن زبير با همين اصول، پيش مى رفتند.
كعبى مى گويد: خوارج در تكفير على، عثمان، حَكَمان، اصحاب جمل، راضيانِ به حكميت و قيام عليه پيشواى ستمگر و تكفير مرتكبين كبيره، اتفاق نظر داشتند.(1)
اشعرى مى گويد: خوارج در تكفير على ابن ابى طالب(t) به خاطر آن كه او به حكميت تن داده بود، هم نظر بودند و در اين كه آيا كفر او شرك به حساب مى آيد يا نه؟ اختلاف نظر داشتند. همچنين تمامى خوارج جز نجديه كه با بقيه نظر مخالف داشتند، گناه كبيره را كفر مى دانستند و نيز تمامى آنها جز نجديه، اتفاق نظر داشتند بر اين كه خداوند سبحان مرتكبان كبيره را براى هميشه عذاب مى كند.(2) از استثنايى كه اشعرى كرده معلوم مى شود كه اكثر اين اصول، در دوران ابن زبير و بعد از آن در بين خوارج پديده آمده است; نه در دوران على و معاويه.
حال كه به اين مطلب پى برديم، مى پردازيم به بيان چهار فرقه اى كه اشعرى ذكر كرده است و بقيه را به كتابهايى كه بدين منظور تهيه شده است، ارجاع مى دهيم.
* * *

1 . بغدادى: الفرق بين الفرق 1/73 به نقل از كعبى.   2 . اشعرى: مقالات الاسلامين 1/86.

صفحه 229

فرقه اول:

ازارقه

پيروان نافع بن ازرق، مقتول در سال 65:

وقتى معاويه به هلاكت رسيد، مردم كوفه نفس راحتى كشيدند و اتفاق نمودند كه زمام خلافت را به حسين(عليه السلام)بسپارند. از اين رو به او نامه نوشتند و بيعت خود را اعلام داشتند و از او دعوت نمودند تا زمام امور را به دست گيرد. حسين مدينه و مكه را به قصد عراق ترك نمود. اما شيعيان تنهايش گذاشتند و در ياريش كوتاهى نمودند.
وقتى خبر شهادت حسين به گوش مردم مدينه رسيد، آنها به بركنارى يزيد از خلافت، اقدام نمودند و والى او، مروان بن حكم را از مدينه اخراج نمودند. در اين هنگام عبدالله بن زبير از فرصت استفاده كرده از درون بيت الحرام مردم را به بيعت خود فرا خواند. در پى اين اقدام، كارگزاران يزيد از سرزمين حجاز رانده شدند و تمام منطقه براى حاكميت عبدالله بن زبير آماده شد. وقتى يزيد از حاد شدن اوضاع با خبر شد، يكى از شقى ترين و بدترين افرادش «مسلم بن عقبه» را به مدينه فرستاد و او هم پس از ورود به مدينه، مال و جان و ناموس مردم را به مدت سه روز براى لشكريان خود حلال اعلام كرد. در نتيجه، هزاران بى گناه كشته شدند و مالها به غارت رفتند و ناموس ها هتك شدند; به حدى كه تا امروز تاريخ، مانندى برايش ذكر نكرده است. سپس مسلم به قصد تصرف مكه بدانسو
صفحه 230
حركت كرد ولى بدانجا نرسيد و در بين راه مرد. پس از او حصين بن سكونى فرماندهى لشكر را بر عهده گرفت و مكه را محاصره كرد و در اثناى محاصره در ربيع الاخر سال 64 خبر مرگ يزيد را دريافت كرد و مجبور به بازگشت به شام شد.
با هلاكت يزيد، پسرش معاويه به خلافت رسيد ولى او پس از آنكه از خلافت كناره گيرى كرد، درگذشت. پس از مرگ او بنى اميه اوضاع را خطرناك ديدند و همگى بر بيعت مروان بن حكم اتفاق كردند. بدين ترتيب در سال 64 هـ . قدرت از آل سفيان به آل مروان منتقل شد در حالى كه ابن زبير همچنان بر تمامى حجاز و به تبع آن بر حرمين شريفين حاكميت داشت.

استفاده خوارج از آشفتگى اوضاع:

خوارج از آشفتگى هاى فراهم شده، استفاده كردند. آنها پس از آنكه با عبدالله بن زبير ملاقات كردند، در يك گردهمايى، قرار گذاشتند كه براى جنگ با شاميان به عبدالله بن زبير بپيوندند.
طبرى مى گويد: ابن زياد پس از كشته شدن ابوبلال، نسبت به خوارج شيوه اى در پيش گرفت كه بايد مى گرفت. ابن زياد تا قبل از مرگ ابوبلال از تعقيب خوارج دست بردار نبود و آنان را مى كشت. اما پس از آنكه ابوبلال را از بين برد، از كشتار خوارج دست برداشت. با قيام ابن زبير در مكه، خوارج گردهم آمدند... در اين گردهمايى نافع بن ازرق گفت: خداوند براى شما كتاب نازل كرد و در آن، جهاد را بر شما واجب كرد و با برهان، حجت را بر شما تمام نمود. هم اكنون ستمكاران و متجاوزان و جائران عليه شما دست به شمشير برده اند. اينك
صفحه 231
مردى در مكه قيام كرده است، بياييد به بيت الحرام رويم و اين مرد را ملاقات نماييم. اگر با ما هم عقيده بود در كنار او با دشمنان مى جنگيم و اگر عقيده اش مخالف عقيده ما بود با نيرويى كه در اختيار داريم او را از بيت الحرام مى رانيم و خودمان امور را بر عهده مى گيريم. آنگاه حركت كردند و نزد عبدالله بن زبير رفتند. ابن زبير از آمدن آنها اظهار خرسندى نمود و به آنان گفت كه با آنان هم عقيده است و بدون آنكه عقيده آنها را جويا شود، آنها را پذيرفت. از آن پس خوارج در كنار او مى جنگيدند تا اينكه يزيد بن معاويه مرد و شاميان مكه را ترك كردند. پس از آن، تعدادى از خوارج گردهم آمدند و گفتند: كارى كه تا ديروز مى كرديد كوركورانه و نادرست بود. در كنار مردى مى جنگيديد كه نمى دانستيد با شما هم عقيده است يا نه؟ تا ديروز او و پدرش با شما مى جنگيد و نداى خونخواهى عثمان را سر مى داد. پس بايد عقيده او را درباره عثمان جويا شويد. اگر از او بيزارى جست، او امير شماست و اگر امتناع ورزيد، دشمن شماست.
آنگاه نزد ابن زبير رفتند و گفتند: اى انسان! ما در كنار تو جنگيديم و از عقيده ات نپرسيديم. آيا تو از ما هستى يا از دشمنان ما و به ما بگو كه عقيده ات درباره عثمان چيست؟
ابن زبير به اطرافش نگاهى كرد، ديد تعداد اندكى از يارانش در مجلس حضور دارند لذا به خوارج گفت: شما وقتى نزدم آمديد كه من براى نماز آماده مى شدم، بايد تا شب صبر كنيد تا شما را از آنچه كه مى خواهيد آگاه نمايم. آنان رفتند و شب آمدند در حالى كه ياران ابن زبير همگى مسلح شده و دور او را گرفته بودند و گروه عظيمى از آنان با نيزه ها بالاى سر او ايستاده بودند. ابن ازرق به يارانش گفت: اين مرد از آشوب شما ترسيده و به مخالفت شما برخاسته است
صفحه 232
و چنانكه مى بينيد براى مقابله با شما آماده شده است. ابن ازرق به او نزديك شد و گفت: اى ابن زبير! از خدايى كه پرورگار توست بترس و خائنِ در گذشته را مبغوض دار و كسى را كه اولين بار، گمراهى را بنيان نهاد و فتنه ايجاد نمود و مخالفت كتاب خدا كرد، دشمن شمار. اگر اين كار را كردى پروردگارت را خوشنود ساخته اى و خودت را از عذاب دردناك نجات بخشيده اى و اگر اين كار را نكردى جزء كسانى خواهى بود كه از متاع زودگذر دنيا بهره گرفته و زندگى دنيا را با شهوترانى سر كرده اند.
آنگاه ابن ازرق از عبيده بن هلال خواست كه خواسته هاى آنها را بگويد و او چنين گفت: مردم عثمان بن عفان را به خلافت برگزيدند و او خويشاوندانش را زير بال گرفت و نزديكانش را برگزيد. جوان را به كار گماشت و تازيانه را به كار برد. كتاب را خوار ساخت. مسلمانان را تحقير نمود. ظلم ستيزان را مورد ضرب قرار داد. رانده شدگان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را پناه داد. پيشگامان فضيلت را مضروب ساخت و تبعيدشان كرد و محرومشان نمود. غنيمتى را كه خدا براى مسلمانان قرار داده بود، برگرفت و در بين نابكاران قريش و جنايتكاران عرب قسمت نمود. آنگاه گروهى از مسلمانان كه خداوند به طاعتش از آنها پيمان گرفته بود و آنها درباره خدا از هيچ ملامتى پروا نداشتند، نزد او آمدند ولى او آنها را كشت. ما اولياء آنها هستيم و از پسر عفان و يارانش بيزاريم. حال اى پسر زبير! نظر تو چيست؟(1)
مبرد در كاملش نقل مى كند: ابن ازرق در صبح روزى كه به ملاقات ابن زبير رفته بود، از او سؤال كرد: درباره شيخين چه نظر دارى؟ گفت: نظر نيك.

1 . طبرى: تاريخ 4/434 ـ 438.

صفحه 233
گفت درباره عثمان چه نظر دارى كه خويشانش را بر سر كار آورد و رانده شدگان را پناه داد و به مردم مصر چيزى گفت كه در نامه خلاف آن را نوشت. آل ابى معيط را بر گردن مردم سوار كرد و فىء مسلمانان را به آنان اختصاص داد و همينطور درباره كسى كه بعد از او آمد و در دين خدا افراد را حَكَم قرار داد و به آنان وفادار ماند بدون آنكه توبه نمايد يا پشيمان شود، چه مى گويى؟
درباره پدرت و رفيقش چه مى گويى كه با على كه امامى عادل و مورد قبول بود و كفرى از او سر نزده بود، بيعت كردند سپس براى برخوردارى بعضى از متاع دنيا، بيعت را نقض كردند و عايشه را براى جنگ از خانه اش بيرون آوردند حال آنكه خداوند به او و ديگر زنان پيامبر دستور داده بود كه در خانه هايشان بمانند؟ تو در اين باره، مرتكب عملى شدى كه توبه از آن واجب است. پس اگر عقيده ما را داشته باشى نزد خدا مقامى خواهى داشت.
ابن زبير تقيه را كنار گذاشت و عقيده اش را درباره عثمان و پدرش ]زبير [كه مخالف عقيده خوارج بود، اظهار نمود. خوارج وقتى كلام او را شنيدند از دورش پراكنده شدند. نافع ابن ازرق حنظلى و عبدالله بن صفار سعدى از بنى صريم و عبدالله بن اباض كه او نيز از بنى صريم بود و حنظله بن بيهس و بنى ماحوز و عبدالله و زبير از بنى سليط به طرف بصره رفتند.
ابوطالوت و عبدالله بن ثور (ابوفديك) و عطيه بن اسود يشكرى به طرف يمامه رفتند و در آنجا با ابوطالوت خروج كردند. سپس در سال 64 نجده بن عامر حنفى را به رهبرى خود برگزيدند.(1)
شهرستانى مى گويد: نجده بن عامر و نافع بن ازرق در مكه دور ابن زبير

1 . طبرى: تاريخ 4/438.

صفحه 234
اجتماع كردند و سپس پراكنده شدند. نافع به بصره و از آنجا به اهواز رفت و نجده به طرف يمامه رفت. نافع معتقد بود: تقيه جايز نيست و دست كشيدن از جنگ كفر است ولى نجده با او مخالف بود و تقيه را جايز مى دانست و به اين كلام خداوند: (إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً)(1) و اين سخن او: (وَ قَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ)(2) استدلال مى كرد و مى گفت: قعود از جنگ جايز است و در صورت امكان، جهاد بهتر است چون خداوند فرمود: (وَ فَضَّلَ اللهُ الُْمجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيًما).(3)
وقتى نافع آراى خلاف كتاب و سنت و فطرت انسانى از خود بروز و ظهور داد، جماعت زيادى كه او را همراهى مى كردند از دورش پراكنده شدند. از جمله آنها ابوفديك و عطيه حنفى و راشد طويل بودند كه به طرف يمامه رفتند و نجده را از فتنه و بدعت گزارى نافع آگاه ساختند. نجده نامه اى به او نوشت و او را بر كارهايش سرزنش كرد و به آياتى كه معنى روشن و صريح داشت، عليه او استدلال نمود.
نافع هم طى نامه اى جواب او را باز گفت و آياتى را كه رفيقش بدانها استدلال نموده بود، تأويل نمود. اين انشقاق بزرگى در بين خوارج بود و از وحشيگرى ازارقه و سنگدلى و بى مهرى آنان خبر مى داد. آنان مانند سنگهاى متحرك و شرارتبارى مى ماندند كه در تاريخ، بزرگترين ننگ و شرم آورترين اعمال را از خود به يادگار گذاشتند تا حدى كه گروه هاى ديگر از آنان بيزارى

1 . آل عمران: 28 «آگاه باشيد! از آنها دورى گزينيد.»
2 . غافر: 28 «مؤمنى از آل فرعون سخنى گفت در حالى كه ايمانش را پنهان مى داشت.»
3 . نساء: 95 «خداوند جهادگران را بر بازماندگان از جهاد با اجر بزرگ برترى داده است.»

صفحه 235
جستند و اين از آنها دور از انتظار نبود. اينان پيروان محكّمه اولى بودند كه
عبدالله بن خباب را سر بريدند و شكم زن حامله او را كه حملش كامل بود، شكافتند. اين شقاوت را از نامه نجده به نافع و جواب نافع به او مى توانيد دريابيد.
مبرد مى گويد: ياران نجده وقتى ديدند كه نافع، قاعدين(1) را كافر مى خواند و مردم آزارى و كشتن كودكان را جايز مى شمارد، به طرف نجده رو آوردند.
نجده پس از استقرار در يمامه به نافع نامه اى نوشت.

نامه نجده به نافع:

اما بعد: عهد من با تو اين بود كه براى يتيم پدرى مهربان و براى ناتوان برادر خوبى باشى و نيروهاى مسلمانان را يارى نمايى و براى نادانانشان كارى انجام دهى و در كار خدا ذره اى كوتاهى نورزى و ياور ستمگر نباشى. تو و يارانت چنين بوديد. نخست، سخن خود را به ياد آور كه گفتى: اگر من نمى دانستم كه براى پيشواى عادل مانند پاداش رعيت است، حتى سرپرستى دو نفر مسلمان را هم نمى پذيرفتم. وقتى كه تو در طاعت خدا جانت را در برابر كسب خوشنودى او معامله كردى و به حقيقت حق رسيدى و بر تلخيهايش پايدار ماندى شيطان خودش را برايت آماده ساخت. تحمل هيچ كس به اندازه تو و يارانت بر شيطان سنگين نبود. از اين رو دلت را به دست آورد و به هواى نفس،

1 . خوارج اين اصطلاح را براى كسانى به كار مى بردند كه جنگ مسلحانه را براى رسيدن به هدفشان تجويز نمى كردند (م).

صفحه 236
دعوتت نمود و فريبت داد و تو هم فريبش را خوردى و قاعدين و مسلمانان ناتوان را كه خداوند در كتابش آنها را از جهاد معذور داشته، كافر شمردى در حالى كه خداوند عزّوجل كه فرموده اش حق و وعده اش راست است، مى فرمايد: (لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَ لاَ عَلَى الْمَرْضَى وَ لاَ عَلَى الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا للهِ وَ رَسُولِهِ )(1) آنگاه خداوند متعال آنها را به نيكوترين نامها ياد كرد و فرمود: (مَا عَلَى الُْمحْسِنِينَ مِنْ سَبِيل).(2) آن وقت تو قتل كودكان را جايز دانستى در حالى كه پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)آن را نهى فرمود و خداوند جل ثناءه فرمود: ( لاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى)(3) و باز خداوند سبحان از قاعدين ياد كرده فرمود: (وَ فَضَّلَ اللهُ الُْمجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيًما).(4) پس اينكه خداوند مجاهدين را بر قاعدين برترى داد از شأن آنهايى كه پايينتر از مجاهدينند، نمى كاهد. مگر نشنيدى كه خداوند متعال فرمود: (لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ)(5) و قاعدين را جزء مؤمنين قرار داد و مجاهدين را به خاطر اعمالشان بر آنان برترى داد. تو امانت مخالفينت را برنمى گردانى در حالى كه خداوند دستور داد كه امانات، به صاحبان آنها برگردانده شود. پس به خاطر خودت از خدا بترس و از روزى بترس كه در آن

1 . توبه: 91 «بر ناتوانان و مريضان و كسانى كه براى انفاق چيزى نمى يابند حرجى نيست، در صورتى كه براى خدا و رسولش اندرز نمايند.»
2 . توبه: 91 «برنيكوكاران حرجى نيست.»
3 . اسراء: 15 «بار گناه كسى را ديگرى برنمى دارد.»
4 . نساء: 95 «خداوند، جهادگران را بر بازماندگان از جهاد با پاداش بزرگى برترى داده است.»
5 . نساء: 95 «مؤمنانى كه بدون عذر از جهاد رو مى گردانند با جهادگران با مال و جان يكسان نيستند.»

صفحه 237
پدر به جاى فرزند و فرزند به جاى پدر كيفر داده نمى شود. همانا خداوند در كمين است و داورى اش بر عدل استوار و گفتارش پايان بخش هر چيزى است. والسلام.

جواب نافع از نامه نجده:

اما بعد: نامه ات رسيد و در آن موعظه ام نموده اى و تذكرم داده اى و نصيحتم كرده اى و نهى ام نموده اى و بر اينكه در گذشته بر حق بودم و از ثواب بهره مى بردم توصيفم نموده اى. از خدا مسئلت مى نمايم كه مرا از كسانى قرار دهد كه سخنان را مى شنوند و آنگاه بهترينش را برمى گزينند.
تو مرا بر اين كه قاعدين را كافر مى دانم و كشتن كودكان را جايز مى شمارم و امانات مخالفين را حلال مى دانم، سرزنشم كرده اى. اينك همه را برايت تفسير مى كنم. انشاءالله.
اما قاعدين، اينها مانند آن قاعدينى كه ذكر كردى و در عهد رسول الله(صلى الله عليه وآله وسلم)بودند، نيستند زيرا آنان در مكه مغلوب و محصور بودند و راهى براى فرار نداشتند و راهى براى پيوستن به مسلمانان نمى يافتند ولى اينان در دين تفقه مى كنند و قرآن مى خوانند و راه براى شان روشن است. كلام خداوند را درباره كسانى كه مثل اينان بودند، شنيدى كه آنها مى گفتند: (كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ)(1) و خداوند فرمود: (أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا )(2) و فرمود: (فَرِحَ الُْمخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاَفَ رَسُولِ اللهِ وَ كَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا

1 . نساء: 97 «ما در زمين بيچاره و ناتوان بوديم.»
2 . نساء: 97 «آيا زمين خدا فراخ نبود تا در آن مهاجرت كنيد.»

صفحه 238
بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللهِ )(1) و فرمود: (وَ جَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ)(2) و خداوند از عذر تراشى آنان خبر داد كه آنان به خدا و رسولش دروغ مى گويند و آنگاه فرمود: ( سَيُصيِبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).(3) پس به نشانه ها و علامات آنها توجه كن!
اما كودكان، نوح كه پيامبر خدا بود و از من و تو عالمتر بود، به خدا عرض كرد: ( رَبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا * إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَ لاَ يَلِدُوا إِلاَّ فَاجِرًا كَفَّارًا).(4) او كسانى را كافر ناميد كه كودك بودند و هنوز به دنيا نيامده بودند. پس چگونه مى شود كه درباره قوم نوح اين روا باشد و تو درباره قوم ما آن را قبول نداشته باشى حال آنكه خداوند متعال مى فرمايد: (أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ)(5) و اينها مانند مشركانند كه جزيه از آنها پذيرفته نمى شود و بين ما و آنان جز شمشير و اسلام چيزى حاكم نيست.
اما حلال شمردن امانات مخالفين: خداوند مال آنها را مانند خونشان براى ما حلال كرده است. پس خونشان حلال و اموالشان غنيمت مسلمانان است. پس از خدا بترس و به خودت مراجعه كن كه عذرى جز توبه ندارى. نابودى و باز

1 . توبه: 81 «آنهايى كه با پيامبر به جنگ نرفتند و در خانه ماندند از اين ماندن خوشحال بودند و خوش نداشتند كه با جان و مال خود در راه خدا جهاد نمايند.»
2 . توبه: 90 «بعضى از عربهاى صحرانشين آمدند تا از جهاد رخصت يابند.»
3 . توبه: 90 «كافرانِ از اين دو گروه به زودى به عذاب دردناك گرفتار خواهند شد.»
4 . نوح: 26 ـ 27 «پروردگارا! از كافران كسى را بر زمين زنده مگذار، اگر آنها را باقى بگذارى بندگانت را گمراه مى كنند و جز فاجر و كافر به دنيا نمى آورند.»
5 . قمر: 43 «آيا كافران شما، از آنها بهترند يا آنكه براى شما اماننامه اى در كتاب آمده است.»

صفحه 239
داشتن ما از عقايدى كه برايت بيان كردم هرگز در توان تو نيست. درود بر كسى كه حق را پذيرفته و بدان عمل كند.(1)
اين نافع بن ارزق است و اين هم شيوه افراطى و انحراف فكرى او كه مردم آزارى و بازجويى از عقايد آنان و كشتن اطفال و كارهاى از اين قبيل را روا مى داند. اما درباره خروج او: تاريخ نويسان، در اين باره زياد سخن گفته اند كه نقل آن در توان ما نيست و ما بدانچه كه بغدادى آن را خلاصه كرده است، بسنده مى كنيم.(2)
بغدادى مى گويد: ازارقه پس از آنكه بر بدعتهايى كه ذكر كرديم اتفاق كردند، با نافع بن ازرق بيعت نمودند و او را اميرالمؤمنين ناميدند. خوارج عمان و يمامه نيز به آنها پيوستند و بدين ترتيب تعدادشان به بيش از بيست هزار نفر رسيد. اهواز و نواحى آن از سرزمين فارس و كرمان را به تصرف خود در آوردند و مالياتشان را جمع آورى كردند.

نامه نافع به خوارج بصره:

نافع به خوارج بصره نوشت: اما بعد: همانا خداوند دين را براى شما برگزيد تا مسلمان بميريد. شما مى دانيد كه شريعت يكى است و دين يكى. پس چرا در بين كفار جا خوش كرده ايد و شب و روز شاهد ظلم و ستم هستيد در حالى كه خداوند، شما را به جهاد فرا خوانده است و فرموده است: (وَ قَاتِلُوا

1 . مبرد: الكامل 2/210 ـ 212، ابن ابى الحديد هر دو نامه را در شرح 4/137 ـ 139 نقل كرده است. مراجعه شود.
2 . ابن ابى الحديد در شرح خود جنگ هاى ازارقه را به طور مفصل ذكر كرده است، مراجعه شود 4/136 ـ 178.

صفحه 240
الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً) .(1) هيچ بهانه اى براى سرپيچى شما باقى نگذاشته و فرموده است: (انْفِرُوا خِفَافًا وَ ثِقَالاً).(2) ضعيفان و بيماران و آنهايى را كه توان انفاق مالى ندارند و يا به دليلى نمى توانند قيام كنند، معذور داشت و با همه اينها مجاهدين را بر آنان برترى داد و فرمود: (لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الُْمجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ).(3) پس فريب دنيا را نخوريد و بدان دل نبنديد زيرا دنيا فريبكار و نيرنگباز است. لذتهايش ناپايدار و نعمتهايش از بين رفتنى است. با شهوات عجين گشته است تا بفريبد. نعمتى را آشكار مى كند و عبرتى را پنهان مى دارد، پس خورنده اى نخواهد بود كه از آن بخورد و لذت برد و نوشنده اى نخواهد بود كه از آن بنوشد و كامش شيرين شود مگر كه با هر خورد و نوش قدمى به مرگ نزديك و مرحله اى از آرزوهايش دور مى شود. خداوند آن را دار گذر به سوى نعمت ابدى و زندگى سالم قرار داده است. پس هيچ عاقلى آن را جايگاه و هيچ حليمى آن را پايگاه خويش قرار نمى دهد. پس از خدا بترسيد و توشه برگيريد. چون بهترين توشه، تقواست. درود بر كسى كه راه هدايت در پيش گيرد.
مبرّد مى گويد: وقتى نامه او براى خوارج بصره رسيد، ابوبيهس بن جابر ضبعى و عبدالله بن اباض مرى نيز در بين آنها حضور داشتند. ابوبيهس رو به طرف ابن اباض كرد و گفت: نافع افراط كرد و كافر شد و تو تفريط كردى و كافر

1 . توبه: 36 «همگى مشركان را از بين ببريد.»
2 . توبه: 41 «براى جنگ با كفار پياده و سواره بيرون شويد.»
3 . نساء: 95 «مؤمنانى كه بدون عذر از جهاد رو مى گردانند با جهادگران راه خدا، يكسان نيستند.»

صفحه 241
شدى. تو عقيده دارى كه مخالفين ما مشرك نيستند و فقط كفران نعمت كرده اند چون قرآن و پيامبر را قبول دارند و عقيده دارى كه ازدواج با آنها و ميراث آنها و زندگى در بين آنها حلال و گواراست. آنگاه ابوبيهس به ابراز عقيده خويش پرداخت كه در جاى خودش بيان خواهد شد.
از اين نامه نافع و از نامه اى كه او به عبدالله بن زبير نوشت، برمى آيد كه در بين خوارج او از افراطيان بوده و در تاريخِ خوارج از او افراطى تر ديده نشده است.
در آن ايام عبدالله بن حارث خزاعى از طرف عبدالله بن زبير والى بصره بود. عبدالله بن حارث سپاهى را به فرماندهى مسلم بن عبس بن كريز بن حبيب بن عبدالشمس به جنگ ازارقه فرستاد. دو سپاه در دولاب اهواز بهم رسيدند. سليم بن عبس با تعداد زيادى از يارانش به قتل رسيد. پس از او عمر بن عبيدالله بن معمر تميمى با دو هزار سوار از بصره به جنگ آنها رفت اما ازارقه او را شكست دادند.
پس از آن حارثه بن بدر غدانى با سه هزار نفر از لشكريان بصره به جنگ آنها رفت. ازارقه آنها را نيز شكست دادند.
آنگاه عبدالله بن زبير از مكه به مهلّب(1) بن ابى صفره كه آن روز در

1 . او، ابوسعيد مهلّب پسر ابى صفره است و نام ابى صفره، ظالم بن سراق أزدى از أزد عتيك است. مهلّب از شجاعترين مردم بود. او بود كه بصره را از خوارج حفظ كرد و مردم، آن را بصره مهلّب ناميدند. عبدالله بن زبير در سال 65 او را والى خراسان كرد. با خوارج جنگيد و بسيارى از آنان را از بين برد و در دوران عبدالملك بن مروان بار ديگر جنگ با آنها را عهده دار شد و در سال 82 درگذشت. المعارف: 339، العبر: 1/72 ـ 75 ـ 77 ـ 88 ـ 92 ـ 95.

صفحه 242
خراسان به سر مى برد، نامه نوشت و او را به جنگ ازارقه فرمان داد و مأموريت جنگ را به او واگذار كرد.
مهلّب به بصره بازگشت و از سپاه بصره دو هزار نفر را انتخاب كرد و از طرف ديگر، قوم او از طايفه أزد نيز به او پيوستند. جمعاً بيست هزار نفر شدند. مهلّب با سپاهش حركت كرد و با ازارقه درگير شد و آنان را در دولاب اهواز شكست داده به طرف اهواز عقب راند. در اين شكست نافع بن ازرق كشته شد و ازارقه پس از او با عبيدالله بن مأمون تميمى بيعت نمودند.
پس از آن، مهلّب در اهواز با آنان جنگيد و عبدالله بن مأمون در اين جنگ كشته شد و برادرش عثمان بن مأمون با سه هزار نفر از سرسخت ترين ازارقه نيز كشته شدند و باقى ماندگان شكست خورده به طرف «ايدج» عقب نشينى كردند و در آنجا با قطرى بن فجائه(1) بيعت كردند و او را امير المؤمنين لقب دادند. بعد از آن، مهلّب جنگهاى زيادى كرد; گاه او بر رقيبان پيروز مى شد و گاهى رقيبان بر او چيره مى گشتند. در آخرين جنگ، ازارقه شكست خوردند و به طرف «سابور» از سرزمين فارس عقب نشينى كردند و آنجا را دار هجرت خود قرار دادند. مهلّب و فرزندان و پيروان او مدت نوزده سال با خوارج جنگيدند. يكى از اين جنگها در دوران عبدالله بن زبير و بقيه در زمان خلافت عبدالملك بن مروان و ولايت حجاج بر عراق، اتفاق افتاد. حجاج، مهلّب را براى جنگ با ازارقه

1 . او، ابو نعامه، قطرى پسر فجائه يكى از بنى حرقوص بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم است. در ايام ابن زبير خروج كرد. بيست سال خلافت را از طرف خوارج عهده دار بود. در دوران مروان، حجاج سپاهيانى چند را به جنگ او فرستاد كه آخرين آن به فرماندهى سفيان بن ابرد كلبى بود و سفيان او را كشت. بعضى گفته اند: اسب او را انداخت و مرد و سر او را نزد حجاج آوردند. اين واقعه در سال 79 اتفاق افتاد. المعارف: 411، العبر: 1/20.

صفحه 243
برگزيد. در طول اين سالها جنگ بين مهلّب و ازارقه ادامه داشت و بين اهواز و فارس در حال جنگ و گريز بودند تا آنكه بين ازارقه اختلاف افتاد و عبد ربّه كبير از قطرى جدا شد و با هفت هزار نفر به وادى جيرفت كرمان رفت و عبد ربّه صغير با چهار هزار نفر، قطرى را ترك كرده به ناحيه ديگرى از كرمان رفت و قطرى با ده هزار و اندى نفر در فارس باقى ماند. مهلّب در همانجا با او جنگيد و او را شكست داده به طرف كرمان عقب راند و به تعقيبش ادامه داد. در ناحيه كرمان دوباره با او درگير شد و در همانجا او را شكست داده به طرف رى عقب راند.
سپس به جنگ عبد ربّه كبير پرداخت و او را از بين برد و پسر خود، يزيد بن مهلّب را به سراغ عبد ربّه صغير فرستاد و او عليه عبد ربّه و يارانش وارد نبرد شد. از طرفى حجاج، سفيان بن ابرد كلبى را با سپاه بزرگى به جنگ قطرى كه از رى به طبرستان رفته بود، فرستاد و سفيان او را در همانجا به قتل رساند و سرش را نزد حجاج آورد. سفيان بن ابرد به تعقيب عبيد بن هلال يشكرى(1) كه از قطرى جدا شده و به قومس پناه گرفته بود، پرداخت و او را در حصار قومس محاصره كرد. سپس او و همراهانش را به قتل رساند. بدين سان خداوند زمين را از وجود ازارقه پاك گردانيد و خدا را بر اين كار سپاس.(2)
در پايان مى گويم: از نامه ها و رساله هاى نافع برمى آيد كه اين مرد حافظ قرآن بوده و آن را تلاوت مى كرده است و اين ادعا را سخن سيوطى تأييد مى كند كه مى گويد: نافع بن ازرق وقتى ديد عبدالله بن عباس، پشت كعبه نشسته و مردم

1 . عبيده بن هلال يكى از افراد قبيله بنى يشكر بن وائل است.
2 . طبرى: تاريخ 4/476، جزرى: الكامل 3/349، ابن عبد ربه: العقد الفريد 1/95 ـ 121.

صفحه 244
دورش را گرفته و از او تفسير قرآن مى پرسند، به نجده بن عويمر حرورى گفت: بلند شو تا نزد اين مرد رويم كه به خود جرأت داده قرآن را به چيزى كه نمى داند تفسير كند. هر دو بلند شدند نزد او آمدند و گفتند: مى خواهيم چيزهايى از كتاب خدا از تو بپرسيم و تو برايمان تفسير كن و از كلام عرب براى آن مصداق بياور زيرا خداوند قرآن را به صورت كتاب عربى روشن نازل نموده است. ابن عباس گفت: بپرسيد از آنچه كه براى شما پيش آمده است. نافع گفت: اين كلام خداوند: (عَنِ الَْيمِينِ وَ عَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ)(1) را برايمان تفسير كن. ابن عباس گفت: عزون يعنى دايرهوار نشستن. گفت: آيا عرب اين را مى دانستند؟ گفت: بلى مگر نشنيدى كه عبيد بن برص گفت:
فجاءوا يهرعون اليه حتى *** يكونوا حول منبره عزينا
آنان هراسان و شتابان آمدند و دور منبر او دايرهوار نشستند.
آنگاه از لغات مشكل قرآن موارد زيادى را از او پرسيدند و او همه را تفسير نمود و براى هر كدام از اشعار جاهلى شاهد آورد تا جايى كه سؤالات و جوابها به دويست تا رسيد.
اگر اين روايت، درست باشد، نشان مى دهد كه پرسندگان ارتباط تنگاتنگى با قرآن داشته اند و نيز نبوغ ابن عباس را در ادبيات عرب و احاطه او را به شعر جاهلى نشان مى دهد زيرا او براى تفسير هر لغتى به شعر جاهلى استناد نموده است كه بدين ترتيب سؤالها و جوابها از نهايت استحكام برخوردار شده است.(2)

1 . معارج: 37 «آنان از راست و چپ حلقه زده، نشستند.»
2 . سيوطى: الاتقان 1/382 ـ 416، چاپ دار ابن كثير، دمشق، بيروت با تحقيق دكتر مصطفى.

صفحه 245
ابن ازرق، مفاهيم قرآن را كه خود بلد نبود از ابن عباس ياد مى گرفت. عكرمه از ابن عباس نقل مى كند: روزى او براى مردم سخن مى گفت كه نافع بن ازرق آمد و به ابن عباس گفت: اى پسر عباس! تو براى مردم حكم نمله و قمله(1)را مى گويى، براى من از خدايى كه مى پرستى بگو. ابن عباس براى آن كه سخن او را بزرگ شمرده باشد، سكوت كرد. حسين بن على كه در گوشه اى نشسته بود گفت: نزد من بيا اى پسر ازرق! ابن ازرق گفت: من از تو سؤال نكردم. ابن عباس گفت: اى پسر ازرق! او از خاندان نبوت است و آنان وارثان علم پيامبرند. نافع به طرف حسين رفت. حسين به او گفت: اى نافع! كسى كه دين خود را به قياس استوار ساخته است تا ابد در اشتباه است. در حالى سؤال مى كند كه از راه راست خارج شده و به بيراهه روان است و راه را گم كرده و ناروا سخن گفته است. اى پسر ازرق! خدايم را توصيف مى كنم آن گونه كه او خود را وصف كرده است و او را تعريف مى كنم آن گونه كه او خود را شناسانده است: با حواس درك نمى شود و با مردم قياس نمى شود. نزديك است; نه آن گونه كه چسبيده باشد. دور است; نه آن گونه كه دورى نقص به حساب آيد. يكتايى است كه تركيب نيافته. با آيات شناخته مى شود و با علامات شناسانده. خدايى جز او نيست. او كبير متعال است.
ابن ازرق به گريه افتاد و گفت: يا حسين! سخنت چه نيكوست! حسين به او گفت: شنيدم تو بر پدر و برادر و خودم، شهادت به كفر داده اى؟ ابن ازرق گفت: سوگند به خدا چنين نيست .همانا شما منار اسلام و ستارگان احكاميد. حسين به او گفت: از تو سؤالى مى پرسم. گفت: بپرس. او هم از اين آيه سؤال كرد: (وَ أَمَّا

1 ـ نمله: مور، قمله: شپش.

صفحه 246
الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ).(1) اى پسر ازرق! چه كسى براى بچه ها ارث گذاشته بود؟ ابن ازرق گفت: پدرشان. حسين گفت: آيا پدر آنان بهتر بود يا پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)؟ ابن ازرق گفت: خداوند به ما گفته بود كه شما قوم جدالگريد.(2)

آراء و عقايد ازارقه:

ازارقه عقايد منحرف و بدعتهاى ناروايى داشته اند كه در بعضى از آنها با ديگر خوارج شريكند:
1 ـ آنها معتقد بودند كه مخالفينشان از اين امت، مشركند و محكّمه اولى مى گفتند آنان كافرند; نه مشرك.
2 ـ آنها معتقد بودند كه قاعدين ـ كه با آنها هم عقيده اند ـ چون به آنها نپيوسته اند مشركند.
3 ـ كسى كه به نيروهاى آنها مى پيوست و مدعى بود كه از آنهاست او را امتحان مى كردند; بدين صورت كه اسيرى از اسيران مخالفان خود را به او مى سپردند و دستور مى دادند كه او را بكشد. اگر او را مى كشت ادعاى او را تصديق مى كردند كه او از آنهاست و اگر او را نمى كشت مى گفتند: او منافق و مشرك است و او را مى كشتند.
4 ـ قتل كودكان و زنان مخالفان را مباح مى دانستند. مقصود از مخالفان،

1 . كهف: 82 «اما آن ديوار مال دو يتيم است كه در اين شهر زندگى مى كنند.»
2 . ابن عساكر: تاريخ مدينة دمشق، بخش حيات امام حسين 158، با تحقيق محمد باقر محمودى، مجلسى: بحار الانوار 4/297 ذيل حديث نياز به توضيح دارد.

صفحه 247
مسلمانان بود و معتقد بودند كه كودكان، مشركند و عقيده داشتند كه كودكان مخالفان با پدرانشان در آتش مخلّد مى شوند.
5 ـ رجم زانى را به اين دليل كه در قرآن، سخنى از آن به ميان نيامده، ساقط كردند. اگر كسى به مردى(1) زن دار نسبت ناروا مى داد او را حد نمى زدند و در عين حال اگر كسى به زن شوهردار نسبت ناروا مى داد او را حد مى زدند.
6 ـ تقيه را نه در قول و نه عمل جايز نمى دانستند.
7 ـ جايز مى دانستند كه خداوند پيامبرى را مبعوث كند و او بعد از نبوتش كافر شود يا قبل از بعثت كافر باشد.
8 ـ ازارقه همگى عقيده داشتند كه مرتكب كبيره كافر ملّى است و شخص با كبيره به كلى از اسلام خارج و با ساير كفار در آتش مخلّد مى شود و براى اين نظر به كفر ابليس استدلال مى كردند و مى گفتند: او يك كبيره بيشتر مرتكب نشد زيرا او به سجده بر آدم(عليه السلام)مأمور شده بود اما امتناع ورزيد وگرنه او به وحدانيت خداوند متعال عارف بود.(2)
9 ـ آنها عقيده داشتند كه دار مخالفان، دار كفر است و مى گفتند: مخالفان مشركند. از اين رو بر ما واجب نيست كه اماناتشان را به آنها برگردانيم.
ما در فصل جداگانه اى به بررسى عقايد آنها خواهيم پرداخت.
* * *

1 . به اين دليل كه خداوند سبحان فرمود: «الذين يرمون المحصنات» (نور: 4) و نفرمود: «والذين يرمون المحصنين.»
2 . بغدادى: الفرق بين الفرق 83 ، شهرستانى: الملل و النحل 1/121 ـ 123.

صفحه 248

فرقه دوم:

نجديه

آنها پيروان نجدة بن عامر حنفى هستند و جالب اينجاست كه خوارج در يك زمان دو امام داشتند; امامى در بصره: نافع بن ازرق و امامى در يمامه و نواحى آن: نجده بن عامر. اين بدان جهت بود كه وقتى نافع آراء مستهجن و مخالفى چون تبرى از قاعدين تا حد مشرك ناميدن آنها، از خود بروز داد و كشتن كودكان و زنان مخالفان را جايز شمرد، عده اى از خوارج از او جدا شدند كه در بين آنها ابوفديك، عطيه حنفى، راشد طويل، مقلاص و ايوب ازرق بودند. آنها پس از جدايى از نافع به طرف يمامه رفتند. نجده بن عامر كه با سپاهى از خوارج قصد پيوستن به لشكر نافع را داشت، با آنان رو به رو شد. آنها نجده و يارانش را از كارها و بدعتهاى نافع مطلع ساختند و آنها را به يمامه برگرداندند و در آنجا با نجده بن عامر بيعت كردند و كسانى را كه به تكفير ديگر خوارج به خاطر نپيوستن بدانها حكم داده بودند و نيز پيروان نافع را تكفير نمودند.
آنها هم چنان بر رهبرى نجده وفادار بودند تا آنكه در اثر خرده گيرى بر نجده در امورى چند با او به مخالفت برخاستند.
آنگاه همانهايى كه دور نجده گرد آمده و سپس به مخالفتش برخاسته بودند، به سه گروه تقسيم شدند:
1 ـ گروهى با عطيه بن اسود حنفى همراه شدند و به طرف سجستان رفتند
صفحه 249
و خوارج سجستان نيز به آنها پيوستند و به همين خاطر در آن وقت به خوارج سجستان عطويه مى گفتند.
2 ـ گروه ديگر با ابو فديك همراه شدند و نجده را كشتند.
3 ـ گروهى نجده را در بدعت هايش معذور دانسته، به رهبرى او وفادار ماندند.
كسانى كه به مخالفت نجده برخاسته بودند در اين امور بر او اشكال مى گرفتند:
الف ـ نجده سپاهى را براى جنگ زمينى و سپاه ديگرى را براى جنگ دريايى اعزام نمود و به سپاه زمينى زاد و توشه بيشترى اختصاص داد.
ب ـ سپاهى از طرف او به مدينه پيامبر حمله كردند و در آنجا كنيزى را از دختران عثمان به غنيمت گرفتند. عبدالملك درباره بازگرداندن اين كنيز به نجده نامه نوشت. نجده كنيز را از كسى كه او را در اختيار داشت خريد و به عبدالملك بن مروان برگرداند. خوارج به اوگفتند: تو كنيزى را كه مال ما بود به دشمن ما برگرداندى.
ج ـ خاطيانِ در اجتهاد را چنانچه منشاء آن جهل مى بود معذور مى داشت. اين مسأله به حادثه زير برمى گردد:
نجده، پسرش مضرج را با گروهى از نظاميان بر جنگ قبيله قطيف فرستاد. نظاميان به آنان حمله كردند و زنان و فرزندان آنان را به اسارت گرفتند و زنان را در قيموميت خود گرفتند و قبل از اخراج خمس غنيمت، آنها را به زنى گرفتند و گفتند: اگر زنان در سهم ما قرار گرفت كه به مراد خود رسيده ايم و اگر قيمت آنها از سهم مازياد آمد، زيادى را از مال خود جبران مى كنيم. وقتى نزد نجده بازگشتند
صفحه 250
از عمل آنها كه قبل از اخراج خمس غنيمت و قبل از تقسيم چهار پنجم آن بين جنگجويان، با زنانِ اسير شده نزديكى كرده بودند و از غنيمت خورده بودند، از او سؤال كردند. او در جواب گفت: شما حق اين كار را نداشتيد. گفتند: ما نمى دانستيم كه اين كار برايمان جايز نيست. او آنها را به خاطر اين جهل معذور داشت. آنگاه گفت: دين دو چيز است:
اول: شناخت خداى متعال، شناخت پيامبران، محترم داشتن خون مسلمانان ـ منظور موافقان خودشان است ـ و اقرار به هر آنچه كه از ناحيه خداوند نازل شده است. شناخت موارد مزبور بر همه واجب است و جهل در آن عذر آور نيست.
دوم: مردم در غير از موارد مذكور در قسم اول، تا مادامى كه حجت بر حلال و حرام اقامه نشده است، معذورند. او قائل بود كه اگر كسى مجتهدى را كه در استنباط احكام خطا كرده و قبل از آن كه خطاى او آشكار گردد مستحق عذاب بداند، كافر است.
د ـ درباره دوستى با محكومينِ به حد، در صورتى كه از طرفداران آنها مى بود، او مى گفت: شايد خداوند آنان را به چيزى غير از آتش جهنم عذاب كند و بعد او را وارد بهشت نمايد و معتقد بود كه مخالفان آيين او با آتش عذاب مى شوند.
هـ ـ حد خمر را ساقط كرد.(1)
و ـ او معتقد بود: اگر كسى كوچكترين نگاهى به نامحرم كند يا كوچكترين

1 . بغدادى اين مطلب را ذكر كرده است ولى شهرستانى مى گويد: آنها درباره حد خمر خيلى بر مردم سخت مى گرفتند و ظاهراً دومى درست باشد چون نجده از خوارج است.

صفحه 251
دروغى بگويد و به آن ادامه دهد، مشرك است و اگر كسى زنا و يا دزدى كند يا شراب بنوشد ولى به آن ادامه ندهد در صورتى كه از هم كيشان او باشد، مسلمان است.
به خاطر اين بدعتها بود كه بسيارى از پيروان نجده از او خواستند كه توبه نمايد و گفتند: به مسجد برو و از بدعتهايى كه در دين روا داشتى توبه كن و او هم اين كار را كرد.
سپس عده اى از اين درخواست نادم گشتند و به جمع آنهايى كه نجده را در اين امور معذور مى دانستند، پيوستند و به او گفتند: تو امامى و حق اجتهاد دارى. براى ما جايز نبود كه تو را وادار به توبه نماييم. پس هم اكنون از توبه اى كه كرده اى توبه كن و آنهايى كه تو را وادار به توبه كردند، به توبه وادارشان كن و گرنه تو را ترك خواهيم گفت. او هم اين كار را كرد. در نتيجه پيروان او از دورش پراكنده شدند و بسيارى از آنها او را از رهبرى خلع كردند و به او گفتند: براى ما رهبر تعيين كن. او هم «ابو فديك» را تعيين كرد و راشد طويل يكى ديگر از سران خوارج، نيز با ابو فديك همدست شد. ابوفديك وقتى بر يمامه تسلط يافت، دريافت كه اگر پيروان نجده از جنگ بازگردند، نجده را دوباره به امارت برمى گزينند از اين رو در جستجوى نجده بر آمد تا او را از بين ببرد. نجده در خانه يكى از طرفدارانش مخفى شد و منتظر ماند تا نيروهايش كه به سواحل شام و يمن اعزام كرده بود، بازگردند. از آن طرف جارچى ابوفديك جار زد كه هر كس نجده را به ما نشان دهد، ده هزار درهم جايزه دريافت مى كند و هر مملوكى كه او را نشان دهد، آزاد مى شود. اين سبب شد كه كنيزى او را نشان دهد. ابو فديك، راشد طويل را با عده اى از سربازان به سراغ او فرستاد. آنها غافلگيرانه بر او حمله بردند و سرش را جدا كرده نزد ابوفديك آوردند. با كشته شدن نجده،
صفحه 252
نجديه سه دسته شدند:
1 ـ دسته اى او را تكفير كردند و با ابوفديك همراه شدند مانند راشد طويل، ابو بيهس، ابوشمراخ و پيروان آنها.
2 ـ دسته ديگر او را در كارهايش معذور دانستند. اينها همان نجديه بودند.
3 ـ دسته اى ديگر از يمامه هجرت كردند و در ناحيه اى از بصره سكنى گزيدند و از بدعتهاى نجده در شك بودند و درباره او نظر مخالف و موافقى نداشتند و مى گفتند: ما نمى دانيم آيا او به اين بدعتها دست زده است يا نه؟ تا يقين نداشته باشيم نمى توانيم از او بيزارى بجوييم.
ابو فديك پس از قتل نجده همچنان امير بود تاآنكه عبدالملك بن مروان، عمر بن عبيدالله بن معمر تميمى را با سپاهى به جنگ او فرستاد و آنان ابو فديك را كشته، سرش را براى عبدالملك بن مروان فرستادند. اين بود سرگذشت نجديه.(1)
با دقت نظر در آنچه كه از نجده به عنوان آراى او نقل كرديم، مذهب نجديه و اين كه آنها از ازارقه ميانه رو تر بوده اند، روشن مى شود. افكارى كه آنان را از ديگر فرقه هاى خوارج متمايز مى كند، در امور ذيل خلاصه مى شود:
1 ـ جايز دانستن تقيه;(2)

1 . بغدادى: الفرق بين الفرق 87 ـ 90. اشعرى: مقالات الاسلاميين 1 ـ 89 و شهرستانى: الملل و النحل 1 ـ 122 ـ 125.
2 . اگر اين مطلب درست باشد چنانكه از نامه نجده برمى آيد، نسبتى كه اشعرى در مقالاتش به آنها داده از اينكه آنها خون و مال اهل تقيه را در حال تقيه حلال مى دانستند و از قائلين به حرمت آن تبرى مى جستند، درست نيست. اشعرى: مقالات الاسلاميين 1 ـ 91.

صفحه 253
2 ـ معاف داشتن قاعدين و مسلمانان ناتوان، از قيام;
3 ـ حرمت كشتن كودكان;
4 ـ وجوب ردّ امانات مخالفان;(1)
5 ـ عدم نياز مردم به رهبر، يعنى مردم بايد همديگر را ارشاد نمايند و آنگاه اگر ديدند اين كار بدون هدايت رهبر ممكن نيست، مى توانند رهبر انتخاب نمايند.(2)
6 ـ دوستى با آن دسته از موافقانشان كه حد بر آنها واجب گشته و مرتكب جنايت گشته اند.
7 ـ اگر كسى كوچكترين نگاهى به نامحرم كرد يا كوچكترين دروغى گفت و بدان اصرار ورزيد مشرك است (شايد اين درباره مخالفان آنها باشد) و اگر كسى زنا يا دزدى كرد و يا شراب نوشيد و آن را ادامه نداد، مسلمان است، در صورتى كه از همكيشان آنها باشد.(3)
اين بود آراء و عقايد نجديه. در آينده در فصل جداگانه اى اين موضوعات را بررسى خواهيم كرد. در پايان، آنچه را كه ذكر كرديم دوباره تكرار مى كنيم: نجديه پس از نجده به سه فرقه تبديل شدند: نجديه، فديكيه، عطويه.(3)
اين نشان مى دهد كه بسيارى ازاين فرقه ها، فرقه سياسى بوده اند; نه فرقه دينى.
* * *

1 . اين اصول چهار گانه را در نامه نجده به نافع ملاحظه نماييد. در آنجا اين آراء را خواهيد يافت.
2 . شهرستانى: الملل و النحل 1 ـ 124.   3 . اشعرى: مقالات الاسلاميين 1 ـ 191.
3 . اشعرى: مقالات الاسلاميين 1 ـ 92.

صفحه 254

فرقه سوم:

بيهسيه

خوارج بيهسيه، به ابوبيهس هيصم بن جابر منسوبند. اين فرقه، فرقه مستقلى است و پيوندى با ابراهيميه و ميمونيه ندارد. اين فرقه در اختلافى كه بين دو فرقه مزبور به وجود آمده بود وارد شد. آن دو فرقه از اباضيه است. اينك توضيح آن:
در بحث از ازارقه متوجه شديد كه ابوبيهس هيصم بن جابر ضبعى و عبدالله بن اباض هم عصر بودند. نافع مانند عبدالله بن اباض، بلكه قويتر از او از رهبريت معنوى برخوردار بود. ابوبيهس وقتى كه افراط نافع و تفريط عبدالله بن اباض را ديد، شيوه تازه اى را در پيش گرفت زيرا نافع در دشمنى با مسلمين افراط نمود و تعرض به آنان و بازجويى از عقايد آنها را روا شمرد و ضبط امانات و كشتن كودكانشان را جايز دانست. همزمان با او عبدالله بن اباض راه تفريط را در پيش گرفت چون او بر اين عقيده بود كه مخالفانشان كافران نعمتند; همانگونه كه خداوند متعال، تارك حج واجب را در حال استطاعت كافر شمرده است و مى فرمايد: (وَ للهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) .(1)
او ازدواج با مخالفان و ميراث آنها و زندگى در بلاد آنها را جايز مى دانست.

1 . آل عمران: 97 «آن دسته از مردم كه توان رفتن حج را دارند بايد آن را براى خدا به جا آورند و اگر كسى كفر بورزد (آن را انكار كند) بداند كه خداوند از همه عالميان بى نياز است.»

صفحه 255
اينجا بود كه ابوبيهس اولين نظريه خود را مطرح نمود زيرا او معتقد بود كه در اينجا يك راه افراط وجود دارد و يك راه تفريط و حق همان راه وسط است. او بر خلاف نافع، معتقد بود: دشمنان ما مانند دشمنان رسول خداست و زندگى با آنها جايز است همانگونه كه مسلمانان در خلال اقامتشان در مكه چنين بودند و احكام مسلمانان بر آنان جارى مى شود و معتقد بود كه ازدواج با آنها و ارث آنها جايز است زيرا آنان منافقينى هستند كه اسلام را ظاهراً پذيرفته اند و نزد خدا حكم مشركان را دارند.
مبرّد مى گويد: در آن زمان خوارج داراى سه عقيده بودند:
1 ـ عقيده نافع درباره برائت، تعرض، حلال شمردن امانات و كشتن كودكان;
2 ـ عقيده ابوبيهس كه بيان نموديم;
3 ـ عقيده عبدالله بن اباض كه در بين عقايد گمراه نزديكترين عقيده به اهل سنت است.
بيهسيه خود، به چند فرقه تقسيم مى شود:
1 ـ عوفيه;
2 ـ اصحاب تفسير;
3 ـ اصحاب سؤال كه پيروان شبيب نجرانى اند.
ابتدا مشتركات اين فرقه ها را ذكر مى كنيم بعد به خصوصيات آنها مى پردازيم:
اما اول: ابوبيهس مى گويد: مسلمان كسى است كه خدا و رسول او و دينى را كه محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)آورده است، اجمالا بشناسد و با دوستان خدا دوست و با دشمنان
صفحه 256
خدا دشمن باشد و از محرمات الهى كه درباره اش وعيد داده شده، دورى نمايد. پس انسان مجاز نيست عملى را انجام دهد مگر آنكه به آن علم داشته باشد و مشخصاً آن را بشناسد و تفسيرش را بداند.
بعضى از موارد را سزاوار است كه عنوان آن را بداند و اگر تفسير و مصداق عينى آن را نداند باكى نيست مگر آنكه به آن مبتلا شود. بنابراين هرآنچه را كه نمى داند نبايد انجام دهد و چيزى را بدون شناخت انجام ندهد.
در مقابل بيهسيه، نظر ديگرى هست كه مى گويد: انسان با شناخت از وظيفه دين، مسلمان مى شود به اين معنى كه شهادت دهد: خدايى جز خداى يكتا نيست و محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)بنده و رسول اوست و به آنچه كه از طرف خدا آمده، اجمالا(1) اقرار نمايد و با دوستان خدا دوست و با دشمنان خدا دشمن باشد. او اگر بيشتر از اين را هم نداند، مسلمان محسوب مى شود و همچنان مسلمان باقى مى ماند تا آنكه عملى را به جا آورد. اگر آن عمل حرام باشد طورى كه درباره اش وعيد داده شده است و او نمى دانسته كه حرام است، در اين صورت او كافر مى شود و اگر واجبى از واجبات بزرگ خداوند را ترك نمايد و نداند كه واجب است باز او كافر مى شود. اگر يكى از دوستان او كارى انجام دهد و او نداند كه آن كار حلال است يا حرام يا بر او مشتبه شود در اين جا او بايد احتياط نمايد يعنى نه او را دوست بدارد و نه دشمن تا آنكه برايش روشن شود كه او مرتكب حلال شده يا حرام؟
بيهسيه مى گويد : مردم با جهل به دين و ارتكاب گناه مشرك

1 . فرق اين دو فرقه اين است كه بيهسيه، به شناخت اجمالى معتقدند و اينها اقرار اجمالى را كافى مى دانند و فرق هر دو واضح است زيرا شناخت، مستلزم شناخت تفصيلى است ولى اقرار اين گونه نيست.

صفحه 257
مى شوند.(1) اگر گناه ارتكابى ازگناهانى باشد كه خداوند حكم شديدى درباره اش ندارد يا ما را از شدت آن آگاه نساخته است، در اين صورت آن شخص، مغفور است زيرا شايسته خداوند نيست كه احكامش را درباره گناهان از ما مخفى دارد و اگر اختفاء در اينجا جايز باشد در شرك هم جايز خواهد بود.(2)
آنها معتقدند: چنانچه كسى در موضع حدود و قصاص توبه كند و يا بر ضرر خود شهادت دهد، مشرك مى شود و اگر به حدود و قصاص عليه خود اقرار كند، كافر مى شود. چون تنها كسى به حدود و قصاص محكوم مى شود كه او بر كفرش نزد خدا شهادت داده باشد.(3)
اينها احكامى اند كه جميع فرقه هاى بيهسيه در آن مشتركند و خلاصه آن، دو چيز است:
1 ـ آنچه كه پيامبر آورده بايد تفصيلا شناخته شود.
2 ـ مرتكب كباير مشرك است خصوصاً اگر در موضع حد باشد.
البته فرقه هاى ديگرى از بيهسيه هستند كه احكام مخصوص به خود را دارند و از جمله آنها به موارد زير اشاره مى كنيم:
الف ـ عوفيه: اينان دو گروهند:
گروهى از آن، مى گويند: ما از كسى كه دار هجرت را ترك كند يا از جهاد رو گرداند، بيزارى مى جوييم.

1 . اين با اصل اول ملازم است كه تحقق اسلام را مشروط به معرفت دين محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)مى دانست.
2 . منظورش آن است كه گناهان كبيره بر ما مخفى نيست چون اگر مخفى بودن آن بر ما جايز باشد مخفى بودن شرك نيز جايز خواهد بود.
3 . اين مبتنى بر آن است كه ارتكاب كبائر كفر باشد.

صفحه 258
گروه ديگر مى گويند: ما از آنان بيزارى نمى جوييم زيرا آنان به چيزى رو آورده اند كه براى شان جايز بوده است و هر دو گروه معتقدند: اگر رهبر كافر شد رعيت نيز، اعم از حاضر و غايب، كافر مى شوند.
بيهسيه، اين دو گروه را از خود نمى داند ولى آنها ابوبيهس را پيشواى خود مى دانند. عوفيه معتقدند مستى كفر است ولى تا وقتى كه با عمل ديگرى نظير ترك نماز و مانند آن همراه نشود، كفر محسوب نمى شود چون آنها وقتى شارب را مست مى دانند كه عملى، مست بودن او را نشان دهد.(1)
ب ـ اصحاب تفسير: پايه گذار اين گروه مردى به نام حكم بن مروان از مردم كوفه است. او معتقد بود كه اگر كسى عليه مسلمانى شهادت داد و كيفيت آن را بيان نكرد شهادتش پذيرفته نيست و مى گويد: اگر چهار نفر بر زناى كسى شهادت دادند، اين شهادت وقتى مقبول است كه چگونگى وقوع آن را بيان نمايند. آنها در ساير حدود نيز همين عقيده را دارند و به همين جهت بيهسيه از آنها تبرى جسته و آنان را اصحاب تفسير ناميده اند.
ج ـ اصحاب سؤال: آنها معتقدند: مسلمان كسى است كه شهادت دهد خدايى جز خداوند يكتا نيست و محمد، بنده و رسول اوست. دوستان خدا را دوست و دشمنان خدا را دشمن بدارد و به هر آنچه كه از طرف خداوند نازل شده اقرار داشته باشد و اگر غير از اينها واجبات ديگرى را نداند كه آنها واجبند يا نه؟ باز او مسلمان است تا وقتى كه مبتلا به عملى شود (آنگاه بايد بپرسد).(2)

1 . مستى با كوچكترين چيز شناخته مى شود و بر ترك نماز متوقف نيست.
2 . قبل از اين دانستيد كه نقطه مشترك بيهسيه ها، لزوم معرفت تفصيلى آيين محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)است اما اصحاب سؤال تنها به اقرار اجمالى بسنده كرده اند. بنابراين آنها را از بيهسيه محسوب كردن جاى تأمل دارد; هر چند اشعرى در مقالاتش آنها را از بيهسيه شمرده است. فرق بين اينان و فرقه مخالف بيهسيه كه در صدر بحث به آن اشاره كرديم آن است كه آنها حكم به كفر شخصى مى كردند كه عملى را به جا آورده ولى نمى دانسته حرام است به خلاف اصحاب سؤال كه حكم به كفر او نمى كنند بلكه او را مكلف به سؤال مى دانند.

صفحه 259
درباره كودكان مؤمن معتقدند: آنان در كودكى و بلوغ تا وقتى كفر نورزيده اند، مؤمنند. كودكان كفار در كودكى و بلوغ تا وقتى كه ايمان نياورده اند، كافرند. درباره قَدَر، عقيده معتزله را پذيرفته اند (يعنى افعال انسان به خود او نسبت داده مى شود، نه به خداوند سبحان).
اين بود بيهسيه و گروه هاى منشعب از آن.
در اينجا نظرات ديگرى هست كه به بعضى از بيهسيه ها نسبت داده شده ولى قائل آنها معلوم نيست. از جمله، سخن يكى از بيهسيه است كه مى گويد: اگر كسى زنا كرد كافر نمى شود تا نزد امام و يا حاكم برده شود و او، حد را بر او جارى مى كند. گروهى از صفريه در اين نظر با آنان هم عقيده اند; با اين تفاوت كه آنان مى گويند: ما زانى را نه كافر مى دانيم و نه مؤمن بلكه درباره او توقف مى كنيم.
يكى ديگر از آن نظرات، اين است: وقتى رهبر، كافر شود، رعيت نيز كافر مى شود و دار، دار كفر مى گردد و مردمِ آن همگى، مشرك محسوب مى شوند و نماز جز به كسى كه شناخته شده باشد اقتدا نمى شود. آنها قائلند كه در هر شرايط، جنگ با اهل قبله و اخذ اموال آنها و اسير گرفتن زنان آنها جايز است.
يكى ديگر از آن نظرات، اين است: مستىِ ناشى از تمامى نوشيدنى ها حلال است و اگر كسى از آن مست شود عقاب ندارد و هر آنچه كه در حال مستى از او سر مى زند مانند ترك نماز و بى حرمتى به خداى سبحان، كيفر ندارد و حد و حكمى برايش نيست. چنين فردى تا مادامى كه مست است با اين افعال كافر
صفحه 260
نمى شود و مى گويند: تمامى شرابها در اصل حلالند، كم و زياد آن حرمت ندارد همينطور مست كننده آن.
اما نحوه وارد شدن ابوبيهس در نزاع بين ابراهيميه و ميمونيه بدين قرار است: مردى از اباضيه به نام ابراهيم، عده اى از هم كيشان خود را به خانه اش دعوت نمود و به كنيز خود كه از هم مسلكان او بود، دستورى داد. كنيز در انجام آن از خود تنبلى نشان داد. ابراهيم قسم ياد كرد كه او را به اعراب بفروشد. مردى از يارانش كه ميمون نام داشت به او گفت: چگونه كنيز مسلمان را به كافر مى فروشى؟ ابراهيم در جواب گفت: خداوند متعال خريد و فروش را حلال كرده است و هم كيشان ما هم آن را پذيرفته اند و حلال مى دانند. ولى ميمون از او تبرى جست و عده اى ديگر در اين مسأله توقف كردند و جريان را براى علماى خود نوشتند. علماء در جواب گفتند كه فروش آن كنيز جايز بوده و ميمون بايد توبه نمايد و كسانى هم كه درباره ابراهيم توقف كرده اند، توبه نمايند. بدين ترتيب سه فرقه زير به وجود آمد: ابراهيميه، ميمونيه و واقفيه.
بيهيسيه مى گويد: ميمون در اثر تحريم بيع آن كنيز به كفار ـ در حال تقيه ـ كافر شد و واقفيه هم، چون كفر ميمون و حقانيت ابراهيم را درك نكردند، كافر شدند و ابراهيم نيز چون از واقفيه برائت نجست، كافر شد.
اما فرجام ابوبيهس: در دوران وليد، حجاج در جستجوى او بر آمد ولى او به مدينه فرار كرد. در آنجا عثمان بن حيان مزنى به تعقيب او پرداخت و او را دستگير و حبس نمود و همچنان او را در زندان نگه داشت تا آنكه نامه اى از وليد به او رسيد. وليد دستور داده بود كه ابتدا دست و پاى او را قطع نمايد و بعد او را بكشد. او هم چنين كرد.
* * *

صفحه 261

فرقه چهارم:

صفريه

نويسندگان، در مورد بنيانگذار اين فرقه هم كلام نيستند. مبرّد آنان را اين گونه معرفى مى كند: آنها پيروان ابن صفارند و به خاطر زردى روى آنها، آنان را صفريه ناميده اند. او براى اين مدعا، به شعر ابن عاصم ليثى كه در ابتدا از خوارج بود و بعد مرجئه شد، استدلال مى كند:
فارقت نجدة والذين تزرقوا *** و ابن الزبير و شيعة الكذّاب
و الصفر الاذان(1) الذين تخيروا *** دنياً بلاثقه و لا بكتاب
من از نجده و ازارقه و ابن زبير و شيعيان كذّاب او
و زرد گوشها كه دين بى پايه و بى كتابى را برگزيده اند، فاصله گرفتم.
در همان حال، اشعرى و شهرستانى، آنان را به زياد بن اصفر نسبت مى دهند.(2) اما مقريزى مى گويد: آنان پيروان زياد بن اصفرند و اضافه مى كند كه چه بسا گفته اند: آنان پيروان نعمان بن صفرند و نيز گفته شده: آنان به عبدالله بن صفار منسوبند. همچنين آنان را زياديه هم گفته اند... به آنها نُكّار نيز گفته اند چون آنان نيمى از سهم على و يك سوم از سهم عثمان و يك ششم از سهم عايشه را

1 . مبرّد مى گويد: همزه الأُذان مخفف شده و اگر مخفف نمى شد وزن شعر به هم مى ريخت. مبرّد: الكامل 2142.
2 . اشعرى: مقالات الاسلاميين 101 و شهرستانى: الملل و النحل 1/137.

صفحه 262
كم گذاشتند.(1)
به هر تقدير، اينان مانند اباضيه نزديكترين فرقه به مسلمانانند:
1 ـ در آزار كودكان با ازارقه مخالفند. چون كشتن آنها را جايز نمى دانند و به كافر و مخلد بودن آنها در آتش حكم نمى دهند.
2 ـ قاعدين را تكفير نمى كنند ـ منظور، قاعدينِ خوارجند ـ .
3 ـ رجم را نفى نمى كنند.
4 ـ تقيه در قول را جايز مى دانند و تقيه در عمل را جايز نمى دانند.
5 ـ درباره اطلاق كافر و مشرك بر مرتكبان كباير، تفصيل قائلند. گناهى كه حد براى آن تعيين شده مرتكبان آن فقط به نام همان گناه ناميده مى شوند مانند زنا، سرقت، قذف كه مرتكبان آن، زانى، سارق و قاذف ناميده مى شوند; نه كافر و مشرك. اگر آن گناه از كبيره هاى باشد كه به خاطر اهميت آن، حدى برايش تعيين نشده مانند ترك نماز و فرار از جبهه جنگ، مرتكب چنين گناهانى كافر محسوب مى گردد.
6 ـ از ضحاك كه از صفريه است، نقل شده كه او ازدواج زنان مسلمان را با كفار (منظورش ديگر مسلمانهاست) در دار تقيه جايز مى دانسته و در غير دار تقيه جايز نمى دانسته است.
7 ـ از زياد بن اصفر نقل شده كه گفته است: زكات در دار تقيه يك مصرف دارد.(2)

1 . مقريزى: الخطط 2/354.
2 . منظورش آن است كه لازم نيست زكات بر اصناف هشتگانه كه در آيه صدقات آمده صرف شود چون در دار تقيه، دست باز نيست بلكه در يك مورد مصرف مى شود.

صفحه 263
8 ـ باز از او نقل شده كه گفته است ما خود را مسلمان مى دانيم و اين كه آيا نزد خدا از دايره ايمان بيرونيم يا نه، نمى دانيم!
9 ـ كفر، دو نوع است: يكى كفرِ ناشى از كفران نعمت و ديگرى كفرِ ناشى از انكار ربوبيت.
10 ـ تبرى دو نوع است: تبرى از اهل حدود كه مستحب است و تبرى از منكرين خدا كه واجب است.(1)
بنابر نقل شهرستانى، آنها ارتكاب كبيره را موجب شرك و كفر نمى دانسته اند، مگر كبايرى كه براى آنها حد تعيين نشده مانند ترك نماز. اما بنا بر نقل بغدادى در فِرَق، در بين صفريه دو نظريه ديگر نيز وجود داشته است:
الف ـ هر گناهكارى مشرك است كه ازارقه نيز بدان معتقد بودند.
ب ـ گناهكار، كافر محسوب نمى شود بلكه به حاكم ارجاع مى شود تا او حد را جارى كند.(2)
تمامى فرقه هاى صفريه بلكه تمامى فرقه هاى خوارج حتى اباضيه كه سعى مى كنند خوارج ناميده نشوند، به ولايت عبدالله بن وهب راسبى و حرقوص بن زهير و پيروان آنها از محكمه اولى معتقدند. آنان به امامت ابو بلال مرداس كه پس از محكمه اولى خروج كرد و پس از او به امامت عمران بن حطان سدوسى قائلند.
درباره ابو بلال گفته شد كه او در دوران يزيد بن معاويه در ناحيه بصره

1 . شهرستانى: الملل و النحل 1/137 و بغدادى: الفَرق بين الفِرَق 90 و اشعرى: مقالات الاسلامين 101.
2 . بغدادى: الفرق بين الفرق 91.

صفحه 264
خروج كرد و عبيدالله بن زياد، عباد بن اخضر تميمى را به سركوبى او فرستاد و او هم او را با پيروانش از بين برد.
اما دومى (عمران بن حطان) از شعراء و سخنوران خوارج بود ودر سال 84 هجرى در گذشت. او در دشمنى با على(عليه السلام)به حدى از خباثت رسيده بود كه براى عبدالرحمن بن ملجم مرثيه سرايى كرد و درباره ضربتى كه او به على زده بود، چنين سرود:
يا ضربة من منيب ما اراد بها *** إلاّ ليبلغ من ذى العرش رضوانا
إنّى لأ ذكر يوماً فاحسبه *** او فى البرية عند الله ميزانا
چه ضربتى بود! از خدا جوىِ كه از آن مقصودى جز رسيدن به رضوان صاحب عرش (خدا) نداشت. من روزى را به ياد مى آورم كه مى پندارم ترازويش نزد خدا از اعمال نيك از همه پرتر است.
عبدالقاهر (بغدادى) مى گويد: من ازشعر او، چنين جواب دادم:
يا ضربة من كفور ما استفادبها *** الا الجزاء بما يصليه نيرانا
إنّى لأ لعنه ديناً و العن من *** يرجوا له ابداً عفواً و غفرانا
ذاك الشقى لاشقى الناس كلّهم *** أخفهم عند رب الناس ميزانا(1)
چه ضربتى بود! از كافرى كه او را از آن، پاداشى جز آتش جهنم نيست.
من لعن مى كنم دين او را و هم آن كسى را كه براى او فرجام نيك و عفو و غفران آرزو مى كند.
اين شقى، شقى ترين مردم است و در نزد پروردگار، ترازويش خالى تر از همه مردم است.

1 . بغدادى: الفرق بين الفرق 93.

صفحه 265

فرقه هاى اصلى خوارج:

فرقه هايى كه تا به حال ذكر شد فرقه هاى اصلى خوارج افراطى بودند. اما فرقه هاى ديگر خوارج با اختلافات ناچيز در خط و مشى و بدون اختلاف در مبداء و اصول از همين فرقه ها به وجود آمده اند.
اما اباضيه، تا اين حد افراطى نيستند. به همين دليل، ديگر فرقه ها آنها را «قاعدين» ناميده اند به خاطر آنكه آنها از جهاد در راه خدا، از جنگ با زمامداران و حاكمان جور، دست كشيده بودند.
دكتر رجب محمد مى گويد: جماعت خوارج كه در دشمنى و ستيز با دولت امويان ثابت قدم بودند، با تحولاتى كه در آن پديد آمد در سال 64 هجرى به سه فرقه تقسيم شدند: ازارقه، نجديه و بيهسيه. در سال 75 فرقه چهارمى كه به صفريه شهرت يافت، به آنها اضافه شد. اين چهار فرقه در يك سرى عقايد با هم مشترك بودند و در عين حال يكديگر را تكفير مى كردند. بارها دولت اموى را ضربه زدند تا آنكه نيروهاى دولت به سركوبى آنها پرداخته شوكتشان را درهم كوبيد و سرانشان را از بين برد.اين كار به دست مهلّب بن ابو صفره عمانى و با كمك قوم او أزد، انجام گرفت. وقتى بعضى از سران خوارج به عمان پناه بردند، عمانى ها به مقابله با آنها برخاستند و آنها را از بين بردند.(1)
به هر تقدير فرقه باقى مانده از خوارج، هر چهار فرقه مزبور را نفرين مى كند و از آنها تبرى مى جويد. يكى از آنها در اين مورد چنين مى گويد: ابن

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم استاد تاريخ دانشگاه قاهره و دانشگاه سلطان قابوس: الاباضية فى مصر و المغرب 14.

صفحه 266
اباض در نامه اش به عبدالملك بن مروان، سعى مى كرد تا بدون پرده پوشى عقيده اش را درباره ابن ازرق بيان كند. او در آن نامه گفت: «من از ابن ازرق و كارها و پيروان او تبرى مى جويم. او تا آنجا كه براى ما روشن است عليه اسلام خروج كرد و فتنه آفريد و از دين برگشت و پس از آنكه اسلام آورده بود كفر ورزيد و ما هم از آنان به خدا تبرى مى جوييم.»(1)
قلهاتى آراى ازارقه را چنين تحليل مى كند: «پيشواى ازارقه ابو راشد، نافع بن ازرق مى باشد. او اولين كسى است كه با عقيده اهل استقامت(2) به مخالفت برخاست و وحدت مسلمانان را از هم پاشيد. جمعيت شان را پراكنده ساخت. هجرت را واجب شمرد. اهل قبله را به اسارت گرفت. اموالشان را به غنيمت برد. فرزندانشان را اسير كرد. مشرك ناميدن اهل قبله را سنت قرار داد و از قاعدين تبرى جست هر چند كه آن قاعدين به تكليف خود آشنا بوده و به مذهب خويش عمل كرده اند. تعرض مسلحانه به مردم را مجاز دانست و ازدواج با آنان و ذبيحه و مواريث آنها را تحريم نمود و عقايد فاسد و آراء گمراه كننده اى را بر خلاف مسلمانان و اهل استقامت، ترويج نمود.»(3)
او همچنين معترض ساير فِرَق خوارج شده مى گويد: تمامى گروه هاى خوارج ـ غير ازاهل استقامت (اباضيه) ـ بر مشرك بودن اهل قبله و جواز اسير گرفتن فرزندان و غنيمت اموال آنان، متفقند. بعضى از آنها ترور مخفيانه و علنى و تعرض مسلحانه بدون دعوت را جايز مى دانند و بعضى تنها ترور را مجاز

1 . برادى: الجواهر المنتقاة (نامه ابن اباض) 156 ـ 167 متن نامه در جاى خود ذكر مى شود.
2 . منظورش اباضيه است، م.
3 . قلهاتى: الكشف والبيان 2/423.

صفحه 267
مى شمارند. آنها در بين خودشان هم اختلاف دارند: يكديگر را مى كشند. مال يكديگر را به غنيمت مى گيرند. از يكديگر تبرى مى جويند. هجرت را واجب مى شمارند. ميراث، نكاح و اكل ذبيحه يكديگر را حرام مى دانند.(1)

خوارج، محاسن دين را زشت كردند:

خوارج محاسن دين اسلام را به طور عجيبى زشت كردند زيرا اغراق آنان در تأويل و اجتهاد، آنها را از حقيقت اسلام و جمال و اعتدال آن دور ساخت. آنها با حماقت خود، راهى را رفتند كه نه محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)آن را فرموده بود و نه قرآن به آن فرا خوانده بود. اما تقوايى كه ظاهرشان را به آن مى آراستند از تقواهاى عمياء (كور) بود و صلاحى كه خود را در ظاهر به آن زينت مى بخشيدند، ظاهرنما و جلوه ظاهرى بود. آنها سعى مى كردند از راه حماقت و سختگيرى و افراط در دين به بهشت راه يابند و همان افراط بود كه از دين خارج شان كرد.
گذشتن از حد هر چيزى، آدم را به ضد آن مى رساند.(2)
* * *

1 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد عمانى 215 ـ 216.
2 . عمر ابوالنضر: الخوارج فى الاسلام 111.

صفحه 268

فرقه پنجم:

اباضيه

پيروان عبدالله بن اباض(1) متوفى 86:

در كلام بسيارى، اباضيه نزديكترين فرقه به اهل سنت(2) و فرقه معتدل خوارج معرفى شده است و به همين جهت تا امروز باقى مانده اند. هم اكنون آنها در عمان، زنگبار و شمال افريقا به سر مى برند. سخن از فرقه هاى ديگر سخن از طوايف نابود شده و تاريخ است. ولى سخن از اباضيه، سخن از يك فرقه موجود خوارج است كه مذهبشان معتبر بوده و مذهب رسمى عمان مى باشد. ما در اول كتاب به تلاشهاى فرهنگى وزارت اوقاف عمان اشاره كرديم. در اينجا ابتدا از نظرات اصحاب مقالات و تاريخ درباره آنها بحث مى كنيم سپس براى آشنايى بيشتر با آنها، به كتابهايى كه خودشان اين اواخر منتشر كرده اند، مراجعه مى كنيم.

اباضيه در كتابهاى مقالات و تاريخ:

عبدالله بن اباض مقاعسى تميمى از ذريه مرة بن عبيد بن مقاعس و سر سلسله اباضيه است و اباضيه به او نسبت داده شده است. او با معاويه هم عصر

1 . اباضيه عمان آن را مفتوح مى خوانند، برخلاف اباضيه شمال افريقا كه آن را مكسور مى خوانند. به هر تقدير اباض به ضم همزه قريه يا واحه اى در يمامه است.
2 . مبرد: الكامل 2/214.

صفحه 269
بوده و تا پايان دوره حكومت عبدالملك بن مروان زندگى كرده است. او از جمله كسانى است كه براى جلوگيرى از حمله مسلم بن عقبه مرى، عامل يزيد بن معاويه به حرم خدا، به مكه رفتند.(1)
عبدالله بن اباض با نافع بن ازرق و ياران او، در جويا شدن نظر عبدالله بن زبير درباره عثمان، همراه بود و آن زمانى بود كه خوارج، دور عبدالله بن زبير جمع بودند و وقتى از عقيده او جويا شدند، او را مخالف عقيده خود يافتند و از دورش پراكنده شدند. گروهى از خوارج به طرف يمامه و گروه ديگر به طرف بصره رفتند كه ابن ازرق، عبدالله بن اباض و عبدالله بن صفار از آن جمله بودند.(2)
ابن ازرق با سيصد نفر قيام كرد و اين وقتى بود كه مردم بر عبيدالله بن زياد شوريده بودند. عبدالله بن صفار و عبدالله بن اباض و ياران آنها با ابن ازرق به مخالفت برخاستند. ابن ازرق خطبه اى را كه براى اصحابش ايراد كرده بود، به آن دو نوشت. خطبه اين است: «خداوند شما را با قيامتان كرامت بخشيد و به آنچه كه ديگران ناآگاهند شما را بينش و آگاهى داد. مگر نمى دانيد كه براى احياى شريعت و فرمان خداوند به پا خاسته ايد مگر نه آنكه فرمان او راهنماى شما و كتاب او پيشواى شماست و از سنت ها و هدايتهاى او پيروى مى كنيد؟ گفتند: آرى. گفت: مگر نه آنكه حكم شما درباره دوستانتان، حكم پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره دوستانش و حكم شما درباره دشمنانتان حكم پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره دشمنانش است؟ مگر امروز دشمن شما، دشمن خدا و پيامبر نيست; همانگونه كه دشمن

1 . طبرى: تاريخ 4/438.
2 . طبرى: تاريخ 4/438.

صفحه 270
آن روز پيامبر دشمن خدا و دشمن شماست؟ گفتند: آرى. گفت: خداوند تبارك
و تعالى فرمود: (بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ)(1)و فرمود: (لاَ تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّي يُؤْمِنَّ ).(2) بدين ترتيب خداوند دوستى با آنها و اقامت در كنار آنها و قبول شهادت آنها و اكل ذبيحه آنها و آموختن علم دين از آنها و ازدواج با آنها و مواريث آنها را حرام كرد و با شناخت اين امور عليه ما احتجاج نمود. بايد اين دين را به آنهايى كه از نزدشان آمده ايم، بياموزيم و آنچه را كه خداوند نازل نموده، كتمان نكنيم كه خداوند عزوجل مى فرمايد: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَ الْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ).(3)
نامه را نزد عبدالله بن صفار و عبدالله بن اباض فرستاد و چون نامه به آنها رسيد، عبدالله بن صفار آن را مطالعه نمود و آن را پشت سر گذاشت و براى مردم نخواند تا آنها متفرق نشوند و بين شان اختلاف نيفتد.
عبدالله بن اباض به او گفت: پدرت مرده؟ تو را چه شده؟ كسى از برادران ما كشته و يا اسير شده است؟ ابن صفار نامه را به او داد.اونامه را خواند و گفت: خدايش بكشد چه نظرى داده است! نافع بن ازرق درست گفته است (البته) اگر قوم، مشرك بودند نظر و حكم او درست ترين نظر و حكم بود و روشش همان روش پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره مشركين بود اما او دروغ گفته و ما هم گفته او را تكذيب

1 . توبه: 1 «برائت خدا و رسول اوست از آن دسته از مشركين كه شما با آنان پيمان بسته ايد.»
2 . بقره: 222 «زنان مشرك را به زنى نگيريد مگر آنكه ايمان آورند.»
3 . بقره: 159 «كسانى كه حجت ها و هدايت ما را كه نازل كرده ايم، پس از آنكه در كتاب براى مردم روشن ساخته ايم كتمان كنند خدا و لعنت كنندگان لعنت شان مى كنند.»

صفحه 271
مى كنيم. مردم، كافر نعمات و احكامند و از شرك به دورند و تنها خونشان بر ما حلال است و اموالشان بر ما حرام است.(1)
مبّرد نامه ابن ازرق را به صورت ديگرى نقل كرده است كه مفادش با اين نقل يكى است و اضافه كرده است: ابن صفار نامه را به ابوبيهس و عبدالله بن اباض داد. ابوبيهس به ابن اباض نگاه كرد و گفت: نافع افراط كرد و كافر شد و تو تفريط كردى و كافر شدى.(2)
اين است عبدالله بن اباض و اين است رفاقت او با نافع بن ازرق و مفارقت او از نافع در مسأله تكفير مسلمانان بر كفر ملّى و دينى و اين است نظر او درباره اباحه خون مسلمانان (پس از اتمام حجت) و به خاطر همين شيوه اعتدال اباضيه است كه مبّرد مى گويد: عقيده عبدالله بن اباض به اهل سنت نزديكتر از ديگر عقايد گمراه است.

اوهامى چند پيرامون بنيانگذار اين مذهب:

در كتابهاى فِرَق و تاريخ اوهامى چند درباره اين شخص وجود دارد:
ابن اباض در زمان مروان بن محمد خروج كرد.(3) ولى اين پندار توهمى بيش نيست چون اوچهل سال قبل از آن مرده بود.
2 ـ زبيدى مى گويد: آغاز حركت او در زمان خلافت مروان حمار بود.(4)

1 . طبرى: تاريخ 4/438 ـ 440.
2 . مبرد: الكامل 2/213 ـ 214 نامه ابن ازرق به آن دو در بحث از بيهسيه گذشت. نگاه كنيد.
3 . خير الدين زركلى در الاعلام 4/184 اين مطلب را از حاشيه الاغانى 330 جلد هفتم نقل كرده است.
4 . زبيدى: تاج العروس ماده ابض.

صفحه 272
3 ـ مقريزى مى گويد: او از جمله تندروان خوارج بود و در ايام مروان خروج كرد. سپس مى گويد: گفته مى شود كه اباضيه منسوب به اباض به ضم همزه است و آن قريه اى است در يمامه كه بعداً نجده بن عامر در آنجا مستقر شد.(1)
اين دو نظر دلالت بر اين دارد كه او بين سالهاى 127 ـ 132، و در ايام حكومت مروان خروج كرده است و اين با ادعاى اباضيه كه او در زمان عبدالملك بن مروان درگذشته است برابر نمى افتد.
شهرستانى مى گويد: عبدالله بن اباض همان شخصى است كه در زمان مروان بن محمد خروج كرد.(2)
شايد وجه اشتباه آنان اين باشد كه فتنه اباضيه در اواخر حكومت مروان بن محمد اتفاق افتاد و در رأس اين فتنه، عبدالله بن يحيى جندى كندى حضرمى طالب الحق كه اباضى بود قرار داشت. ابن عماد مى گويد: در سال 130 فتنه اباضيه كه به عبدالله بن اباض منسوبند، اتفاق افتاد. آنها معتقد بودند: مخالفين ما از اهل قبله، كافرند و مرتكبين كبيره، موحّد بوده ولى مؤمن به حساب نمى آيند. اين بدان خاطر بود كه آنها اعمال را در ايمان دخيل مى دانستند. آنان على و اكثر صحابه را كافر مى دانستند. رهبر آنها دراين فتنه، عبدالله بن يحيى جندى كندى حضرمى (طالب الحق) بود. آنان در قديد نيز جنگى با عبدالعزيز بن عبدالله بن عمرو بن عثمان داشتند كه در آن جنگ عبدالعزيز و ديگر ياران مدنى او كشته شدند. تعداد آنها هفتصد نفر بود كه بيشترشان هم قريشى بودند. از جمله، تخرمه بن سليمان والبى بود كه از عبدالله بن جعفر و جماعت ديگر روايت كرده است. پس از اين جريان، خوارج به طرف وادى القرى رفتند و در آنجا عبدالملك

1 . مقريزى: الخطط 2/355.   2 . شهرستانى: الملل و النحل 1/134.

صفحه 273
سعدى با آنان جنگيد و آنها را از پا در آورد. سپس او به مكه رفت و رئيس آنها را در آنجا به قتل رساند. آنگاه به سوى تباله ـ مكانى در شش مرحله اى مكه ـ رفت و رهبر كندى آنها را از بين برد.(1)
يكى ديگر از اين توهمات آن است كه ابن نشوان حميرى از ابوالقاسم بلخى معتزلى نقل مى كند: عبدالله پيش از مروان از همه عقايدش دست برداشته و به اعتزال رجوع كرده بود.(2) اين در حالى است كه هنگام مرگ او اثرى از اعتزال نبود چون پيشواى اعتزال واصل بن عطاست و او در سال 80 متولد شده است.
اباضيه به فرقه هاى تقسيم شده است كه آنها از اعتدال و ميانه روى دور و به تندروى و خشونت نزديكتر هستند. اما بيشتر اباضيه ميانه رو هستند. اشعرى مى گويد: اكثر اباضيه، خوارج را به استثناى كسانى كه خروج كرده اند، دوست مى دارند. آنهاعقيده دارند كه مخالفانشان از اهل نماز، كافرند ولى مشرك نيستند. ازدواج با آنها حلال و ارث آنها جايزاست. مالهاى آنها نظير سلاح و آذوقه اگر در جنگ از آنان غنيمت گرفته شود حلال و در غير اين صورت حرام است. ترور و آدم ربايى حرام است مگر ترور كسى كه در بلاد تقيه، ديگران را به شرك دعوت كند و خود نيز مشرك باشد. آنها معتقدند كه بلاد، منظورشان بلاد مخالفانشان است، به استثناى اردوگاه نظامى سلطان كه بلاد كفر است بقيه، بلاد توحيد است ـ يعنى در نزد آنان ـ . از آنها نقل شده كه شهادت مخالفان خود را عليه دوستانشان مى پذيرند و هنگام قيام، تعرض به مردم را حرام مى دانند و كشتن مخالفانشان را

1 . ابن عماد حنبلى: شذورات الذهب 1/177.
2 . ابن نشوان حميرى: الحور العين 173.

صفحه 274
قبل از دعوت به دينشان، حرام مى دانند و به همين خاطر ديگر خوارج از آنان تبرى جسته اند. آنها مى گويند: هر طاعتى، ايمان و دين محسوب مى شود و مرتكبين كباير موحدّند ولى مؤمن به حساب نمى آيند.(1)
بغدادى قريب اين مضمون را در كتابش نقل كرده است. او مى گويد: اباضيه خود به چندين فرقه تقسيم شده اند كه همگى در يك عقيده با هم شريكند و آن اين كه كفارِ اين امت ـ مراد، مخالفانشان از اين امت است ـ از شرك و ايمان برى هستند و آنان نه مؤمنند و نه مشرك ولى كافرند. شهادت مخالفان را مى پذيرند. كشتن مخفيانه را حرام و كشتن علانيه را جايز مى دانند. ازدواج با آنها و ارث آنها را جايز مى دانند. آنهاعقيده دارند كه مخالفانشان با مخالفت خود با خدا و رسولش در جنگند و متدين به دين حق نيستند.
آنها بعضى از اموال مخالفان را حلال و بعضى ديگر را حرام مى دانند. اسب و سلاح را حلال مى دانند اما طلا و نقره را اگر به غنيمت بگيرند به صاحبانشان برمى گردانند.
اباضيه خود، به چهار فرقه تقسيم مى شود:
حفصيه، حارثيه، يزيديه و اصحاب طاعت كه مراد از آن، طاعت خدا، نيست.
سپس مى گويد: يزيديه غلاتند چون قائلند كه شريعت اسلام در آخر الزمان نسخ مى شود.(2)

1 . اشعرى: مقالات الاسلاميين 104 ـ 105.
2 . بغدادى: الفرق بين الفِرَق 103، سپس به تبعيت از شيخ اشعرى در مقالات 102 ـ 111، عقايد فرقه هاى اباضيه را ذكر مى كند. كسى كه خواهان تفصيل است بدانها مراجعه كند.

صفحه 275
تصريح عبدالله بن اباض به اينكه مراد از كفر، كفر نعمت است، مجالى باقى نمى گذارد كه كفر بر اساس آنچه كه بغدادى از او نقل كرده، به كفر نعمت تفسير شود. البته بعضى فرقه هاى آنها از حد اعتدال خارج شده، مسلمانان را كافر حقيقى مى دانند.
تا اينجا سخنان اصحاب مقالات درباره آنها بود. اما خود آنها در كتابهايشان كه در سالهاى اخير منتشر شده، خلاف آن را مى گويند و قائلند كه آنها فقط در مسأله تحكيم با ساير مسلمانان اختلاف دارند و در بقيه مسائل با آنها برابرند. آنها فرقه هايى را كه اشعرى و بغدادى بدانها نسبت داده اند، قبول ندارند.(1) بنابراين لازم است كه ما بر اساس كتابهاى خود آنها مذهبشان را بررسى كنيم.

اباضيه در كتابهاى نويسندگانشان:

با مذهب اباضيه و شرح حال بنيانگذار آن بر اساس آنچه كه در كتابهاى فِرَق و تاريخ آمده بود آشنا شديد اما نويسندگان اباضيه در گذشته و حال به شدت تلاش داشته و دارند كه از خوارج به حساب نيايند. آنها هر چند در بعضى مبادى با آنان شريكند ولى در بسيارى از مبادى و عقايد با آنها مخالفند و عقيده دارند كه مذهب اباضيه در اواخر قرن اول به دست بنيانگذار آن عبدالله بن اباض و جابر بن زيد عمانى پايه گذارى شده است. گويا اولى رهبر سياسى و دومى رهبر دينى آنها بوده است و معتقدند كه خوارج، تنها افراطيانى چون ازارقه هستند كه مسلمانان را تكفير مى كردند و مشرك شان مى دانستند و مالهايشان را

1 . الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/21 ـ 28.

صفحه 276
حلال مى دانستند و زنانشان را نگه مى داشتند و فرزندانشان را مى كشتند اما ديگران كه به اين عقيده و مشابه آن پايبندى ندارند، خوارج نيستند.
در سده هاى اخير، اباضيه تلاش زيادى كرده اند كه خود را از اين طايفه دور نگهدارند و مراد از خوارج، ديگران را بدانند. در اينجا بعضى از سخنان و تحليل هاى آنها را ذكر مى كنيم:

آيا اباضيه از خوارج است؟

1 ـ پس از واقعه نهروان بعضى از خوارج، راهى را در پيش گرفتند كه با اصول صحيح شريعت شريف مطابقت نداشت. آنها بدعت بزرگى را در اسلام پديد آوردند. تعرض مسلحانه به مسلمانان بى گناه را جايز شمردند و  آن دسته از مسلمانان را كه مذهب آنها را نپذيرفته بودند، تكفير نمودند. اين خوارج به چند فرقه تقسيم شدند كه ازارقه، نجديه، صفريه و... از آن جمله مى باشند. آنها به خوارج معروف شدند و اين بدان معنى است كه آنان از دين خارجند و با حلال شمردن محرمات و مخالفت با احكام صحيح اسلامى از دين بيرون رفته اند. اما اباضيه كه به جماعت مسلمين و اهل حق و استقامت معروفند عقيده خوارج را قبول ندارند بلكه خوارج را سركش و خارج از دين مى دانند و عليرغم آن كه اباضيه ولايت محكمه اولى و در رأس آنها عبدالله بن وهب راسبى را پذيرفته اند اما با ازارقه و كسانى كه ولايت ديگران را پس از راسبى پذيرفته اند، موافق نيستند بلكه از آنان تبرى مى جويند و مذهبشان را قبول ندارند. بنابراين خوارج غير از اباضيه اند و ممكن نيست كه اباضيه يكى از فرقه هاى آنان به شمار آيد و گرنه چگونه مى توانيم بين دو نقيض در مكان واحد جمع كنيم و چگونه كسى را خوارج بناميم كه از اسلام اصيل پيروى مى كند و اهل قبله را كافر نمى داند و جان
صفحه 277
و مال مسلمانان را حلال نمى شمارد مگر براى دفع تجاوز و دفاع در برابر دشمن؟... چگونه آنان را از خوارجى به شمار آوريم كه آنها از جماعت مسلمانان جدا شده و عليه آنها خروج كرده اند و به كشتار مسلحانه عليه مسلمانان دست يازيده اند و جان و مال آنها را به ناحق، حلال دانسته و به تكفير آنان مبادرت ورزيده اند. اباضيه ولايت محكمه اولى را پذيرفته اند اما اين ولايت شامل كسى نمى شود كه بعداً عليه دين قيام كرده و راه طغيان و عصيان را در پيش گرفته است.(1)
2 ـ اباضيه با صفريه و ازارقه و هم مسلكان آنها در چيزى جز ردّ حكميت على و معاويه، همراه نيستند، اما حلال دانستن جان و مال مسلمانان و به مشرك بودن آنها حكم كردن تنها ازارقه و صفريه و نجديه بدان قائلند و با همين نظر، حريم مسلمانان را مباح مى دانند. از آنجا كه مخالفان ما بى مبالاتى مى كنند و زحمت بحث را براى رسيدنِ به حق به خود نمى دهند، بين اباضيه كه ريختن قطره اى از خون موحّدان را مباح نمى دانند و ديگران، كه خون شخص را با ارتكاب معصيت كبيره حتى كشتن كودكان را به خاطر پدران آنها جايز مى دانند، خلط مى كنند در حالى كه بين آنها جداً فرق بزرگى است مانند فرق بين مستحل و محرم است.
سپس مى گويد: در ابتدا نام خوارج معهود نبود. اين نام پس ازبالا گفتن كار ازارقه رواج يافت. اين نام در بين اصحاب على(عليه السلام)چه منكران تحكيم و چه راضيان به آن، شناخته شده نبود و شايد اولين بار اين نام پس از استقرار و ثبات خلافت معاويه ظهور كرد و آنان بودند كه در اين مسأله بين منحرفان و سايرين

1 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد 212.

صفحه 278
فرقى نگذاشتند.(1)
3 ـ اباضيه عليرغم اعتدالى كه در ناحيه مذهبى و فقهى داشتند، دشمنان سياسى دولت هاى بنى اميه و بنى عباس به حساب مى آمدند چون آنها معتقد بودند كه امامت و خلافت حق هر مسلمان صالحى است و منحصر به قريش و نسلهاى آن نظير امويان، عباسيان و علويان نيست. چون اين موضع سياسى اباضيه از ناحيه فكرى و نظرى محض با خوارج: ازارقه، نجديه و صفريه همراه شد، نويسندگان فِرَق، عقيده را تعميم دادند و اباضيه را در كنار خوارج قرار دادند و آن را فرقه چهارم از فرقه هاى خوارج به حساب آوردند حال آنكه اباضيه همانگونه كه در كتابهاى قديم و جديدشان ديده مى شود، از خوارج به طور كلى تبرى مى جويند، بلكه با آنان به شدت مبارزه مى كنند. مذهب اباضى، تا ابتداى ربع اخير قرن سوم هجرى به اين نام معروف نبود. از آن زمان به بعد اين اسم براى اباضيه اطلاق شد و آنان به اين اسم مشهور شدند. پيش از اين، آنان به اسم گروه قاعدين معروف بودند و اين اسم رنگ سياسى داشت و گروهى از خوارج مانند ازارقه و ديگران، اين اسم را براى تحقير و ردّ اعتقاد آنها بر آنان اطلاق مى كردند. اين به خاطر قعود آنها از جنگ بود. اما خود اين قاعدين، شيوه مسالمت و نجنگيدن با برادران مسلمانشان را در پيش گرفتند و زندگى تحت حكومت ظالمان را براى خود جايز دانسته و كشتن كودكان و زنانِ مخالفان و غارت اموال آنها را جايز ندانستند و مخفيانه به نشر اعتقادات سياسى خود پرداختند و اين مخفى كارى مدت زيادى يعنى از ابتداى تأسيس اين مذهب در

1 . ابواسحق سالمى: تحفة الاعيانحاشيه جزء اول و همچنين در الامام جابر بن زيد العمانى آمده است.

صفحه 279
اواخر قرن اول هجرى به دست جابر بن زيد تا هجرت گروه بزرگى از علماى مذهب و آخرين رهبر آنان ابوسفيان، محبوب بن رحيل در اواخر قرن دوم هجرى به عمان، ادامه يافت.(1)
4 ـ در منابع اباضيه، مذهب آنها تا ربع اخير قرن سوم هجرى به اين اسم ناميده نشده است. در آن تاريخ، آنها اين اسم را پذيرفته اند زيرا به مرور زمان در اثر اطلاق، اين اسم برايشان عَلَم شده است و قبل از آن، آنها خود را «جماعت مسلمانان» يا «اهل الدعوة» يا «اهل الاستقامة» مى ناميدند. دشمنان افراطى و خوارجى شان آنها را از روى تحقير «قاعدين» مى ناميدند زيرا طبق نظر آنها اينان از جهاد در راه خدا با حاكمان و واليان ستمگر دست كشيده بودند. اين قاعدين، شيوه قعود از حرب و نجنگيدن با برادران مسلمانشان را پس از جنگ نهروان در پيش گرفتند; جنگى كه بين امام على بن ابى طالب و گروهى از خوارج كه بر پذيرش حكميت از ناحيه على اعتراض داشتند، واقع شد. آنها مى گفتند: لا حكم الا لله و از آن به بعد بود كه به نام «محكّمه» يا «شراة» يا «حروريه» مشهور شدند ولى دشمنان آنها، سران دولت اموى، آنها را خوارج ناميدند.(2)
5 ـ صفريه قيام مسلحانه را عليه دولت راه رسيدن به اهداف خود قرار دادند. صفريه در مغرب اين شيوه را در اين سرزمين دور افتاده در پيش گرفتند. ازاين رو در سال 122 پرچم شورش را عليه بنى اميه بر افراشتند. آنها در برابر دشمنانشان چه عرب و چه بربر، رفتار خشنى داشتند. اسارت زنان، غارت اموال و كشتن افراد را جايز مى دانستند. برخورد آنان با مردم در بلاد مغرب وحشيانه تر

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب 54 ـ 56.
2 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب 12 ـ 13.

صفحه 280
از برخورد ازارقه با مردم در بلاد مشرق بود. وحشيگرى صفريه بربر با شبيخون به قيروان و اشغال آنجا در سال 139 به اوج خود رسيد. آنها در برخورد با مردم و مساجد آنها مرتكب اعمالى شدند كه ذكر آن، بدن را مى لرزاند. اين كار به دست قبيله «ورفجومه» از افراطيان صفريه انجام گرفت. بعدها پيشوايى بربرها پس از آنكه بربرها از خشونت صفريه و تندروى قلدرانه آنها به تنگ آمدند از صفريه به اباضيه منتقل شد و از آن زمان به بعد صفريه ضعيف شد و بيشتر آنها به اباضيه رو آوردند.(1)
6 ـ مذهب اباضيه در اصول خود، بر كتاب و سنت تكيه مى كند و در بسيارى از اصول و فروع با اهل سنت شريك است و با آنها جز در مسائل قليلى به همان اندازه كه مذاهب اهل سنت در بين خود اختلاف دارند، اختلافى ندارد. هيچ مذهبى نخواهد بود كه با مذاهب ديگر در مسائلى كم يا زياد، اختلافى نداشته باشد. پا فشارى مذهب اباضيه بر كتاب و سنت و نزديكى آن با مذاهب اهل سنت بدان جهت است كه بنيانگذار آن، جابر بن زيد، دين را از آن دسته از صحابه اخذ كرده كه صاحبان مذاهب اهل سنت يعنى حنفيه، شافعيه، مالكيه و حنابله مذهب شان را از آنها اخذ كرده اند بلكه او نسبت به صاحبان اين مذاهب اين امتياز را دارد كه او دين را بدون واسطه از صحابه گرفته است ولى آنها بسيارى از مسائل دينى شان را از تابعين گرفته اند. همچنين احاديثى را كه او و ديگر علما و فقهاى اباضيه و گرد آورندگان احاديث آنها مانند ربيع بن حبيب و ديگران جمع كرده اند، همان احاديثى است كه بخارى و مسلم و ديگر ائمه حديث مانند ابو داود، ترمذى، نسايى، ابن ماجه، دارقطنى، طبرانى، بيهقى و ساير

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب 053

صفحه 281
اهل سنت و جماعت گرد آورده اند.(1)
7 ـ اطلاق لفظ خوارج بر اباضيه از نسبتهاى ناروايى است كه اولا از تعصب سياسى و ثانياً از تعصب مذهبى ناشى مى شود. وقتى كه افراطيان مذاهب سر برآوردند، اباضيه را در كنار ازارقه، صفريه و نجديه قرار دادند. اطلاق خوارج بر اباضيه از دو علت ناشى مى شود:
الف ـ چون آنها در انكار تحكيم با ديگر خوارج شريكند، اين سبب شده كه آنها را با ديگر منكرين تحكيم در يك رتبه قرار دهند.
ب ـ در ابتداى امر، نام خوارج معهود نبود. اين نام پس از روى كار آمدن ازارقه رواج يافت. بين اصحاب على چه مخالفان تحكيم و چه موافقان آن، اين نام معروف نبوده است و شايد اولين بار، اين جريان پس از روى كار آمدن معاويه به وجود آمده است. زيرا امويان اين نام را براى تمامى كسانى كه با حكومت خودكامه آنها مخالف بودند، به كار مى بردند(2) و بين اباضيه و خوارج افراطى فرقى نمى گذاشتند.(3)
8 ـ ابن اباض در نامه اى كه به عبدالملك نوشته از ازارقه تبرى جسته است. در اين نامه آمده است من از ابن ازرق و متاع و بقاع او به خدا تبرى مى جويم. چون او از مبادى اسلام تا آنجا كه براى ما روشن است فاصله گرفته و بدعت گذاشته و مرتد شده است و پس از اسلام كفر ورزيده است. پس من از آنان به

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر والمغرب 60.
2 . لازمه اين حرف آن است كه شيعه را نيز بايد خوارج مى ناميدند.
3 . صالح ابن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد العمانى 213 ـ 214، نويسنده از قصيده معروف كه در پيروزى ابوبلال سروده شده غفلت كرده است. اين قصيده در محل خود خواهد آمد. اين حادثه در سال 60 و قبل از فتنه ازارقه بوده است.

صفحه 282
خدا تبرى مى جويم.(1)

نظر ما در موضوع:

اين، سخنان آنها بود. از اين سخنان چنين بر مى آيد كه آنها اصرار دارند ثابت كنند كه خوارج نيستند و كسانى كه آنها را خوارج ناميده اند به آنها ظلم روا داشته اند. چون مى دانند كه خوارج هيچ ميراث نيكى نداشته اند و مسلمانان از عقايد و اعمال آنان متنفرند و اين باعث شده كه علماى اباضيه بكوشند تا خود را از صفوف آنها جدا سازند و خود را فرقه مستقلى بدانند و پيوند با خوارج را جز در يك اصل كه همان انكار حكميت باشد، منكر شوند.
شايد خواننده از طول و تفصيلى كه در اين مقام داده مى شود، تعجب كند ولى اين فقط بدان خاطر است كه مى خواهيم منطق آنها را درباره عقايدشان ارائه دهيم تا حقى را از آنان ضايع نكرده باشيم چون آنها همانطور كه دانستيد مخالفانشان را به بى انصافى در بحث و زحمت ندادن به خود در جستجوى حق متهم مى كنند اما اين اتهام به ما نمى چسبد زيرا ما زحمت بحث را به خود داده ايم و نقل سخنان آنها خود گواه اين مدعاست. با همه اينها تمامى آنچه را كه آنها ذكر كرده اند بيشتر به خطا به شبيه است (تا به برهان). اينك اصل بحث:
اولا: سخنان آنها نشان مى دهد كه اباضيه اولين كسانى بوده اند كه شيوه اعتدال را پايه ريزى كرده و طبق آن رفتار نموده اند و به گوشه نشينى و كناره گيرى از جنگ بسنده كرده اند و با مردم نجنگيده اند و متعرض شان نشده اند، ليكن اين مدعا حقيقت ندارد چون اگر اين گفته ها درباره عبدالله بن اباض درست باشد،

1 . الامام جابر بن زيد العمانى 224 به نقل از جواهر المنتقات برادى 156 ـ 167.

صفحه 283
پس بنيانگذار اين سياست، ابوبلال مرداس بن جرير مى باشد زيرا او، اولين كسى بود كه عمل خوارج را در كشتن مردم و غارت اموال آنها نكوهش كرد و با صداى بلند ندا داد كه با هيچ كس سَرِ جنگ ندارد مگر آن كه كسى با او سَرِ جنگ داشته باشد و از هيچ كس سلب امنيت نمى كند و... بنابراين لازم است گفته شود پايه گذار اين سياست ابوبلال بوده كه در سال 60 كشته شده است و ابوبلال در صفين در كنار على مى جنگيد و حكميت را نپذيرفت و در نهروان حضور يافت و جزء چند نفرى بود كه نجات يافتند.(1)
ثانياً: بنيان خوارج بر افراط و تعدى از حد اعتدال قرار دارد. هر چند افراط درجات و مراحلى دارد. اين گروه از ابتداى خروج بر ضد على و ردّ حكميت با آنكه خود، آن را بر او تحميل كردند افراطى بودند و خون و عرض مردم را محترم نمى شماردند. اين كه افراط را مخصوص ازارقه، نجديه و صفريه بدانيم به اين پندار كه آنان مسلمانان را مى كشتند و خونشان را مباح مى دانستند و اهل قبله را كافر مى شمردند، سخن بى دليلى است بلكه دليل بر خلاف آن است زيرا محكّمه اولى و در رأس آنها عبداـلله بن وهب راسبى از افراطيان بودند و اين مطلب، از خطبه ها و سخنان او كه در حروراء بيان كرد، به دست مى آيد و ما بعضى از اين سخنان را در فصل ششم نقل كرديم و اكنون گزيده آنها را در اينجا ذكر مى كنيم:
هنگام حركت از حروراء به نهروان، او خطاب به يارانش گفت: برادران من! بياييد از اين قريه كه مردمش ستمكارند، به طرف قله اى يكى از كوه ها يا به طرف يكى از شهرها كه مردمش اين فتنه هاى ضرر آفرين را قبول ندارند برويم.(2)

1 . مبرد: الكامل 2/183 تفصيل آن قبلا گذشت.   2 . منبع آن در فصل ششم ذكر شد.

صفحه 284
او از اين سخن «مردمش ستمكارند» چه اراده كرده؟ آيا او كوفه و مردم آن را كه دور على بن ابى طالب را گرفته بودند، اراده نكرده است؟! حال آنكه آيه در حق مشركين نازل شده است. خداوند سبحان مى فرمايد: (وَ مَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَ اجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا).(1)
محكّمه اولى همانهايى بودند كه شكم زن عبدالله بن خباب بن ارت، اين تابعى بزرگوار را پاره كردند و به اين هم بسنده نكردند و شوهر آن زن را ماندن گوسفند سر بريدند آن هم پس از آنكه به او امان داده بودند و هم آنان بودند كه سه زن را از قبيله طى كشتند و ام سنان صيداوى را به قتل رساندند. آنها اين جنايات را در مسير حركت از حروراء به نهروان مرتكب شدند. وقتى خبر اين جنايات وحشيانه به على(عليه السلام)رسيد او پس از اتمام حجت بر آنها به قتال آنها اقدام نمود.
در افراط آنان چه دليلى محكمتر از سخن امام كه درباره شان فرمود: «شمشيرها بر گردنهايتان بر مواضع شفا و درد گذاشته بوديد، گناهكار را با بى گناه خلط كرده بوديد.»(2)
آيا باز هم درست است كه استاد صالح بن احمد صوافى افراط را به

1 . نسا: 75 «چه شده شما را كه در راه خدا جهاد نمى كنيد و در نجات جمعى ناتوان از مردان، زنان و كودكان تلاش نمى كنيد كه مى گويند: پروردگارا! ما را از اين ديار كه مردمش ستمكارند بيرون بر و از جانب خود سرپرست و ياورى براى ما قرار بده.»
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 127.

صفحه 285
خوارجى نسبت دهد كه بعد از آنها آمده اند؟
اين شبيب ياور ابن ملجم در قتل على است كه پس از شهادت على، در كوفه بر معاويه وارد مى شود و معاويه وقتى مى بيند كه شبيب در كوفه است به اشجع فرمان مى دهد كه او را از كوفه اخراج نمايد. وقتى شب فرا مى رسد شبيب ناپديد مى شود و تا روز كشته شدنش كسى او را نمى بيند.(1)
اين قريب بن مره و زحاف طايى هستند كه در زمان امارت زياد بن اميه خروج مى كنند و به كشتار مردم بى گناه مى پردازند. پيرمرد عابدى را از بنى ضبيعه مى بينند و او را مى كشند. مردى از بنى قطيعه از طايفه ازد، شمشير به دست بيرون مى آيد، مردم از پشت خانه ها ندايش مى دهند «حروريه»!!! خودت را نجات بده! و آنها (قريب، زحاف و همراهانشان) صدا مى زنند: ما حروريه نيستيم. ما پاسبانان شهريم. مرد مى ايستد و اينان او را مى كشند. از آن پس كارشان اين بود كه بر هر قبيله اى كه گذر مى كردند هر كسى را كه مى ديدند مى كشتند تا اين كه گذرشان بر بنى على بن سود از طايفه ازد افتاد. آنها كه تير انداز بودند مهاجمان را به شدت تيرباران كردند. خوارج صدا زدند: اى بنى على! ما بازماندگان، جنگى با هم نداريم. مردى از بنى على گفت:
لاشىء للقوم سوى السهام *** مشحوذة فى غلس الظلام
براى شما جوابى جز تيرهاى كه براى تاريكى شب آماده شده اند، نيست.
خوارج از چنگ آنها فرار كردند. در مسيرشان با بنى طاحيه از بنى سود و قبيله مزينه و ديگر قبايل رو به رو گشتند. جنگ آغاز شد و تمامى خوارج كشته شدند. قريب و زحاف نيز به هلاكت رسيدند.(2)

1 . ابن اثير: الكامل 3/206.   2 . المبرد: الكامل 2/180.

صفحه 286
آنچه ذكر كرديم نمونه هايى بود از مردم آزارى و كشتار بى گناهان توسط خوارج كه پيش از قيام ابن ازرق به وقوع پيوست. اين امور به زمان على و اندكى پس از آن برمى گردد ولى فتنه ازارقه و نجديه به زمان يزيد بن معاويه مربوط مى شود و از حوادث سال 60 به بعد است.
ثالثاً: اختصاص اسم خوارج به افراطيان آنها مثل ازارقه، نجديه بى مورد است زيرا اين نام در عصر على(عليه السلام)بر آنها يعنى بر عبدالله بن وهب راسبى و ذوالخويصره و همراهانشان كه در جنگ نهروان كشته شدند، اطلاق مى شد.
اين امام على بن ابى طالب است كه پس از فراغت پيروزمندانه اش در جنگ خوارج در كنار نهروان مى فرمايد: پس از من خوارج را نكشيد چون كسى كه حق را مى طلبد و در طلب آن به خطا مى رود مانند كسى نيست كه باطل را مى طلبد و به آن مى رسد.(1) اگر اين سخن مال على باشد كه يقيناً هست، مى رساند كه اين گروه در بدو پيدايش به همين نام ياد مى شدند و اگر اين سخن از شخص ديگرى باشد كه اين شخص هم ظاهراً به قرينه مدحى كه در ذيل جمله از خوارج شده از دوستان آنهاست، باز شاهد بر آن است كه اين گروه از ابتدا به اين اسم ناميده مى شدند. از شعرهاى خود خوارج نيز بر مى آيد كه در عصر معاويه يعنى قبل از سال شصت هجرى آنان به اين اسم ناميده مى شدند و قبل از آنكه ازارقه و نجديه به كرسى رهبرى تكيه بزنند، عيسى بن فاتك تميمى در تأييد موضع ابوبلال مرداس بن اديه كه در سال شصت هجرى كشته شد در ابياتى چنين گفت:

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 60.

صفحه 287
أألفاً مؤمن فيما زعمتم *** و يهزمهم بآسك اربعونا
كذبتم ليس ذاك كما زعمتم *** و لكن الخوارج مؤمنونا
هم الفئة القليلة غير شك *** على الفئة الكثيرة ينصرونا
آيا گمان مى كنيد كه اين دو هزار نفر مؤمنند در حالى كه در آسك از چهل نفر شكست خوردند؟
دروغ گفتيد چنان نيست كه گمان مى كنيد، اين خوارجند كه مؤمنند.
بدون شك آنان گروه اندكند كه بر گروه بزرگ پيروز شدند.(1)
از اين دو مطلب اين نتيجه به دست مى آيد كه لفظ خوارج از روزى كه اطلاق شده بر آنهايى اطلاق شده كه از اطاعت امير المؤمنين سر بر تافتند و حكميت را منكر شدند و در اين اطلاق بين اول و آخرشان فرقى نيست.
رابعاً: شكى نيست كه محكّمه اولى، على را دشمن مى داشتند و شعارهايشان خصوصاً آنگاه كه با على بگو مگو مى كردند، گواه اين مدعاست. با آنكه روايات زيادى وارد شده كه دوستى با او نشانه ايمان و دشمنى با او نشانه نفاق است و انكار آن براى عالم آشنا به احاديث، غير ممكن مى نمايد. مسلم در صحيح خود از زرّبن حبيش روايت مى كند كه على فرمود: قسم به كسى كه بهشت را آفريد و دانه را شكافت همانا پيامبر با من عهد كرد كه غير از مؤمن، كسى مرا دوست نمى دارد و غير از منافق كسى مرا دشمن نمى دارد!(2)
امام احمد در فضائل الصحابه از زرّ بن حبيش از على(عليه السلام)نقل مى كند كه

1 . مبرد: الكامل 2/186، ابن سلام (م 273): بدء الاسلام و شرائع الدين 111، داستان ابى بلال قبل از اين ذكر شد.
2 . مسلم: الصحيحكتاب الايمان 60.

صفحه 288
فرمود: پيامبر با من عهد نمود كه تو را كسى جز مؤمن، دوست نمى دارد و جز منافق دشمن نمى دارد.(1)
همين مطلب را نسايى در خصايصش به چندين طريق نقل نمود.(2)
حافظ بن عساكر همين مطلب را در تاريخش با سندهاى متعدد به 18 طريق نقل كرده است.(3) بنابراين اينها (محكمه اولى) محكوم به نفاق و مخلّد در آتشند و فرمايش پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)درباره ذوالخويصره، سرسلسله خوارج، شامل اينها نيز مى شود. پيامبر درباره او فرمود: به زودى او پيروانى خواهد داشت كه دين را با افكار خام خود مى سنجند و از دين بيرون مى روند مانند تيرى كه بر صيد نشيند و از آن بيرون رود.(4)
مبرّد در الكامل نقل مى كند كه على(t) از يمن ظرف طلا كارى شده اى را نزد پيامبر آورد. پيامبر آن را چهار قسمت نمود: يك قسمت آن را به اقرع بن حابس مجاشعى و يك قسمت را به زيد الخيل الطايى و يك قسمت را به عيينه بن حصن غزارى و يك قسمت را به علقمه بن علاثه كلابى داد. مردى آشفته حال باچشمان برگشته و چهره برافروخته بلند شده نزد پيامبر آمد و گفت: مى بينم كه در اين تقسيم رضاى خدا در نظر گرفته نشده است. پيامبر از اين سخن چنان بر آشفت كه گونه هايش سرخ شد و فرمود: خداوند مرا بر مردم امين قرار داده

1 . احمد بن حنبل: المسند 1/127، حديث 948 و فضائل الصحابه 2/563 در اين كتاب در چندين موضع اين مطلب ذكر شده است. نگاه كنيد به حديث 979، 1059، 1146.
2 . حافظ ابوعبدالرحمن نسائى: الخصائص 187.
3 . ابن عساكر: تاريخ مدينة دمشق، شرح حال امام على بن ابى طالب 2/190 ـ 199.
4 . ابن هشام: السيرة النبوية 4/496، ابن اثير: الكامل 2/164.

صفحه 289
و حالا تو امينم نمى دانى؟! عمر از جا برخاست و گفت: يا رسول الله اجازه مى دهى او را بكشم؟ فرمود: ]نه[ به زودى از اعتراض اين شخص، گروهى پديد مى آيند كه از دين خارج مى شوند مانند تيرى كه بر صيد نشيند و از آن بيرون رود; پيكان تير را نگاه مى كنى چيزى نمى بينى. محل اصابت پيكان را نگاه مى كنى چيزى نمى بينى و بالاتر از اين جدال مى كنند.(1)
محكّمه اولى كسانى را تكفير كردند كه خداوند سبحان آنها را در كتابش پاكيزه خوانده است و فرمود: (إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً).(2)
تمامى مسلمانان به استثناى تعدادى اندكى از خوارج نظير عكرمه، اتفاق نظر دارند كه اين آيه درباره عترت طاهره نازل شده است. مسلم در صحيحش از عايشه روايت مى كند كه گفت: پيامبر بامدادان از جا برخاست در حالى كه عباى بافته شده از پشم سياه بر دوش داشت. در همان وقت حسن بن على وارد شد. پيامبر او را درون عبا جاى داد. لحظه اى بعد حسين بن على وارد شد. او را هم درون عبا جاى داد. اندكى بعد فاطمه وارد شد. او را هم درون عبا جاى داد و پس از آن، على آمد و او را هم درون عبا جاى داد. آنگاه فرمود: (إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً).(3)
امام حنابله (احمد بن حنبل) در مسندش روايت كرده كه آيه مزبور درباره

1 . مبرد: الكامل 2/142.
2 . احزاب: 33 «همانا خداوند خواسته است كه پليديها را از شما اهل بيت دور كند و شما را پاكيزه دارد.»
3 . مسلم: الصحيح 7/130.

صفحه 290
اين پنج تن پاك نازل شده است.(1) هر كسى خواهان باشد مى تواند به آنجا رجوع كند. نظير اين آيه آيات ديگرى هم هستند كه در حق اهل بيت نازل شده اند.
بنابراين آيا مى توانيم كسانى را مسلمان بدانيم كه آنها شخصى را تكفير كرده و با او دشمنى ورزيده و جنگيده اند كه خداوند در صريح كتاب و ذكر محكمش او را از هر آلودگى پاكيزه خوانده است؟
به همين دليل محكّمه اولى محكوم به كفر و نفاقند هر چند فرض كنيم كه آنها تنها به انكار حكميت بسنده كرده و شمشير به روى مسلمانان نكشيده و زنان و كودكان را نكشته اند و مسلمانان را تكفير نكرده اند.
در سخنان ائمه اهل بيت به اين موضوع اشاره شده است.
عبدالله بن نافع بن ازرق مى گفت: اگر بدانم در گوشه اى از زمين كسى هست كه شترى بتواند مرا نزد او برساند و او با من در اين مورد كه على نهروانيان را ظالمانه نكشته است، نزاع داشته باشد، نزدش خواهم رفت. به او گفتند: نزد فرزندش محمد باقر(عليه السلام)برو. او هم نزد امام آمد و از او سؤال كرد. امام پس از سخنانى فرمود: ستايش از آنِ خدايى است كه ما را به نبوتش كرامت بخشيد و به ولايتش اختصاص داد. اى گروه فرزندان مهاجرين و انصار! اگر كسى از شما فضيلتى از امير المؤمنين مى داند بلند شود و بيان كند. آنان بلند شدند و شروع كردند از فضايل او گفتن و وقتى به اين سخن پيامبر كه «فردا پرچم را به دست كسى مى دهم كه خدا و رسولش او را دوست دارند و او هم خدا و رسولش را

1 . احمد بن حنبل: المسند 4/107 و 6/292، 296 و 323.

صفحه 291
دوست دارد» رسيدند، ابوجعفر از درستى اين سخن از او پرسيد. او گفت: اين مطلب حق است و شكى در آن نيست ليكن على بعداً كافر شد. ابوجعفر(عليه السلام)فرمود: به من بگو آن روز كه خدا على بن ابى طالب را دوست مى داشت آيا مى دانست كه او اهل نهروان را مى كشد يا نمى دانست; اگر بگويى نمى دانست، كافر شده اى. ابن نافع گفت: مى دانست. فرمود: آيا خدا او را براى اين دوست مى داشت كه او با اين كار طاعت خدا را مى كند يا براى اين دوست مى داشت كه او با اين كار معصيت خدا را مى كند؟ گفت: براى اينكه او طاعت خدا را مى كند. ابو جعفر فرمود: برخيز كينه توز! عبدالله بن نافع بن ازرق برخاست در حالى كه مى گفت: حتى يتبيّن لكم الخيط الابيض من الخيط الاسود، الله يعلم حيث يجعل رسالته.(1)
شريف مرتضى از شيخ مفيد نقل مى كند: هارون الرشيد دوست داشت كه بحث هاى هشام بن حكم را با خوارج بشنود. دستور داد كه هشام بن حكم و عبدالله بن يزيد اباضى(2) را حاضر كنند و خودش جايى نشست كه گفتگوهاى آنها را مى شنيد ولى آنها او را نمى ديدند. جلسه در حضور يحيى بن خالد برمكى برگزار شد. يحيى به عبدالله بن يزيد گفت: از ابو محمد ـ يعنى هشام ـ چيزى بپرس. هشام گفت: خوارج چيزى ندارند كه از ما بپرسند. عبدالله بن يزيد گفت: چطور؟ هشام گفت: شما كسانى هستيد كه در دوستى، صداقت، پذيرش امامت و فضيلت يك فرد با ما متفق و همراه بوديد. بعداً با او دشمنى ورزيديد و از او

1 . ابن شهر آشوب: مناقب آل ابى طالب 2/289، بحار 10/158.
2 . ابن حجر در لسان الميزان 3/378 او را اينگونه معرفى مى كند: عبدالله بن يزيد كوفى از متكلمان است. ابن حزم در النحل مى گويد: خوارج اباضيه مذهب خود را از او گرفته اند.

صفحه 292
تبرى جستيد و با اين عمل از ما جدا شديد و ما بر اتفاق خود مانديم. شهادت شما به سود ماست و مخالفت شما اشكالى را متوجه مذهب ما نمى كند و ادعاى شما عليه ما جايى ندارد زيرا اختلاف در برابر اتفاق كارساز نيست و شهادت خصم به نفع خصم، مقبول و شهادتش به ضرر او مردود است. يحيى بن خالد گفت: يا ابا محمد!او را به شكست نزديك كردى. بحث را با او ادامه بده زيرا امير المؤمنين كه خداوند عمرش را زياد كند، اين بحث ها را دوست دارد. راوى مى گويد: هشام گفت: من اين كار را مى كنم منتهى گاهى سخن به جايى مى رسد كه فهمش سنگين و دشوار مى شود و در نتيجه يكى از دو خصم در صدد انكار بر مى آيد و يا كلام را اشتباه مى فهمد; بنابراين اگر او خواهان انصاف است بين من و خود داور عادلى قرار دهد كه اگر من از حق دور شدم، بازم گرداند و اگر او به ناحق حرفى زد، عليه او شهادت دهد. عبدالله بن يزيد گفت: ابو محمد به انصاف دعوت كرده. هشام گفت: پس اين داور چه كسى باشد و مذهبش چه باشد؟ از اصحاب من باشد يا از اصحاب تو، يا مخالف دين هر دوى ما باشد؟ عبدالله بن يزيد گفت: هر كسى را انتخاب كنى من مى پذيرم. هشام گفت: اما به نظر من اگر او از ياران من باشد، از تعصبش نسبت به من اطمينانى نيست و اگر از ياران تو باشد، او را در حكم عليه خودم امين نمى دانم و اگر مخالف هر دوى ما باشد، نه براى من امين است و نه براى تو. اما يك نفر از ياران من و يك نفر از ياران تو باشد و هر دو ناظر گفتگوهاى ما باشند و بر اساس حق و عدالت بين ما حكم كنند. عبدالله بن يزيد گفت: منصفانه حرف زدى يا ابا محمد! من از تو همين را انتظار داشتم. آنگاه هشام به يحيى بن خالد رو كرد و گفت: اى وزير! من او را مغلوب كردم و با اندك تلاشى، آراء و عقايدش را از بين بردم و چيزى برايش
صفحه 293
نماند و از مناظره با او بى نياز شدم. راوى مى گويد: هارون الرشيد پرده را تكان داد و يحيى بن خالد گوش فرا داد. هارون گفت: اين متكلم شيعى با آن مرد توافق كرده اند كه مناظره حقيقى در بين نباشد. حالا او ادعا مى كند كه او را شكست داده و مذهبش را ابطال كرده است. او را وادار كن تا درستى ادعايش را عليه اين مرد، ثابت نمايد.
يحيى بن هشام گفت: امير المؤمنين به تو مى گويد كه درستى ادعايت را عليه اين مرد ثابت كن. راوى مى گويد: هشام رحمة الله عليه گفت: اين گروه بر ولايت امير المؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام)با ما همراه بودند تا اينكه جريان حكميت پيش آمد. آن وقت او را به خاطر پذيرفتن حكميت تكفير كردند و گمراهش خواندند در حالى كه اينها خود، او را مجبور به پذيرش آن نمودند و هم اكنون اين پيرمرد كه بزرگ اصحاب خود است، آزادانه و بدون هيچ اجبارى به حكميت دو نفرى تن داد كه مذهب شان مخالف يكديگر مى باشد و يكى از آنها او را كافر و ديگرى او را بر حق مى داند. پس اگر او در اين كار بر صواب است، امير المؤمنين به اين صواب شايسته تر است و اگر اين كارِ او ناصواب و كفر است در اين صورت او با شهادت بر كفر خود، ما را راحت كرده است. توجه به كفر و ايمان او سزاواتر از توجه به تكفير على(عليه السلام)است. راوى مى گويد: هارون الرشيد از اين استدلال خوشش آمد و دستور داد تا هشام را جايزه و انعام دهند.(1)
عداوت خوارج نسبت به امير المؤمنين در كتابهاى قديمى آنها مشهود است. محمد بن سعيد كدمى يكى از علماى مذهب اباضى در عمان در قرن

1 . شريف مرتضى: الفصول المختاره 1/26.

صفحه 294
چهارم هجرى كه به پيشواى مذهب لقب يافته است، در كتابش از على ياد مى كند و مى گويد: على بن ابى طالب خليفه مردم شد. او پيمان خدا را نقض نمود و خلاف حكم كتاب خدا، حكم كرد و با رعيتش ستمگرانه رفتار نمود. پس كسى كه على بن ابى طالب را قبول دارد و او را در كشتار مسلمانان و حكميت در دماء بر خلاف كتاب خدا و شيوه ناپسندش، به خاطر خدا دوست مى دارد سزاوار نيست كه در ولايتش شك روا دارد و بايد از باطل او و خونى كه ريخته است در صورت امكان تبرى جويد و نبايد مسلمانانى را كه از او برائت جسته اند، تخطئه كند.(1)
ابن سلام اباضى (متوفى بعد از سال 273) مى گويد: آنها بر خلاف كتاب خدا حَكَمان را حَكَم كردند و آنها را در كارى كه خداوند حُكم آن را مشخص كرده بود، حَكَم قرار دادند. در نتيجه، امت دچار اختلاف گرديد و وحدت كلمه از بين رفت و مردم دو دسته شدند و اهل باطل، ياران معاويه بر اهل حق چيره گشتند و مسلمانان حقيقى كه دنبال حق بودند مخفى شدند و سخنان اختلافگران برايشان مقبول نيفتاد. بر اساس دين حنيف خداوند و ملت راستين (مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَ مَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ)(2) با آنان جنگيدند و مخفيانه دينشان را براى مردم بيان كردند و بر اذيت و آزار و كشته شدن در راه خدا صبورى ورزيدند و تحمل اين مصايب را در راه خدا ناچيز شمردند.(3)
اى كاش ابن سلام مى گفت كه آنها چه كسانى بودند كه بر خلاف كتاب

1 . الكدمى، محمد بن سعيد: المعتبر 2/41.
2 . بقره: 135 «... بلكه ما دين ابراهيم حنيف را پيروى مى كنيم و او از مشركان نبود.»
3 . ابن سلام اباضى: بدأ الاسلام و شرائع الدين 106.

صفحه 295
خدا، حَكَمان را حَكَم كردند و چه كسانى بودند كه تحكيم در امرى را كه خداوند حكم آن را مشخص كرده بود، بر امام واجب الاطاعه تحميل كردند! آيا آنها همان پيشوايان و دوستان او نبودند كه سراپا مسلح نزد امامشان آمدند و او را به نام على و نه امير المؤمنين خواندند و گفتند: «دعوت شاميان را به كتاب خدا بپذير و گرنه تو را مانند پسر عفان مى كشيم.» گويا نويسنده، جنايات تلخى را كه محكّمه اولى هنگام حركت از حروراء به نهروان مرتكب شدند، فراموش كرده است و يا خود را به فراموشى زده است. چه خوب بود كه او به اين موضوع مى پرداخت اما او بر اين حقايق تاريخى با قلم عريض، خط بطلان كشيد. اين شكوه را به خدا مى بريم.
يكى از فقهاى اباضيه در مسأله «ولايت و برائت» مى گويد: اگر بگويند: شما درباره على بن ابى طالب چه مى گوييد؟ مى گوييم: على بن ابى طالب نزد مسلمانان مستحق برائت است. اگر بگويند: چرا برائت از او واجب است در حالى كه او پيشواى مسلمانان و پسر عم و داماد پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)است، فضائلش مشهور است و در كنار پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)با مشركان جنگيده است؟ در جواب مى گوييم: ما از جهات متعدد برائت از على را واجب مى دانيم: يكى اينكه او جنگى را كه خداوند با ستمگران تا بازگشت آنها به خدا، واجب كرده است، ترك نمود. ديگر آنكه او درباره دِماء مسلمانان و درباره آنچه كه خداوند به آن اجازه نداده است، فرزند دو گمراه و گمراه كننده را حكم قرار داد; همانهايى كه پيامبر، اصحابش را از آنان بر حذر داشته و هشدارشان داده بود. ديگر آنكه او چهار هزار نفر از نهروانيان را كه از صاحبان فضل و از اصحاب پيامبر و از بهترينهاى صحابه بودند، به قتل رساند. خداوند رحمت شان كند. سخن در اين امور زياد است و گنجايش
صفحه 296
كتاب ما كم و جواب از آنها بسيار وسيع است و ما كتابمان را براى شرح اين امور آماده نكرده ايم و فقط مى خواهيم بعضى از كارهاى آنها را براى شما بازگو كنيم تا در اين باره اطلاعى حاصل نماييد و از گمراهى كسى كه به ضلالت رفته و با شما مخالفت ورزيده و برايتان شر به پا كرده است، آگاه شويد و بالله التوفيق.
اگر بگويند: درباره طلحه بن عبيدالله و زبير بن عوام چه مى گوييد؟ در جواب مى گوييم: آنها نزد مسلمانان مستحق برائتند. اگر بگويند: چرا برائت از آنها واجب است؟ مى گوييم: چون عليه على بن ابى طالب و ديگر مسلمانان خروج كردند و به خونخواهى عثمان برخاستند و در صدد بر كنارى على بن ابى طالب از خلافت بر آمدند و گفتند: شوراى مسلمانان براى مسلمانان پيشواىِ غير از او انتخاب نمايد و اين در صورتى بود كه هر دوى آنها امامت على را پذيرفته و با او بيعت كرده بودند و براى دومين بار بر اساس اطاعت از خدا و پيامبر و جنگ با خونخواهان عثمان، بيعتشان را تكرار كرده بودند. اگر بگويند: درباره حسن و حسين، فرزندان على چه مى گوييد؟ مى گوييم: آن دو مستحق برائتند. اگر بگويند: چرا برائت از آنها واجب است در حالى كه آنها پسران فاطمه دختر رسول خدا هستند؟ مى گوييم: برائت از آنها از آن جهت واجب است كه آنها خلافت مسلمانان را به معاوية بن ابى سفيان واگذار كردند. قرابت با پيامبر خدا آنان را از حساب خدا بى نياز نمى كند. چون پيامبر در يكى از توصيه هاى خود به نزديكانش مى گويد: اى فاطمه دختر پيامبر خدا! و اى بنى هاشم! براى پس از مرگ كارى كنيد زيرا من نمى توانم شما را از چيزى بى نياز كنم و خطاب هايى از اين قبيل. پس اگر قرابت با پيامبر از عمل كفايت مى كرد، پيامبر به آنان چنين نمى گفت. پس اين اشكال بر سخن كسى وارد است كه مى گويد:

صفحه 297
قرابت با پيامبر خدا موجب غفران است حال آنكه مى بينيم خداوند پيامبرش را تهديد مى كندو مى گويد: (وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ* لأَخَذْنَا مِنْهُ بِالَْيمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ * فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَد عَنْهُ حَاجِزِينَ )(1) اين كلام خداوند ادعا و برهان خصم را در رابطه با قرابت پيامبر باطل مى كند.(2)
خوارج در اصطلاح اباضيه مفهوم سياسى دارد و در عين حال مفهوم دينى. مراد از اولى خروج آنها از اطاعت امام واجب الاطاعه است كه حكم آنها حكم سركشان و متمردان است و مراد از دومى خروج آنها از دين و ملت و كافر شدن آنهاست. بنابر هر دو مفهوم، محكّمه اولى خوارج محسوب مى شوند چون از اطاعت امام خارج شدند و در حين جنگ نيز به همان طغيان خود باقى بودند. آنها از دين بيرون رفتند چون با كسى دشمنى ورزيدند كه دشمنى با او كفر و نفاق و دوستى با او دين و ايمان است.
عمر ابو نضر مى گويد: تعاليم خوارج از بدو پيدايش، با دين و سياست عجين گشته و شعارشان كه «الحكم لله» است، با دين و سياست ممزوج شده است; بنابراين درست نيست كه گفته شود دعوت آنان صرفاً دعوت دينى يا سياسى است. اين دعوتِ بسيط تا خلافت عبدالملك بن مروان ادامه داشت. از آن زمان به بعد آنها بسيارى از تعاليم جديد را به آن افزودند و به تأويل احكام دينى پرداختند; تأويلى كه در آن اغراق و ابهام زيادى وجود داشت. آنها مى گفتند:

1 . الحاقه: 47 ـ 44 «اگر پيامبر بعضى سخنان را به ما نسبت دهد او را با قدرت مى گيريم. آنگاه رگ حيات او را مى بريم و هيچ يك از شما نمى توانيد مانع او شويد.»
2 . السير و الجوابات: يكى از فقهاى اباضيه: تحقيق دكتر سيده اسماعيل كاشف، استاد تاريخ اسلامى دانشكده دخترانه دانشگاه عين شمس قاهره، طبع 1410 ـ 1989م.

صفحه 298
ايمان، همان عمل به دستورات دينى است و اگر كسى توحيد و نبوت را بپذيرد و مرتكب كبيره شود، كافر مى شود.(1) اين همان چيزى است كه به محكّمه اولى و كسانى كه بعد از آنها آمدند و به اباضيه منسوبند، برمى گردد.
اما اباضيه امروزى كه در عمان و مغرب عربى يعنى ليبى، الجزاير، تونس و همچنين در مصر به سر مى برند در كتابهاى كه امروزه از آنها منتشر مى شود غير از تخطئه تحكيم و تصويب محكّمه اولى چيز ديگرى ديده نمى شود و با على اظهار عداوت نمى كنند و به او ناسزا نمى گويند جز آنچه كه اخيراً نقل كرديم. پس ما غير از آنچه كه بر ايمان آشكار است، چيزى درباره آنها نمى توانيم بگوييم، و از طرفى به اظهارات آنها نمى شود اتكا نمود. چون آنها در دينشان چهار مسلك دارند كه يكى از آنها مسلك كتمان و تقيه است كه توضيح آن در بحث تقيه خواهد آمد. اباضيه اهل تقيه و از مجوّزان آن هستند و در طول قرون متمادى بدان عمل كرده و در سايه آن به حيات خود ادامه داده اند و با تقيه بود كه جاى پايى براى خود باز كردند و دولت هايى را در عمان و در اقصى نقاط مغرب عربى به وجود آوردند.

ديدگاه ديگرى درباره مفهوم خوارج:

آنچه كه مسلمانان از خوارج مى فهمند همان محكمه اولى است يعنى همانهايى كه در اثناى جنگ صفين عليه على(عليه السلام)شوريدند و به يك معنى از تحت فرماندهى فرمانده خود خارج شدند و به معنى ديگر از دين خارج شدند، اما بعضى از اباضيه هاى معاصر، خوارج را به خروج از دين تفسير مى كنند

1 . عمر ابوالنضر: الخوارج فى الاسلام 102.

صفحه 299
و اصرار دارند كه منظور از خوارج، كسانى اند كه پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)از دين برگشتند و يا كسانى اند كه شورشهايى را بعد از خلافت على(عليه السلام)به وجود آوردند.(1)
على يحيى معمر مى گويد: امويان و شيعيان با تمام توان مى كوشند كه اين عنوان ـ عنوان خوارج ـ را پس از آنكه آن را به خروج از دين تفسير مى كنند به انقلابيونى نسبت دهند كه آنها با حِدّت و شدّت تمام، خواهان استقرار مبادى حقيقى خلافت بودند. شيعيان با توان علمى شان تلاش دارند كه خلافت را در خانواده على منحصر كنند همانگونه كه ديگر طماعان خلافت با مصالح سياسىِ كه در آن زمان داشتند، سعى مى كردند هاشمى بودن يا قريشى بودن يا عربى بودن را شرط خلافت قرار دهند. تمامى اين ديدگاه ها در مقابل ديدگاه پيروان عبدالله بن وهب راسبى قرار دارند. اين ديدگاه ايده آل، مسلمانان را در حقوق و واجبات، يكسان مى داند. «اِنّ اكرمكم عندالله اتقاكم»، «لا فضل لعربى على اعجمى الاّ بالتقوى».(2)
بررسى:
پيامبر اكرم درباره خوارج به كلى گويى بسنده نكرد بلكه سركرده و رهبر آنها را مشخص كرد و به مردم نشان داد و محدّثان، آن را در صحاح و مسانيد خود نقل كردند و شيعه و سنى هر دو بر درستى آن اتفاق دارند و هيچ محدّث آگاهى نمى تواند آن را منكر شود يا سندهاى آن را مورد ترديد قرار دهد. پس درباره

1 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى 027
2 . «گرامى ترين شما نزد خدا با تقواترين شماست»، «هيچ عربىِ بر عجمى برترى ندارد مگر به تقوا.»

صفحه 300
حديثى كه بخارى، مسلم، ابن ماجه، احمد بن حنبل و ديگران نقل كرده اند، چه مى انديشيد؟ براى اطلاع و آگاهى خواننده از متن روايت، آن را از منابع مزبور نقل نموده و مدرك آن را ارائه مى دهيم:
1 ـ بخارى از ابو سعيد خدرى نقل مى كند كه گفت: روزى پيامبر غنيمتى را ميان ما تقسيم مى كرد، ذو الخويصره ـ مردى از بنى تميم ـ گفت: يا رسول الله عدالت را رعايت كن! پيامبر فرمود: واى بر تو! اگر من عدالت را رعايت نكنم چه كسى رعايت مى كند؟ عمر گفت: اجازه بده گردن او را بزنم؟ پيامبر فرمود: نه، او در آينده يارانى خواهد داشت كه نماز شما در برابر نمازشان و روزه شما در برابر روزه شان ناچيز مى نمايد و چنان از دين خارج مى شوند كه تير از شكار; به نوك پيكان نگاه شود، چيزى از شكار ديده نمى شود. به مدخل پيكان نگاه شود، چيزى از شكار ديده نمى شود. به بدنه تير نگاه شود چيزى ديده نمى شود. به پر تير نگاه شود چيزى از كثافات و خون ديده نمى شود. وقتى كه از مردم فاصله گرفته خروج مى كنند نشانه و علامت شان مردى باشد كه بر يكى از بازوانش، شبيه پستان زن يا گوشت جمع شده اى است كه حالت رعشه دارد. ابوسعيد مى گويد: شهادت مى دهم كه اين را از پيامبر شنيدم و شهادت مى دهم كه با على بودم و او پس از جنگ در بين كشتگان، آن مرد را جستجو كرد و او را به همان وصفى كه پيامبر فرموده بود، پيدا كرد.(1)
همين مطلب را بدون هيچ تفاوتى مسلم در صحيحش نقل نموده است.(2)

1 . بخارى: صحيح، 8/70 شماره حديث 186 باب ما جاء فى قول الرجل ويلك.
2 . مسلم: صحيح 3/112 چاپ محمد على صبيح.

صفحه 301
2 ـ ابن ماجه از جابر بن عبدالله روايت مى كند كه گفت: پيامبر خدا در جعرانه بود و در حجره بلال، طلا و غنايم را تقسيم مى نمود. مردى گفت: يا محمد! عدالت را رعايت كن، تو عدالت را رعايت نكردى. حضرت فرمود: واى بر تو!اگر من عدالت را رعايت نكنم چه كسى آن را رعايت خواهد كرد؟ عمر گفت: يا رسول الله! اجازه بده تا گردن اين منافق را بزنم؟ پيامبر فرمود: او در آينده يارانى خواهد داشت كه قرآن را مى خوانند ولى قرآن از گلويشان فراتر نمى رود و از دين بيرون مى روند چنانكه تير از شكار بيرون رود.(1)
هر چند پيامبر از آن مرد نام نبرده يا نامش در روايت نيامده است اما با توجه به دو روايت گذشته مقصود روشن است.
3 ـ احمد بن حنبل در مسندش اين مطلب را با همان عبارت بخارى و مسلم و با كمى تفاوت در آخر آن، روايت كرده است. در آخر روايت اين گونه آمده است:
مرد سياهى كه بر يكى از دستانش يا گفت يكى از پستانهايش مانند پستان زن يا مانند قطعه اى از گوشت است كه حالت رعشه دارد. در يك فرصتى عليه مردم قيام مى كند و اين آيه درباره آنها نازل شده است: (وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ و...)سپس آنچه را كه ابو سعيد ازپيامبر شنيده و در زمان على(عليه السلام)ديده بود، نقل مى كند.(2)
پس چگونه مى توان حديث ذو الخويصره را به اصحاب ردهّ تعبير كرد در

1 . ابو عبدالله بن ماجه (207 ـ 275): السنن 1/171 باب 12 باب فى ذكر الخوارج.
2 . احمد بن حنبل: المسند 3/56، مجموع رواياتى كه اهل سنت از پيامبر و صحابه و تابعين در اين باره نقل كرده اند، در آخر كتاب مى آيد. منتظر باشيد.

صفحه 302
حالى كه پيامبر اكرم به او اشاره كرده و فرموده است: «به زودى از اعتراض اين شخص گروهى خروج مى كنند كه از دين خارج مى شوند...» با آنكه او از اصحاب ردهّ نبود بلكه از محكّمه اولى بود و چگونه مى توان مفهوم خوارج را به انقلابهاى پس از خلافت امام على(عليه السلام)تفسير كرد با آنكه پيامبر اكرم فرمود: يا على! تو با ناكثين و قاسطين و مارقين خواهى جنگيد و امام پس از جنگ با اصحاب جمل (ناكثين) و اصحاب معاويه (قاسطين) جز با محكمه اولى نجنگيد. به عقيده من اين استدلالات پوچ و واهى، بيشتر به چنگ زدن غريق به خس و خاشاك شبيه است. چه خوب است كه علماى متفكر اباضيه كه درا ين عصر، عصرى كه باطن ها به ظهور رسيده و حقيقت ها جلوه گر شده و پرده هاى جهالت از آسمان معرفت زدوده شده، زندگى مى كنند عقايدشان را بر كتاب و سنت و معيارهاى صحيحى چون اجماع و عقل عرضه دارند، شايد به شاهراه حقيقت راه يابند و از جاده ضلالت به در آيند. پس بهتر است كه آنها طبق آنچه كه از كتاب و سنت به آنها رسيده، در پرتو اجتهاد صحيح، عمل كنند و درباره مسأله حكميت تجديد نظر نمايند; همانگونه كه درباره محكّمه اولى تجديد نظر كرده اند تا شايد راهى در پيش گيرند كه تعصب و تساهل در آن نباشد.
(وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتًا).
* * *

صفحه 303
عقايد و اصول هشتگانه اباضيه   
فصل دهم:
عقايد و اصول هشتگانه اباضيه

صفحه 304

صفحه 305
بدون شك و شبهه اباضيه در دو چيز با ديگر فرقه هاى خوارج شريك است و هيچ كس نمى تواند آن را منكر شود.
1ـ تخطئه تحكيم.
2ـ عدم اشتراط قريشى بودن امام.
در سايه اصل اول ولايت محكّمه اولى مانند عبدالله بن وهب راسبى و حرقوص بن زهير سعدى و ديگران را قبول دارند و به خاطر اصل دوم به امامت عبدالله بن وهب راسبى و خوارجِ پس از او معتقدند. البته اباضيه، اصول خاصى دارند كه آنها را از اهل سنت (اشاعره) متمايز مى سازد; هر چند در اين اصول با ديگران شريكند. ازاين رو ما اصولى را كه آنها بدان معتقدند بررسى مى كنيم. البته بعضى ازاين اصول، نورانى و محكم و مورد تأييد كتاب و عقل مى باشد.

1 ـ صفات خدا زايد بر ذات نيست:

اشاعره قائلند كه صفات خداوند متعال زايد بر ذات اوست و به گروه ديگر از اهل سنت يعنى ماتريديه نسبت داده شده كه آنها صفات را زايد بر ذات نمى دانند; بدين معنى كه صفات، نه قايم به ذات است و نه جداى از آن. از اين رو وجود مستقل از ذات ندارد و اين همان چيزى است كه اباضيه نيز درباره صفات بدان معتقدند و چه بسا اباضيه و ماتريديه در اين مسأله و حتى در تعبير و به كار
صفحه 306
گرفتن كلمات مثل همند.(1)
بحث از صفات، از مهم ترين مسايل كلامى است. در اين مسأله چندين قرن، بحث و گفتگو صورت گرفته است و نخستين كسى كه حقيقت را يافته و توحيد را به بهترين وجه آن، به تصوير كشيده است، امام امير المؤمنين(عليه السلام)است. او زايد بودن صفات را بر ذات در مورد خداوند نفى كرد و آن را عين ذات خداوند دانست; نه اينكه صفات نفى شود كه خداوند متعال بالاتر و برتر از آن است، بلكه به اين معنى كه ذات در كمال و تعالى به جايى رسيده كه خود، عين علم و قدرت و حيات گشته است. به همين لحاظ، صفات در برابر ذات، قديم نيست تا با توحيد ناسازگار باشد و غير از ذات، قديم هاى ديگرى وجود داشته باشد. اين كه علم، قدرت و حيات در ما، قايم به ماده يا به موضوع است، دليل نمى شود كه اين صفات در تمامى مراتب چنين باشد زيرا همان طور كه علم، «ممكن» دارد «واجب» هم دارد و اگر «ممكن» قايم به ذات نيست دليل نمى شود كه «واجب» نيز چنين باشد. اعتقاد به توحيد و اين كه «واجبى» غير از خدا نيست ما را وادار مى كند كه صفات خداوند را عين ذاتش بدانيم. ما در جلد سوم اين مجموعه در بحث از عقايد معتزله، اين مسأله را روشن كرده ايم. بعيد نيست كه خوارج در اين مسأله از معتزله تأثير پذيرفته باشند چنانكه معتزله، اين اصل را از خطابه ها و سخنان امام امير المؤمنين(عليه السلام)اخذ كرده اند بلكه بعيد نيست كه هر دو گروه، آن را از امام امير المؤمنين اخذ كرده باشند. تعجب اينجاست با اين كه اين مسأله از نقاط درخشان عقايد اباضيه به شمار مى آيد ولى آنها از ترس اشاعره روى اين اصل تكيه نمى كنند. آنها در بين كتب اسلامى به جستجو پرداختند تا از

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/295.

صفحه 307
اهل سنت، كسى را موافق خود بيابند و سرانجام ماتريديه را موافق خود يافتند. انسان پژوهشگر و خواهان حقيقت، از هيچ سرزنشى نمى هراسد و از مخالفت ديگران نمى ترسد. پس بهتر بود كه اباضيه در اين مسأله و مسأله رؤيت خداوند و مخلوقيت قرآن، پرچم مخالفت را بر مى افراشتند و در برابر مخالفان خود از اهل سنت و ديگران مى ايستادند زيرا حق سزاواتر به متابعت است. چگونه از موحّدى پذيرفته است كه واجب را با ممكن مقايسه كند و سپس ذاتى و صفات قايم به آن را براى واجب تصور كند و به تعدد حكم نمايد و در نتيجه از قديم هاى هشتگانه سر در آورد و آنگاه ادعاى توحيد نمايد و نصارا را كه قائل به تثليث است تخطئه نمايد.
حال اگر كسى چنين پندارد كه عينيت صفات به نفى حقيقت صفات از ذات باز مى گردد، چنين پندارى باطل و ناصواب است و اين پندار از كسانى ناشى مى شود كه در مباحث عقليه تبحر ندارند و غير از مقايسه ممكن با واجب، دليل و مدركى نمى يابند. اين اشخاص چون مى بينند كه عقيده به عينيت ذات با صفات، نفى صفات در ممكنات را به همراه دارد، آمده اند عقيده به عينيت در واجب را تخطئه كرده و گفته اند معناى عينيت، نفى حقيقت صفات از ذات خداوند سبحان است.

2 ـ امتناع رؤيت خداوند سبحان در آخرت:

امتناع رؤيت خداوند سبحان، از جمله اصولى است كه انديشمندان مسلمان، از قرآن كريم و خطابه هاى سرور موحّدان امير مؤمنان(عليه السلام)استفاده كرده اند زيرا عزيزترينِ گويندگان، در قرآن مى فرمايد: (لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَ هُوَ
صفحه 308
يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ).(1) اين اصل نيز از اصول نورانى عقايد اباضيه است. متأسفانه! نويسندگان معاصر اباضيه، به اميد نزديك كردن عقايدشان به اهل سنت، اين اصل را كم اهميت ساخته اند تا آنجا كه على يحيى معمر مسأله را اين گونه عنوان مى كند: «آيا رؤيت بارى تعالى در آخرت امكان دارد؟» اين عنوان از وجود شك و ترديد درونى نويسنده حكايت دارد. دست كم مسأله را به صورت غير قطعى و با ترس و بيم مطرح مى كند در حالى كه كتاب او يك كتاب درسى به شمار نمى رود تا انتظار رود مسائل به صورت پرسش و استفهام مطرح شود. سپس مى نويسد: «در مسأله رؤيت دو بينش افراطى و يك بينش اعتدالى كه نقطه مشترك دو بينش ديگر هست، وجود دارد. توضيح آن اينكه بينش و اثبات رؤيت در افراط تا جايى پيش مى رود كه به تشبيه و تمثيل و تحديد خداوند مى رسد و بينش نفى رؤيت، در تفريط تا حدى پيش مى رود كه حصول كمال علم به خداوند را نفى مى كند. اهل تحقيق بين اين دو قرار گرفته اند. آنها در جايى كه مفهوم رؤيت كامل يا نزديك به آن را برساند راه احتياط در پيش گرفته اند و اين صورت در قالب انديشه بعضى ازعلماى اهل سنت قابل تصور است كه رؤيت را به معناى حصول كمال علم به خداوند تبارك و تعالى مى دانند و بعضى ديگر ازاين رؤيت به رؤيت با حس ششم تعبير كرده اند كه همان كمال علم باشد. بسيارى از تعابير علماء با هم متفاوتند ولى در نهايت تمامى اين تعابير به نفى كامل صورتى كه انسان آن را تخيل مى كند و به نفى لوازم آن مانند حدود و تشبيه، برمى گردد و همه تعابير متفقند كه تشبيه در همه مراتب و محدوديت در همه اشكال، از خداوند به دور است و سزاوار نيست ما بيش از آنچه كه نصوص در

1 . انعام: 103 «ديدگان او را نمى بيند و او ديدگان را مى بيند و او بسيار تيزبين و آگاه است.»

صفحه 309
اين مورد بيان كرده اند، كند و كاو كنيم. ميانه روهاى اباضيه، رؤيت به معنى كمال علم به خداوند متعال را نفى نمى كنند و رؤيت به معنى صورت متخيله در اذهان مردم را نفى مى كنند.»(1)
اين مطلب از ديد نويسنده دور مانده كه از قرن اول تا قرنهاى اخير، نزاع بر سر رؤيت با چشم بوده است; نه رؤيت با حس ششم كه نويسنده آن را كمال علم مى نامد زيرا قائلين به رؤيت خدا، به امثال روايت بخارى استناد مى كنند كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: «شما خداوند را همانند ماه شب چهارده، بدون هيچ مانعى مى بينيد.» بنابراين پژوهشگر كلامى ناچار بايد يا اين اصل را بپذيرديا از اساس آن را منكرشود. اماقائل شدن به رؤيت با حس ششم به معنى كمال علم، تفسيرى نابجا و خروج از جايگاه بحث است.
به اعتقاد من و هر انديشمند ديگر، نويسنده به اميد نزديك كردن اباضيه به اهل سنت، به اين شيوه نامطلوب تن در داده و مردانه به دفاع از مذهبش نپرداخته است. البته، صالح بن احمد صوافى در اينجا مسأله را به صورت محكم و استوار مطرح كرده و اشكالات قائلين به رؤيت را پاسخ گفته است و همانطور كه مى بينيد او به تفسير (وُجُوهٌ يَوْمَئِذ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ )(2) كه مهم ترين ادله قائلين به رؤيت است، پرداخته و گفته است:
اولا: نظر در لغت غير از رؤيت است. لذا گفته مى شود به هلال نظر كردم ولى آن را نديدم و گفته نمى شود كه هلال را رؤيت كردم ولى آن را نديدم.

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/291 ـ 292.
2 . قيامت: 23 ـ 22 «آن روز چهره گروهى از شادى نورانى است و (با چشم دل) جمال پروردگارشان را نظاره مى كنند.»

صفحه 310
استعمال نظر به جاى ديدن مجاز است و اين استعمال بدون قرينه جايز نيست و عدول از حقيقت به مجاز، خلاف ظاهر است.
ثانياً: سياق آيه بر انتظار رحمت از ناحيه خداوند متعال دلالت دارد به دليل آنكه اين آيه (وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذ بَاسِرَةٌ * تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ)(1) بر آن عطف شده است. پس اگر «نظر» در آيه مزبور به رؤيت تفسير شود تناسب بين دو جمله از بين مى رود و ساختار جمله ويران و نظم آن مختل مى گردد زيرا در آن صورت بين چشمهايى كه خدا را مى بيند و بين چهره هايى كه اندوهگينند و مصيبت زده به نظر مى آيند، مناسبتى وجود ندارد.(2)
ثالثاً: «نظر» در آيه به معنى انتظار ثواب از ناحيه خداوند است و از همين مقوله است قول شاعر كه گفته است:
فان يك صدر هذا اليوم ولّى *** فانّ غداً لناظره قريب
هر چند امروز سپرى شد اما فردا، براى منتظرش نزديك است.
و نيز اين سخن:
كل الخلائق ينظرون سجاله *** نظر الحجيج الى طلوع هلال
همه مردم منتظر بخشش هاى اويند و حجاج منتظر طلوع هلالند.
و قول شاعر ديگرى كه گفته:
و كنّا ناظريك بكل فجّ *** كما للغيث ينتظر الغماما

1 . قيامت: 25 ـ 24 «چهره گروهى از غم و حزن غمگين است. مى دانند كه حادثه ناگوارى به آنان خواهد رسيد.»
2 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد العمانى 238 در جلد دوم از اين مجموعه (202 ـ 208) اين وجه را توضيح داده ايم.

صفحه 311
ما از هر دره اى آمدن تو را انتظار مى كشيم همانگونه كه از ابر انتظار باران مى رود.
و امرؤالقيس مى گويد:
و قد نظرتكم اعشى بخامسة *** للورد طال بها حبّى و تبساسى
من پنج شبانگاه را به انتظار شما نشستم. محبت و شوق من به ديدار گل بيشتر شد.(1)

3 ـ قرآن حادث است و قديم نيست:

از اباضيه كه ساده نگرى را كنار گذاشته و به عقل گرويده اند، انتظار مى رفت كه در مسأله مخلوق بودن قرآن، موضع عدليه را بپذيرند و تصريح كنند كه قرآن مخلوق خداوند سبحان است و پس از آنكه معدوم بوده، حادث شده است زيرا قرآن حادث است و مخلوق خداوند سبحان اما از بعضى از نويسندگان اباضيه برمى آيد كه آنها از تصريح كردن به مخلوقيت قرآن، طفره رفته اند; هر چند قديم بودن و مخلوق نبودن آن را هم نپذيرفته اند.
در اينجا دو عبارت را از نويسندگان آنها نقل مى كنيم تا حقيقت آشكار گردد.
الف ـ دكتر رجب مى گويد: ما مى بينيم كه بسيارى از اباضيه در برابر عقيده مخلوق بودن قرآن كه مأمون با تأثير پذيرى از معتزله آن را بر جامعه اسلامى تحميل كرد و به از هم پاشيدگى وحدت فكرى مسلمانان و زجر و شكنجه علما و فقها منجر شد، ايستادند. از اين رو عمانيها از پذيرش عقيده مخلوق بودن قرآن سر باز زدند و در يكى از مهم ترين كتابهاى فقهى شان به صراحت اعلام كردند: «شناخت اين مسأله براى مردم لازم نيست» و ابو عبدالله قلهاتى كه در قرن چهارم

1 . همان: نويسنده در تحقيق و تنزيه رأى حق، راه اغراق پيموده است.

صفحه 312
هجرى ـ دهم ميلادى ـ زندگى مى كرده است، بيش از بيست صفحه از كتابش را درباره نقد نظريه مخلوقيت قرآن و رد قائلين به اين نظريه نوشته است. همينطور احمد بن نظر عمانى كه در قرن پنجم هجرى ـ يازدهم ميلادى ـ زندگى مى كرده است، در كتاب دعائم الاسلام هفتاد بيت شعر را آورده و اعتقاد به اين مسأله را نكوهش كرده و به شدت به انكار آن پرداخته است و در زمان حاضر، شيخ نور الدين از اين مسأله اين گونه ياد مى كند:
«بزرگان، همواره از سخن گفتن پيرامون مخلوقيت قرآن خوددارى مىورزيدند و با صاحبان اين نظريه به شدت برخورد مى كردند تا مردم در دينشان دچار فتنه نگردند».(1)
در اين كلام تناقض آشكار ديده مى شود چون از طرفى سخن كسى را نقل مى كند كه عقيده مخلوقيت قرآن را نفى مى كند و از طرفى از بزرگان نقل مى كند كه آنان از سخن گفتن درباره مخلوقيت قرآن خوددارى مىورزيدند و با كسانى كه در اين باره عقيده شان را ابراز مى كردند، به شدت برخورد مى كردند.
شكى نيست كه قرآن مخلوق نيست; يعنى مخلوق بشر نيست چنانكه خداوند سبحان از بعضى از مشركين نقل مى كند كه آنها مى گفتند: (إِنْ هَذَا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ )(2) اما مخلوق خداوند است زيرا قرآن جز فعل خداوند چيزى نيست و فعل او هم همگى، حادث است و قديم نيست و گرنه تعدد قديم لازم مى آيد اما علم خداوند كه به صورت مضامين و معارف و حوادث در قرآن متبلور شده است، شكى نيست كه اين علم، قديم است و اين غير از كلام خداوند است.

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب 70 ـ 71.
2 . مدّثر: 25 «اين قرآن جز گفتار بشر چيزى نيست.»

صفحه 313
بنابراين كسى كه خود را مقيد به دين مى داند و از تقليد رو مى گرداند، بهتر است كه موضع خود را در برابر مسأله مخلوقيت قرآن بيان دارد، مگر آنكه ابراز عقيده، موجب فتنه شود يا آنكه مردم از درك حقيقت عاجز باشند كه در اين صورت بحث نكردن و مطرح نكردن مناسبتر است.
دوباره تأكيد مى كنيم كه عقيده به قديم نبودن قرآن از اصول درخشان عقايد اباضيه است و آنان در اين عقيده، مهمانِ خوان معتزله اند. پس لازم است كه يك نويسنده پژوهشگر حق را آشكار كند و محل اختلاف را مشخص نمايد.
متأسفانه! يكى از نويسندگان اباضيه ـ مانند نويسنده سابق ـ به جاى آنكه از اين مسأله سر بلند بيرون آيد و به جاى آنكه در پرتو قرآن و عقل در اثبات اين مسأله كوشا باشد، به سمت آن دسته از اهل سنت كه به مخلوقيت قرآن قائلند، گرويده است.
ب ـ على يحيى معمر مى گويد: عده اى از علماى اهل سنت بدون هيچ ابا و پروايى مى گويند: «قرآن مخلوق است». خطيب بغدادى از راه هاى متعددى ازابويوسف نقل مى كند كه ابو حنيفه مى گفت: قرآن مخلوق است اما ابو منصور ماتريدى مى گفت: قرآن حادث است و كسى به ياد ندارد كه او گفته باشد، قرآن مخلوق است. ابو نضر عمانى از پيشوايان اباضيه مى گويد: قرآن مخلوق نيست و با كسانى كه قرآن را مخلوق مى دانند به شدت مخالفت مى كند. قطب يكى ديگر از پيشوايان اباضيه، معتقد است كه اين مسأله جزء اصول دين نيست. ابو اسحق طفيش مى گويد: اختلاف در اين مسأله لفظى است و اين مقدار براى نزديكى دو مذهب كافى است و كافى است كه مسلمانان در اين موضوع بر دو واقعيت هم عقيده باشند، يكى اينكه خداوند تبارك و تعالى شنوا و بينا
صفحه 314
و گوياست و ديگر آنكه قرآن كريم كلام خداوند عزوجل است كه بر پيامبرش نازل كرده است.(1)
بررسى:
آنچه كه نويسنده ذكر كرد، از نوعى انتظار ايجاد نزديكى بين دو مذهب اشاعره و اباضيه ناشى مى شود. از اين رو نويسنده تلاش كرده است تا در بين اهل سنت كسى را بيابد كه قائل به مخلوقيت قرآن باشد و از اباضيه هم كسى را پيدا كند كه قائل به عدم مخلوقيت قرآن باشد. اين نشان مى دهد كه نويسنده در اين موضوع رأى قاطعى اتخاذ نكرده است يا آنكه اباضيه در اين باره عقيده جازمى نداشته اند; با آنكه نقل شده كه آنها قرآن را حادث مى دانند و قديم نمى دانند و يا آن را مخلوق به معناى كه خداوند سبحان آن را نازل كرده و از نيستى به هستى آورده است، مى دانند. پس لازم بود كه نويسنده از عقيده خود و هم مسلكان خود دفاع كند و نظر خود را آشكارا مطرح نمايد و اشكالات وارده را به صورت علمى و تحقيقى، آن گونه كه شايسته حقيقت است رفع كند.
اما آنچه كه نويسنده در آخر كلامش ذكر نمود: «كافى است مسلمانان در اين مسأله كه قرآن كريم كلام خداوند عزوجل است كه بر پيامبرش نازل كرده است، هم عقيده باشند» هر چند سخن درستى است زيرا اعتقاد به حدوث و قدم قرآن از آن دسته اصول اعتقادىِ نيست كه ملاك اسلام و كفر قرار گيرد ليكن اگر اين اصل در همه جا رعايت شود، بايد نويسنده اباضى از اصولى كه براى مذهب خود تراشيده مانند مسأله تحكيم و ولايت محكّمه اولى دست بردارد. آيا اين كار براى نزديك كردن امت اسلامى و وحدت بخشيدن و يك صف كردن آنها در

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/291.

صفحه 315
برابر دشمنان، مناسبتر نيست؟ بحث از تحكيم، محكّمه، مخلوقيت و عدم مخلوقيت قرآن و ساير اصول اباضيه كه بحثش بعداً خواهد آمد مانند مخلّد بودن و نبودن فاسق در آتش و اينكه فاسق كافر نعمت است، بحث هاى علمىِ است كه تنها پژوهشگران و ژرف انديشان علماى اسلام از عهده فهم آن بر مى آيند. پس چسبيدن به اين اصول و آنها را معيار حق و باطل و اسلام و كفر قرار دادن نه با قرآن هم خوانى دارد و نه با عقل مى سازد. پس بهتر است شعار همگى همان گفته شاعر مصرى باشد:
انا لتجمعنا العقيدة امة *** و يضمّنا دين الهدى اتباعا
و يؤلّف الاسلام بين قلوبنا *** مهما ذهبنا فى الهوى اشياعا
عقيده و پيروى از دين حق، ما مسلمانان را وحدت بخشيده است
و اين اسلام است كه قلبهاى ما را به هم پيوند داده است. اگر ما از هواى نفس پيروى كنيم آنگاه گروه، گروه خواهيم شد.
واقعيت اين است كه خوارج به معناى عام كلمه كه اباضيه را نيز در بر مى گيرد، در بدو پيدايش تنها يك حزب سياسى بود كه هدف آن تخطئه تحكيم و عزل على(عليه السلام)از حكومت و فراخوانى به بيعت رييس محكّمه اولى عبدالله بن وهب راسبى بود. در آن ايام، آنها در مسائل اعتقادى گذشته، هيچ گونه نظرى نداشتند. همين كه على از دنيا رفت و ستمگران و جائران بنى اميه و بنى مروان بر سرير حكومت تكيه زدند، خوارج با حكومتها درگير شدند و براى نابودى آنها صدا به استغاثه بلند كردند. در آن زمان نيز غير ازاين اصل، چيزى در مسائل اعتقادى نداشتند. اما گذشت زمان و آشنايى خوارج با معتزله و ساير فِرَق اسلامى، آنان را وادار كرد كه در بعضى مسائل، براى خود موضع فكرى اتخاذ
صفحه 316
نمايند. آنگاه بود كه خوارج به صورت يك جمعيت دينى و فرقه كلامى در آمد; پس از آنكه يك حزب صرفاً سياسى بود. از آن پس در اين مسائل با معتزله همگام شدند بلكه از آنان تأثير پذيرفتند. در مسأله آتى نيز چنين است. اباضيه در آن مسأله هم از معتزله متأثر شدند و با شيعه و ديگر فرق اسلامى به مخالفت پرداختند.

4 ـ شفاعت، دخول سريع به بهشت:

اباضيه معتقدند كه اگر مرتكبان كباير بدون توبه از دنيا بروند در آتش مخلّد مى شوند. با داشتن چنين پيش زمينه اى شفاعت را دخول سريع مؤمنان به بهشت، تفسير كرده اند و در حقيقت، شفاعت را خاص مسلمانان بى گناه دانسته اند و اين گونه تفسير از شفاعت، با عقايد معتزله هماهنگ است چون آنان شفاعت را ارتقاى درجه مى دانند; نه آمرزش گناهان. شفاعت نزد مسلمانان امر مسلمى است اما در تفسير آن متفق نيستند. اباضيه مانند معتزله معتقدند كه شفاعت پيامبر بلكه شفاعت جميع شفاعت كنندگان شامل حال مرتكبان كباير نمى شود زيرا پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مى فرمايد: «آن دسته از امتم كه مرتكب گناه كبيره شده اند شفاعت شامل حالش نمى شود.»
سالبى در كتاب «شرح انوار العقول» مى گويد: اگر گفته شود كه مؤمنان با اعمال خود به بهشت مى روند در اين صورت شفاعت معنى ندارد.
جواب اين است كه شفاعت، آنان را از محشر انتقال مى دهد و وارد بهشت مى كند.(1)

1 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد العمانى 256 به نقل از مشارق انوار العقول 294.

صفحه 317
شفاعت يك مسأله قرآنى و در عين حال يك مسأله حديثى و روايى است. بنابراين، براى هيچ مسلمانى شايسته نيست كه عقيده اى را بپذيرد قبل از آنكه به اين دو منبع اصلى بدون هيچ پيش فرضى و به دور از هر گونه ذهنيتى، مراجعه كند اما با داشتتن پيشينه فكرى، شفاعت را تفسير كردن، تفسير به رأى است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم)در حديث متواترى كه از او نقل شده، از آن نهى نموده و فرموده است: «كسى كه قرآن را به رأى خود تفسير كند جايگاه او را از آتش پر مى كنند.»(1)
مسأله شفاعت، مسأله جديدى نيست كه اسلام آن را آورده باشد و مخصوص اسلام باشد بلكه در ميان امتهاى قبلى و خصوصاً بين بت پرستان و يهوديان، اين مسأله، فكر رايجى بوده است و قرآن به همان مفهوم رايج بين مردم از آن سخن گفته است، نه مغاير با آن مفهوم و اگر آن را پذيرفته است باز با همان مفهوم رايجش پذيرفته است و اگر آن را از خرافات پيراسته و حد خاصى برايش مشخص كرده است باز بر اساس همان مفهوم، پيراسته و مشخص كرده است اما آنچه كه آشكار است شفاعت نزد آنها (امتهاى گذشته) به معنى آمرزش گناهان بوده است; نه به معنى ارتقاى درجه و يا سريع وارد شدن به بهشت. به همين خاطر آنها در توسل به انبياء، غفران گناهان و آمرزش خطاهايشان را طلب مى كردند و افراطيان آنها با اميد شفاعت، مرتكب گناه مى شدند.
در همين مورد و براى جلوگيرى از اين تندروىِ كه باعث جرأت بر گناه مى شود، خداوند سبحان مى فرمايد: ( مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ)(2) و نيز

1 . حديث متفق عليه است و هر دو فرقه (شيعه و سنى) آن را نقل كرده اند.
2 . بقره: 255 «كيست كه نزد پروردگارش به شفاعت برخيزد مگر با اذن او.»

صفحه 318
در ردّ اين شفاعت آميخته به خرافات مى فرمايد: (وَ لاَ يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضَى).(1)
اگر كسى در آيات وارده درباره شفاعت چه آياتى كه شفاعت را اثبات مى كنند و چه آياتى كه شفاعت را نفى مى كنند، دقت نمايد متوجه مى شود كه اسلام همان شفاعت رايج بين امتهاى گذشته را پذيرفته است ليكن شروط و حدود برايش تعيين نموده است. بنابراين، تفسير شفاعت به معناى دخول سريع به بهشت، از عقيده اى مى جوشد كه آن عقيده، گناهكارِ بدون توبه را مخلّد در آتش مى داند. به همين خاطر از روى ناچارى شفاعت را به معنى غير معروف تفسير كرده اند.
البته لازم است كه نظر خواننده را به نكته مهمى جلب نماييم:
بعضى از گناهان كبيره رشته ايمانِ به خداوند سبحان را قطع مى كند. همانطور كه ارتباط روحى با شفاعت كننده را مى بُرد.چنين فردى به شفاعت نايل نمى گردد و خداوند شفاعت شفيع را در حق او نمى پذيرد. ما حقيقت شفاعت و شرايط آن را در مجموعه تفسيرى مان بيان كرده ايم و اشكالاتى كه پيرامون آن از ناحيه معتزله و بعضى از روشنفكر نماها وارد شده است، جواب داده ايم.

5 ـ مرتكب گناه كبيره كافر نعمت است; نه كافر دين:

خوارج همگى حتى اباضيه متفقند بر اين كه ارتكاب گناه كبيره موجب كفر مى شود و افراطيان آنها چنين فردى را بى دين و كافر و مشرك مى دانند اما اباضيه كه موضع نرمترى دارند او را كافر نعمت الهى مى دانند. از اين رو مسلمان فاسق

1 . انبياء: 28 «شفاعت كنندگان شفاعت نمى كنند مگر كسى را كه مرضى خداوند باشد.»

صفحه 319
در نزد اباضيه كافر است به معناى كافر نعمت. براى آشنايى با مقصود اصلى آنها، عبارت يكى از نويسندگانشان را با آنكه عبارت طولانى و مفصل است، ذكر مى كنيم:
على يحيى معمر مى گويد: بسيارى از افرادى كه اباضيه را نمى شناسند خيال مى كنند كه اباضيه با خوارج در مشرك دانستن گناهكاران، هم عقيده اند و نمى دانند كه اباضيه، وقتى به گناهكاران موحّدِ متهتكِ محرمات الهى، كافر مى گويند آنها راكافر نعمت مى دانند و اين معنى را از آياتى كه كفر در امثال اين موارد بر كفران نعمت به كار رفته، اخذ كرده اند و به احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)استناد جسته اند:
(وَ للهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ).(1)
(لِيَبْلُوَني أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَني كَرِيمٌ).(2)
(وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ).(3)
اقرع بن حابس از پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)سؤال كرد: يا رسول الله! آيا حج هر سال بر ما واجب است؟ حضرت فرمود: اگر بگويم آرى همانا واجب خواهد شد.

1 . آل عمران: 97 «آن دسته از مردم كه توانايى دارند حج خانه خدا را به فرمان او انجام دهند و اگر كسى كفر ورزد (بداند) خداوند بى نياز از عالميان است.»
2 . نمل: 40 «تا مرا بيازمايد كه شكر گزارم يا كفر ورزم و كسى كه شكر مى گزارد براى خود است و كسى كه كفر مىورزد (بداند) پروردگارم بى نياز و كريم است.»
3 . مائده: 44 «اگر كسى بر اساس دينى كه خدا نازل كرده حكم نمى كند كافر است.»

صفحه 320
وقتى واجب شد شما قادر به انجامش نخواهيد بود و اگر انجامش ندهيد كافر خواهيد شد. باز فرمود: كسى كه نماز را ترك كند كافر مى شود و نيز فرمود: بين مسلمان و كافر تنها ترك نماز فاصله است و فرمود: آگاه باشيد پس از من يكديگر را نكشيد كه كافر مى شويد و فرمود: رشوه در حكم، كفر است.
خلاصه بحث: وقتى كه اباضيه موحّدى را كافر مى دانند مقصودشان كافر نعمت است كه ديگران از آن به فسق و عصيان تعبير مى كنند. آنچه را كه اباضيه كفر نعمت مى نامند معتزله آن را فسق(1) و ديگران آن را نفاق و عصيان مى نامند و در واقع همه به يك معناست.
آنچه كه باعث شده اباضيه به جاى نفاق و فسق كلمه كفر را درباره گناهكاران به كار برد، دو امر است:
اول: قرآن كريم و سنت قويم در بسيارى از موارد و مناسبات اين كلمه را براى گناهكاران به كار برده است.
دوم: كلمه نفاق در تاريخ اسلام اثر خاصى دارد. در عصر پيامبر، تعدادى از مردم كه در ظاهر ايمان آورده بودند ولى قلبهاى آنها با ايمان استوار نگشته بود، به اين عنوان شهرت يافتند. قرآن آنها را نكوهش نمود و بعضى از آنها را رسوا ساخت و به عذاب دردناك در دنيا و آخرت وعيدشان داد. از آن وقت اينها به اين

1. اطلاق فاسق بر مرتكب كبيره به معتزله اختصاص ندارد، بلكه اشاعره و اماميه نيز در اين اطلاق سهيمند بلكه دو فرقه اخير در اين اصطلاح از معتزله مقدمترند زيرا مرتكب كبيره نزد اين دو گروه نه كافر محسوب مى شود; و نه مشرك بلكه مؤمن محسوب مى شود به خلاف معتزله كه مرتكب كبيره نزد آنها نه كافر محسوب مى شود و نه مؤمن بلكه بين آن دو قرار مى گيرد.

صفحه 321
نام معروف و مشهور گشتند. خداوند متعال فرمود: (الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْض يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ)(1) اين شهرت به حدى رسيد كه كلمه نفاق و منافق علامت آنها شد كه اگر گاهى به كار مى رفت به آنان انصراف مى يافت.
اشكال در اين جا اشكال لغوى و اختلاف در آن، لفظى است و نتيجه اين مى شود كه اگر كسى بر معصيت الهى اصرار ورزيد به همان كيفرى مجازات مى شود كه كافر بدان كيفر، مجازات مى شود. اما رفتار مسلمانان با كسى كه در امر خدا راه فسق در پيش گرفته يا در دين خدا نفاق ورزيده يا نعمتهاى خدا را كفران نموده است رفتار با گناهكار بى مبالاتى است كه بايد او را ارشاد نمود تا به دين خدا باز گردد و از فرامين الهى متابعت نمايد و از لجاجت و عناد با خدا و پيامبر دست بردارد و اگر او همچنان به گناه ادامه داد و تكبر ورزيد و مغلوب شيطان گرديد تبرى از او واجب مى شود.(2)
بررسى:
اولا: محكّمه اولى از كفر جز خروج از دين چيزى اراده نمى كردند و به امير المؤمنين مى گفتند: از كفرت توبه كن و او در جوابشان مى فرمود: آيا پس از ايمانِ به خدا و جهاد در كنار پيامبر خدا، خود را كافر بدانم. اگر چنين كنم، گمراه شده ام

1 . توبه: 67 «مردان منافق و زنان منافق از يكديگرند. به منكر توصيه مى كنند و از معروف باز مى دارند و از انفاق، دستانشان را باز مى گيرند. آنان خدا را فراموش كرده و خداوند آنها را فراموش كرده است همانا منافقان، فاسقانند.»
2. على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى 89 ـ 92.

صفحه 322
و از هدايت يافتگان نخواهم بود.(1)
وقتى عبدالله بن اباض يا كسى كه قبل از او بود، اين انحراف فكرى را متوجه شد، كفر را به كفران نعمت تأويل كرد تا بدين صورت نظريه محكّمه اولى را تخطئه نكرده باشد.
ثانياً: اگر فرض كنيم كه قرآن كريم، كفر را به معنى كفران نعمت به كار برده يا سنت، آن را در حق تارك الصلاة استعمال كرده، چنين استعمالى به غايت اندك است. تنها كلمه كفر و مشتقات آن 450 بار در قرآن آمده است و اغلب هم كفر اعتقادى و خروج از دين مراد بوده است. اگر كفر به معنى كفران نعمت به كار رفته است، اين كاربرد از يك يا دو مورد تجاوز نمى كند. اين از يك طرف و از طرف ديگر، كلمه كفر و كافر مفهوم خاصى را القاء مى كند كه دلها را مى لرزاند و قلبها را مى ترساند زيرا از كلمه كفر، تنها خروج از دين اراده مى شود. از اين رو استعمال آن در هر گناه كبيره اى از شدت اهميت آن مى كاهد و عظمت آن را از بين مى برد. نويسنده اثر خاصى را كه براى كلمه نفاق ادعا كرده است در كلمه كفر به نحو شديدتر وجود دارد. پس اباضيه به همان دليلى كه از به كار بردن كلمه نفاق ابا دارند بايد به همان دليل از استعمال كلمه كفر هم پرهيز نمايند زيرا هر دو كلمه در اين اثر ناگوار شريكند. آيا بهتر نيست كه اباضيه شيوه ساير مسلمانان را در پيش گيرند و در مورد مرتكبان كبيره از لفظ ديگرى استفاده كنند؟
البته نويسنده اباضى به آنچه كه ذكر كرديم توجه دارد چون او بر اين عقيده اباضيه كه «مخالفان كافران نعمتند نه كافران عقيده» حاشيه مى زند و مى گويد: بى ترديد، وقتى به هر مسلمانى گفته شود: «اباضيه تو را مسلمان نمى داند و كافر

1. رضى: نهج البلاغه، خطبه 58.

صفحه 323
مى داند» به خشم مى آيد و آنها را فرقه گمراه، ستمگر و مستوجب لعن مى داند و مجالى نمى دهد تا تو تفاوت معانى كفر را بيان نمايى.(1)
اما نكوهش، به جاى آنكه متوجه نويسندگان مقالات باشد متوجه نويسنده و گذشتگان اوست. چون اينانند كه لفظ كفر را درباره مخالفان به كار مى برند با اين تفاوت كه افراطيان، آن را به كفر اعتقادى تفسير مى كنند و ديگران به كفر نعمت معنى مى كنند; با اين استدلال كه لفظ كفر درباره مرتكبان كبيره به كار رفته است. آنگاه از پيامبر بزرگوار نقل مى كنند كه فرمود: رشوه قاضى، كفر است و نيز فرمود: كسى كه نزد كاهن يا منجم مى رود و گفته هاى او را مى پذيرد، پس او به آنچه كه بر محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)نازل شده، كفر ورزيده است.(2)

6 ـ قيام عليه حاكم ستمگر:

ابوالحسن اشعرى مى گويد: اباضيه، سلاح كشيدن به روى مردم را جايز نمى دانند. اما سرنگون كردن حاكمان ستمگر و جلوگيرى از حاكميت آنان را به هر وسيله ممكن، خواه با سلاح يا بى سلاح جايز مى دانند.(3)
گاهى نسبت ناروايى را به اباضيه مى دهند مانند اين كه: «اباضيه، اقامه خلافت را لازم نمى دانند.»(4)
لزوم قيام عليه حاكم ستمگر ازاصولى است كه كتاب و سنت و سيره ائمه اهل بيت، آن را تأييد مى كند در صورتى كه توانايى بر چنين اقدامى باشد. اين

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/103.
2 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد 123.
3 . اشعرى: مقالات الاسلاميين 189.
4 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 53 ـ 54.

صفحه 324
اصل، كه اباضيه و ديگر خوارج آن را پذيرفته اند يك اصل كلى در مذهب آنها به حساب مى آيد اما ما مى بينيم كه بعضى از نويسندگان روشنفكر مآب اباضيه براى ايجاد الفت بين اباضيه و اهل سنت، اين اصل را به صورت كمرنگ طرح كرده اند. على يحيى معمر مى گويد: اباضيه معتقد است كه امت اسلامى بايد حكومت و حاكم داشته باشند تا به امورشان رسيدگى نمايد. اگر مردم گرفتار حاكم ظالمى شدند اباضيه قيام عليه او را واجب نمى داند خصوصاً اگر اين قيام منجر به فتنه و فساد يا منجر به ضرر بزرگتر از آنچه كه گرفتارش هستند، شود. آنگاه مى گويد: اگر حكومتِ وقت ستمگر باشد و امت اسلامى توانايى تغيير آن را به حكومت عدل داشته باشند بدون آنكه ضرر بزرگترى متوجه مسلمانان شود، در اين صورت بهتر(1) است كه مسلمانان آن را تغيير دهند. اما اگر اين كار جز با فتنه و خسران ميسر نباشد، مدارا با حاكم ستمگر و نصرت او در حفظ مرزها و در رويارويى با دشمنان اسلام و حفظ حقوق و اقدام به مصالح مسلمانان و اعزاز آنها واجبتر و لازمتر است.(2)
آنچه كه نويسنده ذكر كرده است با شيوه اباضيه در قرنهاى آغازين همخوانى ندارد. در اين مورد كافى است كه سخن تاريخ نويسان را درباره ابو يحيى عبدالله بن يحيى طالب حق ذكر كنيم. آنها مى گويند: ابو يحيى طى نامه اى از عبيده بن مسلم بن ابى كريمه و ساير اباضيه مقيم بصره درباره قيام نظرخواهى نمود. آنان در جواب نوشتند: حتى براى يك روز هم اگر توان قيام دارى، قيام

1 . اين مرد در مماشات با اهل سنت، مذهبش را به گونه اى طرح مى كند كه خود مذهب با آن موافق نيست بلكه ضد آن است. به جاى آنكه بگويد: «واجب است» مى گويد: «بهتر است.»
2 . همان مدرك.

صفحه 325
كن. آنگاه عبيده بن مسلم، ابو حمزه مختار بن عوف ازدى را با چند تن ديگر به كمك او فرستاد و آنها در حضرموت بر او وارد شدند و او را به قيام تحريك كردند و نامه هاى يارانش را به او دادند. او اصحاب خود را فرا خواند و آنان با او بيعت كردند و به قصد تصرف دار الاماره حركت كردند، تا آخر، كه بيان آن و اينكه چگونه با مروانيان جنگيدند و مكه و مدينه را تصرف كردند، خواهد آمد.
به نظرم آنچه را كه على يحيى معمر در كتاب «الاباضية فى موكب التاريخ» نوشته است تقاضا و شعارهايى است كه او براى نزديك ساختن اباضيه به ساير فِرَق اسلامى به ويژه اهل سنت به كار گرفته است و به همين خاطر او اصول اباضيه را به صورت ساده طرح مى كند تا با مبانى فكرى اهل سنت، اين جماعت كثير هماهنگ باشد. بهترين دليلى كه اباضيه قيام را در صورت تمكن و توانايى، بى هيچ پروايى واجب مى دانند، همان پذيرفتن ولايت محكّمه اولى و خود را جانشين آنها دانستن و ديگران را بر درب آنها گماشتن است. محكّمه اولى آنهايى بودند كه بر ضد على به اعتقاد اينكه او با پذيرفتن حكميت از راه راست بيرون رفته است خروج كردند.
به نظر من اين اصل البته با شرط و شروطى كه دارد، اصل نورانى در عقايد خوارج و اباضيه است و دست برداشتن از اين اصل فرومايگى محض است.
تعجب اينجاست كه نويسنده در جاى ديگرى از كتابش به اين اصل اعتراف كرده مى گويد: قيام عليه ظلم، فساد، رشوه خوارى و پيامدهاى آن نظير ابتلائات و گرفتارى ها از راه هايى است كه اسلام آن را فرا روى مسلمانان قرار داده و آنها را بدان فرا خوانده است و مسلمانان نيز به آن دعوت كرده اند و در طول تاريخ به آن مبادرت ورزيده اند. زبان آمران به معروف و ناهيان از منكر
صفحه 326
هيچگاه از آن خاموش نمانده است و دستان مبارزين در هيچ برهه اى از زمان از سر حاكمان ضلالت پيشه كوتاه نبوده است... و در اين راه تعدادى از بهترين انسانها به شهادت رسيده اند. براى نمونه از اين مبارزان ظلم ستيز و فساد كش، كفايت مى كند كه ما از شهيد كربلا امام حسين نوه رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)و عبدالله بن زبير فرزند دو زبانه و سعيد بن جبير و زيد بن على بن حسين نام ببريم. هر يك از اينها به عنوان يك فرد از امت اسلامى عليه حاكمان ستمگر به انقلاب دست يازيدند و عليه آنان قيام كردند و تا مرز شهادت در نابودى آنان تلاش كردند.(1)

7 ـ تولّى، تبرّى، توقف:

اباضيه «تولّى» و «تبرّى» را جزء مذهب خود مى دانند. اين دو عنوان ريشه در كتاب و سنت دارد و هر مسلمانى اجمالا آن را قبول دارد اما برداشت اباضيه از اين دو مفهوم با برداشت ساير مسلمانان فرق دارد كه ما با نقل عباراتى از كتابهاى آنها آن را بيان مى كنيم:
اصل ولايت به معنى موافقت در دين است. پس هر كسى كه در دين با تو موافق است دوست توست چه موافقت او را بدانى يا ندانى و چه آنكه تو به خاطر خطايى كه از او ديده اى در ظاهر از او بيزارى بجويى در حالى كه او توبه كرده و از آن كار پشيمان شده است. پس ملائكه عليهم السلام دوستان ما هستند زيرا آنان در اصل فرمانبردارى با ما موافقند و همين طور امتهاى گذشته دوستان ما هستند زيرا هر چند دستورات الهى به حسب شرايع مختلف، فرق دارد، اما دين خدا همان اسلام يعنى فرمانبردارى مطلق از احكام خداوند است.

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/183.

صفحه 327
پس بدان كه از جمله چيزهايى كه مسلمانان بدان پايبندند و آن براى آنها لازم است، دوستى و محبت با دوستان خدا و دشمنى با دشمنان خدا و تبرّى از آنهاست. پس تولّى هر مؤمنى واجب است و اين وجوب با براهين قطعى به اثبات رسيده است اما تبرّى نيز مانند تولّى واجب است. بنابراين تبرّى از فاسقان به طور عموم، چه مشركانِ در دين و چه كافرانِ در نعمت واجب است. پس تبرّى از آنها به بيان صريح كتاب عزيز و سنت مطهر واجب است.
آنگاه براى ولايت و برائت اقسامى ذكر مى كنند كه ما در ذيل، آن را ذكر مى كنيم:
1 ـ وجوب ولايت كسى يا برائت از كسى در قرآن آمده باشد مانند ولايت پيامبرانى كه نامهايشان در قرآن آمده است و مانند برائت از ابليس.
2 ـ پيامبرى از پيامبران خدا خبر داده باشد كه فلان شخص از اهل سعادت يا شقاوت است به شرطى كه شنونده بدون واسطه از زبان خود پيامبر شنيده باشد.
3 ـ ولايت اجمالى و برائت اجمالى بدين معنى كه مكلف بندگان صالح خدا را از اولين و آخرين و از انس و جن و ملائك تا روز قيامت دوست بدارد و بندگان سركش و عصيانگر خدا را از اولين و آخرين و از انس و جن تا روز قيامت دشمن بدارد. اين قسم سوم همان چيزى است كه از آن به عقيده انسان تعبير مى شود زيرا هر مكلفى ناچار است كه به دينى معتقد باشد.
4 ـ البته اگر در رابطه با شخصى نداند كه دوستى او واجب است يا دشمنى او، در چنين حالى واجب است توقف نمايد. چون آيه شريفه مى فرمايد: (وَ لاَ
صفحه 328
تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ )(1) و پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: مؤمن، وقّاف(2) است. و منافق، وثّاب(3) است.(4)
ابو سعيد كدمى مى گويد: بدانيد ـ خداوند ما و شما را رحمت كند ـ ولايت و برائت دو فريضه اى است كه قرآن از آن سخن گفته و سنت بر آن تأكيد ورزيده است و سيره پيشوايان دين كه حجت هاى خدايند، آن را تأييد نموده است از جمله، اين كلام خداوند متعال بدان اشاره دارد: (قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَ بَدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللهِ وَحْدَهُ)(5).(6)
نيز مى گويد: مكلف حق ندارد هيچ يك از علما و فضلاى مخالفان را دوست بدارد هر چند امرشان براى او مجهول باشد. چنانچه خيال كرد كه آنها

1 . اسراء: 36 «درباره چيزى كه نمى دانى اظهار نظر نكن.»
2 . وقّاف: كسى كه در شبهات زياد خوددار است، (م).
3 . وثّاب: كسى كه در شبهات زياد وارد مى شود، (م).
4 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد 258 ـ 263 با تلخيص. لازم بود كه او قسم پنجمى را نيز ذكر نمايد و آن تولّى شخص معيّن به خاطر مطيع بودنش و تبرى از او به خاطر عاصى بودنش در وقتى كه طاعت يا معصيت از او صادر مى شود، مى باشد و شايد اين قسم را بدان سبب ذكر نكرده كه از قسم اول استفاده مى شود.
5 . ممتحنه: 4 «به درستى كه براى شما ابراهيم و همراهانش اسوه خوبى است آنگاه كه به قوم خود گفتند: ما از شما و از آنچه كه به جاى خدا مى پرستيد بيزاريم. ما با شما مخالفت مىورزيم و ميان ما و شما دشمنى و كينه هميشگى پديد آمده است مگر آنكه به خداوند يگانه ايمان آوريد.»
6 . ابوسعيد كدمى: المعتبر 2/134.

صفحه 329
راست كردار و اهل فضلند، جايز نيست كه آنها را بر اساس وظيفه دينى دوست بدارد.(1)
همچنين مى گويد: تبرّى از بزرگترين احكام اسلام است.(2)
و مى گويد: بدانيد كه آنچه مسلمانان بدان پايبندند و به آن اعتقاد دارند: دوستى و محبت ورزيدن با دوستان خدا و دشمنى با دشمنان خدا و تبرى از آنهاست. كسى كه بنده اى را به خاطر خدا دوست مى دارد مثل آن است كه خدا را دوست داشته است و اين از شريفترين اعمال نيك است.(3)
يكى از معاصرين از علماى اباضيه، اين مسأله را تحرير نموده و گفته است: ولايت و برائت اجمالى با گواهى كتاب و سنت و اجماع بر هر مكلف بالغ در صورتى كه برهان به او رسيده باشد، واجب است، اما تولّى و تبرّى افراد بر اساس همان تولّى و تبرّى اجمالى واجب است.
مؤمنى كه به دين پايبند است و واجبات را به جا مى آورد و از محرمات اجتناب مىورزد و به اخلاق اسلامى آراسته است و از دين محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)پيروى مى كند، محبت او بر مؤمنين واجب است و دوستى او بين مسلمانان اعلام و از پروردگار جهانيان برايش غفران درخواست مى شود.
چنانچه كسى در تير رس وسوسه شيطان قرار گرفت و او از شر شيطان به خدا پناه نبرد و در نتيجه مرتكب معصيت شد و به توبه مبادرت نكرد، رشته اى كه او را به ساير مؤمنان پيوند مى دهد از هم گسسته مى شود و برادرى كه بر اساس دين استوار گشته است از بين مى رود مگر آنكه دوباره به خدايش ايمان آورد و از خداوند براى گناهش استغفار نمايد و رشته قلبش را با خالق آسمانها و زمين

1 و 2 . همان: 1/95 ـ 135 ـ 137.   3 . همان.

صفحه 330
پيوند دهد. اگر چنين كرد همان جايگاه قبلى اش را در بين برادران دينى خود به دست مى آورد و ارزشى را كه از دست داده است، دوباره در بين برادران خود باز مى يابد (وَ للهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ).(1)
مسلمانى كه در حضور جمع با صداى بلند اعلام مى دارد: «لا اله الا الله محمد رسول الله» و سپس اوامر خداوند را زير پا مى گذارد و از واجباتش سر باز مى زند و محرمات را انجام مى دهد، نبايد او را در تكريم در رديف درستكاران قرار داد و از محبت دينى برخوردارش نمود بلكه بايد مؤمنان با او با خشونت برخورد نمايند و سرزنش و توبيخش نمايند و از او برائت بجويند و بيزارى خود را از او اعلام دارند و ارتباط خود را با او كاهش دهند تا زمين با همه فراخى اش بر او تنگ آيد و جز خدا پناهگاهى نيابد. پس اگر خداوند، دل او را به سوى اسلام بازگرداند و دريچه قلبش را به روى ايمان باز كرد و اعضايش را براى بندگى رام ساخت و بين او و معصيت فاصله انداخت و در نتيجه او توبه كرده با عمل صالح و جهاد پيگير، جهاد با نفس و هوا به دامن پر مهر اسلام باز گشت، در اين صورت ارتباط او با مردم برقرار مى گردد و پس از اين هدايت و توفيق، برادر دينى مسلمانان مى گردد.
اما اگر او به سوى شيطان شتافت و بر عصيانگرى ادامه داد و از حسابرسى نفس باز ماند و در ضلالت و گمراهى پيش رفت، آن وقت سزاوار نيست كه دوستان خدا دشمن خدا را دوست بدارند و از كسى كه آشكارا گناه مى كند راضى باشند. دلهاى با ايمان شرم دارد كه به سوى مَلِك ديّان رو نمايد تا براى اسيران شهوت و فريب خوردگان شيطان، از او طلب رحمت و مغفرت نمايد.

1 . منافقون: 8 «عزت از آنِ خدا و رسول او و مؤمنان است.»

صفحه 331
گناهكارانى كه بر اعمال ناپسندشان ادامه مى دهند و از خدا و مردم حيا نمى كنند، در اثر اين تكبر از پروردگارشان جدا مى شوند و از محبت برادران خود دور مى مانند و دشمن خدا و رسولش مى گردند. (لاَ تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ ...).(1) (إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الأَذَلِّينَ).(2) (إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) .(3)
جامعه اسلامى پاكيزه تر از آن است كه مسلمانى در آن مرتكب گناهى شود و ديگران درباره اش سكوت پيشه كنند و پيش از توبه و استغفار او و پيش از پرداخت كفاره گناه در صورتى كه آن گناه كفاره داشته باشد، محبت او را به دل بگيرند.
اين مسأله از جمله مسائلى است كه اباضيه را از ديگر گروه هاى اسلامى متمايز مى سازد.(4) چون آنها با مؤمن پرهيزگار و مجرم خطاكار يكسان برخورد نمى كنند و مى گويند: جامعه اسلامى بايد حقيقت را براى تك تك افرادش بشناساند و با وسايل تربيتى كه اسلام براى تربيت جامعه اسلامى در نظر گرفته مانند امر به معروف و نهى از منكر و اعراض از پشت كردگان به خدا، به تهذيب

1 . مجادله: 22 «نمى يابى قومى را كه به خدا و روز واپسين ايمان داشته باشد و دشمن خدا و رسولش را دوست بدارد.»
2 . مجادله: 20 «آنانى كه با خدا و رسول او دشمنى مىورزند در ذلّتبارترين جاى قرار دارند.»
3 . مجادله: 5 «آنانى كه با خدا و رسول او دشمنى مىورزند به رو در آتش افكنده مى شوند همانگونه كه پيشينيان چنين شدند.»
4 . به زودى نادرستى اين حرف را خواهى دانست. اين مسأله را همه مسلمانان قبول دارند منتها اباضيه اين مسأله را به نحو شديدتر پذيرفته است.

صفحه 332
سركشان و هدايت منحرفان و تربيت متذرّعان(1) اهتمام ورزند.
از انصاف به دور است كه ما از گناهكاران چشم بپوشيم و آنها را با مؤمنان نيكوكار در يك صف قرار دهيم بلكه بايد گناهكار را از گناه باز داريم و تا مادامى كه به راه خدا باز نگشته است، دشمنى خود را به او يادآور شويم و با او و صالحان برخورد يكسان نداشته باشيم. محبت و طلب مغفرت و نيك رفتارىِ كه ما نسبت به كسى كه او در نهان و آشكار خدا را در نظر مى گيرد و در هر خطاى صغيره و كبيره به او باز مى گردد و حدود الهى را محترم مى دارد و از آن تخطى نمى كند، در پيش مى گيريم از او دريغ داريم (وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً)(2).
اباضيه گناهكاران را خارج از دين نمى دانند و آنها را به شرك محكوم نمى كنند، اما برائت و دشمنى و اعلام اين دشمنى به آنها را واجب مى دانند تا آنكه از معصيت دست برداشته به خدا باز گردند.(3)
اين بود خلاصه اى از آنچه كه اباضيه در مسأله تولّى و تبرّى و توقف ذكر كرده اند.
بررسى:
گمان نمى كنم كسى كه با كتاب و سنت آشنايى يا با آن حشر و نشر دارد منكر وجوب تولّى و تبرّى باشد زيرا اين دو منبع اساسى، از دستور به تولّىِ پيامبر و مؤمنين و تبرّى از مشركين و اهل كتاب و خطاكاران پُر است. اينك به ذكر

1 . متذرّع به كسى گفته مى شود كه مادرش عرب و پدرش غير عرب باشد و در اينجا منظور كسانى اند كه در خانه تربيت درستى ندارند، (م).
2 . توبه: 123 «كفار بايد از شما درشتى و تندى را حس كنند.»
3 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى 83 ـ 87.

صفحه 333
نمونه هاى از آن مى پردازيم و اين چند آيه در اين مورد كفايت مى كند. خداوند سبحان مى فرمايد: (لاَ يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ)(1) و مى فرمايد: (وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْض)(2) و مى فرمايد:
(لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَ مَوَالِيكُمْ)(3) و باز مى فرمايد: (لاَ تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوح مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنَّات تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِىَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللهِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).(4)
اما از سنت، احاديث زير كفايت مى كند:
على بن ابى طالب(عليه السلام)فرمود: كسى كه در قلب و زبان خود با گناهكار دشمنى نورزد مرده اى است در بين زندگان.(5)
فرمود: رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)دستور داد كه با خطاكاران با چهره خشمگين

1 . آل عمران: 28 «مؤمنان نبايد كافران را به جاى مؤمنان دوست خود قرار دهند.»
2 . توبه: 71 «مردان و زنان مؤمن ياور و دوست يكديگرند.»
3 . احزاب: 5 «اگر پدران آنها را نشناسيد برادران دينى و دوستان شما به حساب مى آيند.»
4 . مجادله: 22 «نمى يابى قومى را كه به خدا و روز واپسين ايمان داشته باشند و دشمن خدا و رسولش را دوست بدارند هر چند آنها پدران يا فرزندان يا برادران يا بستگانشان باشند. آنها كسانى اند كه خدا ايمان را در دلهايشان نوشته و با روح خود تأييدشان نموده است و آنها را وارد بهشتى خواهد نمود كه از زير درختانش نهرها جارى است و آنها در آنجا ماندگارند. خدا از آنها راضى و آنها از خدا راضى اند آنها از حزب خدايند و حزب خدا همواره رستگارند.»
5 . حر عاملى: وسائل الشيعة 11/404 ـ 409 ـ 413.

صفحه 334
برخورد كنيم.(1) و او(عليه السلام)فرمود: كمترين دشمنى با گناهكاران آن است كه با آنها با چهره خشمگين برخورد نماييم. از امام جعفر صادق(عليه السلام)نقل شده كه فرمود: براى مؤمن از غيرت همين بس كه وقتى با گناهكار رو به رو مى شود خداوند دشمنى با گناهكار را در قلب او بيابد.(2)
دوستى و دشمنى از ظواهر و حالات نفسانى است كه در حال حيات، آثار آن در اعضا و جوارح آشكار مى گردد. برخورد با گناهكاران با چهره خشمگين از آثار اين حالات است. تا اينجا هيچ اشكالى نيست.
اما سخن جاى ديگرى است كه توجه به آن ضرورى مى نمايد و آن اينكه تبرّى از مسلمان گناهكار ذاتاً امر مطلوبى نيست بلكه هدف از آن، بازگرداندن گناهكار به ميدان طاعت و پيوند او با نيكان امت است. بنابراين تبرّى از مراتب امر به معروف و نهى از منكر بوده و وجوبش داير مدار شرايط آن است. يكى از شرايط آن اين است كه تبرى در مهار چموشى گناهكار و منع او از پيمودن مسير گناه، مؤثر باشد. به همين خاطر اسلام غيبت فاسق متجاهر را جايز مى داند و گاهى عيب گذاردن بر بدعت گذاران و مبالغه در آن را واجب مى شمارد. پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)مى فرمايد: چهار گروه غيبت ندارد: فاسقى كه به فسقش تجاهر مى كند، پيشوايى كه دروغ مى گويد و از احسانى كه نسبت به او مى كنى تشكر نمى كند و از خطايى كه مرتكب مى شوى چشم نمى پوشد و كسانى كه حرمت حريم مادر را پاس نمى دارند و كسانى كه از جمع امت خارج مى شوند و امتم را عيب مى گذارند و به رويشان شمشير مى كشند.(2)

1 و 2 . حر عاملى: وسائل الشيعة 11/404 ـ 409 ـ 413.
2 . حسين نورى: مستدرك ج9، باب 134 از ابواب احكام العشرة، حديث 2.

صفحه 335
و باز او(صلى الله عليه وآله وسلم)مى فرمايد: «سه كس غيبت ندارد: حاكم ستمگر، فاسق متجاهر و بدعت گذار.»(1)
بنابراين وجوب تبرى شروطى دارد كه به آن اشاره مى كنيم:
1 ـ همانگونه كه دانستى در تبرّى بايد احتمال تأثير تبرّى در باز داشتن گناهكار از معصيت وجود داشته باشد وگرنه تبرّى واجب نيست چنانكه در تمامى مراتب امر به معروف چنين است.
2 ـ اظهار تبرّى سبب اصرار او بر گناه و پايدارى او بر خطا نشود كه در اين صورت ايجاب تبرّى نتيجه معكوس خواهد داشت.
3 ـ در تبرّى كافى است كه شخص كراهت قلبى اش را از عمل خطاكار ابراز نمايد و به آن حد از سختگيرى كه گوينده اباضى معتقد است، نيازى نيست.
آيات و روايات باب تبرى، درباره آن دسته از كافران و گناهكاران وارد شده كه بر شيوه باطل و نادرست خود پا مى فشارند و كسى را كه فقط يكبار مرتكب گناه شده و شواهد نشان مى دهد كه او در آينده توبه مى كند و به راه راست باز مى گردد، در بر نمى گيرد. اما آنچه كه گوينده مذكور در چگونگى تبرى بيان مى كند ادعاى بى دليل است بلكه دليل بر خلاف آن قائم است زيرا رفتار آن چنانى با گناهكاران كه گوينده مذكور ادعا مى كند در زمان پيامبر رايج نبوده است. چنين رفتارى تنها درباره كسانى كه اصرار بر تبهكارى داشتند يا از جنگ سر باز مى زدند اعمال مى شد كه اين سخن خداوند سبحان گوياى حال آنان است: (وَ عَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَ ضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لاَ مَلْجَأَ مِنَ اللهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللهَ هُوَ

1 . همان: حديث 1.

صفحه 336
التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).(1)
مى بينيد كه سختگيرى درباره آن سه گروهى است كه از جهاد سر باز زده اند. با آنكه پيامبر در آن زمان به مجاهد واقعى نيازى شديد داشته است ولى وحى نازل مى شود و به سختگيرى و اعمال فشار بر آنها فرمان مى دهد تا آنان به تنگنايى برسند كه زمين مدينه با همه وسعتش بر آنها تنگ گردد.
اما رفتار و سختگيرىِ كه زمين را بر گناهكار تنگ گرداند اين نوع رفتار با گناهكارى كه تنها يكبار مرتكب گناه شده است، از عظمت اسلام به دور است. چگونه مى تواند چنين باشد در حالى كه خداوند سبحان از زبان حاملان عرش، همانهايى كه براى توبه كنندگان و رهروان راه خطا طلب غفران مى كنند، اين گونه
مى فرمايد: (رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيءْ رَحْمَةً)(2) و خداوند سبحان مى فرمايد: (وَ لاَ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ)(3) و باز خداوند سبحان مى فرمايد: (قَالَ وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ )(4) و نيز مى فرمايد: (قُلْ يَا عِبَادِي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ).(5)

1 . توبه: 118 «بر آن سه تن كه از رفتن به جنگ تخلف ورزيدند زمين با همه وسعتش تنگ شد و از خود نيز دلتنگ شدند و فهميدند كه پناهگاهى جز خدا نيست. آنگاه خداوند به آنها توفيق داد تا توبه كنند. همانا خداوند بسيار توبه پذير و مهربان است.»
2 . غافر: 7 «پروردگار ما كسى است كه رحمتش همه چيز را فرا گرفته است.»
3 . يوسف: 87 «از رحمت خداوند نا اميد نشويد چون از رحمت او جز كافران، نا اميد نمى شود.»
4 . حجر: 56 «گفت: از رحمت پروردگارش جز گمراهان، نا اميد نمى شود.»
5 . زمر: 53 «به آن دسته از بندگان كه بر خويشتن بد كردند بگو كه از رحمت خدا نا اميد نشويد زيرا خداوند تمامى گناهكاران را مى بخشد. او بخشنده و مهربان است.»

صفحه 337
اين وعده ها و دعوت گناهكاران به وادى غفران و نهى از نا اميدى از رحمت خداوند كجا و كلام اين گوينده كجا؟ اباضيه هر چند در شيوه خود افراطى نيستند اما در مسأله برائتِ از گناهكار تحت هر شرايط، به نحوى كه شنيدى دچار نوعى افراط شده اند و اين بر اهل خرد پوشيده نيست. علاوه بر اين، تبرى آن طور كه در كلام اين گوينده آمده است تنها با زندگى قبيله اى و جامعه هاى كوچك سازگارى دارد و هرگز در جوامع بزرگ كه فاسقان و عادلان در تمامى اجتماعات و مجالس در كنار هم حضور دارند عملى نيست و اين بر اهل خرد پوشيده نيست.

تتمه:

چنانچه ثابت شود شخصى در اثر ارتكاب كبيره يا ارتداد از دين از دشمنان خدا مى شود مردم نمى توانند بر او حد جارى كنند و تنها حق دارند كه از او و عملش در ظاهر و باطن تبرى جويند اما جارى كردن حد بر عهده شخصى توانمند و با نفوذى چون حاكم اسلامى است. به همين خاطر، امر به معروف دو قسم مى شود: قسمى كه واجب فردى محسوب مى شود و هر فردى از امت مى تواند آن را انجام دهد و قسم ديگرى كه رسالت اجتماعى به حساب مى آيد و قوه مجريه دولت اسلامى عهده دار اجراى آن است. در اين مورد سخن گرانبهايى از امام صادق(عليه السلام)وارد شده است كه نقل مى كنيم:
از امام(عليه السلام)درباره امر به معروف و نهى از منكر سئوال شد كه آيا بر تمامى مردم واجب است؟ فرمود: نه. سئوال شد: چرا؟ فرمود: اين امر بر فرد توانمند و با نفوذ و آشنا به معروف و منكر واجب است; نه بر فرد ناتوانى كه راه به جايى
صفحه 338
نمى برد و چيزى نمى داند و به جاى حق از باطل سخن مى گويد و دليل آن در كتاب، اين سخن خداوند عزوجل است كه مى فرمايد: (وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ )(1) و اين، فردى است نه همگانى.(2)

8 ـ ديدگاه اباضيه درباره صحابه:

ما مسأله عدالت صحابه را در جلد اول اين مجموعه در بحث از عقايد اهل حديث مطرح كرديم. بين نويسندگان فرقه هاى اسلامى مشهور و معروف آن است كه اباضيه شيخين را دوست و صُهرين(3) را دشمن مى دارند اما نويسندگان فعلى اباضيه اين نسبت را رد مى كنند و مى گويند كه غرضورزان با ابزار تبليغاتىِ كه در اختيار داشته اند اين بهتان را به اباضيه زده اند. على يحيى معمر با نقل كلماتى در ثناى صهرين به نقد و رد اين نسبت پرداخته است و از ابى حفص عمرو بن عيسى اشعار زير را نقل مى كند:
و على الهادى صلاة نشرها *** عنبرٌ ما حبّ ساع و رمل
و سلام يتوالى و على *** اله و الصحب ما الغيث هطل
سيما الصديق و الفاروق و الجامع *** القرآن و الشهم البطل
بر (پيامبر) هدايتگر صلواتى مى فرستم كه بوى آن چون عنبر پخش مى شود و چيزى مانع

1 . آل عمران: 104 «بايد از ميان شما كسانى باشند كه به امور نيك فراخوانند و به معروف دعوت نمايند و از منكر نهى كنند.»
2 . حر عاملى: وسائل الشيعة 11/400.
3 . صهر به معنى داماد است و در اينجا مراد از صهرين، على و عثمان هستند كه دامادهاى پيامبر بودند(م).

صفحه 339
پخش آن نمى شود و از بين نمى رود و كمرنگ نمى شود
و سلام پى در پى همانند باران سيل آسا بر او و آل و اصحاب او مى فرستم
خصوصاً بر صديق و فاروق و گردآورنده قرآن و پاكدل دلاور اين سلام را تقديم مى كنم.
از ديوان بدر تلاتى چنين نقل مى كند:
بنت الرسول و زوجها و ابناها *** اهل لبيت قد فشى سناها
رضى الاله يطلب التلاتى *** لهم جميعاً و لمن عناها
دختر پيامبر با شوهر و دو پسرش اهل بيت اويند و منزلت والاى آنان آشكار است.
«تلاتى» براى آنها همگى و دوستانشان رضوان خدا را مى طلبد.(1)
ما اين گونه محبت ها را نسبت به اهل بيت مطهر كه خداوند در كتابش به آن فرمان داده است و فرموده است: (قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى)(2) مى ستاييم اما در عين حال نمى توانيم از اين نكته غفلت نماييم كه آنها (اباضيه) محكّمه اولى را دوست مى دارند و آنها را پيشوايان خود مى دانند و آنان همان كسانى بودند كه با شمشير على(عليه السلام)كشته شدند. آيا امكان دارد بين دو ارادت و دوستى جمع گردد در حالى كه خداوند سبحان مى فرمايد: (مَا جَعَلَ اللهُ لِرَجُل مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ )؟(3) چگونه مى شود دوستى و محبت على را با دوستى كسانى كه او را كافر مى دانستند و خواستار توبه او بودند، جمع كرد در حالى كه همانها بودند كه دوستى و رعايت او را كنار گذاشتند و پايه هاى حكومت عدل گستر او را سست كردند؟

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 2/50.
2 . شورى23 :«(اى پيامبر) بگو كه از شما براى رسالتم جز محبت اهل بيتم پاداشى نمى خواهم.»
3 . احزاب: 4 «خداوند در درون انسان دو قلب قرار نداده است.»

صفحه 340
اباضيه، عمران بن حطان را از قاعدين مى دانند و او پس از ابوبلال پيشواى آنها به حساب مى آيد و او همان كسى است كه درباره عبدالرحمن بن ملجم، همتاى پى كننده ناقه ثمود و قاتل امام على(عليه السلام)، مى گويد:
يا ضربة من تقى ما اراد بها *** الاّ ليبلغ من ذى العرش رضواناً
انى لا ذكر يوماً فأحسبه *** او فى البرية عندالله ميزاناً(1)
چه ضربتى بود! از خداجويى كه از آن مقصودى جز رسيدن به رضوان صاحب عرش(خدا) نداشت.
من روزى را به ياد مى آورم كه مى پندارم ترازوى او نزد خداوند از اعمال نيك پر است.
با وجود اين تلاش براى كتمان حقيقت، به حسب ظاهر آن شهرت ]كه آنها شيخين را دوست مى دارند و صهرين را دشمن[ حقيقت دارد. اما اين كه شيخين را دوست مى دارند جاى هيچ ترديدى نيست. اما اين كه صهرين را دشمن مى دارند، در فصل نهم از نظر پيشينيان آنها درباره امام على(عليه السلام)آگاه شديد و اينك نظر آنها را درباره عثمان ذكر مى كنيم تا چگونگى اين نسبت آشكار گردد.
(خوارج مى گويند:) اگر از ما سؤال كنند: نظر شما درباره عثمان بن عفان چيست؟ در جواب مى گوييم: بر مسلمانان واجب است كه از او برائت جويند.
اگر سؤال شود كه چرا برائت از عثمان واجب است و حال آنكه ولايت او لازم و اساس خلافتش هم صحيح بوده است و علاوه بر آن، فضائلش در اسلام مشهور است و پيامبر(عليه السلام)دو تا از دخترانش، يكى را پس از ديگرى به عقد او درآورده است؟ مى گوييم: ولايت و برائت دو فريضه اى است كه در كتاب خدا

1 . منبع هر دو بيت قبل از اين ذكر شد.

صفحه 341
آمده و عذرى براى ندانستن كسى باقى نگذاشته است. خداوند به ما دستور داده است كه درباره بندگان بر اساس امورى كه از آنها برايمان ظاهر مى شود، حكم كنيم و در همان محدوده به آن پايبند باشيم و ما را به علم به غيب مأمور نكرده است. ما ديديم كه ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)پس از عمر بن خطاب عثمان را خليفه كردند و سپس بر او حمله كردند و او را كشتند با اين اعتقاد كه او با بدعتهايش حق را ناديده گرفته و مسير آن را نپيموده است. از اين رو اگر كسى بگويد كه عثمان مظلومانه كشته شده است، او در واقع برائت از اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)را واجب دانسته است زيرا آنان بودند كه عثمان بن عفان را كشتند و نيز برائت از على بن ابى طالب(عليه السلام)را لازم شمرده است چون مسلمانان پس از عثمان او را به عنوان خليفه انتخاب كردند.
امام بايد حدود را اجرا كند ولى على بن ابى طالب اين مسأله را نه تغيير داد و نه منكر آن شد و نه بر قاتلان عثمان حد جارى كرد. او با كسانى مثل طلحه بن عبيدالله و زبير بن عوام كه به خونخواهى عثمان بر خاسته بودند، جنگيد. پس اگر عثمان مستحق كشته شدن نبوده و مظلوم بوده است در اين صورت على با جنگيدن با خونخواهان او كافر شده است چون على و مسلمانان با خونخواهان عثمان جنگيدند و قاتلان عثمان را تأييد كردند و على آنها را نزد خود نگه داشت و آنها از اعوان و انصار او شدند. اين، دليل بر آن است كه آنها در قتل عثمان بر حق بوده اند زيرا اتفاق آنان در اين مسأله، حجت و دليل براى ديگران به حساب مى آيد. اما اينكه گفتيد: پيامبر دو تا از دخترانش، يكى را پس از ديگرى به عقد عثمان در آورده است، ما آن را انكار نمى كنيم ولى صرف آنكه پيامبر دو تا از دخترانش را به او تزويج كرده است، موجب ولايت او نمى گردد و
صفحه 342
اگر چنين باشد بايد موجب ولايت آن مرد مشرك نيز شود كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)دخترش زينب را قبل از برقرارى تحريم بين مسلمانان و مشركان به ازدواج او در آورده بود در حالى كه خداوند متعال مى فرمايد: (إِنَّ اللهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ).(1)پس با اين برهان، دليل شما در فضيلت عثمان كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)دو تا از دخترانش را به عقد او در آورده است، باطل مى شود.
اما اين كه گفتيد: او در اسلام سابقه درخشانى دارد، جوابش اين است كه در آخرت، اعمال با پايان آن سنجيده مى شود; نه با سابقه درخشان آن.(2)
به هر تقدير آنچه را كه اين نويسنده و ديگران گفته اند مطلب درستى است و بايد اباضيه در حيات دينى خود بر اساس آن رفتار نمايند و ما نيز بايد بر اساس معيارهاى موجود در كتاب و سنت احترام صحابه را نگهداشته، آنها را دوست بداريم و گمان نمى كنم كه مسلمانى بر روى زمين يافت شود كه صحابى را به مجرد صحابى بودن و يا به خاطر آنكه پيامبر را ملاقات كرده يا ارتباطى با او داشته، دشمن بدارد. اگر گاهى نفى و انكارى مشاهده مى شود، اين تنها شامل بعضى صحابه مثل مغيرة بن شعبه و بسر بن ارطات و عمرو بن عاص و سمرة بن جندب مى شود زيرا آنها بودند كه به كشتار بى گناهان دست يازيدند و در احكام، ظلم روا داشتند و جنونوار در پى لذات دنيوى رفتند. چگونه تبرى از آنان درست نباشد در حالى كه عمرو بن عاص در جواب معاويه كه از او براى جنگ با على دعوت كرده بود اين گونه ابياتى را بر زبان مى راند كه آغاز آن چنين است:

1 . نساء: 48 «خداوند كسى را كه به او شرك ورزيده است نمى بخشد.»
2 . السير و الجوابات لعلماء و ائمة عمان 1/374 ـ 370 چاپ وزارت ميراث ملى و فرهنگ، تحقيق از خانم سيده اسماعيل كاشف.

صفحه 343
معاوية لا اعطيك دينى و لم انل *** به منك دنياً فانظرن كيف تصنع
فان تعطنى مصراً فاربح بصفقة *** اخذت بها شيخاً يضر و ينفع
اى معاويه! دينم را به تو نمى دهم تا از دنيايت چيزى نستانم. پس منتظرم كه چه مى كنى.
اگر مصر را به من بدهى از اين معامله سودى مى برى زيرا پيرى را مى ستانى كه هم برايت ضرر دارد و هم نفع.

فتواهاى خلاف كتاب و سنت

مذهب اباضيه مدعى است كه در اصول خود بر كتاب و سنت تكيه دارد و در بسيارى از اصول و فروع خود با مذاهب اهل سنت شريك است و جز در مسائل معدودى با آنها اختلاف ندارد كه اين مقدار اختلاف در بين مذاهب اهل سنت نيز هست.
تكيه مذهب اباضيه بر كتاب و سنت و فاصله نداشتن با مذاهب اهل سنت تنها بدان جهت است كه بنيانگذار آن، جابر بن زيد آن را از اصحابى گرفته است كه سران اين مذاهب يعنى حنفى و شافعى و مالكى و حنبلى مذاهبشان را از آنها گرفته اند بلكه او(يعنى بنيانگذار اباضيه) نسبت به سران اين مذاهب اين امتياز را دارد كه او مذهبش را بدون واسطه از صحابه گرفته است در حالى كه آنان بيشتر احكامشان را از تابعين گرفته اند.
همچنين احاديثى را كه او و ديگر عالمان و فقيهان اباضى و گردآورندگان احاديث مثل ربيع بن حبيب و ديگران جمع كرده اند همان احاديثى است كه بخارى و مسلم و ديگر پيشوايان حديث مثل ابى داود، ترمذى، نسايى، ابن ماجه، دارقطنى، طبرانى، بيهقى و ساير اهل سنت و جماعت نقل كرده اند.

صفحه 344
اباضيه تقليد در مسائل احكامى و اعتقادى و حتى تقليد از علماى خودشان را جايز نمى دانند و مشهور است كه گفته اند: آنها مردمان تقييدند; نه تقليد يعنى آنها به كتاب و سنت و آنچه كه سالفان صالح بدان مقيد بودند، تقيّد و پايبندى دارند و از صاحبان مذاهب و آراء تقليد نمى كنند مگر آنكه آراء آنها موافق كتاب و سنت باشد.(1)
مذهب اباضيه، همانگونه كه نويسنده آن را معرفى كرده است بر ادلّه شرعى و عقلى تكيه مى كند و از اين رو عقل را همانند كتاب و سنت حجت مى داند و كسى كه كتابهاى اعتقادى و فقهى آنها را بررسى كرده است اين امر بر او پوشيده نيست. در همان قرنهاى آغازين بين آنها و حتى بين مخالفان آنها معروف بوده است كه مى گفتند: در شروع تكليف، عقل از نقل كفايت مى كند.
شيخ مفيد(ره) رئيس شيعه در قرن چهارم، مى گويد:
«اماميه متفقند كه عقل در كشف علمى و نتيجه گيرى خود به سمع (دليل نقلى) محتاج است و از سمع، كه انسانِ بى خبر را با شيوه استدلال آگاه مى نمايد، جداشدنى نيست و در آغاز و شروع تكليف ناچار پيامبرى در جهان لازم است. اهل حديث در اين عقيده با اماميه شريكند ولى معتزله و خوارج و زيديه خلاف آن را مى گويند. آنها مى گويند: عقل به تنهايى و بدون سمع و توقف، كاربرد دارد. اما معتزله هاى بغداد وجود پيامبر را در آغاز تكليف شرط مى دانند.»(2)
اينگونه تكيه كردن بر عقل، نوعى افراط در حجيت آن است مگر در اصل معرفت كه در آن عقل به تنهايى از باب دفع ضرر محتمل و مانند آن كفايت

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب 85 ـ 61.
2 . شيخ مفيد(336ـ413): اوائل المقالات11ـ12.

صفحه 345
مى كند كه اين در جاى خود به اثبات رسيده است.
معنى حجيت عقل آن است كه عقل به تنهايى در مواردى به طور جزم و قطع حكم مى كند نظير ملازمات عقليه مستقله و غيرمستقله. قسم اول جايى است كه از طرف شارع حكمى براى تكليف نيامده است. عقل در اينجا به تنهايى حكم مى كند كه مكلف در اين مورد تكليفى ندارد و يا در مورد كسى كه ادعاى نبوت كرده است عقل به تنهايى حكم مى كند كه شواهد اين شخص بررسى و در ادعا و برهان او تأمل شود.
قسم دوم جايى است كه در اصول فقه از آن به باب «ملازمات عقليه» ياد مى شود نظير ادعاى ملازمه بين وجوب چيزى و وجوب مقدمه آن يا نقيض آن (ضد عام) و امثال اين موارد كه در جاى خود ذكر شده است.(1) تنها وقتى مى توان به عقل استدلال كرد كه از طرف شارع بيانى نيامده باشد و اگر بيانى از شارع آمده باشد عقل آنجا نقشى ندارد و چون اباضيه در ارتباط با عقل زياده روى كرده اند، از اين رو فتواهايى را از آنها مى يابيم كه با كتاب و سنت همخوانى ندارد. آنها براى عقلِ عاطفى بيش از كتاب وسنت ارزش قائل شده اند و عقل ظنى را بر حكم شرعىِ قطعى مقدم داشته اند.
اينك چند نمونه از اين فتاوا را نقل مى كنيم:
1 ـ اباضيه در صلح و صلح دوستى تا جايى پيش مى روند كه فقهايشان صلح بين دو گروه از مؤمنان در گير در جنگ را (تحت هر شرايطى) ترجيح مى دهند و براى آنكه فتنه اى ايجاد نشود كسى حق ندارد گروهى را بر گروه ديگر ترجيح دهد. يكى از سران مغربى اباضيه در اين باره مى گويد: «وقتى دو گروه از

1 . به محاضرات ما در الهيات به قلم شيخ حسن مكى عاملى از 1/24 مراجعه كنيد.

صفحه 346
مؤمنان با هم مى جنگند صلاح را در آن مى بينم كه به صلح تن دهند اگر به صلح تن ندادند دوست دارم كه هيچ يك بر ديگرى پيروز نشود و چنانچه كسى دوست بدارد كه يكى از دو گروه بر ديگرى چيره گردد او در فتنه آنها شريك شده است و حكم او حكم همان دو گروه است. گويا شمشير او نيز به خون آلوده گشته است. من رستگارى را در آن مى بينم كه از هر دو گروه برائت جسته شود و هيچكدام بر ديگرى ترجيح داده نشود. اگر كسى ترجيح دهد در گناه داخل شده است.»(1)
شكى نيست كه اين فتواها بر اساس عاطفه گوينده و صلح جويى و سازش خواهى او صادر شده است ولى اين عاطفه بى مورد است و چه بسا به سود ستمگران و سركشان تمام مى شود. قرآن كريم خلاف آن را مى گويد و جنگ با سركشان را تا تسليم در برابر فرمان خدا واجب مى داند. خداوند سبحان مى فرمايد: «اگر دو گروه از مؤمنين با هم در گير شدند شما بين شان صلح كنيد و چنانچه يكى بر ديگرى ستم كرد شما با آن ستمگر بجنگيد تا به امر خدا تن دهد پس اگر(به امر خدا) تن داد بين شان عادلانه صلح كنيد و قسط را رعايت نماييد همانا خداوند رعايت كنندگان قسط را دوست مى دارد.»(2)
بر اساس آنچه كه گوينده ذكر كرد نبايد مسلمانان در جنگى كه طلحه و زبير در زمان خلافت على(عليه السلام)شعلهور ساختند يا جنگى كه ابن ابى سفيان پس از جنگ جمل به راه انداخت، گروهى را بر گروه ديگر ترجيح مى دادند تا فتنه اى به

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب به نقل از طبقات المشايخ بالمغرب 2/491.
2 . حجرات: 9.

صفحه 347
وجود نيايد. اين گونه صلح دوستى و سازش طلبى مانند تسليم شدن در برابر عاطفه كور است كه انسان را به راه باطل مى كشاند.
2 ـ تمامى امت اسلامى متفقند بر اين كه زنا به تنهايى، فاعل و مفعول را بر يكديگر حرام نمى كند مگر در موارد خاصى نظير آنكه زن، شوهردار باشد كه در اصطلاح فقه به آن «زناى محصنه» مى گويند. عايشه روايت مى كند: پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: «حرام نمى تواند حلال را حرام كند.»
با وجود اين، اباضيه فتواهاى خلافى داده اند به اعتقاد اينكه اين فتواها كرامت زن را حفظ مى كند حتى يكى از اباضى هاى معاصر آن را در قالب اجتماعى اش مطرح كرده است به خيال اينكه مسأله مزبور از ديد فقيهان پوشيده مانده است. او مى گويد: اساس حيات امت اسلامى در آن است كه زن با مرد نامحرم و مرد با زن نامحرم خلوت نكند. علت آن ترس از فتنه است زيرا در جاى خلوت انگيزه هاى جنسى گاهى بر نفس مرد يا زن چيره مى گردد و آنان مرتكب حرام مى شوند و عمل ناشايستى كه از آن هشدار داده شده اند، واقع مى شود.
اباضيه اين مشكل را از قرنها پيش مورد بررسى قرار داده و به نتيجه اى رسيده اند كه تا آنجا كه به ياد دارم ديگران به آن نرسيده اند. بر اين اساس آنها ازدواج كسانى را كه بين آنها زنا واقع شده حرام دانسته اند و چنين استدلال كرده اند كه روح اسلام با فحشاء مخالف است.
عايشه از پيامبر خدا نقل مى كند كه فرمود: اگر مردى با زنى زنا كند و بعد با هم ازدواج كنند تا قيامت زناكار محسوب مى شوند.(1)

1 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى 112 ـ 111.

صفحه 348
بررسى:
اولا: اينگونه نرمش عاطفى و چسبيدن به اين وسايل وقتى درست است كه در مسأله، دليل شرعى وجود نداشته باشد. در غير اين صورت بايد اينگونه مستمسك ها را به ديوار زد هر چند از سرچشمه عقل!!! يا عاطفه جوشيده باشد. وقتى كتاب و سنت و اجماع امت اين ازدواج را جايز مى داند ما حق نداريم اين گونه شيوه ها را در پيش گيريم. كلام خداوند سبحان براى ما كافى است كه مى فرمايد: (وَ أُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ).(1) البته بعضى از فقهاء جواز را منوط به توبه كرده اند.
به هر تقدير در بين مسلمانان به استثناى حسن بصرى، كسى با اين مسأله مخالفت نكرده است و كلام او هم ناصواب و مخالف كتاب و اجماع امت اسلامى است.
شيخ طوسى(ره) مى گويد: اگر مردى با زنى زنا كرد مى تواند با او ازدواج كند و علماى عامه هم آن را پذيرفته اند و حسن بصرى گفته است: جايز نيست.
قتاده و محمد (در نسخه اى دارد احمد) گفته اند: اگر هر دو توبه كردند مى توانند با هم ازدواج كنند و گر نه نمى توانند و در اخبار ما اين مطلب روايت شده است.(2)
ابن قدامه مى گويد: اگر زنى زنا كرد نكاح او براى كسى كه آگاه به آن است، جايز نيست مگر با دو شرط:

1 . نساء: 34 « غير از آنهايى كه نام برده شدند بقيه زنان بر شما حلال است كه آنها را با اموال خود به زنى بگيريد; نه آنكه زنا كنيد.»
2 . شيخ طوسى: الخلاف ج2 ، كتاب النكاح، مسأله 71 ص378.

صفحه 349
الف ـ گذشت عدّه.
ب ـ توبه.
وقتى اين دو شرط تحقق يافت نكاح او، هم براى زانى و هم براى ديگران بنابر قول اكثر علما جايز است و ابوبكر، عمر، پسر او، ابن عباس، جابر بن زيد، عطا، حسن، عكرمه، زهرى، ثورى، شافعى، ابن منذر، و اصحاب الرأى از جمله اين علما مى باشند. از ابن مسعود و برّاء بن عازب و عايشه روايت شده است: هرگز نكاح چنين زنى براى زانى حلال نيست.
شايد مرادشان از اين بيان، حرمت نكاح قبل از توبه يا قبل از سپرى شدن عدّه باشد كه در اين صورت همان نظر ما مى شود. اما تحريم ازدواج او به طور مطلق، درست نيست زيرا خداوند متعال مى فرمايد: (وَ أُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ...) چون آن زن براى غير زانى حلال است پس براى او هم حلال است همانطور كه زنان ديگر براى او حلالند.(1)
ثانياً: حفظ كرامت زن در ازدواج اوست نه در تحريم آن زيرا ازدواج ـ پس از زنا ـ فحشايى را كه از روى جهالت از آنها سر زده است مى پوشاند و آنها در جامعه اسلامى همسران شرعى به حساب مى آيند و مردم با آنها درست و عادى رفتار مى كنند. اما اگر به حرمت ازدواج فتوا دهيم اين زن فريب خورده و محكوم به حكم عاطفه وقتى ببيند سِرّش افشاء و امرش بر ملاء شده و جوانان غيور از او رو گردان شده اند ممكن است به زنان بدكاره بپيوندد.
3 ـ روايات زيادى در نهى از گدايى وارد شده است. اباضيه بر اين روايات تكيه كرده و مسلمانان را از آبروريزى و ذلّت گدايى منع كرده اند. پس اگر كسى

1 . عبدالله بن قدامه: المغنى 7/64ـ65.

صفحه 350
آبروى خود را در نظر نگرفت و رفت از مردم زكات گدايى كرد اين زكات، به خاطر آن آبروريزى و براى بى نياز كردن او از مردم و سر پا نگهداشتن او، بر او حرام است.(1)
شكى نيست كه گدايى شرعاً حرام و در بعضى موارد مكروه است اما فتوا دادن به تحريم زكات به دليل حفظ آبروى گدا فتواى خلاف كتاب و سنت است. اگر اين، سبب تحريم مى شد حتماً از طرف پيامبر در اين مورد به خاطر فراگير بودن آن بيانى صادر مى شد.
علاوه بر آن خداوند سبحان دستور مى دهد كه به گدا چيزى داده شود و او را رد نكنند و مى فرمايد: (وَ الَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِلسَّائِلِ وَ الَْمحْرُومِ)(2) و مى فرمايد: (وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلاَ تَنْهَرْ)(3) و مى فرمايد:
وَ آتَي الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبيوَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقَابِ وَ أَقَامَ الصَّلَوةَ وَ آتَى الزَّكَاةَ) .(4) آيه اطلاق دارد زكات و غيرزكات را با هم شامل مى شود اگر نگوييم كه تنها درباره زكات وارد شده است.

نتيجه:

در بحث هاى گذشته با عقايد و خصوصيات اباضيه آشنا شديد ما در آنجا امور هشتگانه اى را مورد بحث قرار داديم در اينجا مطلبى باقى مانده است كه

1 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى116.
2 . المعارج: 24ـ25 «و كسانى كه در اموالشان حقى آشكار براى سائل و محروم است.»
3 . الضحى: 10 «سائل را از خود مران.»
4 . بقره: 177 «و مال خود را به خاطر دوستى خداوند به نزديكان، يتيمان، مسكينان، در راه ماندگان، گدايان و آزادى بندگان بذل مى كند و نماز را به پا مى دارد و زكات را مى پردازد.»

صفحه 351
سزاوار است نظر خوانندگان را به آن جلب نماييم:
الف ـ اباضيه براى تجويز تقيه مسالك دين را چهار تا قرار داده اند كه مرحله چهارم آن به كتمان، همتراز تقيه مى رسد. آنها مى گويند: مسالك دين چهار تاست:
1 ـ ظهور      2 ـ دفاع      3 ـ شراء      4 ـ كتمان.
اباضيه شورايى دارند به نام «عزّابه» كه بر تمام شئون اجتماعى آنها اشراف كامل دارد. براى آشنايى خوانندگان با خصوصيات و صلاحيتها و شئون اين شورا، عباراتى را از كتاب خودشان نقل مى كنيم. اينك بيان آن:

مسالك دين نزد اباضيه:

افراد جامعه اسلامى در بعضى حالات در برابر دشمنان خود ظاهر و در سرزمين خود آزاد و در احكام خود مستقل هستند و به كتاب خدا و سنت رسولش عمل مى كنند. احكام دين را اجرا مى كنند. در برابر بيگانگان به هيچ وجه سر تسليم خم نمى كنند. حاكمى نمى تواند بر آنها ستم روا دارد. قدرتمندى نمى تواند عليه آنها قد راست كند. چنين حالتى حالت ظهور است و اين از بهترين حالات جامعه اسلامى است و در چنين شرايطى بايد مردم متحد و يكپارچه باشند زيرا اين حالت، منزلتى است كه خداوند براى مؤمنين ارزانى داشته است (وَ للهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ).(1)
چنانچه مسلمانان اين مقام را از دست بدهند و از اين شرافت محروم شوند و از اين منزلت كه در اثر ايمان به خدا و پايدارى به آن نصيب شان شده،

1 . المنافقون: 8 «عزت از آنِ خدا و رسولش و مؤمنان است.»

صفحه 352
سقوط كنند، در اين صورت نبايد در برابر ظلم تسليم شوند و در مقابل جور سر خم كنند و نبايد به دستان بازيگر اجازه دهند كه با مقدرات مردم بازى كنند و حريمهاى آنها را از بين ببرند و امور دينى شان را دگرگون سازند و در اعمال و عباداتشان مداخله نمايند و در اموالشان بدون اذن شريعت كه داناى به غيب و شهادت آن را بنيان نهاده و بدون بيان هدايت كه محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)آن را براى فرزندان اسلام به ارث گذاشته، تصرف كند.
چنانچه مسلمانان به اين ذلّت گرفتار آمدند و دشمنان خارجى بر آنها سلطه يافتند يا كسى كه مردم به او اعتماد نموده و امورشان را به او سپرده بودند و او را سرپرست خود كرده بودند، از انجام اين رسالت سر باز زد و به بيراهه رفت و در امورى كه به او واگذار شده به خدا و پيامبر و مسلمانان خيانت نمود، در اين هنگام بر مسلمانان واجب است كه در برابر اين دولت سركش بايستند و او را به معروف امر نموده و از منكر بازش دارند و مجبورش سازند تا مردم را به راه صواب هدايت نمايد. پس اگر به شيوه نادرستش ادامه داد و طعم تلخ ستم را همچنان به مردم چشاند و از تسليم شدن در برابر امر خدا و بازگشتن به راه خدا خوددارى ورزيد، در اين هنگام نوبت به شيوه دوم از تنظيم اسلامى مى رسد كه آن عبارت از دفاع است. دفاع در مسلكهاى دينى به تعبير امروزى همان انقلاب... است; انقلاب عليه استعمار خارجى يا انقلاب عليه استعمار داخلى نظير انقلاب عليه ظلم، انقلاب عليه نظام، انقلاب عليه فساد، انقلاب عليه گمراهى از دين خدا در تمامى اشكال و ابعاد آن. رهبرى كه اين انقلاب را رهبرى مى كند «امير دفاع» ناميده مى شود و امت تا پيروزى انقلاب بايد از او اطاعت و فرمانبرى داشته باشد. وقتى كه امور به سامان رسيد و صلح و امنيت حاكميت
صفحه 353
يافت او مثل ساير افراد گشته و از حقوق و وظايف آنها برخوردار مى گردد. سامان يافتن امور هم به يكى از اين دو امر است: پيروزى انقلاب يا شكست آن. پيروزى آن به يكى از دو راه است: تن دادن دولت به خواسته هاى مردم و بازگشت او به احكام خدا كه در اين حالت، انقلاب در همين جا متوقف مى شود; يا نابودى نظام فاسد و سرنگونى حاكم ستمگر و استقرار نظام اسلامى به جاى آن و اجراى شريعت ناشى از كتاب خدا. در اين هنگام رهبرى انقلاب يا امير دفاع هيچ حقى در حاكميت ندارد مگر آنكه مردم پس از استقرار امنيت و گردهمايى و مشورت و مقايسه با ديگران با شرايطى كه در او مى يابند او را انتخاب نمايند البته با رعايت شروطى كه در انتخاب امير براى مؤمنان ملحوظ است.
اگر مسلمانان از اين موضع هم ناتوان شدند و به نداى انقلاب جواب مثبت ندادند و شيوه مسالمت را در پيش گرفتند و به آسايش و آرامش رو آوردند، آن وقت نوبت به مسلك سوم دين مى رسد و آن، شراء است: شراء وظيفه كسانى است كه تعدادشان اندك است. چنانچه تعداد آنها به چهل نفر برسد بايد عليه فساد قيام كنند گرچه با قيام اين افراد در رويايى با دولت ستمگرِ مسلح احتمال پيروزى نمى رود و مردم هم به ذلّت تن داده اند اما وجود اين تنظيم گرفتارى و درد سرى براى دولت به حساب مى آيد كه نمى گذارد او سياستهاى ظالمانه خود را پياده كند. گاهى اين گونه قيام ها جز همين ايجاد نا آرامى كه بر سر ستمگران سايه مى اندازد و ناامنى و وحشتى كه اعمال و حركات آنها را رسوا مى نمايد نتيجه اى ندارد.
از اين رو براى تنظيم شرطهاى سنگينى در نظر گرفته شده كه جز از جان
صفحه 354
گذشتگان، آنهايى كه زندگى شان را فداى حيات ملت شان مى كنند، كسى آن را نمى پذيرد. اين شروط عبارت است از اينكه افراد پس از عضويت در اين موسسه حق ندارند به وطن خود برگردند يا در خانه و كاشانه خود زندگى كنند يا از مسئوليت خود سر باز زنند تا سرانجام به پيروزى رسند يا كشته شوند كه البته به كشته شدن نزديكترند تا پيروزى. اگر شرايط، كسى را وادار كرد كه براى يكى از امور حياتىِ انقلاب مانند تهيه آذوقه به خانه اش مراجعت كند او در خانه خود بيگانه و مسافر محسوب مى شود و بايد نمازش را قصر بخواند و همين شخص وقتى كه در قله هاى كوه يا در دره ها به سر مى برد و راه هاى ارتباطى ستمگران را قطع مى كند و يا پلهايى كه كاروان ظالمان از آن عبور مى كند، خراب مى كند يا دژهايى ذخاير ستم پيشگان را از بين مى برد مانند آن است كه او در خانه و در بين اهل و عيال خود است. اينها در هيچ يك ازاين شرايط حق ندارند امنيت مردم را سلب كنند يا به سازشكاران ضربه اى وارد سازند. اين تنظيم فدايى و ضربتىِ اسلام، براى جايى كارآيى دارد كه در آنجا ظلم حاكميت دارد و بندگان شيطان بر مردم چيره شده اند و قانون دست ساخته انسان جايگزين قانون خدا شده است. ابواسحق مى گويد: «شراء از بارزترين ويژگى هاى اباضيه است.»
چنانچه مردم تن به ذلّت دادند و تسليم ظلم شدند و قانون ستمگران بر آنها پياده شد و كسى براى كرامتِ از بين رفته اسلام و شرافتِ رسالتِ عزتِ دهنده انسان، قيام نكرد و عافيت طلبى فراگير شد و همه به عياشى و راحت طلبى رو آوردند به حدى كه گروه فدايى نتوانست شكل بگيرد تا خواب آرام را از چشم ستمگران بربايد و به آنان بفهماند كه حكمشان دوام نمى يابد و كرسى شان برقرار نمى ماند و پايدارى، خواسته هميشگى مؤمنان است و ستمگران در آينده
صفحه 355
در برابر خدا و مردم بايد حساب سختى پس بدهند، چنانچه مردم در اين حد از ناتوانى رسيدند نوبت به تنظيم ديگرى به نام كتمان مى رسد. در شرايط كتمان مؤمنان بايد با امتناع از پذيرش مسئوليتهاى ظالمانه، از همكارى با ظالمان دورى نمايند و خودشان به طور دسته جمعى امورشان را عهده دار شوند تا بتوانند دين خدا را تبليغ نمايند و قلبهايشان را از ايمان به خدا پر سازند و معارف و فرهنگ اسلامى را نشر دهند تا مردم از دين خدا آگاه گردند و با ستمگران ارتباطى نداشته باشند جز در بعضى موارد و تنگناها مانند پرداخت ماليات به حاكمان. اين همان جمعيات يا «حلقه عزّابه» در تشكيلات اباضيه است.(1)

عزّابه:

تعريف عزّابه: عزّابه يك هيئت چند نفره متشكل از برجسته ترينِ مردم از حيث علم و صلاح است. اين هيئت اداره كامل جامعه اباضى اعم از دينى، تعليمى، اجتماعى و سياسى را بر عهده دارد. اين هيئت در زمان ظهور و دفاع به عنوان مجلس مشورتى براى رهبرى يا كارگزار و نايب او عمل مى كند. اما در زمان شراء و كتمان به عنوان شوراى رهبرى عمل مى كند و وظايف رهبر را انجام مى دهد.
هيئت عزّابه شخصى را از بين خود به عنوان رئيس انتخاب مى كنند كه «شيخ عزّابه» ناميده مى شود. او از همه داناتر و با تدبيرتر است و لازم نيست كه از ديگران سن بيشترى داشته باشد. رياست هيئت را در جلسات، شيخ آن بر عهده دارد و در كارهاى مربوطه، به دستور او جلسه تشكيل مى شود و او از طرف هيئت

1 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحقلة الاولى 93 ـ 96.

صفحه 356
حرف مى زند و مصوبات آن را تنفيذ مى كند و مستقيماً به امور كشور و مردم رسيدگى مى كند و همه مشكلات و حوادث بايد به او ارجاع شود و حكم او پس از تصويب هيئت در همه زمينه ها قابل اجرا مى باشد.
ريشه كلمه عزّابه: اين كلمه از عزوب يا عزّابه گرفته شده است و معناى آن، عزلت، غربت، تصوف، تهجد و پناه بردن به قله هاى كوه است و در اينجا منظور از آن، اهتمام به خدمت به مردم و دورى از لذّات نفسانى و اجتناب از مشغله هاى زندگى نظير مال و زن و فرزند است زيرا عزّابى براى اين چيزها وقت و توان كمى را اختصاص مى دهد و بيشتر اوقات و توانش را در راه خدا براى خدمت به مسلمانان اختصاص مى دهد بدون آنكه در برابر عملش توقع پاداشى از آنان داشته باشد زيرا پاداش و حساب او نزد خداست.
معنى كلمه حلقه: كلمه حلقه نام ديگرى از هيئت عزّابه است و اين كلمه با عزّابه مترادف است. در اصل، اين كلمه از تحليق گرفته شده است كه به معنى حلقه زدن است. اين بدان معناست كه عزّابه در جلسات رسمى خود به صورت حلقه يا دايره مى نشينند و اين وضع براى تبادل آراء و بررسى نظرات گوناگون خيلى مناسب است. همچنين اين گونه نشستن براى فراگيرى درس يا تلاوت قرآن كريم يا خواندن دعا بهترين حالت مى باشد.
پايگاه عزّابه: پايگاه رسمى عزّابه مسجد است. از اين رو بايد در يكى از زواياى مسجد اطاق خاصى براى عزّابه در نظرگرفته شود و آنجا بايد از نشست و برخاست مردم به دور باشد تا گفتگوهايى كه در آنجا ردّ و بدل مى شود، شنيده نشود. اين اطاق مخصوص آنهاست و هيچ كس و به هيچ وجه حق ورود به آنجا را ندارد. اعضاء موظفند كه در نظافت و مراقبت آن و تهيه و نگهدارى فرش
صفحه 357
و ديگر امور مربوط به آن كوشا باشند. عهد و پيمانهايشان بايد محرمانه باشد و غير از خودشان كسى از آن با خبر نشود. گفتگوها و مناقشه ها و بحث هايى كه در آنجا صورت مى گيرد، غير علنى مى باشد و هيچ يك از اعضاء به هيچ وجه حق بازگو كردن و افشاى آن را ندارد. مصوباتى كه براى اجراء تصويب شده اند، شيخ، آن را براى اجرا اعلام مى كند و گاهى يكى از اعضاء به نيابت از او اين كار را بر عهده مى گيرد. عزّابه حق ندارند هيچ موضوعى را در خارج از مقر رسمى خود به بحث گذارند. وقتى در موضوعى به نتيجه اى رسيدند براى تنفيذ آن مى توانند نقل مكان كنند چنانچه به اين انتقال نيازى باشد. اگر فرمانى درباره يكى از امور اجتماعى كشور، مثل تعيين مهرها و قيمتها يا شروع كار در موسم كشاورزى و مانند آن صادر كردند و مردم آن را نپذيرفتند اعضاء در مقر خود جمع مى شوند و پيوسته در مسجد مى مانند و از كارهاى روزمره صرف نظر مى كنند و از رفتن به بازار و بين مردم خوددارى مىورزند تا مردم آن فرمان را اجابت كنند و به انجام آن مبادرت نمايند. چنين وضعى تا به حال براى اباضيه ليبى جز چند مورد اندك پيش نيامده است. در آنجا مردم در اسرع وقت به اجابت فرمان عزّابه مى شتابند و به مجرد اطلاع از موضع عزابه، براى اجابت از همديگر سبقت مى گيرند و رضايت يكديگر را جلب مى كنند و موافقت خود را پيش از رسيدن وقت نماز دوم، به مجلس اعلام مى دارند و بدين ترتيب كارها روال عادى خود را باز مى يابد.
تعداد اعضاى هيئت: اعضاى هيئت بين ده تا شانزده نفر مى رسد. كارها بين آنها به شرح زير تقسيم شده است:
1 ـ شيخ عزابه: آگاهترين و با شخصيت ترين اعضاء و در حل مشكلات
صفحه 358
تواناترين آنهاست.
2 ـ مشاوران: آنها چهار نفرند نه بيشتر و نه كمتر. در كارها شيخ را همراهى مى كنند و او هم بدون موافقت آنها كارى انجام نمى دهد.
3 ـ امام: يك نفر است و نماز جماعت را اقامه مى كند و يكى از مشاوران مى تواند اين سمت را داشته باشد.
4 ـ مؤذن: يك نفر است و اعلان وقت نماز و كارهاى مربوط به اذان را بر عهده دارد و مى تواند يكى از مشاوران عهده دار اين سمت باشد.
5 ـ نمايندگان اوقاف: دو نفر براى رسيدگى به امور اوقاف و خرج و دخل هيئت و ضبط واردات و صادرات و شيوه اصلاح و رشد اوقاف تعيين مى شوند. آنها علاوه بر دارا بودن شرايط عمومى اعضاى هيئت، نبايد از سرمايه داران و يا از مستمندان باشند بلكه بايد از طبقه متوسط و در عين حال خويشتن دار باشند.
6 ـ معلمان: سه نفر از اعضاء يا بيشتر يا كمتر بنا بر نياز براى رسيدگى به امور تعليم و تربيت و تنظيم درسها و مراقبت شاگردان در كلاسها در طول دوران تحصيل يا در بخشهاى داخلى و ديگر امور مربوط به تحصيل تعيين مى شوند.
7 ـ حقوق مردگان: چهار يا پنج نفر از اعضاء براى رسيدگى به حقوق مردگان گماشته مى شوند. آنان كارهاى غسل، كفن، نماز، دفن، نظارت بر اجراى وصايا و تقسيم ميراث اموات را بر اساس فرايض تعيين شده در اسلام بر عهده مى گيرند.
چنانچه شخصى كه مؤمنان در شرايط برائت از او بوده اند، بميرد يعنى با معصيت از دنيا برود عزابه به امور او رسيدگى نمى كنند زيرا گناهكار حقى بر مؤمنان ندارد اما براى ديگران غير از اعضاء اجازه داده مى شود كه به امور او
صفحه 359
رسيدگى كنند و اين بدان معناست كه انجام كارهاى ميت واجب كفايى است كه اگر كسى آن را عهده دار شد از ديگران ساقط مى شود.
شرايط عضويت: عضويت در عزّابه چندين شرط دارد از جمله:
1 ـ حافظ قرآن باشد;
2 ـ مراحل درسى را گام به گام گذرانده باشد و توانايى تدريس اين مراحل را داشته باشد;
3 ـ وقتى كه در حال درس است بايد لباس رسمى طلبه و وقتى كه در هيئت است لباس رسمى هيئت را بپوشد;
4 ـ اديب، با هوش، زيرك و براى پيشبرد كارها، ماهر و با صلاحيت باشد;
5 ـ در درسها راغب و شايق باشد و به تعليم و تعلّم مبادرت نمايد;
6 ـ گرفتاريها و مشغله هاى دنيايى او به قدرى زياد نباشد كه او را مجبور به تردد در بازار و بود و باش با مردم و بازاريها كند طورى كه مقام او را پايين آورد و هيبت او را از بين ببرد;
7 ـ بدنش را با آب و قلبش را با آب و سدر شستشو دهد. اين عبارت، يك اصطلاح است كه منظور از آن اين است كه دست، دل و چشم انسان از مال مردم پاك باشد و قلبش از همه بيماريهاى قلبى منزه باشد يعنى او در ظاهر و باطن پاك باشد.
ابو عماره، عبدالكافى اين عب