welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر اخبار ریحانة الأدب

نام کتاب : فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج5*
نویسنده :آيت الله العظمي سبحاني*

فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج5

صفحه 1
   
    فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى / ج5

صفحه 2

صفحه 3
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى
(خوارج)
ج 5

صفحه 4

صفحه 5
فرهنگ عقايد
و
مذاهب اسلامى
 
جلد پنجم
خوارج
نگارش:
فقيه محقّق جعفر سبحانى
مترجم
محمّد عيسى جعفرى
انتشارات مؤسسه ى امام صادق(عليه السلام)

صفحه 6
سبحانى ـ جعفر، 1308 ـ
فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى/ نگارش جعفر سبحانى; ترجمه محمد عيسى جعفرى. ـ قم: مؤسسه امام صادق (عليه السلام)، 1391
ج 5   ISBN:978 _ 964 _ 357 _ 508 _ 3 (VOL.5)
فهرست نويسى بر اساس اطلاعات ـ فيپا
اين كتاب در سال 1371 توسط انتشارات اخلاق به چاپ رسيد است .
كتابنامه، 607 ـ 615 همچنين بصورت زير نويس.
1. اسلام ـ فرقه ها. 2. اسلام ـ عقايد.
3. خوارج ـ تاريخ. الف. جعفرى، محمد عيسى، مترجم. ب. موسسه امام صادق (عليه السلام). ج. عنوان خوارج .
4ف 2س/ 242 BP   54/297
1391
اسم كتاب:    فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى/ج5
نگارش:    فقيه محقّق جعفر سبحانى
چاپخانه:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشــر:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
تاريخ:    1391
تعداد صفحات:    615
چاپ:    اول
تعداد:   1000
صفحه آرايى:    مؤسسه امام صادق (عليه السلام)ـ محسن بطاط
            مسلسل انتشار: 745            مسلسل چاپ اول: 393
   
مركز پخش
قم ميدان شهدا، انتشارات توحيد
تلفن: 7745457 ; 09121519271
http://www.imamsadiq.org
www.shia.ir
www.tohid.ir

صفحه 7
فهرست مطالب
 
مقدمه مؤلف    17
فصل اول
آغاز اختلاف پس از رحلت پيامبر
علل شورش عليه خلافت عثمان    29
   1 ـ تعطيل نمودن حدود الهى    29
   2 ـ بذل و بخشش هاى بى حد و حصر از بيت المال    29
   3 ـ تأسيس حكومت اموى    30
   4 ـ برخورد خصمانه با صحابه    31
   5 ـ پناه دادن به تبعيديان رسول الله    31
كشته شدن خليفه، عثمان    32
گردهمايى مهاجرين و انصار براى بيعت با على    34
فصل دوم
حوادث و وقايع ناگوار عصر خلافت علوى
1 ـ نبرد با ناكثين: جنگ جمل    45
   رفتن عايشه به مكه    46
   خارج شدن شيخين و عايشه از مكه    48
   حركت على به طرف بصره    50

صفحه 8
   در آستانه جنگ جمل    54
   خطبه امام در روز جمل    55
2 ـ نبرد با قاسطين: جنگ صفين    59
   خلافت، هدف نهايى معاويه    59
   سياستهاى معاويه    62
   1 ـ ارتباط با عمرو بن عاص    63
   2 ـ پيراهن خونين عثمان    64
   3 ـ استمداد از افراد با نفوذ    64
   4 ـ نامه ها معاويه براى افراد موجه    66
   تلاش و كوشش هاى على(ع) براى خاموش كردن آتش فتنه    68
   حركت معاويه به طرف صفين    70
   باز پس گيرى شريعه آب از سربازان معاويه    70
   اول تحميل حكميت بعد تحميل حكم    78
   نگارش توافقنامه صلح    82
   موافقتنامه صلح يا پيمان نامه تحكيم    83
   بيان ديگرى از توافقنامه    87
فصل سوم
پيدايش خوارج همزمان با مخالفت آنها با اساس حكميت
خبر دادن پيامبر(ص) از فتنه خوارج    96
تحليل حادثه غم انگيز حكميت    97
پرسش اول: چرا خوارج به ظاهر امر فريفته شدند    97

صفحه 9
پرسش دوم: چرا پس از تحميل حكميت بر على(ع) از آن برگشتند    99
فصل چهارم
تحركات سياسى خوارج پس از جريان حكميت
الف: رويارويى با على(ع)    110
ب: تكفير على(ع) و يارانش    111
ج: كشتن بى گناهان    112
امام موضعش را درباره تحكيم مشخص مى كند    114
با آنها مانند ساير مسلمانان رفتار نمودن    114
فرستادن افراد سرشناس براى بازگرداندن آنها از گمراهى    115
فصل پنجم
موضع امام در برابر رأى حكمان
ورود حكمان در موضوعى كه به آنها واگذار نشده بود    121
خلاصه بحث    139
فصل ششم
تحركات نظامى خوارج پس از صدور رأى حكمان
تلاش براى حفظ جان آنها    152
در آوردن چشم فتنه    154
پيشگويى امام پس از قلع و قمع خوارج    155
كلام ديگرى از امام درباره خوارج    158

صفحه 10
فصل هفتم
قيام هاى خوارج در عهد علوى پس از جنگ نهروان
1 ـ قيام خريت بن راشد ناجى    163
2 ـ قيام اشرس بن عوف شيبانى    165
3 ـ قيام هلال بن علفه    166
4 ـ قيام اشهب بن بشر    166
5 ـ قيام سعيد بن قفل تميمى    166
6 ـ قيام ابومريم تميمى    167
جنايت بزرگ يا آخرين تير در كمان خوارج    168
نتيجه: چه چيزى باعث دگرگونى اوضاع در آخر جنگ صفين شد؟    172
اول: حاكميت حس اعتراض جويى بر قاريان كوفه    173
دوم: وجود ستون پنجم در سپاه امام    182
آيا تعصب قبيله اى، اشعث را به مخالفت واداشته بود؟    189
فصل هشتم
خوارج در عصر معاوية بن ابى سفيان
1 ـ قيام فروة بن نوفل    198
2 ـ قيام شبيب بن بجره    200
   خوارج و مغيرة بن شعبه حاكم معاويه در كوفه    201
3 ـ قيام معين خارجى    202
4 ـ قيام ابو مريم آزاد شده بنى حرث بن كعب    202

صفحه 11
5 ـ قيام ابوليلى    203
6 ـ قيام مستورد    203
7 ـ قيام بردگان به نفع خوارج    207
8 ـ قيام حيان بن ظبيان سلمى    207
   خوارج در بصره    208
9 ـ قيام خطيم باهلى و سهم بن غالب هجينى    209
10 ـ قيام قريب بن مره و زحاف طايى    209
11 ـ قيام زياد بن خراش عجلى    211
12 ـ قيام معاذ طايى    211
13 ـ قيام طواف بن غلاق    211
14 ـ قيام عروة بن اديّه    213
15 ـ قيام مرداس بن اديّه    214
سياست زياد براى نابودى خوارج    218
فصل نهم
نام و فرقه هاى خوارج
فرقه اول: ازارقه    229
   پيروان نافع بن ازرق; مقتول در سال 65    229
   استفاده خوارج از آشفتگى اوضاع    230
   نامه نجده به نافع    235
   جواب نافع از نامه نجده    237
   نامه نافع به خوارج بصره    239

صفحه 12
   آراء و عقايد ازارقه    246
فرقه دوم: نجديه    248
فرقه سوم: بيهسيه    254
   الف ـ عوفيه    257
   ب ـ اصحاب تفسير    258
   ج ـ اصحاب سؤال    258
فرقه چهارم: صفريه    261
   فرقه هاى اصلى خوارج    265
   خوارج، محاسن دين را زشت كردند    267
فرقه پنجم: اباضيه    268
پيروان عبدالله بن اباض متوفى 86   268
   اباضيه در كتابهاى مقالات و تاريخ    268
   اوهامى چند پيرامون بنيانگذار مذهب    271
   اباضيه در كتاب هاى نويسندگانشان    275
   آيا اباضيه از خوارج است؟    276
   نظر ما در موضوع    282
ديدگاه ديگرى درباره مفهوم خوارج    298
فصل دهم
عقايد و اصول هشتگانه اباضيه
1 ـ صفات خدا زايد بر ذات نيست    305
2 ـ امتناع رؤيت خداوند سبحان در آخرت    307

صفحه 13
3 ـ قرآن حادث است و قديم نيست    311
4 ـ شفاعت: دخول سريع به بهشت    316
5 ـ مرتكب كبيره كافر نعمت است نه كافر دين    318
6 ـ قيام عليه حاكم ستمگر    323
7 ـ تولى، تبرى، توقف    326
   تتمه    337
8 ـ ديدگاه اباضيه درباره صحابه    338
   فتواهاى خلاف كتاب و سنت    343
   نتيجه     350
   مسالك دين نزد اباضيه    351
عزابه: تعريف عزابه، ريشه كلمه عزابه    355
   معنى كلمه حلقه    356
   پايگاه عزابه    356
   تعداد اعضاى هيئت    357
   شرايط عضويت    359
   وظايف شورا    360
   مجلس عزابه كجا تشكيل مى شود؟    361
   انتخاب اعضاى شورا    363
   مجازات عزابى    365
   نظام عزابه چگونه شكل يافت    366
نصيحتى به اباضيه    368

صفحه 14
فصل يازدهم
بنيانگذار مذهب اباضيه و داعيان آن
1 ـ عبدالله بن اباض، بنيانگذار مذهب    377
   ظهور سياست ميانه روى پس از شهادت امام    377
   نظر ديگرى درباره بنيانگذار    383
2 ـ جابر بن زيد عمانى    387
   سخنان اباضيه درباره جابر    390
   فقه جابر بن زيد    395
3 ـ ابوعبيده مسلم بن ابى كريمه    397
   اساتيد او    398
   شاگردان او    399
4 ـ ابوعمرو ربيع بن حبيب فراهيدى    400
   ثلاثيات    400
   چاپهاى الجامع الصحيح    402
5 ـ ابويحيى عبدالله بن يحيى كندى (طالب الحق)    405
پيشوايان اباضيه در قرنهاى اول    408
   قرن اول    408
   قرن دوم    408
   قرن سوم    409
   قرن چهارم    409
دولت هاى اباضيه    410

صفحه 15
نامه عبدالله بن اباض به عبدالملك بن مروان    411
فصل دوازدهم
عقايد و شيوه هاى سياسى فرقه هاى خوارج
1 ـ حكم تحكيم در جنگ صفين    436
   تحكيم و تدخل در موضوعى كه حكم آسمانى دارد    437
   ديگرى گناه كرده و شما مرا مجازات مى كنيد    442
   روايات غير معروف در حكميت    460
   آيا خوارج، انصار و شيعه على بودند؟    465
2 ـ حكم مرتكب كبيره از جهات سه گانه    474
   جهت اول: آيا مرتكب معاصى مشرك است؟    475
   دلايل ازارقه بر مشرك بودن معاصى    479
   جهت دوم: آيا مرتكب معاصى مؤمن است يا كافر؟    482
   دلايل خوارج بر اينكه ارتكاب معاصى كفر است    486
   جهت سوم: مرتكب كبيره وخلودش در آتش    502
   حكم مخالفان نزد خوارج    505
   ايمان كم و زياد مى شود    508
3 ـ ديدگاه خوارج درباره قيام عليه حاكم ستمگر    509
   اول ـ در لزوم و عدم لزوم اطاعت از حاكم ستمگر    510
   بررسى اين ديدگاه    513
   دوم ـ در لزوم قيام عليه حاكم ستمگر    515
4 ـ تقيه در قول و عمل    522

صفحه 16
5 ـ آنچه كه شناخت آن به تفصيل واجب است    528
   اول: آنچه كه شناخت آن در محدوده عقيده واجب است    528
   دوم: آنچه كه دانستنش در محدوده شريعت واجب است    534
6 ـ حكم دار    535
7 ـ حكم زانى محصن    538
نتيجه    542
1 ـ فرزندان مشركان    543
2 ـ ازدواج با زنان مشرك    547
3 ـ ازدواج با زن كافر غير مشرك    549
نتيجه:   559
سران خوارج در قرن هاى اول    559
   1 ـ عكرمه بربرى ابو عبدالله مدنى برده بن عباس    559
   2 ـ قطرى بن فجائه    563
   3 ـ عمران بن حطان    565
   4 ـ طرماح بن حكيم طايى    569
   5 ـ ضحاك بن قيس    570
   6 ـ معمر المثنى    572
مجاز القرآن تأليف ابوعبيده    575
روايات وارده درباره خوارج    577
فهرست منابع   607
منابعى كه در ترجمه مورد مراجعه قرار گرفته اند   615

صفحه 17
مقدمه   

مقدمه مؤلف:

الحمد لله رب العالمين والصلاة و السلام على سيد المرسلين و اله الطاهرين و صحبه المنتجبين.
اما بعد: اين بخش پنجم از مجموعه بحث هاى ما در ملل و نحل و در مقايسه بين مذاهب اسلامى است كه آن را به خوانندگان گرامى تقديم مى داريم و اميدواريم از اشتباهات و خطاهاى آن ما را آگاه ساخته و ارشادمان نمايند زيرا مؤمن آينه مؤمن است و بهترين دوست مؤمن كسى است كه كاستيهاى او را به او بنمايد.(1) اين بخش فرقه خوارج را در موضوع هاى زير، شامل مى شود:
الف: پيدايش خوارج.
ب: تاريخ سياسى آنان شامل:
1- رويا رويى آنها با مخالفان.
2- تلاشهاى آنان براى دستيابى بر بلاد اسلامى.
3- زوال و انقراض آنها.
ج: طوايف و فِرَق آنها.
د: عقايد و افكار آنها.
هـ : افراد سرشناس و آثار ادبى به جا مانده از آنها.
خوارج - همانطور كه گفتيم - از قديمى ترين فرقه هاى اسلامى بلكه

1 . اقتباس از كلام امام صادق(عليه السلام)كه فرمود: بهترين دوست من كسى است كه كاستيهايم را به من بنمايد (رجوع شود: تحف العقول 366).

صفحه 18
اولين فرقه اى است كه در جامعه اسلامى پا به عرصه وجود گذاشته است و اولين اختلافى است كه پس از اختلاف در مسأله رهبرى، بين مسلمانان به وقوع پيوست. اين گروه در دهه چهارم قرن اول پس از جنگى كه بين امام على (عليه السلام) و معاوية بن ابى سفيان رخ داد، شكل گرفت. دو دسته از نويسندگان، درباره خوارج و پيدايش و تاريخ آنها بحث كرده اند:
1- مورخان: آنها چيزهاى زيادى را به اقتضاى ترتيب زمان وقوع حوادث، درباره خوارج نوشته اند. طبرى در تاريخش، مبّرد در كاملش، يعقوبى در تاريخش، مسعودى در مروجش، جزرى در كاملش و ابن كثير در كتابش از آنها ياد كرده اند اما آنها تنها به نقل حوادث پرداخته اند بدون آنكه علل، نتايج و ثمرات آن را مورد تحليل قرار دهند و يا چيزى را به عنوان عبرت و درس استنتاج نمايند و يا آنكه درباره آنها قضاوتى كنند; گويا قصه گويانى بوده اند كه جز داستان سرايى هنرى نداشته اند. از آنجا كه مورخان، مسائل مربوط به جريانات اين فرقه را در فصلهاى مختلف - بر اساس سير حوادث تاريخى - ذكر كرده اند، براى انسان مقدور نيست كه يكباره و در يكجا بر تاريخ اين فرقه دست يابد بلكه بايد حوادث را بررسى و پيگيرى نموده و جريانى را با جريانات ديگر ضميمه نمايد تا بتواند از تاريخ آنها اطلاع حاصل نمايد.
2- تاريخ نگاران عقايد: يعنى دانشمندان ملل و نحل. اينها به ذكر فِرَق خوارج و مختصرى از عقايد آنها همت گماشته اند بدون آنكه به چگونگى پيدايش آنها و جنگهايى كه آنان در طول سالها و قرنها كرده اند، توجه نشان
دهند. البته گروهى از متأخرين، تنها درباره تاريخ آنان به تأليف كتاب
دست يازيده اند كه اينها يا نويسنده مسلمانند يا مؤلف شرق شناس و هر
كدام مقصود خود را دنبال كرده اند. اينك به بعضى از آنچه كه در اين مجال

صفحه 19
تأليف شده است، اشاره مى كنيم:
1- ملخّص تاريخ الخوارج: تأليف محمد شريف سليم، چاپ قاهره 1349 هـ .ق.
2- الخوارج فى الاسلام: تأليف عمر أبى النصر، چاپ بيروت 1369 هـ .ق. برابر با 1949 م.
3- أدب الخوارج: تأليف سهير قلماوى، اين كتاب، اولين رساله او براى دريافت درجه استادى است كه در سال 1365 هـ .ق. منتشر شده است. اين رساله از شعراى خوارج بحث مى كند و از جمله آنها از عمران بن حطان، قطرى بن فجائه و طرماح بن حكيم نام مى برد. اين طرماح، غير از طرماح بن عدى كه از دوستان على (عليه السلام) است، مى باشد.
4- وقعة نهروان: تأليف خطيب هاشمى حائرى، چاپ تهران 1372 هـ .ق.
5- الخوارج فى العصر الاموى: تأليف دكتر نايف معروف، اين كتاب دوبار در بيروت به چاپ رسيده است و آخرين بار در سال 1401 چاپ شده است.
6- الخوارج و الشيعه: تأليف دكتر فلهوزن، عبدالرحمن بدوى آن را به عربى ترجمه كرده است. براى سومين بار در سال 1978 در كويت به چاپ رسيده است. يكى از جنايات مؤلف بر تاريخ شيعه در اين كتاب، اين سخن اوست: «شيعه و خوارج در يك زمان به وجود آمده اند.»(1) بيچاره! از تاريخ شيعه آگاهى ندارد زيرا شيعه زمانى كه اسلام پا به عرصه وجود گذاشته به وجود آمده است و شيعه همان مسلمانان صدر اول از مهاجر و انصار است كه بر دين و عقيده اى كه در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) داشتند استوار ماندند و از سنت او پيروى

1 . يوليوس فلهوزن: الخوارج و الشيعة 112 ترجمه از آلمانى به عربى توسط عبدالرحمن بدوى.

صفحه 20
نمودند و به اندازه سر مويى از آن تخطى نكردند و در مسأله خلافت نص را گرفته و اجتهادِ در برابر نص را رها كردند.
اما خوارج در پايان جنگ «صفين» چنانكه بعداً بحث آن خواهد آمد، شكل گرفت از اين رو هر دو را با هم برابر دانستن و در يك صف قرار دادن يا از عدم آگاهى به تاريخ شيعه و اسلام است يا تجاهل به آن است كه اين از مستشرقين، اين شريكان جرم استعمار، بعيد نيست.
اين بود بخشى از آنچه كه پيرامون تاريخ خوارج تأليف شده است. با اين كتابها نمى توان عليه آنها احتجاج نمود مگر آنكه نقلها به قدرى زياد شود كه اطمينان به درستى آن حاصل گردد. براى رفع اين نقيصه و پايبندى به موضوعيتى كه بحث و باحث بايد بدان متصف باشند، تلاشمان را به كار بستيم تا بر آثار اين فرقه، در تاريخ، عقايد، فقه و تفسير دست يابيم كه در «ستون منابعِ» كتاب حاضر آن را خواهيد يافت.
فرقه هاى خوارج به تمامى از بين رفته اند و فرقه قابل توجهى جز فرقه اباضيه كه يك فرقه معتدل است، باقى نمانده است. اين فرقه، مذهب رسمى عمان است و وزارت فرهنگ قومى عمان در فرصتهاى مختلف به نشر آثار اباضيه مبادرت ورزيده است كه محققان را از مراجعه به آنها گزيرى نيست. از خداوند سبحان مسئلت مى نماييم كه در تبيين پيدايش و تاريخ عقايد اين فرقه، آنطور كه شايسته و بايسته است ما را توفيق عنايت فرمايد و از هر گونه پيشداورى درباره آنان بر حذرمان دارد.
قم - مؤسسه امام صادق عليه السلام -
جعفر سبحانى
20/12/1411

صفحه 21
آغاز اختلاف پس از رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)   
فصل اول:
آغاز اختلاف
پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)

صفحه 22

صفحه 23
پيامبر اكرم پس از آنكه تمامى تلاشش را براى وحدت امت و فشردگى صفوف آنها به كار بست، سرانجام در سال يازدهم هجرت به ديدار حق شتافت در حالى كه همواره آنان را به اين كلام خداوند متعال فرا مى خواند: (إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ).(1) همانطور كه آنها را به كلمه توحيد فرا مى خواند به توحيد كلمه و به فرمان خداوند متعال در قرآن حكيم كه فرمود: (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَ لاَ تَفَرَّقُوا)(2) و فرمود:(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ...)(3) و آيات ديگر از اين قبيل، دعوت مى نمود. پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)جامعه اسلامى را از تفرقه و پراكندگى بر حذر مى داشت و قوم گرايى و قوم پرستى را امر ناشايست مى دانست(4) و خطاب به انصار مى فرمود: «خدا را! خدا را!. آيا به جاهليت مباهات مى كنيد در حالى كه من در بين شما هستم، آنهم پس از آنكه خداوند شما را به وسيله اسلام راهنمايى كرد و عزت بخشيد و با اسلام جاهليت را پايان داد و شما را از ظلمت كفر بيرون آورد و دلهايتان را بهم پيوند داد.»(5)
متأسفانه! با همه اين تأكيدات و هشدارهاى شديد، مى بينيم كه مسلمانان

1 . انبياء: 92 «اينك طريقه واحد و دين يگانه شما اسلام است و من آفريدگار شما هستم پس تنها مرا پرستش نماييد.»
2 . آل عمران: 103 «همگى با هم به ريسمان خداوند چنگ زنيد و از پراكندگى بپرهيزيد.»
3 . حجرات: 10 «مؤمنان برادر يكديگرند....»
4 . ابن هشام: السيرة النبوية 3/303.
5 . ابن هشام: السيرة النبوية 2/250.

صفحه 24
پس از رحلت آن بزرگوار - در حالى كه هنوز پيكرش به خاك سپرده نشده بود - دو دسته شدند. هر دو دسته در تمامى اصول متفق بودند ولى در مسأله خلافت و جانشينى پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)نزاع داشتند اين دو دسته عبارت بودند از:
1 ـ گروهى كه خلافت را مخصوص شخص معين مى دانستند و مى گفتند: پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)در موارد زيادى و مناسبتهاى مختلفى بر خلافت و ولايت على تصريح نموده است كه بزرگترين و مشهورترين اين مناسبتها روز غدير است و آن وقتى بود كه پيامبر در سال دهم هجرت از حجة الوداع باز مى گشت و در جمع كثيرى از حجاج فرمود: «من كنت مولاه فهذا على مولاه، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه وانصر من نصره و اخذل من خذله».
اين حديث در همه اعصار به حد تواتر بلكه بالاتر از تواتر رسيده است. صاحبان اين بينش، بزرگان و سران بنى هاشم مانند: عباس بن عبدالمطلب، عقيل بن ابى طالب و جماعت كثيرى از اصحاب مانند: سلمان فارسى، ابى ذر غفارى، مقدادبن اسود كندى، ابوتيهان، ابو ايوب انصارى و آن دسته از مهاجرين و انصارى بودند كه از على پيروى مى كردند و وصيت پيامبر اكرم را نسبت به وصى و جانشين او مرعى مى داشتند. اينان اركان اصلى شيعه و از مسلمانان اولين بودند و مانند عصر پيامبر به دين خود وفادار ماندند.
2 ـ دسته ديگر شورا را اصل مى دانستند و انتخاب خليفه را از وظايف شورا مى دانستند. اين نگرش پس از مشاجره ها و كشمكش هايى كه بين صاحبان اين آراء پديد آمد، به خلافت ابوبكر منجر شد و او با بيعت عده اى از مهاجرين نظير عمربن خطاب و ابوعبيده جراح و بيعت طايفه اوس از انصار در سقيفه بنى ساعده به خلافت منصوب شد. اين گروه نص پيامبر را در روز غدير، نديده
صفحه 25
گرفتند و اجتهاد خود را بر نص پيامبر مقدم داشتند و مصلحت انديشى خود را بر انتخاب خدا ترجيح دادند. تعجب اينجاست كه صاحبان اين فكر، چه مهاجر و چه انصار در سقيفه بنى ساعده به افتخاراتى كه در جاهليت مرسوم بود و هيچ اساسى در كتاب و سنت نداشت، براى رسيدن به مقصودشان استدلال مى كردند. مثلا: انصار خود را به اين دليل مستحق خلافت مى دانستند كه پيامبر را پناه داده اند و در جنگها ياريش نموده اند وقتى كه قومش او را از ديار خود رانده و تنهايش گذاشته بود. نماينده انصار حباب بن منذر مى گفت: «اى گروه انصار! امارت را در دست گيريد كه شما سزاوارتر از ديگرانيد; چون با شمشيرهاى شما مردم به اين دين رو آورده اند.» اين بينش انصار بود. در مقابل، بينش مهاجرين را مى بينيم: ابوبكر به نيابت از مهاجرين مى گفت: «مهاجرين خويشاوندان پيامبر و اقوام و تكيه گاه او هستند.» عمر او را همراهى نموده در جواب انصار مى گفت: به خدا سوگند عرب حاضر نيست كه شما را امير خود قرار دهد در حالى كه پيامبرشان از شما نبوده است و آنها مانعى نمى بينند كه اميرشان از كسانى باشد كه پيامبرشان هم از آنها بوده است! چه كسى در خلافت محمد با ما نزاع مى كند در حالى كه ما دوستان و خويشان اوييم؟
پيداست كه در ديدگاههاى نامزدهاى انتخاباتى هيچ استنادى به كتاب و سنت نشده است. يكى بر پناه دادن و يارى نمودن پيامبر استدلال مى كند و ديگرى بر خويشاوندى با او، تكيه مى كند و حال آنكه شايسته بود آنها در صدد انتخاب رهبرى باشند كه كارآزموده و آشنا به كتاب و سنت، مدير و مدبر باشد و تمام شايستگى هاى يك رهبر را داشته باشد; از مهاجرين باشد يا از انصار يا از هر گروه ديگرى. اينها همه نشان مى دهد كه اولا: اين بينش و نگرش چقدر
صفحه 26
سست و بى پايه است و ثانياً: انتخاب از مبدأ اسلامى سرچشمه نگرفته است. علاوه براين، طايفه اوس در بيعت با ابوبكر پيشدستى كردند تا خزرجيان اين فضيلت را نصيب نشوند.(1)
بدين ترتيب پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)امت دو فرقه شد و منشاء اختلاف هر دو فرقه، همان مسأله خلافت و رهبرى امت بود. با اين اختلاف و دو دستگى، جنگهاى خونينى بين طرفين قابل پيش بينى بود. اگر رهبرى حكيمانه امام على(عليه السلام)و سهمگيرى ايشان با خلفاء در كارهاى مهم و چشم پوشى از حقش نبود، در همان زمان خلفاء كار به كشتار و خونريزى مى كشيد; خصوصاً كه منافقين هر آن دنبال چنين فرصتى بودند و طرفين را عليه يكديگر تحريك مى كردند تا از آب گل آلود ماهى بگيرند. شواهد تاريخى مؤيد اين مدعاست و گواهى مى دهد كه شيوه هاى حكيمانه امام على(عليه السلام)اين نقشه هاى شيطانى را نقش بر آب كرد كه از آن جمله به نمونه زير اكتفا مى كنيم.
طبرى مى گويد: وقتى مردم با ابوبكر بيعت كردند، ابوسفيان نزد على آمد در حالى كه چنين مى گفت: به خدا سوگند دودى مى بينم كه جز خون چيزى آن را فرو ننشاند! اى تبار عبد مناف! ابوبكر را چه كار در كارتان؟ آن دو ضعيف، آن دو زبون، على و عباس كجايند؟ و به على گفت: يا اباالحسن! دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم. على(عليه السلام)امتناع كرد. ابوسفيان به اين شعر متلمّس، تمثل جُست:
لن يقيم على خسف يراد به *** الاّ الأذلاّن غير العير والوتد
هذا على الخسف معكوس برمّته *** وذا يشجّ فلا يبكى له احد(2)

1 . طبرى: تاريخ 2/446. ابن قتيبه: الامامة و السياسة 1/9.
2 . طبرى: تاريخ 2/449. ابن اثير: الكامل 2/220.

صفحه 27
هيچ كس ذلّت و خوارىِ تحميلى را نمى پذيرد مگر دو زبون، گروه خران و ميخ آنان.
اين يكى (خران) ذليلانه با ريسمان بسته مى شود و آن ديگرى (ميخ) بر سرش كوفته مى شود كسى برايش نمى گريد.
راوى مى گويد: كه على(عليه السلام)او را از خود راند و فرمود: به خدا سوگند تو منظورى جز آشوبگرى ندارى و به خدا سوگند پيوسته در صدد هستى كه بلايى بر سر اسلام بياورى. من نيازى به اندرز تو ندارم.
با اينكه امام به مشروعيت و امارت و خلافت خود معتقد بود و خود را جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مى دانست و مردم در روز غدير و غير آن با او بيعت كرده بودند و امام هم به همين حجت و حجتهاى ديگر بر سزاور بودن خود براى خلافت استدلال مى كرد و خود و اهل بيت خود را اينگونه معرفى مى كرد: «اهل بيت پيامبر سزاوار به خلافتند و ميراث پيامبر حق آنهاست.»(1)
ولى با اين همه مى ديد كه در اين آشفته بازار، رويارويى با اين انحراف زيانبارتر از چشم پوشى از خلافت است. بنابراين از خلافت چشم پوشيد و جامه غير خلافت به تن كرد و دشمنى را پنهان داشت. او در بعضى از خطبه هايش اوضاع آن روز را اين گونه توصيف مى كند: «گمان نمى كردم عرب پس از پيامبر خلافت را از اهل بيت او بازگيرند و مرا پس از او از آن باز دارند و چيزى مرا جز شتافتن مردم براى بيعت با فلان نگران و شگفت زده نكرد. پس دست خود را نگهداشتم تا آنكه ديدم مردم از دين برگشتند و به نابودى دين محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)برخاستند. پس ترسيدم كه اگر به يارى اسلام و مسلمانان برنخيزم، رخنه و ويرانىِ در آن ببينم كه مصيبت آن بزرگتر از دست دادن حكومت بر

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 5.

صفحه 28
شماست; حكومتى كه متاع چند روزه اى بيش نيست و آنچه در اوست مانند سراب زايل مى گردد يا مثل ابر از هم مى پاشند. با اين اوضاع و شرايط بپا خواستم تا باطل از بين رفت و دين پايدار و استوار گشت.»(1)
ابوبكر زمام خلافت را در دست گرفت و با سركشان از بيعت نبردها كرد و عاقبت به راه خود رفت. پس از او عمر بن خطاب جانشين شد. او هم شيوه خليفه پيشين را در پيش گرفت.
در زمان او مسلمانان به بركت دين و ايمان، كشورها را فتح كردند و دژها را تسخير نمودند و بر جهان مسلط گشتند تا او هم به راه خود رفت و خلافت را به جماعتى از قريش واگذار نمود با اين پندار كه آنها مورد رضايت پيامبر بوده اند و آنان عبارت بودند از: على، عثمان، طلحه، زبير، سعدبن ابى وقاص و عبدالرحمن بن عوف. به آنان گفت: صلاح ديدم كه امر خلافت را به مشورت شما واگذار نمايم تا از بين خود كسى را براى آن انتخاب نماييد. آنگاه يكايك اين شش نفر را از نظر گذراند. به عثمان نگاه كرد و گفت: من چنين مى يابم كه اگر قريش خلافت را به خاطر دوستى به تو واگذار نمايند، بنى اميه و بنى ابى معيط را بر گرده مردم سوار مى كنى و خراجها را به آنها مى بخشى و آنگاه جوانان عرب بر تو مى شورند و در رختخواب به قتلت مى رسانند. به خدا سوگند اگر آنها چنين كنند، تو با خلافت چنان خواهى كرد و اگر چنان كنى، آنها با تو چنين خواهند كرد! آنگاه دست بر پيشانى عثمان گذاشت و گفت: اگر چنين شد حرف مرا به خاطر بسپار كه حتماً تحقق خواهد يافت.(2)
وقتى عمر به خاك سپرده شد اصحاب شورا در خانه اى اجتماع كردند و به

1 . رضى: نهج البلاغه، نامه 62.   2 . ابن بى الحديد: شرح نهج البلاغه 186.

صفحه 29
گفتگو پرداختند و از همان اول از تركيب اعضاء پيدا بود كه على به خلافت نخواهد رسيد و ديگران بر او پيش خواهند افتاد. به همين جهت، كار به نفع عثمان خاتمه يافت و او نيز به كارهايى دست يازيد كه عمربن خطاب پيش بينى كرده بود و امورى پديد آورد كه زيانش گريبانگير خودش نيز شد و مسلمانان را به اعتراض واداشت كه از بارزترين نشانه آن دورى او از مسير حق بود. اينك رفتارهاى او را كه باعث انقلابِ انصار و مهاجرين شد، بيان مى كنيم:

1 ـ تعطيل نمودن حدود الهى:

وليدبن عقبه (فرماندار عثمان در كوفه) شراب نوشيد و در حال مستى نماز صبح را با مردم در دو يا چهار ركعت اقامه نمود و ادامه نماز از دستش خارج شد در حالى كه او از فرط مستى متوجه نبود. شخصى اين وضع را به عثمان گزارش نمود اما عثمان گزارشگر را تأديب كرد. شكايتها از فرماندار كوفه بالا گرفت و عثمان چاره اى جز عزل او نديد ولى حد را بر او جارى نساخت. مردم در اعتراض به او گفتند: حدود را تعطيل مى كنى و شهود را تأديب.(1)

2 ـ بذل و بخشش هاى بى حد و حصر از بيت المال به بنى اميه:

بسيارى از بنى اميه به بركت خلافت عثمان يك شبه ثروتمند شدند از جمله: مروان بن حكم، عبدالله بن سرح، يعلى بن اميه، حكم بن عاص، وليدبن عقبه و ابوسفيان. تاريخ دست و دلبازيهاى خليفه را به بنى اميه و ديگران به ثبت رسانده است. براى تفصيل بيشتر به محل خودش مراجعه شود(2). براى نمونه;

1 . سيوطى: تاريخ الخلفاء 104 و ابوالفرج اصفهانى: الأغانى 4/188.
2 . امينى: الغدير 9/236-290.

صفحه 30
خليفه يك پنجم غنايم افريقا را كه به دو و نيم ميليون دينار مى رسيد به مروان بن حكم - پسر عمو و دامادش - بخشيد. شاعر در اين باره مى گويد:
و اعطيت مروان خمس العبا *** دِ ظلماً لهم و حميت الحمى
يك پنجم مال رعيت را به مروان بخشيدى، ظلم به آنان روا داشتى و صله رحم به جا آوردى.(1)

3 ـ تأسيس حكومت اموى:

خليفه تمام تلاشش را براى ايجاد حكومت اموى در سرزمين اسلامى به كار بست و براى همين منظور سعدبن ابى وقاص را از امارت كوفه عزل و وليدبن عقبة بن ابى معيط، برادر مادرى خود را به امارت آن منصوب نمود.
در سال 27 هجرى عمروبن عاص را از جمع آورى ماليات مصر بركنار نمود و عبدالله بن سعد بن ابى سرح، برادر رضاعى خود را به جايش منصوب كرد.
ابوموسى اشعرى را از امارت بصره عزل كرد و به جايش عبدالله بن عامر، پسر دايى خود را گماشت.(2)
معاويه را همچنان بر حكومت شام ابقاء نمود و وقتى شكوه هاى مردم از حاكم كوفه به حد نهايى رسيد، سعيد بن عاص(3) را به جاى او گماشت. تا آنجا كه گفته اند هفتاد و پنج نفر از واليان او از بنى اميه بوده است.(3)

1 . ابن قتيبه: المعارف 113 چاپ دارلكتب العلميه. ابن كثير: تاريخ 4/157.
2 . دينورى: الاخبار الطوال 139. ابن اثير: الكامل 3/88-99.   3 . طبرى: تاريخ 3/325.
3 . الندوى: مرتضى: براى آگاهى از اسامى كارگزاران عثمان در سالى كه او كشته شد، به تاريخ طبرى 3/445 مراجعه شود.
Website Security Test