welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری صوت گالری تصویر گالری فیلم اخبار

نام کتاب : مربّى نمونه*
نویسنده :آيت الله العظمي سبحاني*

مربّى نمونه

صفحه 1

بسم الله الرحمن الرحيم


صفحه 2

صفحه 3

مربّى نمونه

تفسير سوره لقمان

مؤلّف

آية الله جعفر سبحانى

انتشارات مؤسسه امام صادق (عليه السلام)


صفحه 4

اسم كتاب: مربّى نمونه

مؤلّف: آية الله جعفر سبحانى

چاپخانه: مؤسسه امام صادق (عليه السلام)

چاپ: اوّل

تاريخ: 1383 / 1425 هـ

تعداد: 2000

ناشر: مؤسسه امام صادق (عليه السلام)


صفحه 5

صفحه 6

صفحه 13

مقدمه

تربيت چيست؟

«تربيت» در لغت به معناى رشد و افزايش است و مربّى فردى است كه اسباب رشد و افزايش مورد تربيت را فراهم مى سازد، و كارى صورت مى دهد كه پديده، كمالات بالقوه خود را به حالت فعليت درآورد; به تعبير ديگر: هر كمالى كه در پديده است مربوط به خود اوست نه مربّى و اگر به مربّى نسبت داده مى شود به خاطر اين است كه او شرايط رشد را فراهم ساخته تا پديده، چهره واقعى خود را نشان دهد، و ما اين حقيقت را با مثالى روشن مى سازيم.

باغبان پديد آورنده كمال در درخت نيست بلكه هموار كننده شرايطى است كه خودِ درخت، كمالات خود را نشان دهد; زيرا شاخ و برگ و ميوه هاى رنگارنگ در دل نهال، به صورت بالقوّه نهفته است، امّا در هر شرايطى امكان عرضه كمال نيست، بلكه تا زمين هموار نباشد و ريشه ها فعاليت نكند و درخت از انرژى خورشيد بهره نگيرد و آب به ريشه نرسد امكان اظهار كمال براى آن نيست.

با اين مثال مى توان موقعيت پيامبران و مصلحان و مربيان را ارزيابى نمود.


صفحه 14

اميرمؤمنان(عليه السلام) در يكى از سخنان خود به اين واقعيت چنين اشاره مى كند:

خدا پيامبران را فرستاد تا ميثاقى را كه با انسان از طريق فطرت بسته است بازخواهى كنند، و آنان را به نعمت هاى فراموش شده متذكر سازند، و از طريق تبليغ، بر آنان احتجاج كنند، و انديشه هاى نهفته در خلقت را شكوفا سازند.(1)

يكى از مربيان نمونه كه قرآن سخنان حكيمانه او را به عنوان اصول تربيتى مطرح مى كند، لقمان حكيم است. سخنان او در سوره اى كه به نام خود اوست وارد شده و پيوسته مورد نظر عالمان و دانشمندان بوده است.

اين كتاب شرحى است گويا از سخنان و اندرزهاى حكيمانه او به ضميمه تفسير ساير آيات اين سوره. در گذشته اين كتاب به زيور طبع آراسته شده بود و هم اكنون با ويراستارى خاصى تقديم علاقه مندان مسايل تربيتى مى شود.

قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)

جعفر سبحانى

26فروردين ماه 1377/17ذيحجة الحرام 1418


1 . «ليستأدوهم ميثاقَ فطرتِهِ، ويذكّروهم منسىَّ نعمتِه، يحتجُّوا عليهم بالتبليغ، ويثيروا لهم دفائنَ العقول.».


صفحه 15

پيش گفتار

مهندسى انسان ها

1. تربيت چيست؟

2. كار باغبان ما را با حقيقت تربيت آشنا مى سازد.

3. تربيت كودك بيش از هر چيز به شناخت او نيازمند است.

4. خطرناك ترين تكامل ها، تكامل هاى «يك بعدى» است.

5. تربيت منهاى معنويت، عقيم و بى ثمر است.

6. ناتوانى يك دولت بزرگ از اجراى يك اصل اصلاحى.

7. نمونه زنده اى از تربيت هاى دينى.

هر كودك و نوزادى با استعداد و شايستگى خاصى ديده به جهان مى گشايد و دست آفرينش او را در مسير تكامل و خوشبختى قرار مى دهد. سعادت و نيك فرجامى از آنِ كودكى است كه پس از شناخت قابليت و شايستگى ويژه او، به پرورش استعداد وى همت گمارده شود.

حقيقت تربيت، جز شناخت ويژگى هاى كودك و فعليت بخشيدن به استعداد و شايستگى هاى پنهانى او، چيز ديگرى نيست; به عبارت روشن تر،


صفحه 16

واقعيت تربيت پس از شناخت شايستگى ها، فراهم ساختن زمينه براى تكامل و پيشرفت همه جانبه موجودى است كه قابليت رشد و نمو را دارد، تا هر نوع كمالى كه به طور قوه نامريى در آن هست، به مرحله بروز برسد.

آگاهى از عمل و كار باغبان، ما را به حقيقت تربيت كاملاً آشنا مى سازد. كار يك باغبان چيست؟ او هرگز در نهال و درخت، ايجاد قابليت و شايستگى نمى كند و نهال خشكيده اى كه فاقد استعداد و لياقت باشد، از حوزه كار باغبان خارج است، بلكه كار باغبان، جز فراهم ساختن زمينه هاى گوناگون براى رشد و نمو درخت، چيز ديگرى نيست; كار باغبان را مى توان در امور زير خلاصه نمود:

1. آگاهى كامل از خصوصيات نهال يا بذرى كه در دل زمين افشانده شده است. بدون آگاهى صحيح از خصوصيات موجودِ در حال رشد، فعاليت هاى او بى ثمر خواهد بود، زيرا هر نهالى در شرايط ويژه اى رشد و نمو مى كند و شايستگى هاى خود را نشان مى دهد; چه بسا شرايطى براى نهالى و بذرى مفيد و براى نوع ديگر مضر و زيان بخش است.

2. فراهم آوردن زمينه هاى رشد و نمو، تا نهال و بذر، لياقت و شايستگى خود را نشان دهد و اين كار غالباً با برداشتن موانع رشد، صورت مى پذيرد و لذا باغبان به شخم زدن زمين و نرم كردن محل ريشه هاى نهال و برچيدن سنگ و كلوخ مى پردازد، باغچه را براى رشد و فعاليت بذر و نهال آماده مى سازد و گاهى براى رسيدن به اين هدف، شاخه هاى كج و معوج را مى زند، تا درخت رشد و نمو كند.

3. رسانيدن كمك هاى لازم براى رشد و نمو: پرورش يك واحد «نبات»،


صفحه 17

علاوه بر قدرت و نيروى داخلى، به كمك هاى خارجى نيز نياز دارد، تا واحد نبات در پرتو استعداد از اشعه حيات بخش خورشيد و مواد قندى زمين و آب هاى شيرين و ديگر مواد لازم ، بهره مند شود و به كمال مطلوب خود برسد و استعداد و لياقت خود را از طريق برگ و گل و ميوه نشان دهد. در اين مورد چه بسا باغبان ناچار مى شود تغييراتى در واحد نباتى پديد آورد و جهت او را با زدن پيوندهاى مناسب تغيير دهد.

4. مراقبت هاى پى گير از واحد نباتى، مادامى كه در حال رشد و توسعه است. هيچ واحد نباتى كه براى رشد آن، جهت خاصى در نظر گرفته شده است، از اين شرط بى نياز نيست، چه بسا غفلت مربى سبب مى شود موجود نباتى از مسير و جهت خاص خود بيرون رود و به كمال مطلوب برسد.

اين تصوير كوچكى است از وضع كارهاى يك مربى ساده در مورد واحدى نباتى كه هرگز از نظر لطافت و ظرافت و لزوم به كار بستن شيوه هاى مختلف تربيت، به پايه يك هزارم واحد انسانى نمى رسد.

هرگاه تربيت و پرورش يك نهال، از يك چنين برنامه گسترده و اهميت و موقعيت شايان توجهى برخوردار است، بايد مربيان واحدهاى انسانى از عظمت مسؤوليتى كه درباره آنان دارند آگاه شوند و به اصطلاح از اين مجمل، حديث مفصلى بخوانند.

عين همان تصوير را كه درباره پرورش يك واحد نباتى يادآور شديم، بايد در مقياس بسيار وسيع ترى درباره پرورش انسان كه به صورت نهايى گام در اجتماع مى نهد، پياده كنيم.


صفحه 18

آگاهى از خصوصيات جسمى و روحى كودك

نخستين مرحله پرورش، آگاهى از خصوصيات جسمى و روحى و شرايط مفيد و زمينه هاى مضر كودك است، ولى متأسفانه نوع مربيان، مخصوصاً پدران و مادران، فاقد اين شرط اساسى تربيت هستند و با اين كه به هيچوجه كودك را نمى شناسند از او انتظارات عجيبى دارند.

شگفت انگيز است كه امروز به مهندسى انسانى (انسانى كه آفريننده و رهبر ماشين است) كمتر از ماشين (ماشينى كه مصنوع فكر انسان است) توجّه مى شود. براى شناختن كار يك ماشين ساده، يا يك ماشين تحرير و يا رانندگى اتومبيل، بايد چندين ماه، وقت صرف درس هاى نظرى و تمرين هاى عملى نمود، لكن انسان ها هنگامى كه به عنوان مادر يا پدر مى خواهند كودكى را بپرورانند، هيچ گونه آموزشى نمى بينند; نوع پدر و مادرها تقصير را متوجه كودكان مى كنند و كمتر از خود مى پرسند كه شايد تربيت آنان بد بوده است.

امروز اطلاع بر مقدمات مهندسى انسانى، بر هركسى كه با انسانى در همكارى و يا رهبرى او ـ چه در خانه و چه در مدرسه ـ سر و كار دارد، اجتناب ناپذير است.

انسان ها داراى قوانين و يا مكانيسم و فعل و انفعال هاى اختصاصى هستند; اگر بخواهيم با آنها كار كنيم، بايد مكانيسم و قوانين حاكم بر رفتار آنها را بشناسيم. انسان ها مانند صندوق رمزند; گشودن كتاب روح و قلب آنان و همكارى با آنها، پيش از هر چيز آگاهى و ظرافت مى خواهد، نه زور. قوانين رفتار انسانى را بايد مانند قوانين فيزيك و شيمى و فيزيولوژى كشف كرد و نه


صفحه 19

وضع. وضع پاره اى از مقررات براى رهبرى انسانى اگر با قوانين اصل فطرت و خواسته هاى آفرينش منطبق نباشد، در خور استقبال و هضم نيست، و گرنه با هيچ قدرت و زورى نمى توان قوانين را بر خلاف سنت معمول، بر انسان تحميل كرد.(1)

هرگاه عمل نخست درباره پرورش انسان انجام گرفت; يعنى مربى خصوصيات كودك و مكانيسم آفرينش او را درك كرد و معلوم شد كه درباره جهات فردى كودك، مانند رشد تن، پرورش مغز، نموّ شخصيت و پيدايش اعتماد به نفس، چه شيوه و برنامه اى ضرورت دارد و درباره پرورش جهات اجتماعى او چه كارهايى بايد انجام داد تا عضو مؤثر و مفيد براى جامعه شود، در اين موقع، نوبت سه گام ديگر ـ كه در تربيت واحد نباتى يادآور شديم ـ فرا مى رسد.

اين بيان، ما را به حقيقت تربيت و حد و مرز آن آگاه مى سازد و روشن مى كند كه پرورش يك واحد نهال و يا يك واحد انسان، عملى است آگاهانه كه از جانب فردى قدرتمند و نافذ و مسلط، روى فردى ديگر انجام مى گيرد; در حالى كه عمل داراى ايده و هدف است و هدف، فعليت بخشيدن به تمام لياقت ها و شايستگى هاست و اين نتيجه بدون مراقبت پى گير، جامه عمل نمى پوشد.(2)


1 . ناصرالدين صاحب الزمانى، ديباچه اى بر رهبرى، ص 331 و 332.

2 . بنابراين، اساس تربيت را عوامل چهارگانه تشكيل مى دهند و با دقت در جمله هاى متن، هر چهار عاملْ روشن مى شود.


صفحه 20

تكامل يك بعدى

تكامل صحيح، آن است كه در تمام شؤون فردِ مورد تربيت صورت گيرد; زيرا تكامل در يك جهت و عقب ماندگى در جهات ديگر، مايه نابودى فرد است; مثلاً هرگاه در تكامل جسمى و مادى كودك، تنها قلب او رشد كند، ولى اعضاى ديگر او اصلاً رشد نكنند و يا رشد آنها متناسب با رشد قلب كودك نباشد، چنين تكامل يك بعدى، مايه مرگ مى شود.

عين همين مطلب در مجموع شؤون انسان نيز حكم فرماست. هرگاه فشار رشد و نمو، روى جنبه هاى مادى و غرايز نفسانى قرار گيرد و جهات ديگر زندگى او مورد غفلت واقع شود، نام اين تكامل، تكامل يك بعدى و تكامل غير صحيح خواهد بود و تنها آن تكامل، صحيح و ضامن بقاست كه در تمام جوانب و جهات موجودِ در حال رشد صورت پذيرد و همه جهات با نظام خاصى رو به جلو گام نهند.

نقطه ضعف مكتب اخلاقى غرب اين است كه تنها به يك بعد از ابعاد روح انسان تكيه مى كند و ابعاد ديگر روح انسان را ناديده مى گيرد; مثلاً هر نوع مكتب تربيتى كه بر اساس روان شناسى «فرويد» استوار شود، شخصيت انسان را از طريق غرايز، تجزيه و تحليل كرده و از ميان غرايز، بر شهوت و تمايلات جنسى تكيه مى كند و در نتيجه، شخصيت و منش واقعى انسان در شهوت و امور جنسى خلاصه مى شود و ديگر ابعاد روح انسان ـ كه روان شناسى روز بر آنها دست يافته ـ مورد غفلت قرار مى گيرد.

اين گروه از علماى روان شناس و متخصصان امور تربيتى، انسان را از ديده شهوت و عينك تمايلات جنسى بررسى مى كنند و بر اثر محدوديت شيوه


صفحه 21

بحث، از ديگر كرانه هاى وجود او غافل و بى خبرند و ضرر اين گروه از كارشناسان امور تربيتى، بسيار سهمگين و هولناك است.

برخى ديگر از كارشناسان امور تربيتى ـ كه تمايلات ماترياليستى و مادى گرى دارند و زيربناى افكار آنان را اصالت ماده و انكار ماوراى آن تشكيل مى دهد ـ در روش بحث خود غالباً به پرورش تن اهميت مى دهند، نه روح و روان و به جاى تعديل غرايز و رهبرى آن، به ارضا و اشباع هر چه بيشتر آن مى پردازند اصلاح آن; با سوادانى مى پرورانند كه زمين و فضا و دريا را جولانگاه خود قرار مى دهند و با روشن كردن جرقه اى، جهان را به آتش مى كشند، نه انسان هاى كاملى كه به فضايل انسانى آراسته شوند و نوع پرورى و تفاهم را پيشه خود سازند.

در اين نظام هاى اخلاقى ـ خواه از كشورهايى برخيزد كه رسماً به مادى گرى و ماده پرستى و انكار ماوراى طبيعت معروف هستند و يا از كشورهايى كه هنوز حفظ صليب و خدايان سه گانه، مايه افتخار و مباهات آنهاست ـ خلأ روحى انسان تنها با دانش، حرص تسلط بر منابع طبيعى و انرژى هاى جهان، گسترش و توسعه قدرت و اشباع غرايز پر مى شود و ديگر در فضاى روح انسان، جايگاهى براى ملكات انسانى و فضايل اخلاقى ـ كه شرق و شرقى به آن مى نازد ـ باقى نمى ماند.

مسابقه دولت هاى بزرگ جهان ـ كه براى علوم تربيتى و انسانى، ده ها دانشكده و صدها متفكر استاد دارند ـ در ساختن سلاح هاى مخرب و ويرانگر، در گسترش پايگاه هاى نظامى، در استخدام مغزهاى علمى براى تحصيل نيروى رزمى بيشتر، گواه زنده بر گفتار ماست; زيرا با وجود گسترش


صفحه 22

علوم انسانى و تربيتى و با وجود پيدايش رشته ها و شاخه هاى فراوان براى علوم انسانى، غالباً كوشش هاى دانشمندان اين علوم در رهبرى اجتماع به سوى يك سعادت واقعى، عقيم و بى نتيجه مانده است علت بزرگ عقيم ماندن تلاش ها اين است كه نظام تربيتى بر اساس مادى گرى و ماده پرستى و انقطاع از خدا و ماوراى طبيعت است; روش هايى است بر اساس فيزيك و غفلت از متافيزيك و چون تربيت در چنين نظام هايى، يك بُعدى است، نمى تواند به نتيجه مطلوب برسد.

بنابراين، براى رسيدن به هدف عالى، چاره اى جز اين نيست كه دگرگونى عظيم در سيستم هاى تربيتى و نظام هاى پرورشى پديد آيد و متدهاى تربيتى بر اساس «متافيزيك» و اعتقاد به خداى بزرگ استوار شود; خدايى كه بشر را با مسؤوليت هاى بزرگ آفريده است و در سراى ديگر ـ كه آغاز زندگى نو است ـ به تمام اين مسؤوليت ها دقيقاً رسيدگى خواهد شد و هر فردى متناسب كردار و رفتار خود، كيفر و پاداش خواهد داشت. زمانى كه اعتقاد به خدا و مذهب و توجه به سراى ديگر، اساس نظام هاى تربيتى انسان ها را تشكيل ندهد، كليه كوشش هاى بين المللى و منطقه اى براى اصلاح جوامع، عقيم و بى ثمر خواهد ماند.

گواه زنده

اكنون در اين جا تلاش يك ملت بزرگ صنعتى را كه سنت هاى اصيل دينى را به دست فراموشى سپرده اند و دين و مذهب، جز لعابى شيرين، روى مادى گرى تلخ آنان نيست، براى اجراى يك برنامه اصلاحى، يادآور مى شويم


صفحه 23

تا روشن شود كه چرا آن تلاش بزرگ و همه جانبه، عقيم و بى نتيجه ماند و چرا با آن همه تبليغات از طريق كليه وسايل ارتباط جمعى نتوانستند به اصلاح گوشه اى از اجتماع خود موفق گردند و جامعه خود را از يك كردار زشت و نوشيدن يك مايع مسموم و ويرانگر باز دارند. اين پرسش، يك پاسخ بيش ندارد و آن اين كه آنان در تلاش و كوشش خود، روى اصول مادى گرى تكيه كرده و از نيروى مذهب و اعتقاد به مسؤوليت هاى درونى، كمك نگرفتند.

توضيح اين كه دولت آمريكا پيش از جنگ جهانى دوم تصميم گرفت با نوشابه هاى الكلى به شدت مبارزه كند و ملت آمريكا را از چنگال اين سم كشنده برهاند.

دولت آمريكا براى مبارزه با مشروب خوارى به كليه وسايل از قبيل مجلات و جرايد و سخنرانى ها و فيلم ها متوسل شد و براى تبليغ بر ضد استعمال مشروبات الكلى، بيش از شصت ميليون دلار صرف كرد و بالغ بر ده ميليون صفحه كتاب و مجله و نشريه براى اين منظور منتشر ساخت و در ظرف چهارده سال مبارزه، مبلغى در حدود 250ميليون ليره براى اجراى قانون تحريم نوشابه هاى الكى صرف كرد و سيصد نفر را در اين جريان اعدام كرد و 532335 نفر را به زندان افكند و در حدود شانزده ميليون ليره بابت جريمه قاچاق مشروبات الكلى گرفت و معادل 404 ميليون ليره املاك مصادره كرد، ولى كليه اين مبارزات جز عشق و شيفتگى به صرف الكل سودى به بار نياورد، تا سرانجام در سال 1933م. ناگزير آن قانون را نقض كرد و مشروبات الكلى را به كلى آزاد ساخت.(1)


1 . ماذا خسر الإسلام بانحطاط المسلمين، ص 80.


صفحه 24

چرا دولت بزرگى مانند آمريكا از اجراى يك قانون عاجز و ناتوان ماند، و هر نوع كوشش و شدت عمل با بن بست كامل رو به رو گرديد؟ اين كار، يك علت بيش ندارد و آن اين كه زيربناى مسائل تربيتى را در انسان هاى بزرگ، اعتقادات مذهبى و علايق معنوى تشكيل مى دهد، و چون چنين زيربنايى در غرب، بسيار ضعيف و ناتوان است، از اين جهت كوشش نيرومندترين دولت هاى جهان عقيم ماند.

در برابر اين تلاش بى ثمر، به گزارش گزارش گر تهران درباره روز بيست ويكم ماه رمضان گوش فرا دهيد:

تهران ديروز آرام و بى حادثه بود، پزشك قانونى بى كار مانده بود و در كلانترى ها از پرونده و متهم خبرى نبود. ديروز آرام ترين روز سال بود و تقريباً هيچ حادثه اى رخ نداد و اداره پزشكى قانونى تهران، ديروز حتى يك جسد براى معاينه نداشت. پزشك كشيك گفت: تمام روز حتى يك جسد به اداره پزشكى قانونى نياوردند، در 24ساعت گذشته هيچ حادثه اى كه منجر به مرگ كسى بشود، در شهر تهران اتفاق نيفتاد و به قول معروف: آب از آب تكان نخورد. در كلانترى ها و پاسگاه هاى ژاندارمرى نيز اين وضع حكمفرما بود. مأموران كلانترى ها مى گفتند: اكثر مردها ديروز در خانه هايشان بودند و اگر اختلافى بين آنها و همسرانشان اتفاق مى افتاد، به احترام شهادت مولاى متقيان، على بن ابى طالب(عليه السلام) از ادامه آن صرف نظر مى كردند و به همين دليل، پرونده اى درباره اختلافات زناشويى تشكيل نشد.

اين نوع آرامش و انضباط، مخصوص روز بيست و يكم ماه رمضان


صفحه 25

نيست، در تمام ايام سوگوارى، مخصوصاً در تمام ماه رمضان به نسبت خاصى حكمفرماست و ما را به قدرت و اهميت مذهب در حفظ نظام و اجراى قانون، رهبرى نموده و مى رساند كه شرق و شرقى چه گنجيه پنهانى در اختيار دارند و گروهى كه بدون آگاهى از اهميت مذهب، در تضعيف قدرت مذهب مى كوشند، چه لطمه هاى بزرگ و غير قابل جبرانى بر اين گنجينه خود وارد مى سازند.

كتابى كه هم اكنون به خوانندگان گرامى تقديم مى گردد، حاوى يك رشته اصول اخلاقى و اجتماعى است كه پدرى دلسوز و مربى نمونه، فرزند خود را با آنها آشنا كرده است و نام اين مربى نمونه «لقمان حكيم» است كه با بينش كاملاً صحيح و واقع بينانه، چنين اصولى را در اختيار ما نهاده است و از نظر اهميت به پايه اى رسيده است كه خداوند بزرگ آنها را در كتاب آسمانى ما نقل كرده است.

تشريح سخنان اين حكيم الهى كه در سوره لقمان وارد شده است، ما را بر آن داشت كه مجموع سوره را تفسير نموده و آن را به استادان تربيت و مربيان دلسوز كه مى خواهند از اصول تربيت دينى آگاه گردند، تقديم مى داريم.

محتويات اين كتاب قبلاً در مجله وزين درس هايى از مكتب اسلام طى سال هاى ششم و هفتم مجله منتشر گرديده و هم اكنون به صورت كامل ترى در اختيار خوانندگان گرامى قرار مى گيرد.

جعفر سبحانى

2ربيع الآخر 1397

قم ـ حوزه علميّه


صفحه 26

صفحه 27

1

آشنايى با خصوصيات سوره لقمان

آيات اين سوره مكّى است

سوره لقمان، سى و يكمين سوره از سوره هاى صد و چهارده گانه قرآن است كه شماره آيات آن از 34 آيه تجاوز نمى كند.

مفسران اسلامى اتفاق نظر دارند كه مجموع آيه هاى اين سوره در مكه نازل گرديده است، لذا مى گويند: سوره لقمان از سوره هاى مكى است، جز آيه هاى 27 و 28 و 29 كه در مدينه نازل گرديده است و به دستور پيامبر در اين سوره قرار گرفته اند.

ولى هرگز دليل قطعى نداريم كه اين سه آيه در مدينه نازل شده است، بلكه با توجه به مفاد آنها كه مانند بيشتر آيات مكى، درباره مبدأ و معاد بحث مى كنند، مى توان گفت كه اين سه آيه نيز در مكه نازل گرديده است; از اين جهت مى توان گفت: مجموع آيات اين سوره مكى است.

اهداف سوره

همگى مى دانيم كه هر سوره اى از سوره هاى قرآن، با اين كه از آيات


صفحه 28

مختلفى كه هر كدام براى خود مفاد خاصى دارند، تشكيل شده است; مع الوصف; مجموع آيات هر سوره، هدف يا اهدافى را تعقيب مى كند كه با در نظر گرفتن آيات يك سوره، هدف آن، روشن و آشكار مى گردد.

هدف اساسى از 34 آيه سوره لقمان ، مبارزه با شرك و دوگانه پرستى و ايجاد توجه به خدا و سراى ديگر است و با بررسى مجموع آيه هاى اين سوره، خواهيم ديد كه غرض نهايى از تشريح اسرار آفرينش و طرح مواعظ بزرگ دانشمند جامعه بنى اسرائيل«لقمان»، همان توجه به خداى يگانه و محو آثار شرك و بت پرستى است.

دستورهاى اخلاقى و اجتماعى لقمان، آن چنان مهم و سازنده است كه آفريدگار جهان سخنان و انديشه هاى عالى او را در اين سوره به عنوان عالى ترين نسخه سعادت و برنامه زندگى براى ما فرو فرستاده است و چون پاره اى از آيات سوره مورد بحث را سخنان حكيمانه او تشكيل مى دهد، از اين جهت نام آن حكيم روى اين سوره نهاده شده و مى گويند: «سوره لقمان» يعنى سوره اى كه در لابه لاى آيات آن، سخنان و اندرزهاى لقمان حكيم وارد شده است. اكنون وقت آن رسيده است كه به تفسير آيات بپردازيم.


صفحه 29

2

پژوهشى درباره حروف مقطّعه قرآن

بسم اللّه الرحمن الرحيم

1. (الم);

«الف لام ميم.»

اين سوره، بسان 28سوره ديگر با حروفى آغاز شده است كه در اصطلاح مفسران، آنها را «فواتح السور» و يا «حروف مقطعه» مى نامند و مجموع حروفى كه در آغاز 29سوره وارد شده اند، چهارده تاست و آنها عبارتند از: الف، لام، ميم، صاد، راء، كاف، هاء ، يا، عين، طاء، سين، حاء، قاف و نون، و همه اين حروف در جمله زير جمع شده اند: «صراط على حقّ نمسكه; راه على حق است، ما به آن چنگ مى زنيم.»

مفسران در تفسير اين حروف به بحث و گفتگو پرداخته و اقوال و آراى زيادى در تفسير اين حروف بيان نموده اند و ما از ميان آنها يك نظر را كه با دلايل محكم واستوار همراه بوده و از ناحيه پيشوايان معصوم نيز تأييد شده است، تشريح مى كنيم.


صفحه 30

قرآن از اين حروف تشكيل يافته است

اين حروف به عنوان نمونه هايى از حروف تهجى در آغاز برخى از سوره ها آمده اند و هدف از آوردن آنها اين است كه قرآن مجيد از اين حروف، تركيب يافته، و اين سوره ها و آيات كه همه بشر در مقابله با آن عاجز و ناتوان مانده اند، از اين مواد و عناصرْ تشكيل يافته و در حقيقت «خميرمايه» قرآن، همين حروف و مانند آنهاست. اگر فكر مى كنيد كه قرآن ساخته و پرداخته فكر «محمد»(صلى الله عليه وآله وسلم) بوده و او با فكر بشرى خود، از اين حروف، قرآن را ساخته است، شما نيز برخيزيد از همين مواد كه در اختيار همگى است، به كمك يكديگر سوره اى مانند سوره هاى آن بسازيد و حجت و دليل او را ابطال نماييد و اگر با داشتن چنين امكانات در مقام مبارزه، با شكست رو به رو شديد، بايد اذعان كنيد كه قرآن ساخته فكر بشر نيست، بلكه وحى الهى است كه بر او نازل گرديده است.

اصولاً تفاوت «اعجاز» و «صنعت» در اين است كه پيامبران پيوسته براى وصول به هدف و مطلوب، از وسايل بسيار ساده اى استفاده مى كردند و امر بسيط و ساده اى را پايه براى وصول به هدف خارق العاده قرار مى دادند، بر خلاف صنعتگران كه از وسايل پيچيده علمى و دقيق كه حقيقت آن براى نوع مردم معلوم نيست، براى نيل به هدف استفاده مى كنند.

وسيله موسى براى اعجاز، همان عصاى خشك و بى روح و ساده او بود كه آن را در همه موارد، حتى در بردن گوسفندان خود به كار مى برد، و در مقام اعجاز همان وسيله را نيز به كار مى برد كه همگان با ديدگان ديده بودند كه چوب خشكى است كه به صورت حيوان درنده اى مى آمد و در حالى كه


صفحه 31

جادوگران مصر از ابزار پيچيده و ريسمان هاى مملو از جيوه استفاده مى كردند، كه نوع مردم از حقيقت آن آگاه نبودند.

پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) با ساده ترين وسيله به سوى آسمان ها پرواز كرد، در حالى كه «فضانوردان شرق و غرب به وسيله «آپولوها» به سوى فضا مى روند و يا گام در ماه مى نهند; وسيله اى كه براى ساختن يك واحد آن از سيصد هزار مغز انسانى و صدها دستگاه «الكترونى» كمك مى گيرند و هزاران مهندس و تكنسين و دانشمندان فيزيكدان و شيميدان و... در تركيب قطعات و ساختن اجزاى آن تشريك مساعى كرده و سفينه را با دستگاه هاى متعددى به پرواز در مى آورند.

قرآن نيز كه معجزه جاويدان پيامبر خاتم است، از اين راه وارد شده و از ساده ترين ابزار «حروف الفبايي» به عالى ترين هدف (كتابى كه بشر پس از گذشت چهارده قرن نتوانسته است مانند آن را بياورد) دست يافته است و از ساده ترين ابزار كه در اختيار همگانى قرار داشت، كتابى ساخته است كه كلمات آن موزون و معانى بزرگى در بر دارد; جمله هاى آن مرتب و كلمات آن در بلندترين پايه از فصاحت قرار دارند، و معانى بلند و ژرف را در قالب زيباترين الفاظ مى ريزد كه تاكنون نظيرى بر آن ديده نشده است.

هدف از آوردن اين حروف در آغاز 29سوره، اشاره به اين است كه اى مردم! اساس و ريشه اين قرآن را همين حروف تشكيل مى دهد و ابزارى كه در اختيار من است در دسترس شما نيز قرار دارد; هرگاه تصور مى كنيد كه اين كتاب، مصنوع فكر من و ساخته انديشه بشر است، برخيزيد از اين ابزار و اسباب سوره اى بسان يكى از سوره هاى قرآن بسازيد.

اين نظر، گذشته از اين كه مؤيد قرآنى دارد، چنان كه خواهيم گفت:


صفحه 32

مورد تأييد رواياتى است كه از پيشوايان معصوم وارد شده است.

شيخ صدوق از امام عسكرى(عليه السلام) نقل مى كند:«قريش و يهود به قرآن تهمت زدند و آن را جادو تصور كردند، در حالى كه خدا مى گويد:(الم ذلِكَ الْكِتاب) يعنى اى محمد! اين كتابى كه برايت فرستاده ام از همان حروف «الف»، «لام» و «ميم» تركيب و تشكيل يافته است و اين كتاب كه به زبان شما نازل شده، از حروفى مركب شده است كه با آن سخن مى گوييد، هرگاه در اين نسبت راستگو هستيد، برخيزيد و به كمك يكديگر بشتابيد و نظير آن را بياوريد».(1)

پيشواى هشتم در حديثى كه درباره قرآن، نه حرف مقطعه سخن مى گويد، جمله اى دارد كه تا حدّى مؤيد اين است، آن جا كه مى فرمايد:


1 . تفسير برهان، ج1، ص 34.


صفحه 33

خداوند بزرگ، قرآن را با حروفى نازل كرد كه تمام عرب با آن سخن مى گفتند. سپس فرمود: هرگاه انس و جن دور هم گرد آيند و نظير اين قرآن را بياورند، نخواهند توانست، هر چند يكديگر را پشتيبانى نمايند.(1)

مؤيد اين نظر، اين است كه در سوره هاى بيست ونه گانه كه با اين حروف آغاز شده اند، جز در سوره هاى مريم، عنكبوت، روم و قلم، در همگى پس از ذكر اين حروف سخن از قرآن و كتاب به ميان آمده است: مثلاً در سوره بقره مى فرمايد:

(الم* ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ);

«اين است كتابى كه در آن شك و ترديدى نيست.»

و در سوره آل عمران مى فرمايد:

(الم* اَللّهُ لا إلهَ إلاّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ * نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ...);

«خداوندى كه جز او خدايى نيست، اوست زنده و بى نياز. كتاب را بر تونازل كرده است.»

و همچنين بسيارى از سوره هاى ديگر كه اين حروف در آغاز آنها وارد شده است.


1 . «إِنّ اللّهَ تبارَكَ وَتعالى أنْزلَ هذا القُرآنَ بِهِذه الحُروفِ الّتى يَتَداوَلُها جَميعُ العَربِ ثُمّّ قالَ: (لَئِن اجْتَمَعتِ الإِنْسُ وَالجِنُّ عَلى أَنْ يأْتُوا بِمِثْلِ هذَ القُرآن لا يَأْتُونَ بِمِثِلهِ وَلَو كانَ بَعضُهُمْ لِبَعْض ظَهيراً)».(توحيد صدوق، ص 162).


صفحه 34

صفحه 35

3

نشانه هاى نيكوكاران

2.(تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكيمِ);

«اين است آيه هاى سراسر حكمت.»

3. (هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنينَ);

«براى نيكوكاران هدايت و رحمت است.»

4. (الَّذِينَ يُقيمُونَ الصَّلوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكوةَ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ);

«كسانى كه نماز مى گزارند و زكات مى دهند و به جهان ديگر ايمان دارند.»

5. (أُولئِكَ عَلى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ);

«آنها از جانب خداوند هدايت يافته اند، و آنان رستگارانند.»

بررسى آيات قرآن به روشنى، اين مطلب را ثابت مى كند كه آيين پيامبر اسلام، آيين جهانى و دين او خاتم اديان و شخص وى خاتم پيامبران است، و در اين باره آيات متعددى در قرآن وارد شده است كه فقط به نقل دو آيه اكتفا


صفحه 36

مى كنيم:

1.(يا أَيُّها النّاسُ إِنّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ جَميعاً);(1)

«اى مردم! من فرستاده خدا به سوى همه شما هستم.»

اين آيه به روشنى گواه بر اين است كه آيين اسلام، آيين جهانى است و به منطقه اى اختصاص ندارد.

2. (ما كانَ مُحَمَّداً أَبا أَحَد مِنْ رِجالِكُمْ ولكِنْ رَسُولَ اللّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللّهُ بِكُلِّ شَىْء عَلِيماً);(2)

«محمد، پدر هيچ يك از مردان شما نيست، بلكه فرستاده خدا و خاتم پيامبران است و خداوند از هر چيز آگاه است.»

خداوند براى تثبيت عمومى بودن رسالت وى، هنگامى كه درباره كتاب او(قرآن) سخن مى گويد، آن را راهنماى جهانيان معرفى مى كند:

(شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِى أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرآنُ هُدًى لِلنّاسِ وَبَيِّنات مِنَ الْهُدى وَالْفُرقانِ);(3)

«ماه رمضان ، ماهى است كه در آن، قرآن فرو فرستاده شده است; قرآنى كه براى هدايت عموم مردم نازل شده و در آن دلايلى است كه موجب هدايت و جدا كننده حق از باطل است.»

اين آيات و مانند آنها مى رساند كه نبوت پيامبر اسلام، جهانى است، حتى فيض معنوى قرآن كه همان هدايت و راهنمايى است، به گروه معينى


1 . اعراف(7) آيه 158.

2 . احزاب(33 آيه 40.

3 . بقره(2) آيه 185.


صفحه 37

اختصاص ندارد.

ولى در سومين آيه مورد بحث، صريحاً مى فرمايد كه تنها آن گروه از قرآن بهره مند مى گردند كه نيكوكار باشند; چنان كه مى فرمايد:

(هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنينَ);

«براى نيكوكاران مايه هدايت و رحمت است.»

اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه هرگاه فيض معنوى قرآن در شعاع وسيع و همگانى است، پس چرا در آيه مورد بحث، بهره گيرى از آن را به نيكوكاران اختصاص داده است.

پاسخ اين سؤال روشن است و آن اين كه: قرآن كه نسخه سعادت است كه براى هدايت همگان فرو فرستاده شده است و هدف از بعثت پيامبر خاتم نيز همين است و بس، امّا تنها آن گروه از آن بهره مند مى گردند كه خود را در مسير هدايت قرار داده و آماده بهره گيرى باشند و تا فردى آماده هدايت و بهره مندى نباشد، هرگز قرآن به حال او سودى نمى بخشد.

مثلاً باران رحمت الهى بر دشت و دمن مى ريزد و سراسر صحرا را فرا مى گيرد، تنها آن گروه از كشاورزان بهره مند مى شوند كه زمين را براى كشت آماده كرده و دانه در آن پاشيده باشند.

بنابراين، هم صحيح است بگوييم كه قرآن براى هدايت همه مردم فرو فرستاده شده است، زيرا انگيزه از نزول قرآنْ هدايت همه جهانيان است; و هم صحيح است كه بگوييم: تنها آن گروه از آن بهره مند مى شوند كه نيكوكار باشند.

خلاصه، هدف از نزول قرآن، هدايت همگان است، هر چند نتيجه اش


صفحه 38

از آن گروهى است كه آماده بهره بردارى باشند.

روى اين بيان روشن مى شود كه چرا خدا قرآن را تنها شفا و رحمت براى افراد با ايمان مى داند، مى فرمايد:

(وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنينَ);(1)

«آياتى از قرآن مى فرستم كه مايه شفا و وسيله رحمت براى گروه با ايمان است.»

قرآن در عين اين كه نجات دهنده انسان ها از بيمارى هاى فردى و اجتماعى، و مايه رحمت براى همه جهانيان است، ولى تنها آن گروه از اين خوان گسترده بهره مند مى شوند كه آماده بهره مندى باشند.

گروه ديگرى كه در آنها آمادگى وجود ندارد، نه تنها بهره اى نمى برند، بلكه با شنيدن آياتى از قرآن از حق روى گردان شده و گامى به عقب مى نهند; چنان كه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِى هذَا الْقُرآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزيدُهُمْ إِلاّ نُفُوراً);(2)

«ما در اين قرآن به طور تفصيل درباره موضوعاتى سخن گفتيم، ولى نسبت به مشركان نيز جز دورى از حق نتيجه اى نمى بخشد».

از اين جهت، قرآن پس از آن كه خود را شفا دهنده و مايه رحمت براى گروه با ايمان مى داند، صريحاً اعلام مى دارد كه گروه ظالم و ستمگر از اين قرآن جز زيان بهره اى نمى برند.

زيرا قرآن با دلايل روشن، حجت را بر گروه هاى منحرف تمام كرده، و


1 . اسراء(17) آيه 82.

2 . همان، آيه 41.


صفحه 39

زبان آنان را در روز رستاخيز مى بندد; ديگر نمى توانند بگويند: پروردگارا ما را معذور بدار و ما به وظايف و تكاليف خود جاهل و نادان بوديم، بلكه به آنان خطاب مى شد:

(قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكذلِكَ الْيَومَ تُنْسى);(1)

«خداوند به آنان مى گويد: آيات و پيامبران ما به سوى تو آمدند، ولى تو آنها را به دست فراموشى سپردى و امروز نيز تو فراموش مى شوى».

خود قرآن بار ديگر اين حقيقت را به روشن ترين وجه، ضمن آيه اى بيان مى كند و مى فرمايد:

(يُضِلُّ بِهِ كَثيراً وَيَهْدِى بِهِ كَثيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاّ الْفاسِقينَ);(2)

«]با مثل هاى[ قرآن گروهى گمراه و گروه زيادى هدايت مى شوند و جز بدكاران كسى گمراه نمى گردد.»

مولوى اين حقيقت را در ضمن مثلى مجسم مى كند و مى گويد: مثل قرآن مانند طناب چاه است كه گروهى به وسيله آن از چاه بيرون مى آيند و برخى به وسيله آن در درون آن وارد مى شوند، اين تقصير طناب نيست، بلكه تقصير آن كسى است كه از آن به طور معكوس استفاده مى كند; چنان كه مى گويد:

از خدا مى خواه تا زين نكته ها *** در نلغزى و رسى در انتها

ز آن كه از قرآن بسى گمره شدند *** زين رسن قومى درونِ چَه شدند

مر رسن را نيست جرمى اى عنود *** چون تو را سوداى سر بالا نبود


1 . طه(20) آيه 126.

2 . بقره(2) آيه 26.


صفحه 40

نكات آيات

1. در آيه دوم از آيات مورد بحث مى فرمايد:(الكِتابُ الحَكيم).همگى مى دانيم كه حكيم يكى از اسما و صفات خداست. قرآن مجيد به طور مكرر خدا را به اين صفت توصيف نموده است. حكيم به كسى مى گويند كه هر كارى را تحت ضابطه اى و براى هدفى انجام دهد(1) و از كارهاى لغو و بيهوده بپرهيزد.

ولى در اين آيه، خود قرآن با اين صفت توصيف شده است و هدف از آن، بالا بردن مقام قرآن است كه آن چنان سخنان او حكيمانه و سراسر حكمت است كه گويا خود حكيم است و سخن مى گويد.

2. در آيات مورد بحث، نيكوكاران با سه صفت زير معرفى شده اند:

الف) (يُقِيمُونَ الصَّلوةَ): نماز مى گزارند و نماز مايه رابطه انسان با خداست.

ب) (و يُؤْتُونَ الزَّكوةَ): زكات مى دهند كه عامل ارتباط انسان با اجتماع است.

ت) (بِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ): به سراى ديگر مؤمن باشند و ايمان به روز بازپسين، زيربناى تربيت دينى و ضامن اجراى تمام قوانين آسمانى است.

صفات گروه نيكوكار، منحصر به اين سه صفت نيست، ولى از ميان آنها اين سه صفت را كه از برجسته ترين صفات آنهاست، اختيار نموده و يادآور شده است و در هر كس اين سه صفت باشد، ديگر صفات نيكوكارى در او


1 . از قديم الأيام، حكيم را چنين تعريف كرده اند:«مَنْ يَضَعُ الأشياءُ مَواضِعَها.»


صفحه 41

جمع مى گردد.

و در آيه پنجم چنين نتيجه گيرى مى كند: گروهى كه واجد صفات ياد شده هستند، هدايت يافتگان واقعى و رستگاران حقيقى مى باشند; چنان كه مى فرمايد:

(أُولئِكَ عَلى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ);(1)

«آنان از جانب خداوند هدايت يافته اند و آنان رستگارانند.»


1 . بقره(2) آيه 5.


صفحه 42