102 درس
درس: 102
دوشنبه 31/2/8
الفصل الرابع: في وجوب المقدمه؛
ما در اين فصل در بارة هشت امر بحث خواهيم نمود، يعني مرحوم خراساني در اين فصل چهارم، راجع به هشت امر بحث كرده است.
الأمر الأول:
في تحرير محل النزاع. اينكه مي‌گويند: مقدمة واجب،واجب است يا واجب نيست؟ مراد از اين «وجوب»چه وجوبي است، آيا مراد وجوب عرضي است، يا اصلي است و يا اينكه مراد وجوب غيري مي‌باشد؟
الأمر الثاني:
هل المسئله عقليه،كلاميه، اصوليه أو فقهيه؟ اينكه بحث مي‌كنند كه مقدمه واجب، واجب است يا واجب نيست،اين چه مسئلة است؟آيا اين مسئله يك مسئلة فقهي است،يا مسئله‌ي كلامي و عقلي است، يا مسئله يك مسئله اصولي مي‌باشد؟
الأمر الثالث:
في تقسيم المقدمه، يعني مقدمه را تقسيم خواهيم كرد.يعني در اين امر سوم، مقدمه را به چند قسم تقسيم خواهيم كرد:
1) مقدمة شرعيه؛
2) مقدمة عقليه؛
3) مقدمة عاديه؛
4) مقدمة وجوديه؛
5) مقدمة صحت؛
6) مقدمة علميه؛
تقسيم ديگر: مقدمه گاهي سبب است،گاهي شرط است و گاهي معد است وگاهي هم عدم المانع.
الأمر الرابع: في تقسيم الواجب؛
الف) تقسيمه (واجب) إلي مطلق مشروط. أعني الواجب إما مطلق أو مشروط.
ب) تقسيمه(واجب) إلي منجز و معلَّق؛ يعني الواجب المطلق إما منجز و إما معلَّق.
ج) تقسيمه إلي نفسي و غيري؛
د) تقسيمه إلي أصلي و تبعي؛ تمام اينها در اين امر رابع خواهد آمد.
الأمر الخامس:
ما هو الواجب في المقدمه؟ كدام «مقدمه» واجب است،آيا مطلق مقدمه واجب است يا مقدمه به قصد توصل و اجب است يا مقدمة موصله واجب است؟ برخي مي‌گويند: مطلق «مقدمه» واجب است، برخي مي‌گويند: مقدمه بقصد التوصل واجب است، بعضي هم مي‌گويند مقدمة موصله واجب است (كه مرحوم صاحب فصول مي‌گويد).
الأمر السادس:
وجوب المقدمه تابع لوجوب ذي المقدمه.يعني وجوب مقدمه تابع وجوب ذي المقدمه است، به اين معني اگر ذي المقدمه وجوبش مطلق است، وجوب مقدمه هم مطلق خواهد بود.
اما اگر وجوب ذي المقدمه مشروط است، مانند: حج. مقدمه نيز وجوبش مشروط است. يعني وجوب المقدمه(من حيث الإطلاق و الإشتراط) تابع لوجوب ذي المقدمه.
الأمر السابع:
ثمرات القول بوجوب المقدمه. اگر «مقدمه» واجب شد،ثمره‌اش چيست؟ در اينجا تمريناتي خواهيم داشت،يعني مرحوم آخوند فقط يك مسئله را مطرح كرده ولي ما چند تا مسئله را بيان خواهيم كرد.
الأمر الثامن:
ما هو الأصل في هذا الباب، يعني اصل در وجوب مقدمه چيست؟ اين مطلب را براي چه مي‌گويد؟ اگر ما از ادله اجتهاديه استفاده كرديم كه مقدمه واجب است كه چه بهتر! يا اگر استفاده كرديم كه مقدمه واجب نيست،باز هم حرفي نداريم و طبق ادله اجتهاديه رفتار خواهيم كرد.اما اگر ما از ادلة اجتهاديه نتوانستيم به جاي پي ببريم،آنوقت به اين اصل عمل ميكنيم. تمام مطالبي كه دراين فصل چهارم مطرح خواهيم كرد،همين‌ها بود كه فهرست وار بيان شد و شرح هر كدام از اينها را بيان خواهيم نمود.
الأمر الأول: في تحرير محل النزاع.
بررسي امر اول:
عرض ميكنيم كه در كلمة وجوب، احتمالاتي وجود دارد، اينكه مي‌گوييم:آيا مقدمة واجب، واجب است يا واجب نيست؟ در كلمة«وجوب» چند احتمال هست:
الأول: الوجوب العقلي؛ اينكه مي‌گوييم:مقدمة واجب، واجب است يا واجب نيستٍٍ، بحث در وجوب عقلي است، يعني عقل مي‌گويد كه اگر بخواهيد پشت بام برويد،بايد نصب سلم كنيد و نردبان بگذاريد و بوسيلة نردبان بالا برويد. (الوجوب العقلي).
و به تعبير مشايخ ما، رفع احاله العقليه. يعني اگر بخواهيم محال عقلي رارفع كنيم،حتماً بايد نصب سلم كنيم،آيا بحث در اين است؟ نه خير! چون اين چيزي نيست كه علما بخواهند در بارة او بحث كنند. بلكه اين از قبيل: «قضايا قياساتها معها» مي‌باشد. يعني هر كسي مي‌خواهد به يك مقامي برسد بايد مقدمه‌اش را فراهم كند، به قول آن شاعر: «من طلب العلاء سهر الليالي».كسي كه مي‌خواهد به مقام علم ودانش برسد،بايد بيدار خوابي شب را ببيند.يعني همه مي‌دانند كه براي رسيدن به ذي المقدمه،حتماً بايد مقدمه را فراهم كرد.
الثاني: الوجوب العرضي؛ احتمال دوم اين است كه بگوييم: بحث ما در وجوب عرضي است، يعني وجوبي كه به ذي المقدمه منسوب است به مقدمه هم نسبت بدهيم. كدام وجوب را نسبت بدهيم؟ وجوب ذي المقدمه را. يعني خود «مقدمه» وجوب ندارد،اما وجوب شرعي ذي المقدمه را مجازا به مقدمه هم نسبت بدهيم. همانطور كه مي گوييد:« جري الميزاب» و حال آنكه جريان در حقيقت مال آب است، ولي مجازاً به ميزاب هم نسبت مي‌‌دهيم. چنانچه در آنجا مجاز است،در اينجا هم مجاز است، يعني‌در حقيقت ذي المقدمه واجب است،ولي مجازاً مي‌گوييم كه مقدمه هم واجب است، اين احتمال دوم نيز محل بحث نيست،چرا؟ چون اين يك بحث ادبي است كه: هل هذا يجوز أولا؟ اگر چيزي واجب شد، آيا مي‌شود وجوبش را مجازاً به مقدمه هم نسبت داد يا نمي‌شود به مقدمه نسبت داد؟ پس اين دوتا محل بحث نيستند، يعني وجوب عقلي و وجوب شرعي عرضي(كه خودش واجب نيست، وجوب را از ذي المقدمه بگيريم وبه اين نسبت بدهيم) محل بحث نيستند. چرا؟ چون اينها يك بحث ادبي هستند ولذا بدرد فقيه نمي‌خورند.
الثالث: الوجوب الشرعي غيري الأصلي؛ احتمال سوم اين است كه بگوييم: بحث در اين است ذي المقدمه كه واجب شد،يك وجوب شرعي، غيري و اصلي بر مقدمه متوجه مي‌شود. اولاً: شرعي است، وقتي شرعي شد، آن دوتاي اول از محل بحث خارج مي‌شوند.
ثانياً: غيري است، چرا غير است ؟ چون مطلوب بالذات نيست،زيرا مطلوب بالذات وجوب نفسي دارد. اين مقدمه است، يعني از قبيل ابزار و ادوات است،فلذا وقتي كه پشت بام رفتيم، ديگر به آن حاجت نيست ولذا وجوبش غيري است،چون مقصود بالغير است.
ثالثاً: اصلي هم است. چرا اصلي است؟ لأن له خطاباً خاصاً. يعني خطاب خاص دارد، مثلاً مولا به عبدش ميفرمايد:ايهاالعبد! «أدخل السوق واشتر اللحم». «أدخل السوق» واجب شرعي غيري اصلي، يعني دخول در بازار وسوق نيز واجب شرعي، غير واصلي است. چرا اصلي است؟چون مولا خطاب دارد وفرموده:أدخل السوق واشتر اللحم.
الرابع: الوجوب الشرعي، غيري التبعي. احتمال چهارم اين است كه بگوييم:مراد از اين «وجوب» وجوب شرعي، غيري تبعي است. چرا تبعي است؟ چون خطاب مستقلي ندارد، بلكه خطابش ضمني است. اگر سومي و چهارمي (الوجوب الشرعي الغيري الأصلي، الوجوب الشرعي الغيري التبعي) محل بحث باشند، در اين صورت مسئلة ما يك مسئله‌ي فقهيه خواهد بود و لذا ربطي به علم اصول نخواهد داشت. يعني همانطور كه مي‌گوييد:الدعاء عند الرؤيه الهلال واجب أم لا ؟ يا رد سلام واجب است يانه؟ چنانچه اينها يك مسئلة فقهيه هستنند،مانحن فيه نيز يك مسئله فقهيه خواهد شد.
بنابراين؛ اگر ما بخواهيم مسئله را اصولي كنيم، ناچاريم كه مسئله و بحث را در احتمال پنجم ببريم. نه در احتمال چهار گانة قبلي، چهار احتمال قبلي عبارت بود از:
الف) وجوب عقلي؛ اين جاي بحث نيست.
ب) وجوب عرضي؛ اين نيز اصلاً جاي بحث نيست، چون بحث ادبي است.
ج) الوجوب الشرعي الغيري الأصلي؛
د) الوجوب الشرعي الغيري التبعي؛ اين چهارمي خوب است، ولي مسئله مي‌شود يك مسئله فقهي است نه مسئلة اصولي.
الخامس: وجود الملازمه بين الوجوبين و عدمها. احتمال پنجم اين است كه آيا بين دوتا وجوب (بين وجوب ذي المقدمه وبين وجوب مقدمه)؟ ملازمه هست يا ملازمه نيست؟ چطور مي‌گوييد: وجود الملازمه بين الزوجيه و الأربعه، در اينجا هم بحث ميكنيم كه «هل هنا ملازمه بين الوجوبين» كه اگر شارع و مولا امر به ذي المقدمه كرد،حتماً امر به مقدمه هم مي‌كند «هل هنا ملازمه بين الوجوبين أولا؟
وبه عبارت ديگر: «هل هنا ملازمه بين الإرادتين أم لا؟ اراده ذي المقدمه و اراده مقدمه. اگر اراده گفتيد: بحث شما ثبوتي مي‌شود. اما اگر وجوب گفتيد،بحث شما اثباتي مي‌شود. حضرت امام(ره) مي‌فرمود كه محل بحث اين پنجمي است، يعني :«هل هنا ملازمه بين الوجوبين أولا»؟، هل هنا ملازمه بين الإرادتين أو لا؟ اگر اولي را گفتيم، بحث ما اثباتي است. اما اگر دومي را گفتيم، بحث ما ثبوتي خواهد شد، ايشان يك نكته‌ي هم در اينجا داشت كه ما در آن نظر داريم، ايشان مي‌فرمود:علي القول بالملازمه، هل هنا ملازمه بين وجوب ذي المقدمه و وجوب المقدمه، أو ملازمه بين الوجوب ذي المقدمه و بين ما يراه المولا مقدمه،يعني آن راكه مولا مي‌داند مقدمه است، بگونه‌ي كه ممكن است مولا يك چيزي را مقدمه بداند، ولي در واقع مقدمه نباشد،يا مقدمه باشد ولي مولا نداند، ايشان مي‌فرمود:اگر بخواهيم ملازمه را بحث كنيم، خواه بين الوجوبين أو بين الإرادتين، بايد مثل دومي بحث كنيم كه: «هل هنا ملازمه بين وجوب ذي المقدمه و بين وجوب ما يراه المولا مقدمتاً». چرا؟چون اگر مولا بخواهد به اين ملازمه قائل بشود،بايد توجه به ذي المقدمه و مقدمه داشته باشد،توجه به مقدمه، يعني «ما يراه المولا مقدمتاً».
ولي ما نسبت به اين قسمت از فرمايش حضرت امام (ره) و مي‌گوييم: ممكن است كه ملازمه بين وجوب ذي المقدمه و وجوب مقدمة واقعي باشد، نه مقدمه كه «يراه المولا مقدمتاً». چرا؟ چون رؤيت مولا،رؤيت موضوعي نيست بلكه رؤيتش رؤيت طريقي است. درست است كه :«الملازمه بين الوجوب ذي المقدمه و بين ما يراه المولا مقدمتاً». ولي آيا رؤيت مولا طريقيت دارد يا موضوعيت دراد؟ طريقيت دارد، اگر طريقيت دار، معناي طريقيت اين است كه ديگر رؤيت را رها كنيد و بگوييد:«وجود الملازمه بين وجوب ذي المقدمه و وجوب المقدمه و بين اراده ذي المقدمه و اراده المقدمه». اينكه ميفرمايد:مولا اگر بخواهد به اين ملازمه توجه كند، بايد مقدمه را مطالعه كند،پس طرف ملازمه آن مقدمه‌ي است كه در افق رؤيت مولا قرار گرفته است. ما درپاسخ ايشان عرض كرديم كه رؤيت مولا موضوعيت ندارد، بلكه حتي عند المولا هم طريقيت دارد، وقتي كه طريقيت داشته باشد،ديگر ما رؤيت را حذف ميكنيم.«هل هنا ملازمه بين وجوب ذي المقدمه و وجوب المقدمه؟ هل هنا ملازمه بين اراده ذي المقدمه و اراده المقدمه».
بله! اگر مولا بخواهد به اين ملازمه توجه كند، هم بايد ذي المقدمه را رؤيت كند و هم مقدمه را رؤيت كند،ولي رؤيت «مولا» طريقيت دارد نه موضوعيت. يعني اگر از مولا هم سئوال كنيم، در جواب مي‌گويد: من تشخيص دادم كه اين مقدمه است،يعني اگر چيزي در واقع مقدمه باشد و من آن را ندانم،باز من آن را مقدمه قبول دارم. پس محل نزاع ما همان احتمال پنجمي شد.
