بحث در امر دوازدهم است و آن اينکه بعد از اينکه قبول کرديم لفظ مشترک در زبان عرب وجود دارد آيا مي توانيم در يک استعمال، يک لفظ را در دو معنا به کار ببريم يا نه.

 گفتيم محل بحث در جايي است که لفظ واحد در دو معنا به شک مستقل به کار برده است مثلا با استعمال کلمه ي عين، هم ذهب را مستقل اراده کنيم و هم نقره ولي اگر جامع بين آن دو را در نظر بگيريم هيچ مانعي وجود دارد زيرا اين از باب استعمال در يک معنا است.

 توضيح ذلک: در کتاب عام و خاص ذکر شده است که عام گاه استغراقي است و گاه مجموعي. عام استغراقي مانند اکرم کل عالم. در اين حال هر فردي به شک مستقل براي خودش اکرامي دارد در نتيجه اگر کسي بعضي را اکرام کند و بعضي را نه به همان اندازه که امتثال کرده است مثيب است و به اندازه ي تخلف، معاقب مي باشد. ولي در عام مجموعي مانند اکرم مجموع العلماء همه با هم يک امر دارند به اين معنا که اگر همه را اکرام کنيم مثيب هستيم ولي اگر حتي يک فرد را اکرام نکنيم هيچ ثوابي در کار نيست.

 با اين بيان مي گوييم: محل بحث در مبحث مشترک در جايي است که مشترک را به وجه عام استغراقي به کار ببريم نه به وجه عام مجموعي. (اگر در مسمي به کار ببريم مانند عام مجموعي مي شود.)

 اذا علمت هذا فاعلم: از زمان محقق خراساني تا مدتي قبل چهار نفر از متبحرين علم اصول قائل هستند که محال است بتوان لفظ مشترک را در اکثر از معناي واحد به کار برد.

 در رأس اين گروه محقق خراساني مي باشد سه نفر ديگر از تلامذه ي ايشان هستند که عبارتند از: آقا ضياء عراقي، محقق نائيني و محقق اصفهاني. بيان ايشان با هم متفاوت است.

 التقرير الاول: للمحقق الخراساني و حاصله: انه يحتاج الي لحاظ الآخر و لفظ آخر

 ايشان مي فرمايد: أن حقيقة الاستعمال ليس مجرد جعل اللفظ علامة لإرادة المعنى بل جعله وجها و عنوانا له بل بوجه نفسه. يعني استعمال به معناي جعل اللفظ به عنوان علامتي براي معنا نيست؛ استعمال مانند علائم راهنمايي نمي باشد. استعمال در واقع عنواني براي معنا مي باشد به اين معنا که لفظ وجهي براي معنا و حتي عين معنا است.

 بنابراين محقق خراساني قائل است که عنوان، فاني در معنا است و بر اين اساس گاه قبح معنا و حسن معنا به لفظ سرايت مي کند. در الفاظ قبيحه قبحي در خود لفظ وجود ندارد بلکه تمام قبح در معنا است ولي اين قبح از معنا به لفظ تسري مي يابد و لفظ هم قبيح مي شود.

 حال که لفظ در معنا فاني مي شود اگر کسي لفظ را استعمال کرد و ذهب را اراده کرد او در واقع لفظ را در ذهب فاني کرده است. او اگر بخواهد آن را دوباره در همان لحظه در نقره فاني کند امکان ندارد و براي انجام اين کار به لفظ ديگر و لحاظ ديگر احتياج دارد.

 يلاحظ عليه: مبناي ما در مسائل الفاظ با اين مبنا متفاوت است ما مي گوييم براي انجام اين کار بايد به سراغ کتاب و سنت و اشعار عرب رويم تا ببينيم اين کار صورت گرفته است يا نه. با اين حال مي گوييم:

 مراد صاحب کفاية از اينکه مي گويد الفاظ عنواني براي معاني است و فرد در واقع معنا را القاء مي کند آيا اين است که لفظ فعليت خود را از دست مي دهد و ذوب در معنا مي شود؟

 اين کلام صحيح نيست زيرا لفظ هر چند مرآة و عنوان براي معنا است و اگر مراد ايشان اين است که معنا غرض ذاتي است و لفظ غرض عرضي مي باشد. مي گوييم در اين حال چه اشکالي دارد که با يک مقصود بالعرض که لفظ است به دو معنا که مقصود بالذات است برسيم. در اين حال يک لفظ مانند آئينه است که دو نفر را نشان مي دهد.

 نکته: هم مجاز احتياج به قرينه دارد و هم مشترک ولي در مجاز به قرينه ي مفهمة احتياج داريم ولي در مشترک به قرينه ي معينة.

 

 التقرير الثاني: آقا ضياء عراقي در اين مورد مي گويد: اين امر محال است زيرا: يلزم اجتماع لحاظين آليين.

 محقق خراساني بر اين امر تکيه داشت که لفظ اول در معناي اول فاني شد و تمام شده است ولي آقا ضياء مي گويد: لفظ در استعمال لحاظ آلي دارد و معنا لحاظ استقلالي. در اين صورت اگر معنا دو تا شد بايد در لفظ هم دو لحاظ آلي در يک شيء واحد که لفظ است جمع شود.

 اجتماع لحاظيين آليين جايز نيست زيرا لحاظ از مقوله ي علم است و در آن واحد محال است يک شيء متعلق دو علم شود.

 يلاحظ عليه: ما قبول نداريم تعدد معنا مستلزم تعدد لحاظ آلي باشد. ما مي گوييم ملازمه اي بين تعدد لحاظ در معنا و تعدد لحاظ در لفظ نيست به اين گونه که ابتدا ما به لحاظ استقلالي دو معنا را لحاظ مي کنيم (در اين حال هم معنا و هم لحاظ دو تا است) بعد با يک لفظ و با يک لحاظ از اين دو معنا حکايت مي کنم بعد در مرحله ي سوم از همين لفظ به همان دو معناي مستقل بر مي گردم.

 کلام محقق عراقي مبني بر اين است که اگر لحاظ معنا متعدد شد لحاظ حاکي هم بايد متعدد باشد و ما با بيان فوق اين ملازمه را از بين برديم.

 

 التقرير الثالث: محقق نائيني در وجه منع مي فرمايد: امتناع اجتماعين لحاظين مستقلين

 ايشان مي گويند: اگر بخواهيم لفظ واحد را در دو معنا مستقلا به کار ببريم شدني نيست زيرا نمي شود دو لحاظ مستقل را در يک آن با هم جمع کرد.

 يلاحظ عليه: چرا اين امر ممکن نباشد؟

 مثلا ما در عين آني که چشممان چهره ي خطيبي را مي بيند گوشمان هم کلام او را مي شنود. نفس انساني قادر است در عين واحد دو چيز مستقل را تصور کند. در عين همين حال اگر مجلس عطرآگين باشد مي توان عطر را هم حس کرد.

 

 التقرير الرابع: محقق اصفهاني اين تقرير را بيان کرده است که ان شاء الله جلسه ي بعد به آن مي پردازيم.

 

 در آستانه ي سالروز شهادت امام سجاد عليه السلام هستيم. امام عليه السلام در زماني بود که قدرت در دست عبد الملک مروان و فرزندانش بود از او حضرت براي بيان مفاهيم و معارف اهل بيت را در قالب دعا بيان کرده است. همچنين ايشان در رساله ي حقوق پنجاه حق از حقوق را بيان کرده است. جريان کربلا موجب شده بود که نگاه مردم نسبت به اهل بيت عوض شود و بينش آنها نسبت به ايشان بيشتر گردد و از اين رو هنگامي که حضرت براي استلام حجر مي رفت در روايت است که جمعيت کنار رفت تا مسير براي ايشان هموار شود و حال آنکه عبد الملک در انتظار بود که نوبتش براي استلام فرا رسد.