مرتد را در کتاب های فقهی این گونه تعریف کرده‌اند:« المرتد هو الّذی یکفر بعد الإسلام» مرتد آن است که بعد از اسلام آوردن کافر بشود، یعنی بعد از آنکه اسلام آورد، کافر ‌بشود.

 ارتداد یا یکی از بزرگترین گناهان

 ارتداد یکی از بدترین گناهان در اسلام شناخته شده است و لذا شرع مقدس کیفر خیلی شدید کرده، شدت کیفر حاکی از این است که گناه ارتداد از بزرگترین گناهان است، ولی در نظر بعضی‌ها خیلی ساده می‌نماید و می‌گویند من روزی اسلام آوردم و الآن آزادم و می‌خواهم از اسلام بیرون بروم، بدون اینکه از مفاسد اجتماعی آن آگاه باشد و لذا اسلام آن را بزرگترین گناه تلقی کرده است.

 قرآن می‌فرماید:

 « وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَـٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَـٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ»البقرة: ٢١٧.

  اعمال و کار های خوب مرتد از بین می‌رود و می‌سوزد، و بی نتیجه می‌شود. در آیه دیگر می‌فرماید:

 « مَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ» آل عمران: ٨٥. البته دلالت این آیه مانند دلالت اولی واضح و گویا نیست، کلمه‌ی «اسلام» که در این آیه آمده، در مقابل شرک است

  « مَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا» ،یعنی غیر از تسلیم در مقابل خدا، این شرک است، یا

 «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّـهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّـهِ فَإِنَّ اللَّـهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ» آل عمران: ١٩.

  این صحیح است ولی اسلام در اینجا به معنای آئین فعلی ما نیست بلکه در مقابل شرک است.

 در هر حال آیه‌ی اول، آیه روشنی است، آیه دوم کمی پیش من خفاء دارد، چون اسلام اشتباه شده،‌گاهی اسلام به معنای دین پیامبر خاتم است و گاهی اسلام که اطلاق می‌‌شود در مقابل کفر و شرک است

 « مَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا».

  «إذا أسلم» در مقابل غیر حق تعالی، یعنی در مقابل بت‌ها و غیر بت ها.

 از آیات استفاده می‌شود که ارتداد یکی از ادوات و ابزار یهود بوده، یهود برای اینکه آئین اسلام و جامعه‌ی اسلامی را سست کند، به برخی از جوانان خود شان و گاهی به بعضی از وابسته‌های خود شان مبلغی می‌دادند و می‌گفتند پیش پیامبر اکرم بروید و بگویید ما به دین شما که اسلام است و به تو ایمان آوردیم و کلمه‌ی شهادتین را هم به زبان جاری کنید، چند روزی هم در نماز و سایر اعمال مسلمانان شرکت کنید، بعداً به سوی دین اولی خود بر گردید، این کار شما سبب می‌شود که دیگران هم متزلزل بشوند، این از برخی آیات استفاده می‌شود که اتداد یک ابزار و ادواتی بوده برای سست کردن ایمان مومنین:

 «وَقَالَت طَّائِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» آل عمران: ٧٢ .

  جمعی از یهود به یکدیگر گفتند بیائید به آنچه بر مسلمانان نازل شده در آغاز روز ایمان بیاوریم و در پایان روز از آن بر گردیم (بعید نیست که منظور از آغاز و پایان روز این باشد که فاصله ایمان و کفر شما کوتاه باشد خواه از آغاز روز شروع شود یا از وقت دیگر و این کوتاهی فاصله سبب خواهد شد که بگویند آنها اسلام را از دور چیزی خیال می‌کردند ولی از نزدیک چیز دیگری یافتند و لذا به سرعت از آن باز گشتند.

 «وجه النار و آخره» کنایة است که چند روزی ایمان بیاورید و بعداً کفر ورزید، نه اینکه صبح ایمان بیاورید و غروب کافر بشوید.

 پس یکی از ابزار یهود در عصر اسلام ارتداد بوده ، الآن هم قسمتی از این ارتداد‌ها سیاسی است، نه ارتداد واقعی، یا اول ایمانی نداشته‌اند یا اگر هم ایمانی داشته‌اند، بخاطر مبالغی که از این و آن می‌گیرند، تظاهر به ارتداد می‌کنند تا بتوانند در جامعه اسلام شک و تردید ایجاد کنند.

 بنابراین، اگر اسلام در باره مرتد سخت گیری می‌کند چون ابزار یهود است و ضررش فردی نیست بلکه ضرر به ایمان و اخلاق جامعه می‌زند، دیگران هم کم کم متضرر می‌شوند و نظام به هم می‌خورد.

  اقسام ارتداد

 المرتد ینقسم علی قسمین:

 الأول: المرتدّ الفطریّ

 الثانی: المرتدّ الملّی

 یعنی مرتد به دو قسم است، مرتد فطری و مرتد ملی

 نخست مرتد فطری را بحث می‌کنیم و سپس سراغ مرتد ملی می‌رویم.

 بررسی مرتد فطری

 در مرتد فطری سه قول است.

 1: قول اول این است که: «من ولد به صیغه مجهول- علی الإسلام» اگر مرتد فطری را این گونه معنا کردیم، لازم نیست که حین انعقاد النطفة پدر و مادرش مسلمان باشند، بلکه می‌توانند پدر و مادر حین انعقاد نطفه نصرانی یا یهودی باشند، منتها باید حین تولد مسلمان باشند، موقع تولد باید مسلمان باشد، میزان این است که هنگام تولد مسلمان باشند «من ولد علی الفطرة»، موقع ولادت محکوم به اسلام باشند.

 بنابراین، اگر بعداً هم خبر دار شدیم که موقع انعقاد نطفه پدر و مادرش کافر بوده‌اند، این ضرر نمی‌رساند، باید موقع تولد بگویند این بچه محکوم به اسلام است من باب تبعیت، یعنی چون پدر و مادر مسلمان است، بچه هم محکوم به اسلام است من باب تبعیت.

 2: قول دوم می‌گوید میزان تولد نیست، میزان‌ «من انعقد نطفته حال اسلام أحد أبویه» می‌گوید میزان تولد نیست، میزان موقع انعقاد نطفه است، یعنی موقعی که پدر و مادر به هم می‌رسند و نطفه منعقد می‌شود، در آن حالت این نطفه محکوم به اسلام باشد، اسلام تبعی، چون پدر و مادر مسلمان است یا یکی مسلمان است، چون «بچه» تابع اشرف أبوین است، حین انعقاد محکوم به اسلام باشد هرچند اسلام موقع تولد پدر و مادرش کلیسائی باشند، همین مقداری که موقع انعقاد نطفه اسلامی بودند، واقعاً مسلمان بودند، این بچه محکوم به اسلام تبعی است هر چند موقع تولد پدر و مادرش مسیحی شده باشند.

 این هم قول دوم بود، باید ببینیم که روایات کدام را می‌گویند، آیا میزان تولد است یا میزان انعقاد نطفه است؟

  3: قول سوم، قول فاضل اصفهانی( صاحب کشف اللثام) است که معروف به فاضل هندی است.- ایشان نه تنها فاضل بوده، بلکه نابغه بوده، از کتاب کشف اللثام معلوم می‌شود که نابغه بوده، یعنی واقعاً نابغه بوده، بعضی از آثارش که من دیده‌ام خیلی نابغه بوده، حتی صاحب جواهر مادامی که کشف اللثام پیشش نبوده، یک خط هم نمی‌نوشت. حتماً باید به کشف اللثام نگاه کند تا جزم به مسئله پیدا کند و لذا نسبت به کشف اللثام احترام قائل است-

 کشف اللثام می‌گوید فرق نمی‌کند که موقع انعقاد مسلمان باشند یا موقع تولد، ولی باید این بچه بزرگ بشود،تا اینکه وارد بعد از بلوغ و گوینده لا إله إلّا الله بشود،‌ آنگاه کفر ورزد، مجرد اینکه حین انعقاد نطفه محکوم به اسلام بوده یا هنگام تولد محکوم به اسلام بوده، اگر به همین ردیف بیاید بالا، کافر بیاید بالا،‌این مرتد فطری نیست، این حکم سایر کفار را دارد، یعنی هر حکمی که سایر کفار دارد، این نیز همان حکم را دارد، مجرد اینکه حین انقعاد نطفه یا حین التولد محکوم به اسلام شد، ولی جوری شد که بلغ کافراً، این ارتدادش ارتداد فطری نیست، بلکه باید بزرگ بشود، «بلغ مسلماً» و محکوم به اسلام بشود، بعداً کفر ورزد، حضرت امام هم در کتاب ارث از فتوای ایشان پیروی کرده است، یعنی ایشان (حضرت امام) نیز هنگامی که در کتاب ارث مرتد فطری را مطرح می‌کند، می‌گویند مجرد انعقاد نطفه و یا تولد کافی نیست بلکه باید بیاید بالا و «بلغ مسلماً».

 کلام حضرت امام در تحریر الوسیلة

 و هذا أیضاً هو الظاهر من ا لسیّد الأستاذ (قدس سرّه) حیث قال:« من کان أحد أبویه مسلماً حال إنعقاد نطفته ثمّ أظهر الإسلام بعد بلوغه، ثمّ خرج عنه»

  اما اگر «بلغ کافراً»، این مرتد فطری نیست و لو هنگام انعقاد نطفه یا هنگام تولد محکوم به اسلام باشد،‌ولی در کتاب حدود که الآن ما می‌خوانیم در آنجا با این فرق می‌کند و می‌گوید:« لو بلغ کافراً یستتاب فإن تاب فهو و إلّا فیقتل»، فرق می‌کند در کتاب میراث،‌بلغ کافراً‌ حکم سایر کفار را دارد، سایر کفار را نمی‌شود کشت، دیگر کافر ها انواع و اقسامی دارند ولی در اینجا (کتاب حدود) یک چیزی را اضافه کرده و می‌فرماید:« إن بلغ کافراً یستتاب و إلّا فیقتل»، حکم کافر ملی را بر او بار کرده.

 حال معلوم شده در مرتد فطری سه قول وجود دارد.

 الف: میزان تولد است ،

  ب: میزان انعقاد است،

 ج: میزان بلغ مسلماً ثمّ أظهر الکفر،

 از این میان این سه قول، ظاهراً قول سوم، قول صحیح است.

 عبارت امام در کتاب حدود

 و کذا ولد المسلم إذا بلغ و اختار الکفر قبل إظهار الإسلام، فالظاهر عدم إجراء حکم المرتد فطریاً علیه، ثم خرج عنه»

 علی أی حال تعریف اول شان در کتاب میراث مطابق مرحوم فاضل اصفهانی است.

 «حصیلة الکلام» آیا مراد از خروج عن الإسلام، خروج حکمی است یا خروج حقیقی؟

 اگر بگوییم خروج حقیقی است، باید بلغ مسلماً ثمّ کفر، اما اگر بگوییم اعم از خروج حکمی و خروج حقیقی است، آنهم کافی است،‌آدمی که بلغ کافراً،‌ چرا؟ این هم خرج عن حکم الإسلام، خرج حکماً،‌ چون پسر تابع اشرف والدین است، پدر و مادر این آدم حین انعقاد نطفه مسلمان بودند یا حین التولد مسلمان بودند، این محکوم به اسلام تبعی بود، خرج عن الإسلام التبعی، باید ببینیم که میزان خروج تبعی است یا میزان خروج حکمی است؟ این را باید از روایات استفاده کنیم؟

 ظاهراً از روایات چیزی در نمی‌آید که آیا میزان خروج حکمی است یا میزان خروج حقیقی است؟

 اگر حقیقی باشد، محکوم به مرتد فطری نمی‌شود مگر اینکه بلغ مسلماً، اما اگر بگوییم خروج حکمی هست، و لو بلغ کافراً شامل است، چون مسئله، مسئله دماء است «الحدود تدرأ بالشبهات» ما اکتفا می‌کنیم به آن فردی که «بلغ مسلماً ثمّ خرج عن الإسلام» این را می‌گوییم مرتد، اما بچه‌ای که از اول بلغ کافراً، این از نظر ما ممکن است مرتد فطری باشد،‌ولی اجرای حد برایش مشکل است، و غالباً ما در ایران دچار اولی هستیم که بلغ مسلماً ثمّ خرج عن الإسلام، از این مسئله گذشتیم.

 بررسی قول اول

 هل المیزان الولادة؟ هنگام ولادت، پدر ومادر مسلمان باشند هر چند هنگام انعقاد نطفه کافر بوده‌اند، یا میزان ولادت نیست، میزان انعقاد نطفه است؟

 روایات را که مطالعه می‌کنیم، روایات غالباً ولادت را می‌گوید،‌هنگام ولادت محکوم به اسلام باشند، هنگام ولادت أحد الأبوین مسلمان باشند.

 ثم هل المیزان. کون أحد أبویه مسلما حین الإنعقاد، أو حین الولادة؟

 فالظاهر من الروایات، هو الثانی.

 1: روی الحسین بن سعید، قال: قرأت بخط رجل إلی أبی الحسن الرضا(علیه السلام): «رجل ولد علی الإسلام ثمّ کفر و خرج عن الإسلام، هل یستتاب أو یقتل و لا یستتاب؟ فکتب(علیه السلام): یقتل». الوسائل: 18، الباب 1 من أبواب حد المرتد، الحدیث6.

 ممکن است کسی بگوید که کلمه‌ی «ولد» در کلام امام نیست، بلکه در کلام راوی است، ولی معلوم می‌شود که در همان محیط میزان ولادت بوده، چون این آدم می‌گوید«ولد» و اگر میزان انعقاد نطفه می‌بود، همان را می‌‌گفت.

 2: و روی عثمان بن عیسی، رفعه- رفع در رجال شیعه از نقاط ضعف روایت است، رفعه، یعنی مرسل است، زیرا بین عثمان عیسی و امیر المؤمنان خیلی فاصله است، بر خلاف اصطلاح اهل سنت، چون آنان مرفوع را نقطه‌ی قوت حساب می‌کنند، رفعه، أی أسنده، الروایة مرفوعة إلی النبی، أی مسندة إلی النبی، معمولاً کسانی که آشنا به این دو اصطلاح نیستند، دچار اشتباه می‌شوند- قال: کتب عامل أمیر المؤمنین(علیه السلام) إلیه:« إنّی أصبت قوماً من المسلمین زنادقة، و قوماً من النصاری زنادقة، فکتب إلیه: أمّا من کان من المسلمین ولد علی الفطرة، ثمّ تزندق، فاضرب عنقه، و لا تستتبه، و من لم یولد منهم علی الفطرة، فاستتبه، فإن تاب، و إلّا فاضرب عنقه، و أما النصاری فما هم علیه أعظم من الزندقة». الوسائل: 18، الباب 5 من أبواب کتاب الحدود، الحدیث 5.

 ففی مرسل عثمان بن عیسی:« من شک فی دینه بعد تولده علی الفطرة، لم یفئ- أی لم یرجع- إلی خیر أبداً». اُصول الکافی: 2/400.

 و ظاهر هذه الروایات، هو أنّ المیزان کفایة إسلام أحد الأبوین حین الولادة. هرچند حین انعقاد نطفه کافر باشند، همین که حین الولادة مسلمان باشند،‌کافی است.

 دیدگاه صاحب جواهر

 ولی مرحوم صاحب جواهر با اینکه این روایات را داریم، می‌گوید میزان حین ولادت نیست بلکه میزان حین انعقاد نطفه است.

 دلیل ایشان این است که اگر این آدم واقعاً حین انعقاد نطفه پدر یا مادرش مسلمان باشد، این سابقه‌‌ی اسلام دارد، و لو حین ولادت پدر و مادرش کافر باشند، چرا؟ چون این حال اسلام دارد، این نطفه‌ای که در رحم مادر است و رو به رشد می‌باشد، محکوم به ولد اسلام است، حالت سابقه دارد و ما چطور از این حالت سابقه دست برداریم و بگوییم میزان حال تولد است، نه اینکه مسئله تابعیت است، مسئله‌ی تابعیت اصرار دارد که این بچه در رحم مادر به حکم اینکه أحد الأبوینش مسلمان است، این محکوم است به نطفه‌ی مسلمان و بچه مسلمان، ولو در رحم مادر.

  بنابراین، این سابقه اسلام دارد، اگر از دین بیرون برود، خرج در حالی که سابقه اسلام دارد.

 عبارت صاحب جواهر

 و مع ذلک، مال صاحب (( الجواهر )) إلی أنّ المیزان، هو انعقاد النطفة فی حال إسلام أحد الأبوین، قال: «لا خلاف و لا إشکال فی فطریة من انعقد و ولد و وصف الإسلام عند بلوغه و أبواه مسلمان بل أو أحد هما و لو الأمّ ثمّ ارتد، حتی لو ارتدّ أبواه بعد انعقاده، نعم لو انعقد منهما کافرین لم یکن فطریّاً و إن أسلم أبواه او احدهما عند الولادة، فإنّ له حالاً سابقا محکوما بکفره- اگر هنگام انعقاد نطفه، پدر و مادر کافر باشند، این سابقه کفر دارد، اما اگر هنگام انعقاد نطفه پدر و مادر مسلمان باشند، این سابقه اسلام دارد- فلم تکن فطرته عن الإسلام بخلاف الأول، فإنهما ارتدّا حال الولادة بعد الانعقاد منهما أو من أحدهما، یبقی (این بچه- علی حکم الإسلام و لا یجرّه کفرهما». جواهر الکلام: 41/604، کتاب الحدود. یعنی کفر پدر و مادر هنگام تولد این بچه، در این بچه اثر ندارد.

 من عرض می‌کنم که حرف جواهر علی الظاهر حرف خوبی است، ولی خوب است که از راه دیگر هم وارد بشویم،‌اصولاً فاصله انعقاد نطفه،‌با هنگام ولادت نه ماه است، بعید است که پدر و مادر در هنگام انعقاد نطفه مسلمان باشند و در هنگام ولادت کافر شده باشند، چون فاصله کم است، اگر در روایات کلمه‌ی ولادت آمده، بخاطر این است که اگر پدر و مادر در هنگام ولادت مسلمان باشند، در حال انعقاد هم غالباً مسلمان هستند.

  بنابراین، روایاتی که تولد را میزان می‌گیرند، للملازمة العادیة بین الإسلام حال الولادة و بین الإسلام حال الإنعقاد النطفة.

 سوال

  شما می‌گویید انعقاد نطفه دو جور است، اگر پدر و مادر مسلمان هستند ،‌این نطفه هم محکوم به اسلام است، اما اگر پدر و مادر کافرند ،‌این بچه محکوم به کفر است و حال آنکه پیامبر اکرم می‌فرماید:

 « کلّ‌ مولود یولد مع الفطرة ثمّ أبواه یهودانه أو ینصرانه أو ینجسانه»

  الوسائل: ج 18، الباب 1 من أبواب حدّ المرتد،‌الحدیث 3.

 پس این حدیث، با این تقسیم شما درست نیست، فقها می‌گویند بچه‌ای که در رحم مادر است، محکوم به کفر است اگر پدر و مادرش کافر باشند، یا محکوم به اسلام است، اگر پدر و مادر یا یکی از انها مسلمان است و حال آنکه حدیث می‌فرماید تمام بچه‌هایی که در رحم مادر هستند، محکوم به اسلام هستند بعداً اینها کافر می‌شوند.

 جواب

 ما دو جور اسلام داریم، یک اسلام تبعی داریم و یک اسلام خلقتی ، اسلام تبعی همان است که فقها می‌گویند، اگر فقها می‌‌فرماید هردو کافرند، محکوم به کفر است، اگر یکی مسلمان و دیگری کافر است، باز هم محکوم به اسلام است، مراد شان از اسلام، اسلام تبعی است و لذا بچه‌ای که سه یا چهار ساله است، پدر و مادرش مسلمان، بچه‌اش هم پاک است، اما اگر پدر و مادرش کافر است، این هم محکوم به کفر است. اسلام تبعی را بحث می‌کنیم، اما روایت اسلام و کفر خلقتی را بحث می‌کند، «بالخلقة» همه افراد یولد علی الإسلام، یعنی علی التوحید، تمام انسان ها فطرتاً‌ موحد و خدا شناس هستند مگر اینکه محیط انسان را عوض کند.

  پس این روایت، مخالفتی با تقسیم فقها إلی أن الأولاد بین کافر و مسلم،‌الجنین کافر أو مسلم ندارد، چون دو میزان است، بالتبع دو قسم هستند، اما بالذات یک قسم بیشتر نیستند.