مسئله ششم این است که اگر سارق مقدار نصاب را به تدریج از حرز بیرون بیاورد، نه یکجا و دفعة واحدة، این چه حکمی دارد؟

  فرض کنید آقای سارق از مسئله دان است و می‌خواهد مقدار نصاب را تک تک بیرون بیاورد، یعنی اول ربع نصاب را بیرون می‌آورد، در مرحله دوم ربع دیگر نصاب را، در مرحله سوم نیز ربع سوم را، در مرحله چهارم نصاب کامل می‌شود.

  خلاصه همه‌ی نصاب را (که ربع دینار است) یکدفعه بیرون نمی‌آورد، فرض کنید مواد غذائی است یا جوراب است که می‌شود آنها را تفرقه کرد، به تدریج بیرون می‌آورد، آیا این آدم مشمول قطع است یا مشمول قطع نیست؟

 اقوال مسئله

 در اینجا دو قول است:

 1: یک قول این است که دستش قطع نمی‌شود چون نصاب را یکجا بیرون نکشیده، ولی این قول خیلی ضعیف است، زیرا در هیچ جا نداریم که همه‌ی نصاب را یکمرتبه بیرون بیاورد، بلکه میزان این است که هتک حرز کند و به مقدار نصاب را بیرون ببرد، خواه همه نصاب را در یکمرتبه بیرون ببرد یا به تدریج، ملاک این است که نصاب را بیرون ببرد هر چند در ضمن چهار مرحله.

 علاوه براین، اگر ما این باب را به روی سارقین باز کنیم، در حقیقت همه آنان یک حیله و راه شرعی برای شان باز می‌شود فلذا مال مردم را به تدریج از حرز بیرون می‌برند، البته تعزیر دارند، اما حد ندارند.

 ظاهراً قول اول صحیح نیست.

 2: قول دوم این است که دستش قطع می‌شود و ظاهراً این قول صحیح است چون در روایات نداریم که مرة اولی بیرون بیاورند، بلکه همین مقدار که به اندازه ربع دینار بیرون بیاورند کافی است، خواه یکدفعه بیرون بیاورند یا به تدریج و در طی چهار مرحله.

 اما مرة واحدة برایش شرط نیست، تازه اگر شک هم کنیم، می‌گوییم اصل عدم شرطیت است.

 المسألة السابعة:

 مسئله هفتم این است که اگر انسانی ربع دینار را بیرون بیاورد، اما یک بلای بر سر آن بیاورد که از قیمتش بکاهد، فرض کنید که در همان حرز قبل از آنکه آن را بیرون بیاورد، یک کاری کند که قیمتش پایین بیاید، مثلاً گوشه ثوب را پاره کند، یا گوسفند را در همان حرز ذبح کند و گوشتش را بیرون بیاورد، این آدم چگونه است؟

  آقایان می‌فرمایند: دستش قطع نمی‌شود‌(لاقطع)، چرا؟‌ لأنّه لم یخرج حد النصاب.

 فرض دوم این است که صحیح و سالم بیرون آورد، ذبح کرد، اما قبل از آنکه پیش قاضی ترک دعوا بشود، در اینجا آقایان می‌گویند:

 « ثبت القطع»، البته دومی روشن است و جای شک نیست که دومی روشن است، یعنی بیرون بیاورد و بعداً کاری کند که قیمتش پایین بیاید کما اینکه گوسفند را ذبح کند، اما شق اول در خود حرز گوسفند را ذبح کند یا پارچه را پاره کند، این قیمتش پایین بیاید، در اینجا اگر بگوییم:« لا قطع»، آیا این یکنوع بد آموزی برای سرقه نیست، سرقه همین کار ها را می‌کنند؟

 المسألة الثامنة:

 اگر سارق و دزدی وارد حرز بشود و در همان جا مال را ببلعد، مثلاً برلیانی در آنجا بود و آن را در همان جا بلعید، این چه حکمی دارد؟

 این مسئله دارای صوری است:

 صورت اول

 البته آقایان دو صورت را می‌گویند، ولی ما یک صورت دیگر را هم به آن اضافه کردیم، آن را که ما اضافه کردیم این است که اگر بلعید و جزء بدنش شد، فرض کنید یکی از غذا های گران قیمتی (مانند خاویار) در آنجا بود، آن را خورد و سپس از حرز بیرون آمد، که در واقع حکم تلف را پیدا کرد.

 پس صورت اول این است که ببلعد و جزء بدنش بشود.

 آقایان می‌‌گویند دستش قطع نمی‌شود (لا قطع)، چرا؟ تابع همان قانون ظاهری هستند، می‌گویند این آدم «لم یخرج النصاب بل أتلف المال»، مثل این می مانند که وارد حرز بشود و اموالی که در آنجاست آتش بزند. این را من اضافه کردم.

 صورت دوم

 صورت دوم این است که برلیان را فرو برد، می‌فرماید این دو حالت دارد،‌گاهی قابل اخراج نیست- من نتوانستم تصور کنم، که قابل اخراج نباشد، عرض کردم که داروی های خاصی می‌دهند و می‌آید بیرون، هستند کسانی که قاچاقچی هستند، قبل از مرز فرو می‌برند و بیرون مرز بیرون می‌آورند-

 البته اگر قابل اخراج نباشد، حکم سرقت را ندارد.

 گاهی چیزی را که بلعیده قابل اخراج است، مثلاً دارو می‌خورد و آن را بیرون می‌آورد، اگر بیرون آورد، قهراً حکم سرقت را دارد و دستش قطع می‌شود.

  پس بلعیدن بر سه قسم است، گاهی حکم تلف را دارد مثل اینکه غذا را بخورد و جزء بدنش بشود، گاهی می‌خورد و می‌بلعد، اما قابل اخراج نیست، یعنی در بدن گیر می‌کند و بیرون نمی‌آید- که من گفتم این مصداق ندارد، اگر هم باشد ما متوجه نشدیم.-

 صورت سوم

  سوم این است که می‌خورد و بوسیله دارو همه اش دوباره بیرون می‌آید، اینها صوری است که در اینجا گفته‌اند و ما هم متذکر شدیم.

 صورت چهارم

 صورت چهارم این است که بیرون آورد، منتها به گونه‌ای است که قبل از آنکه مرافعه بشود، فاسد شد (فسد قبل طرح الدعوی)، در اینجا بعضی می‌گویند قطع نمی‌شود، چون اخراج علی وجه الکمال نیست، ولی من متوجه این سخن نمی‌شوم که چرا اخراج علی وجه الکمال نیست؟ میوه لطیفی را بعد از بلعیدن بیرون آورد، قبل از آنکه طرح دعوا بشود، یخچال هم نبود فاسد شد، دستش بریده می‌شود، چه کسی گفته است که حتماً هنگام طرح دعوا، این فاسد نشود تا دستش قطع بشود.قطعاً در اینجا قطع هست.

 فی حدّ المحارب

 ما هنگامی باب حدود را شروع کردیم، جغرافیای مسئله را بیان کردیم و مورادی که برای آنها حد در نظر گرفته بود را شمردیم، اکنون می‌خواهیم حد محارب را بررسی کنیم

 در محارب یک دانه آیه داریم که در سوره مبارک مائده است:« إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَافٍ أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ» المائدة: ٣٣.

 در این آیه سه قید آورده شده است:

 الف: محاربه‌ی با خدا.

  ب: محاربه با رسول خدا.

  ج: در روی زمین ایجاد فساد کند.

  جزای اینها چیست؟

 أَن يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَافٍ أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ».

 چهار نوع جزاء برای آنها در نظر گرفته شده است، پس موضوع سه قید دارد:

 محاربه با خدا، محاربه با رسول خدا، اشاعه فساد، پس حکمش چهار تاست، منتها به صورت تخییر، یعنی یا کشتن، یا به دار آویختن، یا دست و پا را به عکس بریدن و یا تبعید، این بستگی به نظر حاکم دارد که کدام یکی از این چهار تا مناسب با این مورد است، آنگاه می‌فرماید:

  «ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ»

  این یکنوع رسوایی در دنیاست، اما باید بدانند که این عذابی بود که در دنیا برای آنها در نظر گرفته شده، به دنبال آن گرفتار عذاب دردناک آخرت نیز خواهند شد «وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ».در ادامه می‌فرماید:

 «إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»المائدة: ٣٤.

 مگر کسانی که قبل از دستگیری توبه کنند « فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»

 اقوال در تفسیر آیه محاربه

 این آیه در میان مفسرین چهار نوع تفسیر دارد که معروف سه تفسیر است، و چهارم را ما می‌گوییم.

 تفسیر اول

 1: مراد از محارب، قطاع الطریق و راهزن ها است، کسانی که راهزنند و جلو کاروان ها را می‌گیرند، در زمان سابق از هوا پیما، ماشین و قطار خبری نبود، بلکه مردم به وسیله اسب، شتر و الاغ و کجاوه مسافرت می‌کردند، تا این کجاوه به مقصد برسد، دهها خطر آنان را تهدید می‌کرد، کسانی در کمین بودند و با اسلحه به جان کاروان می‌ریختند، اموال کاروان را می‌گرفتند، گاهی می‌کشتند و گاهی رها می‌کردند، به آنها می‌گفتند قطاع الطریق، ابن عباس و جماعتی همین را تفسیر را گفته‌اند.

 2: اهل الذّمة، این مربوط است به نصارا و یهود، اگر پیمان شکنی کنند و بروند در دار الحرب، از کشور اسلامی فرار کنند و بروند در دار الحرب.

 3: مرتد است، در باره گروهی وارد شده است که آنها از اسلام دوری جسته‌اند و مرتد شده‌اند.

  این سه تفسیر بود، تفسیر چهارم را ما خواهیم گفت، غالب مفسرین قول اول را انتخاب کرده‌‌اند و می‌گویند مراد قطاع الطریق هستند، «مفسد فی الأرض» یعنی قطاع الطریق، چرا؟ آیه دوم را دلیل می‌آورند، آیه دوم این است:

  ‌«إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»

  این در باره سارق است، سارق قبل از آنکه دستگیر شود، اگر توبه کند، حاکم شرع او را می‌بخشد، غالباً تفسیر و معنای اول را گفته‌اند، از تفسیر اول که بگذریم، تفسیر دوم طرفداران بیشتری را نسبت به تفسیر سوم دارد، بیشترین تفاسیر، آیه‌ی «مفسد فی الأرض» را بر قطاع الطریق تفسیر کرده‌اند.

 دیدگاه استاد سبحانی

  در اینجا اگر اجماعی است که معنای آیه این است، گردن ما از مو نازکتر است و ما نیز آن را می‌پذیریم، یعنی ما در مقابل اجماع فقها و مفسرین نمی‌ایستیم.

 اما اگر بنا باشد که خود آیه را بررسی کنیم، هر گز این آیه قابل انطباق بر قطاع الطریق نیست، چرا؟ شما آیه را مطالعه کنید، آیه سه قید دارد:

 الف: یحاربون الله، باید دید که محاربه با خدا معنایش چیست؟ خدایی که در همه جهان هست و قادر بر همه چیز می‌باشد، ما چطور می‌توانیم با او محاربه کنیم؟

 معلوم می‌شود که مراد از محاربه با خدا، محاربه با معارف الهی و احکام الهی است، در حقیقت اینها تبلیغ لائیک باشند، تبلیغ عقائد ضد دینی باشند، چون محاربه با خدا معنا ندارد، خدایی که بر همه چیز قادر است، انسان چطور می‌تواند با او محاربه کند؟!

 البته کلمه‌ی محاربه از باب «إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّـهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ » است، خداند که با ما محاربه نمی‌کند، ما ضعیف تر و پست تر از آن هستیم که خدا با ما محاربه کند، این از باب مشاکله است.

 مشاکله این است که کسی می‌گوید که من می‌خواهم برای شما یک غذایی بپزم، من در جوابش می‌گویم برای یک عبا بپز، و حال آنکه عبا دوختنی است نه پختنی، ولی چون کلمه‌ی پختن را به کار برده، من هم از باب مشاکله کلمه‌ی پختن را به کار می‌برم. «يُخَادِعُونَ اللَّـهَ» از باب مشاکله است، زیرا خدا بالاتر از آن است که خدعه کند، ولی چون حیله ما را خنثی می‌کند، گفتیم: «يُخَادِعُونَ اللَّـهَ»

 اولاً: در «یحاربون الله»،‌یعنی یحاربون معارفی که خدا آورده، احکامی که خدا آورده، بی دینی و لا مذهبی را تبلیغ کند.

  ثانیاً: «و رسوله» نظامی که رسول خدا آورده، با این نظام رسول خدا مبارزه کند، عرض کردم اگر حرف مفسرین ثابت شد که این آیه در باره قطاع الطریق است، ما نیز حرفی نداریم.

  اما اگر بنا باشد ما خود آیه را مورد تجزیه و تحلیل قرار بدهیم، هرگز قابل تطبیق بر قطاع الطریق نیست،«یحاربون الله» یعنی یحاربون فی معاریفه و أحکامه و رسوله، یعنی با پیغمبر می‌جنگند و پیغمبر را ترور می‌کنند، با نظام پیغمبر اکرم می‌جنگند، بعید است که قطاع الطریق را بگویند «یحاربون الله و رسوله»، یعنی با نظام رسول خدا محاربه می‌کند و قصد ترور رسول خدا دارند «و یسعون فی الأرض فساداً»، زنان، دختران و جوانان را فاسد می‌کنند، رابطه درست می‌کنند،‌این آیه یک جمعی را می‌گوید که نه قابل تطبیق با قطاع الطریق است و نه با ذمی است که:« إذا ألقی وجه الذمّه و لحق بدار الحرب»، و نه سومی را می‌گوید که مرتد باشد، بلکه یک آدم های را می‌گوید که این خصائص در آنها جمع شده است، یعنی به تمام معنا لائیک و لا مذهب هستند، هم با خدا محاربه دارند و هم با رسول خدا و هم در روی زمین فساد می‌کنند، «مفسد فی الأرض» را می‌گوید، اما نه هر مفسد فی الأرض را، بلکه آن مفسد فی الأرض را که این خصائص در آنها جمع بشود، در میان فقها مرحوم صاحب جواهر را دیدم که در یکی از مجلدات جواهر، مفسد فی الأرض را معنا می‌کند، البته کلمه‌ی«مفسد فی الأرض» در این نظام ما زیاد گفته شد، ولی ریشه‌اش را من در جواهر دیدم.

 «يُحَارِبُونَ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ» یعنی تبلیغاتی که علیه اعتقادات مسلمین انجام می‌دهند، و رسوله، یعنی نظام اسلامی را بهم بزنند، یعنی با پیغمبر و نظام بجنگند، سوم هم این است که در زمین فساد کنند، عقائد مردم را فاسد کنند، عفت را از بین ببرند، ناموس را از بین ببرند، اینها را می‌خواهند ببرند، البته اینها را که ما می‌گوییم مفسرین نگفته‌اند، مفسرین همان سه قول را گفته‌اند، یعنی یا مراد قطاع الطریق است، یا مراد ذمی و اهل جزیه هستند که «خالف الجزیة و لحقوا بدار الحرب»، سومی هم مرتد است.

 ولی من از دو راه وارد شدم:

  اولاً: موضوع سه قید دارد و این سه قید در قطاع الطریق قابل تطبیق نیست مگر یکی از آنها.

  ثانیاً: عظمت جزا،‌ باید متناسب با آن عمل باشد، عمل باید خیلی گنده باشد، تا یک چنین حکمی غلیظ و شدید بر آن جاری بشود.