دسترسی سریع به درس
چهار شنبه 5/3/89
پنجم خردادماه
موضوع: فی وجوب العود و المتابعة علی المأموم إذا رفع رأسه من الرکوع و السجود قبل الإمام
مرحوم سید در مسئله‌ی نهم، هفت فرع را متذکر می‌شود:
1: فرع اول این است که اگر کسی سهواً سر از ر کوع یا سجود بردارد،وظیفه‌ی او این است که دو باره به رکوع و سجود بر گردد و در این صورت نمازش صحیح است.
إن قلت: ممکن است اشکال شود که این از قبیل زیادی رکن است، چون این آدم دو بار رکوع کرد است؟
قلت: درست است که از قبیل زیادی رکن است، اما زیاد رکنی است که شرع آن را اجازه داده و در روایات آمده است که این گونه زیادی رکن اشکال ندارد و ظاهراً این مخالف قاعده هم نیست،چون آنکه رکن است،همان رکوع اول است، دومی جنبه‌ی تنظیمی دارد که جماعت را تنظیم کنیم تا جماعت بهم نخورد، و رکن همان رکوع و سجده اول است،دومی جنبه‌ی تکمیلی و حفظ نظام نماز جماعت را دارد.
علاوه براین، روایات داریم که در باره روایات نمی‌شود سخن گفت، روایات عبارتند از:
1: روی الصدوق باسناده عن فضل بن یسار، قال: « أنّه سأل أبا عبد الله علیه السلام عن رجل صلّی مع إمام یأتمّ به – یعنی شیعه است- ثم رفع رأسه من السجود قبل أن یرفع الإمام رأسه من السجود، قال علیه السلام: فلیسجد» الوسائل:ج 5،ا لباب 48 من أبواب صلاة الجماعة، الحدث1 .
این حدیث در باره‌ی سجده است.
2: و باسناده عن أحمد بن محمّد، عن الحسن بن علیّ بن یقطین، عن أخیه الحسین، عن أبیه علیّ بن یقطین قال: سألت أبا الحسن علیه السلام:«عن الرّجل یرکع مع الإمام یقتدی به ثمّ یرفع رأسه قبل الإمام قال: یعید برکوعه معه» الوسائل:ج 5،ا لباب 48 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث3.
3:و عنه، و عن معاویة بن حکیم،عن محمّد بن علی بن فضّال،عن أبی الحسن علیه السلام قال: قلت له:«أسجد مع الإمام فأرفع رأسی قبله أعید؟ قال: أعد و اسجد» الوسائل:ج 5،ا لباب 48 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث5.
تمام این روایات برای ما حجت است و مشکلی هم در کار نیست. قدر متیقن این است که این روایات در باره‌ی سهوی است،یعنی اینکه انسان سهواً سر از رکوع یا سجده بردارد،هرچند کلمه‌ی سهو در اینها نیامده، ولی منصرفش همان کلمه‌ی سهو و نسیان است.
اشکال
اشکالی که ممکن است در اینجا بگیرند، این است که این از قبیل زیادی رکن است و زیادی رکن موجب بطلان نماز می‌باشد
پاسخ
اولاً: این از قبیل اجتهاد در مقابل نص است،
ثانیاً: این را نمی‌شود زیادی رکن حساب کرد، چون رکن واقعی همان رکوع اولی است که انجام داده، دومی جنبه‌ی تکمیلی دارد و به عنوان متابعت آورده است.
ممکن است بعضی بگویند که اینجا باطل است و جهت بطلانش این است که متابعت یا شرط صحت نماز، یا شرط صحت جزء است، اگر بگوییم شرط صحت نماز یا شرط صحت جزء است،ممکن است کسی بگوید باطل است.
یلاحظه علیه
اولاً: ما قبول نداریم که شرط صحت نماز یا شرط صحت جزء باشد. چرا؟ چون گفتیم پیغمبر اکرم هفت سال با مردم نماز خوانده و این حدیث هم به گوش شان نرسیده و این سخن معنایش این است که حتی در میان آنان (اصحاب) نماز باطل بوده و پیغمبر اکرم هم ذکر نکرده، پس نهایت چیزی که می‌توان گفت این است که بگوییم شرط جماعت نماز است یا شرط جماعت جزء است، ولی ما حتی این را هم نپذیرفتیم، بلکه گفتیم حکم تکلیفی است، منتها دیگران می‌گویند که این از قبیل حکم تکلیفی الزامی است و عقاب دارد، ولی ما گفتیم که حکم تکلیفی ارشادی است.
عبارت علامه در تذکرة
«و من الغرائب ما فی التذکرة قوله: و هل العود واجب؟ الأقرب المنع و لعلّه راجع إلی صورة العمد دو ما إذا کان الإمام ممّن لا یقتدی به فلأنّه کالمنفرد» التذکرة:4/345.
بله! اگر امام جماعت «ممّن لا یقتدی به» باشد،بعید نیست که بگوییم نمازش باطل است، چون جماعت نیست بلکه منفرد است. پس کلام علامه را یا به صورت عمد بزنیم یا در جایی که امامش غیر امامی باشد، یعنی جماعتش حقیقی نیست و در واقع نمازش منفرد است و مسلم است که منفرد اگر رکوع را زیاد کند،نمازش باطل است. پس کلام علامه یا حمل بر عمد می‌کنیم یا حمل بر جایی می‌کنیم که امامش «ممّن لا یقتدی به» باشد. که جماعت محقق نیست و نماز این آدم منفرد است و در نماز منفرد زیادی رکن مبطل است.
«تمّ الکلام فی الفرع الأول» که اگر شخصی نسیاناً سر از رکوع یا سجود بردارد، باید دوباره به رکوع یا سجود برود. و این زیادی هم مشکلی ایجاد نمی‌کند. چرا؟
اولاً: روایت داریم،که از آنها عدم بطلان استفاده نمی‌شود.
ثانیاً: رکن همان اولی است و دومی جنبه‌ی ظاهری و صوری دارد و برای حفظ نظام جماعت است.
الفرع الثانی: رفع رأسه من الرکوع و السجود سهواً أو نسیاناً
فرع دوم این است که شخص سهواً سر از کوع یا سجود برداشت، منتها به وظیفه‌ی خود عمل نکرد.
مرحوم سید می‌فرماید: «إثم و صحّت صلاته» اگر سیخ بایستد، اما به شرط اینکه رفعش سهوی و نسیانی باشد، نمازش صحیح است،منتها گناه کرده (أثم) چون عقیده‌ی ایشان این است که وجوب متابعت از قبیل وجوب تکلیفی است نه از قبیل وجوب وضعی.
ولی در عین حال می‌فرماید بهتر این است که اعاده کند.
متن عروة‌الوثقی
«و إن لم یعد أثم و صحّت صلاته، لکن الأحوط إعادتها بعد الإتمام».
سؤال
سوال این است که چرا مرحوم سید می‌فرماید بهتر این است که احتیاط کند،به این معنا که بعد از اتمام نماز، آن را اعاده کند؟
جواب
شاید احتمال این را داده که یا شرط صحت صلات است یا شرط صحت جزء، شاید احتمال این را داده است و لذا فرموده:«الأحوط إعادتها بعد الإتمام».
اما اگر شرط جماعت بدانیم یا شرط جماعت جزء بدانیم، چنانچه اعاده نکند(إذا لم یعد) باز نمازش باطل نمی‌شود بلکه منفرد می‌شود.
بله! اگر شرط صحت صلات بدانیم، نمازش باطل می‌شود، اما اگر شرط جماعت کل بدانیم یا شرط جماعت جزء بدانیم،در صورتی که اعاده نکند، فقط جماعتش باطل است نه نمازش، یعنی نمازش منفرد است.
دیدگاه استاد
ما از این چهار قول هیچکدام را نپذیرفتیم، دوتای اول را نپذیرفتیم، زیرا چطور می‌شود که پیغمبر اکرم هفت سال با مردم نماز بخواند بدون اینکه شرط صحت را بر آنان بیان کند، این قابل پذیرش نیست.
اما اینکه شرط جماعت جزء را نپذیرفتیم، زیرا ما یک جماعت داریم نه جماعات، یعنی هر جزء برای خودش جماعت ندارد.
شرط خود جماعت هم نیست، چون جماعت یک امر عرفی است و اگر کسی یک مقدار عقب ماند،این سبب نمی‌شود که همه‌ی جماعت عرفاً از بین برود.
إن قلت: اگر عمداً بر نگشت و سهواً سر برداشت، این قیامش محرم است،چرا؟ چون بر او عود واجب است (یجب علیه العود) اگر عود واجب شد،قیام حرام است،وقتی حرام شد، نهی در عبادات هر چند نهی در جزء عبادات، موجب فساد است،این قیام مبغوض مولاست و مبغوض مولا نمیتواند مقرب باشد.
پس اولاً منهی عنه است، ثانیاً مبغوض مولاست و مبغوض مولا نمیتواند مقرب باشد.
قلت: آنکه رکن است، همین که سر برداشت سهواً، یعنی اول قیام جزء نماز است، بقیه جزء نماز نیست،بلکه چیز زیادی است در نماز. ولذا آنکه مقرب است،منهی عنه نیست، آنکه منهی عنه است،آن مقرب نیست.
مشکل این است که می‌گویند این آدم عمداً سر از رکوع برداشت و حقش این بود که بر گردد و به امام ملحق بشود، ولی بر نگشت، فلذا گناه کرده(أثم) و این قیام جزء نماز است، این قیام مبغوض است و منهی عنه، و چیزی که منهی است نمیتواند مقرب باشد.
ما این گونه حل کردیم و گفتیم آنکه جزء نماز می‌باشد، همان جزء اول است،سر از رکوع برداشت و ایستاد و دید که هنوز امام سر از رکوع بر نداشته است، جزء اول منهی نیست،بقیه اجزاء منهی عنه است، اما جزء نماز نیست.
تا کنون دو فرع را خواندیم، فرع اول این بود که سهواً سر از رکوع برداشت و دوباره برگشت (رفع رأسه و عاد) فرع دوم اینکه سهواً سرش را از رکوع برداشت،اما برنگشت (رفع رأسه و لم یعد).
الفرع الثالث: إذا رفع رأسه سهواً أو لزعم رفع الإمام رأسه قبل الذکر الواجب و لم یتابع عمداً مع الفرصة لها.
فرع سوم این است که شخص قبل از آنکه ذکر رکوع را بگوید یا کامل کند (سهواً یا به خیال اینکه امام سر از رکوع برداشته) سر از رکوع برداشت و متوجه شده که امام سر از رکوع بر نداشته و هنوز در رکوع است و باز فهمید که فرصت برای برگشتن باقی است، بجایی اینکه فوراً بر گردد، همانطور ایستاد و منتظر امام ماند، فرقش با دومی این است که در دومی ذکر رکوع را تکمیل کرده بود و سر از رکوع برداشت، ولی در اینجا اذکار رکوع را کامل نکرده، سهواً یا به خیال اینکه امام سر از رکوع برداشته است، این هم سر از رکوع برداشت.
متن عروة الوثقی
«بل لا یترک الإحتیاط إذا رفع رأسه قبل الذکر الواجب و لم یتابع، مع الفرصة لها»
یعنی اگر دوباره به رکوع می‌رفت،امام را در رکوع درک می‌کرد و ذکر را کامل می کرد.
مرحوم سید می‌گوید احتیاط این است که این آدم نمازش را بعداً اعاده کند. چرا نمازش را بعداً اعاده کند؟
به جهت اینکه به ذکر واجب اخلال کرده (أخلّ بذکر الواجب).
اگر کسی بگوید که این آدم سهواً یا به خیال اینکه امام سر از رکوع برداشته است، سر از رکوع برداشت؟
جوابش این است که هر چند سهواً سر از رکوع برداشته است،ولی می‌دانست که اگر بر گردد، به امام می‌رسید و ذکر را کامل می‌کرد.
إذا رفع رأسه قبل الذکر الواجب و لم یتابع، مع الفرصة لها،و لقد احتاط المصنّف فی هذا الفرع بإعادتها بعد الإتمام، لأنّه قد أخلّ بالذکر الواجب مع إمکان التدارک بالعود إلی الرکوع تبعاً، و إتیانه فیه، فلو لم یعد، فقد ترک جزءاً من أجزاء الصلاة عامداً، و تلزمه الإعادة.
این اشکال مرحوم سید است، محشین نظری دارند، ما نیز نظری داریم،ممکن است بگوییم نمازش صحیح است، مشکل شما این است که این آدم اذکار رکوع را تکمیل نکرده.
ما می‌گوییم درست است که تکمیل نکرده، ولی باید دانست که سهواً سر از رکوع برداشت. اگر بگوییم چرا برنگشت؟ می‌گوییم برای برگشتن محل نبود، چون رکوع واقعی همان رکوع اول است و رکوع دوم جنبه‌ی شکلی و صوری و ظاهری دارد.
بله! گناه کرده و باید بر میگشت،ولی نمازش صحیح است.
الفرع الرابع
تلک الصورة و لکن ترک المتابعة سهواً أو لزعم عدم الفرصة فقد أفتی المصنّف بعدم وجوب الإعادة، سواء عاد الرکوع أم لم یعد، إذ لیس الرکوع الثانی محلّّاً للذکر، و إنّما هو لحفظ المتابعة مهما أمکن.
متن عروة الوثقی
«و لو ترک المتابعة حینئذ سهواً أو لزعم عدم الفرصة لا تجب الإعادة و إن کان الرفع قبل الذکر».
فرع چهارمی عین فرع سومی است،در سومی سر از رکوع برداشت و حال آنکه ذکر را تکمیل نکرده بود، ولی عمداً ایستاد در حالی که می‌توانست رکوع دوم بکند و تسبیحات را بگوید، اما در چهارمی سر از رکوع برداشت،منتها غفلت کرد که بر گردد و دوباره به رکوع برود، در سومی عمداً به رکوع نرفت، ولی در چهارمی غفلت کرد و سهواً به رکوع نرفت یا خیال کرد که اگر به رکوع برود، امام را در رکوع درک نمی‌کند.
مرحوم سید صورت چهارم را می‌فرماید نمازش صحیح است.
پرسش
حال این پرسش به میان می‌آید که چه فرق است بین فرع سوم که در آنجا فرمود لا یترک الإحتیاط با فرع چهارم که راجع به آن می‌گوید نمازش صحیح است و هیچ مشکلی نیست؟
پاسخ
چهارمی تحت قاعده‌ی «لا تعاد» داخل است چون ناسی است و غفلت کرد که دو مرتبه به رکوع برود یا خیال کرد فرصت نیست، فلذا این آدم یا ناسی است یا معذور.. آنکس باید بر گردد و به امام ملحق بشود که احتمال فرصت برای درک را بدهد.
بنابراین، این آدم ناسی است و حدیث «لا تعاد» شاملش است،«لا تعاد الصلاة إلّا من خمس» خدایا من تسبیحات را ترک کردم، می‌گوید: «لا تعاد» . چرا؟ چون از آن پنج تا نیست، بله! اگر عمداً ترک کند،آن از قبیل سومی می‌شود و« لا تعاد» عمد را نمی‌گیرد،به قول مرحوم حاج شیخ عبد الکریم حائری «لا تعاد» تنبل پرور نیست، اما سهو را می‌گیرد، این آدم هم سر از رکوع برداشت و گیچ شد و نمی‌دانست که چه کند و لذا نرفت، یا خیال کرده که اگر به رکوع برود،امام را در رکوع درک نمی‌کند، این مورد تحت «لا تعاد» داخل است.
خلاصه
الف: سهواً سر از رکوع برداشت و باید بر میگشت و برگشت.
ب: سهواً سر از رکوع بر داشت و باید بر میگشت، ولی سیخ ایستاد و عمداً به رکوع بر نگشت.
ج: قبل از آنکه ذکر واجب را تکمیل کند، سر از رکوع برداشت و عمداً به رکوع نرفت.
د: سر از رکوع برداشت و تسبیحات را ترک کرده بود، اما غفلت کرد یا خیال کرد که امام را درک نمی‌کند.
مرحوم سید در سومی فرمود که نمازش را اعاده کند، در چهارمی گفت اعاده لازم نیست،ولی ما همه را گفتیم اعاده ندارد،همه‌ی این فروعی که خواندیم سهواً سر از رکوع بر می‌داشت،
الفرع الخامس: لو رفع رأسه عامداً لا یتابع
فرع پنجم این است که امام از بس که رکوع را طول می‌دهد، ماموم خسته می‌شود و عمداً سر از رکوع بر می‌دارد، مرحوم شرائع می‌فرماید: « إستمر» اینجا حق ندارد که بر گردد، ایشان کلمه‌ی «استمر»ّ را از کجا استفاده کرده است؟ از روایاتی که وارد شده و ناچار شدیم که آنها را حمل بر عمد کنیم هر چند کلمه‌ی عمد در آنها به کار نرفته است: « فلو رفع المأموم رأسه عامداً استمرّ» شرائع الإسلام:1/127.
و نسبه فی الجواهر إلی المبسوط و السرائر و النافع و الذکری إلی غیر ذلک من الکتب.جواهر الکلام: 13/212. لا حظ أیضاً التذکرة:4/345. و المنتهی: 6/267.
کلام صاحب مدارک
مرحوم مدارک می‌گوید فرق نمی‌کند چه از رکوع سر بردارد و چه از سجود، در هردو حالت باید «یستمر»، دلیلش هم روایت غیاث ابن ابراهیم، قال: «سئل أبو عبد الله عن الرّجل یرفع رأسه من الرکوع قبل الإمام، أیعود فیرکع إذا أبطأ الإمام و یرفع رأسه؟ قال: لا.»الوسائل: ج5، الباب 48 من ابواب صلاة الجماعة، الحدیث 6.
مرحوم شیخ طوسی این روایت را حمل کرده بر صورت عمد، و خواسته جمع بین روایات کند و بگوید این مربوط است به عمد.
بعضی گفته‌اند که این روایت ضعیف است چون غیاث ابن ابراهیم فاسد المذهب است، بطری زیدی است و در میان طوایف زیدی،بطری‌ها روابط شان با امامیه خوب نبوده است.
روایت را تضعیف کرده‌اند، ما مکرر گفتیم که فساد مذهب، ضرر به روایت نمی‌زند، کی؟« إذا کان ثقة فی اللسان» هرگاه که در لسانش صادق باشد.
فلذا ما در قبول روایت، تابع مذهب نیستیم (غیر از کافر) مذهب حسابش با خداست، بلکه ما تابع ثقه بودن در حدیث هستیم و اینکه طرف ملتزم باشد که حدیثش را صحیح بگوید و جناب غیاث ابن ابراهیم تمیمی ثقه است، نجاشی می‌گوید:«ثقة».
البته مرحوم شیخ در فهرست کلمه‌ی «ثقة» ندارد،ولی نجاشی کلمه‌ی ثقة دارد.
کسانی که محقق هستند،می‌گویند که نجاشی نظر به کتاب شیخ دارد، یعنی جاهایی که شیخ از قلمش افتاده و اشتباه کرده،اشتباهات شیخ را در رجال آورده است. ایشان در رجالش نظر به فهرست شیخ دارد و فهرست شیخ را یا تکمیل و یا اصلاح می‌کند، فهرست شیخ کلمه ی« ثقة» ندارد، ولی نجاشی کلمه‌ی «ثقة» را دارد.
بنابراین،از نظر سند مشکلی ندارد، مشکل همان است که نباید شما این را حمل بر عمد کنید، چون این جمع، یک جمع تبرعی و بدون شاهد است.
بعضی می‌گویند این جمع بلا شاهد نیست، قانون کلی است که اگر در روایتی بگوید:« افعل» و در روایت دیگر بگوید: «لا تفعل»، جمله‌ی «لا تفعل» قرینه است که «افعل» جنبه‌ی استبحابی دارد، جمع بین «افعل» و «لا تفعل» تبرعی نیست. در آن روایت می‌گوید «یعود»، در این روایت می‌گوید «لا یعود»، فلذا حمل بر استحباب می‌شود.
بعضی از این راه وارد شده‌اند و می‌خواهند بگویند جمع دلالی دارند، روایات پیشین می‌گفت:«یعود»، این روایت می‌گوید:«لا یعود»، فلذا حمل بر استحباب می‌کنیم،اما اینکه این درست است یا نه؟ در جلسه‌ی آینده بحث خواهیم کرد.