قبلاً عرض کرديم که در اينجا چند امر وجود دارد، امر اول را خوانديم و آن اين بود که مرحوم شيخ و آخوند فرمودند که: «يجب متابعة القطع و...، » و ما در اطراف اين جمله مناقشه کرديم و گفتيم که اين جمله معني ندارد.
الثانی: هل الطريقية ذاتيه للقطع اولا؟
در امر دوم راجع به اين مطلب بحث مي کنيم که آيا طريقيت براي قطع ذاتي است همانطور که زوجيت براي اربعه ذاتي است و نيازي به جعل جاعل ندارد، آیا طريقيت نيز براي قطع چنين است یا اینکه طریقیت برای قطع ذاتی نیست؟ به بیان ديگر همانطوری که ايجاد اربعه سبب مي شود که زوجيت نيز- چه بخواهد و چه نخواهد- ايجاد بشود وجعل «اربعه» همان جعل زوجيت،یعنی اگر اگر کسی بعد از آنکه اربعه ر ايجاد کرد، دگر نيازي به جعل زوجيت نيست. آيا قطع نیز نسبت به طريقيت چنين است، یعنی بعد از آنکه قطع ايجاد شد- بعد ما وجد القطع- آنوقت خود بخود طريقيت هم بدنبالش می‌آید؟ - البته اين نوع ذاتي را می‌گویند ذاتي باب برهان،-
در کلمات مرحوم شيخ و آخوند اين «مطلب» مسلم گرفته شده که طريقيت براي قطع ذاتي است و احتياج به جعل جاعل ندارد،یعنی ايجاد «موضوع» کافي از ايجاد محمول است، از این رو لازم است که ما اين مطلب را تجزيه و تحليل کنيم تا روشن شود که قضیه از چه قرار است.
ما باید این مطلب را بررسی کنیم آیا مراد کساني که مي گويند طريقيت براي قطع، ذاتي است. ذاتي باب ايسا غوجي را مي‌باشد -ذاتی باب ايسا غوجي همان کليات خمسه را مي گويند-؟
يا اينکه مرادشان از ذاتي، ذاتي باب برهان است(ذاتي باب برهان عبارت است ازهمان صناعات خمسه)؟ اگر مراد شان از اینکه می‌گویند «طريقيت» ذاتي قطع است،همان ذاتي باب ايساغوجي باشد، این معنايش اين است که ما اگر قطع را تجزيه و تحليل کرديم، بايد طريقيت برای «قطع» يا جنس باشد و يا فصل، و حال آنکه قطع (مانند حسد، بخل، رضا و سخط) يک وصف نفساني است، یعنی هرگز طريقت برای «قطع» نه جنس قطع است و نه فصل قطع، چرا؟ چون اگر شما بخواهيد قطع را تجزيه و تحليل بکنيد در مقام تجزيه و تحليل، «طريقيت» نه جنس است براي قطع و نه فصل است براي قطع، بلکه «قطع» يک حالت جزمي و يک صفت جزمي است که در انسان پيدا مي شود و سبب می‌شود که انسان به يک مسئله جزم پيدا کند ولذا «طريقيت» نه جنس قطع است و نه فصل قطع.
و اگر بگوييد طريقيت براي «قطع» از قبیل ذاتي باب برهان است، نه از قبیل ذاتي باب ايساغوجي، ذاتي باب برهان اين است که وضع موضوع کافی در وضع محمول باشد (وضع الموضوع کاف فی وضع المحمول) همانطوری که در «اربعه» مطلب از همين قرار است، يعني وضع «اربعه» کافي از وضع زوجيت است.
به بیان دیگر، ما در ذاتي باب برهان، نيازي به دو جعل نداريم. يعني لازم نيست که يکبار جعل موضوع و بار دگر جعل محمول کنيم. در مقابل عرض قريب، چون «عرض قريب» احتياج به دو جعل دارد «کجعل الجسم ابيضاً» یعنی نخست بايد جسم را جعل کرد و ايجاد نمود و سپس بايد جعل بياض کرد. پس اگر ما طريقيت را براي قطع از قبيل ذاتي باب برهان بگيريم، اين هم درست نيست، چرا؟ زیرا گاهی «قطع» در انسان پيدا مي شود و حال آنکه اين «قطع» طريق نيست بلکه جهل مرکب است (لانه ربما يوجد القطع و يکون جهلاً مرکباً) چون اگر ذاتي باب برهان باشد، ذاتي باب برهان، هرگز از موضوعش منفک نمي شود ( لاينفک عن الموضوع) یعنی محال است که در دنيا اربعه باشد، اما زوجيت در کنارش نباشد و حال آنکه در «ما نحن فيه» ممکن است قطع باشد،ولی موضوعش نباشد مانند جهل مرکب (ربما يوجد القطع ولايوجد متعلقه کما في جهل المرکب). پس معلوم می‌شود که طريقيت براي «قطع»، نه از قبیل ذاتي باب ايساغوجي است و نه از قبیل ذاتي باب برهان.
ان قلت: اگر بگوييد که «طريقيت» براي قطع از قبیل ذاتي باب برهان است،منتها در نزد خودِ قاطع نه در نزد دیگران (الطريقيه امر ذاتي للقطع عند القاطع» چون آدم قاطع، خود را در وسط واقع مي بيند هر چند ديگران بدانند که قطع او جهل مرکب است اما خود قاطع، قطعاً و بدون شک قطعش را مطابق واقع مي داند؟
قلت: در جواب عرض مي کنيم که طريقيت يک امر تکويني است و امور تکويني نسبيت بردار نيست، تا بگوييم که «طريقيت» نسبت به خودِ «قاطع» ذاتي است، اما نسبت به غير «قاطع» ذاتي نيست. امور تکوینی نسبیت بردار نیستند، نسبيت مال امور اعتباري است نه مال امور تکويني، امور تکويني امرش دائر مدار وجود و عدم است،منتها با اينکه طريقيت برای «قطع» نه ذاتي باب ايساغوجي است و نه ذاتي باب برهان، ولی در عین حال قابل جعل نیز نیست. چرا طريقيت برای قطع قابل جعل نیست؟ چون طریقیت از امور تکويني است و امور تکويني قابل جعل اعتباري نيست،یعنی امور تکويني جعل اعتباري بر نمي دارد، مثلاً «مرآت و آيینه» يا نشان مي دهد و يا نشان نمي دهد، قطع هم تکويناً يا طريق است و يا طريق نيست.یعنی با انشاء شما، قطع، طريق نمي شود (لأنّ الطریقیة من الأمور التکویینة و الأمور التکوینیة لا تقبل الجعل بل امرها دائر بین والوجود والعدم).
الثالث: هل حجية القطع ذاتي للقطع اولا؟
يقول المحقق الخراساني: «و لا يخفي ان ذالک لايکون بجعل جاعل، لعدم جعل تأليفي حقيقه بين الشيء و لوازمه بل عرضاً يتبع جعله بسيطاً، الخ».
مرحوم آخوند در «کفاية الأصول» مي فرمايد که «حجيّت» نسبت به قطع، امر ذاتي است و نيازي به جعل جاعل ندارد. از این رو لازم است که ما اين عبارت آخوند را توضيح بدهيم و آن اينکه: جعل (ايجاد) بر دو قسم مي باشد:
الف) جعل بسيط، ب) جعل مرکب، يعني جعل تأليفي. جعل بسيط عبارت است:« جعل الشيء»، اما جعل مرکب عبارت است از:« جعل الشيء شيئاً»،مثلاً اگر بگوییم:« خلق الله زيداً» اين جعل بسيط است، اما اگر گفتیم:« خلق الله السکّر حلوا» اين جعل مرکب است.
به بیان دیگر:«ايجاد الشيء» اين جعل بسيط است،یا «جعل زید» این جعل بسیط است، اما «جعل زيد قائماً» اين جعل مرکب است، «جعل الجسم جسماً» این جعل بسیط است،اما «جعل الجسم ابیضاً» این جعل مرکب است نه جعل بسیط، به بیان سوم جعل بسيط «مفاد کان تامه» است،ولی جعل مرکب «مفاد کان ناقصه» می‌باشد.و از طرفی این نکته را هم باید دانست که خودِ جعل بسيط نیز بر دو قسم است: 1) جعل بسیط حقیقی،2) جعل بسیط مجازی، یعنی
«جعل بسيط» گاهي جعل حقيقي است و گاهي جعل مجازي،
و هم چنين است جعل مرکب. يعني جعل مرکب نيز بر دو قسم است. گاهي حقيقي است و گاهي جعل مجازي. که مجموعاً مي شوند: چهار قسم.
جعل بسيط حقيقي مانند:« جعل الوجود» مثلاً خلّاق متعال اين وجود امکاني را آفريده است. اين جعل بسيط حقيقي است، و اما جعل بسيط مجازي مانند«جعل ماهيت» یعنی خداوند بيش از يک جعل نکرده و آن جعل وجود است، وجود را حقيقتاً جعل کرده، اما ماهيت هرچند در خارج مجعول است، اما نه به جعل بسيط حقيقي بلکه به جعل بسيط مجازي.
اما جعل المرکب: جعل مرکب هم در خارج بر دو قسم است:
الف) جعل مرکب حقيقي، يعني واقعاً و حقيقتاً دو تا جعل است. مانند:« کان زيد قائماً». در اين مثال دو تا جعل مرکب حقيقي داريم، يک «جعل» جعل وجود زيد است، جعل دیگر جعل کون زيد قائماً می‌باشد، مثال روشن ترش عبارت است از:« صارالجسم ابيضاً». يک جعل به خودِ وجود جسم خورده، جعل دیگر به رنگش خورده است.
ب) جعل مرکب مجازي،مانند:« جعل الاربعه زوجاً». اين جعل مرکب مجازي است، چرا؟ چون در خارج فقط خودِ « اربعه» جعل شده، اما زوجيت خود بخود بدنبال «اربعه» جعل مي شود و نياز به جعل جداگانه ندارد.یعنی ما در اینجا دوتا جعل نداریم تا یک جعلش مربوط به اربعه باشد و جعل دیگرش مربوط به زوجیت،بلکه فقط یک جعل داریم که همان جعل اربعه باشد و اگر احیاناً نسبت به زوجیت هم کلمه‌ی جعل را به کار می‌بریم،این از باب مجاز است نه اینکه زوجیت واقعاً یک جعل مستقل و جداگانه‌ی داشته باشد.
حال که این مطلب به خوبی دانسته شد،باید توجه داشت که (اذا علمت ذالک فاعلم) مرحوم آخوند عقيده دارد بر اینکه انسان قطع را ايجاد مي کند،یعنی «حجيت» جعلش جعل حقيقي نيست بلکه جعلش جعل مجازي است، آنهم جعل مجازي بسيط. ایشان مي فرمايد همين که مولا و يا عبد قطع را در نفس خودش ايجاد کرد، در درون و دل اين «قطع» حجيّت نیز ايجاد شده.یعنی حجيّت قطع قابل جعل نيست.چرا؟ لعدم صحه جعل التأليفي حقيقه بين الشيء و لوازمه»، بين اربعه و زوجيت جعل مرکب حقيقي ممکن نيست. «بل عرضاً»، يعني حجيت، مجعول عرضي است، «يتّبع جعله بسيطاً» همين که قطع را ايجاد کردي، در درونش – مجازاً- حجيّت هم جعل شده، پس حجیت جعلش مجازي است، نه اينکه خودش مجازي باشد.یعنی خودِ حجّيت واقعي است، اما جعلش مجازي است. بنابراين، مرحوم آخوند خراسانی معتقد است که «حجيّت» مجعول نيست. مگر اينکه بگوييم جعل بسيط مجازي است مانند «ماهيت» نسبت به وجود، یعنی همين که کسي قطع را در نفس خودش ايجاد کرد، در شکم اين« قطع»، حجيّت هم خود بخود ايجاد مي شود ولذا نيازي به جعل جاعل ندارد و جعلش مجازي است. مجازي يعني دروغ و شوخي.