بحث ما درباره قاعده(لاضرر ولا ضرار) است كه بسيار قاعده‌ مثمر وپر فايده مي‌باشد, هر چند كه ما در علم اصول بحث مي‌كنيم نه در قاعده‌ فقهيه,ولي از آن جاي كه اين قاعده, بسيار مفيد وقابل جريان در تمام ابواب فقه است, فلذا در علم اصول هم از باب (الكلام يجر الكلام) بحث مي‌كنند.

ما_ برخلاف ساير علماء _ در باب قاعده(لاضرر) نخست سراغ آيات مي‌رويم, سپس روايات را مورد بررسي قرار مي‌دهيم.

در قرآن مجيد, ماده‌‌ي(ضرر) بصورتهاي مختلف وبه صيغه‌هاي گوناگون, بيش از 60 مورد آمده, اما لفظ ( ضرر) فقط يك بار در قرآن آمده, ولي لفظ (ضرار) مكرر در قرآن استعمال شده, بنابراين ما از ميان آيات, فقط هفت آيه را مورد بررسي قرار مي‌دهيم:

1- ((لايستوي القاعدون من المومنين غيرأولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم و أنفسهم))(1) خدا مي‌فرمايد كه انسان تلاشگر با انسان تنبل يكسان نيستند, آدم مجاهد, آدم تلاشگر است, اما انسان قاعد, انسان تنبل مي‌باشد. اين مضمون در آيات ديگر نيز وجود دارد (فضل الله المجاهدون علي القاعدين). در آيه مورد بحث بين جمله‌ (لايستوي القاعدون من المومينن )وبين جمله‌ي (والمجاهدون في سبيل الله... ) كلمه‌ي(غير أولي الضرر) واقع شده و اين كلمه در حقيقت صفت قاعدون است (لايستوي القاعدون من المومينن), كدام قاعدون ؟ غيرأولي الضرر, يعني قاعديني كه كه معذور نيستند, اما كساني كه معذور هستند, اجر آنان با اجر مجاهدين يكي مي‌باشد.

سئوال: اگر غير أولي الضرر, صفت(القاعدون) است, پس چرا بدون (الف) و (لام) آمده؟

جواب: پاسخش اين است كه سه كلمه در لغت عرب داريم كه الف ولام نمي‌پذيرند كه از جمله‌ي‌آنها كلمه‌ي(غير) مي‌باشد.

اهل سنت براي اين آيه شأن نزولي ذكر كرده‌اند كه از نظر ما صحيح نيست, زيد ابن ثابت مي‌گويد كه قرآن چنين نازل شد ((لا يستوي القاعدون من المومنين والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم و أنفسهم)), هنگامي كه پيغمبر _ صلي الله عليه و آله_ اين آيه ر ا خواند, عبد الله ابن أم مكتوم گريه كرد و عرض نمود كه يارسول الله! من نابينا هستم ونمي‌توانم به جهاد بروم, زيد بن ثابت مي‌گويد دو مرتبه حالت وحي به پيغمبر _ صلي الله عليه و آله_ دست داد, فلذا جمله(غيرأولي الضرر) در آيه اضافه شد ((لا يستوي القاعدون من المومنين غيرأولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم و أ نفسهم)), يعني به عبد الله بن ام مكتوم فهماند كه تو معذور هستي.

ولي ما شأن نزول اين آيه را قبول نداريم, چرا؟ چون ما قائل نيستيم به اينكه اين آيه نخست بصورت ناقص نازل شده وسپس بصورت كامل نازل گرديده. اما آيه منهاي شأن نزولش براي ما حجت است.

مراد از ضرر در اين آيه شريفه زيان نيست, بلكه به معني نقص است نه به معني زيان, ولذا عبد الله بن مكتوم نيز ضررش نابينائي بود, بدين جهت است كه در لغت عرب به آدم كور و نابينا, علاوه بر اعمي, ضرير نيز مي‌گويند. پس معلوم شد كه ضرر به معني نقص است, منتهي گاهي نقص در اموال است, گاهي نقص در اعراض است, وگاهي هم نقص در انفس مي‌باشد وكلمه‌ي ضرر بيش از يك بار هم در قرآن نيامده, اما كلمه‌ي (ضرار) مكرر در قرآن آمده.

2- ((و إذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أوسرحوهن بمعروف ولا تمسكوهن ضراراً لتعدوا ومن يفعل ذلك فقد ظلم نفسه ولا تتخذوا هزواً واذكروا نعمت الله عليكم وماأنزل عليكم من الكتاب ولحكمه يعظكم به واتقوا الله واعلموا أن الله بكل شيئ عليم))(2) هر گاه خواستيد كه زنان تان ر ا طلاق دهيد, هنوز عده‌اش تمام نشده با خود فكر نماييد كه اگر دوباره مي‌توانيد با اين زن زندگي كنيد, پس به آن زن رجوع نماييد, اما اگر نمي‌توانيد كه دو باره با آن زندگي نماييد, او را رها كنيد, كلمه‌ي(فبلغن أجلهن) در اين آيه مجاز مشارفه است, يعني اشرف علي البلوغ, اما اگر عده‌‌اش بطور كامل تمام شده باشد, رجوع ممكن نيست (فبلغن, يعني أشرف اجلهن), يعني به لب اجل رسيده.

در شأن نزول آيه مي‌گويند كه عرب نسبت به زنان, ظلم وستم روا مي‌داشتند. زن ر ا طلاق مي‌دادند, مثلاً همين كه مي‌خواست عده‌اش تمام بشود, مي‌گفتند(رجعت), بعد از مدتي دومرتبه طلاق مي‌داد, اين مسأله تا صد مرتبه( تقريباً) تكرار مي‌شد, اين آيه در رد اين سيره سيئه مي‌باشد, فلذا قرآن مي‌فرمايد كه زن را به عنوان ضرار نگه نداريد, بلكه يا با او خوب زندگي كنيد ويا او را خوب رها كنيد.

كلمه‌ي(ضرار در اين آيه به معني ايذاء, ايجاد خسارت وايجاد ضيق ومشقت است. واز اين طريق مي‌خواستند كه زن را شكنجه‌ي روحي و عذاب روحي بدهند وزن را در فشار قرار بدهند.

از اين آيه استفاده مي‌شود كه ضرار بين الاثنين هم نيست, يعني ضرار دو طرفي نيست, بلكه فقط مرد مي‌خواهد كه به زن ضرر بزند. به عبارت ديگر ضرر زننده در اينجا فقط مرد است نه هم مرد وهم زن. اما مرحوم شيخ و آخوند مي‌فرمايند كه ضرار از باب مفاعله است و دو طرفي و بين الاثنين است.

3- و الوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعه و علي المولود له رزقهن و كسوتهن بالمعروف لا تكلَّف نفس إلا وسعها لاتضار والده بولدها ولا مولود له بولده و علي الوارث مثل ذالك فإن أرادا فصالاً عن تراض منهما و تشاور فلا جناح عليهما و إن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلَّمتم ما آتيتم بالمعروف و اتقوا الله و اعلموا أن الله بما تعملون خبير))(3) در اين آيه حدود هفت‌‌ تا حكم داريم:

1- حق شير دادن در دوسال شير خوارگي مخصوص مادراست , ( (والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين).

2- مدت شير دادن طفل, لازم نيست كه حتماً دو سال باشد, دو سال براي كسي است كه بخواهد دوران شيرخوارگي را كامل نمايد, (لمن أراد أن يتم الرضاعه).

3- هزينه زندگي مادر از نظر غذا ولباس حتي در صورتي كه طلاق بگيرد در دوران شير دادن, بر عهده پدر نوزاد است, تا مادر با خاطري آسوده بتواند فرزند را شير بدهد. (و علي المولود له رزقهن و كسوتهن). در اينجا كلمه‌ي (الزوج و الأب) را به كار نبرده, بلكه تعبير كرده به(المولود له), بااينكه مراد از همه‌ي اين تعابير شوهر وپدر نوزاد است, براي جلب توجه وتحريك عاطفه است كه چنين تعبيري را نموده, يعني مي‌خواهد به مرد بگويد كه اين زن براي تو بچه آورده, فلذا در مقابل اين بچه آوردن, تو مسئول مي‌باشي(وعلي المولود له), يعني كسي كه فرزند براي او تولد يافته.

4- هيچ يك از پدر ومادر نبايد سرنوشت كودك خود را مال المصالحه‌ي اختلافات خويش قرار دهند وبدينوسيله ضربه هاي جبران ناپذيري بروح وروان نوزدان وارد سازند (لاتضار والده بولدها ولا مولود له بولده).

5- بعد از مرگ پدر, بايد ورثه‌ عهده دار اين وظيفه باشند واحتياجات مادر را در دوراني كه به كودك شير مي‌دهد تأمين كنند (و علي الوارث مثل ذالك).

6- اختيار از شير باز داشتن كودك به پدر و مادر واگذار شده است, گر چه در جمله‌هاي سابق ميزاني براي شيردادن كودك تعيين گرديده, ولي پدر ومادر با توجه به وضع جسمي كودك وصلاحديد يكديگر مي‌توانند طفل را در هر موقع مناسب, از شير باز دارند( فإن أرادا فصالاً عن تراض منهما و تشاور فلا جناح عليهما) پپ----0

7- هرگز نمي‌توان از حق شير دادن و حضانت مادر جلو گيري كرد, مگر اينكه مادر, خود امتناع ورزد, ويا راستي مانعي براي او پيش آيد, در اين صورت مي‌فرمايد: (و إن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلَّمتم ما آتيتم بالمعروف).

الآن سراغ مانحن فيه مي‌رويم(لاتضار والده بولدها ولا مولود له بولده), اين آيه را به دو صورت مي‌شود خواند, گاهي(لا تضار) را مجهول مي‌خوانيم, و گاهي هم به صورت فعل معلوم, چون (لا تضار) صيغه‌ي مجهول ومعلومش يكنواخت است( لا تضارر) بفتح الراء الاول), فعل مجهول است, اما ( لا تضارر) بكسر الراء الاول, فعل معلوم مي‌باشد. وقتي كه هردو(راء) را با هم ادغام نموديم, صيغه‌ي مجهول ومعلومش يكنواخت مي‌شود.

اگر(لا تضار) را به صورت مجهول خوانديم, متضرر گاهي مادر است وگاهي پدر است, بچه هم اسباب اذيت است, معني آيه(لاتضار والده بولدها)) اين مي‌شود كه مادر متضرر نشود به سبب فرزندش, يعني پدر بچه را از مادرش بگيرد و بدهد به دايه, اين كار ضرر زدن به مادر است, در اين صورت مادر متضرر مي‌شود, ضرر زننده پدر است, بچه هم اسباب ضرر است, كي؟ در جاي كه پدر بچه را از مادرش بگيرد و به دايه بدهد

گاهي متضرر پدر است (ولا مولود له بولده) مادر هم حق ندارد كه پدر را متضرر كند وبگويد كه من اين بچه را شير نمي‌دهم, اين ضرر زدن به پدر است, چون پدر سرگردان مي‌شود. اما اگر(لا تضار) مجهول خوانديم, ناچاريم كه (باء) را در (لاتضار والده بولدها)) زايده بگيريم, معني آيه اين مي‌شود كه مادر حق ندارد به بچه‌اش ضرر بزند, يعني شير ندهد, در اين صورت ضرر زننده مادر است, متضرر هم بچه است. (ولا مولود له بولده), پدر هم حق ندارد كه به بچه‌اش ضرر بزند, بنابر معلوم متضرر بچه است, گاهي ضرر زننده مادر است وگاهي هم ضرر زننده پدر است, يعني بچه را از مادرش مي‌گيرد وبه دايه مي‌سپارد.

نتيجه:

اولاًًًًًً: ضرر در اينجا به معني ضرر مالي نيست, بلكه به معني ايجاد ضيق وفشار است.

ثانياً: ضرر دوطرفي نيست, يعني هم در اولي ضرر يك طرفه است و هم در دومي. چون در اولي شوهر, به زنش ضرر مي‌زد, در دومي زن, به شوهرش ضرر مي‌زد. بنابر معلوم, گاهي مادر به بچه‌اش ضرر مي‌زد, و گاهي پدر به بچه‌اش ضرر مي‌زد.

4- ((أشهدوا إذا تبايعتم و لا تضار كاتب و لا شهيد))(4) در اين آيه نيز كلمه‌ي(و لا تضار) ر ا دو گونه مي‌شود خواند.

اگر به صورت معلوم خوانديم, معني آيه اين مي‌شود كه به نويسنده و شاهد, فشار وارد نكنيد, يعني در نيمه‌ي شب در خانه كاتب را بكوبند و بگويند كه بيا براي ما كتابت كن, يا شاهد در وقت نا مناست سراغ شاهد بروند وبگويند كه بيا براي ما شهادت بده.

اما اگر معلوم خوانديم, معني آيه اين مي‌‌شود كه كاتب بايد ضرر نزند, يعني كاتب بايد چيزي را كه طرف اقرار نكرده, ننويسد واز پيش خود مطلبي را اضافه نكند. هم چنين شاهد نبايد كه ضرر بزند, يعني شهادت ناحق ندهد, باز هم در اين آيه, ماده ضرار يك طرفي است وبه معني ضيق وفشار است.

5- ((و لكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم تكن لهن ولد فإن كان لهن ولد فلكم الربع مما تركن من بعد وصيه يوصين أو دين ولهن الربع مما تركتم, إن لم يكن لكم ولد فإن كان لكم ولد فلهن الثمن مما تركتم من بعد وصيه توصون بها أو دين وان كان رجل يورث كلاله أ و امرأه وله اخ أخت فلكل واحد منهما السدس فان كانوا‌ أكثر من ذالك فهم شركاء في الثلث من بعد وصيه يوصي بها أو دين غير مضار وصيه من الله والله عليم حليم))(5)

مردي فوت نموده, بستگانش از او ارث مي‌برند. كلاله, به آن بستگاني مي‌گويند كه از طرف مادر به اين متوفي ارتباط دارند, يا زني مرده كه برادر وخواهر دارد, يعني كلاله هستند, يعني از طرف مادر برادر و يا خواهرند. به عبارت ديگر برادر وخواهر مادري هستند نه پدري. ثلث را ارث مي‌برند, يعني اگر دو نفر باشند سدس مي‌برند, وقتي كه تقسيم كردند, به هر كدام ثلث مي‌رسد. كلاله‌ي امي بالسويه ارث مي‌برند, اما كلاله‌هاي أبي(وللذكر مثل حظ الانثيين). كلمه‌ي كلاله, يكي در اول سوره نساء آمده , يكي هم در اينجا آمده, مراد از اولي كلاله‌ي ابي است, اما مراد از كلاله‌ در اينجا كلاله‌ امي است, اگر كلاله امي سه نفرند, در اينجا بالسويه تقسيم مي‌كنند, كي؟ من بعد وصيه يوصي بها, ثلث را كه وصيت كرده, كنار مي‌گذارند, او دين, دين ميت را هم كنار مي‌گذارند, سپس باقيمانده را بين كلاله‌هاي امي ومادري بالسويه تقسيم مي‌كنند, اگر دو نفرند, پس دو ثلث را مي‌برند. اما اگر سه نفر بودند,پس بالسويه تقسيم مي‌كنند. غير مضار, اين (غير مضار) صفت وصيت ودين است, يعني وصيت وديني كه نظر در آن ضرر زدن نباشد. زيرا افرادي وجود دارند براي اينكه ارث به كلاله‌ها, يعني به برادر وخواهر مادري نرسد, همه‌ي مالش را وصيت مي‌كنند كه به فلان شخص بدهند, فلذا بايد وصيت , وصيتي باشد كه هدف از آن, ضرر زدن به كلاله‌ها نباشد, يا از روي دروغ وصيت نامه درست مي‌كند كه من يك ميليون از زيد بدهكار مي‌باشم و حال آنكه تمام ثروتش هم بيش از يك ميليون نيست, فلذا وصيت ما فوق ثلث باطل است, هم چنين ديني كه در آن تباني باشد فايده ندارد.

بنابراين؛ مراد از كلمه‌ي(مضار) ضرر مالي است, ويك طرفي هم است نه دوطرفي.

@@1. سوره النساء/95؛

2. سوره البقره/231؛

3. سوره البقره/233؛

4. سوره البقره/282؛

5. سوره النساء/12؛@@