این بحث   که «هل النهی فی العبادات و المعاملات یدلّ علی الفساد أولا؟ ما را وادار می کند تا عبادت و معامله را تعریف کنیم   که مراد از عبادت و معامله چیست؟

در «کفایة الأصول» برای عبادت چند تعریف آورده شده است:

 تعریف اول عبادت: عبادت چیزی است که   امر شده است که با آن خدا را پرستش کنیم،

تعریف دوم : عبادت آن است که صحتش متوقف بر قصد قربت است در مقابل توصلیات که صحتش موقوف بر قصد قربت نیست.

تعریف سوم: مصالحش برای ما روشن نیست که تنها «معراج المؤمن، ‌ قربان کلّ تقی» است یا چیز ‌ های دیگر؛

محقق خراسانی به اولی اشکال می ‌ کند و می ‌ فرماید: اولی نمی ‌ تواند محل بحث باشد.چرا؟ چون چیزی که امر فعلی دارد محال است که بر آن نهی تعلق بگیرد، اما تعریف دومی و سومی را می ‌ پذیرد.

نقول: ما معتقدیم که تعریف اول دو اشکال دارد که یکی را   محقق خراسانی متعرض شده،دیگری را متعرض نشده ولی ما متعرض خواهیم شد.

اشکالی که ایشان بر تعریف اول گرفتند وارد است،زیرا چیزی که بالفعل دارای امر است معنی ندارد که دارای نهی هم باشد،یعنی مأموربه بالفعل محال است که منهی عنه بالفعل باشد.اشکال دیگرش این است که این تعریف دوری است،العبادة ما هو؟ «ما أمر لإجل التعبّد به» یعنی در این تعریف «معرَّف» در «معرِّف» اخذ شده و این خودش دور است و یا مستلزم دور می ‌ باشد.

 ولی اشکال ایشان در دو تعریف اخیر جاری نیست،فلذا ما همان دوتا را می ‌ گیریم.از نظر علم اصول همین مقدار تعریف برای عبادت کافی است ولی اگر کسی بخواهد عبادت را منهای علم اصول بحث کند تا در مقابل مخالفین و مخصوصاً وهابیت (که بعضی از چیز ‌ ها را عبادت شمرده ‌ اند و حال آنکه از نظر ما عبادت نیست بلکه یک نوع احترام است) احتجاج کند ، ‌ آن یک بحث مفصّلی   می ‌ خواهد و باید یک تعریف منطقی از عبادت کنیم.

تعریف منطقی عبادت متوقف بر این است که ببینیم در دنیا که مردم خدا و یا غیر خدا را عبادت می ‌ کنند، ‌ چه خصوصیاتی در نیت و اعمال آنان است،چون عبادت یک معنای عقلایی است و از این رو باید ببینیم مردمی که در   شرق و غرب دنیا زندگی می ‌ کنند و در میان آنان عبادت مرسوم است،منتها یا معبود شان خداست یا غیر خدا،در دل آنان چیست و عبادت شان چگونه است؟ عبادت دارای دو رکن است که یکی از آنها ذهنی،قلبی و جوانحی است، رکن دیگر آن   خارجی و جوارحی است.اما رکنی که در قلب است، ‌ در تمام عبادت ‌ های که در جهان است اعم از مسلمان و غیر مسلمان، رکن قلبیش این است که معبود را برای خود «ربّ» بدانند،«ربّ» یعنی صاحب و اختیار دار انسان ،«ربّ الدار» یعنی اختیار دار خانه،«ربّ الضیعه» یعنی اختیار دار مزرعه.در تمام عبادت ‌ های که در جهان است،تمام عبّاد جهان(اعم از عابد صحیح و عابد باطل) در یک چیز مشترک هستند و آنکه معبود را برای خود «ربّ» می ‌ دانند نه خالق،چون ممکن است که عبادت بکنند اما خالق ندانند.

به عبارت دیگر: لازم نیست که معبود را آفرید گار بدانند بلکه همین مقدار که کردگار هم بدانند کافی است.«آفرید گار»آفریننده است، «کردگار» گرداننده است، بت ‌ های عرب و بت ‌ های یونان آفرید گار نبودند، اما کردگار بودند،یعنی معتقد بودند که اختیار آنان در دست آنهاست، یعنی روزی آنان در دست آنها بود، و یا موت، حیات و سرنوشت شان در در دست آنها بود،همین مقدار که سرنوشت انسان در دست آنها باشد حالا خالق هم باشند مانند خدا،یا خالق نباشند بلکه اختیار او در دست آنها باشد، ‌ این اولین شرط عبادت است. پس اولین رکن و شرط   در عبادت این است که در معبود یک نوع قدرت قائل بشویم که بوسیلۀ آن قدرت سرنوشت انسان کلّاً   یا بعضاً در اختیار آنها باشد، حتی عرب ‌ های که تا حدی شرک آنان ضعیف بود،   بت ‌ ها را به این عنوان عبادت می ‌ کردند که شفاعت اینها نزد خداوند قبول است و آنها را اختیار دار مقام شفاعت می ‌ دانستند و می ‌ گفتند که شفاعت در دست آنهاست و لذا قرآن این مسئله را رد می ‌ کند ومی ‌ فرماید :«قل لله الشفاعة جمیعاً» همه چیز در اختیار خداست.حتی کسانی بودند که می ‌ گفتند بت ‌ ها   گناه ما را می ‌ بخشند، این هم شرک است زیرا غفران ذنوب در دست خدا می ‌ باشد.

 بنابراین؛ اولین قدم برای شرک این است که انسان برای معبودش یک نوع قدرت غیبی قائل بشود که اختیار او کلّاً یا بعضاً در دست او است، حالا می ‌ خواهد خالق هم باشد یا خالق نباشد، اما تا حدی اختیار دار باشد، ‌ حضرت ابراهیم «فلمّا رأی کوکباً قال هذا ربّی» کلمۀ«ربّ» را به کار برد نه خالق را.چرا؟ چون ستاره پرستان ستاره را خالق نمی ‌ دانستند بلکه ربّ می ‌ دانستند و می ‌ گفتند اجرام سماویه   گردانندگان زمین و من فی الأرض هستند، در حقیقت حیات و روزی ما در دست آنهاست.قرآن می ‌ فرماید: «یا ایّها الذین اعبدوا ربّکم» عبادت را می ‌ برد روی کلمۀ«ربّ» و در   کتب منطقی آمده است که «تعلیق الحکم بالوصف مشعر بالعلیّة» مانند«اعبدوا ربّکم» چرا؟ «لأنّه ربّکم»،«ربّ» یعنی صاحب،« ‌ ربّ الدار و ربّ الضیعه» کسی که اختیار خانه و مزرعه در دست او می ‌ باشد.پس قدر مشترک بین تمام عبادت ‌ های که در جهان است (اعم از فاسد و غیر فاسد) این است که در معبود یک نوع ربوبیت قائل باشند مانند اینکه بگویند: ‌ بهشت و جهنم در اختیار آنهاست، غفران و گناه بخشی در اختیار آنهاست، پیروزی در جنگ و عزت وذلت در اختیار آنهاست فلذا قرآن کریم در بعضی از جاها   به این مسئله تصریح می ‌ کند.پس هر کس که برای معبود یک چنین نقشی قائل بشود، این شرک است.

رکن دوم عبادت: رکن دوم شرک این است که انسان عملاً در مقابلش خضوع کند نه اینکه صرفاً اعتقاد قبلی داشته باشد به اینکه فلان ستاره چنین و چنان است،این عبادت نیست مگر اینکه عملاً هم خضوع کند.پس تعریف منطقی عبادت عبارت است از: «العبادة   هی الخضوع النابع عن اعتقاد لربوبیّة المعبود» یعنی معبود را برای خود «رب» بداند، حالا یا صاحب همۀ کار ‌ هایش یا صاحب بعضی از امورش. حالا اگر کسی در مقابل شخص دیگری خضوع کرد«بما أنّه عبد صالح لله» این چنین خضوعی عبادت شمرده نمی ‌ شود.چرا؟ چون فاقد رکن است زیرا او اعتقاد دارد براینکه این شخص«عبد صالح لا یملک لنفسه نفعاً و لا ضراً» این اسمش تجلیل و تکریم است نه عبادت. پس با این تعریفی که ما زا عبادت کردیم، ‌ تمام مشکلات ما   وهابیها و غیر آنان حل می ‌ شود اما به شرط اینکه عبادت را مثل ما تعریف کنند، ولی متأسفانه آنان از تفسیر عبادت طفره می ‌ روند و نتوانستند که عبادت را درست معنی کنند، گاهی می ‌ گویند :«العبادة هی الخضوع».اگر ما عبادت را به مطلق خضوع   تفسیر کنیم، دیگر هر گز در روی زمین   موحدی پیدا نخواهد شد، ‌ چون امکان ندارد که انسان در زندگیش در مقابل کسی خصوع نکند، لا اقل انسان در مقابل پدر ،مادر و استادش خضوع ‌ کند.اگر عبادت مطلق خضوع باشد ،پس ما نمی ‌ توانیم حتی یک شناسنامۀ موحد هم در جهان   برای کسی صادر کنیم.گاهی عبادت را تفسیر می ‌ کنند به:« الخضوع الأشدّ الذی   لیس فوقه الخضوع»، این تعریف هم مشکل دارد، ‌ چون ملائکه ‌ بر آدم   سجده کردند،و حال آنکه ملائکه موحد هستند نه اینکه   مشرک باشند.اولاد حضرت یعقوب   بر یوسف سجده کردند، ‌ حتی خود یعقوب و همسرش بر یوسف سجده و حال آنکه آنان با این سجده شان   مشرک نشدند.چرا؟ چون خضوع شان ناشی از ربوبیت «مخضوع له» نبوده است بلکه «مخضوع ‌ له» را یک   انسان کامل و   عبد صالح می ‌ دانستند.

پس گاهی ما عبادت را   در حد علم اصول می ‌ خواهیم   تعریف کنیم که علم اصول ما راه بیفتد، همین مقدار کافی است که بگوییم: ‌ »العبادة هی ما لا یتوقف صحّته علی قصد القربة» ، ولی گاهی می ‌ خواهیم که عبادت را در قران و سنت و در تمام جوامع حل کنیم،این تعریف عبادت دو راه دارد:

 اولاً؛ باید اطراف جهان را بگردیم و مطالعه کنیم،در جهان این همه عباد وجود دارند یا عباد باطل و یا عباد حق،و ببینیم که آنان چه مشترکاتی دارند؟ اولین مشترکات شان این است که در معبود خود قدرت   غیبی قائلند، ‌ به این معنی که سرنوشت من کلّاً یا بعضاً در اختیار او است. ‌ یا سراغ قرآن برویم، ‌ قرآن هنگامی که به عبادت امر می ‌ کند کلمۀ «ربّ» را به کار می ‌ برد و می ‌ فرماید : ‌ »یا ایها الذین آمنوا اعبدو ربّکم الذی خلقکم» اگر عبادت را این گونه تعریف کردیم، ‌ تمام مشکلات   حل خواهد شد، ‌ آن وقت بوسیدن ضریح ائمۀ معصومین (علیهم السلام) و سایر امام زادگان هیچ اشکالی نخواهد داشت.چرا؟ ضریح را به احترام صاحبش که عبد صالح خدواند است می بوسیم   نه اینکه برای صاحب ضریح ربوبیت قائل بشویم و او را صاحب اختیار در امور خود بدانیم.

پس مسئله بستگی دارد به اینکه عبادت را تعریف منطقی کنیم، ‌ اما متأسفانه وهابیت و سلفی ‌ ها نتوانستتند برای عبادت یک تعریف منطقی کنند بلکه همه هوچی گری است که «هذا شرک و هذا بدعة» گویا در قوطی عطاری آنان بیش از دو قلم   جنس وجود ندارد که عبارتند از : الف) شرک، ب) بدعت.

إن قلت: اگر واقعاً در حقیقت عبادت دو رکن خوابیده است، یکی   اعتقاد به ربوبیت معبود، ‌ دوم هم خضوع، پس چرا ما ممنوع هستیم که در مقابل بشر سجده کنیم، ‌ سجده در مقابل بشر حرام است.پیغمبر اکرم فرمود که در امت من سجده بر بشر حرام است و اگر جایز بود هر آینه می ‌ گفتم که زن   در مقابل شوهرش سجده کند.

قلت: ما عرض می ‌ کنیم: بله! سجده در مقابل بشر حرام است، اما نه بخاطر اینکه عبادت است،علت حرمتش این است که این سجده   صورت عبادت جهانی است یعنی   در تمام جهان غالباً   عبادت به وسیله ‌ ی دو چیز محقق می ‌ شود: یکی سجده و دیگری رکوع«إ ‌ مّا راکعاً و ‌ إمّا ساجداً»،چون سجده صورت عبادت جهانی است از این رو اسلام راضی نیست که این صورت عبادت   در مقابل بشر انجام بگیرد ولذا من موافق نیستم که کسی در مقابل ضرایح مقدسه سجده کنند هرچند سجده آنان سجدۀ شکر است یعنی خدا را سجده می ‌ کنند که چنین زیارتی را نصیب آنان کرده است، این درست است ولی این سبب می ‌ شود که این را مستمسک و دستاویز برای کوبیدن شیعه قرار بدهند.

بنابراین؛ تمام کار ‌ های که ما در حرم ‌ های شریف ائمه (علیهم السلام) انجام   می ‌ دهیم مصداق عبادت نیست.چرا؟ ‌ چون اعتقاد به ربوبیت صاحبان ضرایح نداریم بلکه اعتقاد بر کرامت و عظمت آنان داریم یعنی چون آنان در پیشگاه خداوند محترم هستند ولذا ما نیز   از آنان تجلیل به عمل می ‌ آوریم و احترام شان کنیم.

روی همین جهت است که باید بعضی از خانه ‌ ها را حفظ کرد، ‌ مثلاً خانۀ حضرت امام (ره) را مرمت می ‌ کنند و خانه ‌ ی مرحوم بروجردی باید حفظ بشود، ‌ حفظ این خانه ها تکریم صاحب خانه است نه اینکه با این کار می ‌ خواهیم صاحب خانه را عبادت کنیم.قرآن می فرماید: « ‌ فی بیوت أذن الله أن ترفع» مراد از این «رفع» رفع مقام و رفع موقعیت است، خدا این بیوت را تکریم   کرده که مراد بیوت انبیاء است، سیوطی نقل می ‌ کند که   پغمبر اکرم در مسجد بودند که این آیه مبارکه نازل شد، مردی عرض کرد که یا رسول الله! ما هذه البیوت؟ قال «صلی ‌ الله علیه و آله) سیوطی در تفسیر این آیه   نقل می ‌ کند که: فقام ابوبکر و قال یا رسول الله مشیراً   إلی بیت علی (علیه السلام) هل هذا   منها؟ ‌ آیا خانۀ علی (علیه السلام) هم از همین خانه ‌ هاست؟ فقال: نعم! ‌ من افاضلها، حفظ این خانه ‌ ها شرک نیست بلکه تکریم این خانه هاست، این بیوت مساجد نیست، ‌ اشتباه است اگر کسی این بیوت را مسجد معنی کند، ‌ مسجد غیر از بیت است   فلذا در قرآن کریم هم مساجد آمده و هم بیوت؛ «بیت» حتماً ‌ سقف می خواهد و حال ‌ آنکه مسجد سقف نمی ‌ خواهد،« ‌ مسجد الحرام» مسجد است بدون اینکه سقف داشته باشد.بنابراین؛ اگر ما این بیوت را حفظ می ‌ کنیم بخاطر احترام صاحب خانه است بدون اینکه برای صاحبان بیوت خالقیت وآفریدگاری ویا ربوبیت و کردگاری قائل بشویم.

سپس محقق خراسانی در تعریف عبادت گفته است که عبادت بر دو قسم است:

1) ‌ قسمی که عبادتشان ذاتی است و قابل تغییر نیست،یعنی همانطور که شیرینی شکر برایش ذاتی است و به سجود مثال می ‌ زند.

2) قسمی که عبادتش ذاتی نیست   بلکه اعتباری است که به آن می ‌ گوید: «ما لا یسقط امره إلّا بقصد القربة» یک چیزهایی   عبادت شان ذاتی نیست ولی سقوطش   قصد قربت می ‌ خواهد   به این معنی که بدون قصد   امتثال تحقق پیدا نمی ‌ کنند مانند رمی جمرات که عبادتش ذاتی نیست، اما سقوط امرش قصد قربت می ‌ خواهد، یا مانند زکات دادن و خمس دادن که عبادت نیستند ولی سقوط امرش قصد قربت می ‌ خواهد.

 یلاحظ علیه: هردو فرمایش آخوند مخدوش است، ‌ یعنی   هم فرمایش اول ایشان مخدوش است و هم فرمایش دوم شان مخدوش می ‌ باشد.چرا؟ اما اولی مخدوش است زیرا اگر سجود عبادت ذاتی بود که خدا به ملائکه امر نمی کرد که به آدم سجده کنند و یا یعقوب و فرزندانش بر یوسف سجده نمی کردند، فلذا این اشتباهی است که مرحوم آخوند مرتکب شده و گروهی در این اشتباه با ایشان شریک هستند و حال آنکه ما عبادت ذاتی نداریم، ‌ این قرار دادی است، ‌ میان بشر قرار داد این   است که   در مقابلش به خاک بیفتند،این می ‌ شود عبادت، ‌ ممکن است روزی بشر جمع بشود سجود در مقابل طرف را اهانت تلقی کنند و بگویند این اهانت است و این هیچ مانعی ندارد، چون قرار دادی است، ‌ مثلاً در شصت سال قبل که ما در مدرسه ومکتب می ‌ رفتیم، یک عرقچین و کلاهی سر می ‌ کردیم،اگر کسی جلوی استاد کلاهش را از سر بر می ‌ داشت، ‌ این علامت و نشانۀ اهانت به استاد بود و همه این شخص را ملامت می ‌ کردند که تو با این کارت به استاد توهین کردی،یعنی در میان متدینین کلاه بر سر نهادن احترام بود و حال آنکه در غرب و در میان متجدّدین   عکس بود، ‌ یعنی اگر کسی می ‌ خواست بر بزرگی وارد بشود، حتماً باید کلاهش را بر می ‌ داشت، ‌ یعنی برداشتن کلاه یک نوع احترام بود،عبادت بودن ‌ سجده یک امر ذاتی نیست بلکه   یک امر قرار دادی است فلذا ممکن   است یک زمانی عکس شود یعنی سجده کردن در مقابل کسی اهانت به آن شخص محسوب شود.

فرمایش دوم ایشان که می ‌ گفت ما   عباداتی داریم که ذاتی نیستند، ‌ اما «لا یسقط امرهم إلّا بقصد القربة» مانند رمی جمرات و پرداختن خمس وزکات، ‌ این هم مخدوش است.چرا؟ زیرا ایشان عبادیات را با قربیات خلط کرده است،چون عبادیات غیر از قربیات است،قربیات چیزی است که   انسان را به خدا نزدیک می ‌ کند بدون اینکه عبادت باشند، رمی جمره و دادن زکات و امثال آن قربیات هستند نه اینکه عبادت باشند،عبادت نیستند   بلکه اطاعت خداوند است.پس تعریفی دومی که ایشان برای عبادت کردند، ‌ این تعریف عبادت نیست بلکه تعریف قربیات است،اولین بار این تقسیم را حضرت امام در کشف الاسرار ارائه کرده است و عبادت را از اطاعت جدا کرده است.