بحث ما دربارۀ استدلال هفتم بود که می گفتند بهترین دلیل بر امکان یک «شیء» و قوع آن است (أدلّ دلیل علی امکان الشئء وقوعه» ولذا ما در شریعت اسلام مواردی را پیدا کرده ‌ ایم که امر و نهی با همدیگر جمع شده ‌ اند،مرحوم آخوند آنها را بر سه قسم تقسیم کرد:

الف) قسم اول جایی است که متعلَّق امر عین متعلق نهی باشد   و بدل نیز نداشته باشد.

ب) قسم دوم این است که متعلَّق امر و نهی یکی است، اما بدل دارد.

ج)  قسم سوم این است که اصلاً نهی به عبادت نخورده است، ‌ بلکه نهی به چیزی   خورده که   ملازم با «مأموربه» است، ولی بحث ما فعلاً در آن مقام اول از قسم اول است، اما در این قسم اول که متعلق امر و نهی یکی است. مرحوم خراسانی از سه راه و طریق مطلب را حل کرد و فرمود که   نهی اینجا با نواهی دیگر فرق دارد، زیرا   در جاهایی دیگر نهی حاکی از وجود مفسده است، اما نهی در اینجا آن مفسده را ندارد. چرا مفسده ندارد؟ چون اگر مانند نهی ‌ های دیگر بود، «صوم» باطل می ‌ شد، و حال آنکه همه معتقدند که صوم صحیح است. پس اینکه علماء می گویند که صوم عاشورا صحیح است، این بهترین دلیل است بر اینکه این نهی از نظر ماهیت با سایر نهی ها فرق می کند،سایر نهی ‌ ها حاکی از مفسده، منقصت و حضاضت است، ولی این «نهی» این چنین نیست، حالا که این «نهی» با سایر نهی ‌ های فرق می ‌ کند، یعنی درست است که نهی اینجا بر «صوم» خورده است، ‌ اما بر صوم«بما هو صوم» نخورده، بلکه بر صومی خورده است   که اگر آن را ترک کنید، مخالفت با بنی امیه را کرده ‌ اید، که   در واقع هم فعلش مصلحت دارد و هم ترک و منهی ‌ عنه مصلحت دارد، منتها این عنوان ذی مصلحت، مانند «کلاه» گاهی بر سر صوم است، و گاهی عنوان ملازم است به معنای «اقم عزاء الحسین (علیه السلام) . پس در این «نهی» مفسده و منقصت نیست، بلکه هم فعلش مصلحت دارد و هم ترکش؛ و شما می توانید در   روز عاشورا هم روزه را بگیرید و هم روزه را ترک کنید، پس این «نهی» با نهی ‌ های دیگر فرق کرد. بنابراین؛ اگر ما گفتیم که «شئء واحد» نمی تواند هم متعلق امر باشد و هم متعلق نهی؛ این حرفها در سایر نهی ها درست است نه در این نهی؛ چون در این «نهی» هر دو مصلحت دارد اگر متساویین باشند، و اگر متساویین نیستند، بلکه یکی ارجح و دیگری راجح است، «غایة ما فی الباب» گاهی این عنوان بر او منطبق است و گاهی ملازم است.

 جواب سوم این بود که نهی اینجا نهی ارشادی است نه مولوی؛ یعنی ارشاد می کند به قلّت و کمی ثواب، فلذا هیچ مانعی ندارد که نهی ارشادی با امر مولوی جمع بشوند، چون آنکه قابل جمع نیست، امر و نهی مولوی است نه امر و نهی ارشادی.

سه جواب دیگر هم در این جا است

الجواب الرابع: این جواب چهارم که جواب اینجانب است، با جواب اولی خیلی نزدیک است، چون در جواب اولی بر «ترک صوم عاشورا» عنوان مخالفت با بنی امیه منطبق می ‌ شد، ولی در اینجا بر عکس است، یعنی اگر روزه بگیریم، عنوان تشبٌّه با بنی امیه انطباق پیدا می ‌ کند، آنجا می گفتیم «مخالفت» منطبق بر ترک است، ولی اینجا حرفی از مخالفت نمی ‌ زنیم،بلکه می گوییم «تشبٌّه»،یعنی «تشبٌّه» بر ترک منطبق نیست، بلکه   بر« فعل» منطبق است، به این معنی که   بگوییم: امر روی صوم رفته است، ولی «نهی» روی صوم نرفته، بلکه روی تشبٌّه رفته است «لا تشبهوا باعدائئ» منتها شرائط طوری شده است که بعد از قتل حسین (علیه السلام) روزه گرفتن در روز عاشورا یکنوع تشبّه   به حساب می ‌ آید.

بنابراین؛ امر روی صلات و روی صوم رفته است، ‌ مثل اینکه مولا بفرماید: «ایها الناس صوموا صوم الدهر» یعنی غیر از آن دو روز(عید فطر و قربان) هر روز که روزه بگیرید،روزه گرفتن مستحب است، اما «نهی» به صوم نخورده، بلکه به «تشبٌّه» خورده است، یعنی تشبٌّه به اعداء اسلام حرام است، یا لااقل مکروه است، این «تشبّه» مصایقی دارد که یکی از آنها روزه گرفتن در روز عاشورا می ‌ باشد، البته روزه گرفتن در روز عاشورا قبل از شهادت و قتل ابا عبد الله الحسین (علیه السلام) موجب تشبّه نبوده، ولی بعد از قتل آن حضرت، بنی امیه به خاطر تبرک و شکرانۀ قتل امام حسین (علیه السلام) روزه گرفتند، چنانچه در زیارت عاشورا نیز آمده است که: «اللّهم هذا یوم تبرکت به بنو امیه،الخ» روزه گرفتن بنی امیه در روز عاشورا، یک روزه ‌‌ ای شکرانه بوده است،یعنی شکر خدا را که حسین ابن علی را کشتیم. بنابراین؛ «نهی» به صوم نخورده، بلکه «نهی» به تشبّه خورده است.«بالفرض» اگر بنی امیه روزه خواری را شعار خود قرار می دادند، آن وقت عکس می شد، یعنی روزه خوردن تشبّه   به بنی امیه بود و روزه گرفتن تبری از آنان بود، پس «نهی» یک متعلَّق ذاتی دارد و یک متعلق عرضی؛ یعنی «بالذات» نهی تعلق گرفته است به «تشبّه»، و «بالعرض» تعلق به «صوم» گرفته است.

إن قلت: یک اشکال در اینجاست که ما در جلسۀ قبل به آقای آخوند اشکال کردیم و گفتیم: جناب آخوند! جواب دوم شما مشکل است که بگوییم «لا تصم» کنایه از این شد که: «أقم عزاء الحسین (علیه السلام) که نهی از «صوم» کنایه از اقامه عزا باشد، گفتیم «بینهما» نه ملازم عقلی است و نه ملازم عادی؛ وحال آنکه   همیشه باید بین لازم و ملزوم یکنوع تلازم عقلی و عرفی باشد،در حالی که ملازمۀ قریب بینهما نیست تا «لا تصم» کنایه از اقامه عزای حسین (علیه السلام) باشد. بنابراین؛ ممکن است   عین این اشکالی   را که ما بر آخوند کردیم، شما   نیز بر ما بکنید و بگویید: «لا تصم» کنایه ازاین است که «لا تشبّه»، پس در اینجا نیز   بین لازم و ملزوم، تلازم عقلی و عرفی نیست؟

قلت: در اولی ملازمه خیلی بعید است که بگوییم «لا تصم» کنایه از این است که:«اقم عزاء الحسین»، ولی در دومی ملازم خیلی روشن است، با توجه به آن زیارت عاشورا که می ‌ گوید: روزۀ بنی امیه، روزه شکرانه بوده است.

جواب پنجم مال آیة الله بورجردی است، حاصل جواب ایشان این است که ما در اینجا اصلاً امر نداریم، فقط نهی داریم، یعنی روزۀ یوم عاشورا فقط نهی دارد، نه اینکه امر هم داشته باشد، و این «نهی» هم حاکی از یکنوع مفسده و منقصت است و با نهی ‌ های دیگر فرق ندارد.

ان قلت: ممکن است کسی در اینجا سؤال کند که اگر این «نهی» مفسده و منقصت دارد، پس چرا صوم یوم عاشورا صحیح است و بجای قضاء و کفارۀ قضاء و...،   به حساب می آید ؟

قلت: ‌ می فرماید: صحتش دلیل بر این نیست که حتماً   امر دارد،شاید (لعلّ) که صحتش به خاطر ملاک باشد، چون این صوم یوم عاشورا با روزه سایر روزها از حیث ملاک، هیچ فرقی با همدیگر ندارند.

 یلاحظ علیه: این جواب آیة الله بروجردی (ره) به ظاهر مشکل است،چون اگر واقعاً این «نهی» از نهی ‌ های است که مفسده دارد، دیگر این صوم یوم عاشورا نمی ‌ تواند صحیح باشد،چرا؟ زیرا چگونه می ‌ شود با یک روزۀ که دارای مفسده، منقصت و حضاضت است،خدا را عبادت کرد؟! علاوه بر این؛ اگر «امر» ندارد از کجا فهمیدید که ملاک دارد، ‌ وحال آنکه ما ملاک را از ناحیۀ امر کشف می کنیم، اگر امری در کار نباشد، ملاک   نیز قطعاً احراز نشده است .

 مرحوم نائینی می فرماید که ما هم امر داریم و هم نهی؛ ولی متعلَّق امر و نهی یکی نیست،بلکه متعلق امر و نهی دوتاست، اگر متعلق هردو «امر» یکی باشد، مسلما هر دو امر با هم ادغام می شوند، مثلاً: کسی نذر کرده است که اگر در امتحان قبول شد، ده شب را نماز شب بخواند، «نماز شب» امرش استحبابی است، امر متولد از نذر هم وجوبی است، ولی چون متعلق شان یکی است، ولذا هر دو «امر» در یکی ادغام می شوند،یعنی امر استحبابی در امر وجوبی ادغام می ‌ شود. علاوه بر این؛ امر وجوبی ازاین امر استحبابی تعبدیّت را کسب می ‌ کند، چنانچه امر استحبابی وجوب را از امر وجوبی کسب می کند.

اما اگر متعلق دو «امر» دو تا شد، یعنی هر یکی از این   دو امر متعلق جداگانه داشتند، آن وقت   داعی برای ادغام یکی از دو امر در دیگری نداریم، مثل عبادات استیجاری، فرض کنید، کسی از طرف دیگری نائب شده است که امسال یک حج استحبابی را بجای بیاورد، اینجا دو تا امر داریم:

الف) الأمر المتوجه الی النائب؛ ب) الامر المتوجه الی المنوب عنه؛ امری که متوجه «منوب عنه» است، امر روی «ذات الحج» رفته است، ‌ اما امری که به «ذات الحج» تعلق گرفته است، این امر متوجه«منوب ‌ عنه» است.   ولی امر نائب روی «ذات الحج» نرفته است، بلکه روی «ذات الحج بقصد امرها» رفته است،یعنی قصد امر نیز تویش هست. پس متعلق امر «منوب ‌ عنه»بسیط است. اما متعلق امر «نائب» مرکب است،« لله علی الناس حج البیت و ...؛» امر روی ذات الحج رفته است، چرا روی «ذات الحج» رفته؟ چون قصد قربت قابل اخذ در متعلَّق نیست، فلذا امر روی «ذات الحج» رفته است،منتها عقل می گوید که باید این حج را «قربة الی الله» بیاورید. پس امری که متوجه «منوب عنه» است، روی «ذات الحج» رفته است،یعنی «قصد الامر» جز ‌ ء متعلق نیست. چرا؟ لامتناع أخذ قصد الأمر فی المتعلَّق؛ برخلاف امری که متوجه «نائب» است، امر «نائب» موضوعش مرکب است ومی ‌ گوید: ایها النائب! یجب علیک الحج المقید بقصد امره؛ فلذا   دیگر لازم نیست که دو تا امر با همدیگر ادغام بشوند، زیرا امر «منوب عنه» روی «ذات الحج» رفته است، اما امر «نائب» روی روی «ذات الحج» نرفته است، بلکه روی   «ذات الحج بقصد الامر المتوجه الی المنوب عنه» رفته است، ایشان می گوید که «ما نحن فیه» نیز از این قبیل است، یعنی در «ما نحن فیه» امر روی «ذات الصوم» رفته، اما «نهی» روی «صوم بقصد الامر أو بقصد التعبّد» رفته است. پس «امر» متعلقش بسیط است، اما «نهی» متعلقش مرکب است.

بنابراین؛ خلاصۀ جواب مرحوم نائنی این است که   اگر «متعلَّق الأمرین» واحد باشند، در همدیگر ادغام می ‌ شوند، ولی اگر متعلَّق شان دو تا باشد، آنجا دو امر با همدیگر ادغام نمی شوند، اما در «ما نحن فیه» دو امر نیست، بلکه امر و نهی است، و متعلَّق امر و نهی هم   دو تاست، به این معنی که   «امر» روی «ذات الصوم» رفته است، اما «نهی» روی «ذات الصوم» نرفته، ‌ بلکه روی« صوم بقصد التعبّد أو الصوم بقصد الامر» رفته است .

یلاحظ علیه: این ‌ گونه جواب ها، مال مدرسه و مجامع علمی است، علاوه براین، اشکالات فراوانی نیز دارد که ما دوتای آن را متعرض خواهیم شد.

 اولاً: در همان مثالهای قبلی نیز متعلَّق امرین دو تا است. چطور ؟ مثلاً: در همان مثالی که نذر کردید، نماز شب بخوانید؛ امر استحبابی روی نماز شب رفته است، امر وجوبی روی نماز شب نرفته است،بلکه روی وفای به نذر رفته،یعنی «ولیوفوا نذورکم». اما در «ما نحن فیه» این مطلب قابل تعلق نیست که بگوییم: «امر» روی «صوم» رفته، «نهی» هم روی «صوم بقصد امره» رفته است، این تعلق ندارد.   این حرف شما مبنی بر این است که قصد امر قابل اخذ در متعلق نیست، ولی اگر بگوییم که   قصد امر قابل اخذ در متعلق است، متعلَّق هر دو یکی می شود، شما خیال کردید که قصد امر قابل اخذ در متعلق نیست، ‌ ولذا اولی را بسیط گرفته ‌ اید، دیگری را مرکب؛اما اگر بگوییم که   «قصد امر» قابل اخذ در متعلق است، آن وقت متعلق هر دو یکی می شود.

ثانیاً: این جواب تعقل ندارد که بگوییم:« امر» روی ذات صوم رفته است، «نهی» روی ذات صوم نرفته است، بلکه روی «صوم بقصد القربة» رفته است؛ این درست نیست، بلکه هدف از همان امر اول نیز قصد الأمر است، تمام غایات از امر، همان قصد الامر است، شما در دومی می ‌ گویید که «صوم مع قصد الأمر» حرام است، این معنایش این است که با غرض تان بجنگید، غرض از امر اول، همان   قصد الامر است، یعنی هرچند دهن مولا بسته است و نمی تواند قصد الامر را در متعلق ذکر کند، ولی در دومی قابل اخذ است، می گوییم: هدف از امر اول، همان صوم مع قصد الامر است،شما دو مرتبه می ‌ آیید و   با امر دوم، هدفتان را باطل می کنید و می گویید «صوم مع صد الامر» باطل است، این مبنایش این است که مولا با نهی دوم، با غرض خود بجنگد.