آنان آنان قبل از رسيدن به خلافت كشته شدند. معاويه چاره اى نديد جز اينكه تحت پوشش خونخواهى خليفه مظلوم به مقابله برآيد.

در تمامى طول جنگ، خواسته معاويه از امام اين بود كه امام نيز مانند دو خليفه پيشين ولايت شام را بدو واگذارد تا كار به نفع امام خاتمه يابد و او هم به خلافت امام گردن نهد اما امام بر باقى ماندن او بر ولايت رضايت نمى داد زيرا از كارهاى ناشايست او در طول ولايتش آگاه بود.

مغيرة بن شعبه براى ابقاى معاويه به امام گفت: معاويه را رها كن زيرا او آدم جسورى است و اهل شام از او حرف شنوى دارند و تو در ابقاى او معذورى چون قبل از اين عمربن خطاب او را حاكم شامات كرده است. اما امام خواسته او را نپذيرفت و فرمود: «نه، به خدا سوگند حتى براى دو روز هم معاويه را باقى نمى گذارم.»⁽¹⁾

امام جرير را به شام فرستاد تا از معاويه بيعت بگيرد. معاويه در خانه جرير آمد و به او گفت: اى جرير من نظرى دارم. گفت: نظرت را بگو. گفت: به دوستت بنويس كه شام و مصر را براى من قرار دهد و وقتى از دنيا رفت بيعت احدى بر گردن من نباشد; در اين صورت من اين كار را بدو واگذار مى نمايم و به خلافت او گردن مى نهم. جرير گفت: آنچه مى خواهى بنويس. معاويه هم اين مطلب را براى على نوشت. وقتى كه نامه جرير با ضميمه نامه معاويه به امام رسيد، امام به جرير نوشت: اما بعد: معاويه خواسته است كه بيعت من بر او نباشد و در كارهاى خود مختار باشد.⁽²⁾ با تو مدارا مى كند تا شاميان را بيازمايد قبل از اين وقتى كه

ترجيح داديد. سزاوار من نيست كه شما را به كارى وادارم كه از آن بيزاريد.⁽¹⁾

و شايد نجاشى در قصيده اش به همين عامل اشاره دارد آنجا كه مى گويد:

2 ـ ساده لوحى و كوتاه فكرى از خصايص باديه نشينى است زيرا باديه نشينان از ژرف انديشى و تجربه اجتماعى برخوردار نيستند و اكثر سپاهيان على را هم باديه نشينانى تشكيل مى دادند كه بويى از شهر نشينى نبرده بودند. زندگى آنان بر اساس صدق و صفا و اعتماد به ظاهر امور استوار است و ديگر نمى انديشند كه در پشت پرده چه مى گذرد. به همين خاطر آنها به ظاهر امر فريفته شدند و خيال كردند كه علَم كردن قرآنها براى پناه گرفتن به آن و زندگى تحت لواى آن است.

اما امام و تيزهوشان سپاه مى دانستند كه پشت اين كار توطئه اى خوابيده است و به فراست دريافته بودند كه پسِ اين جريان، فتنه اى وجود دارد. از اين رو

وقتى على(عليه السلام)فردى از قبيله نخغيان را نزد اشتر فرستاد تا از جنگ دست بردارد و به قرارگاه باز گردد; اشتر از علت فتنه پرسيد: «آيا در اثر علَم كردن قرآنهاست؟» او گفت: بلى و اشتر گفت: به خدا سوگند وقتى قرآنها بر نيزه ها بالا رفت فهميدم كه اختلاف و پراكندگى در لشكر پديد مى آيد.⁽¹⁾

3 ـ زندگى آنها بر اساس زندگى عشايرى و قبيله اى استوار بود و در اين گونه نظامها افراد كوركورانه از رئيس قبيله پيروى مى كنند. وقتى رئيس چيزى را بپذيرد بقيه افراد مثل گله گوسفند و بدون هيچ تأمل و انديشه از او اطاعت مى كنند و چون در لشكر امام(عليه السلام)سران قبايل حضور داشتند و آنان تن به حكميت دادند مجالى براى رد و قبول ديگران نماند. از اين رو بيست هزار نفر مسلح آمدند و حكميّت را بر امام تحميل كردند. بعيد است كه يكايك آنها از روى انديشه و تفكر به اين كار تن داده باشند.

پرسش دوم: چرا آنها از حكميت برگشتند پس از آنكه آن را بر على تحميل كرده بودند؟

اينها كسانى بودند كه از خِرَد و دور انديشى به دور بودند و در گرفتاريها و دشواريها از روى عقل و انديشه تصميم نمى گرفتند همانگونه كه با بالا رفتن قرآن بر نيزه ها فريب خوردند، با ردِّ حكميت از طرف بعضى از قاريان كه مى گفتند (ان الحكم الا لله) نيز عده زيادى فريفته شدند.

ابن مزاحم مى گويد: اشعث توافقنامه را بين مردم برد و آن را براى مردم خواند و بر آنها عرضه نمود. نزد اهل شام و پرچمدارانشان برد. آنان پذيرفتند. آنگاه به سوى صفوف عراقيان و پرچمدارانشان آمد و آن را بر آنها خواند تا

رسيد به پرچمداران عنزه و بر آنها خواند. دو نفر از جوانان آنها گفتند: حكم تنها از آنِ خداست و بر سپاه شاميان حمله كردند و بر درِ رواق معاويه كشته شدند. اين دو اولين كسانى بودند كه مسأله حكميت را انكار كردند. آنگاه اشعث بر قبيله مراد عبور نمود. صالح بن شقيق كه از سران آنها بود گفت:

سپس اشعث بر طلايه داران بنى راسب عبور نمود و توافقنامه را خواند. آنها گفتند: حُكم و حكميّت تنها از آنِ خداست و ما بندگان را در دين خدا حَكَم قرار نمى دهيم. بعد از آن بر سران و پرچمداران بنى تميم گذر كرد و آن را بر آنان خواند. يكى از آنان گفت: آيا بندگان در كار خدا حكميت مى كنند؟ حكميت تنها از آن خداست. يا اشعث! پس كشته هاى ما چه مى شوند؟⁽¹⁾

بنابراين آنها فكر مى كردند كه اولا: حكم و فرمان خدا درباره معاويه و يارانش جنگ با آنهاست; يا آنكه آنها بايد تابع اينها باشند. تن به سازش دادن خلاف حكم خداى سبحان است.

ثانياً: اين، حكميّت بندگان در دين خداست و اين با نص صريح قرآن حكيم كه فرمود: (ان الحكم الاللّه) مخالف است و آن روز هم كه خواستند على را وادار به نقض عهد نمايند به همين دو مطلب تكيه داشتند.

ابن مزاحم مى گويد: خوارج در همه جا فرياد مى زدند:

حكميّت تنها از آنِ خداست و ما نمى پذيريم بندگان خدا درباره دين خدا حكميت كنند. خداوند درباره معاويه و يارانش حكمش را داده كه يا كشته شوند يا تحت فرمان ما درآيند.⁽¹⁾

ثالثاً: خيال مى كردند لازمه پذيرش حكميت آن است كه آنها در اين جنگ و جهاد طولانى عليه معاويه بر باطل بوده باشند و در نتيجه خونهايى كه ريخته شده و شهدايى كه در اين راه داده اند همگى ناحق باشند و بر همين اساس، وقتى كه اشعث صلحنامه را بر قبيله تميم خواند، آنان گفتند: بندگان حق ندارند كه در دين خدا حكميت نمايند. حكميّت تنها از آن خداست. اى اشعث! پس كشته هاى ما چه مى شوند؟⁽²⁾

رابعاً: به على گفتند: تو اول ما را از پذيرش حكميت باز داشتى و ديگر بار ما را به آن فرا خواندى. اگر حكميت بد بود نهى تو از آن بجا و امر تو به آن نابجا بود و اگر حكميت خوب بود تو با نهى از آن بر خطا و با امر به آن بر صواب بودى و بنابر هر يك از اين دو فرض ناچار، دچار خطا شده اى.

اين وجوه چارگانه بود كه آنها را به گمراهى و ضلالت انداخت و آنها در صدد شدند تا عهد شكنى را بر على(عليه السلام)تحميل نمايند. اينها همه تحجّر و ساده انديشى آنان را نشان مى دهد. اينك بررسى هر يك از وجوه چهارگانه:

اما وجه اول: گر چه فرمان خداوند اين بود كه معاويه و اصحابش يا از بين بروند يا به اطاعت امام واجب الاطاعه گردن نهند و بر امام واجب بود تا تحقق يكى از اين دو هدف مبارزه نمايد اما جنگيدن وقتى واجب است كه توانايى بر آن باشد و مانعى هم از انجام اين وظيفه نباشد و حال آنكه اصحاب توانايى

جنگيدن را از (امام) فرمانده گرفته بودند زيرا بيست هزار نفر غرق در آهن با شمشيرهاى برهنه بر دوش نزد امام آمدند و در حالى كه او را به نام صدا مى زدند، گفتند: تو را به كتاب خدا فرا خوانده اند، بايد اجابت نمايى و گرنه تو را مانند پسر عفان مى كشيم. به خدا سوگند اگر اجابت نكنى تو را مى كشيم.

آيا در چنين تنگنايى مى شود گفت كه جنگيدن وظيفه شرعى امام بود يا آنكه با از بين رفتن توانايى و قدرت جنگيدن تكليف برداشته شده بود زيرا نتيجه جنگ اين بود كه يا امام را مى كشتند يا دست بسته تسليم دشمن مى كردند و در اين صورت ذلّت و بدنامى بزرگتر و سنگين تر بود.

البته با پشيمانى آنان از حكميّت و اعلام آمادگى شان براى جنگيدن بعد از انعقاد صلح و بستن عهد و پيمان، امام دوباره توانايى جنگ را يافت ولى اين ندامت و پشيمانىِ آنها سودى نداشت. آنها وقتى پشيمان شدند كه فرصت طلايى از دست رفته بود زيرا همانطور كه حكم خداوند جنگِ با سركشان است چنانكه قرآن بيان كرده است، همانطور وفاى به عهد و احترام به عهدها و پيمانها نيز از احكام قرآن و سنت طاهره است; به همين جهت وقتى كه آنان بر جنگ پافشارى كردند، على(عليه السلام)فرمود: واى بر شما! آيا پس از سازش و عهد و ميثاق به جنگ باز گرديم؟ مگر خداوند متعال نفرمود: به عهدهايتان وفادار بمانيد و فرمود: (أَوْفُوا بِعَهْدِ اللهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَ لاَ تَنْقُضُوا الأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ)⁽¹⁾.⁽²⁾

اما آنها حرف حساب را نمى فهميدند و كوته فكر بودند. ارشاد امام را مى شنيدند و جز اينكه او را گمراه شمارند و از او بيزارى جويند جوابى نمى دادند. ما در آينده در بحث از اباضيه به تحليل اين مسأله خواهيم پرداخت.

اما وجه دوم: يعنى اينكه حكميت، حَكَم كردن اشخاص در دين خداست و اين خطاست.

امام و يارانش اشخاص را در دين خدا حَكَم نكردند، بلكه قرآن و ذكر حكيم را در نزاعشان حَكَم كردند. اما قرآن درخت باردار و راهنماىِ بى زبان است و ميوه آن چيده نمى شود و مقاصدش فهميده نمى شود مگر آنگاه كه كسى آن را به سخن آورد. امام در بعضى از سخنانش به همين نكته اشاره نموده اند:

«ما اشخاص را حكم قرار نداديم. ما قرآن را حكم قرار داديم و قرآن هم خط مسطورى است بين دو پوشه، زبان گويا ندارد. ترجمان نياز دارد. تنها اشخاصند كه مى توانند قرآن را به سخن آورند. وقتى اهل شام ما را بر حُكم قرآن فرا خواندند ما گروهى نبوديم كه از آن رو برگردانيم. خداوند سبحان فرمود: اگر در چيزى نزاع كرديد آن را به خدا و رسولش ارجاع دهيد. ارجاع نزاع به خدا آن است كه ما به كتابش حكم نماييم و ارجاع به رسولش آن است كه از سنت او پيروى نماييم و اگر بحق به كتاب خدا حكم شود ما بدان حكم سزاوارتريم.»⁽¹⁾

در كلام ديگر فرمود: «حكمان وظيفه داشتند كه زنده كنند آنچه را قرآن زنده كرده و بميرانند آنچه را قرآن ميرانده. زنده كردن چيزى گرد آمدن به دور آن است و ميراندن چيزى اجتناب از آن است. پس اگر قرآن ما را به طرف آنان (شاميان) كشيد، ما از آنان پيروى مى كنيم و اگر آنها را به طرف ما كشاند آنها از ما

پيروى كنند. پس اى ناكسان! من شرى به جا نياوردم و شما را به كار خطا نكشاندم. شما را فريب ندادم. اين شما بوديد كه به حكميّت اين دو مرد همداستان شديد. ما از آنها پيمان گرفتيم كه از حُكم قرآن بيرون نروند.»⁽¹⁾

در همان پيمانى كه امام املاء نمود، تصريح شده بود: «حَكَم همان قرآن است و وظيفه حكمان به سخن آوردن قرآن درباره نزاع است» و نيز در پيمان آمده بود: «كتاب خداوند سبحان از اول تا آخر آن بين ماست; هر چه را قرآن زنده كرد، ما زنده مى داريم و هر چه را قرآن ميرانده، ما مى ميرانيم. اگر حَكَمان موضوع را در كتاب خدا يافتند ما بدان گردن مى نهيم و اگر در كتاب خدا نيافتند به سنت عادلِ وحدت بخش تمسك نمايند.»⁽²⁾

با اين براهين روشن كه نشانگر حقيقت و واقعيت قضيه است، اصرار خوارج بر پيمان شكنى ناشى از نادانى و ناتوانى فكرى آنهاست.

اما وجه سوم: اينكه از پذيرش حكميت لازم مى آيد آنان در اين مدتِ طولانى بر باطل جنگيده باشند و خونهايى كه ريخته شده به ناحق ريخته شده باشد. اين وجه از دو وجه گذشته سست تر و بى پايه تر است زيرا همانطور كه خداوند سبحان در كتابش امر به جهاد داده و فرموده است:

(قَاتِلُوا الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ لاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ ...)⁽²⁾.

و فرمود: (وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ للهِ ...)⁽³⁾.

در بسيارى از آيات ديگر به صلح و آرامش فرمان داده و فرموده است:

(وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللهِ ...)⁽¹⁾.

(وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرى فَقَاتِلُوا التي تَبْغِي حَتَّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ).⁽²⁾

جنگيدن و سازش دليل بر آن نيست كه خونهاى ريخته شده، به ناحق ريخته شده باشند. به هر حال، جنگ و صلح، مبارزه و مصالحه همه از احكام قرآن است كه هر كدام بنا بر نظر و صلاحديد حاكم اسلامى در جاى خود به كار گرفته مى شود. سيره پيامبر اكرم نيز بر همين اساس استوار بوده است. در بدر، احد و احزاب با قريش جنگيد و خونهاى زيادى از مسلمانان ريخته شد، با اين همه در حديبيه با آنان صلح كرد و صلحنامه اى بين او و قريش امضاء شد چنانكه در كلام على(عليه السلام)بدان اشاره شد. حتى قريش از نوشتن كلمه «رسول الله» در كنار اسم پيامبر خوددارى ورزيدند و او را مجبور ساختند كه اسمش را بدون كلمه «رسول الله» بنويسد; چنانكه معاويه و عمرو بن عاص نيز از نوشتن كلمه «امير المؤمنين» در كنار اسم على(عليه السلام)امتناع ورزيدند. پس اين خود اقتدا به پيامبر است و خونهايى كه در جبهات جنگ براى خدا ريخته شده، از ارزش نمى افتد و كشته شدگان جزء شهدا محسوب مى شوند و آنان زنده بوده، مهمانان پروردگارشان هستند و اين منافات ندارد كه حاكم اسلامى روزى اگر مصلحت را

در سازشِ با دشمن ديد، سازش نمايد. هر دو حُكم، (جنگ و صلح) حُكم خداست.

اما وجه چهارم: امام در پاسخِ يكى از افراد، جواب آن را داده است. آن شخص پرسيد: از پذيرش حكميت بازمان داشتى و بعد از آن امر نمودى و ما نمى دانيم كداميك درست بود؟ امام دست بر دست زد و فرمود: «اين است سزاى كسى كه مسائل را سطحى تحليل مى كند. قسم به خدا آنگاه كه شما را به جنگ فرمان دادم، بر مكروهى واداشتمتان كه خداوند خير و صلاح را در آن قرار داده بود. اگر پايدارى مى كرديد ارشادتان مى نمودم و اگر بيراهه مى رفتيد به جاده حقيقت راهنمايى تان مى كردم و اگر امتناع مىورزيديد تداركتان مى ديدم. اين رأيى استوار و درستى بود. اما چه كسى و با چه كسى؟ مى خواهم با شما دردم را درمان نمايم ولى شما خود، مرا درديد.»⁽¹⁾

مى گويم: اينان فهم درستى نداشتند. مسائل را كج مى فهميدند. به همين خاطر فكر مى كردند در اينجا تناقض هست در حالى كه با توجه به موقعيت دو حكم (حكم به جنگ و حكم به صلح) هيچ منافاتى بين آنها نيست زيرا آن وقتى كه امام فرمانده بود وامرش نافذ، وظيفه جنگ بود و به همين جهت امام اصرار بر جنگ داشت و وقتى كه با او از در مخالفت و عصيان برآمدند، چاره اى جز پذيرفتن حكم ديگرى نديد. پس نه دست كشيدن از جنگ، حكم جهاد و اجر شهداء را باطل مى كند و نه حكم به مبارزه، بطلان صلح و نادرستى آن را اقتضا مى نمايد آنگاه كه مصلحت در اثر تغيير شرايطِ زمانى، آن را ايجاب نمايد.

تحركات سياسى خوارج پس از جريان حكميّت   …

پس از آنكه موافقتنامه امضا شد و شاهدان بر آن شهادت دادند و براى مردم خوانده شد، معاويه به طرف شام حركت كرد و امام با ياران و اصحاب خود به طرف كوفه رهسپار گرديد. معترضين به حكميت كه به «مُحَكّمِه» معروف شده بودند نيز با امام آمدند. امام به كوفه كه دار هجرتش بود، وارد شد و خوارج از ورود به شهر خوددارى ورزيدند و به طرف قريه (حروراء) عزيمت نمودند و عده اى هم به پايگاه نخيله رفتند. آنان با اين كارشان نشان دادند كه ديگر از على و اوامر او اطاعت نمى كنند و از او فرمانبردارى ندارند.

مخالفت آنها شكلهاى مختلفى داشت اما در اين كه همه مخالفتها به جريان پذيرش حكميّت باز مى گشت، اشتراك داشتند. به چند نمونه بارز آن اشاره مى كنيم:

1 ـ رويارويى با على(عليه السلام)با شعار «لا حكم الاللّه» در مسجد و غير مسجد خصوصاً وقتى كه امام مى خواست خطبه اى ايراد نمايد.

2 ـ تكفير على(عليه السلام)و آن دسته از ياران او كه به پيمان صلح وفادار مانده بودند.

3 ـ امنيت دادن به اهل كتاب و سلب امنيت از مسلمانان و كشتار بى گناهان.

اما امام در برابر اين مخالفتها موضعى را در پيش گرفت كه از عطوفت و رأفت او نسبت به مخاصمين حكايت دارد و بيانگر شكيبايى او در برابر اين رنجها و مصيبتهاست. اينك بيان آن:

1 ـ امام(عليه السلام)وضعيت خود را در نوشتن صلحنامه تبيين نمود كه او با اصرار و تهديد آنها مجبور به امضاء اين صلحنامه شده است.

2 ـ در اهداى جوايز و عطايا مانند ساير مسلمانان با آنها رفتار نمود.

3 ـ اشخاص بزرگى را نزد آنها فرستاد تا ارشادشان نموده و از ضلالت بازشان دارند.

4 ـ در جريان قتل عبدالله بن خباب بن ارت و همسرش كه به دست جهّال خوارج صورت گرفت، تنها به قصاصِ قاتل راضى شد.

اينك تفصيل آن:

طبرى مى گويد: وقتى جريان حكميّت پايان يافت امام از صفين مراجعت نمود. خوارج هم جدا از امام بازگشتند. وقتى به نهر رسيدند همانجا توقف نمودند و على(عليه السلام)با ديگران وارد كوفه شدند و خوارج در «حروراء» سكنى گزيدند. امام عبدالله بن عباس را نزدشان فرستاد، اما او بدون آنكه كارى از پيش بَرد بازگشت. اين بار خود امام(عليه السلام)نزدشان رفت و با آنها صحبت نمود⁽¹⁾ و به تفاهم رسيدند و همگى به شهر بازگشتند. پس از بازگشت، شخصى نزد امام آمد و گفت: مردم مى گويند تو از كفر خود برگشتى. امام پس از نماز ظهر خطابه اى ايراد كرد و كار آنها را تقبيح نمود. آنها از گوشه هاى مسجد برخاستند و فرياد برآوردند: لا حكم إلاّللّه، يكى از آنان در حالى كه انگشتانش را در گوشهايش گذاشته بود نزديك آمد و اين آيه را خواند: (وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ

نياورده ام و شما هم مرا امان داديد و گفتيد: «ترسى بر تو نيست.» او را آوردند، خواباندند و سرش را بريدند. خونش آب را رنگين كرد. بعد به طرف زنش رفتند. زن گفت: من يك زن هستم، آيا از خدا نمى ترسيد؟ به حرفش گوش ندادند، شكمش را پاره كردند. زن ديگرى را از قبيله طى كشتند و مادر سنان صيداوى را به قتل رساندند. خبر كشتن عبدالله بن خباب و مردم آزارى آنها به على و همراهان رسيد. او حارث بن مرّة عبدى را فرستاد كه نزد آنها برود و به آنچه كه از آنها مى شنود توجه نمايد و جريان را به همان صورتى كه واقع شده، برايش بنويسد و چيزى را پنهان ندارد. حارث حركت كرد و به نهروان، مقر خوارج رسيد تا ماوقع را سؤال كند. گروهى آمدند و او را كشتند. خبر به امير المؤمنين و همراهان رسيد. همراهان پيش حضرت آمدند و عرض كردند: «يا امير المؤمنين! براى چه اينها را كه دشمن مال و عيال ماست، پشت سر ما مى گذارى؟ ما را به سراغشان ببر. وقتى كارشان را يكسره كرديم، آنگاه به طرف شام حركت مى كنيم.» امام پذيرفت و دستور داد. وقتى مى خواست از «أنبار» به طرف خوارج نهر حركت كند، قيس بن سعد بن عباده را امر كرد به مداين برود و در آنجا منتظر دستور بماند. آنگاه به طرف آنان حركت نمود. در همين حين قيس و سعد بن مسعود ثقفى به طرف نهر مى رفتند. امام به اهل نهر پيام داد: قاتلان برادران ما را تحويل دهيد. ما آنها را مى كشيم و آنگاه با شما كارى نداريم. دست از شما برمى داريم و به سراغ شاميان مى رويم. شايد خدا دلهايتان را متحول كند و شما را از اين حالت، به حالت بهتر هدايت نمايد. آنان به امام پيام دادند و گفتند: ما همگى قاتل آنها هستيم و همگى خون آنها و شما را حلال مى دانيم. امام وقتى به كنار نهر رسيد، برابرشان ايستاد و فرمود:

اى گروهى كه عداوت نابجا و لجاجت ناروا و هواپرستى، از حق بازتان داشته است! من به شما هشدار مى دهم كه مبادا! امت، شما را فردا در كنار همين نهر در هم كوبد و شما را به شكم اين گودالها فرستد بدون آنكه نزد پروردگارتان حجت و برهان روشنى داشته باشيد. مگر به ياد نداريد كه شما را از پذيرش حكميت نهى كردم و به شما گفتم كه اينها حكميت را وسيله نيرنگ و فريب شما قرار داده اند و شما را آگاه ساختم كه اينان پيروان دين و قرآن نيستند و من آنها را بهتر از شما مى شناسم. در كودكى و بزرگى آنها را شناخته ام كه اهل خدعه و نيرنگ بوده اند (و هشدار دادم) كه اگر رأى مرا نپذيريد، جانب احتياط و دور انديشى را مرعى نداشته ايد ولى شما مخالفتم نموديد; تا آنجا پيش رفتيد كه من حكميّت را پذيرفتم. وقتى كه پذيرفتم با حكمان شرط كردم و از آنها پيمان گرفتم كه هر آنچه را قرآن زنده كرده، زنده كنند و هر آنچه را قرآن ميرانده، بميرانند اما آنان مخالفت كردند و خلاف حكم كتاب و سنت رفتند. ما هم حكم شان را رد كرديم و حالا بر همان موضع اول خود هستيم. اكنون شما چه مى كنيد و چه راهى در پيش مى گيريد؟ آنان گفتند: ما حكميّت را پذيرفتيم. وقتى پذيرفتيم گناه كرديم و با اين پذيرفتن، كافر شديم و بعد توبه كرديم. حال اگر مانند ما توبه كردى ما در كنار تو هستيم و اگر امتناع ورزيدى، ما هم تو را كنار مى گذاريم و به حال خود رهايت مى كنيم. خداوند خيانتكاران را دوست نمى دارد. على فرمود: باد بلا بر شما بوزد! و گوينده اى از شما بر جا نماند! آيا پس از آنكه به پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)ايمان آورده ام و با او هجرت نموده ام و در راه خدا جهاد نموده ام بر كفرم گواهى دهم؟ اگر چنين كنم، گمراه شده ام و از هدايت يافتگان نخواهم بود. آنگاه از

---

---

1 . طبرى: تاريخ 60 ـ 63. مسعودى: مروج الذهب 3/156. رضى: نهج البلاغه خطبه 36.
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 122.

---

تلاش براى حفظ جان آنها:

---

1 . در فصل هشتم از نحوه قيام او عليه معاويه سخن به ميان خواهد آمد.
2 . طبرى: تاريخ 4/64.

---

---

1 . مبرّد: الكامل 2/139 ـ 140. طبرى: تاريخ 63 ـ 64. مسعودى: مروج الذهب 3/157 او مى گويد: «از سپاه على7 هفت نفر كشته شدند و از خوارج جز ده نفر زنده نماندند، فرجام آنها چنين شد در حاليكه آنها چهار هزار نفر بودند.» شايد كلمه استثناء «إلاّ» در عبارت مسعودى زايد باشد.

---

در آوردن چشم فتنه:

---

1 . مسعودى: مروج الذهب 3/158. ابن اثير: الكامل 3/157 ـ 176.
2 . طبرى: تاريخ 4/66.

---

پيشگويى امام پس از قلع و قمع خوارج:

---

1 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 93.   2 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 7/46.
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 59.

---

---

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 5/74، به بقيه ابيات مراجعه شود.

---

---

1 . اينكه او از خوارج باشد جاى تأمل دارد هر چند اباضيه او را اساس حديث و فقه خود مى دانند. او در بين سالهاى 18 ـ 22 تولد يافته و در اواخر قرن اول يا اوايل قرن دوم وفات يافته است.

---

كلام ديگرى از امام درباره خوارج:

---

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 5/74 ـ 75.
2 . رضى: نهج البلاغه، خطبه 60.

---

---

1 . ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه 5/78.

---

رعايت نكنم چه كسى آن را رعايت مى كند؟! عمر گفت: يا رسول الله! اجازه مى دهى او را بكشم؟ پيامبر فرمود: در آينده نزديك براى او و همفكرانش پيشامدهايى است و افزود: نماز شما در برابر نمازشان و روزه شما در برابر روزه شان ناچيز مى نمايد اما ايمان آنها از گلوهايشان فراتر نمى رود و فرمود: از اعتراض اين شخص در آينده نزديك گروهى پديد مى آيند كه از دين خارج مى شوند مانند تيرى كه بر صيد نشيند و از آن خارج شود.⁽¹⁾

2 ـ طبرى از محمد بن راشد و او از پدرش درباره جنگ جمل نقل مى كند: سيره على(عليه السلام)آن بود كه فراريان از جنگ را نمى كشت و مجروحين را از بين نمى برد. كسى را عريان نمى كرد. مالى را بر نمى داشت. گروهى آن روز اعتراض كردند: چگونه است كه ريختن خونهاى آنان حلال و مالهايشان براى ما حرام است؟ على فرمود: آنان مانند شما هستند. اگر كسى از جنگ اعراض كرد او از ماست و ما از اوييم و اگر كسى اصرار كرد تا كشته شود جنگ با او رواست و براى شما يك پنجم آن كافى است. از آن روز بود كه خوارج صدا به اعتراض بلند كردند.⁽²⁾

طبرى داستان اعتراض را به طور اجمال ذكر نموده ولى ديگران آن را به تفصيل بيان كرده اند و گفته اند:

خوارج با على خصمانه برخورد كردند; وقتى او به نهروان نزد آنان رفت و

به آنان پيام داد كه قاتل عبدالله بن خباب را تسليم نمايند، آنها در جواب گفتند: ما همه قاتل عبدالله هستيم و اگر بر تو دست يابيم تو را هم مى كشيم. على با نيروهايش به سر وقت آنان رفت و آنان همگى در برابر او قيام كردند. امام قبل از شعلهور شدن آتش جنگ، به آنان فرمود: براى چه با من خصومت مىورزيد؟ گفتند: اولين خصومت ما با تو در آن است كه ما در جنگ جمل با تو جنگيديم، وقتى اصحاب جمل شكست خوردند، تو مالهايى را كه در اردوگاه آنها يافتيم براى ما حلال كردى ولى از اسير گرفتن زنان و فرزندان آنان ما را مانع شدى. بر چه اساس مالشان را حلال كردى ولى زنان و فرزندانشان را حلال نكردى؟ امام فرمود: مالشان را بدان جهت حلال كردم كه بَدَلى باشد از آنچه كه آنها از بيت المال بصره، پيش از رسيدن ما به غارت برده بودند اما زنان و فرزندانشان كه با ما جنگى نداشتند از باب دار اسلام در حكم اسلامند و آنان از دين برنگشته اند و كسى كه كافر نشده است، به اسارت گرفته نمى شود. بر فرض اگر زنان را برايتان حلال مى كردم، كدام يك از شما عايشه را در سهم خود مى گرفتيد؟ خوارج از اين جواب شرمنده شدند.⁽¹⁾

آنچه كه طبرى ذكر كرده است هر چند در سندش سيف بن عمر كه رواياتش ضعيف است، قرار دارد اما آنچه را كه بغدادى نقل كرده، سندش صحيح است; علاوه بر آن، روايات زيادى در اين باره از فريقين وارد شده است. شيخ طوسى در تهذيبش از مروان بن حكم روايت مى كند كه گفت: وقتى على ما را در بصره شكست داد، اموال مردم را پس داد. كسى كه شاهد مى آورد مال او را مى داد و كسى كه شاهد نداشت با قسم مال او را به او رد مى كرد. مروان مى گويد:

شخصى به او گفت: يا امير المؤمنين! غنيمت و اسيران را بين ما تقسيم كن. مروان مى گويد: وقتى آن شخص زياد اصرار كرد، على فرمود: كدام يك از شما حاضر است ام المؤمنين را در سهم خود بگيرد؟ آنگاه همه ساكت شدند.⁽¹⁾

3 ـ باز طبرى نقل مى كند: وقتى از بيعت اهل بصره فراغت يافت در بيت المال نظر كرد. در آن ششصد هزار بيشتر نبود. همه را بين حاضران تقسيم كرد. به هر نفر پانصد رسيد و فرمود: اگر خداوند عز و جل بر شام پيروزتان كرد علاوه بر عطيه هايتان مثل همين براى شماست. سبائيه در اين باره به خرده گيرى برخاستند و پشت سر، على را بر اين كار سرزنش كردند.⁽²⁾

اين مسائل بيانگر غلبه تفكر اعتراض بر خوارج است و نشان مى دهد كه آنان دخالت در شئون رهبرى را حق خود مى دانستند.

4 ـ ما مى بينيم وقتى اشعث ميثاق حكميّت را بر اهل شام قرائت كرد، آنان با رضايت خاطر از آن استقبال كردند و وقتى آن را بر سران عنزه و ديگر عراقيها عرضه كرد، از او با اعتراض و اسلحه استقبال كردند.

ابن مزاحم مى گويد: اشعث ميثاقنامه را بين مردم برد و بر صفوف شاميان و سرانشان عرضه كرد، آنان با رضايت خاطر پذيرفتند. بعد بر صفوف اهل عراق و سرانشان عرضه كرد تا رسيد به سران عنزه، در صفين چهار هزار نفر از عنزه با على بودند، وقتى بر آنها خواند، دو نفر از جوانانشان گفتند: حكميّت تنها از آنِ خداست. سپس بر سپاه شام حمله كردند و بر در قرارگاه معاويه از پا درآمدند.

اين دو اولين كسانى بودند كه بر حكميّت اعتراض كردند. نام آنها معدان و جعد بود كه با هم برادر بودند. پس از آن اشعث بر قبيله مراد عبور كرد. صالح بن شقيق كه از سرانشان بود گفت:

حكميّت تنها از آنِ خداست هر چند مشركين را ناخوشايند باشد.

اشعث بر سران بنى راسب عبور نمود و آن را بر آنها خواند. آنان گفتند: حكميّت تنها از آنِ خداست. ما نمى پذيريم و راضى نمى شويم مردان در دين خدا حكميّت كنند. بعد بر سران بنى تميم گذر كرد و ميثاقنامه را خواند. يكى از آنان گفت: حكميّت از آنِ خداست. او بحق حكم مى كند و بهترين فيصله دهندگان است. مردى از آنان به ديگرى گفت: اما اين، ننگى بزرگ بر جا گذاشت. عروة بن اُديّه، برادر مرداس بن اُديّه تميمى آمد و گفت: چرا اشخاص را در كار خدا به حكميت گمارديد؟ حكميّت از آنِ خداست. اى اشعث! كشتگان ما چه مى شوند؟ آنگاه شمشيرش را برداشت تا اشعث را بكشد ولى ضربتش به خطا رفت و ضربه اى خفيف به ران اسب او اصابت كرد كه اسب به وسيله آن رم كرد. مردم فرياد زدند: دست نگهدار. او هم بس كرد و اشعث به طرف قوم خود بازگشت.⁽¹⁾

5 ـ بعضى از آنهايى كه بعدها از خوارج شدند، در ايام خلافت عثمان در كوفه بودند و بر كارگزاران او مانند سعيد بن عاص اعتراض مى كردند. سعيد بن

عاص جريان را به عثمان گزارش داد. عثمان هم دستور داد تا آنها را از كوفه اخراج كند. در بين معترضان، حرقوص بن زهير سعدى، شريح بن أوفى بن يزيد بن ظاهر عبسى و زيد بن حصين طايى كه از سران خوارج بودند، ديده مى شدند. آنها به دور اشتر نخعى جمع شده بودند و از ياران او به حساب مى آمدند، حتى اين موضوع را سعيد بن عاص به عثمان گزارش داد و گفت: من با وجود اشتر و اصحابش كه از قاريان ـ و در حقيقت از نادانان ـ هستند، در كوفه كارى از پيش نمى برم و عثمان هم دستور داد كه او آنها را به شام تبعيد كند.⁽¹⁾

البته در كنار اشتر غير از آنان، افراد صالح و قاريان پرهيزگارى چون زيد، صعصعه بن صوحان، كعب بن عبده، عدى بن حاتم طايى، يزيد بن قيس ارحبى (كه موضعگيرى هاى تحسين برانگيزى در صفين داشت)، عمرو بن حمق، كميل بن زياد نخعى، حارث بن عبدالله اعور همدانى و ديگر صالحان هم بودند. اين نشان مى دهد كه تفكر اعتراض جويى در بين قاريان و سران كوفه وجود داشت. البته اين كه در اعتراض خود عليه كارگزار خليفه سوم و حتى عليه خود خليفه، بر حق بودند، دليل نمى شود كه در مسأله حكميّت و پيامدهاى نامطلوب آن نيز بر حق باشند و دليلى بر اين ملازمه وجود ندارد; چه بسا انسان در دعوايى بر حق باشد و در دعوايى ديگر بر باطل. براى تصديق مدعاى ما همين بس كه در ماهيت هر دو اعترض ـ اعتراض بر كارگزار و اعتراض بر امير المؤمنين على(عليه السلام)ـ دقت شود.

البته اسلام با سياست انتقاد و آزادى بيانِ عقيده مخالف نيست و نمى خواهد مردم مانند گله گوسفند باشند، بلكه اسلام به انتقادى كه براى روشن

شدن حق باشد، توصيه مى كند. مثلا وقتى انسان ببيند كه گفتار رهبر با رفتارش يكسان نيست، او مى تواند از او سؤال كند و انتقاد نمايد اما با شيوه اى كه هدف از آن رسيدن به حق باشد و اين چيزى است كه اسلام به آن دعوت مى كند; خصوصاً آنجا كه رهبر، غير معصوم باشد، بلكه نظير آن را در زمان معصوم نيز مشاهده مى كنيم. سيره نويسان نقل مى كنند: وقتى عبدالله فرزند پيامبر از دنيا رفت پيامبر بر او گريه كرد و اشك بر گونه هايش جارى شد. يكى از اصحاب گفت كه اين كار پيامبر با توصيه اى كه بر گريه نكردن بر مرده نموده، منافات دارد. پيامبر جوابش داده و به سوى حق هدايتش نمود و فرمود: (از گريه بر مرده نهى نكردم) از دو صداى بى معنى و دو چيز ديگر منع كرده ام: صداى شيون هنگام مصيبت و خراشيدن صورت، چاك كردن پيراهن و بانگ شيطانى و صداى آواز خوانى منع كرده ام اما اين (گريه بر مرده) رحمت است. كسى كه رحم نداشته باشد، رحم نبيند.⁽¹⁾

بلى اگر هدف صرف اظهار نظر و اشكال تراشى باشد، اين چيزى است كه كتاب و سنت آن را مجادله باطل خوانده است: (مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللهِ إِلاَّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَلاَ يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلاَدِ )⁽²⁾ و خداوند سبحان فرمود: (وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ).⁽³⁾

ما مى بينيم كه اين دو شيوه اعتراض، در اشتر و ياران صالحش از يك

طرف و در حرقوص و رفيقانش از طرف ديگر جان گرفته بود. هر چند در برهه اى از زمان در نحوه اعتراض هر دو دسته شيوه يكسان داشته اند.

شيوه اول: از روح و نيت صادقانه مى تراود، نه از هواى نفس، به همين خاطر اينان همچنان بر اعتراض و مخالفت خود با كارگزار خليفه تا هنگام مرگ عثمان پايدار ماندند چون مى فهميدند كه رفتار خليفه و كارگزارانش با اساس اسلام هماهنگى ندارد و در اين راستا هجرت و تبعيد از وطن را تحمل كردند اما همين كه در برابر على قرار گرفتند و گمشده خود را يعنى رهبرى كه براى خدا كار كند، در او يافتند، رشته كارهاى شان را به دست او سپردند.

شيوه دوم: از روح مكابره نشأت مى گيرد. هر آنچه را كه دوست داشته باشند چه حق يا باطل همان را مى طلبند. در اينجا نمونه هاى از اين دو طرز تفكر را ذكر مى كنيم:

ابن مزاحم مى گويد: وقتى كه على ميثاق صلح را مى نوشت به او گفتند: اشتر به محتواى ميثاق راضى نيست و جز جنگِ با آنان را نمى خواهد. على فرمود: آرى! ولى اشتر وقتى ديد من راضى شده ام او هم راضى شد و شما هم راضى شديد و پس از رضايت، بازگشت و بعد از پذيرش، رد روا نيست مگر آن وقت كه معصيت خداوند صورت پذيرد و از آنچه در كتابش آمده تعدى شود.⁽¹⁾

چه تسليمى بالاتر و زيباتر از تسليم اشتر در برابر امر رهبرى! در حالى كه پيروزى همراه او بود و بين او و پيروزى از يك تاختن اسب يا به اندازه دو كمان بيشتر فاصله نبود اما همين كه متوجه شد ادامه جنگ هر چند كوتاه منجر به كشته

شدن امام مى شود، از ميدان جنگ با رضايت خاطر و با قصد فرمانبردارى از امام بازگشت و خطاب به آنانى كه در برابر امام ايستاده بودند، گفت: فريبتان دادند. به خدا سوگند فريب خورديد. به توقف جنگ فرا خوانده شديد، اجابت كرديد. اى ياران سياه رو! ما فكر مى كرديم نمازهايتان به خاطر بى رغبتى تان به دنيا و اشتياق به ديدار خداست، حالا مى بينم كه از مرگ به سوى دنيا فرار مى كنيد ـ زشتتان باد اى كه شتران نجاستخوار را مانيد! ـ بعد از اين هرگز روى عزت را نخواهيد ديد. دور باشيد از رحمت! همانگونه كه گروه ستمكاران از رحمت بدورند.⁽¹⁾

اين است اشتر و اين است فرمانبرداريش از امام بر حق و اما خوارج، پس بپرس از عناد و لجاجت شان در برابر حق! عبدالله بن عباس بر صحت اساس حكميّت با آنها احتجاج نمود و گفت: خداوند در كشتن صيد، امر به حكميّت داد و فرمود: (يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْل مِنْكُمْ) چه رسد به مسأله رهبرى ... وقتى خوارج چنين احتجاجى را شنيدند به يكديگر گفتند: احتجاج قريش را بر آنان حجت قرار دهيد زيرا اين شخص از كسانى است كه خداوند درباره شان فرمود: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ) و نيز فرمود: (وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا).⁽²⁾

تا اينجا عامل اول پيدايش اين دگرگونى را شناختيد و اينك بيان عامل دوم:

در بين سپاه امام كسانى بودند كه به نفع معاويه فعاليت مى كردند و

دشمنى شان را با على، مكتوم مى داشتند و مترصد فرصت بودند تا به حكومت و حيات او خاتمه دهند; نظير اشعث بن قيس. قبل از اين متوجه شديد كه در آغاز پيدايش تفكر متاركه جنگ، اشعث سخنرانى كرد و گفت: اگر ما كشته شويم چه كسى از زنان و فرزندانمان سرپرستى مى كند؟ اين سخنان را در حضور خوارج مى گفت. در همين رابطه ابن ابى الحديد مى گويد: «هر فسادى كه در خلافت على(عليه السلام)به وجود آمد و هر آشوبى كه بپا شد اساس آن اشعث بود.»⁽¹⁾

اينك شاهدى چند بر صحت اين نظريه:

1 ـ اشعث فرماندار عثمان در آذربايجان بود و عمرو بن عثمان با دختر اشعث بن قيس ازدواج كرده بود. وقتى على(عليه السلام)به خلافت رسيد، نامه اى به دست زياد بن مرحب همدانى براى او فرستاد كه در آن نامه، بيعت و نقض بيعت طلحه و زبير را يادآور شده بود و گفته بود: «منصب تو طعمه براى تو نيست، بلكه امانت است و مالى از مالهاى خدا در دست توست و تو خزانه دار خدا در اين مال هستى تا وقتى كه آن را به من تسليم نمايى.» اشعث وقتى نامه على را خواند به يكى از ياران خود گفت: «او مرا ترسانيد و مى خواهد آذربايجان را از من باز ستاند.» خواست به معاويه بپيوندد ولى يكى از يارانش مانع اين كار شد. سرانجام نزد على رفت در حالى كه از ولايت بركنار شده بود.⁽²⁾

مسعودى مى گويد: على به اشعث بن قيس پيام داد كه او را از حكومت آذربايجان و ارمنيه (ارمنستان) عزل كرده است. او تا آن زمان فرماندار عثمان در آنجا بود. اين عزل و آن كلامى كه امام هنگام آمدن اشعث نزد او درباره مالى كه

اشعث در آنجا براى خود جمع كرده بود به او گفت، باعث دلخورى اشعث از امام شد.⁽¹⁾

2 ـ رياست قبيله كنده و ربيعه با اشعث بود. على(عليه السلام)او را از رياست برداشته به جايش حسان بن مخدوع را گذاشت و پس از اعتراضهايى كه شد او را در رياست شريك كرد⁽²⁾ و اين كار كينه اشعث را عليه على برانگيخت هر چند آن را بروز نمى داد.

3 ـ اشعث متهم است كه در خلال فروكش كردن آتش جنگ، با معاويه در ارتباط بوده است. ابن مزاحم مى گويد: پسر ذو الكِلاع پيكى نزد اشعث فرستاد و گفت: «عموزاده ات فرزند ذوالكلاع تو را سلام مى رساند و مى گويد: حالا كه ذوالكلاع كشته شده و در ميسره لشكر بر زمين افتاده است اجازه بده تا او را برداريم.» اشعث به پيك گفت: از من به دوستت سلام برسان و به او بگو: من مى ترسم كه على مرا متهم نمايد. تو اين را از سعيد بن قيس درخواست كن كه در جناح راست لشكر قرار دارد. او نزد معاويه رفت و جريان را با او در ميان گذاشت و معاويه آنان را از اين كار منع كرد. آنان در آن روز و روزهاى ديگر با يكديگر در ارتباط بودند.⁽³⁾

4 ـ معاوية بن ابى سفيان، برادرش عقبة بن ابى سفيان را مأموريت داد و به او گفت: اشعث را ملاقات كن كه اگر او راضى شود ديگران راضى مى شوند. عقبه آمد و اشعث بن قيس را صدا زد. مردم به اشعث گفتند: اين مرد تو را مى خواهد.

اشعث گفت: بپرسيد كيست؟ او گفت: من عقبه پسر ابو سفيانم. اشعث گفت: اشراف زاده است. بايد ملاقاتش كنم و به ديدارش رفت و عقبه خواسته معاويه را به او ابلاغ نمود.⁽¹⁾

اين نشان مى دهد كه معاويه با كسب رضايت اشعث در صدد جاى پا باز كردن در جبهه على بوده است و او در اين هدف تا جايى موفق هم شد و نتيجه اين دعوت آن شد كه اشعث در جواب معاويه گفت: اما ديگران، شما را نيازى به آنها نيست و به زودى - به خواست خدا - نظر خود را در اين باره اعلام خواهم كرد.

وقتى معاويه كلام اشعث را شنيد، مطمئن شد كه اشعث براى سازش آماده است. نتيجه گفتگو در بين هر دو لشكر پخش شد. تا جايى كه اشعث به خود جرئت داد نظرش را درباره جنگ اظهار نمايد و از على بخواهد كه به خاطر زنان و فرزندان به جنگ پايان دهد و اين همان چيزى است كه در ادامه مى خوانيد.

5 ـ اشعث در شب ليلة الهرير در ميان ياران كنده اى خود بپا خواست و خطابه اى را به قصد متزلزل كردن اراده ها و ختم جنگ به نفع معاويه ايراد نمود و اين در حالى بود كه نشانه هاى پيروزى على آشكار شده بود و فرداى آن شب شاميان قرآنها را بر نيزه ها بالا بردند. اشعث در خطبه خود گفت: «اى گروه مسلمانان! ديروزتان را نظاره كرديد و ديديد چه تعداد از عربها از بين رفتند. به خدا سوگند من كه در اين سن ـ به خواست خدا ـ رسيده ام هرگز چنين روزى را نديده ام. پس حاضران به غايبان برسانند كه اگر فردا دست از جنگ برنداريم، عرب از بين خواهد رفت و نواميس ضايع خواهد شد. به خدا سوگند اين را براى

ترس از مرگ نمى گويم ليكن من مردى سالخورده اى هستم، مى ترسم اگر ما فردا از بين برويم زنان و فرزندان بى سرپرست بمانند.» صعصعه مى گويد: جاسوسان، سخنان اشعث را به گوش معاويه رساندند. معاويه گفت: به خداى كعبه حرف خوبى زده است. اگر ما فردا با هم بجنگيم روميان بر زنان و فرزندان ما و فارسها بر زنان و فرزندان عراقيان طمع خواهند ورزيد و اين را تنها صاحبان عقل و درايت مى فهمند. پس قرآنها را بر نيزه ها ببنديد و بالا بريد.

شاميان در همان شب تاريك شروع كردند به داد و فرياد كه: اى عراقيان! چه كسى از فرزندانمان حمايت مى كند اگر ما را بكشيد و چه كسى از فرزندان شما حمايت خواهد كرد اگر شما را بكشيم. خدا را! خدا را! در حفظ بقيه مردم. بامدادان شاميان قرآنها را بر نيزه ها بالا بردند و بر اسب ها آويختند ....⁽¹⁾

6 ـ بالا رفتن قرآنها بر نيزه ها هرج و مرج در سپاه على پديد آورد و سپاه را دو دسته ساخت، دسته اى مانند عمرو بن حمق و ديگران خواستار ادامه جنگ بودند و دسته اى ديگر بر ختم جنگ پافشارى داشتند. از جمله اين گروه اشعث بود كه با حالت خشمگينانه بپا خاست و گفت: يا امير المؤمنين! دعوت آنها را به كتاب خدا اجابت كن زيرا تو از آنان به اين كار سزاوارترى. مردم زندگى مى خواهند و از جنگ متنفرند.⁽²⁾

7 ـ پس از آنكه امام با دلايلى كه ذكر شد به مصالحه تن داد و طرفين توافق كردند كه هر كدام يك نفر را به عنوان حَكَم برگزينند، امام ابن عباس را از طرف خود به عنوان حَكَم انتخاب كرد. اما اشعث مخالفت كرد و گفت: سوگند به خدا

براى ما فرقى ندارد تو خود حَكَم باشى يا ابن عباس. ما نمى خواهيم از طرف تو مردى از بستگانت باشد و از طرف معاويه مردى بيگانه باشد. هيچ يك از شما نبايد در چيزى از ديگرى كم باشد. على فرمود: من اشتر را برمى گزينم. اشعث گفت: آيا كسى غير از اشتر بود كه زمين را به آتش جنگ گرم كرد.⁽¹⁾

8 ـ اشعث به توافقنامه مباهات مى كرد; وقتى تحرير آن پايان يافت و شهود آن را امضاء كردند، آن را برداشته به طرف صفوف شاميان و عراقيان رفت و آن را بر آنها عرضه نمود. شاميان با گرمى از آن استقبال نمودند. اما اين كار در بين عراقى ها باعث هرج و مرج شد. عده اى آن را پذيرفتند و عده اى آن را رد كردند و ندا سر دادند كه: «حكميّت از آنِ خداست.»⁽²⁾

از آنچه ذكر كرديم روشن شد كه اين مرد: «اشعث» هر چند از خوارج نبود اما يا از عُمال معاويه بود چنانكه از مطالب گذشته اين گونه بر مى آيد و يا در دل كينه اى داشت كه او را وا مى داشت تا عليه على موضع خاص و خصمانه اى اتّخاذ كند. به همين لحاظ كلامى كه درباره ختم جنگ گفت، براى معاويه كه ختم جنگ و ايجاد هرج و مرج را مى خواست، فرصتى فراهم نمود. بدين ترتيب به صحت گفتار ابن ابى الحديد پى خواهيم برد كه گفت: «هر فتنه و فسادى كه در خلافت على(عليه السلام)به وجود آمد منشأ و اساس آن اشعث بود.»

يعقوبى مى گويد: وقتى شاميان قرآنها را بر نيزه ها بالا بردند و گفتند: شما را به كتاب خدا دعوت مى كنيم، على فرمود: اين كار نيرنگ است و اينان عاملان به قرآن نيستند. اشعث بن قيس كندى اعتراض كرد ـ قبل از اين معاويه از او

دلجويى كرده بود و او را به سوى خود فرا خوانده بود ـ و گفت: آنان ما را به حق فرا خوانده اند. على فرمود: آنان نيرنگ كردند و قصد دارند شما را از خودشان باز دارند. اشعث گفت: اگر به آنها جواب مثبت ندهى از حمايتت دست بر مى داريم. اين در حالى بود كه يمنى ها به اشعث گرايش داشتند. اشعث گفت: به خدا سوگند يا دعوت آنان را اجابت كن يا تو را دست بسته به آنها تحويل مى دهيم.⁽¹⁾

گفتار مبرّد در كامل نيز اين مطلب را تأييد مى كند: وقتى خوارج در «حروراء» استقرار يافتند، على(عليه السلام)صعصعة بن صوحان عبدى و زياد بن نصر حارثى را به همراه عبدالله بن عباس نزدشان فرستاد. (وقتى برگشتند) امام از صعصعه پرسيد: كداميك از آنان را سردمدار يافتى؟ گفت: يزيد بن قيس ارحبى را. آنگاه على مركب خود را سوار شده به طرف «حروراء» رفت. از بين خوارج گذشت تا به جايگاه يزيد بن قيس رسيد. در آنجا دو ركعت نماز گزارد. آنگاه بيرون آمد و بر كمان خود تكيه داد و رو به طرف مردم كرده فرمود: اين جا، جايى است كه اگر كسى در اينجا پيروز شد در قيامت پيروز است. سپس با آنان حرف زد و راهنمايى شان كرد. آنان گفتند: ما با تن دادن به حكميّت گناه بزرگى را مرتكب شديم و بعد توبه كرديم. پس تو هم توبه كن همانگونه كه ما توبه كرديم; آن وقت ما تو را همراهى مى كنيم. على(عليه السلام)فرمود: من براى جميع گناهان از خدا طلب غفران مى كنم. آنگاه خوارج همگى ـ كه تعدادشان به شش هزار نفر مى رسيد ـ با على مراجعت كردند. وقتى در كوفه استقرار يافتند شايعه كردند كه على از جريان حكميّت دست برداشته و آن را گمراهى دانسته است و گفتند: على منتظر است كه كُراع⁽²⁾ فربه شود و اموال گرد آيد آن وقت با ما به طرف شام

حركت كند. اشعث نزد على(عليه السلام)آمد و گفت: يا امير المؤمنين! مردم مى گويند تو حكميّت را گمراهى دانسته اى و اقدام به آن را كفر پنداشته اى. على(عليه السلام)بپا خاست و سخن آغاز كرد و فرمود: هر كس كه مى پندارد من از حكميّت برگشته ام، دروغ گفته است و كسى كه آن را گمراهى دانسته، خود گمراه شده است. با اين پيشامد، خوارج از مسجد خارج شدند و شعار «حكميّت از آنِ خداست» را سر دادند.⁽¹⁾

ابن ابى الحديد مى گويد: وقتى خوارج به على گفتند: مانند ما از كارى كه كردى در پيشگاه خدا توبه كن تا ما تو را در جنگ شام همراهى كنيم. على كلام مجمل و مطلقى را كه انبياء و معصومين مى گويند، به آنان گفت و آن اين بود: «از خداوند براى جميع گناهان طلب غفران مى كنم.» آنان خوشحال شدند و اين كلام را جواب سئوال خود تلقى نمودند و كينه او را از دل بيرون بردند و او با آن كلام، خيالشان را آسوده كرد، بدون آنكه آن كلام متضمّن اعتراف به كفر يا گناهى باشد. اما اشعث امام را رها نكرد. نزد امام آمد تا حقيقت حال را معلوم و توريه و كنايه را بر ملاء كند. پس آنچه را كه على ساخته و پرداخته بود، او از بين برد و خوارج به همان ضلالت خود بازگشتند و بر سرپيچى و طغيان خود رجعت نمودند.⁽²⁾

در اين بحث، منصفانه از ارزش گفتار كسانى آگاه مى شويد كه مى گويند: تعصبِ قبيله اى اشعث را به مخالفت على وا داشت، بلكه همين مسأله باعث

پيدايش خوارج و ظهورشان در ميدان نبرد شد. دليل اين مدعا آن است كه اشعث در انتخاب عبدالله بن عباس بر على اعتراض كرد و او را همتاى او دانست و گفت: سوگند به خدا هرگز تا قيامت در اين جريان دو نفر از مضريان حكميّت نخواهند كرد. بايد حكم را از اهل يمن انتخاب كنى زيرا شاميان فردى را از مصر برگزيده اند.

على فرمود: مى ترسم كه يمنىِ شما فريب بخورد چون عمرو وقتى چيزى را مطابق ميل و خواسته اش بيابد پرواى خدا را ندارد. اشعث گفت: سوگند به خدا اگر حكمان بر خلاف خواسته ما حكم كنند و يكى از آن دو يمنى باشد، براى ما گواراتر است تا آنكه طبق ميل ما حكم شود و هر دو حَكَم از مضريان باشند.⁽¹⁾

پشت كردن اشعث به على(عليه السلام)و ايجاد هرج و مرج در بخش اعظم از سپاه را به اين عامل نفسانى تحليل كردن جداً نادرست است هر چند ما منكر آن نيستيم كه اين عامل نيز در نيّات و كارهايى كه اشعث مى كرد سهيم بوده است و نادرست تر از آن نسبت دادن پيدايش خوارج در صحنه جنگ به تعصب قبيله اى است كه بگوييم تعصب قبيله اى باعث جنبش خوارج شد و تعصبِ ضد قريش و ضد رهبرى آن كه آن روز در حكومت علوى وحدت يافته بود، سبب اين حركت ويرانگر شد زيرا ما در صفوف خوارج حتى يك قريشى را نمى يابيم بلكه عكس آن را مى بينيم. براى همين آنها پرچم طغيان را عليه رهبرى شان بر مى افراشتند.⁽²⁾

اين گونه تحليل كه اين حركت بزرگ را از بدو پيدايش آن تا آخر به اين عامل روانى نسبت دهيم، به آن شباهت دارد كه درباره زلزله اى ويرانگر كه شهرها و قريه ها را نابود مى كند بگوييم: اين سقوط سنگ از بالاى كوه به ته دره است. البته نمى شود كه تعصب قبيله اى را در بين تمامى قبايل عرب خصوصاً بين دو قبيله تميم و قريش منكر شد اما اين بدان معنا نيست كه اين عامل، سبب به وجود آمدن اين فاجعه بزرگ كه قرنها ذهن مسلمانان و خلفاء را به خود معطوف داشته، شده باشد، بلكه سبب به وجود آمدن اين حركت، همان بود كه در اين مقام و در فصل سوم در بحث پيدايش خوراج بيان شد.

خوارج در عصر معاويه بن ابى سفيان   …

در بحثهاى گذشته از مصيبتهاى حكميت و پيامدها و نتايجى كه براى سپاه امام در بر داشت، آگاه شديد. حكميّت، سپاه را پراكنده كرد و جمعشان را متفرّق ساخت و در نتيجه، دوستان به دشمنان و اعوان به اعداء تبديل شدند تا جايى كه آنان را به جنگ خونين عليه رهبرشان، امير المؤمنين واداشت و تا او را غافلگيرانه و مكارانه به شهادت نرساندند، از پا ننشستند. بذر اين فتنه را معاويه در سپاه امام پاشيد و متوجه نبود كه اين بذر در آينده رشد مى كند و خارهايى بر سر راه خود او مى شود و او را تا بيست سال (يعنى تا سال هلاكتش) به خود مشغول مى دارد. از اين رو آنچه كاشته بود، درويد و در چاهى كه خود كنده بود افتاد. ما در بحث آينده، جنگها و شورشهايى كه در دروه زمامدارى معاويه يعنى بين سالهاى 41 تا 60 اتفاق افتاد، اشاره خواهيم كرد.

البته شورشهاى خوارج با هلاكت معاويه پايان نيافت بلكه پس از هلاكت او تا پايان دوران زمامدارى امويان ادامه يافت. اما ما به آنچه كه در زمان معاويه و اندكى پس از آن اتفاق افتاد، بسنده مى كنيم تا نمونه و مثالى از براى انقلاب و شورشهايى باشد كه خوارج در اواخر عصر اموى به وجود آوردند. بدين ترتيب آنان (بنى اميه) مصداق اين سخن خداوند متعال قرار گرفتند: (أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).⁽¹⁾

قبل از ورود به بحث، نظر خواننده را از زاويه ديگر به اين قيامها جلب مى كنيم. خوارج هر چند عليه سردمداران ظالم و فرومايه بنى اميه، اينجا و آنجا به صورت پراكنده و متفرق قيام كردند و خواب را از چشمان آنان ربودند و كيان آنان را تهديد كردند اما اينان نيز كيفر اعمالشان را چشيدند چون اينها امام و رهبر خود را نافرمانى كردند و امور را بر او دگرگون ساختند و هرج و مرج پديد آوردند. از اين رو سخن امام كه خطاب به آنان فرموده بود: «پس از من گرفتار ذلّتِ هميشگى و شمشير برّان مى شويد و ستمگران كشتن شما را شيوه خود قرار مى دهند» درباره شان راست آمد.⁽¹⁾

كلام امام از آينده تاريك آنان خبر مى داد و اين گونه خبر دادن تنها از او شايسته بود. چگونه از او شايسته نباشد در حالى كه او باب علم پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)است. البته ابن ابى الحديد احتمال داده كه اين گونه پيشگويى، نفرين هم هست و مى گويد: اين، گفتگو با آنان و در عين حال نفرين بر آنان است و خبر از سرنوشت آينده آنهاست و چنين هم شد چون خداوند پس از آن، ذلّت هميشگى و شمشير برّان و ستم سلطان را بر آنان چيره كرد و همواره پايمال بودند تا خداوند به عمرشان پايان داد و بيشترشان را نابود گردانيد.

سپس ابن ابى الحديد چيزهاى زيادى درباره آنان ذكر مى كند و درباره مبارزه مهلّب بن ابى صفره و فرزندانش با خوارج كه نتيجه آن به مرگ حتمى و هلاكت شنيع خوارج انجاميد، سخن را به درازا مى كشد.

چون كتاب ما كتاب تاريخ عقايد است; نه تاريخ اقوام، به همين خاطر از نقل همه قيامهايى كه خوارج در زمانهاى مختلف و در مكانهاى گوناگون به آن

دست يازيدند، صرف نظر مى كنيم و به ذكر قيامهاى آنان در زمان امويان اكتفا مى كنيم و بخصوص به آنچه كه مربوط مى شود به عصر معاوية بن ابى سفيان زارع اين بذر و دروگر محصول دنيوى آن و چاه كن اين چاه كه خود در آن شد، مى پردازيم و براى تكميل مطلب به قيامهاى پس از معاويه نيز به صورت گذرا اشاره مى نماييم.

امام على(عليه السلام)به دست شقى ترين فرد از زمان آدم تا ختم زندگى، بنا بر آنچه كه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)در حديثى⁽¹⁾ او را معرفى كرده بود، ترور شد و حياتش به پايان رسيد و پس از شهادت او پسرش حسن(عليه السلام)خليفه شد و در رمضان سال چهلم هجرى به خلافت برگزيده شد. معاويه همواره مترصد فرصتى بود تا عراق را مانند مصر به زير سلطه خود در آورد و زمام حكومت را در دست گيرد و شهادت امام اين فرصت را به او داد تا نفوذش را بر عراق گسترش دهد و حسن را از حكومت خلع كند. در همين راستا عبدالله بن عامر را پيشاپيش براى آماده سازى زمينه به طرف عراق اعزام داشت. سپس خود شام را به سوى عراق ترك گفت.

وقتى حسن از تصميم معاويه كه با نيروى نظامى اش قصد رويارويى با او را كرده بود، با خبر شد، چند گردان از سپاه خود را كه پيشاپيش آن، گردان قيس بن سعد بن عباده قرار داشت، اعزام نمود و خود از كوفه خارج شده در مداين فرود آمد و آماده رويارويى با معاويه شد. اما پيشامدهاى تلخ و ناگوارى ـ كه اينجا جاى ذكر آن نيست ـ آرزوهاى امام را به يأس مبدل ساخت و امام چاره اى جز كناره گيرى از حكومت و سپردن زمام كار به دست معاويه در برابر انعقاد

پيمانِ صلح نيافت. چگونه مجبور به مصالحه نمى شد در حالى كه قبل از رويارويى با دشمن، شكست خود و خذلان ياران و غارت اموال خويش را به چشم ديد. به همين خاطر طى خطابه اى فرمود: «اى مردم عراق! سه چيز از شما به من رسيد: پدرم را كشتيد; به من ضربه زديد و مالم را به غارت برديد.»⁽¹⁾

معاويه زمام حكومت را به دست گرفت و خوشحال بود از اينكه تمام موانع موجود بر سر راه رسيدن به اريكه قدرت برداشته شده است. اما او فراموش كرده بود كه بذرى كه در صفين براى درهم شكستن سپاه على(عليه السلام)پاشيده است، روزى رشد مى كند و محصول آن دشمن جانش مى شود زيرا وقتى حسن حكومت را به دست معاويه سپرد و مردم عراق با او بيعت كردند، سران خوارج كه تعدادى از آنها خود را در سپاه حسن جا زده بودند و تعداد ديگرى هم در جاهاى ديگر پراكنده بودند، از اين پيشامد خشمگين شدند چون آنها مى دانستند كه اين صلح كيان و هستىِ آنها را تهديد مى كند. به همين خاطر شمشيرها را حمايل كردند تا با نظام جديد مانند نظام سابق مبارزه نمايند. خوارج پس از قضيه حكميّت، على و معاويه را با يك ديد نگاه مى كردند هر چند قبل از جريان حكميّت، على(عليه السلام)را امام بر حق و عادل مى دانستند.

اينك اجمالى از بعضى از جنگهاى خوارج در عصر معاويه:

طبرى مى گويد: در همان سال 41 هـ . خوارجى كه در زمان على(عليه السلام)در

«شهرزور» پناه گرفته بودند، عليه معاويه قيام كردند. وقتى معاويه به طرف عراق آمد، قبل از آنكه حسن از كوفه بيرون رود، وارد نخيله شد. حروريه كه پانصد نفر بودند و با فروة بن نوفل اشجعى در «شهرزور» پناه گرفته بودند، گفتند: الآن كسى به طرف ما آمده كه هيچ شكى در كفر او نداريم. پس بشتابيد تا عليه معاويه جهاد كنيم. آنگاه با فرماندهى فروة بن نوفل آمدند تا وارد كوفه شدند. معاويه يك ستون از سواران شام را به كوفه فرستاد. آنان نظاميانِ شامى را شكست دادند. معاويه به مردم كوفه گفت: به خدا سوگند اگر چموشانتان را دفع نكنيد، امانتان نمى دهم. مردم كوفه به جنگ خوارج برآمدند. خوارج به آنان گفتند: واى بر شما! ضررى از ما متوجه شما نيست. مگر نه آنكه معاويه دشمن مشترك ما و شماست؟ بگذاريد با او بجنگيم; اگر او را از پا درآورديم، دشمن خود و شما را از بين برده ايم و اگر او ما را از بين برد، شما از شرّ ما راحت شده ايد. مردم گفتند: به خدا سوگند تا با شما نجنگيده ايم دست از شما برنمى داريم. آنگاه خوارج گفتند: خدا رحمت كند برادران نهروانى ما را! آنها شما كوفيان را بهتر مى شناختند. اشجعيان،⁽¹⁾ فروه را كه رئيس خوارج و از قبيله آنها بود، گرفتند و خوارج عبدالله بن ابى الحر⁽²⁾ را كه از بنى طى بود، رئيس خود كردند و با كوفيان جنگيدند تا كشته شدند.⁽³⁾ درباره حوادث جنگ نخيله، تاريخ نويسان گفته اند: قبيله اشجع موفق شدند فروة بن نوفل را از بين ياران خوارجى اش بيرون
بكشند. پس از آن خوارج عبدالله بن ابى الحرباء را رئيس خود كردند و او در

اثناء جنگ كشته شد. پس از او خوارج حوثرة بن وداع بن مسعود اسدى را به رياست خود برگزيدند و او به نخيله آمد. معاويه پدر او را نزدش فرستاد تا شايد بتواند او را باز گرداند و به او گفت:

نزد پسرت برو، شايد از ديدار تو دلش نرم شود.

او هم نزد پسرش رفت و با او سخن گفت و نصيحتش كرد و گفت: مى خواهى پسرت را نزدت بياورم؟ شايد وقتى او را ببينى نتوانى دوريش را تحمل كنى!

حوثره گفت: در اين ساعت به نيزه كافرى كه قلب را بشكافد بيشتر مشتاقم تا ديدار فرزندم.

پدر حوثره برگشت و جريان را به معاويه باز گفت. معاويه هم سپاهى را به سوى آنان اعزام كرد كه همگى شان را از پا درآوردند.⁽¹⁾

وقتى ابن ملجم، على را به شهادت رساند، شبيب همراه او بود. با ورود معاويه به كوفه، شبيب به قصد تقرّب نزد او آمد و گفت: من و ابن ملجم با هم على را كشتيم. معاويه از شنيدن اين سخن هراسان از جا برخاست و به خانه اش رفت و به اشجعيان پيام داد و گفت: اگر شبيب را ببينم يا بشنوم كه او به خانه من نزديك شده است، همه شما را نابود مى كنم. از ديارتان بيرونش كنيد. همين كه شب فرا رسيد شبيب از كوفه بيرون رفت و تا روز كشته شدنش، كسى او را نديد. وقتى مغيرة بن شعبه حاكم كوفه شد، شبيب در طف، نزديكى كوفه عليه او قيام

كرد. مغيره گروهى از سواران را به فرماندهى خالد بن ارفطه و به روايتى معقل بن قيس را به سركوبى او اعزام كرد. نبرد آغاز شد و شبيب با يارانش كشته شدند.⁽¹⁾

اين بود گوشه اى گذرا از قيامهاى خوارج در كوفه كه پيش از حكومت مغيرة بن شعبه از طرف معاويه در آنجا به وقوع پيوست. پس از حكومت او بر كوفه قيامهايى از طرف خوارج صورت گرفت كه مغيره با زيركى و با قدرت شمشير آنها را خاموش كرد. اينك اجمالى از آنها:

معاويه كوفه را به سوى شام ترك كرد و عبدالله بن عمرو بن عاص را حاكم آنجا كرد. مغيرة بن شعبه نزد معاويه آمد و گفت: تو عبدالله را بر كوفه و پدرش را بر مصر حاكم كردى و خودت بين اين دندانها شير امارت مى كنى. معاويه پس از شنيدن اين سخن، عبدالله را از حكومت كوفه بركنار و به جايش مغيره را حاكم آنجا كرد. وقتى عمرو از سعايت مغيره مطلع شد، نزد معاويه آمد و گفت: تو مغيره را بر ماليات گماشتى، او با حيله مال را مى برد و تو توان پس گرفتن آن را ندارى. كسى را بر ماليات قرار ده كه از تو ترسى داشته باشد. معاويه هم مغيره را از رياست ماليات عزل نموده او را به پيشنمازى گماشت.

بعداً وقتى كه عمرو و مغيره به هم رسيدند، عمرو پرسيد: آيا تو نزد امير المؤمنين درباره عبدالله سعايت كردى؟ گفت: بلى. گفت: اين در برابر آن.⁽²⁾

مغيره در قبال خوارج سياست معاويه را در پيش گرفت; گاهى با آنان

مى جنگيد و گاهى آنان را مى بخشيد. طبرى مى گويد: معاويه، مغيره را به عنوان حاكم كوفه منصوب كرد. او هم مرد خوشگذرانى بود. با مردم رفتار خوبى در پيش گرفت. از عقايد مردم بازجويى نمى كرد. مردم نزدش مى آمدند و مى گفتند: فلانى عقيده شيعى دارد. فلانى عقيده خوارجى دارد و او مى گفت: قضاى خداوند اين است كه مردم عقايد مختلفى داشته باشند و به زودى خداوند درباره آنچه كه بندگانش اختلاف دارند، حكم خواهد كرد و بدين ترتيب امنيتى براى مردم فراهم نموده بود.⁽¹⁾

اينك برخى از رويارويى هاى مغيره با خوارج:

به مغيره خبر دادند كه معين بن عبدالله قصد شورش دارد. مغيره نيرويى به سراغ او فرستاد و او با يارانش گرفتار و سپس محبوس شدند. مغيره جريان كار را به معاويه گزارش داد. معاويه به او نوشت: اگر حاضر شد به خلافت من شهادت دهد، كارش نداشته باش. مغيره او را احضار كرد و به او گفت: آيا حاضرى شهادت دهى كه معاويه خليفه و امير المؤمنين است؟ گفت: شهادت مى دهم كه خداوند عزّ و جلّ حق است و قيامت آمدنى است و شكى در آن نيست و خداوند مردگان را محشور مى كند. مغيره دستور داد او را كشتند.⁽²⁾

پس از آن ابو مريم آزاد شده بنى حرث بن كعب قيام كرد. دو زن، قطّام و كحيله نيز همراه او بودند و او اولين كسى بود كه با زنان قيام مى كرد. از اين رو ابو

بلال بن اديّه او را سرزنش كرد اما ابو مريم اعتراض او را با اين توجيه رد كرد كه زنان در كنار پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)و در كنار مسلمانان در شام جنگيدند. من به زودى هر دوى آنها را باز مى گردانم و بازشان گرداند. مغيره، جابر بجلى را به جنگ او فرستاد و او هم جنگيد و ابو مريم و يارانش را در «بادوريا» به قتل رساند.⁽¹⁾

او مردى سياه چهره و بلند قامت بود. آمد و بين دو پله در مسجد كوفه قرار گرفت و با دو دست به آن تكيه داد و در حالى كه داخل مسجد عده اى از بزرگان كوفه جمع بودند، با صداى بلند شعار لا حكم الاّللّه را سر داد اما كسى معترضش نشد. پس از آن او اقدام به شورش نمود و سى نفر از آزاد شدگان نيز بدو پيوستند. مغيره، معقل بن قيس رياحى را براى سركوبى او فرستاد و معقل او را در يكى از دهات نواحى كوفه، سال چهل و دو هجرى به قتل رساند.⁽²⁾

خوارج در دوران مغيرة بن شعبه دور سه نفر گرد آمدند:

1 ـ مستورد بن علفه تميمى;

2 ـ حيان بن ظبيان سلمى;

3 ـ معاذ بن جوين طايى.

خوارج در منزل حيان بن ظبيان گرد آمدند و براى انتخاب رهبر به مشورت پرداختند. سرانجام مستورد را كه سالخورده ترين آن سه نفر بود،

برگزيدند و آماده شدند تا در اول شعبان 43 قيام نمايند.⁽¹⁾

قبيصه بن دمون با نيروهاى امنيتى خود نزد مغيره آمد و به او خبر داد كه خوارج در منزل حيان بن ظبيان اجتماع كرده اند و آماده شده اند تا در اول شعبان عليه تو قيام نمايند. مغيره گفت: با كمك نيروهاى امنيتى خانه حيان بن ظبيان را محاصره كن و او را نزد من بياور زيرا خوارج او را سركرده خود مى دانند. قبيصه با نيروهاى خود در بين مردم عادى وارد خانه شد. هنگام ظهر، ناگهان حيان بن ظبيان آنها را درون خانه خود يافت. در آن وقت معاذ بن جوين و بيست نفر از خوارج با او بودند. ناچار خود را تسليم كردند. قبيصه آنان را نزد مغيرة بن شعبه آورد. مغيره به آنان گفت: چه شما را واداشت كه بخواهيد اتحاد مسلمين را از هم بپاشيد؟ گفتند: ما در آن خانه گرد آمده بوديم تا حيان ابن ظبيان به ما قرآن ياد بدهد. ما در خانه اش جمع مى شويم و پيش او قرآن ياد مى گيريم. مغيره دستور داد: اينان را به زندان ببريد و آنان مدتى از سال را در زندان ماندند.⁽²⁾

اما مستورد، طبرى در تاريخش⁽³⁾ و ابن اثير در كاملش⁽⁴⁾ قيام او را به تفصيل ذكر كرده اند و ما خلاصه آن را طبق آنچه كه دكتر نايف معروف در كتاب «الخوارج فى عصر الاموى» ذكر كرده، نقل مى كنيم: مستورد در خانه اى در حيره به دور از چشم ديدبانانِ حكومت سكنى گزيد اما وقتى كه رفت و آمد خوارج نزد او آغاز و جايش افشا شد، به اصحابش دستور داد كه از آنجا كوچ كنند و به

طرف خانه سليم بن مخدوج عبدى نزد بنى سلمه از قبيله عبد القيس بروند. سليم داماد مستورد بود اما در قيام با او هم عقيده نبود. وقتى خبر تحركات خوارج گسترش يافت، مغيره خطر كار را دريافت. سران قبايل را جمع كرد و خطاب به آنان گفت: «هر كدام از سران قبايل، قوم خود را باز دارد و گر نه قسم به خدايى كه غير از او خدايى نيست شما را از وضعى كه داريد به وضعى گرفتار سازم كه تا به حال هرگز نديده باشيد و از چيزى كه دوست داريد به چيزى كه دوست نداريد گرفتارتان سازم; پس هر چه بر شما رسيد از خودتان رسيد. هر كه خطر را گوشزد كرد، حجت را تمام كرد.»

سران قبايل، اخطار مغيره را جدّى تلقى نمودند و به قبيله اى خود برگشتند و درباره فتنه آفرينان به بحث نشستند. صعصعة بن صوحان نزد قبيله عبدالقيس آمد و آنها را از جانبدارى از اين گروهِ سركش بر حذر داشت. در نتيجه، افراد زيادى از پيوستن به خوارج خوددارى ورزيدند.

وقتى مستورد از تهديد سران قبايل توسط مغيره آگاه شد. براى پيشگيرى از به درد سر افتادن دامادش به يارانش دستور كوچ داد. از ديار عبدالقيس بيرون آمدند و به طرف «صرات» و از آنجا به طرف «بهرسير» رفتند و وقتى خواستند وارد شهر قديمى «مداين» كه قصرهاى كسرى در آنجا قرار داشت شوند، حاكم آنجا، سمّاك بن عبيد أزدى عبسى از ورودشان مانع شد. پس از آن سمّاك در صدد برآمد تا آنان را از شورش باز داشته برايشان امان بگيرد اما مستورد امتناع ورزيد و با يارانش از «جراجرايا» عبور كرده به جوخى رفتند تا به «مذار» رسيدند و همانجا مستقر شدند.

مغيره يك سپاه هزار نفرى از برگزيدگان شيعه را به سركردگى معقل بن

---

مردى در مكه قيام كرده است، بياييد به بيت الحرام رويم و اين مرد را ملاقات نماييم. اگر با ما هم عقيده بود در كنار او با دشمنان مى جنگيم و اگر عقيده اش مخالف عقيده ما بود با نيرويى كه در اختيار داريم او را از بيت الحرام مى رانيم و خودمان امور را بر عهده مى گيريم. آنگاه حركت كردند و نزد عبدالله بن زبير رفتند. ابن زبير از آمدن آنها اظهار خرسندى نمود و به آنان گفت كه با آنان هم عقيده است و بدون آنكه عقيده آنها را جويا شود، آنها را پذيرفت. از آن پس خوارج در كنار او مى جنگيدند تا اينكه يزيد بن معاويه مرد و شاميان مكه را ترك كردند. پس از آن، تعدادى از خوارج گردهم آمدند و گفتند: كارى كه تا ديروز مى كرديد كوركورانه و نادرست بود. در كنار مردى مى جنگيديد كه نمى دانستيد با شما هم عقيده است يا نه؟ تا ديروز او و پدرش با شما مى جنگيد و نداى خونخواهى عثمان را سر مى داد. پس بايد عقيده او را درباره عثمان جويا شويد. اگر از او بيزارى جست، او امير شماست و اگر امتناع ورزيد، دشمن شماست.

آنگاه نزد ابن زبير رفتند و گفتند: اى انسان! ما در كنار تو جنگيديم و از عقيده ات نپرسيديم. آيا تو از ما هستى يا از دشمنان ما و به ما بگو كه عقيده ات درباره عثمان چيست؟

ابن زبير به اطرافش نگاهى كرد، ديد تعداد اندكى از يارانش در مجلس حضور دارند لذا به خوارج گفت: شما وقتى نزدم آمديد كه من براى نماز آماده مى شدم، بايد تا شب صبر كنيد تا شما را از آنچه كه مى خواهيد آگاه نمايم. آنان رفتند و شب آمدند در حالى كه ياران ابن زبير همگى مسلح شده و دور او را گرفته بودند و گروه عظيمى از آنان با نيزه ها بالاى سر او ايستاده بودند. ابن ازرق به يارانش گفت: اين مرد از آشوب شما ترسيده و به مخالفت شما برخاسته است

---

---

1 . طبرى: تاريخ 4/434 ـ 438.

---

---

1 . طبرى: تاريخ 4/438.

---

---

1 . آل عمران: 28 «آگاه باشيد! از آنها دورى گزينيد.»
2 . غافر: 28 «مؤمنى از آل فرعون سخنى گفت در حالى كه ايمانش را پنهان مى داشت.»
3 . نساء: 95 «خداوند جهادگران را بر بازماندگان از جهاد با اجر بزرگ برترى داده است.»

---

نامه نجده به نافع:

---

1 . خوارج اين اصطلاح را براى كسانى به كار مى بردند كه جنگ مسلحانه را براى رسيدن به هدفشان تجويز نمى كردند (م).

---

---

1 . توبه: 91 «بر ناتوانان و مريضان و كسانى كه براى انفاق چيزى نمى يابند حرجى نيست، در صورتى كه براى خدا و رسولش اندرز نمايند.»
2 . توبه: 91 «برنيكوكاران حرجى نيست.»
3 . اسراء: 15 «بار گناه كسى را ديگرى برنمى دارد.»
4 . نساء: 95 «خداوند، جهادگران را بر بازماندگان از جهاد با پاداش بزرگى برترى داده است.»
5 . نساء: 95 «مؤمنانى كه بدون عذر از جهاد رو مى گردانند با جهادگران با مال و جان يكسان نيستند.»

---

جواب نافع از نامه نجده:

---

1 . نساء: 97 «ما در زمين بيچاره و ناتوان بوديم.»
2 . نساء: 97 «آيا زمين خدا فراخ نبود تا در آن مهاجرت كنيد.»

---

---

1 . توبه: 81 «آنهايى كه با پيامبر به جنگ نرفتند و در خانه ماندند از اين ماندن خوشحال بودند و خوش نداشتند كه با جان و مال خود در راه خدا جهاد نمايند.»
2 . توبه: 90 «بعضى از عربهاى صحرانشين آمدند تا از جهاد رخصت يابند.»
3 . توبه: 90 «كافرانِ از اين دو گروه به زودى به عذاب دردناك گرفتار خواهند شد.»
4 . نوح: 26 ـ 27 «پروردگارا! از كافران كسى را بر زمين زنده مگذار، اگر آنها را باقى بگذارى بندگانت را گمراه مى كنند و جز فاجر و كافر به دنيا نمى آورند.»
5 . قمر: 43 «آيا كافران شما، از آنها بهترند يا آنكه براى شما اماننامه اى در كتاب آمده است.»

---

نامه نافع به خوارج بصره:

---

1 . مبرد: الكامل 2/210 ـ 212، ابن ابى الحديد هر دو نامه را در شرح 4/137 ـ 139 نقل كرده است. مراجعه شود.
2 . ابن ابى الحديد در شرح خود جنگ هاى ازارقه را به طور مفصل ذكر كرده است، مراجعه شود 4/136 ـ 178.

---

---

1 . توبه: 36 «همگى مشركان را از بين ببريد.»
2 . توبه: 41 «براى جنگ با كفار پياده و سواره بيرون شويد.»
3 . نساء: 95 «مؤمنانى كه بدون عذر از جهاد رو مى گردانند با جهادگران راه خدا، يكسان نيستند.»

---

---

1 . او، ابوسعيد مهلّب پسر ابى صفره است و نام ابى صفره، ظالم بن سراق أزدى از أزد عتيك است. مهلّب از شجاعترين مردم بود. او بود كه بصره را از خوارج حفظ كرد و مردم، آن را بصره مهلّب ناميدند. عبدالله بن زبير در سال 65 او را والى خراسان كرد. با خوارج جنگيد و بسيارى از آنان را از بين برد و در دوران عبدالملك بن مروان بار ديگر جنگ با آنها را عهده دار شد و در سال 82 درگذشت. المعارف: 339، العبر: 1/72 ـ 75 ـ 77 ـ 88 ـ 92 ـ 95.

---

---

1 . او، ابو نعامه، قطرى پسر فجائه يكى از بنى حرقوص بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم است. در ايام ابن زبير خروج كرد. بيست سال خلافت را از طرف خوارج عهده دار بود. در دوران مروان، حجاج سپاهيانى چند را به جنگ او فرستاد كه آخرين آن به فرماندهى سفيان بن ابرد كلبى بود و سفيان او را كشت. بعضى گفته اند: اسب او را انداخت و مرد و سر او را نزد حجاج آوردند. اين واقعه در سال 79 اتفاق افتاد. المعارف: 411، العبر: 1/20.

---

---

1 . عبيده بن هلال يكى از افراد قبيله بنى يشكر بن وائل است.
2 . طبرى: تاريخ 4/476، جزرى: الكامل 3/349، ابن عبد ربه: العقد الفريد 1/95 ـ 121.

---

---

1 . معارج: 37 «آنان از راست و چپ حلقه زده، نشستند.»
2 . سيوطى: الاتقان 1/382 ـ 416، چاپ دار ابن كثير، دمشق، بيروت با تحقيق دكتر مصطفى.

---

---

1 ـ نمله: مور، قمله: شپش.

---

آراء و عقايد ازارقه:

---

1 . كهف: 82 «اما آن ديوار مال دو يتيم است كه در اين شهر زندگى مى كنند.»
2 . ابن عساكر: تاريخ مدينة دمشق، بخش حيات امام حسين 158، با تحقيق محمد باقر محمودى، مجلسى: بحار الانوار 4/297 ذيل حديث نياز به توضيح دارد.

---

---

1 . به اين دليل كه خداوند سبحان فرمود: «الذين يرمون المحصنات» (نور: 4) و نفرمود: «والذين يرمون المحصنين.»
2 . بغدادى: الفرق بين الفرق 83 ، شهرستانى: الملل و النحل 1/121 ـ 123.

---

فرقه دوم:

نجديه

گرفتن كلمات مثل همند.⁽¹⁾

بحث از صفات، از مهم ترين مسايل كلامى است. در اين مسأله چندين قرن، بحث و گفتگو صورت گرفته است و نخستين كسى كه حقيقت را يافته و توحيد را به بهترين وجه آن، به تصوير كشيده است، امام امير المؤمنين(عليه السلام)است. او زايد بودن صفات را بر ذات در مورد خداوند نفى كرد و آن را عين ذات خداوند دانست; نه اينكه صفات نفى شود كه خداوند متعال بالاتر و برتر از آن است، بلكه به اين معنى كه ذات در كمال و تعالى به جايى رسيده كه خود، عين علم و قدرت و حيات گشته است. به همين لحاظ، صفات در برابر ذات، قديم نيست تا با توحيد ناسازگار باشد و غير از ذات، قديم هاى ديگرى وجود داشته باشد. اين كه علم، قدرت و حيات در ما، قايم به ماده يا به موضوع است، دليل نمى شود كه اين صفات در تمامى مراتب چنين باشد زيرا همان طور كه علم، «ممكن» دارد «واجب» هم دارد و اگر «ممكن» قايم به ذات نيست دليل نمى شود كه «واجب» نيز چنين باشد. اعتقاد به توحيد و اين كه «واجبى» غير از خدا نيست ما را وادار مى كند كه صفات خداوند را عين ذاتش بدانيم. ما در جلد سوم اين مجموعه در بحث از عقايد معتزله، اين مسأله را روشن كرده ايم. بعيد نيست كه خوارج در اين مسأله از معتزله تأثير پذيرفته باشند چنانكه معتزله، اين اصل را از خطابه ها و سخنان امام امير المؤمنين(عليه السلام)اخذ كرده اند بلكه بعيد نيست كه هر دو گروه، آن را از امام امير المؤمنين اخذ كرده باشند. تعجب اينجاست با اين كه اين مسأله از نقاط درخشان عقايد اباضيه به شمار مى آيد ولى آنها از ترس اشاعره روى اين اصل تكيه نمى كنند. آنها در بين كتب اسلامى به جستجو پرداختند تا از

اهل سنت، كسى را موافق خود بيابند و سرانجام ماتريديه را موافق خود يافتند. انسان پژوهشگر و خواهان حقيقت، از هيچ سرزنشى نمى هراسد و از مخالفت ديگران نمى ترسد. پس بهتر بود كه اباضيه در اين مسأله و مسأله رؤيت خداوند و مخلوقيت قرآن، پرچم مخالفت را بر مى افراشتند و در برابر مخالفان خود از اهل سنت و ديگران مى ايستادند زيرا حق سزاواتر به متابعت است. چگونه از موحّدى پذيرفته است كه واجب را با ممكن مقايسه كند و سپس ذاتى و صفات قايم به آن را براى واجب تصور كند و به تعدد حكم نمايد و در نتيجه از قديم هاى هشتگانه سر در آورد و آنگاه ادعاى توحيد نمايد و نصارا را كه قائل به تثليث است تخطئه نمايد.

حال اگر كسى چنين پندارد كه عينيت صفات به نفى حقيقت صفات از ذات باز مى گردد، چنين پندارى باطل و ناصواب است و اين پندار از كسانى ناشى مى شود كه در مباحث عقليه تبحر ندارند و غير از مقايسه ممكن با واجب، دليل و مدركى نمى يابند. اين اشخاص چون مى بينند كه عقيده به عينيت ذات با صفات، نفى صفات در ممكنات را به همراه دارد، آمده اند عقيده به عينيت در واجب را تخطئه كرده و گفته اند معناى عينيت، نفى حقيقت صفات از ذات خداوند سبحان است.

امتناع رؤيت خداوند سبحان، از جمله اصولى است كه انديشمندان مسلمان، از قرآن كريم و خطابه هاى سرور موحّدان امير مؤمنان(عليه السلام)استفاده كرده اند زيرا عزيزترينِ گويندگان، در قرآن مى فرمايد: (لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَ هُوَ

---

---

1 . انعام: 103 «ديدگان او را نمى بيند و او ديدگان را مى بيند و او بسيار تيزبين و آگاه است.»

---

---

1 . على يحيى معمر: الاباضية بين الفرق الاسلامية 1/291 ـ 292.
2 . قيامت: 23 ـ 22 «آن روز چهره گروهى از شادى نورانى است و (با چشم دل) جمال پروردگارشان را نظاره مى كنند.»

---

---

1 . قيامت: 25 ـ 24 «چهره گروهى از غم و حزن غمگين است. مى دانند كه حادثه ناگوارى به آنان خواهد رسيد.»
2 . صالح بن احمد صوافى: الامام جابر بن زيد العمانى 238 در جلد دوم از اين مجموعه (202 ـ 208) اين وجه را توضيح داده ايم.

نمى برد و چيزى نمى داند و به جاى حق از باطل سخن مى گويد و دليل آن در كتاب، اين سخن خداوند عزوجل است كه مى فرمايد: (وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ )⁽¹⁾ و اين، فردى است نه همگانى.⁽²⁾

ما مسأله عدالت صحابه را در جلد اول اين مجموعه در بحث از عقايد اهل حديث مطرح كرديم. بين نويسندگان فرقه هاى اسلامى مشهور و معروف آن است كه اباضيه شيخين را دوست و صُهرين⁽³⁾ را دشمن مى دارند اما نويسندگان فعلى اباضيه اين نسبت را رد مى كنند و مى گويند كه غرضورزان با ابزار تبليغاتىِ كه در اختيار داشته اند اين بهتان را به اباضيه زده اند. على يحيى معمر با نقل كلماتى در ثناى صهرين به نقد و رد اين نسبت پرداخته است و از ابى حفص عمرو بن عيسى اشعار زير را نقل مى كند:

از ديوان بدر تلاتى چنين نقل مى كند:

ما اين گونه محبت ها را نسبت به اهل بيت مطهر كه خداوند در كتابش به آن فرمان داده است و فرموده است: (قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى)⁽²⁾ مى ستاييم اما در عين حال نمى توانيم از اين نكته غفلت نماييم كه آنها (اباضيه) محكّمه اولى را دوست مى دارند و آنها را پيشوايان خود مى دانند و آنان همان كسانى بودند كه با شمشير على(عليه السلام)كشته شدند. آيا امكان دارد بين دو ارادت و دوستى جمع گردد در حالى كه خداوند سبحان مى فرمايد: (مَا جَعَلَ اللهُ لِرَجُل مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ )؟⁽³⁾ چگونه مى شود دوستى و محبت على را با دوستى كسانى كه او را كافر مى دانستند و خواستار توبه او بودند، جمع كرد در حالى كه همانها بودند كه دوستى و رعايت او را كنار گذاشتند و پايه هاى حكومت عدل گستر او را سست كردند؟

اباضيه، عمران بن حطان را از قاعدين مى دانند و او پس از ابوبلال پيشواى آنها به حساب مى آيد و او همان كسى است كه درباره عبدالرحمن بن ملجم، همتاى پى كننده ناقه ثمود و قاتل امام على(عليه السلام)، مى گويد:

با وجود اين تلاش براى كتمان حقيقت، به حسب ظاهر آن شهرت ]كه آنها شيخين را دوست مى دارند و صهرين را دشمن[ حقيقت دارد. اما اين كه شيخين را دوست مى دارند جاى هيچ ترديدى نيست. اما اين كه صهرين را دشمن مى دارند، در فصل نهم از نظر پيشينيان آنها درباره امام على(عليه السلام)آگاه شديد و اينك نظر آنها را درباره عثمان ذكر مى كنيم تا چگونگى اين نسبت آشكار گردد.

(خوارج مى گويند:) اگر از ما سؤال كنند: نظر شما درباره عثمان بن عفان چيست؟ در جواب مى گوييم: بر مسلمانان واجب است كه از او برائت جويند.

اگر سؤال شود كه چرا برائت از عثمان واجب است و حال آنكه ولايت او لازم و اساس خلافتش هم صحيح بوده است و علاوه بر آن، فضائلش در اسلام مشهور است و پيامبر(عليه السلام)دو تا از دخترانش، يكى را پس از ديگرى به عقد او درآورده است؟ مى گوييم: ولايت و برائت دو فريضه اى است كه در كتاب خدا

آمده و عذرى براى ندانستن كسى باقى نگذاشته است. خداوند به ما دستور داده است كه درباره بندگان بر اساس امورى كه از آنها برايمان ظاهر مى شود، حكم كنيم و در همان محدوده به آن پايبند باشيم و ما را به علم به غيب مأمور نكرده است. ما ديديم كه ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)پس از عمر بن خطاب عثمان را خليفه كردند و سپس بر او حمله كردند و او را كشتند با اين اعتقاد كه او با بدعتهايش حق را ناديده گرفته و مسير آن را نپيموده است. از اين رو اگر كسى بگويد كه عثمان مظلومانه كشته شده است، او در واقع برائت از اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)را واجب دانسته است زيرا آنان بودند كه عثمان بن عفان را كشتند و نيز برائت از على بن ابى طالب(عليه السلام)را لازم شمرده است چون مسلمانان پس از عثمان او را به عنوان خليفه انتخاب كردند.

امام بايد حدود را اجرا كند ولى على بن ابى طالب اين مسأله را نه تغيير داد و نه منكر آن شد و نه بر قاتلان عثمان حد جارى كرد. او با كسانى مثل طلحه بن عبيدالله و زبير بن عوام كه به خونخواهى عثمان بر خاسته بودند، جنگيد. پس اگر عثمان مستحق كشته شدن نبوده و مظلوم بوده است در اين صورت على با جنگيدن با خونخواهان او كافر شده است چون على و مسلمانان با خونخواهان عثمان جنگيدند و قاتلان عثمان را تأييد كردند و على آنها را نزد خود نگه داشت و آنها از اعوان و انصار او شدند. اين، دليل بر آن است كه آنها در قتل عثمان بر حق بوده اند زيرا اتفاق آنان در اين مسأله، حجت و دليل براى ديگران به حساب مى آيد. اما اينكه گفتيد: پيامبر دو تا از دخترانش، يكى را پس از ديگرى به عقد عثمان در آورده است، ما آن را انكار نمى كنيم ولى صرف آنكه پيامبر دو تا از دخترانش را به او تزويج كرده است، موجب ولايت او نمى گردد و

---

---

1 . نساء: 48 «خداوند كسى را كه به او شرك ورزيده است نمى بخشد.»
2 . السير و الجوابات لعلماء و ائمة عمان 1/374 ـ 370 چاپ وزارت ميراث ملى و فرهنگ، تحقيق از خانم سيده اسماعيل كاشف.

---

فتواهاى خلاف كتاب و سنت

---

---

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب 85 ـ 61.
2 . شيخ مفيد(336ـ413): اوائل المقالات11ـ12.

---

---

1 . به محاضرات ما در الهيات به قلم شيخ حسن مكى عاملى از 1/24 مراجعه كنيد.

---

---

1 . دكتر رجب محمد عبدالحليم: الاباضية فى مصر و المغرب به نقل از طبقات المشايخ بالمغرب 2/491.
2 . حجرات: 9.

---

---

1 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى 112 ـ 111.

---

---

1 . نساء: 34 « غير از آنهايى كه نام برده شدند بقيه زنان بر شما حلال است كه آنها را با اموال خود به زنى بگيريد; نه آنكه زنا كنيد.»
2 . شيخ طوسى: الخلاف ج2 ، كتاب النكاح، مسأله 71 ص378.

---

---

1 . عبدالله بن قدامه: المغنى 7/64ـ65.

---

نتيجه:

---

1 . على يحيى معمر: الاباضية فى موكب التاريخ، الحلقة الاولى116.
2 . المعارج: 24ـ25 «و كسانى كه در اموالشان حقى آشكار براى سائل و محروم است.»
3 . الضحى: 10 «سائل را از خود مران.»
4 . بقره: 177 «و مال خود را به خاطر دوستى خداوند به نزديكان، يتيمان، مسكينان، در راه ماندگان، گدايان و آزادى بندگان بذل مى كند و نماز را به پا مى دارد و زكات را مى پردازد.»

---

مسالك دين نزد اباضيه:

---

1 . المنافقون: 8 «عزت از آنِ خدا و رسولش و مؤمنان است.»

---