حجت‌الاسلام و المسلمين «مجيد حيدری‌فر»، مدرس دانشگاه قم و جامعةالمصطفی(ص)العالمية و نويسنده كتاب‌های «مدرسه ترنم توحيد» و «مدرسه عشق حسينی»، در مورد شخصيت علمی آيت‌الله سبحانی، ضمن بيان مطلب فوق، گفت: آيت‌الله سبحانی دارای سه نوع كار تفسيری است: تفسير ترتيبی و تفسير موضوعی كه تفسير موضوعی خود دو شاخه دارد: يكی فارسی و ديگری عربی.

وی افزود: او در تفسير ترتيبی به تفسير برخی از سوره‌ها پرداخته است، مانند انسان كامل در سوره دهر يا در سوره فرقان، اما تفسير ترتيبی ايشان به اين شكل است كه وقتی در ماه مبارك رمضان جايی دعوت می‌شد، سوره‌ای را در آن‌جا تفسير می‌كرد و آن را به شكل نوشتار در می‌آورد و اين می‌شد تفسير آن سوره، مانند تفسير سوره انسان.

حيدری‌فر در مورد تفسير موضوعی اظهار كرد: آيت‌الله سبحانی در حوزه تفسير موضوعی دو نوع كار دارد، تفسير «منشور جاويد» كه روی آن نوشته شده است نخستين تفسير موضوعی به زبان فارسی و تفسير «مفاهيم‌القرآن» كه تفسير قرآن به زبان عربی است.

وی اين دو تفسير را تفسير موضوعی دانست و تصريح كرد: اين دو تفسير به لحاظ تفسير موضوعی، تفاوتی با هم ندارند. اما يك‌سری تفاوت‌های ريزی با هم دارند و آن اين است كه منشور جاويد، تفسير موضوعی است، اما از نوع مفهومی و كلی مانند خداشناسی و توحيد، اما مفاهيم‌القرآن جزئی‌تر است و حوزه‌ محدودتری را پوشش می‌دهد.

نويسنده كتاب «مدرسه ترنم توحيد» تفسير موضوعی را دو شاخه دانست و گفت: اين دو شاخه تفسيری، يكی واژه‌ای است و ديگری مفهومی. در تفسير واژه‌ای فرد در مورد موضوعی مانند محبت در قرآن، تمام مشتقات اين واژه را در قرآن پيدا می‌كند و آيات را در می‌آورد و شش مرحله تفسير را انجام می‌دهد.

اين مدرس حوزه افزود: اما اگر تفسير از سنخ مفهومی شد، ديگر با واژه كار ندارد، بلكه با يك سلسله حقايقی كار دارد كه بايد آن‌ها را شكار كند؛ مانند توحيد در قرآن، چون كلمه توحيد در قرآن نيامده است. لازمه اين كار اين است كه فرد يك دور كامل قرآن را مطالعه كند و آياتی را كه مربوط به بحث خداشناسی و توحيد است، استخراج كند.

وی يادآور شد: تفسير مفهومی مانند خداشناسی در قرآن، حوزه گسترده‌ای را در قرآن پوشش می‌دهد، اما تفسير واژه‌ای محدود است، مثلا سوگند در قرآن 30 آيه را شامل می‌شود.

حيدری‌فر آيت‌الله سبحانی را در تفسير، شاگرد علامه طباطبايی دانست و اظهار كرد: تفسير وی به نوعی برگرفتگی و تأثيرپذيری از تفسير «الميزان» دارد. زمانی كه انسان به تفسير آيت‌الله سبحانی نگاه می‌كند، می‌بيند نظرات علامه طباطبايی اين‌جا برجسته شده و ديده می‌شود.

اين نويسنده در مورد تفسير آيت‌الله سبحانی گفت: در كارهای تفسيری ايشان ما بيشتر گزارش مبسوط، مشروح و گسترده‌ می‌بينيم، چون در منشور جاويد وی مباحث را به صورت گسترده و با تتبع جامعی آورده است.

نويسنده كتاب «مدرسه عشق حسينی» در مورد آرای آيت‌الله سبحانی گفت: ايشان فقيه، متكلم، مورخ و مفسر است. در اين‌جا بايد نظر شما را جلب كنم به يكی از مباحث شيرين و پيچيده علوم قرآنی كه بحث روش‌ و گرايش است. تفاوت روش و گرايش چيست؟

وی افزود: روش دو نوع است؛ يا عقلی است و يا نقلی، زيرا ابزاری كه ما از آن در تفسير استفاد می‌كنيم، يا برگشت‌شان به عقل است يا به نقل. اگر ابزار و منابع عقل باشد، روش می‌شود عقلی. اما اگر منابع نقل باشد، می‌شود نقلی. روش نقلی، روش تفسير قرآن به قرآن است كه علامه طباطبايی اين فن را كاملا برجسته كرده است.

حيدری‌فر تصريح كرد: در اين زمينه بعضی‌ها روش تفسير علمی را هم مطرح می‌كنند، چون اين‌جا علم در مقابل علوم نظری، توجه به علوم تجربی دارد؛ يعنی تفسير آيات قرآن براساس ره‌يافت‌های علوم تجربی. بعضی‌ افراد هم روش تفسير اشاری يا عرفانی را مطرح می‌كنند؛ يعنی تفسير قرآن براساس ره‌يافت‌های شهودی، باطنی و درونی. اما روش وی در تفسير بهره‌وری از هر دو شاخه است كه در نتيجه نام اين روش؛ يعنی روش عقلی و نقلی با زير شاخه‌هايش را روش جامع اجتهادی می‌گذاريم.

وی ادامه داد: اگر كسی از اين روش‌ها استفاده كند، ما مجموع اين‌ها را می‌گوييم روش تفسير جامع اجتهادی. چرا جامع؟ چون از هر سه روش استفاده كرده است؛ هم از عقل، هم از قرآن و هم از روايات. چرا اجتهادی؟ چون بايد ميان اين روش‌ها جمع كند، زيرا اين‌ها سه مطلب است و بايد تجزيه و تحليل و پيوندی ايجاد كند تا محصولی را كه از اين پيوند به دست می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آيد، ارائه كند. اما كسی كه می‌خواهد تفسير روايی كند كارش آسان‌تر است.

اين مدرس حوزه افزود: گرايش؛ يعنی ذوق، سليقه و دارايی پيشين مفسر و احساس نيازهای مفسر در برهه‌ای از زمان. آيت‌الله سبحانی چون گرايش و تخصص كلامی، تاريخی و فقهی دارد، وقتی به يك آيه می‌رسد كه موضوع كلامی دارد، ديد كلامی او در آن‌جا بازتر است و زمانی كه موضوع فقهی است، با ديد فقهی بحث می‌كند. ايشان دارای گرايش كلامی در مباحث تفسيری‌ است و گرايش فقهی هم كم و بيش در ايشان وجود دارد.

وی در پايان خاطرنشان كرد: مهم‌ترين شاخصه آيت‌الله سبحانی پركاری و استفاده مفيد از عمر است. وی هر چه نوشته، قلم خودش است. اما ديگر مفسرين موجود مانند آيت‌الله جوادی ‌آملی، آيت‌الله مكارم شيرازی و ...، بيشتر آثارشان را شاگردانشان نوشته‌اند؛ يعنی اين‌ها درس را گفته‌اند و شاگردانشان نوشته‌ و تنظيم كرده‌اند و در آخر ايشان ديده‌اند و مهر تأييد را زده‌اند، اما قلم خودشان نيست. اما تمام آثار آيت‌الله سبحانی كار و قلم خودش است، در حالی كه نوشتن خيلی سخت‌تر از حرف زدن است، چون در نوشتن بايد به تمام واژگان و جملات فكر كرد.