حجت‌الاسلام و المسلمين «عزالدين رضانژاد» استاديار جامعة المصطفی(ص) العالمية در گفت‌وگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، درباره شخصيت علمی آيت‌الله سبحانی، ضمن بيان مطلب فوق، گفت: حضرت آيت‌الله سبحانی ويژگی‌های مختلفی در علوم دارد كه من وارد ويژگی‌های فقهی، اصولی و ساير موارد نمی‌شوم و فقط اشاره كوتاهی به اهتمامی كه حضرت استاد به مسأله كلامی دارند، می‌كنم.

عضو‌ هيئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالمية اظهار كرد: يكی از شاهكارهايی كه حضرت استاد در مباحث كلامی انجام داده‌اند و جايش معمولا در كتاب‌های معاصران و به طور كلی در ميان شيعه به تفصيل خالی بود، كتابی در تبيين عقايد فرق و مذاهب كلامی است.

رضانژاد كتاب «بحوث فی الملل و النحل» آيت‌الله سبحانی را مفصل‌ترين كتاب فرقه‌شناسی دانست و اذعان كرد: كتاب «بحوث فی الملل و النحل» در 8 جلد، مفصل‌ترين كتاب فرقه‌شناسی به زبان عربی است، كه استاد در اين اثر با نگاهی منصفانه به معرفی مذاهب و عقايد فرق متعدد اسلامی پرداخته است، كه با قلمی روان به زبان عربی نگاشته و البته اين كتاب به فارسی نيز ترجمه شده است.

مؤلف كتاب «تاريخ كلام اسلامی» در مورد پيدايش فرقه‌های اسلامی گفت: در طول تاريخ اسلام فرقه‌های كلامی مختلفی به وجود آمده و كتاب‌های گوناگونی از سوی شيعه و غير شيعه در تبيين اين فرق تدوين شده است، ليكن همه آن كتاب‌ها اگر از يك سو دارای امتيازاتی باشند، از سوی ديگر دارای نواقصی نيز هستند كه قابل چشم‌پوشی نيست.

اين مدرس كلام اسلامی حوزه علميه قم در مورد نواقصی كه در كتاب‌های فرقه‌شناسی موجود است اظهار كرد: عمده‌ترين نقصی كه هر يك از كتاب‌های فرقه‌شناسی دارند، به عدم احاطه علمی نويسندگان نسبت به مذاهب و عقايد ديگر فرق ارتباط می‌يابد.

مؤلف كتاب «كلام تطبيقی» در مورد آفات وارد بر كتاب‌‌های فرقه‌شناسی افزود: تعصب و افراط و تفريط‌ها نسبت به رقبا، از آفت‌های وارده بر اكثر كتاب‌های فرقه‌شناسی است. ولی اگر فقيهی عادل و جامع‌الشرايط، در اين زمان بتواند با حفظ عدالت و تقوای علمی و با پژوهش و تحقيق، كتابی را درباره معرفی فرق و مذاهب كلامی تدوين كند، بسيار خوب است؛ زيرا جايش در پژوهش‌‌های كلامی و مباحث علمی خالی است.

اين محقق تاريخ كلام اسلامی در مورد ويژگی‌های كتاب «بحوث فی الملل و النحل» خاطرنشان كرد: حضرت استاد كتاب «بحوث فی الملل و النحل» را در 8 جلد نوشته است كه دارای ويژگی‌های خاصی است، از جمله؛ مفصل‌ترين كتاب فرقه‌شناسی به زبان عربی است كه تاكنون منتشر شده است. ويژگی ديگر اين كتاب آن‌كه عدالت و انصاف در معرفی فرقه‌ها در آن رعايت شده است.

مؤلف كتاب «فرقه‌شناسی» در مورد ديگر ويژگی‌های اين كتاب گفت: ويژگی سوم اين كتاب اين است كه سعی شده است از منابع معتبر فرق اسلامی در تدوين اين كتاب استفاده شود؛ يعنی در معرفی اين فرقه‌ها از منابع اصيل خودشان استفاده شده است. ويژگی چهارم اين كتاب اين‌كه در تدوين آن، از تنوع و تكثر منابع و مآخذ و مصدر‌ها استفاده شده است و با توجه به اين استفاده متعدد و متكثر از منابع، متوجه می‌شويم كه اين كتاب در حقيقت مقايسه و مقارنه كلامی و عقايدی فرق و مذاهب اسلامی است.

مؤلف كتاب «صلاة الجمعة» افزود: نكته ديگر اين‌كه در اين كتاب مبانی اعتقادی، دانشمندان مكاتب و تاريخ اين فرق معرفی می‌شود و نكته ديگر آن‌كه آيت‌الله سبحانی مهم‌ترين نقاط كلامی و اعتقادی فرق را مورد تحليل و بررسی قرار داده است. آيت‌الله سبحانی به خاطر اين‌كه كسانی كه الآن فرقه‌های گذشته را مورد مطالعه قرار می‌دهند، با زمينه‌های پيدايش، رشد، گسترش و يا حذف و نابودی فرق گذشته آشنا شوند، زمينه‌های پيدايش و گسترش اين فرق را مورد تحليل و بررسی قرار می‌دهد.

وی در مورد فرقه‌های معاصر و موجود فعلی در جهان اسلام اظهار كرد: حضرت استاد سبحانی در اين كتاب وضعيت فعلی فرقه‌های معروف جهان اسلام را مورد بررسی قرار داده است. علاوه بر همه اين‌ نكات و ويژگی‌ها، اين كتاب به زبان عربی نگاشته شده است و آيت‌الله سبحانی از ادبيات جديد عربی و از قلم روان و از ادب نوشتاری بسيار بالايی برخوردار است، به گونه‌ای كه در اين كتاب به هيچ فرقه‌ای توهين و جسارت نشده و از هرگونه هوچی‌گری و افراط و تفريط هم پرهيز شده است.

شاگرد آيت‌الله سبحانی اظهار كرد: تأليف كتاب «بحوث فی الملل و النحل» توسط مجتهدی جامع‌الشرايط، كاری بسيار مهم و ارزشمند است؛ چرا كه فعالان در عرصه‌ فقه، در طول تاريخ تشيع چنين كاری را بسيار كم انجام داده‌اند و اگر هم بزرگانی چنين كاری را انجام داده‌اند، كارشان بسيار محدود و اندك بوده است.