حجت‌الاسلام و المسلمين «علی ربانی‌ گلپايگانی»، مدرس حوزه علميه قم و عضو هيئت علمی مؤسسه تعليماتی و تحقيقاتی امام صادق(ع) در گفت‌وگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در مورد شخصيت علمی آيت‌الله سبحانی ضمن بيان مطلب فوق، در مورد آشنايی خود با آيت‌الله سبحانی، گفت: بنده، بعد از اينكه وارد حوزه علميه قم شدم؛ يعنی از سال 56 با استاد آشنا شدم و تاكنون كه بيش از 3 دهه از زمان آشنايی می‌گذرد توفيق شاگردی ايشان را داشته‌ام.

وی در پاسخ به اين سؤال كه ابتدا با شخص آيت‌الله سبحانی آشنا شديد و يا با آثار ايشان؟، اظهار كرد: بنده از زمانی كه وارد حوزه علميه قم شدم با خود ايشان آشنا شدم و در دومين دوره درس اصول ايشان حضور پيدا كردم، البته قبل از درس اصول نيز مباحثی را در زمينه فلسفه و كلام نيز در خدمت ايشان تعليم ديده بوده‌ام.

ربانی در پاسخ به اين پرسش كه در چه دروسی از فلسفه استاد سبحانی شركت داشته‌ايد؟، خاطرنشان كرد: بنده در كلاس‌ها و درس‌های فلسفی محض و مصطلح، شركت نداشته‌ام، ولی جلد 5 اصول فلسفه و روش رئاليسم را در محضر ايشان تعليم ديده‌ام كه اين بخش از مباحث فلسفی، محض نيست و از مباحث اعتقادی است.

وی در مورد شركتش در كلاس‌های تفسير آيت‌الله سبحانی كه تحت عنوان «منشور جاويد» منتشر شده است، گفت: بنده، چند سالی را كه آيت‌الله سبحانی درس تفسير داشته‌اند در محضر ايشان بهره برده‌ام و به نظرم جلد 8 و 9 و 10 و 11 از منشور جاويد بوده است كه بنده در محضر ايشان تعليم ديدم.

مؤلف «پلوراليسم دينی» در مورد كتاب «بحوث فی‌ الملل و النحل» آيت‌الله سبحانی و چگونگی نقل و داوری آرا و عقايد ديگر مذاهب توسط ايشان، اظهار كرد: آيت‌الله سبحانی به عنوان يك متفكر شيعی اين كتاب را نوشته است، طبعا جاهايی كه مباحث اعتقادی با ديگر مباحث اعتقادی فرقه‌ها درگير می‌شود، ايشان روحيه تدافعی دارند. آن‌چه در يك كتاب تحقيقی مهم است، آن است كه مطالب نقل شده از ديگران، از منابع اصيل و مستند به صاحبان آن مذهب و مكتب باشد.

اين استاد كلام حوزه علميه قم در همين مورد افزود: ارزيابی و نقد كردن آموزه‌های فرقه‌ها دليلی بر اين‌كه شخصی موضعی خصمانه داشته باشد، نيست، بلكه موضع و يا پيش‌فرض خصمانه در مباحث علمی، اين‌گونه است كه در نقل ديدگاه‌های ديگران، منصف و امانت‌دار نباشد. اينكه گفته می‌شود، شخصی در نقل آرای ديگران امانت‌دار نيست؛ يعنی مطالبی را به كسی يا فرقه‌ای نسبت داده كه آن شخص و آن مكتب به آن نظر قائل نيست و اين خصلت اخلاقی در پژوهش با بی‌طرفی محقق منافات و تعارض دارد.

وی افزود: اما اگر فردی مطالب را به طور دقيق و مستند از آرای ديگر محققين و مذاهب نقل می‌كند و در عين حال ارزيابی‌ها و نقدهايی را بر اين مكاتب و محققين داشته باشد، ولو مختصر! اين رويه با روحيه و اخلاق پژوهش در تعارض نيست و مشی استاد سبحانی هم در نقل آرای ديگر مكاتب همين‌گونه است.

اين مدرس كلام جديد در حوزه علميه قم در باب مقايسه اخلاق پژوهشی عبدالكريم شهرستانی در «ملل و نحل» با آيت‌الله سبحانی در «بحوث فی الملل و النحل» گفت: در باب مقايسه «ملل و نحل» شهرستانی با «بحوث فی الملل و نحل» استاد سبحانی بايد گفت كه مشكل شهرستانی در كتابش اين است كه مطالب غير مستند را به شيعه استناد می‌دهد.

نويسنده «حسن و قبح عقلی» در تشريح فعاليت پژوهشی شهرستانی اظهار كرد: شهرستانی حرف‌ها و نظرياتی را نقل می‌كند و به شيعه منتسب می‌داند كه شيعه به آن‌ها معتقد نيست، يا حرف شاذی از يك شخص يا يك فرقه محدود و كوچك را به كل شيعه منتسب می‌كند.

اين محقق كلام اسلامی خاطرنشان كرد: در واقع مطالب شهرستانی نادرست و غير مستند است؛ يعنی آن‌چه را نقل می‌كند از مصادر و منابع غير مستند و فاقد اعتبار علمی است، در حالی كه مصادر و منابعی كه استاد سبحانی در تدوين كتابشان استفاده كرده‌اند، از منابع مستند، اصيل و دقيق و از خود صاحب‌نظران مذاهب و مكاتب مختلف است.