حجت‌السلام و المسلمين «علی زمانی‌ قمشه‌ای»، پژوهشگر مؤسسه تحقيقاتی و تعلمياتی امام صادق(ع)، در گفت‌وگو با سرويس انديشه‌ خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در مورد شخصيت علمی و پژوهشی آيت‌الله‌العظمی سبحانی ضمن بيان مطلب فوق گفت: آشنايی بنده با حضرت آيت‌الله سبحانی قريب به 30سال است و اين آشنايی از زمانی آغاز می‌شود كه كتابخانه تخصصی ايشان تأسيس شد.

وی افزود: از آن‌جايی كه اين كتاب‌خانه برای محققين كلام و علوم اسلامی بسيار مفيد است، برای تحقيق و پژوهش بنده جذب اين كتابخانه شدم و به خاطر رفت‌ و آمد بنده به اين كتابخانه، آشنايی بنده با آيت‌الله سبحانی به تدريج بيشتر شد، تا حدی كه ايشان بنده را ترغيب به نوشتن مقاله در مجله مكتب اسلام كردند.

زمانی‌ قمشه‌ای در مورد تداوم ارتباط خود با آيت‌الله سبحانی اظهار كرد: با بيشتر شدن ارتباط ميان بنده با آيت‌الله سبحانی، ايشان جواب به استفتائات در مورد فلكيات و حكم نماز خواندن در كره‌های ديگر و حتی نقاط قطب زمين را به بنده سپردند.

او كه جزو محققينی است كه گرچه در درس آيت‌الله‌العظمی سبحانی حاضر نشده است، ولی با افكار ايشان آشنايی زيادی دارد، گفت: آشنايی بنده با افكار ايشان آغاز شد؛ يعنی از طريق كتاب‌ها و تحقيقات با ايشان آشنا شدم و هيچ‌گاه در درس‌های ايشان شركت نكرده‌ام، ولی افكارشان را خوب بررسی كرده‌ام.

اين مدرس حوزه علميه قم افزود: ويژگی ديگر آيت‌الله سبحانی خوش فهمی ايشان است، چرا كه درك‌شان نسبت به مطالب بسيار دقيق است و خوش‌بيانی و خوش تقريری ويژگی علمی ديگر ايشان است. استاد سبحانی مطالب را، چه از لحاظ قلمی و چه از لحاظ بيانی، بسيار خوب بيان می‌كنند و مسائل را چه فلسفی باشد و چه فقهی و اصولی بسيار زيبا و ساده بيان می‌كنند، به گونه‌ای كه بلندترين و مشكل‌ترين مطلب را با الفاظی مناسب ارائه می‌‌دهند.

وی در ادامه به ‌عنوان نمونه‌، از تقرير زيبای آيت‌الله سبحانی در باب مبحث اراده اشاره كرد و گفت: آيت‌الله سبحانی در مبحث اراده دارای تقرير بسيار زيبايی است. اراده در فلسفه، كلام، اصول و عرفان بحث می‌شود و يكی از مباحث سنگين است و از زمانی كه انديشمندان مسلمان در آن وارد شده‌‌اند، بحث چالش‌برانگيزی ايجاد شده است.

اين محقق علوم اسلامی خاطرنشان كرد: بزرگانی مثل شيخ مفيد و استادشان مرحوم محمدبن علی بن بابويه قمی، ميرداماد، ملاصدرا، آخوند خراسانی، مرحوم محقق اصفهانی، امام خمينی(ره) و علامه طباطبايی دارای نظرات خاصی هستند و آيت‌الله سبحانی نيز دارای تقرير متفاوتی هستند چرا كه ايشان تمام نظرات را نقد و بررسی كرده‌اند.

وی در مورد نظر آخوند خراسانی در مورد مبحث «اراده» اظهار كرد: مرحوم آخوند خراسانی وقتی بحث را مطرح می‌‌كند، می‌گويد «قلم اين جا برسيد و سر بشكست»، ولی آيت‌الله سبحانی بسيار زيبا نظرات بزرگانی چون آخوند و اساتيدشان را بررسی و نقد و در نهايت نظريه خود را بيان كرده‌اند. از الطاف خداوند به ايشان تلمذ نزد استادان خوب و قوی بوده است، مثل امام خمينی(ره) در اصول و علامه طباطبايی در فلسفه و آيت‌الله بروجردی در فقه كه در مورد مبحث طلب و اراده از مباحثی كه آخوند خراسانی مطرح كرده‌اند، جلوتر رفته‌اند.

زمانی قمشه‌ای در باب تبيين نظريه اراده گفت: در مبحث اراده دو دسته نظريه وجود دارد: يك دسته اراده را جزو صفات ذات می‌دانند، مثل علم و قدرت و عده‌ای ديگر اراده را جزو صفات افعال می‌دانند و علامه طباطبايی و مرحوم محقق اصفهانی در اين‌جا اين‌نظر را برگزيده‌اند.

وی در مورد قابليت استاد سبحانی در دريافت مطالب گفت: ايشان دارای زمينه قابلی مفيدی در دريافت مطالب هستند، و اين زمينه قابلی، علت پيشرفت ايشان بوده است، به عبارت ديگر اين‌گونه نيست كه تمام اافرادی كه در درس يك استاد مطرح شركت می‌كنند بتوانند به نحو يك‌سانی مطلب را از استاد دريافت كنند كه آيت‌الله سبحانی به حق دارای نبوغ فوق‌العاده‌ای در دريافت مطالب از استاد بوده‌اند.

زمانی ‌قمشه‌ای تأكيد كرد: آيت‌الله سبحانی به قدری مقرر و مبين خوبی بوده‌اند كه علامه طباطبايی ترجمه اصول فلسفه را به ايشان سپرد و اين نشان از اين دارد كه ايشان هم خوب مطلب را فهميده است و هم خوب می‌تواند مطالبی را كه فهميده، به ديگران انتقال دهد.

وی همچنين افزود: افزون بر اين، آيت‌الله سبحانی در عقايد شيعی سنگرداری می‌كنند؛ يعنی واقعا سنگر عقايد را خوب حفظ می‌كنند، لذا اگر به حريم شيعه در مجله‌ای در خارج از ايران بی‌انصافی و بی‌احترامی شود، ايشان غير ممكن است كه جوابيه‌ای را به سرعت ننويسند.

وی خاطرنشان كرد: اگر كسی يا گروهی عليه معتقدات شيعه دست به قلم ببرد، ايشان از نفرات اولی هستند كه در حوزه‌های علميه جواب می‌دهند و در جوابيه دادن خيلی باانصاف و معتدل و آبرومند هستند و قلمشان قلمی محترمانه است.