بسم‌الله الرحمن‌الرحیم، الحمدلله رب العالمین وصلی‌الله علي‌سیدنا محمد و آله الطاهرین.

مقدمه. اين نوشته را با يک پرسش آغاز مي کنم: چرا ما براي عالمان بزرگ نکوداشت مي‌گيريم؟ به نظر ما مطالعه دربارة شخصيتهاي علمي و تأثيرگذار نوعي مستندسازي و بازخواني پروندة پروژه‌اي علمي است که در آن شخصي آگاهانه تصميم گرفته است از نقطة الف به نقطة ب برسد و براي تحقق اين تصميم، برنامه‌ريزي کرده است. او در آغاز جواني، مانند همه، راههاي مختلفي پيش رويش باز بوده و مي‌توانسته است فرد ديگري بشود، اما تصميم گرفته راه دانش‌آموزي را پيش گيرد و تا بالاترين مرتبه دانش را طي کند. حتماً آيت‌الله سبحاني يا هر بزرگ ديگري در پروژﺓ‌ «عالم شدن» بارها با اين سؤال مواجه شده است که "من چه بايد بکنم؟". پاسخهاي مناسب موجب شده است که اينک ايشان را در اوج موفقيت و تأثيرگذاري ببينيم. حال مي‌خواهيم بدانيم اين فرد در مسير خود چه موانع و چه امکانهايي داشته و در مواجهه با گزينه‌‌هاي مختلف چه ترجيحاتي داده است؟ آيا از کارش پشيمان شده است؟ آيا از سر ناگزيري اين راه را طي کرده است؟ پاسخ‌ به اين سؤالات، رهنمودي است برای روندگان اين راه. برخلاف تصور برخي طالبْ علمان و دانش پژوهان، بزرگان و شخصيتهاي علمي حوزه با تنگناهايي مالي و غير مالي روبرو بوده‌اند و اگر ايشان تجربه‌هاي تحصيلي خود را بازگو کنند، به تثبيت نهاد آموزشي و تربيتي حوزه کمک بسيار مي‌کند. بنابراين، اولاً مستندسازي و بازخواني پرونده اين پروژه في نفسه ارزش دارد، ثانياً پيشگامان و برجستگان يک راه، سپردن راه را براي ديگران سريع‌تر و کم‌خطاتر مي‌کند. ثالثاً هر فردي، بويژه اعلام و بزرگان، در هر نقطه‌اي که ايستاده است، وضع او در آن نقطه برآيند مؤلفه‌هايي است که تعين‌بخشِ شخصيت او بوده است، با اين ملاحظه که خود او به عنوان يک کنشگر فعال دائماً در مقام گزينش و تصميم‌گيري بوده است. حال بايد ديد شخصيتي مثل آيت‌الله سبحاني با کدام مؤلفه‌ها مواجه بوده و چه گزينشها و عواملي ايشان را به اين جايگاه رسانده است. برخي از اين مؤلفه‌ها، نقش مثبت و برخي نقش منفي داشته‌اند. به تعبير ديگر، همهء مسائل مؤثر در طي يک راه را بايد شناخت. مثلاً آيت‌الله سبحاني روزگاري در مدرسة طالبية تبريز درس مي‌خواند، چرا تصميم گرفت به قم هجرت کند؟ آيا في‌المثل مدرس خياباني، استاد ادبيات ايشان، در اين گزينش تأثير داشته است؟ آيا پدرشان، که فقيه و تحصيل کردة نجف و شاگرد شيخ الشريعه اصفهاني بوده، تشويقشان کرده است؟ آيا دوستانشان در اين تصميم سهيم بوده‌اند؟ ايشان در همان زمان دوستاني داشته‌است که دروسِ اصطلاحاً جديد را مي‌خوانده‌اند و سپس به دانشگاه رفته‌اند. آقاي دکتر جليل تجليل، استاد محترم ادبيات دانشگاه تهران، براي من نقل کردند که ما در تبريز با آقاي سبحاني دوستي داشتيم؛ ايشان درس طلبگي مي خواندند و من در دبيرستان درس مي‌خواندم و با هم قرار گذاشته بوديم که من دروس دبيرستاني را براي ايشان بگويم وايشان به من ادبيات عرب يا درسهاي رايج آن زمان را ياد بدهند. چرا ايشان لازم مي ديده است آن درسها را بخواند و چرا مثل ديگران به دانشگاه نرفته است؟ آقاي سبحاني متولد 1308ش و بنابراين اوايل طلبگي‌اش در دهة 1320 بوده، يعني وقتي که در کشور، نوعي واگرايي به تحصيل در حوزه‌هاي علميه وجود داشته است. چرا اين واگرايي در او تأثير نگذاشته است؟ به سبب اوضاع اجتماعي و معيشتي، بسياري در همان سالها ناگزير حوزه را ترک کردند و دانشگاه رفتند يا در اداره‌اي استخدام شدند يا به کسب و کار پرداختند. براي آقاي سبحانيِ جوان هم چنين احساسي ايجاد شده بوده است؛ ايشان به مناسبتي براي من ماجرایی را نقل فرمودند که حاکي از وقوع در فضاي سنگين اين احساس است.

پرسش مهم ديگري هم مطرح است. اگر از ما بپرسند که افراد موفق و تأثيرگذار حوزة علميه چه کساني هستند، چند تن از مراجع عظام، علما و بزرگان حوزه را نام مي‌بريم. اما اگر بپرسند چرا از اين افراد نام مي‌بريد، ممکن است پاسخ نداشته باشيم. به تعبير ديگر، ما به نحو شهودي در نظام حوزه‌اي اشخاصي را موفق مي‌دانيم، کذا در نظام دانشگاهي و در جامعه؛ اما دليل اين دريافت شهودي چيست؟ چرا به آنان و به آقاي سبحاني مي‌گوييم شخصيت تأثيرگذار و موفق؟ به گمان ما آدم تأثيرگذار و موفق دو مشخصة اساسي دارد و ما در شخص آقاي سبحاني اين دو مشخصه را خيلي آشکار ديده‌ايم. يکي اينکه آدم موفق از «وضع» خود، يعني نقطه‌اي که در آن «قرار» گرفته، خرسند است. بدين معنا که هر بار دربارﺓ خود مي‌انديشد مي‌گويد خدا را شکر که من اينجا هستم، يعني اين راه را سپرده‌ام. بارها ايشان به مناسبتهاي مختلف به بنده ‌فرمودند براي برخورداري از فلان موهبت بايد شکرگزار باشي، يعني مي‌آموختند که آدم بايد از مواهب و «وضع» خود راضي باشد. ايشان راضي است یعنی اگر امروز از حضرت آيت‌الله سبحاني بپرسيم که اگر الان 15 ساله بوديد چه راهي را برمي‌گزيديد، پاسخ اين است که همين راه را مي‌رفتم. آدم موفق زندگي را با اي کاش و افسوس هدر نمي‌دهد و از راهي که برگزيده خرسند است. گاهي در احوال بعضي از علما مي‌خوانيم که خيلي از روزگار و از مردم گلايه مي‌کنند که مثلاً چرا مردم قدر علما را نمي‌دانند! گويا اين افراد چيزي مي‌خواسته‌اند که نشده است. اما من نزديک به 40 سال است با آقاي سبحاني مرتبط‌ام، هيچ وقت، ولو به نحو اشاره، از ايشان نشنيده‌ام که بگويند قدر ما را نمي‌دانند. حالت «رضا» در ايشان مشهود است. آدمي که در دهة هشتادم زندگي خود، هنوز از 7 صبح تا 8 شب به تدريس و تأليف و پاسخ به پرسشها، و در چند سال اخير استفتائات، مي‌پردازد؛ اين آدم يک چيزي در وجودش هست به نام رضايت. او انتخاب آگاهانه کرده و از انتخاب خود خرسند است. اين منحصر به علما نيست، و همة افراد موفق، از تاجر و پزشک و کارخانه دار و خانه دار، چنين ويژگي‌اي دارند.

عالم موفق از غبار کتاب لذت مي‌برد، چون در مقام کشف مطلب است، مانند جستجوگر طلا که از لابلاي خاک، ريزه هاي طلا جمع مي‌کند.

مشخصة دومِ فرد موفق اين است که براي خود آرمان تعريف کرده‌است. آرمان در چشم‌انداز ديده مي شود و با نظر به آن چشم‌انداز است که موانعِ نيل به آرمان را کنار مي‌زند و مشکلات را حل مي‌کند، نه آنکه از ادامة راه باز ماند. در احوالات شيخ انصاري خوانده‌ايم که وقتي در کربلا و نجف طاعون آمد، بسياري راهي اوطان خود شدند. ايشان که از شاگردان سيد محمد مجاهد و مجتهدي جوان و نابغه بود، مي توانست به دزفول برگردد و به خدمات اجتماعي و ديني بپردازد، اما راهي مراکز علمي ايران (مثل شيراز و اصفهان و کاشان) شد تا از محضر عالمان شهرها بهره گيرد. براي او آرمان و چشم‌انداز مشخص بود، مي‌خواست عالم علوم اهل بيت بشود، بنابراين طاعون او را از درس بازنداشت، بلکه چاره‌جويي کرد. شايد سال1361 بود، يک روز صبح مطابق برنامه، بعد از درس به مؤسسه امام صادق عليه‌السلام رفتم، که استاد تأسيس کرده بودند. ديدم ايشان در اتاق کار خود - راه مي‌روند و خيلي پريشان‌اند. سبب را پرسيدم، فرمودند احساس مي کنم چشمانم آسيب ديده و نگران شده‌ام، من تکليف دارم، اگر چشمم آسيب ببيند چه کار مي‌خواهم بکنم؟ البته مدتي بعد معلوم شد التهابي بوده است و برطرف شد. ممکن بود کس ديگري بگويد تکليف از ما ساقط است، ولي در آنجا من از آشفتگي ايشان احساس کردم که اين آسيب برايشان خيلي سنگين است، چون خود را مسئول يکي از مهمترين وظايف حوزه ، يعني دفاع کلامي از ساحَت آموزه هاي شيعي، مي‌دانستند.

نخستين آشنايي و جذب. بنده به دليل اينکه در يک خانوادة روحاني بالیده‌ام و پدرم از اصحاب و شاگردان مرحوم آيت‌الله مؤسس يزدي و مرحوم آيت‌الله حجت و آيت‌الله سيداحمد زنجاني بودند، طبعاً از همان دوران دبستان با کتابهاي ديني قديم و جديد سر و کار داشتم. يکي از اتفاقات شوق‌انگيز در خانة ما، بويژه از سال 1345 که به تهران منتقل شديم، دريافت مجلة مکتب اسلام بود. آشنايي بنده با شخصي به نام آقاي جعفر سبحاني عمدتاً از طريق اين مجله بود. ايشان هم نويسندة برجستة مجله مکتب اسلام بود و هم با آقاي مکارم اين مجله را مدیریت می‌کرد. در همان سالها کتاب فروغ ابديت را هم شناختم و خواندم و از اين شخص تصور خوبي داشتم، مي‌دانستم آدمي است ملا و اهل قلم. در دوران دبيرستان هم کتابهايي حاوي پاسخ به سؤالات ديني جوانان تأليف اين دو تن را مي‌خوانديم. البته زماني هم که در قم بوديم، به دليل همان فضاي خانه،‌ اين دو شخص را مي‌شناختيم و مي‌دانستيم که دو مدرس فاضل حوزه هستند. در سالهاي دهة 50، تهران با پديدة سنگين هجوم به باورهاي شيعي روبرو شد. يعني در کنار فعاليتهاي ديگر، مثلاً تبليغ مارکسيسم یا جهت‌گيريهاي فرهنگي رژيم قبل، اين بلية جدید نيز گسترش يافت. آنها در تهران يکي دو مسجد را پايگاه کرده بودند و بر ضد عقايد شيعه تبليغات مي‌کردند. برخي از علما، به گونه‌هايي، با اين هجمه مقابله کردند. در اين ميان، حضرت آقاي سبحاني براي عده اي داراي تحصيلات دانشگاهي و آگاه از مباحث اعتقادي، که ايشان هميشه از آنان با تکريم و دعاي خير ياد مي‌‌کنند، صبحهاي جمعه درس خصوصي عقايد، ناظر بر شبهات جريانِ مذکور، داشتند که حاصلش هم چند کتاب شد و در همان دوران به چاپ رسيد: کتاب توسل، کتاب پيشوايي از نظر اسلام و کتاب شفاعت. براي من نيز، که در آن سالها دانشجوي دانشکده فني دانشگاه تهران بودم، فرصتی پیش آمد ــ و خدا را شکر ــ که در اين جمع حاضر شوم. آقاي سبحاني مرا شناختند و چون با خانواده و پدرم آشنايي داشتند، بنده را جذب کردند و ارتباطي مستمر بين ما ايجاد شد. از شب پنج شنبه که ايشان تشريف مي‌آوردند، درسهاي صبح جمعه را به من مي‌سپردند تا آنها را آماده کنم. گاهي نيز املا مي‌فرمودند و من مي‌نوشتم و نوشته‌ها را ساماندهي مي‌کردم. مسلّماً يکي از عوامل به قم رفتن بنده هم همين رابطة خيلي خوب با ايشان بود. از سال 59 هم که براي تحصيل علوم ديني به قم رفتم در خدمت ايشان بودم و علاوه بر آنکه در محضر ايشان شاگردي مي‌کردم، ايشان را استاد راهنماي خودم مي‌دانستم و از تجربه و سلوکشان، هم در کار علمي هم در رفتار اجتماعي و ديني، در حد طاقت خود بهره مي‌بردم.

در سال 59 ايشان مؤسسه تحقيقاتي امام صادق عليه السلام را تأسيس فرمودند و از روي لطف به بنده مأموريت دادند که کتابخانة آنجا را سامان‌ دهم. در آنجا بود که با سبکِ بي‌تکلف و انضباط علمي و عزم و خستگي‌ناپذيري استاد آشنا شدم. هستة اصلي کتابخانه مؤسسه امام صادق عليه‌السلام، کتابهاي شخصي استاد بود و تخمين من اين است که حدود سه هزار و اندي کتاب را از خانه آورده بودند. بنده معمولاً بعد ازظهرها، به مؤسسه مي‌رفتم و کتابها را رده بندي مي‌کردم و گاهي هم پيش خود گلايه داشتم که چرا اين کار را مي‌کنم، چون نگران بودم و مي‌خواستم با سرعت بيشتري درس بخوانم. اما اين تجربه براي من بسيار ميمون و پربرکت بود و اي کاش براي طالبْ علمان اينگونه فرصتها پيش آيد. من در کتابخانه‌اي تخصصي در حوزة علوم ديني، متعلق به عالمي اهل قلم و داراي دغدغة‌ اجتماعي و مسائل زمانة‌ خود، کار کردم. در آنجا خيلي از کتابها را شناختم و با عمده کتابهاي کلامي، اصولي، فقهي، رجالي و امثال آنها آشنا شدم. لذا آن کار براي من دستماية بزرگي شد. نمي‌دانم نيت آقاي سبحاني از دادن اين مأموريت به من چه بود، اما موضوع دادن به آن کتابخانة 3000 جلدي برکتي بود که از اين ارتباط و همکاری کسب کردم و آن را لطف ايشان در حق خود مي‌دانم و سپاسگزار ايشان هستم.

سبحانيِ نويسنده. آقاي سبحاني را درجامعة ما نويسندة جديد حوزوي مي‌شناسند، يعني شأن اول ايشان در خارج از حوزة قم، شأن نويسندگي است. از ميان اولين نويسندگان حوزة علميه در نسل دوم، نسلي که شکوفاييش در اواخر دهة 30 و اوايل دهة 40 بوده است، آقاي مکارم و آقاي سبحاني در صدر هستند. سؤال اين است: اين نويسندگان چه رويکردي در تأليف داشته‌اند.

اولين نکته مخاطب‌شناسي است. مخاطب اولية ايشان غير متخصصاني هستند که در جستجوي اطلاعات ديني‌اند. دانشجويان و دبيران و بازاريان و کارمندان، که سطحی از اطلاعات عمومي و ديني و فرهيختگي را دارند، و حتي شايد طلاب جوان، در اين گروه‌اند. اهتمام ايشان این بوده است که مطالب را به مخاطب عام در حوزة علوم ديني تفهیم کنند. مهمترين شاخصة آن هم ساده‌نويسي است. روزي ايشان به من سخني گفتند، به اين مضمون که‌ هنر آدم اين نيست که دشوار بنويسد تا فهم مطلب سخت بشود، بلکه بايد مطالب را با عبارات ساده نوشت. تلاش براي ساده نويسي هنر است. آقاي سبحاني در نوشته هايي با مخاطب عمومي، ساده‌نويسي را اصل قرار داده و بر آن مصر بوده‌اند.

مخاطب بخش ديگري از آثار ايشان، که مباحث فقهي و اصولي و کلامي و رجالي را دربر مي‌گيرد، متخصصان‌اند، چه آنچه خودشان نوشته‌اند چه تقريرات درسهايشان. در اين نوشته‌ها، بويژه نوشته‌هاي عربي، نثر فني است با واژگان فاخر ادبي. مرحوم علامه مجلسي نيز دو سطح کار داشته است: يک سطح با مخاطب عام به زبان فارسي ساده و يک سطح براي مخاطب متخصص، مثل کتابهاي علمي و شرحهايي که بر احاديث نوشته‌ است. بعضي از بزرگان و متخصصان از نوشتن براي عموم ابا دارند يا نمي‌توانند، اما آقاي سبحاني اين نگراني را نداشته و اين دو سطح را همزمان پيش برده‌اند، يعني در سالهاي اول دهة 40 ـ که سطوح عالية فقه و اصول را در حوزه تدريس مي کردند ـ ‌تقريرات درس اصول امام خميني (ره) را به عربي نوشتند و ايشان بر آن تقريظي مرقوم فرمودند. در همان سالها براي مخاطب عام هم مي‌نوشتند.

نکتة ديگر، رويکرد موضوعي آقاي سبحاني است. ايشان در فضاي غيرواقعي نمي‌نويسد، بلکه معطوف به فضاي واقعي، يعني فضايي که مردم دارند در آن زندگي مي‌کنند، مي‌نويسد. براي او مهم است که در حوزهء‌ دين، چه مسائلي براي مردم پيش مي آيد و آسيب‌هاي اعتقادي و ديني جامعه چيست. ايشان در آثار خود اندازه به مسائل مبتلابه جامعه در حوزﺓ دين توجه داشته‌اند. مثلاً کتابهاي پاسخ به پرسشهاي جوانان، واقعاً حاوي سؤالاتي بود که جوانان آن روزگار داشتند؟ يا آن کتاب خوش بيان و خوش سبکي که در سيرة پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به نام فروغ ابديت تأليف کرده‌اند، ناظر بر ذهنيتهاي رايج جامعه بوده است؛ مثلاً دربارﺓ آغاز وحي تلقيهاي غلطي وجود داشته که در کتابهاي سيره پيامبر، از قديم و جديد، آمده است. ايشان در فروغ ابديت، با توجه به آنها، مطلب درست را بيان کرده‌اند. دربارﺓ معراج جسماني، از منظر طبيعيات قديم و فيزيک جديد، نيز اشکالاتي در ذهن افراد وجود داشت و ايشان آنها را برطرف مي‌کردند. در آثار ايشان فضاي ذهني مخاطب مهم است و در نوشته‌هاي آنها با مخاطب حرف مي‌زنند و از او پاسخ مي‌شنوند و مسائلي را که در آن جامعه پيش آمده است مطرح مي‌کنند.

يکي ديگر از شاخصهاي تأليفي آقاي سبحاني اعتدال است. يعني، انضباطهاي علمي و قواعد پژوهش و مراجعه به منابع اصيل و درجة اول را را رعايت مي‌کنند، اما چنان دچار وسواس و کمال‌گرايي نمي‌شوند که در فرايند پژوهش متوقف شوند و مطلبي عرضه نکنند. ايشان همواره بر آن بوده است که اگر در جامعه شبهه و سؤالي دربارة يک موضوع ديني، مثل شفاعت و زيارت و امامت، پيش بيايد، بايد پاسخ آن را با رعايت ضوابط علمي ولي در زمان مطلوب و حد مقدور داد. سال 64 بود، ايشان فرمودند از من خواسته شده است که در پاسخ به شبهات وهابيان دربارة ‌شيعه، که بويژه در مناطق سني نشين ايران فعاليت مي‌کنند، کتابهايي بنويسم يا بنويسانم؛ مثل بداء، توسل، تبرک، شفاعت، شرک، رجعت و غيره. سپس فرمودند تو رجعت را بنويس. قرار شد بنده، تحت اشراف ايشان، جزوه اي آماده کنم. دو يا سه هفته بعد سراغ جزوه را گرفتند. عرض کردم مشغول يادداشت‌برداري و مطالعه‌ام. فرمودند: "ملکوتي کار نکن". سپس از شخصي از معاصرينشان نام بردند که در آن زمان از دنيا رفته بود، گفتند فلاني خيلي ملکوتي بود و لذا کمتر از آنچه بود، مطلب علمي ارائه کرد. آنگاه ادامه دادند نيازي منشأ اين درخواست شده است و بايد پاسخ گفت. همين تذکار اساسي سبب شد جزوة رجعت سريع آماده شود. حاصل آنکه، ایشان به کمال‌گرايي در حد وسواس التفات ندارند، اما قواعد علمي را رعايت مي‌کنند. به همين دليل، هيچ وقت کار خود را تمام شده نمي‌دانند و هر بار با افزودن نکته هايي تازه ياب کار خود را تقويت و تکميل مي‌کنند. به مناسبتي باز به من توصيه فرمودند که کار خود را به حد مطلوب و معقول برسانيد و آن را نشر دهيد و در چاپهاي بعدي آن را اصلاح و تکميل کنيد. اين توصيه دو پيغام دارد: يکي اينکه در عرضة کار خيلي درنگ نکنيد، ديگر اينکه هيچ گاه کارتان را تمام شده ندانيد، بلکه ببينيد مخاطبان شما و اهل علم با اين کتاب چه مواجهه‌اي دارند، اگر غلط دارد اصلاح کنيد و اگر کاستي دارد تکميل کنيد .

يکي ديگر از توصيه هاي مهم و تجربيات ارزنده اي که ايشان به من منتقل کردند، اين بود که در تأليف بايد از کار کوچک شروع کرد و به تدريج به کارهاي بزرگ پرداخت. بنده در سال 1360، بدون اطلاع ايشان، بخش زندگاني امام حسن و امام حسين عليهماالسلام را از کتاب أعيان‌الشيعة مرحوم سيد محسن امين عاملي ترجمه مي‌کردم‌، که با عنوان در آستان اهل بيت چاپ شده‌ است. روزي در کتابخانه مؤسسة امام صادق‌، استنادات و ارجاعات مطالب آن و نيز ضبط نامها را از منابع جستجو مي‌کردم. يک روز ايشان متوجه کار من ‌شدند، نفرمودند چرا اين کار را مي‌کني، فقط فرمودند که اگر قصد تأليف و ترجمه داشتي، به من مي‌گفتي من هم کارهايي را پيشنهاد مي‌کردم. سپس افزودند که از کار کوچک شروع کنيد، آرام آرام به کارهاي بزرگ بپردازيد (نقل به مضمون). من بعدها که به وادي تحقيق و تأليف وارد شدم، به خصوص پس از ورود به تجربه دانشنامه‌نگاري و رقم خوردن زندگي‌ام با نويسندگي و تحقيق، ديدم ايشان دو نکتة اساسي را يادآوري کرده‌اند: اول اينکه جوان تازه کار براي کار بزرگ ورزيدگي لازم را ندارد و هنوز تمامي زواياي کار را نمي‌داند. دوم اينکه کار بزرگ زمان مي‌برد و براي آدم تازه کار زمان طولاني سم است، چون محصول خودش را نمي‌بيند و ممکن است خسته شود، مأيوس شود، فرسوده شود. آدم تازه کار بايد خيلي زود نتيجة کار خود را ببيند‌ و مثلاً بتواند يکي دو ماهه، مقاله اي علمي را از آب و گل درآورد و از دیدن حاصل کار نشاط بیابد و به اين ترتيب، براي شروع کار بعدی شوق و انگیزه‌ پيدا کند. ایشان به من تذکار دادند و فرمودند آدم در کار علمی تدریج را مبنا قرار می‌دهد و گام به گام پیش می‌رود. این ضابطه و خط مشی علمی مهمي است.

نکتة دیگر در آثار آقاي سبحاني، تمرکز بر موضوع و دوری از بحثهای حاشیه ای و استطرادی است. آقای سبحانی مخاطب را دچار تفرق اطلاعات نمی‌کنند و بویژه از ذکر مقدمات متعدد پیش از ورود به بحث احتراز دارند. به تعبیر خودشان، خیلی از نویسندگان حوزة دین عادت کرده‌اند هر بحثی را از زمان حضرت آدم شروع کنند، یعنی شروع از مقدمات بعیده و در پی آن شاخه به شاخه شدن و گم شدن اصل بحث. در رساله های کوچک فقهی و کلامی آقای سبحانی ورود به بحث و خروج از آن کاملاً روشن است. از اول تا آخر مطلب، دقیق دسته‌بندی شده و اگر ذکر تاریخچه یا علل پیدایش مسأله لازم بوده، به صورت فشرده مطرح شده است (برای نمونه، مراجعه شود به رسالة مختصر فقهي ايشان دربارة لباس مشکوک).

سبحاني در مقام تعلیم و تعلم. آقاي سبحانی عالم دینی است؛ عالمی که اثباتاً و ثبوتاً در طراز مرجعیت قرار دارد و از استوانه های استوار حوزه علمیه است. سلوک ایشان در مرحلة تعلم چگونه بوده است؟ ایشان همیشه از استادانشان با احترام یاد می‌کردند، و ویژگیهای درخور یادگیری استادانشان را ذکر می‌نمودند، مثلاً می‌فرمودند آقای بروجردی در تمام دورة تدریسشان در قم یک بار یک اسم یا یک واژه را اشتباه گفتند و فردايش آن را اصلاح کردند. می‌خواستند توجه بدهند که باید در خواندن متن و در ضبط اسمها و واژه ها دقت کنید. خود ایشان هم این اصل را دقیق رعایت می‌کردند.

جدیت ایشان در تحصیل، شواهد متعدد دارد. مثلاً بنده در همان دورة آشنایی با کتابخانة ايشان متوجه شدم در هامش صفحات جواهرالکلام نکاتی نوشته‌اند. معلوم شد دردوران شرکت در درس خارج فقه، این کتاب را با دوست صمیمیشان، آقای مکارم، مباحثه می کرده‌اند. همين روش را دربارة وسائل الشيعه مرحوم شيخ حرّ عاملي نير داشته‌اند.

آقای سبحانی از همة فرصتها و حتی وقتهای به ظاهر مرده، برای ارتقاي دانش بهره می‌برده‌اند. مثلاً چندین سال متوالی، هر صبح قبل از درس، با آقای مکارم قدم می‌زدند که جنبة حفظ الصحه دارد، آیات قرآن را که از بر داشتند برای همدیگر می‌خواندند، یعنی، يک وقتِ به ظاهر غير قابل بهره‌برداري را به یک فرصت علمی تبدیل مي‌کردند. یک روز بعد از درس صبح جمعه، یکی از اصحاب جلسه اجازه خواست ایشان را با اتوموبیل خود به میدان شوش برساند تا از آنجا با اتوبوس به قم تشریف ببرند. آن سالها ایشان از همة جهات در آستانه مرجعیت بودند، اما بدون کمترین ادعا یا چشمداشتی با وسائط نقلیه عمومی رفت و آمد می‌کردند. باری، آن روز ایشان سرماخوردگی شدیدی داشتند، لذا قرار شد ساعتی منتظر بمانند تا آن فرد برای کاری برود و برگردد. اما با وجود زکام، فرمودند وقت را از دست ندهید، سؤال کنید تا جواب بدهم. يعني اصرار داشتند که از فرصت استراحت برای تعلیم دینی استفاده کنند. چنین فردی، علی‌القاعده، در طول تحصیل هم این گونه درس می‌خوانده است. ایشان برای من می فرمودند گاهي هیچ پول نداشته‌اند، حتی برای ضروریات. اما مهم این است که چنین تنگنایی باعث نشده بود تحصیل را کنار بگذارند.

آقای سبحانی از معدود مراجع ما هستند که با عربی فصیح سخنرانی می‌کنند و می‌نویسند. در دانشگاه محمد خامس در مراکش و در اردن سخنرانی کرده‌اند و گزارش آنها موجود است. بنده، یکی دو سال بعد از ایشان به مراکش رفتم و دیدم از ایشان با چه احترامی سخن می‌گفتند. تسلط ایشان به ادبیات عرب و به زبان عربی فصیح اعجاب انگیز بوده است. ايشان با استفاده از فرصتها، در عربي صحبت کردن چنين ورزيده شده اند. با شماری از فضلای عراقی و لبنانی که در قم در درس استاد شرکت می‌کردند، قرار گذاشته بودند عربی حرف بزنند یا برای نوشتن کتابهایشان، مطالب را به آنان به عربی تقریر می‌کردند و آنان مطالب را ویرایش می‌کردند و می نوشتند. همچنين در دهة 30، در سفر به عتبات، با مسافري عراقي در ماشيني که از کربلا به نجف مي‌رفتند به عربي صحبت کرده بودند تا زبانشان تقويت شود، که داستانش شنيدني است. این هنر آدم است که از وقت های به ظاهر مرده استفاده کند.

اما تجربة ما با ایشان در محور تدریس و تعلیم بوده است. مهم ترین نکته‌اي که بايد اهل علم را به آن توجه داد، نظم درسی و احتراز از تعطیل بی دلیل درس است. از سلوک آقای سبحانی می توان اینطور برداشت کرد که همانگونه که نماز را به هیچ عنوان نمی شود به جا نیاورد، درس گفتن نیز فریضه است و به هیچ بهانه نباید تعطیل شود. شاید کمتر کسی بداند که از سالی که موسم حج داخل سال تحصیلی شده است، آقاي سبحاني دیگر حج نگزارده‌اند. آخرین باری که به حج مشرف شدند سال 66، سال حمله به حجاج ایرانی، بود. ایشان به من فرمودند هیچ وقت دعوت حج را قبول نکرده‌ام، چون درس دارم. ایشان نه سفر عمره و نه سفر علمی را در ایام تحصیل نمی پذیرفته اند. در سالهای گذشته، آقای سبحانی در تهران، اصفهان، تبریز و خارج از ایران بسيار سخنراني داشته‌اند، اما در روزهاي غیر درسی. وقت دانشجو و طالبِ علم به هیچ بهانه‌ای نباید هدر برود و او باید بداند که برای وقت گذاريش ارزش قائلند. سال 65 یا 66 والدة ایشان مرحوم شد و او را در قم به خاک سپردند. ایشان آن روز درس را تعطیل نکردند، یعنی ساعت 8 تا 9 درس گفتند و سپس مراسم خاکسپاري انجام گرفت. چون طلبه ای که 8 صبح برای درس آمده‌اند، نبايد از درس محروم شوند. سال 57 که ماه مبارک رمضان در شهریور بود و روزهای رمضان طولانی بود، با توجه به اینکه آقای مکارم در تبعید به سر می‌بردند، آقای سبحانی مجالس شبهایِ ایشان را در حسینیه اصفهانیها در خیابان ری اداره می کردند و از ساعت 10 تا 11 منبر تشریف می‌بردند. خوب، آدمی که تمام روز با زبان روزه فعالیت علمی داشته و ساعت 11 شب از برنامه فارغ شده است، می توانست درس صبح جمعه را تعطیل کند. اما ایشان پیشنهاد کردند که اين درس از ساعت 1 تا 3 بعد از نيمه شب برگزار شود. گاهی جلسه تا سحر به درازا می‌کشید چون معتقد بودند اين عده به اين درس نياز دارند، زيرا با افرادي که در جامعه در باب عقايد ديني شبهه مي‌افکنند مواجه‌اند. شاید هیچ کس سراغ نداشته باشد که آقای سبحانی، حتی چند دقیقه دير به کلاس درس رفته باشند. یک بار در برنامه‌ای که تحت نظر ایشان برگزار می شد و قرار بود بنده در آغاز چند کلمه صحبت بکنم؛ من کمي زودتر از موعد رفتم تا اگر ایشان نکته ای را لازم می دانند از ایشان بشنوم. در کمال شگفتی دیدم که ايشان در صندلی اول نشسته‌اند. بعد فرمودند دیر آمدن عیب است، زود آمدن که عیب ندارد. این رفتار، احترام به همه آدمهایی است که در آن مجلس شرکت می‌کنند و بسيار آموزنده است. متأسفانه امروزه این کرامت اخلاقی بي قدر شده و غالباً این تلقی ایجاد شده‌است که هر چه انسان اعتبار بیشتری دارد در مجالس دیرتر حاضر می‌شود.

از ديگر ویژگی‌های آقای سبحانی، در مقام تدریس و تعلیم، تشویق شاگردان است. هر کس سؤالی می‌کرد، ایشان خوشحال می‌شدند و حتی با او مباحثه می‌کردند و اشخاصی را که وقت می‌گذاشتند، مطالعه می‌کردند و با سؤال و مناقشه در بحث حضور فعال داشتند، تشویق می‌کردند.

زمانی که کتاب رجعت را به پایان رساندم و قرار شد اصل فارسی آن هم چاپ شود، از ایشان خواستم بر آن مقدمه‌ای مرقوم فرمایند. قصد من این بود که کتاب اعتبار پیدا کند. ایشان با بزرگواری پذیرفتند و مطالب خود را املا فرمودند و بنده نوشتم، دیدم بزرگوارانه از بنده تعریف کرده اند. درس بزرگی بود و دریافتم با این بزرگواری، می‌خواهند مرا در مسیری که بدان وارد شده‌ام تشویق کنند. قطعاً این جملات در روحیة بنده و ادامة راه مؤثر بوده‌است. ايشان همواره شاگردهایشان را تشویق و به طرق مختلف آنان را نزد اهل علم احترام و معرفی می‌کرده‌اند.

از سوي ديگر، آقای سبحانی در مقام تربیت شاگردان خیلی صریح‌اند و در کنار تشویق، تذکار صریح هم می‌دهند. فروردین سال 65 برای بنده توفیق سفر عمره پیش آمد، بسيار مسرور شدم. برای خداحافظی خدمت استاد تلفن کردم، ایشان خيلي جدّي بر من تغیر کردند که الان وقت درس خواندن است. بعد فرمودند بسیارخوب، حالا که می روی التماس دعا دارم. این خیلی آموزنده و هشداردهنده بود. گاهی گله می کردند که چرا پنجشنبه و جمعه ها به تهران می‌روی و یک بار هم فرمودند درس خواندن اینجور نمی شود، طالب علم باید «ملاکتاب» باشد، یعنی آرنجها را محکم به زمین بچسباند و بر روی کتاب تمرکز باشد و این با پنجشنبه جمعه به تهران رفتن سازگار نیست. من، اگرچه نتوانستم به توصیة ایشان را به خوبی عمل کنم، درک می کردم که سخنشان از سر دلسوزی و خیرخواهی است. در یک تذکار دیگر به صراحت به من گفتند من به تو علاقه دارم که اینطور سخن می گویم شاید دیگران با تو تعارف داشته باشند.

سبحانیِ پژوهشگر. آقاي سبحاني در فقه و اصولِ آن و در کلام و تفسیر متخصص‌اند. در بعضی از مباحث هم، به تعبیر خودشان، مشارک‌اند. مثلاً بااینکه در زمانی که درس رجال می‌گفتند، از معدود کسانی بودند که در اين علم حرفی برای گفتن داشتند، می‌فرمودند ما در رجال مشارکیم، یعنی ادعای تخصص نمی‌کردند. اطلاعات وسيع ایشان از تاریخ نيز در بحثهای کلامی و فقهیشان کاملاً محسوس و تأثیرگذار بوده است، اما ادعا نمی‌کنند که در تاریخ متخصصند. ولی درکلام و تا حدود زیادی در ملل و نحل، قطعاً در بالاترین سطح تخصص قرار دارند و در حوزة کلام شيعه، قطعاً ايشان نفر اول هستند. روح پژوهشگری، به شکل سلبی نیز در ایشان نمود دارد، يعني در زمینه‌هایی که اطلاع علمی ندارند اصلاً وارد نمی‌شوند. یک بار به مناسبت نقد و بررسی آرای ماتریالیستها از بنده دربارة یک اصطلاح ترمودینامیکی سؤال کردند و من مطلبی را از منابع اصلی آن یادداشت کردم و خدمت ایشان بردم. فرمودند بهتر است ما به مقولاتی که ورود نداریم، نپردازیم. این هنر است که پژوهشگر مرزهای تحقیق خود را تعریف کند و حتی در موضوعی هم که دانش آن را دارد، متواضعانه خود را مشارک بخواند.

آقای سبحانی در پژوهش به تتبع اهمیت بسیار می‌دهند. کتابهای تحقیقی ایشان نشان مي‌دهد که تا چه اندازه از منابع استفاده کرده‌اند . شاید امروز، به دلیل وجود کتابخانه‌های دیجیتالی و امکانات نرم‌افزاری، دسترسی به منابع بسیار آسان باشد وحتی برخی نام بسياري از منابع را، بدون دانستن اعتبار و جایگاه آنها، در پانوشت مقالات و کتابهای خود درج کنند، اما آقای سبحانی کتابها را ورق زده و در آنها تعمق کرده و از آنها مطلب در آورده‌اند. شاهد متتبع بودن ایشان، همان کتابخانة 3000 جلدی است که اکنون گسترش یافته است؛ کتابخانه ای مشتمل بر آثار برگزیده و حتی کتابهایی در رد عقاید ایمانی و اسلامی. ايشان آن کتابها را مي خواندند و در آثار خود مطالب آنها را نقد می‌کردند؛ چه صریح، چه ضمنی.

تعداد کتابهای چاپ مصر و عراق که ایشان داشتند، در خور توجه بود. این کتابها در زمان ما به راحتي تهیه می‌شود، ولی آن موقع دو سه کتاب‌فروشی درتهران و یکی دو ناشر در قم این کتابها را می‌آوردند. اینکه آقاي سبحاني في المثل در آن زمان توجه می‌دادند که برای ریشه‌یابی لغات عربی باید به معجم مقاییس‌اللغۀ مراجعه کرد، امر مهمی بود. غالب افراد فقط اقرب الموارد و المنجد را مي شناختند.

ويژگي پژوهشي و منحصر آقاي سبحاني، انصاف و ادب علمي است. اگر مخالفي سخن درستي مي‌گفت ايشان ابا نداشت که درستي سخن او را تأييد کند و درموارد غلط نيز از جادة‌ ادب و احترام خارج نمي‌شد. براي نمونه، در سالهاي دهة 50، شخصي تبليغات جريانهاي ضد شيعه با نوعي گرايش به آراي سلفيان را در تهران مديريت و شبهه‌افکني مي‌کرد. وي دربارة يکي از آموزه هاي شيعه جزوه‌اي چند صفحه‌اي نوشته و پخش کرده بود. رسمش هم اين بود که در آخر نوشته‌اش نشاني مي‌داد و امضا مي‌کرد. آقاي سبحاني يک پاسخ استدلالي علمي در پنجاه و چند صفحه خطاب به او نوشتند و برايش فرستادند. سر سخن چنين بود: «دوست عزيز، آقاي فلان ... نوشتة شما را خواندم و به نظرم اشکالاتي آمد و چون امام صادق عليه السلام فرموده‌اند: "اَحَبُّ اِخواني اِليَّ مَنْ اَهْدي اِليَّ عيوبي"، به نظرم رسيد که با شما چند نکته را مطرح کنم.» اين عبارت از زبان يک مجتهد شيعه خطاب به فردي است ضد شيعه. چند نفر را با اين ادب علمي سراغ داريد؟ نقد مختصر آقاي سبحاني بر مطلبي از کتاب معرفة‌الحديث تألیف‌ آقاي بهبودي، که در مقدمة الجامع‌للشرايع چاپ شده، نمونة ‌ديگري است. ايشان ابتدا نقد خود را براي آقاي بهبودي فرستادند و دو سه بار پيغام دادند و خواستار پاسخ شدند و چون جوابي نيامد، آن را چاپ کردند. يعني اول نمي‌خواستند مناقشات را علني کنند.

آقاي سبحاني هيچگاه ابا ندارند از معاصرينشان تقدير کنند. در همان ماجراي کتاب معرفة الحديث به ناشر کتاب پيغام دادند که اين کتاب اشکال دارد و چرا چاپ شده است؟ او اظهار کرده بود که ما از متخصصان و کارشناسان پرسيده‌ايم و با اين جمله اندکي کم لطفي کرده بود؛ گويي مخاطب را نمي‌شناخت. اما آقاي سبحاني در نامه‌اي به او پاسخ دادند که متخصصان حديث شناسي در حال حاضر اين چهار نفرند: آقاي صافي، ‌آقاي شبيري زنجاني، آقاي سيدمهدي روحاني، آقاي احمدي ميانجي، هر کدام از اين چهار نفر بگويند که انتشار اين کتاب بلااشکال است من حرفم را پس مي‌گيرم. از خودشان نام نبردند و نگفتند چرا شما به من که صاحب نظر حديثم، اينطور جواب مي‌دهيد؟ بلکه هم به او هشدار دادند که متخصص‌شناس نيست و هم چهار شخصيت برجستة معاصر خود را به او معرفي کردند. در همان مقدمة الجامع للشرايع يحيي بن سعيد حلي، با توجه به اينکه شنيده بودند حضرت آيت‌الله شبيري زنجاني وقتي کتاب معرفة الحديث را ديده بودند فرموده بودند لازم است بر اين کتاب نقدي بنويسيم، نوشته‌اند «يکي از اعاظم حوزه ـ حيّاه‌الله و بيّاه ـ قرار است نقدي بر این کتاب بنويسند و من اميدوارم چنين کاري بکنند». يعني، به جامعة علمي فهماندند که بزرگان حوزه کيستند. زماني که ايشان موسوعة‌ ملل و نحل را مي‌نوشتند، با جناب آقاي دکتر مهدي محقق آشنايي و ارتباط پيدا کردند. آقاي محقق در مؤسسة خود،‌ که وابسته به دانشگاه مک گيل کانادا و دانشگاه تهران است، کتابخانة خيلي خوبي دارند. استاد ما در جستجوي آثار اسماعيليه بودند و دکتر محقق بسياري از اين آثار را در اختيارشان گذاشتند. آقای سبحاني بارها فرموده اند که اگر کتابخانة دکتر محقق نبود من نمي‌توانستم بخش اسماعيليه را بنويسم. آقاي دکتر محقق به بنده مي‌گفتند خيلي کسان از کتابخانة ما کتاب به امانت گرفته‌اند، ولي اين بزرگواري منحصر به آقاي سبحاني است که اظهار سپاس مي‌کند و محبت را پاس مي‌دارد.

انصاف علمي آقای سبحانی موجب شده است کساني خارج از مجموعة حوزه نيز به ايشان احساس احترام کنند. مرحوم آقاي مهندس بازرگان يک شخصيت متدین دانشگاهي با گرايش کاملاً علمي و در عين حال اهل احترام به بزرگان و علما بود. از نظر سني هم يک طبقه بر استاد ما تقدم داشت. ايشان در ماه مبارک رمضان سال 57، بعد از سالها ممنوعيت، در مسجد قبا سخنراني مي کرد. جوانهاي بسياري در مسجد و پيرامون آن گرد آمده بودند. موضوع سخنراني آفات توحيد بود. در ميانة سخن به اين صرافت افتاد که شايد حرفهاي او منشأ بدفهمي شود، لذا توضيح داد که جوانها اين مباحثي که مي‌‌گويم راجع به بتهاست و ربطي به مسألة شفاعت ندارد. دربارة شفاعت آقاي شيخ جعفر سبحاني کتابي علمي و استدلالي نوشته است، به آن مراجعه کنيد. وقتي اين مطلب را خدمت آقاي سبحاني گفتيم خيلي خوشحال شدند و فرمودند اين حاصل روشي است که ما داشته‌ايم و سعي کرده‌ايم مطالبمان را با رعايت ادب و انصاف بيان کنيم. توجه داشته باشيم که آقاي بازرگان در آن زمان از معدود شخصيتهايي بود که مورد احترام همگان، از جمله استادان حوزه، بود و خيلي از افراد دوست داشتند نامشان در کنار آقاي بازرگان ذکر شود. از انصاف دور نشويم که آقاي بازرگان هم خود اهل انصاف و تجديدنظر و رعايت ادب علمي بود. باري، روش آقاي سبحاني در نقد آرا به گونه‌اي است که مخالف را جذب و مدافعان را همراه مي‌کند.

سبحانی در جایگاه عالم دین. عالم دين بايد جامعه اش را رصد کند و دغدغة دفاع و تبيين و رفع شبهه داشته باشد، چون خود را مسئول حفظ محيط زيست انساني، از منظر ديني، دانسته است. آقاي سبحاني رصدگر خاص است. بنده در طول سالهاي قبل و بعد از انقلاب اين مراقبت ـ و به تعبير امام عسکري عليه‌السلام «مرابطه» ـ را به راستي در ايشان ديده‌ام. ازجمله در سال 52 و 53، کتابي در لبنان چاپ شد به نام 23 سال و نسخه‌هايي از آن به ايران آمد. نويسنده‌اي مشهور، بدون ذکر نام، آن را نوشته بود. اين کتاب در ظاهر به معرفي پيامبر صلي‌الله عليه و آله پرداخته، ولي محتواي آن نقد اسلام و اثبات غير الاهي بودن آن شبهه‌افکني بود. يگانه کسي که در برابر اين اقدام وارد ميدان شد و اشکالات کتاب را بررسي کرد، آقاي سبحاني بود. ايشان در مسجد جامع چهل ستون، براي جوانان درسي را آغاز کردند با عنوان «راز بزرگ رسالت»، پاسخ به 23 سال بود و بعداً به تکميل آن پرداختند. کار ديگرشان اين بود که در همان سالهاي دهة 50، جريانهايي در تهران در تبليغ آراي سلفي و وهابي و بر ضد باورهاي شیعی راه افتاده بود و متأسفانه يک روحاني محور آن بود. يکي دو مسجد را هم پايگاه خود کرده بودند. غوغايي به پا شده بود. در اينجا هم آقاي سبحاني، براي دفاع از آموزه‌هاي ديني درسهايي را شروع کرد و نشان داد که حرفهاي آنان تا چه اندازه غلط است. مخاطبان ايشان در اين درسها، عده اي از فرهيختگان و اهل مباحث علمي وديني بودند. البته آن درسها تأثير هم کرد و در همان مسجد مباحثاتي شد و بساط آنان جمع شد. برنامة سوم همکاري با مدارس جامعه تعليمات اسلامي در تربيت معلمان ديني بود. اين مدارس را مرحوم حاج شيخ عباسعلي اسلامي، از خطباي بنام ايران، با همراهي چند تن تأسيس کرده بودند. آنان براي تربيت معلمان ديني مدارس دخترانة ‌خود دورة تربيت معلم داشتتند. از جمله استادان اين دوره ها آقاي سبحاني بودند. دغدغه و غيرت دربارة ‌دين خدا، يکي از ويژگيهاي آقاي سبحاني است. روزي حضرت آيت الله آقاي شبيري زنجاني به نگارنده فرمودند من به آقاي سبحاني علاقه دارم، چون در مباحث اعتقادی خیلی مستقیم‌الفکرند و در موضوع تشیع خیلی غیرت دارند.

آقاي سبحاني، به اعتبار همين وظيفة رصد مسائل جامعه، بعد از انقلاب هم که اقتضائات و انتظارات در بسياري از زمينه‌ها تغيير کرد ، احساس وظيفه کردند که عده اي از طلبه را در مباحث کلامي تربيت کنند و اين در حوزه، کار بزرگي بود. براي اولين بار ايشان حوزويان را با مباحث ملل و نحل آشنا و عده‌اي کلام شناس تربيت کردند. آنچه امروز در حوزة‌ علميه قم شاهديم، حاصل تربيت تدريجي و شکيبايي استادي چون آقاي سبحاني بوده است.

ايشان بر جريانات فکري داخلي که اشتباهاتي داشتند، نقد مي‌نوشتند. وقتي احساس کردند نویسنده‌ای بدفهميهايي دارد، ابتدا با او جلسة گفت و گو برگزار کردند و بعد پاسخ همراه با دلسوزي نوشتند، يا هنگامي که پاپ بنديکت شانزدهم به اسلام اهانت کرد، عالم اسلام به پا خاست، ولي در پاسخ علمي دادن، آقاي سبحاني پيشگام بودند، درست مانند ديده‌بان همة حدود و ثغور خانوادة‌ شيعه را مي‌نگرد و از هر کجا کسي قصد رخنه داشته باشد، مانع مي‌شود. ابوالحسن ندوي ، عالم مشهور هندي، در حدود سال 63 به ايران سفر کرد و پس از بازگشت، گزارشي نادرست داد و جامعة ‌شيعة ايران را بد شناساند. در اينجا نيز آقاي سبحاني به او پاسخ داد.

وقتي آقای قَرَضاوي در نماز جمعة ‌قطر از معاويه تعريف کرد و ابوطالب را مشرک خواند، آقاي سبحاني به او پاسخ گفت. ديگري دربارة خاتميت و عقیدة امامت شیعی سخنان ناصوابي بر زبان راند و ‌آقاي سبحاني بي‌درنگ به او جواب داد، آن هم با همان شيوة‌ مؤدبانه و ناصحانه. نکته اينجاست که ايشان برا ي نوشتن اين جوابها از استراحتش زده، نه آنکه درسش را تعطيل کند. افزون بر اينها، بار مرجعيت را هم بر دوش گرفته است.

‌آقاي سبحاني به عنوان عالم دين و عالم شيعه، به خصوص با تجهيز خود به زبان عربي، حضور بسيار فعالي در جامعه اسلامي خارج از ايران داشته است. مثلاً قبل از انقلاب، ايشان بر فعاليتهاي جمعيت دار تحفيظ القرآن اشراف داشتند و يک بار با تعدادي از نوجوانان برتر اين مجموعه به سفر عمره رفتند. در آنجا چند سخنراني کردند و عقيدة شيعه را دربارة قرآن بيان نمودند. در اردن و در مراکش به معرفي چهرة علمي و عقلاني شيعه پرداختند. اينها کارهاي ساده‌اي نبوده و ترسيم شخصيتي منصف و بسياردان از علماي شيعه اقدام بسيار ارزشمندي است.

يکي ديگر از ويژگيهاي آقاي سبحاني در مقام عالم دين، ارتباط با مردم است. حتي الان هم که رسماً در سلک مرجعيت قرار دارند، ارتباط با مردم را از طريق منبر و سخنراني، گرچه در حداقل، نگه داشته‌اند. براي نمونه، در همان سالهايي که آقاي سبحاني براي بحث عقاید شيعه به تهران مي‌آمدند و در تهران تبليغات جريان وهابي‌مآب خيلي سنگين بود، خطيبي به نام شيخ احمد کافي بر منبر مي‌رفت و مهدية ‌معروف تهران را او بنيان نهاد. وي در تودة مردم بسيار تأثيرگذار بود. مردم جمعه ها و در مناسبتهاي ديني، چند ساعت قبل از بر منبر رفتن او، در مهديه حاضر مي‌شدند. او يک سال در ماه رمضان از آقاي سبحاني درخواست کرد که شبها در مهديه منبر بروند و براي جمعيت يک دوره عقايد شيعه را تبيين کنند. استاد شبها از ساعت 9 تا 10 در مهديه سخن مي گفتند و مباني عقلاني و استدلالي آموزه هاي شيعي را روشن مي‌کردند. اين کار ايشان، به راستي در خور تحليل و درس‌آموزي است. عالم دين نمي‌تواند به آنچه در جامعه مي‌گذرد بي‌اعتنا باشد و به تصحيح و تعميق باورهاي ديني مردم نپردازد. مرحوم کافي هم اقدامي هوشمندانه و آگاهانه کرده بود و مردمي را که با ابعاد عاطفي دين ارتباط بيشتري دارند، متوجه لايه‌هاي زيرين و عميق اين باورها مي‌ساخت. آقاي سبحاني هم احترام مجلس وعظ و روضة آقای کافی را داشتند و در شبهاي قدر بعد از سخنراني مي‌نشستند و به سخنان و روضة آقاي کافي گوش مي‌دادند تا مردم بدانند که حفظ ظواهر و شعائر دين موضوعيت دارد. ايشان از «منبرالاسلام» براي بيان جنبه هاي علمي دين استفاده مي‌کردند.

به طورکلي، تقيد آقاي سبحاني در همة‌ سخنرانيها اين ‌بوده است که چهرة عقلاني و منطقي آموزه‌هاي شيعي را ارائه کنند. لذا، هم در ميان مردم و هم در حوزه، از ترويج مباحث عاطفي و احساسي احتراز مي‌کنند. اخلاق را هم در قالب سلوک رفتارهاي مبتني بر حکمت عملي توصيه مي‌کنند.

آخرين نکته اينکه در سال 63 يا 64 بود که فرمودند ديگر دشوار است هر سال ماه رمضان را به منبر اختصاص دهم و به تهران بروم، ولي از خدا خواسته‌ام در کنار همة‌ اشتغالات و مسئوليتهاي علمي، سالي دو سه بار منبر بروم و روضه خواني براي امام حسين عليه السلام را تعطيل نکنم و نامم در سلک ذاکران حضرت سيدالشهداء ثبت شود. اينها براي ما درس است.