دسترسی سریع به مقاله
مقصود از (إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي) در سوره شوري چيست؟
از مبلغ وهابي سؤال شد، نظر شما در مورد آيه (إِلاَّ الْمَوَدَّةَ
فِي الْقُرْبي) چيست؟ چرا نسبت به اهل بيت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بي‌احترامي مي‌‌كنيد؟
پاسخ
گويا به گوش بعضي نرسيده است كه تفسير به رأي يكي از گناهان بزرگ در اسلام است. متأسفانه اين آيه، تفسير به رأي شده است و هيچ شاهدي هم براي گفتار نيامده است.
‹قربي› در زبان عربي، به خويشاوندان نزديك گفته مي‌‌شود كه نوعي
پيوند نسبي يا سببي با انسان داشته باشند(1)، و در قرآن مجيد، اين واژه، 16بار در 12سوره آمده است و در تمام موارد به معني بستگان و خويشاوندان به كار رفته است، حتي در آيه (وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبي) (نساء: 36) نخستين احتمال، همسايگاني است كه با انسان پيوند خويشاوندي داشته باشند. اينك ما به نقل چند آيه بسنده مي‌‌كنيم:
1. (وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبي وَالْيَتامي) (بقره: 83)
و به پدر و مادر و خويشاوندان نزديك و يتيمان نيكي كنيد.
2. (وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبي وَالْيَتامي وَالْمَساكِينَ) (بقره: 177)
و دارايي خود را با آن كه دوست دارد به خويشاوندان نزديك و يتيمان و بيچارگان بدهد.
3. (وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذا قُرْبي) (انعام: 152)
اگر سخن گفتيد، عدالت را پيشه خود كنيد، هرچند درباره خويشاوندان نزديك باشد.
بنابراين، تفسير ‹قربي› به غير اين وجه، علاوه بر اينکه بر خلاف لغت است، بر خلاف تمام آيات قرآني است.
و هرگاه به روايات مراجعه كنيم، روايات فراوان از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، قربي
را به اهل بيت ( عليهم السلام ) تفسير مي‌‌كند. اينك برخي از اين متذكر مي‌‌شويم:
1. احمد در كتاب ‹فضائل الصحابه› با سند خود، از سعيد بن جبير و او از عامر چنين نقل مي‌‌كند:
لمّا نزلت (قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي)، قالوا: يا رسول الله من قرابتك؟ من هؤلاء الذين وجبت علينا مودّتهم؟ قال: علي و فاطمة و ابناهم‹ ( عليهم السلام ) [ و قالها ثلاثاً.(2)
هنگامي كه آيه (قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي) نازل شد، پرسيدند: اي پيامبر خدا، نزديكان تو چه كساني هستند. كساني كه دوستي آنان بر ما واجب است كيستند؟ فرمود: علي و فاطمه و دو پسر آنها و سه بار اين سخن را تكرار كرد.
2. حاكم در كتاب ‹المستدرك علي الصحيحين› از امام علي بن الحسين(هما) نقل مي‌‌كند: وقتي اميرمؤمنان علي ( عليه السلام ) به شهادت رسيد، حسين بن علي(هما) در ميان مردم خطبه خواند كه بخشي از آن اين
بود:
إنّا مِنْ أهلِ الْبَيتِ الَّذِينَ افْتَرضَ اللهُ مَوَدَّتَهم عَلي كُلِّ مُسلمٍ فَقالَ تَبارکَ وَتَعالي لِنبيِّه‹ ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) [: (قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً)، فَاقْتِرافُ الْحَسَنةِ مَودّتُنا أهلَ الْبَيتِ.(3)
ما از خانداني هستيم كه خدا دوستي آنها را بر هر مسلماني واجب ساخته است و به پيامبرش مي‌‌فرمايد: بگو من از شما بر اين رسالت پاداشي نمي‌خواهم، جز اينکه خويشاوندان نزديك مرا دوست بداريد و هركس كار نيكي انجام دهد، آن را برايش افزايش مي‌‌دهيم. انجام كار نيك در اينجا به معني دوستي با ما خانواده است.3. سيوطي در ‹الدرّ المنثور› از مجاهد، او هم از ابن عباس نقل مي‌‌كند كه وي آيه را چنين تفسير كرده است:
أن تحفظوني في أهل بيتي وتودّوهم بي.(4)
منظور اين است كه حق مرا در اهل بيتم حفظ كنيد و آنها را به سبب من دوست داريد.
شگفت‌آور اينکه مأمور ارشادي ميگويد: اگر مقصود اهل بيت (خويشاوندان نزديك) بود، بايد بگويد: ‹إلاّ المودّة في أهل بيتي›، اگر مطلب ايشان درست است، پس بايد خدا در پانزده مورد ديگري كه اين واژه آمده است، بفرمايد: ‹في أهل بيتكم›، چقدر رسوا است منطق اين مأمور ارشادي!!
نكته ديگر اينکه ‹ال› در (الْقُرْبي) براي عهد است، و به يك معني، نائب مناب ‹ياي متكلم› است؛ يعني ‹قرباي› (نزديكان من)، بنابراين، صحابه يمني و مدني و يا كساني كه در دورترين نقاط شبه جزيره مي‌‌زيستند، هرگز قرباي پيامبر حساب نمي‌شوند، مسلمان كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را ديده‌اند از احترام خاصّي برخوردار باشند.
اگر بخواهيم اين مطلب به صورت برهاني روشن شود، بايد به سه مطلب توجه كنيم:
1. استثنا هميشه بايد با مستثني منه، نوعي پيوند و رابطه داشته باشد، اگر مي‌‌گويند: ‹جاء القوم إلاّ زيد› بايد ‹مستثني› در ‹مستثني منه›
داخل باشد و لذا استثناي منقطع در كلام فصيح وارد نمي‌شود، مگر به تأويل خاصي.
2. در آغاز آيه، مي‌‌فرمايد: (لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً)، من از شما در تبليغ رسالتم پاداشي نمي‌طلبم. در اينجا درخواست هرنوع پادش را نفي مي‌‌كند.
3. در جمله (إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي) دوستي قربي را به عنوان پاداش مي‌‌طلبد.
و ناگفته پيداست مودّت در صورتي ـ ولو به ظاهر ـ پاداش پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي‌‌شود كه نتيجه آن به خود او بازگردد، و اين در صورتي است كه قربي به خويشاوندان او تفسير شود كه نوعي تكريم پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و شادماني روح و روان اوست.
و امّا اگر بگوييم مراد از قربي، كليه كساني است كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را ديده‌اند، از مكي و مدني و يماني و حبشي و...، در اين صورت استثنا معني صحيحي پيدا نمي‌كند. دوست داشتن اين همه انسان‌ها با جنسيّت‌‌هاي مختلف چه ارتباطي با پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دارد كه پاداش او
حساب شود؟
البته ممكن است پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمان دهد كه مسلمانان يكديگر را دوست داشته باشند و بفرمايد: ‹توادّوا أو تحابو› ولي سخن در جاي ديگري است و آن اينکه آيا از نظر ادبي و بلاغتي صحيح است كه پيامبر بگويد: مزد و پاداشي نمي‌طلبم جز دوست داشتن صحابه بيشمار خودم كه اصلاً پيوندي با او ندارند جز اينکه در حال حيات او به او ايمان آورده‌اند، چنين سخن گفتن نظير گفتار شاعري است که ميگويد:
درختي در نهاوند سر بريدند
كه از مشك دلاويز تو مستم!
بايد مزد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به نوعي باشد كه به ظاهر به او بازگشت كند، هرچند اين مزد، نوعي مزد ظاهري است و الاّ مزد واقعي او با خداست (إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلي رَبِّ الْعالَمِينَ)؛ ‹مزد من جز بر پروردگار جهانيان نيست›. (شعراء: 109) (5)
1. راغب در مفردات، در ماده "قرب" ميگويد: "لفظ "قربي" در موردي به كار مي‌رود كه ملاك نزديكي دو نسبت باشد". آن‌گاه آياتي را كه در آنها لفظ "قربي" آمده از آن جمله آيه مورد بحث را مي‌آورد.
2. فضائل الصحابه، ج 3، ص 119.
3. المستدرك علي الصحيحين، ج3، ص 172.
4. الدرالمنثور، ج6، ص 70.
5. جدال احسن (نقد و بررسی شبهات وهابیان)، آیت الله سبحانی، ص 152.
2. فضائل الصحابه، ج 3، ص 119.
3. المستدرك علي الصحيحين، ج3، ص 172.
4. الدرالمنثور، ج6، ص 70.
5. جدال احسن (نقد و بررسی شبهات وهابیان)، آیت الله سبحانی، ص 152.