فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی تصاویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : استفتائات / ج 1*
نویسنده :مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى (دام ظله)*

استفتائات / ج 1

صفحه1
   …
   … استفتائات / ج1

صفحه2

صفحه3
استفتائات/ ج1
مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى (دام ظله)

صفحه4

صفحه5
استفتائات
 
جلد اوّل
مطابق فتاواى حضرت آية الله العظمى
جعفر سبحانى (دام ظله)
 
انتشارات مؤسسه امام صادق(عليه السلام)

صفحه6
حضرت آيت الله العظمى سبحانى تبريزى ، 1308 ـ
      استفتاءات / مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى . ـ قم : مؤسسه امام صادق(عليه السلام)، 1431 ق . = 1389 .
      ج .   ISBN 978 - 964 - 357 - 431 - 4 (ج. 1)
ISBN 978 - 964 - 357 - 439 - 0 (دوره)
      كتابنامه به صورت زير نويس.
فهرستنويسى بر اساس اطلاعات فيپا
      1 . فقه جعفرى ـ ـ رساله عمليه. 2 . فتواهاى شيعه ـ ـ قرن 14 . الف. مؤسسه امام صادق (عليه السلام). ب. عنوان.
3ألف 2س/ 9/183 BP   3422 / 297
اسم كتاب:   … استفتاءات مطابق با فتاواى حضرت آية الله العظمى سبحانى (دام ظله)
جلد:    …أوّل
مطابق با فتاواى:    …حضرت آية الله العظمى جعفر سبحانى
نوبت چاپ:   … أوّل
تاريخ چاپ:   …بهار 1389 هـ . ش
تيراژ :   … 1000 نسخه
چاپخانه:   … مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
ناشــر:   … مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
قطع:    …وزيرى
تعداد صفحات:   … 448 صفحه
حروفچينى وصفحه آرايى:    … مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
مركز پخش آثار:
قم ميدان شهداء
انتشارات توحيد
?7745457 ; 09121519271 - نمابر 2922331
www.imamsadiq.org
www.tohid.ir
www.shia.ir

صفحه7
الحمد لله ربّ العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين وآله الطيّبين الطاهرين.
وبعد;
كتابى را كه پيش رو داريد مجموع پاسخ به استفتائات و سؤالات شرعى است كه به دفتر حضرت آية الله العظمى سبحانى ـ دامت بركاته ـ رسيده و معظم له آنها را به تدريج در جمع هيئت استفتائى پاسخ گفته اند، و اين پاسخ ها جمع آورى و تنظيم گرديد و اينك اين مجموعه در اختيار علاقه مندان قرار مى گيرد و جلد دوم آن نيز، در دست تنظيم است كه به فضل الهى به زودى منتشر مى شود.
قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
دفتر حضرت آية الله العظمى سبحانى
15/1/1389

صفحه8
 

صفحه9

مسائل اعتقادى

* علت به هم زدن عالم هستى در قيامت چيست؟
   سؤال 1. آيا خداوند به خاطر برپايى قيامت و حسابرسى چند ميليارد انسان خاكى كه به صورت ذراتى در عالم هستى زندگى مى كنند نظم هزاران ميليارد كره را به هم مى زند و همه چيز را نابود مى كند؟
بسمه تعالى: ظاهر آيات قرآن اين است كه در روز رستاخيز، زمين و همه آسمان ها درهم پيچيده مى شود; چنانچه مى فرمايد:(يوم تبدّل الأرض غير الأرض والسماوات و برزوا للهِ الواحد القهار)(1) روزى اين زمين به زمين ديگر و آسمان ها به آسمان هاى ديگر تبديل مى شود و آنان در پيشگاه خداوند واحد قهار ظاهر مى گردند. فرو ريختن نظام هستى به خاطر قانون فرسايش و پيرى موجودات مادى است و طبق قانون دوم ترموديناميك يعنى قانون حركت و حرارت كه قانون انتروپى ناميده مى شود حرارت از اجسام گرم به طرف اجسام سرد سرازير مى شود و سرانجام پيرى و فرسودگى جهان فرا مى رسد.
* نياز به خدا در بقاء جهان
   سؤال 2. آيا جهان در بقاى خود نيازمند خداست؟ لطفاً دليل آن را بفرماييد؟
بسمه تعالى: جهان ماده حتى در يك آن ثابت نيست و هر روز آفرينش مجددى دارد. طبعاً جهان به خاطر استمرار آفرينش، بى نياز از خدا نيست و به تعبير علما،موجود

1 . ابراهيم/47.

صفحه10
ممكن، حدوثاً وبقاءاً بى نياز از خدا نمى باشد و در باره ى استمرار آفرينش و نياز مستمر جهان به خداوند، كتاب «راه خداشناسى» را مطالعه بفرماييد.
* تفاوت ميان بندگان
   سؤال 3. چرا خداوند بين بندگانش تفاوت مى گذارد; مثلاً: به فردى زحمت كش رزق و روزى كمى مى دهد و به شخصى ديگر بدون زحمت روزى فراوانى عطا مى كند؟
بسمه تعالى: فقر بى جهت گروهى، و ثروت بى جهت گروهى ديگر، معلول نظام نادرست اجتماعى ما است كه نتوانسته ثروت را به صورت عادلانه و به هر كس به مقدار استعداد و شايستگى، نه به مقدار نياز و حاجت، بدهد. خداوند بزرگ رزق و روزى همگان را در همين زمين فراهم كرده است، ولى ما از عدالت اجتماعى روى برتافته ايم. والله العالم
* اماكن مقدس
   سؤال 4. در برخى از مناطق، مكان هايى مقدس به نام زيارتگاه و يا امام زاده احداث شده است كه مبناى آن ديدن خوابى است آيا اين نوع خوابها صحيح است و نيز در برخى از مناطق درختانى را مقدس مى شمارند مثلاً درخت سدر را تقديس مى كنند آيا اين نوع رفتارها از نظر شرع جايز است؟
بسمه تعالى: درباره صحت نسب افراد بايد به علماى نسب و آگاهان فن مراجعه كرد تا از روى مدارك صحيح، انتساب افراد به اهل بيت(عليهم السلام) و جلالت قدر آنها روشن شود. و اما تقديس درخت سدر اساسى ندارد، مرحوم صدوق در علل الشرايع در روايت مفصل از على(عليه السلام)نقل كرده است كه اصحاب الرس كه در قرآن از آنها به عنوان يك قوم مشرك ياد شده است درختى را مى پرستيدند و به آن شاه درخت مى گفتند.(1)والله العالم
* تدابير پيامبر براى بعد از خود

1 . علل الشرايع، ج1، ص 41.

صفحه11
   سؤال 5. با توجه به اين كه پيامبر از مشكلات و مصائب پس از خود اطلاع داشت چرا مقدمات و تدابير لازم سياسى و اجتماعى براى خلافت و رهبرى اميرمؤمنان را فراهم ننمود؟
بسمه تعالى: محور سخن حضرتعالى اين است كه چرا پيامبر(صلى الله عليه وآله)تمهيداتى فراهم نياورد كه ولايت اميرمؤمنان(عليه السلام)بعدها دچار اختلاف و يا بى تفاوتى نشود.
در اين مورد يادآور مى شويم، پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) تمهيدات بسيار براى اين كار فراهم كرد:
1. روزى كه نبوت خود را اعلام كرد خلافت على(عليه السلام) را نيز در جمع بنى هاشم اعلام نمود و فرمود: «أنت خليفتى ووارثى إلى آخر». و اين حديث معروف به حديث يوم الدار و يا بدءالدعوة است.
2. در جنگ تبوك در ملأ عام فرمود: «أنت منّى بمنزلة هارون من موسى إلاّ انّه لا نبىّ بعدى». و در اين حديث تمام مقامات هارون را براى على(عليه السلام) جز نبوت اثبات نمود.
3. در سفر يمن كه بريدة اسلمى و خالد بن وليد پس از بازگشت درباره على(عليه السلام)بدگويى مى كردند آنها را توبيخ كرد و فرمود: «على ولىّ كل مؤمن ومؤمنة من بعدى».
4. پس از همه اينها در نقطه اى كه زائران خانه خدا متفرق مى شوند با بيان اصول دين كه توحيد و معاد و رسالت است، ولايت على(عليه السلام) را اعلام نمود.
5. در واپسين لحظات زندگى خود پس از آن كه نگذاشتند وصيت خود را بنويسد، به مسجد آمد و فرمود: من در ميان شما دو چيز گرانبها مى گذارم: كتاب خدا و اهل بيتم را مادامى كه به آن دو تمسك كنيد گمراه نمى شويد.
اين موارد و موارد روشن ديگرى كه براى بررسى كننده تاريخ شبهه اى در نصب على(عليه السلام) براى خلافت نمى گذارد.
اما راجع به شيوه ها بايد اذعان نمود كه با ديد محدود نمى شود به نقادى شيوه هاى تبليغ پيامبران: پرداخت و گرنه خداوند در بيان اصل توحيد و رسالت هم مى توانست شيوه هايى را اتخاذ كند كه اكثريت مردم با مواجه شدن با دلايل روشن در مورد رسالت حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) مؤمن بشوند و حال آن كه مى بينيم اكثريت مبتلا به انواع

صفحه12
كفر مى باشند.
در مورد عدم پايدارى صحابه و ياران همين مقدار كافى است كه بدانيد ريشه هاى تعصبات قوى و قبيله اى و همچنين خواهش هاى نفسانى پس از رحلت در آنها مؤثر واقع شد و آنها رااز پايدارى در پيمودن راه حق باز داشت چنانچه نظير آن درباره قوم موسى اتفاق افتاده است كه در غياب حضرت موسى(عليه السلام) تحت تأثير عوامل نفسانى از راه حق منحرف شدند. ولى در عين حال گروهى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر ولايت على(عليه السلام) باقى ماندند و تاريخ اسامى صد و پنجاه نفر از آنها را ضبط كرده است، حال بقيه نيز براى ما روشن نيست. ولى سران قبيله اوس براى اين كه هيچ يك به مقام خلافت نرسند در سقيفه با ابوبكر بيعت كردند و سپس باقيمانده صحابه يا بى تفاوت ماندند و يا به همان بيعت گرويدند، كار انبياء تبليغ و اتمام حجت است نه اجبار! والله العالم
* زبان قرآن
   سؤال 6. چرا قرآن كه كتاب جهانى است به زبان عربى نازل شده است؟
بسمه تعالى: قرآن به زبان عربى نازل شده و علت آن اين است كه از يك طرف كتاب الهى بايد به يك زبانى از زبان هاى دنيا باشد، از طرف ديگر پيامبر(صلى الله عليه وآله)بايد اول محيط خود را دعوت به اسلام كند آنگاه به محيط هاى ديگر برود، از اين جهت بايد كتاب به زبان قوم او باشد. قرآن مى فرمايد: ما هيچ پيامبرى نفرستاديم مگر اين كه كتاب او به زبان قوم او بوده(1)، و اتفاقاً تورات به زبان عبرى و انجيل هم به زبان سريانى بوده است، آيا امكان داشت كه قرآن مثلاً به زبان فارسى باشد و پيامبر بتواند جامعه خود را به اسلام دعوت كند؟! والله العالم
* توبه واقعى
   سؤال 7. لطفاً توبه ى واقعى را براى اين بنده ى گنهكار بيان نماييد؟
بسمه تعالى: پشيمانى از عمل گذشته و تصميم بر عدم بازگشت به گناه، توبه ى واقعى

1 . ابراهيم:4.

صفحه13
است و اگر مورد گناه حق الناس باشد، حقوق آنها را پرداخت. واللّه العالم.
* تاريخ شهادت حضرت زهرا(عليها السلام)
   سؤال 8. تاريخ شهادت حضرت زهرا(عليها السلام) در چه روزى واقع شده است؟
بسمه تعالى: قطعى نيست ولى اقرب به صحت همان سه روز اول جمادى الاخره است. والله العالم
* ملاك هاى صحت روايت
   سؤال 9. براى استنباط حكم از روايتى از ائمه ى اطهار چه مراحلى را بايد طى نمود؟
بسمه تعالى: استنباط حكم از روايت، طى مراحل چهارگانه زير انجام مى گيرد:
1. سند حديث صحيح يا موثق بوده يا اطمينان به صدور آن از معصوم وجود داشته باشد;
2. دلالت روايت بر حكم شرعى ثابت شود; يعنى نص يا ظاهر باشد;
3. جهت صدور روشن شود و به اصطلاح صدور آن براى تقيه نبوده باشد;
4. فقيهان معروف به آن حديث عمل نموده و از آن اعراض نكرده باشند.
البته استنباط حكم از روايت شرايط ديگر نيز دارد كه در محل خود مذكور است. واللّه العالم.
* رسيدن به كمال
   سؤال 10. براى رسيدن به كمال انسانى چه بايد كرد؟
بسمه تعالى: راه رسيدن به كمال مطلوب، بندگى همه جانبه ى خداست. والله العالم
* نصيحت براى دنيا و آخرت
   سؤال 11. خواهشمندم نصيحتى بفرماييد كه براى دنيا و آخرت بنده ى حقير و خانواده ام مفيد باشد.
بسمه تعالى: به نماز اوّل وقت و خواندن يك جزء از قرآن كريم در هر روز اهتمام

صفحه14
داشته باشيد. واللّه العالم.
* سرباز امام زمان(عجل الله تعالى فرجه الشريف)
   سؤال 12. براى اين كه جزء سربازان امام زمان شوم، چه كنم؟
بسمه تعالى: هر چه دل را پاك تر نگاه داريد، به امام زمان نزديك تر مى شويد. والله العالم
* امتحان بندگان
   سؤال 13. خداوند از آينده ى انسان مطلع است; پس چه نيازى به امتحان است؟
بسمه تعالى: امتحان براى يكى از دو چيز است:1. حجّت را بر انسان تمام كند، 2. شايستگى هاى هر فرد كه به صورت قوه و توان است، به فعليت برسد. حضرت ابراهيم(عليه السلام) در بوته ى امتحان قرار گرفت و كمال درونى وى آشكار شد. در اين مورد به كتاب پرسش ها و پاسخ ها مراجعه كنيد. والله العالم
* اطلاع خداوند از آينده بندگان
   سؤال 14. خداوند از گذشته و آينده ى انسان مطلع است و آينده ى هر فرد نزد خداوند مشخص است، آيا انسان مجبور است كه بر طبق همان برنامه اى كه تنظيم شده، به پيش برود؟
بسمه تعالى: علم خداوند به آينده، از انسان سلب اختيار نمى كند; مثلاً معلم بر اثر ممارست با شاگردان كلاس خود، مى داند كه كدام يك از اينها قبول و كدام يك از آنها رفوزه خواهد شد. آيا علم پيشين معلم در سرنوشت آن افراد مؤثر است؟! به تعبير ديگر خداوند مى داند كه انسان فلان كار را انجام خواهد داد، ولى علم خداوند به اين نحو است كه مى داند انسان، آن كار را از روى اختيار انجام خواهد داد. والله العالم
* آرامش
   سؤال 15. مراد از آيه ى (أَلا بذكر اللّه تطمئن القُلوب) چيست و چرا از اين آرامش بى بهره هستيم؟
بسمه تعالى: مراد از (ألا بذكر اللّه...) ذكر قلبى است; آن هم با توجه كامل. با اين

صفحه15
شرايط ياد خدا مايه ى آرامش مى شود. واللّه العالم.
* رستگارى
   سؤال 16. منظـور از آيـه ى شريفـه سـوره ى شمس:(قـد أفلح مـن زكّيها)چيست؟
بسمه تعالى: مفسران مى گويند مقصود تزكيه ى نفس است; يعنى نفس خويشتن را از هر نوع خصيصه زشت و تمايلات بد پاك گرداند، در مقابل كسى كه نفسش با آلودگى همراه باشد و آيه ى بعدى معنى اين آيه را روشن مى كند:(وقد خاب من دسيها); يعنى آن كس كه خود را با گناه آلوده سازد زيان كرده است. نتيجه ى كار نفر اول رستگارى و نتيجه ى شخصى ديگر محروميت و زيان است. والله العالم
* دوستى على(عليه السلام)
   سؤال 17. روايتى وارد شده بر اين كه كسى كه على را دوست داشته باشد داخل بهشت مى شود، اين دوستى به چه معناست؟
بسمه تعالى: اين حب، حب واقعى است كه بايد با عمل توأم باشد; چنان كه خداوند مى فرمايد:(قُلْ إنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونى). والله العالم
* درخواست حاجت از ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 18. آيا گفتن:«الله، محمد، على، فاطمه، حسن و حسين(عليهم السلام)» جهت درخواست حاجت، شرك و حرام است؟
بسمه تعالى: كسى كه گفتن اسامى مطهره پيامبر و ائمه را شرك بداند، از حد توحيد و شرك آگاه نيست. صدا زدن اين بزرگواران كه رهبران توحيدند، عين توحيد است. درخواست و دعا از آنان، درخواست شفاعت است; آن هم از كسانى كه مأذون در شفاعت مى باشند; چنانچه خداوند درباره ى پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرموده است:(ولسوف يعطيك ربّك فترضى). والله العالم
* تاريخ شهادت حضرت سجاد(عليه السلام)
   سؤال 19. چرا در مورد تاريخ شهادت امام سجاد(عليه السلام)دو قول وجود دارد و بر طبق

صفحه16
روايات صحيح و قول مشهور، شهادت ايشان در چه تاريخى مى باشد؟
بسمه تعالى: قول مشهور اين است كه شهادت امام زين العابدين(عليه السلام)در 25 ماه محرم الحرام به وقوع پيوسته است.واللّه العالم.
* چگونگى شهادت حضرت زهرا(عليها السلام)
   سؤال 20. درباره ى نحوه و تاريخ شهادت حضرت زهرا(عليها السلام) و سقط جنين آن حضرت مرا راهنمايى نماييد؟
بسمه تعالى: در اين مورد به كتاب هايى كه به زبان فارسى همراه با مدارك نوشته شده است مراجعه بفرماييد; مثل كتابِ ياس در آتش وكتاب فاطمه زهرا(عليها السلام)، به قلم آقاى رحمانى و مجله كلام اسلامى، شماره 71.
* قدرت اولياء خدا
   سؤال 21. آيا خداوند به اولياى خود مقام و قدرتى داده است كه بتوانند دوستانشان را يارى دهند؟ آيا اين يارى را به وسيله دعا و درخواست از خدا انجام مى دهند؟
بسمه تعالى: ارواح مقدسه كه كانون قدرت مكتسب از خداوند هستند، مى توانند از طرق مختلف ما را كمك كنند و شيوه ى كمك منحصر به دعا نيست. اگر حضرت مسيح مرده را به اذن خداوند متعال زنده مى كرد عامل او قدرتى بود كه خدا به او عطا كرده بود و همچنين ديگر اوليا، ولى بايد توجه نمود همه ى اين كارها به اذن خداوند است. واللّه العالم.
* تلاوت قرآن به جاى زنگ موبايل
   سؤال 22. قرار دادن تلاوت قرآن به جاى زنگ موبايل از نظر شرعى چه صورت دارد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه اهانت به قرآن مجيد نباشد، اشكال ندارد. والله العالم
* امامت از اصول مذهب است
   سؤال 23. آيااطاعت و امامت از اصول دين يا از فروع دين است؟

صفحه17
بسمه تعالى: امامت از اصول مذهب است و شيعه واقعى كسى است كه به دو اصل ديگر نيز معتقد باشد: عدل و امامت. والله العالم
* اركان دين
   سؤال 24. اركان دين چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «اركان دين»، اگر اصول دين است كه پنج اصل است: توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد و اگر مقصود، اعمال مهمى كه نجات انسان در گرو آنهاست، مهم ترين آنها نماز و روزه است و آنچه كه بسان اين دو مى باشد. واللّه العالم.
* همسران مناسب براى زنان بهشتى
   سؤال 25. براى مردان اهل بهشت، همسران و حوريه وعده داده شده است; آيا براى زنان نيز چنين وعده اى داده شده است؟
بسمه تعالى: هر چند براى زنان مثل مردان، وعده ى صريح همسران مطلوب در بهشت وجود ندارد، اما در شمارى از آيات بيان شده است كه براى مؤمنان در بهشت همسران شايسته وجود دارد; مثلاً آيه ى 25 بقره و آيه ى 15 آل عمران و آيه ى 57 نساء. والله العالم
* چهره نگارى امامان
   سؤال 26. آيا چهره نگارى از پيامبر و يا امامان(عليهم السلام) جايز است؟
بسمه تعالى: تصوير چهره ائمه اطهار(عليهم السلام) هرگاه به صورت توهين آميز نباشد مانع ندارد; مشروط به اين كه ادّعا نشود آن صورت، چهره واقعى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و يا امامان(عليهم السلام)است و نيز بايد توجه نمود دست يهود در برخى از تصويرها در كار است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به صورت يك انسان متحيّر و يا على(عليه السلام) را به صورت يك انسان خشمگين معرفى كنند. پس بايد در اين قسمت هشيار بود، البته لازم به ذكر است كه تصوير به صورت كامل اشكال دارد ولو توهين آميز نباشد. والله العالم
* كتاب احتجاج طبرسى

صفحه18
   سؤال 27. كتاب شريف احتجاج طبرسى از جهت اعتبار چگونه است؟
بسمه تعالى: روايات احتجاج طبرسى فاقد سند است، مگر رواياتى كه از امام حسن عسكرى(عليه السلام) نقل شده باشد، البته نداشتن سند دليل بر بى اعتبار بودن روايت نيست. زيرا استوارى مضمون، نشانه ى صدور آن از معصومين است. قابل ذكر است در چاپ اخير اين كتاب كه به وسيله انتشارات اسوه منتشر شده است به اسانيد روايات احتجاج در كتاب هاى ديگر، اشاره شده است . والله العالم
* واسطه قرار دادن ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 28. خداوند در آيه ى شريفه مى فرمايد:(والّذين يدعون من دون الله لا يخلقون شيئاً وهم يخلقون)(1)و در آيه ى ديگر مى فرمايد:(والذين اتخذوا من دونه أولياء ما نعبدهم إلاّ ليقربونا إلى الله زلفى)(2)، آيا واسطه قرار دادن ائمه، بااين آيات منافات ندارد؟
بسمه تعالى: جمله«يدعون» در آيه(والّذين يدعون من دون الله)به معناى «يعبدون» است، نه به معناى دعوت و خواندن. بنابراين، آيه درباره ى مشركان است كه بت ها را عبادت مى كردند و خداوند در مقام انتقاد از انديشه آنان مى فرمايد:(والّذين يدعون من دون الله لا يخلقون شيئاً); يعنى كسانى را كه جز خدا مى پرستيد آفريننده ى چيزى نيستند، بنابراين، آيه ارتباطى به درخواست حاجت از پيامبر و امام ندارد، زيرا درخواست حاجت عبادت نيست. به گواه اين كه از زنده نيز درخواست انجام كار مى كنيم و اگر درخواست حاجت از «ميت» شرك باشد، بايد از زنده نيز شرك محسوب شود.
مضمون آيه ى دوم اين است كه آنها مدعى بودند عبادت بتان فقط و فقط براى اين است كه از طريق عبادت آنها مى توان به خدا نزديك شد. درباره اين آيه بايد گفت: اوّلاً: احدى از مسلمانان، نبىّ وامام را عبادت نمى كند تا كار او مثل كار مشركان

1 . نحل/20.
2 . زمر/30.

صفحه19
باشد;اين يك تفاوت ثانياً: ذيل آيه حاكى است كه اينها در اين ادعا(پرستش بتها فقط براى تقرب جويى به خدا است) دروغگو بودند، بلكه آنها را مؤثر در زندگى خود مى دانستند. آنها بت ها را مايه عزت (ليكون لهم عزّاً)(1) ومايه نصرت در جنگ (واتخذوا من دون الله آلهة لعلهم ينصرون)(2) مى دانستند و در آخر آيه به دروغگو بودن در اين ادعا اشاره مى كند و مى فرمايد:(انّ الله لا يهدى من هو كاذب كفار).(3)والله العالم
* سند زيارت عاشورا
   سؤال 29. برخى مى گويند زيارت عاشورا سند ندارد. آيا اين گفته صحيح است؟
بسمه تعالى: سند زيارت عاشورا معتبر است واز سه طريق روايت شده است. براى آگاهى به كتاب «رسائل و مقالات»، جلد3، رجوع كنيد . والله العالم
* تعداد كشته هاى روز عاشورا
   سؤال 30. در مورد جنگ امام حسين(عليه السلام) با دشمنان، نقل شده كه حضرت چندين هزار نفر را كشت، در حالى كه با محاسبه دقيق اين مطلب امكان ندارد نظر حضرتعالى در اين مورد چيست؟
بسمه تعالى: در سخنرانى هاى مرحوم آقاى مطهرى اين مسئله مورد بحث قرار گرفته است و اين نوع نسبت ها اغراق آميز است. والله العالم
* سند دعاى توسل
   سؤال 31. آيا دعاى توسل داراى سند معتبر است؟
بسمه تعالى: دعاى توسل به پيامبر (صلى الله عليه وآله) و اهل بيت(عليهم السلام) از نظر مضمون هم آهنگ است با اصل توسل كه مورد تأكيد قرآن و احاديث مى باشد و مرحوم مجلسى سند آن را نقل

1 . سوره مريم/81.
2 . يس/74.
3 . لطفاً براى توضيح بيشتر به كتاب آيين وهابيت، 2. وهايت مبانى فكرى و كارنامه عملى، مراجعه كنيد.

صفحه20
كرده است. والله العالم
* مقصود از ثقل اكبر و اصغر
   سؤال 32. در روايت ثقلين، قرآن ثقل اكبر است. وجه نام گذارى آن چيست؟ در اين حديث، اهل بيت و قرآن به دو انگشت تشبيه شده اند; مقصود چيست؟
بسمه تعالى: قرآن، ثقل اكبر است، چون كلام خداست و همه ى انبيا و اوليا مبعوث شده اند كه پيام هاى خدا را به مردم برسانند و احكام عملى آن را اجرا كنند; قهراً حجت اكبر خواهد بود.
اگر در روايتى، ثقلين به دو انگشت تشبيه شده است، مقصود آن است كه بين آن دو جدايى نيست. والله العالم
* حديث كساء
   سؤال 33. آيا حديث شريف كساء از جهت سند معتبر است و خواندن آن مانعى ندارد؟
بسمه تعالى: بخشى از مضامين «حديث كساء» در بسيارى از روايات آمده است. بنابراين، خواندن آن به صورت رجا در مجالس اشكال ندارد و لازم است مؤمنين همواره مراقب ولايت و حقوق اهل بيت(عليهم السلام)باشند. والله العالم
* عقايد شيخ احمد احسائى
   سؤال 34. عقايد شيخ احمد احسائى پيرامون معاد، معراج پيامبر و غيبت امام زمان(عليه السلام)چيست؟
بسمه تعالى: در شرايط كنونى كه مسلمانان نياز مبرم به وحدت دارند، سخن گفتن در باره ى عقايد شيخ احمد احسائى چندان لزوم ندارد و اگر علاقه مند هستيد تا از عقايد ايشان مطلع شويد، به كتاب هدية النملة نگارش ملارضاى همدانى مراجعه بفرماييد و نيز عقيده ى ايشان درباره ى معراج در كتاب فروغ ابديت، ج1، بخش معراج بيان شده

صفحه21
است و نيز در كتاب تاريخ المذاهب الإسلامية درباره ى عقايد شيخ بحث هايى صورت گرفته است. والله العالم
* ارتداد پس از پيامبر
   سؤال 35. آيا روايت «ارتد الناس بعد النبى إلاّ ثلاثة» صحيح است؟
بسمه تعالى: در رجال كشى به صورتهاى مختلف نقل شده، از اين جهت نمى توان به اين ارقام اعتماد كرد، و در هر حال مراد از ارتداد بعد از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، ناديده گرفتن ولايت على(عليه السلام)است كه به تعبير علما «كفر نعمت» بود، نه «كفر ملّت». والله العالم
* اهداء ثواب به ديگران
   سؤال 36. آيا انسان مى تواند ثواب عمل خود را به ديگران اهدا كند؟
بسمه تعالى: عمل انسان محترم است و مى تواند ثواب عمل خود را به ديگران اهدا كند. مانند انجام حج از پدر و مادر، و دادن صدقه از طرف آنها كه در روايات آمده است. والله العالم
* ارتباط با ارواح صالحان
   سؤال 37. شوهرم مريد شخصى شده كه ادعا مى كند روح مرحوم رجبعلى خياط با وى در ارتباط است و دستورهايى براى عبادت و معاشرت و خوراك و... مى دهد. اين وضع مشكلاتى در زندگى زناشويى ما به وجود آورده است و نيز ادعا مى كند كه زمان ظهور امام زمان(عج) تعيين شده و شاگردانش سربازان امام زمان هستند. نظر حضرت آية الله در مورد اين فرد و ادعاهايش چيست؟
بسمه تعالى: دستور زندگى در كتاب هاى اسلامى كه عصاره ى قرآن و حديث مى باشد، آمده است و هرگز نيازى نيست كه از روح كسى آداب زندگى بياموزيم. گذشته بر اين، هر نوع توقيت به معنى معيّن كردن ظهور حضرت ولو به صورت تقريبى، امرى غير صحيح است. از ظهور حضرت مانند برپايى قيامت جز خدا كسى آگاه نيست. همچنين بايد توجه داشت كه ايجاد اختلاف در زندگى زناشويى خارج از دستور اسلام است. والله العالم

صفحه22
* سينه زدن و برهنه شدن
   سؤال 38. آيا برهنه شدن مردان براى سينه زدن در عزادارى جايز است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه مجلس، مختص مردان باشد اشكال ندارد. والله العالم
* رأى به دراويش و بهايى
   سؤال 39. آيا رأى دادن به افرادى كه منتسب به فرقه هاى دراويش و بهايى هستند، جايز است؟
بسمه تعالى: بايد در انتخابات فقط به افراد متدين و متعهد به اسلام و تشيع و پايبند احكام الهى رأى داد. والله العالم
* نوشتن خواب بر روى قرآن و كتب ادعيه
   سؤال 40. در برخى از مساجد و حرم امام زاده ها بر روى قرآن و كتب ادعيه، خواب هايى از ائمه اطهار(عليهم السلام) نوشته مى شود و خواننده را به نوشتن همين جملات بر روى ديگر كتب تشويق مى نمايد و ضمناً گاهى ديده مى شود كه در برخى از نذورات كاغذى نوشته شده كه اگر 141مرتبه جمله ى «يا صاحب الزمان» را بگويد و همين جمله را در بسته ى نذرى پخش نمايد، در مرتبه ى سوم حاجتش برآورده مى شود. نظر حضرتعالى راجع به اين موضوع چيست؟
بسمه تعالى: قرآن ها و كتب ادعيه ى موجود در مساجد و حرم امام زاده ها، به ظاهر وقف آنجاست تا مؤمنان از آنها فقط استفاده ى قرائتى كنند و نوشتن هر جمله درباره ى هر مطلبى كه باشد در آنها جايز نيست. براى توسل به حضرت صاحب الزمان ـ عجل الله تعالى فرجه ـ دعاى توسل و فرج بخوانيد و از هر نوع رسومى كه مدرك معتبرى ندارد خوددارى كنيد. والله العالم
* سجده در برابر مراقد ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 41. آيا سجده در برابر مراقد ائمه اطهار و مكان هاى مذهبى جايز است؟
بسمه تعالى: از سجده كردن در برابر مراقد ائمه(عليهم السلام)، هر چند به عنوان سجده ى شكر

صفحه23
باشد پرهيز كنيد وسجده شكر را در جاى ديگر حرم انجام دهيد تا مورد اتهام قرار نگيريد. والله العالم
* حديث لوح و اسامى ائمه(عليهم السلام)
   سؤال 42. حديث مشهور لَوح كه اسامى ائمه در آن نوشته شده است، آيا مورد قبول شيعه و سنى مى باشد؟
بسمه تعالى: حديث لوح در كتاب هاى معتبر با اسناد متعدد آمده است و از اهل سنت هم «جوينى» و «قندوزى» در كتاب هاى خود نقل نموده اند. والله العالم
* مراد از «التعرّب بعد الهجرة»
   سؤال 43. در كتاب منهاج ذكر شده است كه يكى از گناهان كبيره، «التعرّب بعد الهجرة» است. مراد از آن چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «التعرّب بعد الهجرة» اين است كه انسان به نقطه اى برود كه نتواند به وظايف دينى خود عمل كند و از كمال به سوى نقص برود. والله العالم
* كندن درب قلعه خيبر
   سؤال 44. در تاريخ نقل شده است كه حضرت على(عليه السلام) درب قلعه ى خيبر را كَند و روى دست نگاه داشت تا سپاهيان از روى آن عبور كنند و وارد قلعه شوند و اين در حالى بود كه پاى حضرت بر روى زمين نبود. آيا اين نقل صحيح است و «طى الأرض» نمودن حضرت على(صلى الله عليه وآله وسلم) در يك لحظه از كشورى به كشور ديگر چگونه بوده است؟
بسمه تعالى: در اين كه اميرمؤمنان به قوه ى الهى، نه به قوه ى بشرى، درب خيبر را كَند و لقب «قالع باب الخيبر» گرفت، شكى نيست، ولى آنچه در اطراف اين جريان گفته شده است ثابت نيست و در وقـايع تاريخـى بايـد به سنـد آن وقـايع تـوجـه كـرد. مسـأله ى «طى الأرض» بـراى اوليـاى الهى امر آسانى است. والله العالم
* نوشتن قرآن آن طور كه مى خوانيم

صفحه24
   سؤال 45. برخى علما مى گويند كتابت كلمات قرآن توقيفى نيست. آيا مى توان كلمات قرآن را به همان شكل كه مى خوانيم بنويسم; مثلاً«هذا» را به صورت «هاذا» بنويسيم؟
بسمه تعالى: برخى از علما مى گويند رسم الخط قرآن كريم توقيفى نيست و اين به معناى ناديده گرفتن قواعد و قوانين زبان عربى نيست. هر زبانى قواعد و قوانينى خاص خود را دارد. بنابراين، در مثالى كه نوشته ايد تلفظ صحيح است، اما كتابت صحيح نمى باشد. پس از اين نوع كتابت جداً خوددارى كنيد كه منجر به تحريف قرآن و نامفهوم شدن آن مى شود. والله العالم
* ترتيب سوره هاى قرآن
   سؤال 46. آيا ترتيب سوره هاى قرآنى به دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) بوده است؟
بسمه تعالى: درباره ى تاريخ و نحوه ى ترتيب سور به كتاب هاى ياد شده در زير مراجعه بفرماييد:
الف. البرهان فى علوم القرآن،نگارش زركشى; ب. الاتقان فى علوم القرآن، نگارش جلال الدين سيوطى; ج. التمهيد، نگارش مرحوم آيت الله محمدهادى معرفت; د. به كتاب البيان فى تفسير القرآن، نگارش آيت الله خويى.
* كم بودن يك دنده از زن
   سؤال 47. در نهج البلاغه نقل شده است كه زن يك دنده اش كم است و ناقص العقل مى باشد. آيا اين مطالب صحت دارد؟
بسمه تعالى: خطبه ى «نواقص العقول» در خطبه ى 80نهج البلاغه است و هرگز در آن خطبه جمله اى كه «يك دنده ى آنها كم است» وجود ندارد و مقصود از «نواقص العقول» غلبه ى عواطف و احساسات پاك زنانه بر ادراكات عقلانى اوست و براى حفظ نظام زندگى چنين شرطى لازم است، زيرا پرورش فرزند و بى خوابى هاى دوران باردارى و پس از تولد، همه و همه در سايه مهر مادرى قابل تحمل است در صورتى كه از نظر محاسبات عقلانى تحمل اين نوع رنج ها به صرفه نيست. علاقه ى

صفحه25
زن به زر و زيور و لباس هاى فاخر قابل انكار نيست و همگى از غلبه ى احساسات او سرچشمه مى گيرد; در حالى كه جريان در مورد مردان به گونه ديگر است يعنى تعقل بر عواطف غلبه دارد. در هر حال اين قاعده جنبه ى كلى ندارد; هر چند غالباً صدق مى كند. والله العالم
* خواندن قرآن يا خواندن زيارت
   سؤال 48. خواندن قرآن بهتر است يا خواندن زيارات ائمه ى اطهار(عليهم السلام)؟
بسمه تعالى: در حد توان بايد از هر دو استفاده كرد، ولو به صورت كمتر.والله العالم
* آيا زن شرّ است
   سؤال 49. مقصود از اين جمله«المرأة شرٌّ كلّها وشرٌّ ما فيها انّه لابد منها» كه در نهج البلاغه آمده است چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «شرّ»، تكاليف سنگين است كه بر اثر ازدواج متوجه مرد مى شود و همانند گذشته، آزاد نيست و وقتش محدود مى شود و بار سنگين زندگى را به دوش مى كشد، ولى در عين حال چاره اى از آن نيست. در زبان فارسى مى گويند:«زن بلاست و هيچ خانه اى از آن بلا خالى نباشد». والله العالم
* دوست على(عليه السلام)
   سؤال 50. روايتى وارد شده بر اين كه كسى كه على را دوست داشته باشد داخل بهشت مى شود، اين دوستى به چه معناست؟
بسمه تعالى: اين حب، حب واقعى است كه بايد با عمل توأم باشد; چنان كه خداوند مى فرمايد: (قُلْ إِنِ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّه فاتَّبِعُونى).والله العالم
* لزوم جستجو در شبهات موضوعيه
   سؤال 51. آيا در شبهات موضوعيه، فحص و جستوجو لازم است؟
بسمه تعالى: فحص در شبهات موضوعيه در غير باب نجاست، در حد متعارف لازم است مانند فحص از مقدار درآمد سالانه و نصاب اموال زكوى، و وجود استطاعت

صفحه26
مالى. والله العالم
* ادله عزادارى
   سؤال 52. ادله ى شرعى برپايى عزادارى سالار شهيدان، امام حسين(عليه السلام)چيست؟
بسمه تعالى: ادله شرعى عزادارى در كتب حديثى به صورت متواتر وارد شده است. لطفاً به كتاب كامل الزيارات ابن قولويه(رحمه الله)مراجعه فرماييد و از نظر روايات اهل سنت به كتاب سيرتنا وسنتنا نگارش علامه امينى(رحمه الله) مراجعه شود. نخستين كسى كه مجلس عزادارى تشكيل داد ، شخص رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) بود. والله العالم
* فرقه اسماعيليه
   سؤال 53. آيا فرقه ى اسماعيليه را مى توان شيعه ناميد؟
بسمه تعالى: شيعه ى كامل كسى است كه به دوازده امام معصوم معتقد باشد. فرقه ى اسماعيليه به امام صادق(عليه السلام)معتقد بوده و پس از ايشان، ائمه ى ديگر را نپذيرفتند; طبعاً شيعه ى كامل نيستند. اميد است با درايت و تبليغ به حظيره ى شيعه كامل برگردند.والله العالم
* معاشرت با بهائيان
   سؤال 54. آيا معاشرت با بهائيان جايز است؟
بسمه تعالى: اگر معاشرت براى تبليغ و ارشاد آنان باشد اشكال ندارد، ولى اگر معاشرت سبب تحت تأثير قرار گرفتن يا تأييد آنان شود، جايز نيست. والله العالم
* محل دفن پيامبر(صلى الله عليه وآله)
   سؤال 55. آيا محل دفن پيامبر در خانه كدام يك از زوجه هاى آن حضرت بوده است؟
بسمه تعالى: از نظر تاريخ كه به خامه اهل سنت نوشته شده، خانه عايشه بوده است. والله العالم
* كيفيت ازدواج فرزندان آدم

صفحه27
   سؤال 56. كيفيت ازدواج فرزندان حضرت آدم به چه صورت بوده است؟
بسمه تعالى: در اين مورد به كتاب پرسش ها و پاسخ ها مراجعه كنيد.
* محل دفن حضرت زهرا(عليها السلام)
   سؤال 57. محل دفن حضرت زهرا(عليها السلام) كجاست؟
بسمه تعالى: اختلافى است طبق روايتى از حضرت رضا(عليه السلام) كه از كلينى(رحمه الله)در كافى وارد شده است در خانه خود مى باشد. والله العالم

صفحه28
 
 
 

مناسبت هاى مذهبى

* شبيه خوانى
   سؤال 58. نظر حضرتعالى درباره ى تعزيه (شبيه خوانى) چيست؟
بسمه تعالى: عزادارى براى سرور شهيدان، حضرت حسين بن على(عليهما السلام)، مستحب است و بايد به صورتى باشد كه مايه ى افتخار و سربلندى باشد، نه مايه ى وهن مذهب. والله العالم
* خواندن اشعار مولودى
   سؤال 59. آيا خواندن اشعار مولودى و عزادارى در آهنگ هايى كه از نوارهاى موسيقى و يا ترانه هايى كه در مجالس لهو و لعب استفاده مى شود، جايز است؟
بسمه تعالى: عزادارى سالار شهيدان(عليه السلام) يا برپايى مجالس براى ولادت معصومان(عليهم السلام)بايد در شأن آنان باشد. بنابراين، بايد از آهنگ هاى موسيقى و ترانه هاى مجالس لهو و لعب كاملاً پيراسته باشد. والله العالم
* شبيه خوانى همراه با كارهاى حرام
   سؤال 60. آيا شبيه خوانى كه برخى از كارهاى حرام در آن انجام مى شود جايز است; مثل پوشيدن لباس زن توسط مردان، اشعار غلط، تهيه بعضى جسدهاى مصنوعى به نام امام(عليه السلام)و...؟
بسمه تعالى: شبيه خوانى براى اِحياى سرگذشت جان سوز كربلا بسيار مفيد و سازنده است، ولى بايد از آنچه كه موجبِ هتك حرمت معصوم(عليه السلام)مى گردد و دشمنان از آن سوء استفاده مى كنند يا موجب ارتكاب حرام مى شود، خوددارى كنند.

صفحه29
والله العالم
* كف زدن در اعياد متعلق معصومين(عليهم السلام)
   سؤال 61. آيا كف زدن در مراسم ولادت ائمه معصومين(عليهم السلام) جايز مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه كف زدن به عنوان اظهار سرور به خاطر نعمت الهى(مولود) باشد و در مسجد نباشد اشكال ندارد. والله العالم
* مرثيه خوانى به صورت زبان حال
   سؤال 62. آيا مرثيه خوانى به صورت زبان حال جايز است؟
بسمه تعالى: اگر تصريح كند كه زبان حال است ويا قرائن دلالت كند، اشكال ندارد. والله العالم
* قمه زنى
   سؤال 63. آيا قمه زنى در زمان حاضر جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* بر سر گذاشتن تلفن همراه به جاى قرآن
   سؤال 64. آيا در شب هاى قدر مى توان به جاى قرآن، تلفن همراهى كه داراى نرم افزار قرآن است بر سر گذاشت؟
بسمه تعالى: در شب قدر از قرآن مكتوب استفاده كنيد. والله العالم
* مداحى كردن طلبه
   سؤال 65. مداحى كردن طلبه و روحانى و سينه زنى او به چه نحو مطلوب مى باشد؟
بسمه تعالى: ضابطه ى كلى در انجام اين نوع عزادارى ها اين است كه شئون اهل علم و روحانيت رعايت شود، و البته محيط در اين ضابطه مؤثر است نمى توان براى همه جا، حكم واحدى صادر كرد; چه بسا ممكن است برخى از كارها در محيطى شايسته و در محيطى ديگر ناشايست باشد. پس با در نظر گرفتن مطلب ياد شده به عزادارى

صفحه30
بپردازند. والله العالم
* سفره نذرى امام حسين(عليه السلام)
   سؤال 66. سفره اى كه براى اطعام مردم و اهداى ثواب آن به ائمه اطهار(عليهم السلام)پهن مى شود، گاهى همراه با خرافات است; مثلاً سفره ى نذرى امام حسن(عليه السلام)بايد سبز رنگ باشد. براى جلوگيرى از ترويج اين نوع خرافات، حضرتعالى چه توصيه اى داريد؟
بسمه تعالى: اطعام مردم و اهداى ثواب آن به حضرات معصومين امرى مطلوب است، ولى در اين موضوع التزام به رنگ خاص براى سفره ها، اساس ندارد. والله العالم
* تعزيه و عَلَم بندى و استفاده از آلات موسيقى
   سؤال 67. نظر حضرتعالى درباره ى تعزيه و عَلَم بندى و استفاده از آلات موسيقى و قمه زنى و استفاده از زنجيرهايى كه باعث زخم شدن و خونريزى بدن مى شود و علم گردانى در مراسم عزادارى حضرت سيدالشهداء(عليه السلام)و فروش شمايل منتسب به ائمه چيست؟
بسمه تعالى: عزادارى حضرت سيدالشهداء ـ سلام اللّه عليه ـ پشتوانه ى بقاى اسلام و تثبيت تشيع است. از اين جهت بايد به نحوى برگزار شود كه اوّلاً: تمام ضوابط شرعى در آن رعايت گردد و ثانياً: موجب جذب و گرايش ديگران به راه حسين بن على(عليهما السلام)شود، بنابراين از هر نوع ابزار و ادوات كه مايه خون ريزى مى شود خوددارى گردد. والله العالم

صفحه31

فرقه ها و گروه هاى مذهبى

* شك كردن در دين فرد مسلمان
   سؤال 68. آيا تشكيك در تدين فرد مسلمانى به منظور ايجاد تفرقه در بين مسلمانان جايز است؟
بسمـه تعـالى: هـر نـوع عملى كه منجر به اختلاف و تفرقه در صف مسلمانان و پيروان اهل بيت، به هر نوع و به هر نام، جايز نيست و بايد از آن اجتناب نمود و با افرادى كه به اين كارها دامن مى زنند بايد با منطق و برهان روبه رو شد. اميد است كه اصلاح شوند. والله العالم
* رفتن به خانقاه
   سؤال 69. آيا رفتن به خانقاه و شركت در جلسات اين نوع اماكن و منبر رفتن در اين جلسات جايز است؟
بسمه تعالى: رفتن به مراكز ياد شده و يا منبر رفتن در جلسات ياد شده كه نوعى تأييد آنها مى باشد، جايز نيست.والله العالم
* تجليل از مشايخ صوفيه
   سؤال 70. آيا تجليل از مشايخ صوفيه، خصوصاً بيان برخى از كارهاى خارق العاده ى آنان، بر روى منابر و جلسات مذهبى جايز است؟
بسمه تعالى: بهترين الگو براى هدايت مردم، معصومان(عليهم السلام)هستند كه بر طبق فرمايش پيامبر، قول و فعل آنان حجت است و تجليل از افرادى كه از آنان پيروى نمى كنند، در منابر جايز نيست.والله العالم

صفحه32

احكام تقليد

* مذمت اختلاف فتوا در نهج البلاغه
   سؤال 71. در خطبه 18نهج البلاغه مرحوم فيض آمده كه حضرت على(عليه السلام) اختلاف فتوا را مذمت نموده اند، با توجه به اينكه مراجع فتاواى مختلف دارند مستدعى است اين موضوع را روشن نماييد؟
بسمه تعالى: هرگاه خطبه را به دقت مطالعه بفرماييد، روشن مى شود كه مقصود، نكوهش آن نوع اختلاف در فتوا است كه مدرك قرآنى يا حديثى نداشته و از روى يك رشته محاسبات و ظنون بى پايه فتوا صادر مى شده است، پس از درگذشت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مسائل نوظهورى اتفاق افتاد كه به استنباط آنها از كتاب و سنت براى كسانى كه در مصدر فتوا به صورت رسمى قرار داشتند ميسر نبود، از اين جهت از روى قياس و استحسان و قواعد خود ساخته فتوا مى دادند و مذاهب فقهى بى حد و حسابى را درست كردند و امام اين نوع اختلاف در فتوا را نكوهش مى كند و اما اگر بعد از دقت در كتاب و سنت حكمى استخراج شود و به ظاهر داراى حجت شرعى باشد هر چند منجر به اختلاف در فتوا بشود چنين اختلافى مذموم نيست بلكه مايه شكوفايى دانش فقه است رشد و بالندگى فقه بر اثر همين تضارب آراء و تقابل افكار است كه در حقيقت به تكامل مى رسد. والله العالم
* اجتهاد در تشخيص شبهات موضوعيه

صفحه33
   سؤال 72. آيا در تشخيص شبهات موضوعيه نياز به اجتهاد هست؟
بسمه تعالى: احتياج به اجتهاد ندارد مگر اين كه موضوع بسيار پيچيده باشد در اين صورت بايد به اهل فن مراجعه كرد. والله العالم
* بقاء بر تقليد مجتهد اعلم
   سؤال 73. اگر مجتهدى كه از دنيا رفته اعلم از مجتهد حىّ باشد وظيفه ما در تقليد چيست؟
بسمه تعالى: اگر مجتهدى كه از دنيا رفته اعلم از حى باشد احتياط واجـب اين اسـت كـه در فتـاوايى كـه از وى فـرا گرفته باقى بماند. والله العالم
* عدول در تقليد
   سؤال 74. عدول از مجتهدى كه از جهت علميّت مساوى با مجتهد ديگرى باشد جايز است؟
بسمه تعالى: عدول از مساوى به مساوى جايز نيست. والله العالم
* تبعيض در تقليد
   سؤال 75. اگر تشخيص اعلم ممكن نباشد وظيفه چيست؟ و آيا تبعيض در تقليد در صورت تساوى بين مجتهدين جايز است؟
بسمه تعالى: اگر شناخت اعلم ممكن نباشد بايد از محتمل الاعلميه تقليد شود و الاّ مخير است از هر كس كه طرف علم اجمالى است تقليد كند و در صورت تساوى، تبعيض در تقليد جايز است به شرط اين كه به مخالفت عمليه منجر نشود. والله العالم
* تقليد در مستحبات ومكروهات
   سؤال 76. آيا تقليد مختص واجبات و محرمات است يا شامل مستحبات و مكروهات نيز مى شود؟
بسمه تعالى: انسان در همه ى احكام شرعيه يا بايد مجتهد باشد، يا مقلّد و يا عمل به احتياط كند. والله العالم

صفحه34
* وظيفه پس از رحلت مرجع تقليد
   سؤال 77. بعد از رحلت مرجع تقليدم، وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: وظيفـه ى شمـا تحقيـق از مـرجع افقه است و كيفيت ثبوت افقهيت در رساله هاى عملى نوشته شده است. والله العالم
* بقاء بر تقليد
   سؤال 78. اينجانب مقلد امام خمينى(رحمه الله) بودم و بعد از رحلت ايشان با اجازه ى علماى بعدى بر تقليد ايشان باقى ماندم، آيا حضرتعالى بقاى بر تقليد را جايز مى دانيد؟
بسمه تعالى: در مسائلى كه حكم آنها را در زمان حيات امام خمينى(رحمه الله)ياد گرفته ايد، مى توانيد باقى بمانيد، ولى در مسائل ديگر بايد از مجتهد زنده تقليد كنيد. والله العالم
* رجوع به مجتهد ديگر در مسائل احتياطى
   سؤال 79. در مسائلى كه مرجع تقليد احتياط مى كند به چه كسى بايد رجوع كرد؟
بسمه تعالى: در مسائلى كه مرجع تقليد احتياط مى كند، بايد به شخصى كه پس از او، اعلم شناخته شده مراجعه شود. والله العالم
* تقليد از چند مجتهد در يك زمان
   سؤال 80. آيا مى توانم برخى از مسائل را از مجتهدى و برخى ديگر را از مجتهد ديگر تقليد كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه دو مجتهد از نظر فقاهت يكسان باشند، مى توان برخى از مسائل را از يكى و برخى ديگر را از ديگرى تقليد كرد; مشروط بر اين كه عِلم به مخالفت قطعيه حاصل نشود. والله العالم
* عمل بر طبق نظر مرجع ديگر در مسائل جديد
   سؤال 81. آيا در مسائل جديد مى توانم بر طبق نظر مجتهد ديگر عمل نمايم؟

صفحه35
بسمه تعالى: هرگاه از مجتهدى تقليد كرده ايد، در مسائل نوظهور مى توانيد به مجتهد ديگر، با فرض مساوات آن دو مجتهد در اعلميت، مراجعه كنيد.والله العالم
* بقاء در مسائل احتياطى
   سؤال 82. اگر نظر مرجع تقليدم در برخى مسائل، احتياط وجوبى باشد و من به نظر مرجع ديگر رجوع نموده باشم، آيا پس از وفات آن مرجع مى توانم بر همان مسائلى كه رجوع نموده ام باقى باشم؟ همچنين در صورتى كه در اين مسائل به ديگرى رجوع ننموده باشم، آيا پس از وفات او مى توانم به ديگرى رجوع نمايم؟
بسمه تعالى: در مسائلى كه مجتهد اوّل فتوا نداده و احتياط وجوبى را بيان كرده است، هر فردى مى تواند به مجتهد ديگر، با حفظ سائر شرايط، مراجعه كند. در اين قسمت بين رجوع در حال حيات مجتهد اول يا رجوع پس از فوت او فرقى نيست. والله العالم
* اختيار در انتخاب چند مرجع تقليد
   سؤال 83. آيا مى توان به دلخواه، به فتاواى چند نفر از مراجع در ابواب مختلف رجوع كرد؟
بسمه تعالى: بايد از مرجع اعلم تقليد كرد. والله العالم
* جواب استفتائات از طريق ايميل
   سؤال 84. آيا جواب استفتائات از طريق پست الكترونيكى (ايميل) حجّيت شرعى دارد و مى توان به آن عمل نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه اطمينان به صحت آن باشد، مانعى ندارد. والله العالم
* لزوم تقليد از اعلم
   سؤال 85. برخى ادعا مى كنند كه «اعلميت» در تقليد دليل معتبرى ندارد. مستدعى است پاسخ اين شبهه را بيان فرماييد؟
بسمه تعالى: تقليد از «اعلم» از يك اصل عقلائى سرچشمه مى گيرد و پيشوايان معصوم آن را ردّ نكرده اند و آن اصل اين است كه اگر دو نفر متخصص در يك

صفحه36
مسأله اى اختلاف نظر داشته باشند، مسلماً در مسائل مهم با وجود «اعلم» به ديگرى مراجعه نمى كنند. فرض كنيد در مورد معالجه يك بيمار، دو پزشك متخصص دو نظر مخالف دهند و يكى از آن دو نسبت به ديگرى آگاه تر و داناتر است، در چنين مواردى با وجود «اعلم» نظر ديگرى را انتخاب نمى كنند.
اگر كسى به غير اعلم مراجعه كند و نظر او صحيح نباشد، در پيشگاه عقلا وى را معذور نمى شمارند، ولى اگر به داناتر مراجعه كند و نظر او خطا درآيد، در پيشگاه عقلا معذور مى باشد.
امور دينى از مسائل مهم و سرنوشت ساز است و در آنجا نيز بايد از اين اصل عقلائى پيروى نمود. والله العالم
* رجوع به مجتهد ديگر
   سؤال 86. هرگاه تمامى مسائل را از يكى از مجتهدين اعلم تقليد نمايم، آيا مى توانم در برخى مسائل از مجتهد مساوى ديگر تقليد كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه از مجتهدى كه اعلم است تقليد كرده باشيد، نمى توانيد به مجتهد مساوى با او عدول كنيد. والله العالم
* تغيير در فتواى مجتهد
   سؤال 87. هرگاه فتواى مرجع تقليد تغيير كند، آيا مى توانم به فتواى قبلى ايشان عمل كنم و اگر بعد از انجام تكليف، متوجه شدم كه فتواى وى تغيير نموده است، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: بايد به فتواى جديد عمل كنيد، و اگر پس از عمل، از تغيير فتوا آگاه شديد، بايد به خود او مراجعه كنيد كه آيا عمل شما مجزى هست يا نه. والله العالم

صفحه37

احكام ولايت و حكومت

* سازمان مالياتى و ابهام در قانون
   سؤال 88. در سازمان امور مالياتى كشور، آيين نامه ى اخلاقى و رفتار حرفه اى به تصويب رسيده و از كليه ى كاركنان اين سازمان خواسته شده كه در پيشگاه قرآن كريم سوگند ياد كنند كه به مفاد اين آيين نامه عمل كنند. يكى از بندهاى اين آيين نامه عمل به قانون ماليات هاى مستقيم، مصوب مجلس شوراى اسلامى مى باشد و به علّت ابهام و اشكال هاى موجود در آن، هرماه چندين دستورالعمل در اصلاح مواد قانونى صادر مى شود. آيا كارشناس مالياتى مى تواند به قانون ماليات هاى مستقيم، به علت ابهام يا نقصى كه دارد عمل نكند؟
بسمه تعالى: هرگاه اخذ ماليات در نظام جمهورى اسلامى از نظر شوراى نگهبان مشروع باشد، بايد بر طبق مقررات عمل كند و ابهام قانون را نيز با مراجعه به مافوق برطرف كند. در عين حال كارشناسان بايد سعى كنند تا آنجا كه قانون اجازه مى دهد به نفع مردم كار صورت دهند. والله العالم
* حضور در راهپيمايى و اجر معنوى
   سؤال 89. آيا حضور در عرصه هاى مختلف انقلاب، به ويژه در مقاطع خاصى مثل راهپيمايى ها كه از اهميت خاصى برخوردار است، اگر به عنوان وظيفه ى شرعى و انقلابى انجام شود، ثواب و اجر معنوى هم دارد؟
بسمه تعالى: شركت در مراسم مربوط به حفظ نظام و مصالح اسلامى، اگر به قصد

صفحه38
قربت باشد، ثواب دارد. والله العالم
* قانون بيكارى
   سؤال 90. طبق قوانين موجود در برخى از كشورهاى خارج، اگر شخصى به مدت دو ماه بى كار شود مبلغى بابت بيكارى به وى تعلق مى گيرد. اگر من بر خلاف شرايط اين قانون، خود را بيكار وانمود كنم و مسئولان مطلع نشوند، آيا گرفتن اين پول از اين كشور، جايز است؟
بسمه تعالى: براى حفظ كرامت انسانى و شخصيت خويش سعى كند بر خلاف مقررات كشور محل سكونت رفتار نكند. والله العالم

صفحه39

مقدمات عبادات

1.نجاسات

* افتادن تلفن همراه داراى قرآن در محل نجس
   سؤال 91. در حافظه برخى از تلفن هاى همراه، قرآن يا ادعيه يا اسماى خداوند قرار مى دهند. در صورت افتادن گوشى تلفن همراه در محل نجس ،آيا خارج كردن آن واجب است؟ در صورت عدم اخراج، استفاده از آن محل چه صورت دارد؟
بسمه تعالى: بايد هر چه زودتر آن را بيرون بياورند و تا گوشى تلفن همراه را درنياورده اند، از آن مكان استفاده نشود، مگر اين كه به مرور زمان مواد ضبط شده از بين برود. والله العالم
* مسيحى شدن مسلمان
   سؤال 92. اگر مسلمان، مسيحى يا يهودى شود، آيا محكوم به طهارت است؟
بسمه تعالى: كسى كه يكى از اصول سه گانه را انكار كند، قهراً كافر مى شود و كافر نجس است. در اين موضوع، بين پذيرش يكى از آيين ها و عدم پذيرش هيچ يك از آنها، فرقى نيست. والله العالم
* الكل سفيد
   سؤال 93. آيا الكل سفيد كه براى تزريقات مصرف مى شود، نجس است؟

صفحه40
بسمه تعالى: «الكل صنعتى» پاك است، ولى از «الكل طبى»، آن نوعى را كه از الكل هاى معمولى از طريق تبخير مى گيرند، بايد احتياطاً اجتناب شود. والله العالم

2. مطهرات

* نجس شدن چيزى با بول و خون
   سؤال 94. اگر چيزى با دو نوع نجاست مثل بول و خون نجس شود، چند دفعه بايد شسته شود؟
بسمه تعالى: هرگاه چيزى با دو نوع نجس آلوده باشد كه در يكى، محكوم به يك بار شستن و در ديگرى، محكوم به دوبار شستن باشد، با دو بار شستن پاك مى شود; مثلاً چيزى نجس شود كه بايد خاك مال كرد، در حالى كه نجاستى بر آن برسد كه نيازى به خاك مال كردن ندارد، حكم اولى اجرا مى شود. والله العالم
* پوست جدا شده از بدن
   سؤال 95. آيا پوستى كه از بدن كنده مى شود پاك است؟
بسمه تعالى: اگر پوستى كه در آن روح است يعنى موقع كنده شدن درد احساس شود نجس است اما تا مادامى كه از بدن جدا نشده پاك مى باشد. والله العالم
* ملاقات با اطراف شبهه محصوره
   سؤال 96. آيا ملاقى اطراف شبهه ى محصوره نجس مى شود؟
بسمه تعالى: اگر بدانيم كه يكى از دو گوشه فرش نجس است، اگر چيزتر به يكى از آن دو، برخورد كرد پاك است. والله العالم
* غساله
   سؤال 97. «غساله» يعنى چه و حكم چيزى كه با غساله ملاقات كند چيست؟
بسمه تعالى: «غساله» آبى است كه پس از شستن از محل شسته شده، جدا مى شود و

صفحه41
حكم وضعيت سابق را دارد. بنابراين هرگاه براى شستن نجس، يك بار كافى باشد، در شستن موضع غساله نيز يك بار كافى است و اگر در شستن آن، تعدد لازم است، موضع غساله ى اول را بايد دوبار و موضع غساله ى دوم را يك بار بايد شست. والله العالم
* خريد و فروش الكل گندم
   سؤال 98. خريد و فروش الكل گندم يا الكل خرما كه غالباً براى شرب استفاده مى شود، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال كه قابل شرب است، خريد و فروش آن حرام است. والله العالم
* پاك كردن خون با پنبه الكلى
   سؤال 99. آيا مى توان با پنبه ى الكلى، محلى را كه به خون آلوده شده تطهير كرد؟
بسمه تعالى: پاك نمى شود. والله العالم
* جوشاندن سركه
   سؤال 100. آيا سركه همانند انگور است كه هنگام جوشيدن بايد دو سوم آن براى طهارت كم شود يا سركه جوشيده اشكالى ندارد؟
بسمه تعالى: سركه، حكم انگور را ندارد و پس از جوشيدن حرام نمى شود. والله العالم
* تر شدن لباسى كه مقدارى از آن نجس است
   سؤال 101. اگر لباس يا بدن يا شىء ديگر تَر باشد و قسمتى از آن به عين نجاست آلوده باشد; مثلاً خون روى آن ريخته شده باشد، آيا تمام آن شىء نجس مى شود يا فقط همان نقطه كه نجاست بر روى آن هست؟
بسمه تعالى: قسمت بالا با نجس شدن قسمت پايين نجس نمى شود و در صورت تساوى سطح يا بالا بدن محل نجس تا آنجا كه عرفاً نجاست سرايت مى كند بايد تطهير كرد. والله العالم

صفحه42

3. وضو

* بستن شير هنگام وضو
   سؤال 102. اگر هنگام وضو شير آب را نبنديم، آيا اين كار اسراف است و آيا وضو باطل مى شود؟
بسمه تعالى: در جايى كه آب قيمت دارد و هدر نيست، باز گذاشتن شير آب، تبذير و حرام است، ولى وضوى گرفته شده، صحيح است. والله العالم
* مانع بودن ژل در مسح
   سؤال 103. اگر به موى سر ژل بمالند، آيا مسح سر براى وضو صحيح است؟ حكم نمازى كه به اين نحو اقامه شده چيست؟
بسمه تعالى: اگر مانع از رسيدن آب باشد، نماز را اعاده يا قضا كند. والله العالم
* مانع بودن موى كاشته شده از مسح
   سؤال 104. آيا وضو و غسل با موى كاشته شده اشكال دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه موى مصنوعى مثل كلاه گيس باشد، مسح بر سر با برداشتن آن اشكال ندارد و اگر آن مو به شكلى ديگر است، بايد مانع از مسح بر پوست را، برطرف كند. ولى اگر جزء طبيعى بدن بشود و رشد بكند مانع براى وضو محسوب نمى شود. والله العالم
* كيفيت وضوى مرد
   سؤال 105. اگر مرد آب وضو را در قسمت جلوى دست بريزد، وضويش صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر با دست آب را به طرف پايين دست برساند وضوى او صحيح است. والله العالم
* مانع نبودن چربى دست از رسيدن آب

صفحه43
   سؤال 106. شخصى دچار حساسيت پوستى شده و طبق دستور پزشك بايد دست ها را با پماد چرب كند و پاك كردن آن ضرر دارد. وظيفه ى او براى وضو چيست؟
بسمه تعالى: اگر پاك كردن روغن، ضرر يا حَرَج دارد، به همان نحو وضو بگيرد و احتياطاً تيمم بكند. والله العالم
* شك در وضو در حين نماز
   سؤال 107. شخصى در وسط نماز شك مى كند كه وضو گرفته يا خير وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: نماز را تمام كند سپس وضو بگيرد و همان نماز را اعاده كند. والله العالم
* وضو با ناخن مصنوعى
   سؤال 108. نوعى ناخن مصنوعى كه پس از كاشتن، مانند ناخن طبيعى رشد مى كند، آيا وضو با چنين ناخنى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر ناخن مصنوعى جزء طبيعى انگشت بشود، وضوى او صحيح است . والله العالم
* تيمم با ناخن بلند
   سؤال 109. خانمى كه ناخن هاى او حدود يك سانتيمتر بلند باشد آيا تيمم او صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: در صورتى كه مانعى بر روى ناخن نباشد تيمم اشكال ندارد. والله العالم
* وضو يا تيمم در فضا
   سؤال 110. اگر مسلمانى به فضا رود وظيفه اش نسبت به وضو چيست؟
و در صورتى كه وضوء براى او امكان نداشته باشد آيا مى تواند بر خاك كرات تيمم نمايد؟
بسمه تعالى: در صورت وجود آب وضو بگيرند و در صورت عدم امكان، خاك آنجا براى تيمم كافى است. والله العالم

صفحه44
* تيمم با دست نجس
   سؤال 111. اگر وظيفه كسى تيمم باشد و پشت دست نجس باشد و قابل تطهير نباشد وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر پشت دست نجس باشد و تطهير آن ممكن نباشد بر همان مسح كند، اگر كف دست نجس باشد و نتواند آن را آب بكشد با همان كف دست نجس در صورتى كه نجاستش مسرى نباشد تيمم كند و احتياط مستحب آن است كه علاوه بر اين پشت دست را به چيزى كه تيمم بر آن صحيح است بزند و بر دستها و پيشانى بكشد.
* مانعى كه قابل برطرف شدن نيست
   سؤال 112. مانعى بر روى دست به وجود مى آيد كه اطمينان داريم تا غروب از بين نمى رود، وظيفه ى ما براى وضو چيست؟
بسمه تعالى: به همان حالت وضو بگيرد و تيمم كند. والله العالم
* دست كشيدن روى اسماى انبيا بدون طهارت
   سؤال 113. دست كشيدن بر اسماى انبيا، بدون طهارت چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: احتياطاً بدون طهارت دست نكشد. والله العالم
* اجير شدن براى نماز با وضوى جبيره اى
   سؤال 114. كسى كه وضوى جبيره اى مى گيرد آيا مى تواند براى نمازهاى ميّت اجير شود؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* مسح بر جوراب نازك
   سؤال 115. اگر خانمى مسح بر روى جوراب بسيار نازك بكشد كه پا تر شود، آيا مسح او صحيح است؟

صفحه45
بسمه تعالى: مسح بر روى جوراب هر چند نازك باشد، كافى نيست. والله العالم
* جبيره
   سؤال 116. اگر برخى از اعضاى وضو يا غسل را گچ گرفته باشيم، ولى مى توان روى آن دست تر كشيد در عين حال مى خواهيم پارچه اى يا پلاستيكى روى آن بكشيم و روى آن را مسح كنيم، آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه گچ مورد نظر پاك باشد و كشيدن دست تر مضرّ نباشد، بايد بر روى همان دست كشيد، مگر اين كه نجس باشد كه در اين حالت بايد با بستن پارچه به گونه اى كه بر عضو بچسبد وضوى جبيره را انجام دهد. والله العالم
* اگر جبيره نجس باشد
   سؤال 117. شخصى تمام پايش را گچ گرفته است و جبيره هم نجس مى باشد. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر مقصود از جبيره گچ است، گچ قابل تطهير نيست و بايد آن را با پارچه اى بپوشاند و سپس وضوى جبيره اى انجام دهد. والله العالم
* پاشيدن آب به اعضاى وضو
   سؤال 118. اگر هنگام وضو گرفتن، آب به اعضاى وضو پاشيده شود، آيا وضو صحيح است؟
بسمـه تعـالـى: اگـر آب به اعضاى غير مسح ترشح كند اشكال ندارد و همچنين اگر بـر كف دستش يا بـه محلـى كه بـايد بر آن مسح كند ترشح كند، در صورتى كه خيلى جزئى باشد، اشكال ندارد. والله العالم
* وضوى شخص فلج
   سؤال 119. شخصى از ناحيه ى دست و پا فلج است، چگونه طهارت را تحصيل كند؟
بسمه تعالى: اگر مى تواند، به كمك ديگران وضو بگيرد و گرنه او را وضو دهند. والله

صفحه46
العالم
* وضوى شخصى كه حجامت يا رگ زده
   سؤال 120. شخصى كه حجامت كرده يا رگ زده يا زالو انداخته است، چگونه وضو بگيرد؟
بسمه تعالى: حجامت مانع از وضو نيست. اگر محل وضو زخم باشد، بايد با وسائلى خون را بند بياورد و وضو بگيرد و اگر خون بند نيامد با پوشاندن موضع، وضوى جبيره اى بگيرد و در صورتى كه آب ضرر داشته باشد، تيمم كند. والله العالم
* وضو قبل از وقت
   سؤال 121. كسى كه چند ساعت قبل از نماز، به قصد نماز، وضو بگيرد، آيا وضوى او صحيح است؟
بسمه تعالى: بهتر است انسان قبل از وقت به نيت «با وضو بودن» وضو بگيرد و در عين حال وضويى كه قبل از دخول وقت نماز گرفته مى شود، هر چند براى آماده شدن براى نمازى كه هنوز وقتش داخل نشده است باشد، صحيح است. والله العالم
* تكرار مسح در وضو
   سؤال 122. تكرار مسح در وضو چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: براى احتياط مانعى ندارد. والله العالم
* وضوى بچه نابالغ
   سؤال 123. آيا وضوى بچه ى نابالغ صحيح است و مى تواند به كلمات قرآن دست بزند؟
بسمه تعالى: صحيح است و مى تواند با آن قرآن را مس كند. والله العالم
* عدم توانايى بر شستن دست

صفحه47
   سؤال 124. كسى كه دست راست او سست است، چگونه وضو بگيرد؟
بسمه تعالى: كارهاى مربوط به دست راست مثل شستن و مسح كردن را با دست چپ انجام دهد و دست چپ را با گرفتن زير شير آب، بشويد. والله العالم
* تشكيل كلمه «الله» توسط افراد
   سؤال 125. كلمه«الله» كه توسط افراد (مثلاً نظامى) كنار هم تشكيل مى شود آيا مى توان به چنين شكلى كه توسط افراد صورت گرفته بدون وضو دست زد و آيا جايز است كه يكى از اين افراد جنب باشد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد، ولى احتياط خوب است. والله العالم
* مس بر آيات در موبايل
   سؤال 126. آيا مس و كشيدن دست روى آياتى كه در موبايل ثبت شده، بدون وضو جايز است؟
بسمه تعالى: اگر مقصود آياتى است كه در صفحه ى نمايش موبايل ظاهر مى شود، براى مس آن، با وضو بودن شرط نيست. والله العالم
* دست زدن بر لفظ عبدالله
   سؤال 127. اگر اسم شخصى، عبدالله باشد آيا بدون وضو مى توان به اين اسم دست زد؟
بسمه تعالى: احتياطاً به لفظ «الله» به هر صورت بدون وضو دست نزند. والله العالم
* خط بريل و اسامى متبركه
   سؤال 128. آيا نابينايان در موقع لمس اسامى متبركه يا قرآن كه با خط بريل نوشته شده، بايد وضو داشته باشند؟
بسمه تعالى: بدون وضو روى خط قرآن و اسامى متبركه دست نكشند. والله العالم
* چسبيدن مانع بر موى دست

صفحه48
   سؤال 129. اگر به موى دست مانعى چسبيده باشد، ولى آب به پوست برسد، آيا برطرف كردن مانع لازم است؟
بسمه تعالى: احتياطاً مانع را برطرف كند. والله العالم
* مسح از پايين به بالا
   سؤال 130. آيا مسح سر و پا از پايين به بالا جايز است؟
بسمه تعالى: احتياط اين است كه در سر از بالا به پايين و در پا از پايين به بالا مسح شود. والله العالم
* ترتيب بين مسح پا
   سؤال 131. آيا بين مسح پاى راست و چپ ترتيب لازم است؟ آيا مى توان هر دو پا را همزمان مسح نمود؟
بسمه تعالى: ترتيب رعايت شود. والله العالم
* جبيره مرطوب
   سؤال 132. آيا پارچه اى كه بر روى زخم در وضو جبيره اى بسته مى شود بايد خشك باشد؟
بسمه تعالى: بايد جبيره (پارچه و امثال آن كه روى زخم مى بندند) خشك باشد يا در صورت داشتن رطوبت طورى باشد كه آب وضو در حين مسح بر آن غلبه پيدا كند. والله العالم
* مسح بر روى كفش
   سؤال 133. شخصى كه بايد كفش هاى طبى به پا داشته باشد و بيرون آوردن آن مشقت دارد، وظيفه اش براى مسح و نماز چيست؟
بسمه تعالى: براى برگزارى نماز بايد كفش ها را درآورد و براى تسهيل با يك وضو، ظهر و عصر و مغرب و عشا را يك جا بخواند، به اين معنى كه نزديك غروب، نماز ظهر و عصر و بعد از غروب، نماز مغرب و عشا را اقامه كند. در صورت عدم امكان و

صفحه49
حرج شديد، وضو بگيرد و روى كفش مسح بكشد و ضمناً احتياطاً تيمم نيز بكند.والله العالم
* بستن روى زخم و طرف ديگر آن در وضو
   سؤال 134. معمولاً يك طرف از اعضا وضو اگر زخم باشد، قسمت ديگر نيز به وسيله پارچه بسته مى شود. آيا براى وضو يا غسل، طرفى كه سالم است را بايد شست؟
بسمه تعالى: هرگاه بتوان پارچه ى روى زخم را به نحوى باز كرد كه بدون اين كه آب به محل زخم برسد، جاى سالم شسته شود، بايد اين كار را انجام داد، در غير اين صورت دست تر را روى همان پارچه بكشد. والله العالم
* زخمى كه خون آن بند نمى آيد
   سؤال 135. اگر در اعضاى وضو زخمى باشد كه خونش بند نيايد چگونه بايد وضو گرفت؟
بسمه تعالى: بايد با وسائلى خون را بند آورد و اگر بند نيامد، با پوشاندن موضع، وضوى جبيره اى بگيرد.البته اگر اميد دارد كه عذر او برطرف شود احتياط واجب آن است كه صبر كند و اگر عذر او برطرف نشد در آخر وقت نماز را با وضوى جبيره بجا آورد. والله العالم * مسح كسى كه يك انگشت در پا دارد
   سؤال 136. كسى كه چند انگشت پايش قطع شده و تنها يكى يا دو انگشت دارد، چگونه مسح كند؟
بسمه تعالى: بر باقيمانده ى انگشتان مسح بكشد. والله العالم
* مسلوسى كه اتفاقاً در وقت نماز پاك باشد
   سؤال 137. مسلوس و مبطونى كه مرض او ادامه دارد و نماز را بخواند و اتفاقاً در بخشى از وقت نماز پاك باشد آيا واجب است نماز را در اين وقت اعاده كند؟
بسمه تعالى: اعاده، مستحب است. والله العالم

صفحه50
* وضوى قطع نخاعى
   سؤال 138. قطع نخاع شده ام و گاهى براى وضو گرفتن كسى نيست كه از او كمك بگيرم و تا آخر وقت نماز نيز تنها هستم. وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: اگر نمى توانيد تيمم نيز انجام دهيد، احتياطاً نماز را با همان حالت برگزار كنيد و بعد نماز را با وضو قضا كنيد. والله العالم
* مانع بودن چربى بدن در وضو و غسل
   سؤال 139. آيا چربى بدن مانع وضو و غسل است؟
بسمه تعالى: چربى معمولى بدن مانع نيست مگر آن كه چربى آن به مقدارى زياد باشد كه عرفاً مانع محسوب شود. والله العالم
* وضو قبل از وقت نماز
   سؤال 140. كسى كه قبل از اذان وضو بگيرد آيا وضوى او براى نماز صحيح است؟
بسمه تعالى: قبلاً در پاسخ اين سؤال گفتيم كه كسى كه مى خواهد قبل از دخول وقت وضو بگيرد بهتر است به نيت طهارت و اينكه با وضو باشم وضو بگيرد. والله العالم
* قطع مسح و سپس ادامه آن
   سؤال 141. مسح پا را مقدارى مى كشيم سپس دست را از روى پا برداشته بعداً مسح باقيمانده را انجام مى دهيم آيا مسح صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر اين عمل تكرار پيدا نكند اشكال ندارد. والله العالم
* وضو از آب سردكن مسجدالحرام
   سؤال 142. آب سردكنى كه داخل مسجدالحرام است ولى آب زمزم خالص نيست وروى آن نوشته كه فقط براى شرب استفاده شود آيا مى شود از آن وضو گرفت؟
بسمه تعالى: در صورتِ عدم توجه وضوى او صحيح است ولى اگر توجه داشته، وضوى او باطل است. والله العالم
* وضوى معلولين

صفحه51
   سؤال 143. شخصى هر دو دست و پايش معلول مى باشد و نمى تواند وضو بگيرد، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اين شخص بايد به كمك ديگران وظيفه ى وضو و يا غسل را انجام دهد و كمك كردن به امر عبادى در اين صورت اشكال ندارد. والله العالم
* كيفيت مسح
   سؤال 144. كيفيت مسح پا چگونه است؟
بسمه تعالى: احوط اين است با چهار انگشت، تمام روى پا را مسح، و به اين اكتفا نكند و دو برآمدگى در دو طرف پا را نيز مسح بكشد.والله العالم
* وضوى معلولين
   سؤال 145. كسى كه يك دست و پا و يا دو دست و دو پا ندارد، وضوى او چگونه است؟
بسمه تعالى: هرگاه دست او از آرنج و پا از مفصل قطع گرديده است، شستن و مسح آنها ساقط است و اگر بخشى از هر دو دست باقى است، بايد شسته شود و با باقيمانده ى دست، سر را مسح كند. والله العالم
* حركت بدون اختيار دست به طرف بالا در وضو
   سؤال 146. جانبازى هستم كه هنگام وضو، گاهى دستم به طرف بالا مى رود و آب وضو در جهت مخالف حركت مى كند. آيا وضوى من صحيح است؟
بسمه تعالى: از اين به بعد مراقبت كنيد آب از پايين به بالا سرازير نشود و اگر بدون اختيار آب از پايين به بالا سرازير مى شود، در اين حالت نيت شستن نكنيد، سپس آنجا را به صورت صحيح بشوئيد.والله العالم
 
4. تيمم

صفحه52
* تيمم بر سنگ خيس
   سؤال 147. آيا تيمم بر سنگ خيس جايز است؟
بسمـه تعـالى: تـا آنجـا كه ممكـن اسـت بايـد بـر خـاك پـاك تيمـم كـرد و اگـر خـاك نبـود، مى توان بر سنگ خاك آلود به گونه اى كه گرد خاك بر دست بنشيند تيمم كرد و تيمم بر سنگ خيس و همچنين بر سنگ صافى كه گردى بر آن نيست صحيح نيست. والله العالم
* وضوى كسى كه عمل جراحى شده
   سؤال 148. بيمارى كه پس از عمل جراحى، صورت و دست هايش آغشته به خون است و به علت ضعف يا اتصال تجهيزات پزشكى به بدنش، قادر به حركت نيست، وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه وضو گرفتن براى او ضرر يا مشقت شديد داشته باشد بايد و لو به كمك ديگرى، مواضع تيمم را تطهير و سپس تيمم نمايد و در صورت عدم امكان، ديگران او را تيمم بدهند. والله العالم
* تيمم بر موزائيك
   سؤال 149. آيا تيمم بر موزائيك و آسفالت صحيح مى باشد؟
بسمه تعالى: با وجود خاك نمى توان بر موزائيك تيمم كرد. در صورتى كه خاك نباشد، اگر بر روى موزائيك يا آسفالت گرد و غبارى باشد مى توان بر آن تيمم كرد. والله العالم
* تيمم كسى كه قادر به غسل جنابت است
   سؤال 150. شخصى كه مى تواند غسل جنابت انجام دهد، اگر تيمم كند، آيا مى تواند در مسجد توقف كند؟
بسمه تعالى: تيمم اين شخص باطل است. والله العالم
* تيمم بدل از غسل به خاطر ورود به مسجد

صفحه53
   سؤال 151. اگر جنب بخواهد غسل كند به درسى كه در مسجد منعقد است نمى رسد، آيا مى تواند براى درس با تيمم وارد مسجد شود؟
بسمه تعالى: تيمم در صورتى است كه وقت ضيق باشد و يا ضرورت اقتضا كند. بنابراين براى ورود به مسجد و شركت در درس، بايد قبلاً غسل كند. والله العالم

5. غسل

* رها كردن غسل و شروع از ابتدا
   سؤال 152. اگر در اثناى غسل، برگردد و از ابتدا شروع كند، آيا غسل صحيح است؟
بسمه تعالى: برگشتن به عضوى كه به صورت صحيح غسل داده شده، لغو است و اگر برگردد ضررى به غسل نمى زند. والله العالم
* غسل و وضو با عسر و حرج
   سؤال 153. كسى كه معذور است و نياز به نيابت دارد، اگر خودش با عسر و حرج غسل و وضو را انجام دهد، آيا كار او صحيح است؟
بسمه تعالى: صحيح است. والله العالم
* انجام ندادن غسل هاى واجب
   سؤال 154. كسى در اثر ندانستن مسئله و يا سستى و اهمال كارى، غسل هاى واجب خود را انجام نداده، عبادات او صحيح است يا نه؟
بسمه تعالى: نمازهاى او باطل و بايد قضا كند و علاوه بر قضا روزه در صورتى كه جاهل مقصر باشد كفاره نيز به وى تعلّق مى گيرد. والله العالم
* خروج منى از شخص موجى
   سؤال 155. شخصى موجى است و دائماً از او منى خارج مى شود(بدون جستن و

صفحه54
سستى)، آيا غسل لازم است؟
بسمه تعالى: هر موقع خواست نماز بخواند غسل كند. والله العالم
* غسل با پارچه مرطوب
   سؤال 156. آيا غسل با پارچه مرطوب يا با دست خيس صحيح است؟
بسمه تعالى: بايد آب بر روى بدن جارى شود و كشيدن پارچه مرطوب بر بدن كافى نيست. والله العالم
* خشك شدن عضو قبلى در غسل
   سؤال 157. اگر هنگام غسل يكى از اعضاء، عضو قبل خشك شود آيا مضرّ به غسل است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* غسل شخص فلج
   سؤال 158. شخصى فلج و زمين گير است و ديگرى او را مى شويد وظيفه او براى غسل چيست؟
بسمه تعالى: فرد فلج بايد موقع غسل دادن، نيت غسل كند. والله العالم
* غسل و زخم باز
   سؤال 159. بيمارانى كه زخم آنها باز است مانند زخم هاى شكمى كه مرتب ترشح خارج مى شود چگونه غسل را انجام دهند؟
بسمه تعالى: موقع غسل كردن لحظه اى كه خون قطع مى شود نيت غسل كند.
* غسل با پوست چين و چروك
   سؤال 160. در اثر پيرى يا بعضى عوارض جسمى، قسمتى از ظاهر بدن به وسيله قسمتى از پوست جاى ديگر بدن پوشيده شده كيفيت غسل چگونه است؟
بسمه تعالى: اگر شستن پوست هاى پوشيده حرجى نباشد بايد بشويد. والله العالم

صفحه55
* اگر برداشتن مانع در غسل باعث عسر و حرج باشد
   سؤال 161. اگر بر روى بدن انسان مانعى هست كه برداشتن آن براى غسل ممكن نيست يا با عسر و حرج شديد همراه است، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: تا آنجا كه ممكن است مانع را برطرف كند و در صورت عدم امكان يا مشقت شديد به همان كيفيت غسل كند. والله العالم
*احساس شهوت كسى كه قطع نخاع شده
   سؤال 162. شخصى كه قطع نخاع شده، در برخى اوقات احساس شهوت مى كند، ولى بدن حس ندارد و آن شخص تشخيص نمى دهد كه جنب شده يا خير، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: مادامى كه علم به جنابت نباشد، غسل واجب نيست. والله العالم
* رها كردن غسل براى مدتى و ادامه آن
   سؤال 163. آيا مى توان غسل را ناتمام گذاشت و پس از مدتى مثلاً 4ساعت بعد، آن را كامل كرد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* صبر كردن تا خروج منى شوهر
   سؤال 164. آيا زن پس از نزديكى شوهر با وى بايد صبر كند تا منى شوهر از وى خارج شده و سپس غسل كند؟
بسمه تعالى: پس از فراغت از عمل نزديكى، مى تواند غسل كند و هرگاه منىِ مرد از محل خارج شد، محل را آب بكشد. والله العالم
* غسل با لباس شنا
   سؤال 165. آيا در استخر، در حالى كه لباس بر تن هست، مى توان غسل ارتماسى كرد؟

صفحه56
بسمه تعالى: به نيت غسل وارد آب شويد و براى اين كه بدن در زمان واحد در ميان آب قرار گيرد، بايد بند و ساتر را تكان دهيد. والله العالم
* ترسيدن از حمام و تيمم به جاى غسل
   سؤال 166. اگر شخص جنب از رفتن به حمام بترسد، آيا مى تواند به جاى غسل كردن، تيمم كند؟
بسمه تعالى: اگر ترسش، علّت واقعى و عقلايى داشته باشد مى تواند تيمم كند. والله العالم
* بيرون آمدن از حمام و شك در انجام غسل
   سؤال 167. زنى كه از حيض پاك شده و حمام رفته، شك دارد كه غسل انجام داده يا خير، حكم نماز و روزه ى او چيست؟
بسمه تعالى: اگر در روز چنين شكى رخ دهد روزه آن روز را قضا كند و براى نمازهاى بعدى غسل كند. نماز يا نمازهايى كه برگزار كرده است، نياز به اعاده ندارد. والله العالم
* خروج منى با دستگاه
   سؤال 168. اگر با دستگاه از آلت، منى خارج كنند، آيا غسل واجب است؟
بسمه تعالى: بايد غسل كند. والله العالم
* تيمم وسواسى به جاى غسل
   سؤال 169. فردى دچار بيمارى وسواس مى باشد و غسل كردن در زير آب دوش باعث تشديد بيمارى وى خواهد شد. آيا اين شخص مى تواند به جاى غسل، تيمم نمايد؟
بسمه تعالى: در آب راكد به صورت ارتماسى غسل كند. والله العالم
* عدم رضايت پدر از غسل پسر

صفحه57
   سؤال 170. اگر پدرى به فرزندش بگويد من راضى نيستم در منزل غسل كنى، آيا آن فرزند مى تواند از باب نفقه از آب حمام خانه براى غسل واجب استفاده كند؟
بسمه تعالى: اگر آن فرزند نمى تواند در بيرون خانه غسل كند، با اذن حاكم شرع مى تواند از آب حمام به مقدار متعارف براى غسل استفاده كند. والله العالم

6. جنابت

* مايعى شبيه منى
   سؤال 171. اگر هنگام بول كردن مايعى شبيه منى خارج شود، ولى شرايط منى(شهوت و جهش)را ندارد، آيا اين رطوبت، منى است؟
بسمه تعالى: دو علامت: شهوت و جهش، ملاك تشخيص منى است و در صورت فقدان آن دو علامت، حكم به منى بودن آن مايع نمى شود، مگر اين كه شخص به وسيله ى علائم ديگر يقين به منى بودن پيدا كند.براى مريض و زن، خروج رطوبت همراه با اوج شهوت كافى است. والله العالم

7. حيض

* تغيير در شروع عادت
   سؤال 172. دخترى كه براى اوّلين بار خون مى بيند، در نخستين ماه، ساعت هفت صبح حيض مى شود و در ماه دوم بعد از ظهر حيض مى شود. آيا چنين زنى صاحب عادت وقتيه مى شود؟
بسمه تعالى: اين مقدار تفاوت، به انعقاد عادت وقتيه ضرر نمى زند. والله العالم
* ترشحات زرد رنگ

صفحه58
   سؤال 173. ترشحات زرد رنگى كه يقين دارم خون نيست و در ايام عادت يا پس از آن، در ظرف ده روز ديده مى شود. حكمش چيست؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله، هرگاه ترشحات زرد رنگ در ايام عادت باشد، محكوم به حيض است و پس از انقضاى عادت، در صورتى كه سر ده روز قطع شود باز هم حيض است و اگر از ده روز تجاوز نمايد، مازاد بر ايام عادت، همگى استحاضه است. والله العالم
* ورود جنب يا حائض به حرم
   سؤال 174. آيا جنب يا حائض مى تواند به حرم مطهر مشرف شود و در آنجا توقف يا از آنجا عبور كند؟
بسمه تعالى: بنابر احتياط واجب، جنب و حائض در اطراف ضريح مطهر و رواق هايى كه از آنجا ضريح مطهر مستقيماً ديده مى شود، توقف نكنند، امّا عبور، به طورى كه از يك در وارد و از درِ ديگر خارج شوند، اشكال ندارد. والله العالم
* ديدن خون در سه روز تا ده روز با صفات حيض
   سؤال 175. زنى وقت عادت او مشخص نيست، لكن روزهاى عادت او ده روز مى باشد. سه روز اول را خون ديده و سپس در طول ده روز با صفات غالبى حيض، خون ديده است. كدام را حيض و كدام را استحاضه قرار دهد؟
بسمه تعالى: سه روز اوّل حكم استحاضه را دارد و بقيه كه صفات حيض را داراست، محكوم به حيض مى باشد. والله العالم
* مضطربه اى كه 5 روز خون با صفات و 6 روز خون قرمز رنگ مى بيند
   سؤال 176. زن مضطربه اى كه در پنج روز اول خونى كه مى بيند تمام صفات حيض را دارد و در شش روز بعد خون به رنگ قرمز مى بيند، ولى ديگر صفات حيض را ندارد. تكليف وى چيست؟
بسمه تعالى: پنج روز اول را كه با صفات حيض همراه است، حيض قرار دهد و باقيمانده را استحاضه; چون جمعاً از ده روز مى گذرد. والله العالم

صفحه59
* مضطربه و اختلاف در رنگ خون
   سؤال 177. زن مضطربه اى كه پنج روز خون قرمز و هفت روز قهوه اى رنگ مى بيند، تكليف او چيست؟
بسمه تعالى: بايد به عادت اكثريت قاطع بستگان، از نظر عدد عمل كند و اگر آنان از نظر شماره ى ايام مختلف هستند، هفت روز را حيض و باقيمانده را استحاضه محسوب كند. والله العالم
* لكه بينى هاى منقطع
   سؤال 178. زنى كه صاحب عادت عدديه است اگر در طول ماه لكه بينى هاى منقطع داشت و بعد از سه روز لكه بينى خون با شرايط حيض ديد و تا ده روز ادامه يافت. كدام خون را حيض قرار دهد؟
بسمه تعالى: شرط حيض، توالى سه روز اوّل است و چون در فرض سؤال، در سه روز اول، توالى وجود نداشته است، طبعاً مبدأ حيض از روز چهارم تا ده روز مى باشد. والله العالم
* 9روز خون ديدن و پس از چند روز دوباره خون ديدن
   سؤال 179. مضطربه اى، نه روز خون ديده و پاك شده است. سپس در روزهاى يازدهم تا چهاردهم دوباره خون ديده است. كدام را حيض قرار دهد؟
بسمه تعالى: در فـرض سـؤال، هرگاه خون، نُه روز نخست صفات حيض را دارد و خـون روزهاى يازدهم تا چهاردهم صفات حيض را ندارد، اوّلى محكـوم به حيض و دومـى محكـوم به استحاضه است واگر عكس اين باشد، دومى محكوم به حيض است. والله العالم
* 5 روز خون حيض و 15روز پاك بودن
   سؤال 180. اگر زنى پنج روز حيض مى بيند و پانزده روز پاك است و سپس دوباره به همين شكل خون مى بيند و پاك مى شود. آيا اين خانم صاحب عادت وقتيه است؟

صفحه60
بسمه تعالى: چون فاصله ى عادت ها ده روز يا بيشتر است قهراً خون دومى نيز محكوم به حيض است و بعيد نيست كه به اين نحو عادت وقتيه پيدا كند. والله العالم
* خواندن قرآن يا ادعيه هنگام عادت ماهيانه
   سؤال 181. آيا خواندن قرآن و ادعيه و زيارات مثل زيارت عاشورا، هنگام عادت ماهيانه گناه است؟
بسمه تعالى: غير از سوره هايى كه سجده ى واجب در آن هست، خواندن بقيه ى سوره ها اشكال ندارد و اگر گفته مى شود مكروه است، معناى آن اين است كه ثواب آن از خواندن قرآن در حال پاكى كمتر است. ادعيه نيز همين حكم را دارد. والله العالم
* لكه و ترشحات مشكوك
   سؤال 182. لكه ها و ترشحاتى كه زن در ابتداى ماه مى بيند و شك دارد كه خون است يا ترشحات ديگر، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر در ايام عادت وى نباشد، تا وقتى كه خون بودن آن محرز نشده، پاك است و بايد نماز و روزه را انجام دهد. والله العالم
* اگر نزديكى كند قبل از تمام شدن ده روز خون مى بيند
   سؤال 183. زنى عادت او هفت روز مى باشد و پس از آن پاك مى شود، ولى مى داند كه اگر قبل از گذشتن ده روز از آغاز حيض نزديكى كند، لكه ى خون مى بيند (و يقين دارد كه آن، خون رحم است). آيا مى تواند نزديكى كند؟
بسمه تعالى: احتياطاً نزديكى نكند. والله العالم
* ديدن لكه ى خونى و شك در استمرار
   سؤال 184. زنى كه عادت وقتيه ندارد، پس از گذشت ده روز از حيض قبلى، لكه ى خونى مى بيند كه نمى داند استمرار دارد يا ندارد. آيا در ماه رمضان مى تواند روزه را بخورد يا تا سه روز احتياط كند؟
بسمه تعالى: هرگاه خون، صفات حيض را داشته باشد، آن را حيض فرض كند و

صفحه61
گرنه، احوط اين است كه بين تروك حائض و اعمال زن مستحاضه تا سه روز جمع كند; يعنى دست به قرآن نزند، مسجد نرود و در عين حال، نماز و روزه را به نحوى كه در مورد زن مستحاضه انجام مى دهد، به جا آورد. حال اگر پس از سه روز خون ادامه پيدا كرد، بنابراين مى گذارد كه از اول حائض بوده است. والله العالم
* ديدن خون 7روز به رنگ قرمز و سپس لكه زرد
   سؤال 185. زنى كه به خاطر بيمارى و ضعف كمر، هفت روز خون به رنگ قرمز و بعد از آن لكه هاى زرد مى بيند، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر مجموع روزهايى كه خون مى بيند از ده روز تجاوز نكند همه حيض است و در صورت تجاوز از ده روز، آن هفت روز را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد.والله العالم
* استفاده از پنبه براى مستحاضه در نماز
   سؤال 186. آيا براى تحفظ از خون استحاضه در حين نماز، گذاشتن پنبه در داخل رحم و مجرا لازم است؟
بسمه تعالى: بايد پنبه را در داخل قرار دهد. والله العالم
* استفاده از نوار بهداشتى به جاى پنبه در حال نماز
   سؤال 187. زنى كه مستحاضه بوده به جاى پنبه براى استعلام (امتحان كردن براى فهميدن نوع استحاضه)از نوار بهداشتى استفاده كرده است واكنون شك دارد كه استحاضه ى او از چه نوع بوده است و مدتى به اين حال نماز خوانده است. وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: اگر در اين حالت، به احتياط عمل كرده، اعمال او صحيح است، مثلاً اگر احتمال قليله و متوسطه مى داده، به وظيفه ى متوسطه عمل كرده و اگر احتمال متوسطه

صفحه62
و كثيره مى داده، به وظيفه ى كثيره عمل كرده، اعمال او صحيح است. اگر اعمال وى بر وفق احتياط نبوده است، نماز رااعاده يا قضا كند. والله العالم
 
8. استحاضه
* خونى كه پس از 60سالگى مى بيند
   سؤال 188. زنى كه سيد است اگر بعد از شصت سالگى خونى مى بيند كه صفات حيض را دارد، آيا اين خون حيض است؟
بسمه تعالى: هر نوع خونى كه زن پس از شصت سالگى ببيند حيض نيست; هر چند صفات حيض در آن باشد و اگر شك كند كه خون استحاضه است يا خون ديگر، چنانچه نشانه خون هاى ديگر را نداشته باشد، بنابر احتياط واجب بايد كارهاى استحاضه را انجام دهد. والله العالم
* اعاده نماز مستحاضه و تكرار اعمال آن
   سؤال 189. اگر براى زن مستحاضه در نماز سه ركعتى شك مبطل پيش آمد، آيا لازم است كه اعمال استحاضه را دوباره انجام دهد؟
بسمه تعالى: هرگاه در بين اعمال مستحاضه و اعاده ى نماز، فاصله ى زيادى به وجود نيايد، لازم نيست اعمال استحاضه تكرار شود. والله العالم
* شك در خون زخم يا استحاضه
   سؤال 190. زنى، در سحر ماه مبارك رمضان خون زيادى ديده است و مردد بين خون زخم و خون استحاضه است. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: بنابر احتياط واجب كارهاى مستحاضه را انجام دهد . والله العالم
* حساسيت بدن به غسل

صفحه63
   سؤال 191. زنى پس از پاك شدن از خون حيض، به جهت حساسيت بدنش به آب گرم، اگر غسل كند دوباره خون مى بيند و با آب سرد هم نمى تواند غسل كند. آيا اين شخص مى تواند با تيمم نماز بگزارد؟
بسمه تعالى: به صرف اين كه اگر با آب گرم غسل كند خون مى بيند، مجوّز تيمم نيست. اگر خون ديد، آنگاه به احكام حيض يا استحاضه عمل كند. والله العالم
* خون ديدن پس از ده روز
   سـؤال 192. عـادت زنى ده روز اسـت و سـاعت هشت صبـح روز يـازدهـم از خون پاك شد و در ساعت ده صبح روز يازدهم دوباره خون ديد. اين خون، حيض اسـت يا استحاضه؟
بسمه تعالى: هرگاه ابتداى جريان خون، ساعت هشت روز نخست بوده و تا ساعت هشت صبح روز يازدهم ادامه يافته است، محكوم به حيض مى باشد و خون پس از آن محكوم به استحاضه است. قاعده كلى اين است كه خون حيض نمى تواند بيش از ده روز باشد. طبعاً اضافه بر آن، محكوم به استحاضه است. والله العالم
* تفاوت خونها و بيش از ده روز خون ديدن
   سؤال 193. خانمى سه روز خون ضعيف ديد و پنج روز شديد و چهار روز ديگر ضعيف. چند روز را عادت قرار دهد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال كه خون از ده روز گذشته است، اگر مصادف با ايام عادت است، از روزى كه خون ديده، «حيض» حساب بكند تا روزى كه پايان عادت اوست و باقى مانده را «استحاضه» قرار دهد و اگر عادت ماهانه ى معينى ندارد، روزهايى كه صفت حيض را دارد، «حيض» بشمارد و ماقبل و مابعد را «استحاضه» قرار دهد. والله العالم
* ديدن خون در روز يازدهم تا چهاردهم

صفحه64
   سؤال 194. مضطربه اى در ماهى، نه روز خون ديده و پاك شده است. سپس در روزهاى يازدهم تا چهاردهم دوباره خون ديده است. كدام را حيض قرار دهد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هرگاه خون، نُه روز نخست صفات حيض را دارد و خون روزهاى يازدهم تا چهاردهم صفات حيض را ندارد، اوّلى محكوم به حيض و دومى محكوم به استحاضه است و اگر عكس اين باشد، دومى محكوم به حيض است. والله العالم

9. نفاس

* خونى كه همراه جفت خارج مى شود
   سؤال 195. بچه اى در رحم مادر بميرد و بر طبق دستور پزشك، جفت بچه (آنچه محل اتصال بچه به رحم مادر است) را خارج كنند تا بتوان مادر را كورتاژ نمايند.آيا خونى كه همراه جفت بچه خارج مى شود، نفاس است؟
بسمه تعالى: خون مزبور، خون نفاس نمى باشد. خون نفاس، خونى است كه همراه با ولادت بچه يا پس از آن بيايد.والله العالم
* خونى كه پس از سزارين خارج مى شود
   سؤال 196. خونى كه زن پس از عمل سزارين مى بيند چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر خون تا ده روز قطع شود، حكم نفاس را دارد، اگر از ده روز تجاوز كند، به مقدار عادت ماهيانه اش، نفاس و بيشتر از مقدار عادت، استحاضه است. والله العالم

صفحه65
 
 
 

احكام پس از مرگ و تشريح و پيوند اعضا

* جزء جدا شده از بدن مرده
   سؤال 197. جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده اگر از مواضع هفت گانه باشد آيا حنوط كردن آنها لازم است؟
بسمه تعالى: اگر جزء جدا شده از مواضع هفت گانه، از ميت باشد حنوط نمايند و در جزء جدا شده از زنده، احتياط واجب حنوط نمايند. والله العالم
* تعويض سنگ قبر
   سؤال 198. آيا تعويض سنگ قبر و تجديد آن جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: تجديد قبر به جز در موارد خاصى مكروه است. والله العالم
* غسل استخوان
   سؤال 199. جزء جدا شده از بدن مرده، اگر استخوان بدون گوشت باشد وظيفه در مورد غسل مس ميت و غسل ميت و كفن و دفن چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه ميّت را غسل نداده باشند دست زدن بر استخوان جدا شده از او، موجب غسل است و احتياطاً آن استخوان را غسل داده و در پارچه اى پيچيده و دفن نمايند.والله العالم
* انتقال اجسادى كه در معرض از بين رفتن هستند
   سؤال 200. قبرستانى در حريم سد قرار گرفته است و اموات و چند شهيد نيز در آنجا

صفحه66
مدفون مى باشند، آيا انتقال اجساد به مكان ديگر جايز است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه حفظ احترام و شئون اموات منحصر به انتقال آنها به محل ديگر باشد،اين كار را انجام دهند. والله العالم
* پيوند عضو
   سؤال 201. اگر چشم انسان مرده با زنده و يا چشم نجس العين مرده و يا زنده اى را به چشم شخص نابينا پيوند بزند، آيا چشم پيوندى و رطوبتى كه از آن بيرون مى آيد نجس است؟
بسمه تعالى: اگر جزء بدن زنده گردد و حيات در او نفوذ كند پاك است. والله العالم
* تهيه قبر از متولى سابق
   سؤال 202. گورستانى است كه اشخاص با پرداخت مبلغى براى خود يا ديگران قبرى تهيه مى كنند، آيا متولى اين اماكن مى تواند به اين بهانه كه زمين وقفى و قابل فروش نبوده يا اين توافق قبل از توليت من بوده اين قرارداد را باطل نمايد؟
بسمه تعالى: شرعاً متولى اول ضامن وجهى است كه از شما گرفته است بايد آن را پس بدهد يا به تعهد خود ولو با توافق با متولى دوم عمل كند; از طرف ديگر بايد وقف نامه ديده شود تا اختيارات متولى معلوم گردد در اين صورت گفتار يكى از دو متولى ثابت مى شود. والله العالم
* تبديل قبرستان به مجتمع فرهنگى
   سؤال 203. زمينى حدود 40سال پيش محل دفن اموات بوده است اكنون مى توان اين زمين را تبديل به مجتمع فرهنگى نمود؟
بسمه تعالى: اگر قبرستان زمين موات بوده كه مردم در آنجا اموات را دفن كرده اند و اكنون ديگر آثارى از اموات باقى نمانده، مى توان در آنجا به اذن حاكم شرع تصرف كرد; و اگر زمينى براى دفن اموات وقف شده يا ملك كسى بوده كه به صورت موقّت براى دفن اموات در اختيار نهاده، در اين صورت نمى توان در آن تصرف كرد، براى تشخيص موضوع به علماى محل مراجعه فرماييد. والله العالم

صفحه67
* خارج كردن پلاتين از بدن ميت
   سؤال 204. شخصى فوت كرده و در پاى او پلاتين وجود دارد آيا جايز است بدن را بشكافند و آن را خارج نمايند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه هتك احترام ميت باشد جايز نيست.والله العالم
* موت شخص جنب
   سؤال 205. اگر شخص جنب از دنيا برود. آيا علاوه بر سه غسل ميت، غسل جنابت هم براى او لازم است؟
بسمه تعالى: با انجام سه غسل (سدر، كافور و آب خالص)، جنابت رفع مى شود و غسل جداگانه لازم نيست. والله العالم
* جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده
   سؤال 206. جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده، اگر گوشت بدون استخوان باشد، وظيفه در مورد غسل و كفن و دفن آن چيست؟
بسمه تعالى: اگر گوشت از بدن مرده جدا شده، در پارچه اى پيچيده و دفن نماييد و اگر از بدن زنده جدا شده، احتياط واجب است كه به همان شكل عمل كنيد. والله العالم
* غسل نابالغ
   سؤال 207. آيا اگر فرد نابالغ غسل مس ميّت انجام دهد، صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر قصد قربت كند، صحيح است. والله العالم
* خونى كه قطع نمى شود
   سؤال 208. جسدى در اثر حادثه اى مجروح شده و نمى توان جلوى خون را گرفت. غسل و كفن وى چگونه مى باشد؟
بسمه تعالى: صبر كنند تا خون بند بيايد و تطهير كنند، مگر اين كه در صورت صبر كردن، اجزا متفرّق شود كه در اين فرض بايد محل زخم را به آب كر متصل كرده،

صفحه68
لحظه اى كه خون بند مى آيد، غسل دهند. سپس به وسيله ى پنبه آن محل را خشك كنند. آنگاه پنبه يا پارچه اى بر روى زخم بگذارند كه خون به كفن سرايت نكند. والله العالم
* مخفى شدن پوست به جهت دوختن آن
   سؤال 209. جنازه اى را كالبد شكافى كرده، سپس دوخته اند و در اثر آن، مقدارى از پوست مخفى شده و آب به آن نمى رسد. چه بايد كرد؟
بسمه تعالى: به همان شكلى كه هست غسل دهند. والله العالم
* غسل دادن جنينى كه به صورت قطعه قطعه خارج شود
   سؤال 210. جنينى به صورت قطعه قطعه شدن از رحم خارج شده است، آيا بايد غسل داده و كفن شود؟
بسمـه تعـالى: اگـر جنين مورد سؤال، چهارماهه باشد غسل مى دهند و جنين كمتر از آن را در پارچه اى مى پيچند و دفن مى كنند. و الله العالم
* غسل و كفن ميتى كه سر و سينه او از بين رفته
   سؤال 211. در اثر تصادف، سر و سينه و شكم جنازه از بين رفته است، وظيفه در مورد غسل و كفن و دفن او چيست؟
بسمه تعالى: نخست بايد آلودگى ها از قبيل خون و غيره را پاك كنند. آنگاه مجموع را غسل دهند و كفن كنند و اگر در اثر غسل دادن، اجزاى بدن مرده از هم مى پاشد، تيمم دهند و كفن كنند. والله العالم
* عضو جدا شده از ميت
   سؤال 212. اگر عضوى از بدن جدا شود، آيا غسل آن لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه عضو جدا شده از انسان زنده، داراى استخوان باشد احتياطاً غسل داده مى شود و با پارچه اى پوشانده و دفن مى كنند. والله العالم

صفحه69
* نجاست دستكشى كه ميت را غسل داده اند
   سؤال 213. اگر ميت را با دستكش غسل دهند، آيا دستكش نجس مى شود؟
بسمه تعالى: پس از اتمام غسل ها، دستكش و تمام چيزهايى كه موقع غسل دادن از آن استفاده شده، پاك است . والله العالم
* غسل بچه سقط شده
   سؤال 214. آيا براى بچه ى سقط شده، غسل ميت لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه طفلى سقط شود كه چهار ماهه يا بيشتر باشد، غسل ميت واجب است و اگر چهار ماهه نباشد، در پارچه اى پيچيده و سپس بدون غسل دفن كنند.والله العالم
* سينه جدا شده از زنده يا ميت
   سؤال 215. اگر جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده، استخوان سينه باشد; با وجود قلب يا بدون آن، وظيفه در مورد غسل و كفن و دفن چيست؟
بسمه تعالى: غسل و كفن كنيد و پس از نماز دفن نماييد. والله العالم
* آبى كه ميت را با آن غسل داده اند به لباس بپاشد
   سؤال 216. آيا آبى كه ميّت را با آن غسل مى دهند، اگر به لباس غَسّال بپاشد پاك است؟
بسمه تعالى: غسال لباس خود را آب بكشد. والله العالم
* جزء جدا شده از ميت بدون گوشت
   سؤال 217. جزء جدا شده از بدن مرده اگر استخوان بدون گوشت باشد، در مورد غسل مس ميت، غسل ميت و كفن و دفن آن، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه ميّت را غسل نداده باشند، دست زدن بر استخوان جدا شده اش موجب غسل است و احتياطاً آن استخوان را غسل داده و در پارچه اى بپيچند و دفن كنند. والله العالم

صفحه70
* تهيه كفن از اموال كسى كه خمس را نداده
   سؤال 218. شخصى كه خمس مالش را نپرداخته، از دنيا رفته است. آيا براى تهيه ى كفن مى توان از همين مال استفاده كرد؟
بسمه تعالى: كفن مقدم بر تمام واجبات مالى و ديون است و خمس در بقيه ى تركه تعيّن پيدا مى كند.
* جدا شدن پوست ميت به هنگام غسل
   سؤال 219. اگر هنگام غسل دادن، پوست ميت جدا مى شود آيا غسل دادن آن واجب است؟
بسمه تعالى: هرگاه جريان آب بدون دست كشيدن ممكن باشد و مشكلى پيش نيايد به همين نحو غسل دهند، در غير اين صورت، تيمم داده شود. والله العالم
* عدم رعايت شرايط نماز ميت
   سؤال 220. اگر براى مرد، نماز ميت زن و براى زن، نماز ميت مرد خوانده شود، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: نماز ميت را اعاده كنند و اگر دفن شده است، مقابل قبر او بخوانند. والله العالم
* شك در انجام غسل ميت و مس نمودن ميت
   سؤال 221. شك داشتم كه ميت را غسل داده اند يا نه ولى او را مس كردم. آيا غسل مس ميّت بر من واجب است؟ 2. اگر در صحت غسل ميت شك كردم وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: در فرض اول بايد غسل ميت كنيد و در فرض دوم اگر ديگرى غسل داده غسل او حمل بر صحت مى شود و نياز به غسل مس ميت نيست. والله العالم
* استبراء ميت
   سؤال 222. در منطقه ى ما، قبل از انجام غسل ميت برخى مى گويند مستحب است

صفحه71
كه ميت را استبراء داده، سپس غسل دهيد، آيا چنين كارى لازم است؟
بسمه تعالى: مستحب است قبل از غسل اول و دوم، شكم را مالش دهند كه بعداً كفن آلوده نشود. والله العالم
* دفن طفل و كارهاى مربوط به وى
   سؤال 223. آيا دفن طفل از نظر واجبات و مستحبات مانند اشخاص بالغ است؟
بسمه تعالى: دفـن طفل با اشخـاص كامـل در واجبـات و در بـرخى از مستحبـات يكسان اسـت و لحد نيز براى طفل مستحب است. والله العالم
* تخريب قبرستان قديمى
   سـؤال 224. در روستـايى قبـرستـانى قـديمى هست كه بيش از صد سال قدمت دارد و قبر جديدى در آن نيست. آيا مى توان تخريب و به عنوان مسير از آن استفاده كرد؟
بسمه تعالى: هرگاه وقف بودن قبرستان، شرعاً ثابت نشده واحتمال داده شود كه زمين مواتى بوده كه به اين كار اختصاص يافته است، تخريب و جاده سازى با نظر عالم بزرگ محل، مانع ندارد. والله العالم

صفحه72
 
 
 

احكام وصيت

* وصيت بر ثلث و عمل نكردن به آن
   سؤال 225. شخصى وصيت كرده بود كه پس از كفن و دفن و مقدارى نماز و روزه، ثلث اموالش را به فقير بدهند، لكن ورّاث، اموال را تقسيم و در ثلث، به وصيت عمل نكردند و سهم خود را يكى پس از ديگرى فروختند. اكنون پس از گذشت چند سال حاضر شده اند كه به وصيت عمل كنند. لطفاً وظيفه ى ايشان را مشخص نماييد؟
بسمه تعالى: در صورت وصيت بر ثلث، لازم بود همه ى ورثه ثلث را از اصل مال اخراج و در موارد ثلث مصرف كنند، اكنون كه اين كار صورت نگرفته است و هر فردى سهم خود را بدون در نظر گرفتن ثلث مال كه از آنِ ميّت است، فروخته است، بايد براى اخراج ثلث، دو كار انجام دهند:
1. آنها كه فروخته اند، يك سوم سهم خود را به قيمت امروز حساب كنند و بابت ثلث بپردازند;
2. اگر برخى سهم خود را نفروخته اند، ثلث باقيمانده را به قيمت امروز حساب كنند و سپس مجموعاً در موارد ثلث مصرف نمايند.
آنچه مربوط به هزينه ى كفن و دفن است، از اصل مال كم مى شود و ديگر هزينه ها اگر به نيت ثلث صورت گرفته و بعداً وصى نيز آن را بپذيرد، مى توانند از ثلث حساب كند. والله العالم
* موارد تصرفات وصى

صفحه73
   سؤال 226. تصرفات وصى منصوب از جانب حاكم شرع در چه مواردى صحيح مى باشد؟
بسمه تعالى: وصى منصوب از جانب حاكم شرع در حدودى كه حاكم شرع اجازه داده، عمل مى كند. والله العالم
* مرگ وصى
   سؤال 227. اگر وصى بميرد، آيا حاكم مى تواند وصى ديگرى تعيين كند؟ و اگر وارث به تعيين وصى راضى نباشد، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه ميت وصاياى جامانده اى دارد و يا در ميان وارثان افراد صغيرى هستند كه حفظ اموال آنها بدون نصب وصى امكان پذير نيست، در چنين صورتى حاكم شرع مى تواند براى انجام اين كارها شخصى را تعيين كند. اصولاً هر كار جا مانده اى كه فاعل مشخصى براى آن نيست، انجام آن مربوط به حاكم شرع است و در اين صورت، رضايت وارث شرط نيست. والله العالم
* وصيت به تساوى ارث
   سؤال 228. اگر شخصى وصيت كند كه دختر و پسر به طور مساوى ارث ببرند، وصيّت وى باطل است يا تا يك سوم نافذ است؟
بسمه تعالى: چون چنين وصيتى بر خلاف قانون شرع است مجموع اموال بين دو گروه به صورت يك سهم و دو سهم تقسيم مى شود. والله العالم
* بيشتر بودن ثلث اموال از موارد وصيت
   سؤال 229. پدر اينجانب وصيت كرد كه از ثلث مالش بعد از مخارج معمول، يك حج واجب و نماز و روزه به مدت عمر، هزينه شود و بنده به عنوان وصى پس از بررسى به اين نتيجه رسيدم كه ثلث اموال بيشتر از موارد وصيت مى باشد. آيا مى توان كل ثلث را در بانك يا در معامله اى به كار گرفت و از درآمد آن به وصيت عمل نمود و مابقى را در ديگر امور به عنوان صدقه ى جاريه مصرف كرد؟

صفحه74
بسمه تعالى: پس از انجام مواردى كه متوفّى معيّن كرده است اگر چيزى باقى ماند بقيه را مى توانيد در امور خير به هر نحوى كه مصلحت است مصرف كنيد; مسجدى بسازيد يا حسينيه اى يا درمانگاهى و اگر مبلغ به اين حد نيست، در مورد ايتام مصرف كنيد يا كسانى را كه بدهكارند و تمكن پرداخت ندارند نجات دهيد، ولى هرگز نمى توان مال الوصيه را در بانك به كار گرفت. والله العالم
* وصيت به ثلث و اختلاف ورثه در نحوه اجراء
   سؤال 230. شخصى وصيت كرده كه ثلث اموالش در امور خير مصرف شود، لكن حدود دو سال است كه ورثه با همديگر اختلاف دارند كه چه كسى اين اموال را خرج نمايد. حال وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: اگر ميت وصى تعيين كرده است، بايد وى ثلث مال را در موارد خير مصرف نمايد. در غير اين صورت، اگر ورثه به توافق برسند كه فردى از بين آنها دست به كار شود، مشروط بر اين كه مورد اعتماد باشد، با اطلاع حاكم شرع اشكال ندارد و در صورت عدم توافق، حاكم شرع براى متوفّى، وصى تعيين مى كند. والله العالم
* وصيت به واگذارى ملك در رهن
   سؤال 231. شخصى سه دانگ ملك مورد رهن را بدون اجازه ى مرتهن به زوجه اش واگذار كرد. آيا اين وصيت نامه صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه وصيت ثابت شود معناى وصيت اين است كه ورثه پس از پرداختن دين موصى، سه دانگ از مورد رهن را به زوجه او بدهند و اگر قيمت آن بيش از ثلث تركه باشد در قسمت زيادى، اجازه ى ورثه شرط است و در غير اين صورت به مقدار ثلث نافذ است. والله العالم
* وصيت بر قضاء روزه
   سؤال 232. ميتى كه پسر بزرگ ندارد و به صورت عمد، روزه خوارى مى كرده است، وصيت قضاى روزه نموده است. آيا از ثلث اموال وى كم مى شود؟

صفحه75
بسمه تعالى: اگر وصيّت كند به مقدار ثلث مال نافذ خواهد بود. والله العالم
 

صفحه76
 
 
 

احكام عبادات

1. نماز

* راه هاى حضور قلب در نماز
   سؤال 233. راه هاى ايجاد حضور قلب در نماز را بيان فرماييد؟
بسمه تعالى: نماز را موقعى بخوانيد كه خسته نباشيد و شاغلى شما را به غير نماز متوجه نسازد و قبل از نماز نافله بجا آوريد تا به تدريج حضور قلب پيدا كنيد. والله العالم
* شهادت به حضرت على(عليه السلام) در اذان
   سؤال 234.يكى از استادان ما گفت سنّى ها در اذان جمله ى «الصلاة خير من النوم» را اضافه نموده اند و ما نبايد جمله ى «أشهدأنّ علياً ولى الله» را اضافه نماييم. آيا اين مطلب صحيح است؟
بسمه تعالى: اين دو با هم فرق واضحى دارند; آنها جمله ى «الصلاةُ خيرٌ مِنَ النَّومِ» راـ در ظاهر به عنوان «جزء اذان» مى گويند، ولى ما عبارت «أشهدأنّ علياً ولى الله» را به عنوان «زينت اذان» مى گوييم، نه به عنوان جزء آن. علاوه بر اين، در روايتى نقل شده است كه هر گاه به رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله)شهادت داديد، به ولايت على(عليه السلام)نيز شهادت بدهيد. والله العالم
* تغيير قبله در زمان پيامبر
   سؤال 235. در جريان تغيير قبله كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مشغول نماز جماعت بودند، چرخيدن

صفحه77
پيامبر(صلى الله عليه وآله) از طرف شمال به جنوب امكان پذير بود، ولى چرخيدن صفوف متعدد نمازگزاران با حركت زياد موجب بطلان نماز مى شد. لطفاً توضيح مرحمت فرماييد؟
بسمه تعالى: آن چنان كه از آيه ى شريفه استفاده مى شود يكى از حكمت هاى تغيير قبله امتحان ايمان پيروان پيامبر در آن زمان بوده است و بر اساس روايات وارد شده، (1) وحى الهى به پيامبر(صلى الله عليه وآله)ـ در حالى كه نماز مى گزارد ـ فرمان داد از بيت المقدس رو به سوى كعبه كند و به لحاظ تقابل جهت دو قبله، مردها جاى زن ها و زن هاى جاى مردها قرار گرفتند. تحقق اين امر چون به دستور خدا بود، به صحّت نماز ضرر نزد. والله العالم
* قبله فضانوردان
   سؤال 236. اگر مسلمانى به فضا برود، وظيفه اش نسبت به قبله چيست؟
بسمه تعالى: در كره ماه، اگر بخواهد نماز بگزارد تمام كره زمين براى او حكم قبله را دارد. والله العالم
* نماز در مكانى كه سقف آن از پول حرام ساخته شده است
   سؤال 237. نماز خواندن در مسجدى كه تير آهنها و يا سقف آن با پول حرام ساخته شده است، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: غصب بودن سقف مسجد يا تير آهن نماز را باطل نمى كند . والله العالم
* نماز در منزلى كه اجاره آن باطل بوده است
   سؤال 238. منزلى را اجاره كرديم و پس از يك سال يا بيشتر متوجه شديم كه اجاره باطل بوده است. حكم نماز و روزه هايى كه در اين منزل خوانده شده چيست؟
بسمه تعالى: نماز و روزه ى شما صحيح است. والله العالم
* يقين به عدم طهارت در نماز سپس يقين به طهارت

1 . وسائل الشيعه، باب2 از ابواب قبله.

صفحه78
   سؤال 239. اگر كسى در اثناء نماز يقين كند كه طهارت ندارد و لكن نمازش را به قصد رجاء ادامه دهد و در ادامه يقين پيدا كند كه وضو دارد آيا نماز وى صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه در حال رجاء داراى قصد قربت بوده نماز او صحيح است. والله العالم
* احتمال آب كشيدن لباس نجس و نماز در آن
   سؤال 240. لباس نجسم را به كسى دادم كه آب بكشد، سپس بدون سؤال از وى لباس را پوشيده و نماز گزاردم و پس از نماز متوجه شدم كه لباس را آب نكشيده است. آيا نمازم صحيح است؟
بسمه تعالى: نماز را قضا كنيد. والله العالم
* لباس نجس مريض در نماز
   سؤال 241. مريض يا فردى كه به عللى نمى تواند بعد از بول خود را با آب بشويد آيا مى تواند بدون شستن محل بول نماز بخواند؟
بسمه تعالى: اگر مى تواند از همسر كمك بگيرد و در غير اين صورت اگر اطمينان دارد كه تا آخر وقت نمى تواند با آب تطهير كند با همان حالت نماز بخواند. والله العالم
* نماز خواندن در زمينهايى كه بر اساس اصلاحات ارضى واگذار شده است
   سؤال 242. آيا نماز گزاردن در ملكى كه در پى اصلاحات ارضى قبل از انقلاب به شخص زارع تعلق گرفته، صحيح است؟
بسمه تعالى: مادامى كه ندانيد آن مِلك، از آنِ ديگرى است مى توانيد نماز بخوانيد. والله العالم
* نماز در كشور فنلاند
   سؤال 243. در كشور فنلاند چند ماه از سال شب مى باشد و فقط حدود بيست دقيقه هوا كمى روشن مى شود; البته خورشيد طلوع نمى كند و چند ماه روز مى باشد و حدود نيم ساعت هوا تاريك مى باشد. وظيفه ى ما براى نماز چيست؟
بسمه تعالى: در اين گونه مناطق، حركت خورشيد به دورِ افق هميشه يكنواخت

صفحه79
نيست; يعنى در همان 24ساعت كه يك مرتبه دور افق مى گردد، گاهى اوج مى گيرد و بالا مى آيد و گاهى پايين مى آيد و در حضيض واقع مى شود. به اين ترتيب، گاهى هوا روشن تر و گاهى كم نورتر خواهد بود. اين وضع در هر شبانه روز تكرار مى شود و اگر عكس هايى را كه از حركت آفتاب به دور افق از آن نقاط برداشته اند ملاحظه كنيد، اين موضوع به خوبى ملاحظه مى شود.
ساكنان مناطق قطبى، هنگامى كه آفتاب در آسمان بالا مى آيد، آن را «روز» مى خوانند و هنگامى كه آفتاب پايين مى آيد، «شب» مى گويند. بنابراين اگر شاخصى را روى زمين نصب كنيم، هنگامى كه سايه ى آن به حداقل برسد، «ظهر» و هنگامى كه به حداكثر برسد، «نيمه شب» خواهد بود. حال اگر مقدار شب و روز نزديك ترين مناطق معتدله در آن موقع از سال را بدانيم، مثلاً بدانيم در اول تابستان روزها به طور متوسط چهارده ساعت و شب ها ده ساعت است، تكليف نمازهاى پنجگانه و روزه كاملاً روشن مى شود، امّا اوقاتى كه شب هاى طولانى دارد بايد توجه داشت كه آسمان در 24ساعت يكنواخت نيست; گاهى تاريك و گاهى كمى روشن است. در اين شب ها از وضع حركت ستارگان و فاصله ى آنها با افق و نيز از وضع تاريكى و روشنى هوا، نيمه شب و ظهر را مى توان تشخيص داد و با در نظر گرفتن مقدار متوسط شب و روز مناطق معتدله و وظايف شرعى را انجام داد.
* پاره بودن چادر هنگام نماز
   سؤال 244. زنى مى داند كه بعضى از قسمت هاى چادرش پاره است و موهاى او پيدا مى شود، ولى هنگام نماز فراموش كرد و بعد از نماز متوجه شد، آيا نماز او صحيح است؟
بسمه تعالى: نمازهايى كه خوانده صحيح است و براى نمازهاى بعدى چادر خود را اصلاح كند. والله العالم
* شهادت ثالثه
   سؤال 245. آيا شهادت ثالثه (أشهد أنّ عليّاً أميرالمؤمنين، ولى اللّه) جزء اذان است؟ و

صفحه80
آيا در تشهد نماز مى توان عبارت مذكور را گفت؟
بسمه تعالى: شهادت ثالثه جزء اذان نيست، ولى مستحب است، زيرا در روايت وارد شده كه هر موقع به رسالت پيامبر (صلى الله عليه وآله)گواهى داديد، به ولايت اميرمؤمنان على(عليه السلام)نيز گواهى دهيد، ولى از گفتن آن در تشهد نماز خوددارى گردد و نماز فريضه است و بايد به همان نحوى كه معصومين فرموده اند، انجام شود. والله العالم
* ذكر در حين قيام
   سؤال 246. اگر در موقع برخاستن به جاى جمله«بحول الله وقوته» بگويد«يا حىّ يا قيوم» نماز وى صحيح است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* نماز صبح
   سؤال 247. نماز صبح چه زمانى اقامه مى شود؟
بسمه تعالى: وقت نماز صبح پس از طلوع فجر صادق است و بر اساس تحقيق برخى از افراد موثق، احتياط اين است كه 21دقيقه پس از آغاز اذان صدا و سيما، نماز صبح را برگزار كنيد. والله العالم
* حكم ترك موقت نماز
   سؤال 248. شخصى چند روز نماز مى گزارد و چند روز آن را ترك مى كند. آيا او جزء بى نمازان است؟
بسمه تعالى: فرد مزبور در شمار كسانى است كه نماز را سبك مى شمارند و مشمول آيه(الّذين هُمْ عَن صلاتهم ساهون)(1) است. والله العالم
* قنوت به زبان غير عربى
   سؤال 249. آيا در قنوت نماز واجب مى توان به زبانى غير از زبان عربى از خداوند حاجت طلبيد؟

1 . ماعون/5.

صفحه81
بسمه تعالى: احتياطاً فقط به زبان عربى باشد و از ادعيه ى قرآنى استفاده شود. والله العالم
* بيرون آوردن موبايل در نماز
   سؤال 250. اگر نمازگزار در حال نماز دست در جيب خود كند و موبايل خود را درآورده و باز و بسته كند، آيا اين حركت باعث بطلان نمازش مى شود؟
بسمه تعالى: مادامى كه صورت صلاتى را محو نكند(حالت نماز را به هم نزد)، اشكال ندارد. والله العالم
* گفتن دوباره تسبيحات
   سؤال 251. اگر شخصى در ركعت سوم و چهارم، تسبيحات را عمداً دوبار بگويد و تسبيح سوم را نگويد، آيا نماز وى صحيح است؟
بسمه تعالى: تسبيحات اربعه احتياطاً بايد سه بار گفته شود و اكتفا بر يك يا دو بار بر خلاف احتياط است. والله العالم
* سجده بر فرش در مسجدالحرام
   سؤال 252. آيا سجده بر فرشِ مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله) در نمازهاى واجب و مستحب جايز است؟
بسمه تعالى: تا مى تـوانيد جـايى را بـراى نمـاز انتخـاب كنيد كـه سنـگ فـرش باشـد و اگـر چنين جـايى نبـود، نمـاز برگزار شده را احتياطاً اعاده كنيد . والله العالم
* عدول از نماز واجب به قضا يا مستحبى
   سؤال 253. كسى كه مشغول خواندن نماز عشا است، آيا مى تواند به نماز قضا يا مستحبى عدول كند و نماز عشا را برگزار كند؟
بسمه تعالى: قطع نماز واجب بدون عذر جايز نيست. والله العالم .
* اقتدا كردن نماز طواف به نماز يوميه
   سؤال 254. اگر كسى نماز طواف را به نماز يوميه اقتدا نمايد آيا نماز طواف او صحيح

صفحه82
است؟
بسمه تعالى: در صورت اقتدا، به آن اكتفا نكند و خود نيز نماز طواف را به صورت فرادى به جاى آورد. والله العالم
* شكستن نماز مستحبى
   سؤال 255. شكستن نماز مستحبى بدون عذر جايز است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* عدول از نماز مستحب به واجب
   سؤال 256. آيا مى توان نيّت نماز را از مستحب به واجب تغيير دهيم؟
بسمه تعالى: تغيير نيت از نافله به واجب و بالعكس جايز نيست. والله العالم
* نماز قضا را نشسته مى خوانم
   سؤال 257. نمازهاى يوميه را ايستاده به جا مى آورم، ولى براى نمازهاى قضا به خاطر درد كمر و زانو، سجده ها را بر روى ميز انجام مى دهم. آيا اين نماز صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر اقامه ى نماز قضا به حالت ايستاده براى شما حرجى باشد، به صورتى كه توانايى داريد انجام دهيد. والله العالم
* مانع بين پيشانى و مهر
   سؤال 258. شخصى پس از برداشتن سر از سجده متوجه شد كه بين پيشانى و مهر، يك چيزى حائلى بوده است، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: نماز او صحيح است. والله العالم
* اگر در حال سجده انگشت دستها بر روى زمين نباشد
   سؤال 259. اگر كسى به هنگام سجده كف دست ها را روى زمين بگذارد، ولى انگشتانش بر روى زمين نباشد، آيا سجده اش صحيح است؟
بسمه تعالى: در حال سجده بايد انگشتان را نيز روى زمين بگذارد و لفظ «كف دست» در زبان فارسى غير از «كف» در لغت عرب است. والله العالم

صفحه83
* وضو و تيمم كسى كه چشم را عمل كرده
   سؤال 260. شخصى چشمش را عمل جراحى كرده و پزشك معالج دستور داده است كه سر را تكان ندهد وضوء و تيمم هم انجام ندهد. وظيفه اش راجع به نماز چيست؟
بسمه تعالى: به همان حالت نماز بخواند و بعداً قضا نمايد. والله العالم
* كيفيت تشهد نماز
   سؤال 261. آيا خواندن تشهد نماز بر طبق روايت ابوبصير كه از امام صادق(عليه السلام)بدين صورت نقل كرده اند: «بسم الله وبالله والحمد لله وخير الأسماء كلّها لله. أشهد أن لا إله إلاّ الله وحده لا شريك له وأشهد أنّ محمّداً عبده ورسوله. أرسله بالحق بشيراً ونذيراً، بين يدى الساعة. أشهد أنّ ربّى نعم الربّ وأنّ محمّداً نعم الرسول وانّ علياً نعم الوصى ونعم الإمام(1) جايز است؟
بسمه تعالى: نماز يكى از پايه هاى عملى دين، وسيله ى ارتباط بنده با خداست و بايد آن را به همان نحوى كه قرن به قرن به دست ما رسيده است به جا آورد و از افزودن چيزى بر آن، هر چند در برخى از روايات وارد شده باشد، خوددارى نمود. والله العالم
* اقامه نماز جمعه در كشور خارجى
   سؤال 262. من و عده اى از مؤمنين در كشور كويت ساكن هستيم و خواستار برپايى نماز جمعه مى باشيم، لطفاً نظر حضرتعالى راجع به اقامه نماز جمعه را اعلام فرماييد؟
بسمه تعالى: نماز جمعه يكى از مهم ترين فرائض دينى است كه خداوند در قرآن واجب نموده و پيامبر و خلفاء معصومش بر آن ترغيب نموده اند و شروطى دارد كه در كتب فقهى ذكر شده است پس اگر تمامى شروط جمع شود بر مؤمنين واجب مى شود; كه يكى از آن شرايط اين است كه امام جمعه يا مجتهد باشد و يا از طرف مجتهد جامع الشرايط منصوب شود. والله العالم
* نماز جماعت در طبقات دوم و سوم

1 . بحار، ج84.

صفحه84
   سؤال 263. آيا خواندن نماز جماعت در طبقه دوم و سوم مسجدالحرام در حالى كه امام جماعت در طبقه همكف مى باشد صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: در طبقه دوم اشكال ندارد. والله العالم
* امام جماعت شدن كسى كه يكى از اعضاى او قطع شده
   سؤال 264. آيا كسى كه يكى از اعضاى هفتگانه قطع شده باشد مى تواند امام جماعت شود؟
بسمه تعالى: اقتدا به معذور در سه مورد جايز است:
1. موقعى كه امام با تيمم وارد نماز شود.
2. وضوى امام جبيره اى باشد، 3. نشسته بر نشسته اقتدا كند.
در غير اين سه مورد فرد معذور، چه در وضو و چه در نماز نمى تواند امامت كند. والله العالم
* اقتدا به امام جماعت در مسجدين
   سؤال 265. آيا اقتدا به امام مسجدالحرام و يا مسجدالنبى از نماز واجب كفايت مى كند؟
بسمه تعالى: در صورت انعقاد نماز جماعت در زمان حضور زائر در مسجدين در نماز جماعت شركت كند و احتياطاً اعاده كند. والله العالم
* تأخير از امام جماعت
   سؤال 266. اگر گفتن سه بار ذكر سبحان الله در ركوع باعث شود كه از امام جماعت عقب بيفتد آيا مى تواند به گفتن يك بار اكتفاء كند؟
بسمه تعالى: مى تواند قصد فرادى كند و مى تواند به تبعيت خود ادامه دهد و اين مقدار تأخير مضر نيست. والله العالم
* اعاده نماز عصر با جماعت

صفحه85
   سؤال 267. آيا نماز عصرى را كه فرادى خوانده است مى تواند به نماز ظهرى كه امام جماعت مى خواند اعاده نمايد؟
بسمه تعالى: هر نمازى را كه انسان فرادى برگزار كرده، مى تواند با جماعت اعاده كند و تطابق بين نماز امام و مأموم معتبر نيست. والله العالم
* دادن حق الزحمه به امام جماعت
   سؤال 268. آيا پرداخت حق الزحمه به امام جماعت براى اقامه نماز جماعت جايز است؟
بسمه تعالى: پرداخت وجه به عنوان هزينه رفت و آمد يا تأمين زندگى او(نه به عنوان اجرت) مانعى ندارد. والله العالم
* فاصله شدن پرده كركره بين صفوف مردان و زنان
   سؤال 269. اگر بين صفوف مردان و زنان در نماز جماعت پرده كركره فاصله شود آيا نماز جماعت آنان صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر زنان بتوانند از امام جماعت در تمام حالات نماز متابعت و پيروى كنند اشكال ندارد. والله العالم
* اقتداء به امام جماعتى كه نماز وى طبق نظر مرجعش صحيح نيست
   سؤال 270. اگـر نمـاز امـام جمـاعت بر طبـق نظـر مرجـع تقليـد وى باطل باشد ولى نماز او بر طبق نظر مرجع تقليد مأموم صحيح باشد آيا مأموم مى تـواند بـه امام اقتدا كند؟
بسمه تعالى: هرگاه آن شخص يقين به بطلان نماز خود ندارد و نماز از نظر مأموم صحيح است، اشكال ندارد. والله العالم
* خواندن تشهد در حال تجافى در ركعت اول
   سؤال 271. كسى كه در ركعت دوم به نماز جماعت رسيده و اقتدا كرده و پس از

صفحه86
سجده به حالت تجافى نشسته است، آيا بر او جايز است كه تشهد بگويد؟
بسمه تعالى: مستحب است همراه امامت تشهد را بخواند. والله العالم
* اشتباه در ذكر مستحبى
   سؤال 272. اگر امام جماعت برخى از ذكرهاى مستحبى را غلط مى خواند، مى توان به او اقتدا كرد؟
بسمه تعالى: مادامى كه عمداً اذكار مستحبه را غلط نخوانده، اقتدا مانعى ندارد. والله العالم
* اقتداء به جماعت در سلام
   سؤال 273. اگر مأموم در سلام آخر به نماز جماعت برسد، آيا مى تواند اقتدا كند و به ثواب جماعت برسد؟
بسمه تعالى: در موقع خواندن تشهد مى تواند ملحق شود، نه سلام آخر. والله العالم
* نرسيدن مأموم به ركوع
   سؤال 274. شخصى در نماز جماعت، بعد از گفتن تكبيرة الاحرام به ركوع رفت، ولى قبل از رسيدن به حد ركوع، امام جماعت سر از ركوع برداشت، آيا نماز اين شخص به جماعت صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه مأموم در حال قيام باشد و امام سر از ركوع بردارد، مأموم مى تواند به طور فُرادا به نماز خود ادامه دهد. همچنين اگر در حال خم شدن به ركوع و قبل از رسيدن به حد ركوع، امام سر از ركوع بردارد، مأموم مى تواند به ركوع نرود و به حال قيام برگردد و نماز را به طور فرادا ادامه دهد، امّا اگر مأموم به حد ركوع برسد در حالى كه امام از ركوع سر برداشته يا در حال سر برداشتن از ركوع باشد، نماز مأموم باطل است. والله العالم
* اشتباه امام جماعت در اذكار واجب

صفحه87
   سؤال 275. اگر امام جماعت، حمد و سوره و يا اذكار واجب مانند ذكر ركوع و سجده را غلط مى خواند، مى توان به او اقتدا كرد؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* استراحت كاركنان در وقت نماز و خواندن نماز در ساعات كارى
   سؤال 276. در وقت ظهر شرعى وقتى را براى نماز جماعت در اول وقت تعيين كرده اند، لكن برخى از كاركنان اداره در اين زمان استراحت مى كنند و در بين ديگر ساعات كارى به نمازخانه رفته و نماز برگزار مى كنند، فتواى مبارك چيست؟
بسمه تعالى: در اين صورت، آن مقدار از وقت را كه به نماز مى پردازد، نمى تواند جزء وقت ادارى حساب كند. والله العالم
* توصيه به ائمه جماعت
   سؤال 277. توصيه شما به ائمه ى جمعه چيست؟
بسمه تعالى: نماز جمعه نماز عبادى و سياسى است و امام بايد در يكى از خطبه ها اوضاع اجتماعى و مشكلات مسلمانان و راهكار آنها را مطرح كند و توصيه اين است امامان جمعه بايد مطالعه كنند و علاوه بر بهره گيرى از كتاب خدا و سنت پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) و احاديث پيشوايان معصوم(عليهم السلام)، از دانش روز و افكار دانشمندان آگاه باشند. والله العالم
* علت قصر نماز مسافر
   سؤال 278. در آيه اى از قرآن كريم كه مى فرمايد:(وإذا ضربتم فى الأرض فليس عليكم جناح أن تقصروا من الصلاة إن خفتم أن يفتنكم الذين كفروا...)(1)، قصر نماز منحصر به حالت خوف شده است. آيا رواياتى كه قصر را اعم از خوف در سفر مى داند، مخالف اين آيه نيست؟
بسمه تعالى: در كتاب الانصاف پاسخ اين سؤال را به طور گسترده، بيان كرده ايم. آنچه

1 . نساء/101.

صفحه88
از آيه ى مزبور استفاده مى شود تقصير در حالت سفر همراه با خوف است، نه تنها حالت خوف; به گواه اين كه مى گويد:(إذا ضربتم فى الأرض...) و در آيه 103 مى فرمايد:(فإذا اطمئننتم...)كنايه از اين كه هرگاه در وطن قرار گرفتيد; اما سنت پيامبر اين حكم را توسعه داده، حتى يكى از اصحاب اين سؤال را از پيامبر پرسيد كه حضرت فرمود: هديه اى است از جانب خدا به امت من كه چه حال خوف و چه در حال غير خوف نماز را به صورت قصر بخوانند و توسعه حكم بيان شده در آيه، مخالفت با مفاد آيه شمرده نمى شود.
گذشته بر اين در عصر رسول خدا غالب سفرها همراه با خوف بود و اين از قبيل قيد غالب است كه فاقد مفهوم مى باشد; مانند آيه ى (وربائبكم اللاتى فى حجوركم)، در حالى كه حرمت ربيبه مشروط به حضور در خانه ى شوهر نيست. والله العالم
* رسيدن مسافر به وطن و قضا شدن نماز
   سؤال 279. كسى هنگام ظهر در سفر بوده است و زمانى كه به وطن مى رسد عمداً يا به جهت فراموشى نماز ظهر و عصر را نمى خواند آيا قضاى نماز را بايد به صورت قصر بخواند يا كامل؟
بسمه تعالى: بايد نماز را به صورت تمام قضا كند ميزان هميشه آخر وقت است كه از او فوت مى شود. والله العالم
* نماز افراد نظامى
   سؤال 280. وظيفه افراد نظامى كه از شهرى به شهر ديگر منتقل مى شوند و معلوم نيست چند سال در يك شهر مى مانند در مورد نماز و روزه چيست؟
بسمه تعالى: نماز چنين افرادى كه مى دانند مدت بسيار مديدى مثلاً دو سال يا بيشتر در نقطه اى مى مانند، تمام است و همچنين بايد روزه را بگيرند و در حقيقت چنين مكانى براى آنها وطن دوم حساب مى شود و اگر سفر شرعى كردند پس از بازگشت نياز به قصد اقامت ندارند. والله العالم

صفحه89
* نماز در مدت سربازى
   سؤال 281. آيا در مورد سرباز آموزشى (2ماهه) با سرباز دائمى در رابطه با نماز و روزه تفاوتى وجود دارد؟
بسمه تعالى: سرباز وظيفه دو ماهه، بايد قصد اقامه كند ولى وظيفه دائمى مستقر در يك مكان چنين نيست. والله العالم
* لباس نجس سرباز
   سؤال 282. سربازى كه تنها يك لباس دارد و آن هم نجس شود و وقت كافى براى آب كشيدن لباس نباشد وظيفه اش در مورد نماز چيست؟
بسمه تعالى: با كم كردن لباس نجس به اندازه امكان، با همان نماز بخواند. والله العالم
* نماز همسر و فرزندان در وطن دوم شوهر
   سؤال 283. اينجانب در وطن اول و دوم طبق فتواى مرجع تقليد خود نماز را تمام مى خوانم، آيا همسر و فرزندان من نيز در وطن دوم تابع من مى باشند؟
بسمه تعالى: همسر و فرزندان شما در وطنى كه فعلاً زندگى مى كنيد و فرزندان در آن متولد شده اند تمام مى خوانند اما وطن ديگر كه اين ملاك براى آنها نيست يعنى براى شما وطن بوده نه براى آنها فقط شما بايد تمام بخوانيد. والله العالم
* سجده بر موزائيك و سيمان
   سؤال 284. آيا سجده بر موزائيك و سيمان جايز است؟
بسمه تعالى: احتياط آن است كه فقط بر موزائيك و سيمان سجده نكند. والله العالم
* نماز در لباس نجس در حال غفلت
   سؤال 285. شخصى لباس نجسى را به كسى داده كه بشويد و لكن بدون سؤال از وى و به اعتقاد به اين كه لباس را شسته است لباس را پوشيده و نماز خوانده و سپس

صفحه90
فهميده كه هنوز لباس نجس است حكم نماز او چيست؟
بسمه تعالى: نماز را قضا كند. والله العالم
* قضاى نماز پدر و مادرى كه عمداً آن را ترك كرده اند
   سؤال 286. اگر پدر و مادرى عمداً نماز و روزه انجام نداده باشند آيا قضاى آنها بر فرزند بزرگتر واجب است؟
بسمه تعالى: احتياطاً قضا كند. والله العالم
* وجود حائل بين صفوف مردان و زنان
   سؤال 287. اگر بين صفوف مردان و صفوف زنان حائلى مثل ديوار باشد نماز جماعت صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط صحت نماز زنان با جماعت اين است كه با امام وحدت مكان داشته باشند، پس حائل بايد پرده يا مانند آن باشد، بنابراين حائلى مانند ديوار يا شيشه مايه بطلان نماز جماعت مى شود. والله العالم
* نماز راننده در سفرهاى مربوط به رانندگى
   سؤال 288. اگر راننده براى انجام امورى از قبيل تعويض پلاك، بيمه كردن و... سفرهايى داشته باشد حكم نماز او چگونه است؟
بسمه تعالى: در همان سفر نيز حكم كثيرالسفر دارد. والله العالم
* نماز سرباز
   سؤال 289. افرادى كه مشغول خدمت سربازى مى باشند، به مدت چند ماه، هر شب يا هر هفته به محل سكونت خود و يا به خانه ى اقوام مسافرت مى كنند. وظيفه شان نسبت به نماز چيست؟
بسمه تعالى: اين افراد حكم كثيرالسفر را دارند. والله العالم

صفحه91
* همراه شدن با كاروانى كه قصد اقامه كرده است
   سؤال 290. به همراه كاروانى به مشهد رفتم و در ذهنم بود كه اگر قرار شد كاروان ده روز بماند، من نيز تبعيت كنم، ولى غفلت كردم و پس از چند روز كه پرسيدم، متوجه شدم كاروان از همان روز ورود، تصميم گرفته ده روز بماند. وظيفه ام نسبت به روزهاى باقيمانده چيست؟
بسمه تعالى: ظاهراً نيت شما اين بوده كه بر طبق اقامت كاروان در مشهد بمانيد و قصد عشره به صورت اجمالى داشته ايد. در اين صورت نمازهاى خود را تمام برگزار و نمازهاى قبلى را هم اگر به صورت قصر بوده، قضا كنيد. والله العالم
* حد ترخص در شهرهاى بزرگ
   سؤال 291. حد ترخص شهرهاى بزرگ مثل تهران چگونه محاسبه مى شود؟
بسمه تعالى: شهرهاى بزرگ اگر شهر واحدى حساب شوند حد ترخّص، جايى است كه ديوار آخرين محله ى آن شهر را نبيند و صداى اذان آن را نشنود.والله العالم
* كثيرالسفر و سفرهاى غير شغلى
   سؤال 292. اگر كسى كه دائم السفر است، سفرى را براى زيارت يا مهمانى و امثال آن برود، تكليف نماز و روزه ى او چيست؟
بسمه تعالى: مادامى كه سفر براى او يك امر عادى است، بايد نماز خود را تمام بخواند و در اين قسمت، سفر براى كار شخصى يا مهمانى تأثيرى و فرقى ندارد. والله العالم
* كثيرالسفر چند شغلى
   سؤال 293. كسى كه داراى دو شغلِ معلمى و تجارت است و براى شغل معلمى بين قم و تهران و براى شغل دوم، بين قم و شيراز رفت و آمد مى كند، اكنون مدت يك ماه است كه براى شغل دوم (تجارت) به شيراز نرفته است. اگر بعد از مدتى به شيراز برود،

صفحه92
آيا نماز او كامل است؟
بسمه تعالى: اگر به اقتضاى شغل، مرتب در سفر است، در سفر براى شغل دوم نيز نمازش تمام است; هر چند براى شغل دوم مدتى سفر نكرده باشد. والله العالم
* مشخص نبودن زمان كار در سفر
   سؤال 294. اشخاصى كه كارگرند و مدت زمان كار آنها مشخص نيست; يعنى ممكن است كارى را در زمان كمتر از ده روز و گاهى بيتشر به اتمام برسانند; همچنين مكان كار آنها، گاهى كمتر از مسافت شرعى و گاهى به اندازه ى مسافت شرعى است. وظيفه ى آنها راجع به نماز و روزه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه از اوّل بدانند كه ده روز در محلى خواهند ماند، نمازشان تمام و در صورت شك يا علم به اقامت كمتر از ده روز، نماز شكسته است.
محل كار اگر كمتر از مسافت شرعى باشد، نماز و روزه ى آنها تمام است و هر موقعى كه محل كارشان در مسافت شرعى يا بيشتر باشد، مادامى كه حالت كثرت سفر شرعى به خود نگيرند، نماز شكسته خواهد بود. والله العالم
* رفتن به 15كيلومترى و سپس ادامه آن تا 50كيلومتر
   سؤال 295. اگر كسى به قصد مكانى به پانزده كيلومترى وطن برود و پس از رسيدن به آن محل تصميم بگيرد كه به سفر خود تا پنجاه كيلومتر ادامه دهد. آيا نماز اين شخص در فاصله ى پانزده كيلومترى تمام است؟
بسمه تعالى: از آن موقعى كه تصميم مى گيرد به سفر ادامه دهد، نمازش شكسته است. والله العالم
* اگر فاصله بين محل خدمت و محل استراحت سفر محسوب شود
   سؤال 296. گاهى به برخى افراد در محل خدمت، مأموريت داده مى شود براى انجام كارى به مدت ده روز يا بيشتر به شهرستان ديگر بروند و فاصله ى محل مأموريت با محلى كه هر شب در آن استراحت مى كنند بيش از سى كيلومتر است

صفحه93
تكليف نماز و روزه ى اين افراد چيست؟
بسمه تعالى: افراد ياد شده در تمام مدت مسافرند و بايد نماز خود را شكسته و روزه ى خود را افطار كند.والله العالم .
* سفر اول و سفر دوم بدون بازگشت به وطن
   سؤال 297. معلمى كه مى خواهد در فاصله ى 25كيلومترى و پنجاه كيلومترى تدريس كند، وقتى به 25كيلومترى رسيد كه سفر اوّل او مى باشد، آيا رفتن او به نقطه ى پنجاه كيلومترى سفر دوم حساب مى شود؟
بسمـه تعـالى: هـرگاه فـرد يـاد شـده از اول قصـد داشـت كه پس از سفـر 25 كيلـومتـرى بـه نقطـه پنجـاه كيلـومتـرى نيـز بـرود، مجمـوعاً يك سفـر حسـاب مـى شـود و اگـر پس از رسيـدن بـه نقطـه ى اوّل، سفـر دوم را نيـت بكنـد، رفتـن بـه نقطـه ى پنجـاه كيلـومتـرى، سفـر دوم شمـرده مى شـود. والله العالم
* خواندن نماز تمام در مكه و مدينه
   سؤال 298. آيا مسافر در مكه و مدينه مى تواند نماز را تمام به جا آورد؟
بسمه تعالى: در مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله) مى تواند نماز را تمام بخواند و ميان مسجد قديم و جديد در اين قسمت فرقى نيست; هر چند احتياط مستحب اين است كه فقط در بخش قديم نمازش را تمام بخواند. والله العالم
* اعراض از وطن با قصد اعراض
   سؤال 299. پس از ازدواج، از شهرى كه در آن متولد و ساكن بودم به شهر ديگرى رفتم. آيا براى اعراض از وطن، «قصد» كافى است يا لفظ لازم است و بايد به زبان بياورم؟
بسمه تعالى: هرگاه تصميم قاطعانه بگيرد كه در وطن خود زندگى نكند، براى اعراض كافى است و گفتن به زبان لازم نيست. والله العالم
* تدريس و سفر شرعى
   سؤال 300. كسى كه براى تدريس در دانشگاه يا صله رحم، مسافت شرعى را طى

صفحه94
مى كند، آيا نماز او تمام و روزه اش صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه فردى به طور مرتب در هر هفته يا ده روز دو روز به سفر مى رود و به وطن برمى گردد و اين كار دو ماه ادامه پيدا بكند بايد نماز خود را تمام بخواند و روزه بگيرد البته در سفر اول حكم مسافر دارد و در سفر دوم احتياط كند(نماز را هم تمام و هم شكسته بخواند) و در سفر سوم، نماز او تمام است. والله العالم
* دو يا سه هفته در سال در وطن بودن
   سؤال 301. شخصى از زمان كودكى به مدت چند ماهى در طول سال در شهرى مانده و آنجا وطن او بوده است و قصد داشته تا آخر عمر اين كار را ادامه دهد، ولى اكنون فقط دو يا سه هفته در آن شهر مى ماند. حال اگر اين شخص كمتر از ده روز در آن شهر بماند نماز او كامل است يا شكسته؟
بسمه تعالى: شخص مزبور تا از آن شهر اعراض نكرده، وطن او محسوب مى شود و نمازش در آنجا تمام است. والله العالم
* قصد ده روز و سفر به كمتر از مسافت شرعى
   سؤال 302. آيا مبلغ در سفر تبليغى، مى تواند در دو روستا نماز را تمام بخواند؟
بسمه تعالى: در فرض مزبور نماز مبلغ تمام است، مشروط بر اين كه در يك محل قصد اقامت كند و مى تواند به محل ديگر به مدت روزانه حدود دو ساعت برود و برگردد و اين در صورتى است كه فاصله ى دو محل، كمتر از چهار فرسخ باشد. والله العالم
* سى سال ترك وطن
   سؤال 303. حدود سى سال پيش، از زادگاه خود به شهر قم مهاجرت كرده و قم را به عنوان وطن انتخاب نمودم; در عين حال نسبت به زادگاهم ترك وطن ننموده ام و گاهى براى صله ى رحم به آنجا مى روم. آيا اعراض از زادگاه براى اينجانب حاصل شده است؟ وظيفه ى نماز و روزه ى همسر و فرزندانم در آنجا چگونه است؟

صفحه95
بسمه تعالى: هرگاه در طول اقامت خود در قم تصميم گرفتيد كه ديگر براى زندگى به زادگاه برنگرديد، اعراض محقق شده است و در غير اين صورت، زادگاه، وطن شماست، امّا تكليف همسر و فرزندان ارتباطى به وضع شما ندارد. بر فرض اين كه زادگاه، وطن شما باشد دليل بر وطن بودن براى آنها نيست. آنها فقط در دو صورت مى توانند نماز را در زادگاه شما تمام بخوانند كه يا قصد توطن كنند يا قصد اقامه ى ده روز را بنمايند. والله العالم
* كثيرالسفر دانشجويان
   سؤال 304. اگر كسى براى درس از وطن تا محل درس هر روز5/22كيلومتر يا بيشتر مى رود وظيفه اش نسبت به نماز و روزه در محل درس و بين راه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه بين شهرى كه زندگى مى كند و محل درس مسافت شرعى است و هر روز اين كار انجام مى گيرد نماز او در غير سفر اول و دوم، در بين راه ومحل درس تمام است، در سفر اوّل قصر و احتياطاً در سفر دوم بين قصر و اتمام جمع نمايد. والله العالم
* نماز و روزه زندانيان و رفت و آمد آنان
   سؤال 305. زندانيانى كه كمتر از ده روز در منزل خود مى مانند و كمتر از ده روز در زندان هستند، حكم نماز و روزه ى آنان در زندان چگونه است؟ با توجه به اين كه فاصله ى بين زندان و وطن به مقدارى است كه مسافر محسوب مى شوند.
بسمه تعالى: در راه و در محيط زندان حكم كثير السفر را دارند. والله العالم
* منطقه صنعتى پارس
   سؤال 306. منطقه ى اقتصادى انرژى پارس با مساحت سى هزار هكتار شامل دو سايت مى باشد. آيا مى توان كل اين محدوده را منطقه ى واحد فرض كرد كه در اين صورت رفت و آمد در اين محدوده، موجب باطل شدن قصد نباشد؟
بسمه تعالى: اگر آن منطقه از طرف شهردارى يا بخشدارى يا فرماندارى واحدى اداره مى شود و در حقيقت از نظر اجتماعى و سياسى مكان واحدى مى باشند، مى توان

صفحه96
همه را يك منطقه دانست. والله العالم
* خارج شدن از محل اقامت
   سؤال 307. كسى به قصد اقامت ده روز وارد منطقه اى مى شود. ولى به خاطر كار شخصى يا ادارى به خارج از آن منطقه سفر مى كند، آيا به قصد اقامه اش ضرر مى زند؟
بسمه تعالى: هرگاه كمتر از حد مسافت شرعى سفر كند و زود برگردد، ضررى به اقامه نمى زند. والله العالم
* نماز تمام در كربلا
   سؤال 308. شخص مسافرى كه به كربلا مشرف شده در كدام مكان مى تواند نمازش را قصر يا تمام بخواند؟
بسمه تعالى: در حرم سيدالشهداء(عليه السلام) به شعاع حدود يازده متر از ضريح مقدس آن حضرت مى توان نماز قصر را به صورت تمام اقامه كرد. والله العالم
* خواندن قضاى نماز شب
   سؤال 309. آيا مى توان نماز شب هاى چند سال قبل را قضا كرد؟
بسمه تعالى: قضاى نوافل شب مستحب است. والله العالم
* رعايت احكام نماز مستحبى مثل احكام نماز واجب
   سؤال 310. برخى از مؤمنين در نماز مستحبى، برخى از دستورهاى نماز را رعايت نمى كنند; مثلاً سر را به مقدار ده سانتيمتر از سجده بلند مى كنند و بدون نشستن كامل دوباره سجده ى دوم را انجام مى دهند. آيا چنين نماز مستحبى صحيح است؟
بسمه تعالى: احكام نوافل عين احكام نمازهاى واجب است; مگر در مواردى كه براى عدم رعايت آن دليلى باشد; مانند نماز نافله شب كه در حين راه رفتن نيز مى توان خواند. والله العالم
* خواندن نافله عصر قبل از نماز ظهر
   سؤال 311. آيا مى توان نافله ى عصر را قبل از نماز ظهر انجام داد به اين علت كه

صفحه97
مى داند در بين دو نماز نمى تواند نافله ى عصر را بخواند؟
بسمه تعالى: نافله ى عصر را بايد پس از نماز ظهر برگزار كرد و تقديم بر نماز ظهر جايز نيست، مگر روز جمعه. والله العالم
* شك در نيت نماز صبح يا عصر
   سؤال 312. اگر قبل از اتمام ركعت دوم، شك كند كه نيّت قضاى نماز صبح كرده يا قضاى عصر، وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: بنا را بر يكى از دو نماز بگذارد و تمام كند و سپس بايد هر دو نماز را قضا كند. والله العالم
* تأخير نماز از اول وقت به جهت دستور كارفرما
   سؤال 313. اگر به جهت ساعت كارى و تعهدى كه از كاركنان گرفته اند، اقامه ى نماز اول وقت در حدود يك ساعت به تأخير بيفتد، شرعاً اشكال دارد؟
بسمه تعالى: شكى نيست كه فرد مسلمان بايد در اول وقت نماز بگزارد و فضيلت آن را درك كند، ولى در عين حال اگر شرايط ايجاب كرد كه در غير وقت اوّل نماز بگزارد اشكال ندارد; خواه فرادى باشد يا به جماعت. والله العالم
* نماز قضاى پدر به عهده فرزندى كه هنوز بدنيا نيامده
   سؤال 314. مردى مرده است و فرزندى ندارد، ولى همسرش حامله به پسرى است. آيا بعد از به دنيا آمدن پسر، قضاى نمازهاى پدر به عهده ى اوست؟
بسمه تعالى: ميزان در لزوم قضا، بزرگترين فرزند است و در اين قسمت بين فرزندى كه در حال حيات پدر به دنيا آمده يا در حمل مادر باشد، فرقى نيست. والله العالم
* غلط خواندن پدر، نماز واجب را و قضاى آن برعهده پسر
   سؤال 315. آيا قضاى نمازهاى پدر كه به جهت سهل انگارى غلط مى خوانده، به عهده ى پسر بزرگتر است؟
بسمه تعالى: نمازهايى كه برعهده ى ميّت است، به هر سبب كه باشد قضاى آن بر ولى

صفحه98
او لازم است. والله العالم
* قضاى نماز پدر برعهده فرزند پسر
   سؤال 316. مردى مرده است و پسر بزرگ او مجنون است. آيا نمازهاى قضاى پدر برعهده ى پسر كوچكتر مى باشد؟
بسمه تعالى: احتياطاً پسر كوچكتر قضا كند. والله العالم
* پاك بودن لباس
   سؤال 317. در چه صورتى بايد لباس نمازگزار پاك باشد؟
بسمـه تعـالى: لباس نمـازگـزار بايد پاك باشد و اگر كسى بداند لباس يا بدنش نجس است و با بدن يا لباس نجس نماز بخواند نمازش باطل است مگر مواردى مثل تنگى وقت در حالى كه لباس پاك نداشته باشد يا نجاست خون به مقدار كمتر از يك درهم باشد. والله العالم
* نماز آيات براى پس لرزه
   سؤال 318. آيا براى پس لرزه ها بايد نماز آيات خواند؟
بسمه تعالى: هرگاه پس لرزه ها از نظر عرف ادامه همان زلزله قبلى باشد و فاصله بين آنها كم باشد يك زلزله حساب مى شود و در غير اين صورت، متعدد حساب مى شود در صورتى كه محسوس باشند. والله العالم
* امامت فرد غير روحانى
   سؤال 319. آيا فرد غير روحانى در صورتى كه امام جماعت حاضر نباشد مى تواند به عنوان امام جماعت نماز را برگزار نمايد؟
بسمـه تعـالى: شـايستـه اسـت امـام جمـاعت روحـانى باشـد مگـر در مـواردى استثنايى كه فرد غير روحانى كه مقبول نمازگزاران و عادل باشد مى تواند به صورت موقت و محدود امامت كند. والله العالم

صفحه99
2. مساجد و حسينيه ها
* پخش اذان و...از بلندگو
   سؤال 320. نظر شريف جنابعالى درباره ى پخش صداى اذان و مجالس حسينى و مجالس ختم از بلندگو كه منجر به اذيت و آزار مؤمنين و سلب آسايش همسايگان مى شود چيست؟
بسمه تعالى: اذان از شعائر اسلام و فلسفه ى آن آگاه كردن مردم به اوقات نماز است در شرايط كنونى بايد با صداى بلند گفته شود، امّا در بقيه ى امور بايد مراقبت كنند كه باعث آزار و ناراحتى همسايگان نشود. والله العالم
* منع متولى از نماز
   سؤال 321. اگر مسجدى بدون اجازه متولى تغييرات ساختمانى در آن انجام بگيرد آيا متولى مى تواند از نماز خواندن در آن مكان جلوگيرى كند؟
بسمه تعالى: تعميرات مسجد بايد زير نظر متولى ويا به اجازه او انجام گيرد ولى اگر كسى اين كار را كرد متولى نمى تواند از نماز خواندن در آن مسجد جلوگيرى كند. والله العالم
* تبديل طبقه بالاى مسجد به كتابخانه
   سؤال 322. آيا طبقه فوقانى مسجد را مى توان به كتابخانه و محل برگزارى كلاس هاى فرهنگى قرآنى تبديل نمود؟
بسمه تعالى: اگر مسجد وقفنامه معتبرى دارد طبق وقفنامه عمل شود، در غير اين صورت مطابق نظر متولى و يا هيئت امناء عمل شود. والله العالم
* انداختن فرش هاى ديگر بر روى فرش مسجد براى نجس نشدن فرش مسجد
   سؤال 323. آيا جايز است بر روى فرش هاى مسجد يا زمين مسجد در ايام عزادارى

صفحه100
فرشهايى انداخت كه در صورت نجس شدن فرش مسجد نجس نشود؟
بسمه تعالى: اصولاً بايد در تمام احوال شئون مسجد را حفظ كرد و مسجد را طاهر و طيّب نگهداشت بنابر اين كار مزبور اشكال ندارد. والله العالم
* نواختن موزيك در مساجد و حسينيه ها
   سؤال 324. آيا نواختن موزيك در مساجد و حسينيه ها جايز است؟
بسمه تعالى: حرام است. والله العالم
* آهنگ هاى غير مطرب در مراسم شهداء
   سؤال 325.در مراسم يادواره شهداء ومراسم دينى در مساجد، آهنگ پخش مى شود آيا پخش آهنگ هاى غير مطرب جايز است؟
بسمه تعالى: از اين كار پرهيز شود. والله العالم
* زمين وقف پر نماز و مصلى ها، حكم مسجد دارند
   سؤال 326. در صورتى كه زمين محل نماز، وقف نماز باشد يا مصلاهايى كه براى اقامه ى نماز جمعه بنا مى شود و اسم مسجد روى آن نمى گذارند، آيا احكام مسجد بر آنها جارى است؟
بسمه تعالى: هرگاه زمين را به عنوان محل نماز ولو نماز جمعه وقف كنند، احكام مسجد بر آن بار نمى شود، ولى اگر به عنوان مسجد كه خانه ى خداست وقف كند احكام مسجد را خواهد داشت. والله العالم
* اختصاص قسمتى از مسجد به موزه ى قرآن
   سؤال 327. آيا قسمتى از مسجد را مى توان به موزه ى قرآن اختصاص داد؟
بسمه تعالى: هرگاه عمل مزبور، با اقامه ى نماز و ديگر شئون مسجد منافات نداشته باشد، به طور موقت مانع ندارد. والله العالم
* ورود اهل كتاب به مسجد
   سؤال 328. آيا مى توان افراد بالغ از اهل كتاب را به مسجد راه داد؟

صفحه101
بسمه تعالى: جايز نيست، و آنان جنب هستند و راه دادن جنب به مسجد حرام است. والله العالم
* دخالت خدمه در حسينيه
   سؤال 329. آيا كسى از خدمه و دست اندركاران حسينيه مى تواند، بدون اذن متولى و هيأت مديره، در حسينيه دخالت كند؟
بسمه تعالى: امور مربوط به حسينيه بايد با اجازه ى متولى صورت گيرد. والله العالم
* برداشتن سقف مسجد به جهت توسعه
   سؤال 330. براى توسعه مسجدى ناچاريم سقف مسجد فعلى را برداشته و آن را حياط مسجد قرار دهيم. آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: در صورت امكان سقف مسجد محفوظ بماند و در صورت ضرورت با حفظ مسجد بودن حياط و امكان عبادت در آن و مراعات احكام مسجد مثل آلوده نكردن و ننشستن جنب و حائض در آنجا، اشكال ندارد. والله العالم
* انتقال درآمد مسجد به مسجد ديگر
   سؤال 331. مسجد كوچكى كه مبلغ سى ميليون تومان پول دارد و هيئت امناء در نظر دارند مسجد ديگر با وسعت بيشتر احداث نمايند آيا اين مبلغ را مى توان در مسجد جديد خرج كرد؟
بسمه تعالى: وجه مزبور را بايد در همان مسجد اول صرف كرد و يا آن را توسعه دهند. والله العالم
* وظايف متولى مسجد
   سؤال 332. وظايف متولى و خادم مسجد چيست؟
بسمه تعالى: حدود وظايف متولى يا از طريق واقف تعيين مى شود و در غيراين صورت، بايد حاكم شرع تعيين كند. والله العالم
* پرداخت اجرت خادم از درآمد مسجد

صفحه102
   سؤال 333. آيا مى توان از درآمد مسجد اجرتى براى خادم منظور نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه عمران و آبادى مسجد از هر نظر متوقف بر كار خادم است با در نظر گرفتن نظر متولى هيئت امناء و تصويب آنان مى توان اجرتى به او پرداخت . والله العالم
* تبديل حسينيه به مسجد
   سؤال 334. مكانى به عنوان حسينيه وقف شده است و لكن پس از چند سال به قصد ايجاد مسجد، تخريب و نيز مبالغى جهت ساخت مسجد از مردم دريافت شده است آيا مى توان حسينيه را به مسجد تبديل نماييم؟
بسمه تعالى: آن مكان به عنوان حسينيه باقى است واحكام مسجد را ندارد و نمى توان وقف را عوض كرد; ولى كسانى كه به ساختمان آنجا به عنوان مسجد كمك كرده اند مى توانند راضى به وضع موجود شوند و يا پول خود را پس بگيرند. والله العالم
* تغيير ساختمان مسجد بدون اذن متولى
   سـؤال 335. اگـر در مسجدى از سوى هيأت امناى مسجد، بدون اجازه و رضايت متولى و فرزندان واقف، تغيير ساختمانى انجام بگيرد، آيا نماز گزاردن در آن صحيح است؟
بسمه تعالى: لازم است هيأت امناى مسجد با در نظر گرفتن نظر متولى تغييرى را كه به مصلحت وقف بوده و منافى با آن نيست، انجام دهند و در صورتى كه اين شرط رعايت نشود، نماز گزاردن در مسجد اشكال ندارد. زيرا مسجد با اين كار از حالت وقف خارج نمى شود. والله العالم
* الحاق حسينيه به مسجد جهت توسعه
   سؤال 336. آيا ملحق كردن قسمتى از حسينيه به مسجد براى توسعه ى مسجد جايز است و آيا در صورت توسعه، نماز در آن مكان صحيح است؟

صفحه103
بسمه تعالى: ملحق كردن جزئى از حسينيه به مسجد جايز نيست. زيرا بر خلاف نظر واقف است، ولى اگر چنين عملى صورت بگيرد نماز در آنجا صحيح است. والله العالم
* استفاده از درآمد مسجد در وقف عام
   سؤال 337. آيا مى توان از درآمدى كه از مسجد به دست مى آيد، در ساختن وقف عام مثل وضوخانه و سرويس بهداشتى مصرف نمود؟
بسمه تعالى: درآمد مربوط به مسجد بايد در امور مربوط به خود مسجد صرف شود و اگر وضوخانه مورد لزوم نمازگزاران است مانعى ندارد. والله العالم
* استفاده از درآمد مغازه در مسجد
   سؤال 338. آيا مى توان از درآمد مكانى كه قبلاً سرويس بهداشتى كنار مسجد بوده و سپس تبديل به مغازه شده است، مايحتاج مسجد را تأمين كرد؟
بسمه تعالى: اگر آن مكان جزء موقوفه مسجد است، درآمد حاصل از آن بايد در نيازمندى هاى مسجد صرف شود و اگر جزء موقوفه ى مسجد نيست، به حاكم شرع رجوع شود. والله العالم
* تبديل صحن مسجد به پايگاه بسيج
   سؤال 339. آيا جايز است مقدارى از صحن مسجد روستا به پايگاه بسيج تبديل شود؟
بسمه تعالى: بايد تمام اهالى و تمام عزيزانى كه در آن روستا از بسيجى و غير بسيجى، بر طبق وقف نامه عمل كنند و هر زمينى به هر عنوانى كه وقف شده است نبايد آن را تغيير دهند; هرگاه ايجاد پايگاه بسيج، مزاحم با شئون مسجد نباشد به طور موقت، مانع ندارد. والله العالم
* ساختن دستشويى در مكان حسينيه
   سؤال 340. آيا ساختن دستشويى يا هر كار عام المنفعه در مكان حسينيه اى كه تخريب شده و قسمتى از آن در خيابان واقع گرديده و قسمتى باقى مانده است، جايز

صفحه104
مى باشد؟
بسمه تعالى: وقف را نمى توان تغيير داد و باقيمانده را به صورت حسينيه اى كوچك بسازند و تلاش كنند زمينى را به آن اضافه كنند تا حسينيه به طور كامل ساخته شود. والله العالم
* تخريب مسجد جهت توسعه
   سؤال 341. آيا تخريب مسجد جهت توسعه ى آن جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه ضرورت ايجاب بكند كه مردم محل، مسجد بزرگترى داشته باشند، به گونه اى كه بدون توسعه، كار اهل محل انجام نمى گيرد، در اين صورت اگر بودجه لازم براى نوسازى مسجد فراهم باشد و مصالح مسجد قبلى در ساختمان آن مسجد به كار رود، توسعه ى آن مانع ندارد. ضمناً بايد در تجديد بنا، احترام مسجد حفظ شود. والله العالم
* ايجاد حق با بازسازى مسجد
   سؤال 342. اگر مسجدى از طرف فرد يا سازمانى، بازسازى و تجديد بنا شود، آيا براى فرد و سازمان ياد شده، حقى در مسجد ايجاد مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، حقى براى فرد يا سازمان مذكور پيدا نمى شود. والله العالم
* قرار گرفتن مسجد در طرح توسعه خيابان
   سؤال 343. مسجدى قديمى به مساحت يك صد متر مربع در طرح توسعه ى خيابان واقع شده و چهل متر آن باقى مانده است و متدينين، مسجد جديدى در كنار اين مسجد احداث نموده اند. آيا باقيمانده از مسجد قديمى را مى توان جزء حياط و صحن يا فضاى سبز در محدوده ى حياط مسجد جديد قرار داد؟
بسمه تعالى: هرگاه مسجد قديم به هر عنوانى تخريب شود، باقيمانده ى آن را نمى توان جزء حياط و صحن مسجد قرار داد و بايد مسجد بودن آن با علامتى

صفحه105
مشخص شود و نمى شود آن را به فضاى سبز تبديل نمود. والله العالم
* دخالت هيأت امنا در كاربرى وقف
   سؤال 344. اگر مكانى را براى وضوخانه و سرويس بهداشتى عمومى در كنار مسجدى بسازند و وقف كنند، آيا هيأت امنا مى توانند زير زمين اين مكان را سرويس بهداشتى ساخته و طبقه ى فوقانى آن را به چند مغازه تبديل نموده و برخى را فروخته و برخى را اجاره بدهند؟
بسمه تعالى: هرگاه مكان مزبور جزء موقوفات مسجد باشد و در شرايط فعلى قابل استفاده نباشد، متولى مسجد و موقوفات آن، مى تواند تغييراتى را مطابق مصلحت موقوفه انجام دهد. اگر مصلحت ايجاب كرد، علاوه بر ساخت وضوخانه و سرويس بهداشتى مغازه بسازد و اجاره دهد، ولى نمى تواند مغازه ها را بفروشد و اگر مكان مزبور جزء موقوفات مسجد نباشد و متولى خاصى هم نداشته باشد، به حاكم شرع رجوع شود. والله العالم
* تغيير در مصرف مواد اهدايى
   سؤال 345. اگر شخص نيكوكار درخواست كند كه برايش در روز خاصى، در حسينيه يا مسجد پخت كنند، آيا مى توان در روز ديگرى پخت نمايند؟ آيا جايز است كه براى يك پخت، دوبار پول گرفته و پول دوم را هزينه ى پخت ديگرى در حسينيه يا مسجد بنمايند؟
بسمه تعالى: بايد بر طبق نظر شخص نيكوكار عمل كرد و به نحوى كه تعهد شده رفتار شود و نيز براى يك پخت نمى شود دوبار پول گرفت. والله العالم
* ايجاد نمايشگاه در بخشى از مسجد
   سؤال 346. اگر مسجدى در مسير راه قرار گيرد و تخريب شود و قسمتى از اين مسجد كه مثلاً كمتر از ده يا بيست متر مربع است باقى بماند، آيا در باقيمانده ى زمين مى توان نمايشگاه قرآن و كتب مذهبى احداث نمود؟

صفحه106
بسمه تعالى: در درجه ى اوّل كوشش كنند زمينى در جنب آن بخرند و به آن ملحق كنند تا مثل گذشته مسجدى ساخته شود. در غير اين صورت، آنجا را يك مسجد كوچك بسازند; اگر چه افراد اندكى در آن نماز اقامه كنند. والله العالم
* تعمير مسجد بدون اذن متولى
   سؤال 347. اگر كسى پولى را به شخصى هديه كند كه در تعمير مسجد صرف كند، آيا مى تواند بدون اجازه ى متولى، مسجد را تعمير كند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هر نوع دخل و تصرف در مسجد و توابع آن بايد با اجازه ى متولى باشد; حتى اگر كسى پولى را هديه كند كه در تعمير مسجد صرف شود، بايد با اجازه ى او باشد. والله العالم
* آبدارخانه و حياط مسجد و احكام آن
   سؤال 348. در گوشه اى از مسجد قديمى، دستشويى و توالت قرار داشته و اكنون به آبدارخانه تبديل شده است و قسمتى از حياط مسجد نيز به اتاق تبديل شده و در اختيار سرايدار قرار گرفته است. آيا اين دو مكان مشمول احكام مسجد است؟
بسمه تعالى: هرگاه آن دو بخش، از توابع مسجد باشد، نه جزء مسجد، احكام مسجد را ندارد و تغييرات ضرورى مطابق مصلحت موقوفه و بر طبق نظر متولى مانع ندارد. والله العالم
* ساختن دستشويى متصل به مسجد
   سؤال 349. آيا ساختن دستشويى متصل به ديوار مسجد، جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه رطوبت به ديوار مسجد يا به زمين آن نفوذ نكند و در انظار موجب هتك حرمت مسجد نشود مانعى ندارد. والله العالم
* اجاره زمين وقفى براى مسجد
   سؤال 350. آيا مى توان زمين وقفى را براى مسجد اجاره كرد؟
بسمه تعالى: اجاره به صورت موقت مانع ندارد و تا اجاره به پايان نرسيده است،

صفحه107
احكام مسجد بر آن مترتب مى شود. والله العالم
* استفاده از برق و آب حسينيه براى مسجد
   سؤال 351. آيا استفاده از كنتور برق و يا آب حسينيه براى مسجد يا براى امامزاده ى مدفون در كنار حسينيه، جايز است؟
بسمه تعالى: در اين موارد بر اساس مقررات اداره ى آب و برق عمل شود و اگر از نظر قانونى مجاز باشد هزينه را به حسب نسبت تقسيم كنند. والله العالم
* زمين دولتى براى ساخت مسجد و سند به نام دولت
   سؤال 352. زمينى را براى احداث مسجد و مغازه اى را براى تأمين مخارج مسجد از يكى از سازمان هاى دولتى دريافت نمودم، لكن اداره ى اوقاف سند رسمى توليت آن مسجد را پس از اتمام ساخت به نام دولت تنظيم نمود; در حالى كه تمامى وجوه لازم براى ابتياع و ساخت، از طرف اينجانب پرداخت شده است. آيا اقدام اوقاف صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر سازمان ذى ربط زمين را تمليك شما كرده است، توليت آن مكان نيز با شما مى باشد. والله العالم
* استفاده از زمين مجهول المالك براى ساخت حسينيه
   سؤال 353. از سال 1342شمسى مراسم عزادارى در زمينى برگزار مى شد و تاكنون هر چه استعلام شده، مالك آن مشخص نشده است. اهالى در سال 1364 در آن زمين حسينيه ساختند. آيا وضو گرفتن و نماز گزاردن در اين مكان جايز است؟
بسمه تعالى: زمين مزبور مجهول المالك است و نمى توان در آن تصرف كرد. اكنون كه تصرف شده است با اجازه ى حاكم شرع مراسم حسينى را انجام دهيد و مبلغ اجاره را در هر سال براى صاحب زمين در نظر بگيريد كه اگر كسى مدعى مالكيت شد و توانست ادعاى خود را ثابت كند، زمين را با آن وجه اجاره ها در اختيار او بگذاريد. والله العالم

صفحه108
* فروش مسجد كوچك و مصرف كردن در مسجد ديگر
   سؤال 354. از زمينى به مساحب شصت متر براى نماز استفاده مى شد و اكنون با احداث مسجد جديد در همان محله، اين نمازخانه بدون استفاده مانده است. آيا فروش آن و مصرف درآمد آن در مسجد جديد جايز است؟
بسمه تعالى: مساحت شصت مترى اگر چهارديوارى داشته و مردم، آنجا را مسجد مى گفتند، نه نمازخانه، بايد آنجا را به همان حالت مسجد نگهداريد و اگر بدون استفاده است، مى توانيد آن را بفروشيد و با پول آن مسجدى ديگر در همان ده يا در جاى ديگر بسازيد. والله العالم
* تبديل برنج اهدايى اداره بازرگانى به برنج بهتر
   سؤال 355. آيا جايز است برنجى كه از طرف اداره ى بازرگانى به حسينيه يا مسجد مشخصى داده شده، فروخته و برنج بهترى خريدارى شود؟
بسمه تعالى: اگر برنج از طرف شخصى به حسينيه يا مسجد مشخص داده شود، فروش و تبديل آن جايز نيست، امّا در غير اين صورت، يعنى در مواردى كه صِرف كمك به حسينيه، مورد نظر باشد و اين غرض با فروش و تبديل آن به برنج ديگر نيز حاصل مى شود، تبديل و فروش آن مانعى ندارد. والله العالم
* ورود زن مستحاضه به مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله)
   سؤال 356. آيا زن مستحاضه مى تواند وارد مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله)بشود؟
بسمه تعالى: زن مستحاضه مى تواند بدون غسل وارد مسجدالحرام و مسجدالنبى(صلى الله عليه وآله)بشود، امّا براى توقف در آنها بايد غسل كند. والله العالم
* اهداء پول توسط رباخوار به مسجد
   سؤال 357. آيا پولى كه رباخوار به مسجد يا به هيأت حسينى اهداء مى كند، حلال است؟
بسمه تعالى: مادامى كه ثابت نشده، پولى كه به هيأت حسينى يا مسجد مى دهد از

صفحه109
طريق ربا به دست آمده است، اشكال ندارد. والله العالم
* واقع شدن مسجد در طرح تخريب
   سؤال 358. اگر مسجدى در طرح توسعه ى خيابان قرار گيرد و احداث خيابان و عمران شهر و كاهش تصادفات و ترافيك، منوط به تخريب مسجد باشد، حكم شرعى آن چيست؟
بسمه تعالى: تا آنجا كه ممكن است نبايد تخريب گردد، مگر در موارد ضرورت كه راهى غير از آن نباشد. والله العالم
* خارج كردن برنج اهدايى به مسجد يا حسينيه از آن اماكن
   سؤال 359. برنجى به حسينيه و يا مسجدى داده شده است. آيا جايز است كه آن را براى اربعين حسينى و مراسم ديگر به خارج از حسينيه ببرند و در آنجا مصرف كنند؟
بسمه تعالى: جايز نيست، ولى اگر جاى ديگر پخت كنند و به حسينيه برگردانند، اشكال ندارد. والله العالم
* مصرف كردن كمك هاى مردمى در تهيه هدايا
   سؤال 360. آيا مى توان پولى را كه براى كمك به مسجد از نمازگزاران گرفته مى شود، صرف هدايايى كرد كه در اعياد و مناسبت هاى مختلف به افراد داده شود؟
بسمه تعالى: اگر به عنوان تعمير حسينيه يا مسجد و رفع نيازمندى هاى آن كمك كرده اند، نمى توان در مورد ديگر مصرف كرد. والله العالم
* وصيت براى تأمين مخارج برف اندازى و حق سكونت امام جماعت
   سؤال 361. در كنار مسجدى قديمى باغى هست كه مالك آن در اداره ى ثبت اسناد، اين جمله را ثبت نموده است:
«حق برف اندازى مسجد و حق سكونت امام جماعت مسجد در اتاق هاى موجود و استفاده ى وى از اعيانى باغ ثابت است»، آيا پس از مرگ مالك و امام جماعت، اين حق براى امام جماعت فعلى باقى است؟

صفحه110
بسمه تعالى: ظاهر جمله ى «ثابت است» اين است كه اين حق را در حال حيات خود، به مسجد و امام جماعت واگذار نموده است. بنابراين، ورثه حق جلوگيرى از استفاده از حقوق ياد شده را ندارند و در اين موضوع بين امام قديم و جديد فرقى نيست و اگر وارث، باغ را بفروشد بايد منهاى اين حقوق بفروشد. والله العالم
* ادعاى عدم وقف زمين جهت مسجد
   سؤال 362. زمينى حدود سى سال قبل از جنگ تحميلى براى مسجد و مدرسه ى علوم دينى در نظر گرفته شد و در آن مكان نماز برپا مى شد، لكن در جنگ تحميلى اين مكان مقدس تخريب و پس از جنگ توسط عده اى بازسازى شد. اكنون عده اى ادعا مى نمايند كه اين زمين ملك آنها مى باشد و زمين را جهت مسجد وقف نكرده اند، بلكه براى امور خيريه ى ديگر در نظر گرفته اند. سند دست نويسى نيز در دست مى باشد مبنى بر اين كه اين زمين متعلق به هيأت امناى مسجد و مكتب خانه است. آيا ادعاى اين اشخاص پذيرفته است؟
بسمه تعالى: ادعاى اشخاص ياد شده نسبت به مسجد كه در ظاهر عنوان مسجد داشته و در نزد مردم به عنوان مسجد معرفى شده، پذيرفته نيست مگر اين كه در ميان مردم آن محل خلاف آن شايع باشد، شياعى كه مفيد اطمينان گردد. والله العالم
* هداياى شهردارى به مسجد
   سؤال 363. مبلغى توسط شهردارى به مسجد اهداء شده است اين اموال توسط چه كسى مصرف مى شود؟
بسمه تعالى: امور مالى مسجد بايد زير نظر متولى شرعى مصرف شود. والله العالم
* كف زدن در مسجد
   سؤال 364. آيا كف زدن در اعياد ائمه اطهار در مساجد و حسينيه ها جايز است؟
بسمه تعالى: هر مجلسى براى خود آداب و رسوم خاصى دارد در بزرگداشت پيشوايان دين خصوصاً در مساجد و حسينيه ها تنها از صلوات بر محمد و آل محمد

صفحه111
استفاده شود. والله العالم
* مصرف مبالغ اهدايى براى حسينيه در احداث حسينيه اى ديگر
   سؤال 365. مبلغى توسط اهالى محل جهت نوسازى حسينيه اهدا شد ولى كسى كه اين مبلغ را تحويل گرفته است تصميم دارد در محل ديگرى حسينيه اى احداث نمايد آيا كار او جايز است؟
بسمه تعالى: در فرض مزبور هرگاه كمك كنندگان براى نوسازى حسينيه پرداخته اند بايد در همانجا مصرف شود مگر اين كه خود آنان مجدداً رضايت به مصرف در جاى ديگر بدهند . والله العالم
* تغيير نام حسينيه و مدرسه در تجديد بنا
   سؤال 366. عده اى از تجديد كنندگان بناء حسينيه و مدرسه اى تصميم دارند بر اين كه نام اين دو مكان را تغيير دهند آيا تغيير نام جايز است؟
بسمه تعالى: نام مدرسه و حسينيه را تغيير ندهند و حق بانى پيشين ضايع نشود ولى براى تقدير از كسانى كه بنا را تجديد كرده اند مى توانند نام آنها را نيز به عنوان تجديد كنندگان بنا يادآور شوند. والله العالم

صفحه112
3. روزه
* عاجز شدن فرزند از روزه قضاى پدر
   سؤال 367. اگر پسر بزرگ بعد از مرگ پدر، از گرفتن روزه ها عاجز باشد، به گونه اى كه تا آخر عمر نتواند قضاى روزه ها را بگيرد. آيا واجب است كه از مال خودش فردى را اجير كند؟
بسمه تعالى: هرگاه پسر بزرگ از قضاى نمازها و روزه هاى پدر عاجز باشد، نايب گرفتن بر او واجب نيست، ولى احتياط آن است كه از تركه ميت كسى را براى قضا نمازها و روزه ها اجير كند. والله العالم
 
* روزه و مرض قند
   سؤال 368. اينجانب به مرض قند مبتلا هستم و بر طبق دستور پزشك، در طول روز بايد دو ليوان آب مصرف كنم. آيا مى توانم اين مقدار آب بخورم و روزه ام صحيح باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه پزشك مورد اعتماد نظر داد كه روزه براى شما ضرر دارد، افطار كنيد و اگر در اثناى سال تا رمضان آينده بهبودى پيدا كرديد قضا كنيد و گرنه براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهيد. والله العالم
* جنابت در يوم الشك اول رمضان
   سؤال 369. اگر كسى به حالت عمدى در يوم الشك اول رمضان با جنابت وارد صبح شود و سپس معلوم شود كه آن روز، روز اول رمضان بوده است، وظيفه ى او چيست؟
بسمه تعالى: وظيفه ى چنين فردى پس از آگاهى امساك است و سپس آن روز را قضا كند. والله العالم
* جنب تيمم كند و قبل از اذان به خواب رود

صفحه113
   سؤال 370. كسى كه جنب بوده و تيمم كرده و غسل را انجام نداده، قبل از اذان به خواب مى رود، آيا روزه اش صحيح است؟
بسمه تعالى: تيمم در صورتى صحيح است كه وقت براى غسل كافى نباشد و بايد تا طلوع فجر بيدار بماند و اگر خوابيد روزه را بايد قضا كند. والله العالم
* تغيير ساعت و اشتباه در ابتداء اذان صبح
   سؤال 371. اگر متوجه شويم كه به خاطر تغيير ساعات رسمى كشور، پس از اذان صبح غذا خورده ايم، آيا قضاى روزه آن روز واجب است؟
بسمه تعالى: قضا واجب است، ولى كفاره ندارد. والله العالم
* روزه جنب اگر تيمم را فراموش كند
   سؤال 372. براى شخصى غسل ضرر داشته و وظيفه ى او تيمم بدل از غسل بوده است. اگر تيمم را فراموش كند و به همان صورت روزه بگيرد و نماز بخواند، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: بايد نماز و روزه ى آن روز را قضا نمايد. والله العالم
* اقامت در مكانى به مدت ده سال
   سؤال 373. كسانى كه به عنوان مهاجر به مدت طولانى، بيش از ده سال در ايران اقامت دارند و زمان بازگشت آنها به وطنشان مشخص نيست، آيا مى توانند محل زندگى فعلى خود را وطن اختيار نمايند؟
بسمه تعالى: محل زندگى آنها وطن محسوب مى شود. والله العالم
* كفاره روزه جنب
   سؤال 374. اگر كسى عمداً با حالت جنابت وارد اذان صبح شود و سپس با چيز حلال افطار كند، آيا كفاره دو برابر مى شود؟
بسمه تعالى: يك كفاره كافى است. والله العالم
* حكم جاهل به وجوب روزه

صفحه114
   سؤال 375. كسى كه جاهل به وجوب روزه بوده، آيا قضا و كفاره ى روزه هايى كه نگرفته، بر او واجب است؟
بسمه تعالى: هرگاه چنين شخصى در كشور اسلامى حضور داشته، جهل او پذيرفته نيست و وظيفه اش قضا و كفاره است. والله العالم
* خوردن آب در حال روزه به خاطر جهل به مسئله
   سؤال 376. فردى در دوران نوجوانى به خاطر جهل به مسأله و تشنگى زياد، در ماه رمضان آب خورده است. اكنون وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، قضا و كفاره دارد. والله العالم
* شك در جنب شدن قبل از اذان يا بعد از اذان صبح
   سؤال 377. اگر در قضاى رمضان و پس از اذان صبح بيدار شود و شك كند كه قبل از اذان جنب بوده يا پس از اذان، وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: بنا را بر اين مى گذارد كه پس از اذان صبح جنب شده است. والله العالم
* قصد سفر و توقف قبل از مسافت شرعى
   سؤال 378. شخصى به قصد طى مسافت شرعى، قبل از ظهر از وطن خارج شد. در پنج كيلومترى و قبل از مسافت شرعى توقف كرد، ولى افطار نكرد و بعد از ظهر از سفر منصرف شد. حكم روزه اش چيست؟ آيا لازم است به وطن برگردد؟
بسمـه تعـالى: اگـر قصـد سفـر كـرده و در عيـن حـال نيت قطـع روزه ننمـوده اسـت، روزه ى او در آن محـل صحيـح اسـت و لازم نيسـت به وطـن بـرگـردد. چـون قـاطع روزه محقق نشده است، ولى اگر با نيت سفر، نيت روزه نكرده است، روزه را تا غروب امساك و بعداً قضا كند. والله العالم
* اگر روزه دار خون دماغ شود و خون وارد حلق شود
   سؤال 379. شخص روزه دارى كه خون دماغ شده و مى داند كه اگر سر را براى بند آمدن بالا بگيرد، خون وارد حلق مى شود، آيا چنين كارى روزه را باطل مى كند؟

صفحه115
بسمه تعالى: نبايد سر را بالا بگيرد و در صورتى كه خون وارد حلق شود روزه اش باطل مى شود و كفاره دارد، مگر اين كه ضرورت ايجاب كند براى بند آوردن خون، سر را بالا بگيرد; در اين صورت بايد روزه ى قضا بگيرد، ولى كفاره ندارد. والله العالم
* شك در بقاء مرض تا سال بعد
   سؤال 380. مدتى مريض شدم و نتوانستم روزه ماه رمضان را بگيرم و بيمارى ام طول كشيد نمى دانم كه آيا تا ماه رمضان بعدى استمرار داشت كه روزه هاى گذشته قضا نداشته باشد يا خير، تكلفيم چيست؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله قضا واجب نيست. والله العالم
* كفاره افطار در قضاى روزه
   سؤال 381. اگر كسى در قضاى روزه ى ماه رمضان، بعد از ظهر افطار كند و از حرام بودن افطار اطلاعى نداشته است، آيا كفاره (دادن ده مُد طعام به ده فقير) بر او واجب است؟
بسمه تعالى: هرگاه در فرا گرفتن حكم شرعى كوتاهى كرده باشد، كفاره بر او لازم است و اگر جاهلِ قاصر باشد، كفاره لازم نيست. والله العالم
*صحت روزه اگر پيش از ظهر به وطن برسد
   سؤال 382. مسافرى كه پيش از ظهر به وطن برمى گردد در چه صورت روزه ى او درست است؟
بسمه تعالى: اگر در بين راه چيزى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده، و پيش از ظهر به جايى برسد كه ديوار شهر را ببيند يا صداى اذان را بشنوند، روزه ى او صحيح است. والله العالم
* مراد از وطن
   سؤال 383. منظور از وطن چيست؟
بسمه تعالى: جايى را كه انسان براى اقامت و زندگى خود اختيار كرده وطن اوست;

صفحه116
چه در آنجا به دنيا آمده و يا خودش آن جا را براى زندگى اختيار كرده باشد. والله العالم
* شير دادن ديگرى به بچه و روزه گرفتن مادر
   سؤال 384. در توضيح المسائل آمده اگر كسى پيدا شود كه بدون دريافت اجرت بچه را شير بدهد و يا براى شير دادن از پدر يا از شخص ديگر اجرت بگيرد واجب است كه بچه را به او بدهد و روزه بگيرد. آيا تفحص براى پيدا كردن چنين شخصى لازم است؟
بسمه تعالى: اگر تفحص، ممكن و آسان است، فحص كند، در غير اين صورت فحص لازم نيست. والله العالم
* افطار در وطن قبل از سفر
   سؤال 385. شخصى كه قصد مسافرت داشته باشد آيا مى تواند قبل از سفر در وطن افطار كند و به سفر برود؟
بسمه تعالى: قبل از رسيدن به حد ترخص (جايى كه آثار وطن يا اذان ديده و شنيده نمى شود)، نمى تواند روزه ى خود را بخورد و اگر افطار كند، قضا و كفاره دارد. والله العالم
* كفاره تأخير قضاى روزه زن حامله
   سؤال 386. زنى كه در ماه رمضان حامله بوده و تا ماه رمضان بعدى به خاطر شير دادن نتوانسته است روزه ى قضا بگيرد، آيا كفاره هم بايد پرداخت كند؟
بسمه تعالى: بايد روزه هاى فوت شده را قضا نمايد و كفاره عذرى نيز بپردازد. والله العالم
* افطار زن حامله با نظر پزشك
   سؤال 387. آيا زن حامله، مى تواند بر اساس گفته ى پزشك روزه خود را افطار كند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه از قول پزشك اطمينان پيدا كند كه روزه براى او ضرر دارد، مى تواند روزه را افطار كند. والله العالم
* روزه حائض كه غسل انجام نداده

صفحه117
   سؤال 388. زنى پس از هفت روز خون ديدن پاك شده و غسل مى كند. روز هشتم و نهم لكه هاى قهوه اى مى بيند، و پيش از ده روز قطع مى شود ولى به علت جهل به مسأله، غسل نمى كند، آيا روزه ى او با همان حال صحيح است؟
بسمه تعالى: بايد روزه ها و نمازهاى روزهاى هشتم و نهم را قضا كند و همچنين روزه ها و نمازهاى پس از روز نهم را تا موقعى كه غسلى انجام داده باشد. والله العالم
* زنى پس از اذان صبح متوجه شود كه پاك است
   سؤال 389. زنى مى دانست كه وظيفه اش امتحان كردن است و روز آخر عادت او در ماه رمضان واقع شد. تا سه ساعت پس از نيمه شب امتحان نموده، ولى آلوده بود. خسته شد و خوابيد. پس از اذان صبح متوجه شد كه پاك است. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: اگر احتمال مى دهد موقعى پاك شده است كه براى غسل و تيمم وقتى نبوده است، روزه او صحيح است. والله العالم
* وارد شدن خون به حلق بدون اختيار
   سؤال 390. كسى كه آندوسكوپى كرده و بينى او زخم شده، خون به گلو مى رود و بى اختيار فرو مى رود. آيا روزه ى او باطل مى شود؟
بسمه تعالى: روزه را بگيرد و احتياطاً قضا كند. والله العالم
* قصد توطن طلبه
   سؤال 391. طلبه اى كه در قم قصد وطن نموده است، پس از يك سال از قم بيرون مى رود و پس از مدتى به قم برمى گردد. حكم نماز و روزه اش چگونه است؟
بسمه تعالى: اگر از قم اعراض نكرده، حكم وطن را دارد و اگر اعراض كرده بايد مدتى (اقلاً سه ماه) در قم بماند تا دوباره براى او وطن جديد محسوب شود; مشروط به اين كه قصد ماندن در قم را داشته باشد. والله العالم
* حرج و ضرر در روزه
   سؤال 392. حرج و ضررى كه موجب سقوط روزه مى شود، آيا نسبت به شخص

صفحه118
روزه گيرنده در نظر گرفته مى شود يا نوع مردم را بايد ملاحظه نمود؟
بسمه تعالى: ملاك در حرج خود شخص است، اما ضرر در عبادات، شخصى و در معاملات نوعى است. والله العالم
* سرمه به چشم كشيدن روزه دار
   سؤال 393. اگر سرمه اى كه به چشم كشيده مى شود، سياهى آن در حلق ديده شود، آيا موجب بطلان روزه مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، اشكال ندارد و مبطل روزه نيست. والله العالم
* غسل جنابت مسافر
   سؤال 394. كسى كه مسافر بوده و شب، جنب شده است، قبل از ظهر به محل زندگى مى رسد و تا اين لحظه كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده است. حال اگر در بين راه غسل كند روزه ى او چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر مقصود از بين راه، پيش از اذان صبح باشد روزه ى وى صحيح است و اگر مقصود، پس از اذان صبح باشد روزه باطل و بايد قضا كند. والله العالم
* نيابت از ميت
   سؤال 395. كسى كه روزه ى قضا به عهده اش مى باشد، آيا مى تواند به نيابت از ميت روزه بگيرد و نماز به جا آورد؟
بسمه تعالى: با داشتن قضاى روزه نمى توان در روزه از ديگران نيابت كرد، ولى با داشتن نماز قضا، مى توان در نماز از ديگران نيابت كرد. والله العالم
* ريختن قطره به چشم در ماه رمضان
   سؤال 396. اگر يقين داشته باشيم كه با ريختن قطره به چشم، طعم آن به حلق مى رسد، آيا روزه باطل مى شود؟
بسمه تعالى: ريختن دارو در چشم مبطل روزه نيست.
* جنون ادوارى روزه دار

صفحه119
   سؤال 397. شخصى دچار بيمارى جنون ادوارى مى باشد و در بين روز حالت جنون به وى دست مى دهد. آيا ادامه ى روزه بر وى واجب است؟
بسمه تعالى: ظاهراً امساك بر او واجب نيست; هر چند احتياط مستحب اين است كه اين حالت اگر پيش از ظهر رخ بدهد و تا غروب عارضه اى پيش نيايد، روزه را ادامه دهد. والله العالم
* باقيماندن بر جنابت تا اذان صبح
   سؤال 398. شخص جُنُب هنگام سحر بيدار شد، ولى براى غُسل وقت نداشت و مى دانست كه در مجرا منى مانده است.به خاطر ضيق وقت، بول نكرد، با تيمم صبح كرد. بعد از اذان، همراه بول، منى هم از او خارج شد. حكم نماز و روزه ى او چيست؟
بسمه تعالى: بايد غُسل كند و نماز را اعاده كند و قضاى روزه را انجام دهد. والله العالم
4. راه هاى ثبوت اوّل ماه
* محاسبات نجومى براى اثبات اول ماه
   سؤال 399. آيا مى توان با محاسبات نجومى اوّل ماه را ثابت نمود؟
بسمه تعالى: محاسبات نجومى گاهى رؤيت را غير ممكن مى داند و گاهى ممكن و قطعى. در صورت نخست مى تواند مانع از پذيرش شهادت دو نفر باشد. زيرا در مقابل اصول علمى، از شهادت يك يا دو نفر اطمينان حاصل نمى شود. لذا در روايات هست كه اگر هوا صاف باشد و مانعى در جوّ نباشد و افرادى استهلال كنند ولى فقط دو نفر ببينند، شهادت آنها پذيرفته نيست.
در صورت دوم چون روزه گرفتن و افطار كردن مرهون رؤيت هلال است و در اينجا چون رؤيت محقق نشده است، نمى توان بر محاسبات اعتماد نمود، مگر اين كه به حد يقين برسد. والله العالم
* رؤيت هلال با تلسكوپ

صفحه120
   سؤال 400. آيا رؤيت هلال با تلسكوپ ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: در رؤيت هلال، چشم مسلح كافى نيست و بايد رؤيت با چشم غير مسلح باشد، ولى اگر با چشم مسلح جاى هلال معيّن شود و سپس با چشم غير مسلح ديده شود كافى است. والله العالم
* رؤيت ماه با ابزارهاى اپتيكى
   سؤال 401. اگر گروه هاى رصدى با ابزارهاى اپتيكى قبل از غروب خورشيد، شب اول ماه قمرى را ببينند، آيا مى توان حكم كرد كه فردا اول ماه قمرى مى باشد؟
بسمه تعالى: ماه طبيعى غير از ماه شرعى است. آنچه كه با ابزار و ادوات نجومى ديده مى شود، هلال طبيعى است و آنچه كه موضوع حكم است، هلال شرعى است; يعنى فاصله ى ماه از خورشيد به قدرى باشد كه بتوان آن را با چشم غير مسلح ديد. والله العالم
* شهادت دو نفر عادل بر رؤيت هلال
   سؤال 402. اگر در غروب روز 29ماه قمرى، عده ى كثيرى استهلال كنند و كسى ادعاى رؤيت نكند، ولى دو شخص عادل ادعا كنند كه ماه را در همان محل ديده اند. آيا شهادت آنان پذيرفته است؟
بسمه تعالى: هرگاه هوا آلوده و ابرى نباشد و گروهى استهلال كنند و جز اين دو نفر كسى هلال را نبيند، شهادت دو نفر مورد پذيرش نمى باشد.
* راه اثبات اول ماه
   سؤال 403. اوّل ماه قمرى چگونه اثبات مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه ماه در غرب ديده شود براى شرق حجت نيست، ولى بالعكس حجت است; مثلاً اگر در مكه يا استانبول هلال ديده شود براى تهران حجت نيست اگر در تهران ديده شود براى نقاط غربى حجت است و همچنين اگر در نقطه اى ديده شود، ماه براى محلى كه با اين نقطه وحدت افق دارد نيز ثابت مى شود و ميزان در وحدت افق اين است كه خط نصف النهار هر دو منطقه يكى يا نزديك به هم باشد. والله العالم

صفحه121
* عدم رؤيت ماه به دليل شرايط جوى
   سؤال 404. اگر گروه هاى استهلال در شامگاه 29ماه قمرى اقدام به رصد نمايند و به دليل شرايط نامناسب جوى(وجود غبار، ابر و...) هلال ماه را نبينند و در شامگاه روز بعد هلال ماه به طور ضخيم ظاهر شود، آيا مى توانند استنباط كنند كه شب دوم مى باشد؟
بسمه تعالى: در اين مورد به نكات زير توجه شود:
1. فرض بر اين است كه در رؤيت هلال وحدت افق شرط است; به اين معنى كه اگر ماه در منطقه اى ديده شد و در منطقه ى ديگر قابل رؤيت نبود و خط نصف النهار دو منطقه هم، متحد يا متقارب نباشد، در اين صورت، اهالى منقطه ى نخست بايد به احكام رؤيت هلال عمل كنند و اهالى منطقه ى دوم بايد منتظر رؤيت هلال در شب بعد باشند; مثلاً هرگاه ماه در استانبول به هنگام غروب خورشيد ديده شد، ولى در تهران، موقع غروب قابل رؤيت نبود، رؤيت در استانبول براى مردم تهران اعتبار ندارد.
2. حركت ماه از شرق به سوى غرب است. بنابراين، هرگاه شبى در مشهد ماه رؤيت شد قهراً ماه از تحت الشعاع درآمده و متولد شده است. در اين صورت، براى مردم تهران نيز حجت خواهد بود; هر چند به خاطر اوضاع جوى ديده نشود، زيرا ماه در مسير خود از شرق به غرب در افق تهران قابل رؤيت بوده و اوضاع جوى مانع رؤيت شده است.
3. ماه در پايان ماه مقارن با خورشيد است و تحت الشعاع خورشيد قرار مى گيرد. از اين جهت قابل رؤيت نخواهد بود مگر اين كه تقريباً هفت درجه از خورشيد فاصله بگيرد تا مقدارى كمى از آن به خاطر خروج از تحت الشعاع قابل رؤيت شود و هر چه زمان بگذرد هلال ضخيم تر شده و بيشتر جلوه خواهد كرد.
با توجه به اين مقدمات سه گانه روشن مى شود كه مطوق يا ضخيم بودن ماه دليل بر دو شبه بودن آن نيست; مشروط بر اين كه وحدت افق را شرط بدانيم. زيرا چه بسا ممكن است ماه در منطقه ى شرقى مثل خراسان تحت الشعاع قرار گرفته و از خورشيد به

صفحه122
مقدار لازم فاصله نگرفته باشد و يك ساعت پس از آن به خاطر فاصله ى بيشتر، در منطقه ى غربى مانند اروميه ديده شود. در اين صورت، ماه فقط براى اهالى اروميه شب اوّل مى باشد، نه براى مردم خراسان. ولى بايد توجه نمود كه ماه پس از گذشت 24ساعت، از خورشيد فاصله ى بيشترى مى گيرد و در نتيجه اهالى خراسان آن را در شب بعد ضخيم و مطوق مى بينند و تصور مى كنند كه دو شبه است; در حالى كه براى آنان شب اول است و اين تطويق به خاطر سير 24ساعته رخ داده و به اين حالت درآمده است و اين حالت دليل بر اين نيست كه براى مردم خراسان در شب قبل قابل رؤيت بوده است. زيرا ماه يك ساعت بعد در اروميه از تحت الشعاع درآمده است. والله العالم
* رؤيت هلال در شهرهاى غربى و جنوب غربى
   سؤال 405. اگر هلال ماه در شهرهاى غربى و جنوب غربى كشور رؤيت شود، آيا مى توان اوّل ماه قمرى را براى كل كشور در نظر گرفت؟
بسمـه تعـالى: هـلال مـاه اگـر در شـرق زميـن ديـده شـود بـراى منـاطق غـرب حجـت اسـت، زيرا حركت ماه از شرق به غرب حركت مى كند و رؤيت در شرق گواه بر آن است كه ماه از تحت الشعاع درآمده وقطعاً در مناطق غربى قابل رؤيت مى باشد. اگر ماه در غرب زمين ديده شود، در صورتى براى اهالى شهرهاى ديگر حجت است كه وحدت عرفى در افق داشته باشند; به اين معنى كه خط نصف النهار آنها در بلاد معتدله، يكى يا قريب يكديگر باشد. والله العالم
* لزوم وحدت افق در رؤيت هلال
   سؤال 406. نظر حضرتعالى در خصوص فتواى مرحوم آية الله عظماى خويى چيست كه مى فرمود«هلال ماه اگر در هر جايى از كره زمين رؤيت شود، همه ى امت اسلام بايد اول ماه قمرى را در يك روز مشترك آغاز نمايند»؟
بسمه تعالى: فتواى مرحوم آية الله عظماى خويى بر اساس عدم اعتبار وحدت افق است و به نظر ما وحدت افق شرط است. والله العالم

صفحه123

5. خمس

* مؤونه بودن سرمايه
   سؤال 407. آيا سرمايه از مؤونه است؟
بسمه تعالى: هرگاه تخميس سرمايه موجبِ مشقت در زندگى شود، خمس ندارد، ولى سرمايه هايى كه تخميس آن چنين پيامدى ندارد، بايد تخميس شود. والله العالم
* خمس ارزاق خانه و پس انداز در بانك
   سؤال 408. آيا به ارزاق خانه و همچنين به مبلغى كه در بانك گذاشته شده است، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در صورت گذشت سال و به مصرف نرسيدن، خمس آن را بپردازد. والله العالم
* غسل كردن با آبى كه مالك آن خمس نمى دهد
   سؤال 409. يقين داريم شخصى خمس نمى دهد. آيا غسل كردن با آب حمام اين شخص صحيح است؟
بسمه تعالى: غسل صحيح است. والله العالم
* خمس قرض
   سؤال 410. پولى كه انسان به ديگرى قرض داده و معلوم نيست برگردد، آيا خمس دارد؟
بسمه تعالى: تا دريافت نكند خمس ندارد مگر اين كه قبل از دادن قرض، سال بر او گذشته باشد. والله العالم
* خمس شهريه
   سؤال 411. آيا بر شهريه خمس تعلّق مى گيرد؟

صفحه124
بسمه تعالى: خمس ندارد. والله العالم
* انتساب سادات از طريق مادر
   سؤال 412. آيا كسى كه مادرش سيده مى باشد به سادات منتسب مى باشد؟
بسمه تعالى: انتساب از طريق پدر يا مادر مايه سيادت است ولى حقوق واجبه مانند خمس به كسى مى رسد كه از طرف پدر منسوب باشد. والله العالم
* خمس حقوق بازنشستگى
   سؤال 413. هنگامى كه بازنشسته شدم مبلغى را به عنوان پاداش آخر خدمت دريافت نمودم اين مبلغ را در بانك گذاشتم تا سود بدست آورم آيا بر اصل آن و سود، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه سال بگذرد، خمس به آن دو تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس پس انداز براى خريد جهيزيه
   سؤال 414. اگر مبلغى را جهت خريد و تهيه جهيزيه پس انداز نمايم و سال بر آن بگذرد خمس به آن تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه پول را در خريد جهيزيه صرف كند خمس ندارد اما اگر پول را نگهدارد خمس دارد. والله العالم
* نحوه پرداخت خمس دستگردان شده
   سؤال 415. اگر سر سال خمسى ام، مقدار خمس را محاسبه و دست گردان كنم و قصد داشته باشم از درآمد سال آينده پرداخت نمايم، خمس را چگونه محاسبه كنم؟
بسمه تعالى: اول بايد درآمد سال جديد را تخميس و از باقيمانده آن، بدهكارى قبلى بابت خمس را ادا كنيد. والله العالم
* خمس مخارج دريافت شده از پدر
   سؤال 416. شخصى كه مخارجش را از پدرش دريافت مى كند، آيا به اين پول خمس

صفحه125
تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: آنچه را كه از پدر دريافت مى كند، اگر براى او تمليك كند و سال بگذرد، خمس به آن تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس هديه
   سؤال 417. اگر مردى به همسر خود پول يا سكه يا پيراهنى هديه بدهد، آيا به آنها خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه سال بگذرد و از آن استفاده نكند، به آن خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس خريد مدت دار
   سؤال 418. شخصى مقدارى برنج و مايحتاج را با چك مدت دار خريده و مبلغ آن را بدهكار است. آيا سر سال خمسى به اين اجناس خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: برنج ياد شده خمس ندارد . والله العالم
* دادن خمس به واجب النفقه
   سؤال 419. در برخى از كتب فقهى نوشته شده كه دادن خمس به كسى كه نفقه اش بر صاحب خمس واجب است، احتياطاً جايز نيست ; مگر در مورد نفقه ى غير لازمه. نظر حضرتعالى در اين باره چيست؟
بسمه تعالى: مراد از نفقه ى غير لازمه اين است كه جزء زندگى فرد نيست; مانند سفرهاى زيارتى و سياحتى كه در شأن اوست. در اين صورت مى توان از خمس به او پرداخت.
* خمس پس انداز مسكن و جهيزيه
   سؤال 420. كارگرى از درآمد خود مبلغى را براى خريد مسكن و وسائل مورد نياز منزل يا تهيه ى جهيزيه و مبلغى ديگرى را براى درمان بيمارى احتمالى پس انداز مى كند، آيا پس از سال خمسى، به اين مبالغ خمس تعلق مى گيرد؟

صفحه126
بسمه تعالى: پولى را كه براى تهيه ى جهيزه پس انداز مى كند، اگر صرف در تهيه جهيزيه شود خمس ندارد و اگر به صورت پول نگهدارى شود خمس دارد. همچنين پول تهيه ى مسكن كه پس انداز مى شود خمس دارد . والله العالم
* خمس سرمايه
   سؤال 421. اگر كسى قادر به پرداخت خمس سرمايه نباشد، آيا بايد آن را دست گردان كند؟
بسمه تعالى: هرگاه سرمايه به قدرى ضعيف است كه اگر خمس آن را بپردازد زندگى او حرجى (دچار مشكل) مى شود، در اين صورت خمس آن واجب نيست و اين نوع سرمايه جزء مؤونه است و نيازى به دست گردان ندارد. والله العالم
* خمس جواير
   سؤال 422. آيا بر جوايزى كه به شخصى داده مى شود و چند سال از آن مى گذرد و مورد استفاده قرار نمى گيرد، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: به هديه و جايزه، پس از مرور سال، خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس مبلغ مازاد
   سؤال 423. گاهى كالايى به خاطر وضع اقتصادى تا چندين برابر، قيمت پيدا مى كند و پس از مدتى به حالت عادى برمى گردد. در اين فاصله سال خمسى فرامى رسد. آيا پرداخت خمس مبلغِ مازاد واجب است؟ البته خمس اصل مال پرداخت شده است.
بسمـه تعـالـى: پـرداخت خمس مـازاد كالايى كه در مغازه يا در خانه هست و قيمت آن بالا رفته، مادامى كـه فـروخته نشـده است، لازم نيست. بنابراين، اگر صاحب كالا از روى ملاحظاتى آن را نفروشد و قيمت تنزل كند، او ضامن خمس قيمت بالا رفتـه نيست. والله العالم
* خمس پارچه
   سؤال 424. پارچه اى را به قصد اين كه لباس بدوزيم خريديم، ولى به عللى

صفحه127
نتوانستيم تا سر سال خمسى آن را بدوزيم. خمس آن چه مقدار مى باشد؟
بسمه تعالى: خمس قيمت خريد را بپردازيد. والله العالم
* خمس پول حاصل از فروش زمين كشاورزى
   سؤال 425. شخصى زمين كشاوزرى داشت كه اگر خمس آن را مى پرداخت، زندگى او دچار مشكل مى شد، ولى بعداً اين زمين را فروخت و شش ماه بعد مرد. آيا به پول آن كه به ورثه رسيده است، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: پس از كسر بدهى هاى ميت، خمس باقيمانده را بپردازند. والله العالم
* خمس مواد غذايى
   سؤال 426. اگر مواد غذايى را به صورت نسيه بخريم و سال خمسى برسد، خمس آن واجب است؟
بسمه تعالى: پس از كم كردن بدهى، خمس باقيمانده واجب است. والله العالم
* خمس لباس بلااستفاده
   سؤال 427. آيا به وسائل زندگى مانند لباس و غيره كه مدتى از آنها استفاده شده و سپس بدون استفاده مانده است، خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه احتمال مى دهيد بعداً از وسائل استفاده خواهيد كرد، خمس به آن تعلق نمى گيرد. والله العالم
* خمس مبلغ پول سيم كارت اعتبارى
   سؤال 428. در صورتى كه در سر سالِ خمسى، مبلغى پول در سيم كارت اعتبارى باقى بماند، آيا بر اين مبلغ خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس مبلغ باقيمانده را بايد پرداخت. والله العالم
*خمس وام
   سؤال 429. مبلغ صدهزار تومان وام گرفتم و بيست هزار تومان آن را به ديگرى

صفحه128
قرض دادم. آيا به تمام مبلغ يا به جزء آن خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر همه ى قسط هاى وام را پرداخته ايد، خمس آنچه را كه به ديگرى قرض داده ايد، پس از دريافت بپردازيد. والله العالم
* خمس هديه
   سؤال 430. چيزى را خريدم، ولى استفاده ننمودم و قبل از رسيدن سال خمسى آن را به رفيقم هديه دادم. آيا بايد خمس آن را بپردازم؟
بسمه تعالى: خمس تعلق نمى گيرد. والله العالم
* خمس مابه التفاوت قيمت زمان ارث تا زمان فروش
   سؤال 431. زمين يا خانه يا ماشينى كه به ارث رسيده است، اگر پس از چند سال به فروش برسد، آيا مابه التفاوت قيمت زمان ارث تا زمان فروش، مشمول خمس مى باشد؟
بسمه تعالى: ارث خمس ندارد، ولى اگر پس از مرور زمان ارزش بيشترى پيدا كرد، در صورت فروش، ارزش اضافى خمس دارد. والله العالم
* خمس مستمرى تأمين اجتماعى
   سؤال 432. پدرم مستمرى بگير بيمه ى تأمين اجتماعى بوده كه الآن از دنيا رفته است و مادرم از حقوق او استفاده مى كند. آيا به اين پول خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر از هزينه ى زندگى مادر تا آخر سال اضافه بماند، بايد خمس آن مقدار را بپردازد. والله العالم
* خمس مهريه
   سؤال 433. زمينى مهريه ى زنى بوده و حدود پانزده سال به آن نيازى نداشته است. پس از 15سال آن زمين را فروخته و پولش را كنار گذاشته است، ولى سال بر او نگذشته. آيا بر اين پول خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس آن را بپردازد. والله العالم

صفحه129
* خمس طلاجات
   سؤال 434. آيا به سكه ى بهارآزادى و طلاهايى كه خانم ها براى زينت استفاده مى كنند يا زرگرها در مغازه ى خود نگهدارى مى كنند، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس به آنها تعلق مى گيرد، مگر زيور آلاتِ متعارف خانم ها كه خمس ندارد. والله العالم
* خمس آذوقه مازاد
   سؤال 435. آذوقه اى كه در طول سال مصرف مى شود در صورتى كه در آخر سالِ خمسى، مقدارى از آن زياد بيايد و خمس آن را پرداخت كند و در سال بعد به همان مقدار زياد بيايد، آيا مجدداً بايد خمس آن پرداخت شود؟
بسمه تعالى: اگر مقدار باقيمانده از آذوقه اى باشد كه خمس آن را پرداخته است، دوباره خمس به آن تعلّق نمى گيرد و اگر باقيمانده از آذوقه ى جديد است، بايد خمس آن را بپرازد. والله العالم
* خمس مازاد فروش مغازه
   سؤال 436. اگر با پول خمس داده، مغازه اى خريدارى شود و بعد از چند سال، به قيمت گرانتر فروخته و پول آن تا آخر سال خمسى نگه داشته شود. آيا بر مازاد، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال بايد خمس مازاد را بپردازد. والله العالم
* خمس طلاى هديه داده شده به زن
   سؤال 437. آيا به طلاى زينتى كه به زن هديه داده و يا خريدارى شده است، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر طلا مطابق شأن زن باشد، خمس ندارد. در غير اين صورت، بايد خمس آن را بپردازد. والله العالم

صفحه130
* صرف كردن سهم امام(عليه السلام) در خريد قرآن، نهج البلاغه و...
   سؤال 438. آيا اجازه مى فرماييد كه بخشى از سهم امام(عليه السلام) براى خريد قرآن، نهج البلاغه، صحيفه ى سجاديه، رساله عمليه، مفاتيح و ديگر كتب مذهبى صرف شده و به جوانان هديه داده شود؟
بسمه تعالى: تهيه ى قرآن، نهج البلاغه و صحيفه ى سجاديه و نشر آنها در مناطق محروم كه قدرت خريد اين كتاب ها را ندارند و براى آنها لازم است، مانعى ندارد. والله العالم
* خمس قبر و كفن
   سؤال 439. چند سال قبل، قبر و كفنى خريدم. آيا خمس آن به قيمت فعلى داده شود يا به قيمت قبلى؟
بسمه تعالى: هرگاه اصل پولى را كه با آن قبر و كفن خريده ايد و خمسش را پرداخت كرده ايد، چيز ديگرى بر ذمه ى شما نيست و گرنه، خمس اصل آن پول را بپردازيد . والله العالم
* پرداخت خمس قبل از سر رسيد سال خمسى
   سؤال 440. آيا مى توان خمس درآمد را قبل از سررسيد سال خمسى پرداخت كرد؟
بسمه تعالى: مى توانيد بپردازيد و نيز مى توانيد سر سال، خمسِ مازاد بر مؤونه را پرداخت كنيد. والله العالم
* استفاده طلاب از وجوهات در ايام تبليغ
   سؤال 441. طلابى به جهت تبليغ و صله ى رحم و... به مدت چند ماه مشغول تحصيل نيستند. آيا از وجوهات مى توانند استفاده نمايند؟
بسمه تعالى: هرگاه در ايام تحصيل مشغول فراگيرى علوم حوزوى هستند در طول سال مى توانند از شهريه استفاده كنند. و الله العالم

صفحه131
* استفاده از شهريه براى مبلغ
   سؤال 442. شخصى چند سال در حوزه ى علميه مشغول تحصيل علوم دينى بوده و از شهريه و موقوفه ى مدرسه استفاده كرده است و اكنون چند سالى است كه تحصيل را رها كرده است، لكن در سطح خانواده و فاميل و دوستان و آشنايان تا حد امكان فعاليت تبليغى مى كند. او چگونه مى تواند از شهريه اى كه استفاده نموده است، برئ الذمه شود؟
بسمه تعالى: هرگاه در ميان اقوام و دوستان در مواقع مناسب تبليغ كرده باشد، ان شاء الله، دِين خود را ادا نموده است. والله العالم
* مصرف كردن سهم امام(ع) در تعمير عتبات
   سؤال 443. آيا مى توان سهم مبارك امام(عليه السلام) را براى تعمير عتبات صرف كرد؟
بسمه تعالى: سهم مبارك امام براى مصارف حوزه هاى علميه مى باشد و بايد در اين راه مصرف شود. براى تعمير عتبات از منابع ديگر استفاده كنيد. والله العالم
* استفاده از سهم امام(ع) در ساخت مسجد
   سؤال 444. آيا از سهم امام(عليه السلام) اجازه مى فرماييد كه در تكميل ساخت مسجد استفاده شود؟
بسمه تعالى: بايد براى تعمير مسجد از زكات و ديگر تبرعات استفاده كرد، مگر در نقاط محروم كه راهى جز صرف سهم امام نباشد. والله العالم
* گرفتن شهريه با وجود درآمد مكفى
   سؤال 445. طلبه اى، براى مدتى درآمد كافى دارد، ولى به خاطر عدم اطمينان به استمرار آن درآمد و مشكلات قطع ووصل مجدد شهريه، هنوز شهريه دريافت مى كند. آيا گرفتن شهريه براى او جايز است؟
بسمه تعالى: اگر آن طلبه نيازمند است، شهريه را مصرف كند و در صورت بى نيازى به طلبه ى نيازمند بدهد. والله العالم

صفحه132
* خمس ديه
   سؤال 446. آيا به ديه ى قتل نفس يا جراحت، خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: ديه خمس ندارد، خواه ديه مربوط به نقصى باشد كه بر او وارد شده باشد، خواه مربوط به ديگرى باشد و او ارث ببرد. والله العالم
* نحوه پرداخت سهم سادات و امام(ع)
   سؤال 447. آيا پرداخت سهم سادات و امام(عليه السلام) بايد با اجازه ى مجتهد جامع الشرايط باشد؟ آيا مى توان به صورت اقساط پرداخت؟
بسمـه تعـالـى: سهـم امـام و سهـم سـادات مـربـوط بـه مقـام امـامت اسـت و بايـد با اجـازه ى امـام يا نـائب او (مجتهـد جـامع الشرايط) پـرداخت شـود و با اجازه ى مجتهد جامع الشرايط مى توان دست گردان كرد. والله العالم
* پرداخت خمس به سيد
   سؤال 448. آيا مى توان به سيد خمس پرداخت نمود، به شرط اين كه تمام يا مقدارى از آن را به عنوان هديه برگرداند؟
بسمه تعالى: اگر سيد مبلغى از خمس را بگيرد مالك مى شود و مى تواند به ديگرى هديه دهد، به شرط اين كه هديه مناسب با شأن وى باشد، ولى در عين حال مجبور به هديه نيست.
* اثبات نسب به رسول الله
   سؤال 449. نسب به رسول الله چگونه ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: نَسَب به دو راه ثابت مى شود:
1. بيّنه ى عادله بر انتساب شخص به رسول الله واهل بيت اطهارش(عليهم السلام)قائم شود.
2. شيوع و استفاضه در طول قرن هاى متمادى.
* ادعاى وجود شجره نامه براى انتساب به رسول الله
   سؤال 450. آيا ادعاى شخصى با داشتن شجره نامه براى انتساب او به رسول خدا

صفحه133
كافى است؟
بسمه تعالى: اعتبارى به شجره نامه نيست، مگر اين كه عدول اهل خبره در علم نَسَب بر صحت آن شجره نامه شهادت دهند. والله العالم
* ادعاى انتساب به رسول الله
   سؤال 451. آيا درباره ى حرمت ادعاى انتساب به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، در حالى كه دليل و مدركى ندارد رواياتى وجود دارد؟
بسمه تعالى: درباره ى حرمت مدعى نَسَب، اگر بدون علم باشد، رواياتى هست. از امام صادق(عليه السلام) روايت شده است كه فرمود: لعن الله...ومن ادّعى نسباً لا يعرف.(1) والله العالم
* كمك به سادات
   سؤال 452. چگونه مى توان به سادات كمك مالى كرد؟ آيا صدقه به آنها تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: از خمس درآمدها، سادات سهم دارند و همچنين مى توان از صدقات مستحبه به آنان داد. والله العالم
* خمس چند منزل
   سؤال 453. خانه اى خريدارى نموده و در آن سكونت مى كنم، از پس اندازم با قناعت و صرفه جويى خانه ديگر خريدارى كرده ام آيا خمس بر آن تعلق مى گيرد و نيز اگر با پس اندازى كه خمس به آن تعلق گرفته خانه خريده باشم، وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه با پولى كه سال از آن گذشته است خانه اى بخرد بايد خمس آن را بپردازيد و همچنين اگر با پولى كه سال بر آن نگذشته خانه دوم بخرد چون مازاد بر مؤنه است پس از گذشت سال بايد خمس مبلغى را كه با آن خانه را خريده است بپردازد. والله العالم

1 . الوسائل، ج17، ص 285.

صفحه134
* خريد منزل دوم با پس انداز
   سؤال 454. اگر با پس اندازى كه خمس به آن تعلق نگرفته باشد منزل دوم را خريدارى نمايم و در سر سال خمسى، قيمت آن افزايش نموده آيا بر اين افزايش قيمت،خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: در صورت عدم نياز به منزل دوم پس از گذشت سال بر پولى كه با آن خانه خريده است خمس تعلق مى گيرد. و اگر با پولى كه خمس ندارد خريده باشد، تنها بر افزايش قيمت، خمس تعلّق مى گيرد و الاّ به همه آنها خمس تعلّق مى گيرد. والله العالم
* خمس عين مال يا قيمت آن
   سؤال 455. اگر به زمين يا خانه يا هر چيزى ديگر، خمس تعلق بگيرد، تخميس آن به چه صورت است؟ آيا خود مال بايد تخميس شود يا قيمت گذارى شود؟
بسمه تعالى: مى تواند خمس را از عين مال بدهد و يا از قيمت آن. والله العالم
* خمس افزايش قيمت
   سؤال 456. مغازه اى را خريدارى كرده ام بدين صورت كه مقدارى را نقد و الباقى را پس از دريافت وام پرداخت كرده ام اكنون اين مغازه افزايش قيمت پيدا كرده، خمس اين مغازه چگونه محاسبه مى شود؟
بسمه تعالى: مبلغى كه با آن مغازه را خريدارى كرده ايد خمس دارد، ولى افزايش قيمت آن خمس ندارد مگر موقع فروش كه بايد خمس افزوده شده را بپردازيد. والله العالم
* خمس مغازه بدهكار
   سؤال 457. مغازه اى با سرمايه11ميليون تومان مى باشد كه مبلغ 7ميليون تومان بدهى به بانك دارد، و مقدارى پول نقد و جنس و مقدارى از اموال را نيز به مشتريان به شكل نسيه فروخته ايم خمس اين اموال چگونه محاسبه مى شود؟

صفحه135
بسمه تعالى: پس از كسر بدهى ها و دريافت مطالبات، خمس باقى مانده را بپردازيد. والله العالم
* خمس قيمت خودرو
   سؤال 458. ماشينى را خريدارى نموده ام و پس از چند سال قيمت خودرو پايين آمد خمس آن طبق قيمت زمان خريد مى باشد و يا قيمت فعلى آن؟
بسمه تعالى: هرگاه با پولى كه خمس آن پرداخت نشده ماشين را خريده باشد بايد خمس قيمت آن روز را بپردازد. والله العالم
* پرداخت خمس طبق نظر مرجع ديگر
   سؤال 459. دو برادر شريك در خرج و دخل مى باشيم و برادرم از مرجعى غير از مرجع من تقليد مى كند آيا اجازه مى فرماييد كه ايشان طبق نظر مرجع من خمس اين اموال را بپردازد ؟
بسمه تعالى: شما خمس درآمد رابپردازيد، برادر هم مطابق نظر مرجع خود عمل كند. والله العالم
* خمس مغازه
   سؤال 460. مغازه اى دارم كه آن را اجاره دادم و از درآمد آن زندگيم اداره مى شود آيا خمس بر آن تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: مغازه اى كه وسيله زندگى است ولو از راه اجاره دادن خمس ندارد. والله العالم
* خمس هديه
   سؤال 461. آيا به هديه خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه شرايط خمس جمع باشد هديه معتنى به خمس دارد بالأخص اگر هديه از كسى باشد كه از او چنين توقعى نبود. والله العالم
* خمس پس انداز براى تهيه خانه، جهيزيه و لوازم ضرورى

صفحه136
   سؤال 462. بر پس انداز پول جهت خريد خانه و يا جهيزيه و يا لوازم ضرورى ديگرى كه مورد نياز باشد خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس مهريه
   سؤال 463. آيا بر مهريه كه دريافت شده خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: پس از دريافت مهريه و گذشت سال خمس تعلق مى گيرد. والله العالم
* خمس رهن
   سؤال 464. آيا به مبلغى كه بابت رهن منزل پرداخت مى شود، خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه مبلغ رهن درآمد همان سال باشد خمس ندارد و اگر از سال هاى پيشين جمع شده است خمس دارد مگر اين كه با دادن خمس قادر بر رهن منزل مناسب نباشد كه در اين صورت خمس ندارد. والله العالم
* خمس هدايا و درآمدهاى اتفاقى
   سؤال 465. كسى كه شاغل نيست ولى گاهى يكى دو مرتبه در سال معاملاتى را انجام مى دهد يا هدايايى دريافت مى كند، آيا مى تواند براى هر كدام سال خمسى جداگانه قرار دهد؟
بسمه تعالى: انسان مى تواند براى هر درآمدى سال مستقل معيّن كند. والله العالم
* خمس مبلغ نذر
   سؤال 466. نذر نموده ام كه هر سال در ايام محرم به عزاداران طعام دهم، هزينه اطعام امسال مبلغ هشتصد هزار تومان شد كه اين مبلغ را از حقوق ماهيانه پس انداز كرده ام آيا به اين مبلغ خمس تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: اگر بر آن پس انداز سال بگذرد بايد خمس آن را بپردازيد. والله العالم
* خمس درآمد بازنشستگى

صفحه137
   سؤال 467. آيا حق سنواتى كه در پايان خدمات دولتى و در بازنشستگى به كارمندان پرداخت مى شود خمس دارد؟
بسمه تعالى: مبلغ مزبور از درآمد سال بازنشستگى حساب مى شود اگر سال بگذارد خمس دارد. والله العالم

6. زكات

* پرداخت پول زكات از پول ديگر
   سؤال 468. زكات فطره را كنارى گذاشتيم ولى از پول ديگر به فقير پرداخت كرديم آيا واجب است پول كنار گذاشته را دوباره به فقير بدهيم؟
بسمه تعالى: احتياطاً همان را به فقير بپردازد. والله العالم
* دادن رد مظالم به سادات
   سؤال 469. دادن كفارات واجب و رد مظالم از طرف غير سادات به سادات جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: احتياط آن است كه به سادات داده نشود. والله العالم
* دادن زكات به نوه
   سؤال 470. اينجانب نوده اى دارم كه پدر و مادر ايشان از هم جدا و نوه در منزل ما زندگى مى كند آيا زكاتم را مى توانم به نوه بدهم؟
بسمه تعالى: نوه شما در شرايط فعلى واجب النفقه شما است وزكات را نمى توان در مورد واجب النفقه مصرف كرد. والله العالم
* دادن زكات براى ازدواج و تحصيل
   سؤال 471. آيا مى توان زكات اموال را در مورد ساخت مسجد و يا تزويج فرزند و تحصيل مصرف نمود؟

صفحه138
بسمه تعالى: براى ساختن مسجد و رفع مشكلات فقيران مانع ندارد ولى در تزويج پسر و تحصيل ايشان جايز نيست بلكه بايد از غير زكات مصرف كنند. والله العالم
* از بين رفتن زكات فطره
   سؤال 472. زكات فطره را به شخصى داديم كه در شهر خودمان به فقراء برساند، و لكن بدون افراط و تفريط وى، اين پول از بين رفت (مثلاً دزديده شد) آيا بر ما واجب است دوباره زكات فطره را پرداخت نماييم؟
بسمه تعالى: هرگاه در پرداخت زكات فطره تأخيرى رخ نداده و وكيل نيز كوتاهى نكرده است هيچ كدام ضامن نيستند. والله العالم
* زكات مالى كه به حد نصاب رسيده بود
   سؤال 473. اگر مالى كه به حد نصاب رسيده را دزد بربايد آيا زكات آن به عهده ما مى باشد؟
بسمه تعالى: اگر در پرداخت زكات كوتاهى نكرده ايد، چيزى بر شما واجب نيست. والله العالم
* تلف سماوى در مالى كه به حد نصاب رسيده
   سؤال 474. اگر مقدارى خرما كه به حد نصاب رسيده يا با آفت سماوى تلف شود آيا زكات باقيمانده آن واجب است؟
بسمه تعالى: چون قبلاً زكات تعلق گرفته، زكات باقى مانده را بپردازيد. والله العالم
* زكات طلا و جواهر
   سؤال 475. آيا به طلا و جواهرات زن زكات تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: به طلا و جواهرات زن زكات تعلق نمى گيرد. والله العالم
* مصرف زكات
   سؤال 476. آيا مى توان زكات فطره را در بهسازى مساجد و مسائل بهداشتى شهر و

صفحه139
روستا مصرف نمود؟
بسمه تعالى: احتياط اين است كه زكات فطره به فقير داده شود. والله العالم
* مصرف زكات در درمان
   سؤال 477. اگر پدر هزينه درمان دندان فرزند را نمى دهد آيا مى توان از زكات به ايشان پرداخت كرد؟
بسمه تعالى: اگر راهى براى تأمين مخارج دندان وجود نداشته باشد، صرف زكات در آن مورد اشكال ندارد.
* زكات سكه بهار آزادى
   سؤال 478. آيا به سكه ى بهار آزادى زكات تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: زكات به طلا و نقره اى كه سكه ى رايج براى معامله هستند، تعلق مى گيرد و اين شرط در سكه هاى بهارآزادى و ديگر سكه ها وجود ندارد. والله العالم
* مصرف زكات در ازدواج، جهيزيه و...
   سؤال 479. آيا مصرف زكات براى امور ذيل جايز است؟
الف. ازدواج پسر;
ب. جهيزيه ى دختر;
ج. تشكيل صندوق قرض الحسنه;
د. مخارج دانشگاه، اعم از خريد كتب و ثبت نام و شهريه و...;
بسمه تعالى: زكات را نمى توان براى ازدواج فرزندان هزينه كرد، ولى مصرف آن براى ازدواج ديگران كه مستحق زكاتند، مانعى ندارد و پرداخت زكات به فرزندان براى خريد كتب دينى اشكال ندارد. والله العالم
* پرداخت زكات بجاى بدهى
   سؤال 480. كشاورزى كه زكات به اموال او تعلق گرفته است، در صورتى كه بدهكار

صفحه140
باشد و بخواهد زكات مال را هم بپردازد، به عسر و حرج مى افتد. آيا مى تواند زكات مال را براى بدهكارى مصرف كند و آيا مى تواند زكات را به فقير بدهد، به شرط اين كه آن فقير، زكات را به صاحب مال هبه كند؟
بسمه تعالى: در پرداخت زكات «غنى بودن» شرط نيست و بايد زكات واجب را پرداخت. كشاورز مورد نظر مى تواند به عنوان فقير از ديگران زكات بگيرد. والله العالم
* پرداخت زكات دو فقير به همديگر
   سؤال 481. دو نفر كه فقير هستند و در عين حال زكات بر آن دو واجب شده است، آيا مى توانند زكات را به يكديگر بدهند، مشروط به اين كه طرف مقابل هم زكاتش را به او بدهد؟
بسمه تعالى: در صورت دارا بودن ديگر شرايط، مى توانند از يكديگر زكات بگيرند و شرط ياد شده لغو است. اگر يكى پرداخت كرد و ديگرى نپرداخت، حق بازگشت ندارد. والله العالم

صفحه141
7. حج
* كوه هاى محيط منى داخل در منى است
   سؤال 482. كوه هاى محيط به منى داخل در منى مى باشد و مبيت در آن مكان صحيح است؟
بسمه تعالى: آن قسمت كوه كه به طرف وادى منى است از منى مى باشد و سمت ديگر بيرون منى مى باشد. والله العالم
* بيتوته در كوه هاى تخريب شده در منى
   سؤال 483. حكومت عربستان سعودى قسمتى از كوه هاى محيط به منى را تخريب و تبديل به ساختمان نموده است در حالى كه پايه هاى اين ساختمان بر روى زمين نيست بلكه در عمق زمين مى باشد آيا مبيت در آن جايز است؟
بسمه تعالى: هر بنايى كه بر سمت كوهى كه به طرف وادى منى است ساخته شود از منى محسوب مى شود اگر چه پايه هاى آن در عمق كوه باشد. والله العالم
* مال جمع آورى شده براى حج و ديون مدت دار
   سؤال 484. اگر كسى منزلى دارد كه به شكل اقساط خريدارى نموده و مالى جمع آورى كرده كه براى مصارف حج كافى است و مى داند اگر اين اموال را به مصرف حج برساند با اداء ديون تزاحم نمى كند آيا مستطيع مى باشد؟
بسمه تعالى: اگر ديون مدت دار باشد حج بر او واجب است. والله العالم
* نيت مستحب يا واجب در حج نيابتى
   سؤال 485. كسى كه بر حج نيابتى اجير شده است آيا واجب است كه نوع را از حج واجب يا مستحب معين كند؟
بسمه تعالى: كافى است كه نيت نمايد بر اين كه آنچه بر ذمه اش مى باشد يا آنچه بر آن

صفحه142
اجير شده است به جاى مى آورم. والله العالم
* نيت نايب دوم
   سؤال 486. اگر براى نائب در طواف عذرى عارض شود پس ديگرى را نايب قرار دهد(با فرض اين كه مجاز براى نايب گرفتن هم بوده است) نيت نايب دوم چگونه صحيح است؟
بسمه تعالى: جايز است كه نيت كند آنچه در ذمه منوب عنه واجب است انجام مى دهم. والله العالم
* ورود به داخل محدوده حرم
   سؤال 487. اگر كسى داخل محدوده حرم شود ولى وارد مكه مكرمه نشود آيا احرام بر او واجب است؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور جايز است در محدوده حرم بدون احرام وارد شود. والله العالم
* محدوده توسعه يافته مكه
   سؤال 488. آيا كسى كه داخل محدوده توسعه يافته مكه مكرمه مى شود بايد محرم شود؟
بسمه تعالى: بين مكه قديم و مكه جديد فرقى نيست وبايد محرم شود. والله العالم
* شريك كردن ديگرى در عمره مستحبه
   سؤال 489. آيا جايز است تبرّعاً عمره مستحبه از خود و از ديگرى را نيت كند؟
بسمه تعالى: در اين كه ديگرى را در عمره مستحبه شريك كند اشكالى ندارد كما اين كه در حجّى كه واجب نباشد جايز است. والله العالم
* رها كردن شوط طواف
   سؤال 490. آيا مى توان يكى از شوط هاى طواف را رها كرد و از ابتداء آن شوط را

صفحه143
انجام داد؟
بسمه تعالى: اگر آن شوط، شواط اوّل باشد مى تواند آن شوط را رها نمايد ولى طواف را شروع نكند مگر پس از اين كه موالات از بين برود و در غير شوط اول از مطاف خارج نشود بلكه از حجرالاسود به نيت اعمّ از شوط مستقل يا مكمّل آن شوط را انجام دهد. والله العالم
* اشتباه در نيت عمره تمتع
   سؤال 491. كسى كه وظيفه اش عمره تمتع بوده و لكن به نيت عمره مفرده محرم شده است تكليف او چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه نظرش اين بود كه تكليف خدا را انجام دهد و خيال مى كرد كه وظيفه اش عمره مفرده است و يا اشتباهاً بجاى عمره تمتع عمره مفرده به فكرش رسيده و يا به زبان جارى كرده، در همه صور عمره او صحيح است. والله العالم
* خواب رفتن در عرفات و بيدار شدن پس از مشعر
   سـؤال 492. اگـر حاجـى پس از خروج از عـرفـات در اتوبـوس به خـواب رفتـه اسـت و پس از خروج از مشعـر(مـزدلفـه) بيـدار شـود، آيا حج او صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر هنگام عبور از مشعرالحرام به سمت منى بيدار بوده و ذكر خدا گفته است حج او صحيح است هر چند نيت وقوف نكرده باشد و الاّ حج او باطل است. والله العالم
* خون آمدن به واسطه تراشيدن سر در حج
   سؤال 493. اگر حاجى بداند يا گمان داشته باشد كه اگر سر را بتراشد خون خارج مى شود وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: از دستگاه تراش كه مو را مثل تيغ مى تراشد استفاده كند. والله العالم
* حلق در شب
   سؤال 494. اگر ذبح را روز دهم انجام دهد و شب فرا رسد ولى تقصير يا حلق انجام

صفحه144
نداده باشد آيا شب مى تواند حلق يا تقصير انجام دهد.
بسمه تعالى: حلق يا تقصير را در روز بعد انجام دهد. والله العالم
* ورود به مكه در شب دوازدهم
   سؤال 495. اگر حاجى شب دوازدهم پس از نيمه شب به مكه رود آيا واجب است قبل از ظهر به منى برگردد؟
بسمه تعالى: بـه جهـت نفـر(كـوچ كردن) واجب است برگردد. والله العالم
* خروج از منى در روز دوازدهم
   سؤال 496. آيا جايز است صبح روز دوازدهم از منى خارج و قبل از ظهر براى كوچ كردن (نفر) به منى برگردد؟
بسمه تعالى: جايز است مشروط بر اين كه قبل از ظهر براى كوچ كردن (نفر) به منى بازگردد. والله العالم
* رمى در شب براى خانم ها
   سؤال 497. اگر خانمها نتوانند در روز رمى انجام دهند آيا جايز است نايب بگيرند يا اين كه لازم است خودشان شب يازدهم و دوازدهم رمى نمايند؟
بسمه تعالى: اگر شخصى بتواند در شب قبل خودش رمى نمايد لازم است شخصاً رمى كند، در غير اين صورت در روز نائب بگيرد. والله العالم
* محرم شدن از جده
   سؤال 498. كسى كه از جده محرم شد، آيا اعمال عمره تمتع وى صحيح است؟
بسمه تعالى: بنا بر احتياط بايد در ادنى الحل تجديد احرام بكند و اگر اين كار را نكرده و عمره را به جا آورده دو مرتبه با تجديد احرام در ادنى الحل احتياطاً اعمال عمره را اعاده كند. والله العالم
* حائض شدن در شوط چهارم

صفحه145
   سؤال 499. اگر خانمى در طواف در شوط چهارم حائض شود وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه اين حادثه در عمره مفرده روى دهد بايد صبر كند پس از پاك شدن طواف را تمام كند و سعى و بقيه اعمال را انجام دهد و اگر در عمره تمتع پيش آيد و وقت ضيق باشد بايد براى حج محرم شود و پس از انجام وقوف قبل از آن كه طواف حج را انجام دهد طواف عمره تمتع را تكميل و سعى را انجام دهد و سپس اعمال حج را انجام دهد. والله العالم
* استطاعت به وسيله وام
   سؤال 500. آيا به واسطه گرفتن وام مستطيع مى شود؟
بسمه تعالى: مستطيع نمى شود. والله العالم
* تزاحم انجام حج و امتحانات دانشگاه
   سؤال 501. كسى مستطيع شده است و لكن با امتحانات دانشگاه تزاحم كرده و اگر به حج برود يك سال تحصيل او از بين مى رود آيا حج بر او واجب است؟
بسمه تعالى: حج را بر امتحانات دانشگاه مقدم كند. والله العالم
* احرام حائض در ميقات مسجد شجره
   سؤال 502. وظيفه ى حائض نسبت به احرام در ميقات مسجد شجره چيست؟
بسمه تعالى: حائض مى تواند از پشت مسجد شجره، از سمت چپ و يا راست آن، نه جلوى مسجد، به طرف مكه احرام ببندد. والله العالم
* نماز جماعت در هنگام طواف
   سؤال 503. اگر هنگام طواف، نماز جماعت اقامه شود، در حالى كه برخى اوقات بيش از نيم ساعت نماز طول مى كشد و گاهى برخى از طواف كنندگان مخصوصاً بانوان مجبور مى شوند از مطاف خارج شوند، وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: اقامه ى نماز جماعت به طواف ضررى نمى زند. پس از نماز از همان مكانى كه طواف را قطع نموده، طواف را شروع نمايد و در اين فرض، خارج شدن از

صفحه146
مطاف به طواف ضررى نمى زند. والله العالم
* معيار اختيار در راه رفتن در طواف
   سؤال 504. از شرايط طواف اين است كه به اختيار خودش راه برود و لكن طواف در حج به سختى انجام مى شود و گاهى مانع از حركت مى شوند. معيار در تحقق اختيار چيست؟
بسمه تعالى: اگر راه رفتن در ازدحام جمعيت مقرون به نيت طواف باشد، طواف وى صحيح است و راه رفتن در اين حالت، جزئى از طواف محسوب مى شود. والله العالم
* احرام زن بعد از اصلاح ابرو
   سؤال 505. خانمى كه ابروى خود را اصلاح نموده آيا مى تواند در حال احرام روى خود را از نامحرم بپوشاند؟
بسمه تعالى: در صورت وجود نامحرم مى تواند با مقنعه يا با گوشه ى چادر، از جلوى سر تا بينى و پايين تر از آن را بپوشاند، ولى بايد پوشش ياد شده با صورت فاصله داشته و با صورت تماس نداشته باشد. والله العالم
* احرام زنى كه موهايش يا بازوهايش را بيرون آورده است
   سؤال 506. اگر خانمى در اثناى طواف مقدارى از موهايش و يا مقدارى از بازويش را بيرون آورد، آيا طواف صحيح است؟
بسمه تعالى: كار اين خانم معصيت شمرده مى شود، ولى به طواف ضررى نمى زند. والله العالم
* طواف دوم بعد از قطع كردن طواف اول
   سؤال 507. وظيفه ى كسى كه طواف را قطع نمايد و طواف جديد شروع كند، بدون اين كه از مطاف خارج شود و قبل از آن كه موالات از بين برود، چيست؟
بسمه تعالى: اگر قبل از نصف(سه شوط و نيم)، طواف را قطع كند پس مادامى كه موالات عرفى از بين نرفته نمى تواند طواف جديد شروع كند و اگر موالات از بين

صفحه147
رفته طواف را اعاده كند، ولى اگر بعد از نصف، طواف را قطع كند پس از همان مكانى كه قطع كرده بايد طواف را تمام كند و احتياط اين است كه پس از تمام كردن طواف و خواندن نماز طواف دومرتبه طواف و نماز طواف را اعاده كند. والله العالم
* شروع مجدد يكى از شوط ها در طواف يا سعى
   سؤال 508. اگر در يكى از شوط ها، طواف يا سعى را قطع كند و آن شوط را از ابتدا شروع كند، آيا طواف يا سعى او صحيح است؟
بسمه تعالى: جهت تصحيح آن مقدارى كه از آن شوط فوت شده، بايد همان مكان را مشخص كند و زمانى كه به آن مكان رسيد به نيت طواف، باقى را انجام دهد و اگر آن مكان را نمى شناسد پس يك شوط كامل به نيت اين كه فقط به همان مقدارى كه از او فوت شده از طواف محسوب شود انجام دهد، لكن اضافه نمودن يك شوط كامل كه همه اش از طواف محسوب شود، صحيح نيست. والله العالم
*نايب گرفتن شخصى كه از برخى اعمال حج معذور است
   سؤال 509. آيا شخصى كه در برخى از افعال حج معذور است و به حكم معذورين عمل مى كند، او مى تواند نايب شود؟
بسمه تعالى: هرگاه عذر پس از اجير شدن رخ بدهد اشكال ندارد ولى اگر قبلاً معذور باشد نمى تواند اجير شود. والله العالم
* احرام در محاذى مسجد حجفه
   سؤال 510. كارمند شركت هواپيمايى هستم و گاهى زمان كوتاهى براى من ميسّر مى شود كه به مكه بروم و وقت كافى براى رفتن به جحفه و محرم شدن را ندارم، آيا مى توانم در جده، محاذى مسجد جحفه محرم شوم؟
بسمه تعالى: در خارج از فرودگاه جده، در جايى كه زير سقف نباشد محرم شويد و سپس در راه مكه، در مسجد حديبيه يا مسجد تنعيم احرام را تجديد كنيد عمره شما صحيح است. والله العالم

صفحه148
* نخواندن نماز طواف بعد از طواف
   سؤال 511. اگر پس از طواف، فوراً نماز طواف را به جا نياورد، آيا طواف او صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر پس از طواف، نماز طواف را انجام ندهد و موالات فوت شود پس احتياطاً نماز را به جا آورد و سپس طواف و نماز را اعاده نمايد. والله العالم
* موالات در سعى
   سؤال 512. آيا در «سعى»، موالات (پى در پى انجام دادن) لازم است؟
بسمه تعالى: «سعى» عمل واحدى است و بايد وحدت عرفى براى موالات حفظ شود و لكن نشستن براى استراحت نمودن مضرّ به «سعى» نيست. والله العالم
* كراهت داشتن نائب در اعمال
   سؤال 513. اگر نائب، كارش را با كراهت انجام دهد، آيا عمل وى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر از امور عبادى باشد كه بايد با قصد قربت انجام بگيرد، صحيح است و در غير امور عبادى، اگر عمل مطابق واقع انجام شده باشد، صحيح خواهد بود. والله العالم

صفحه149
 
 
 

احكام دفاع از اسلام، جان و...

* آلوده كردن آب در بلاد كفر
   سؤال 514. آيا آلوده كردن آب با استفاده از مواد ميكروبى در بلاد كفر، بدون ضرورت جنگى، جايز است؟
بسمه تعالى: مطلقاً جايز نيست. والله العالم
* استفاده از تسليحات كشتارجمعى در بلاد مشركين
   سؤال 515. آيا استفاده از تسليحات كشتار جمعى در بلاد مشركين، با توجه به روايت «انّ النبى(صلى الله عليه وآله) نهى أن يلقى السمّ فى بلاد المشركين» جايز است؟
بسمه تعالى: بكارگيرى سلاح هاى كشتار جمعى علاوه بر روايتى كه اشاره كرديد، از نظر عقل و اصول ديگر نيز محكوم به حرمت است. زيرا با اين سلاح ها افراد بى گناه كشته مى شوند. والله العالم
* حمله به بيمارستانها در جنگ
   سؤال 516. آيا بيمارستان هايى را كه براى درمان مجروحين جنگى و شهروندان غير نظامى بكار گرفته مى شود، مى توان هدف حمله قرار داد؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* تخريب منازل و اماكن فرهنگى بلاد كفر
   سؤال 517. آيا تخريب منازل شهروندان غير نظامى و اماكن فرهنگى بلاد كفر جايز است؟

صفحه150
بسمه تعالى: در صورتى كه با نظاميان ارتباطى نداشته باشند، جايز نيست. والله العالم
* حكم شرعى جاسوس
   سؤال 518. حكم شرعى فرد كافرى كه بر ضد مسلمانان در مسائل نظامى يا غير نظامى جاسوسى مى كند چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه كافر ذمّى با جاسوسى، عهد را بشكند، احكام ذمه بر او مترتب نشده و قهراً با كافر حربى يكسان مى شود. والله العالم
* كشتن مجروح كافر حربى
   سؤال 519. آيا مجروح كافر حربى را كه قادر بر ادامه ى جنگ نمى باشد، در حين درگيرى يا پس از جنگ، مى توان كشت؟
بسمه تعالى: مجروح دشمن پس از جنگ كشته نمى شود و در اثناى جنگ، در صورتى كه خوف از خطر او نباشد، احتياط اين است كه كشته نشود. والله العالم
* قتل براى دفاع از مال از روى شتاب زدگى
   سؤال 520. اگر براى دفاع از مال و از روى شتاب زدگى، شخص مهاجم را به قتل برساند، آيا قتل عمد محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: از آنجا كه دفاع از مال واقعاً متوقف به كشتن او نبود و قتل به صورت شتاب زدگى صورت گرفته است، ضامن ديه او مى باشد. والله العالم
* قتل براى دفاع از مال از روى عمد
   سؤال 521. اگر در دفاع از مال در صورتى كه مى توانست با فرياد زدن و يا كتك زدن، شخص مهاجم را از خود دور كند، لكن عمداً و بدون آن كه در هول و هراس گرفتار بشود، مهاجم را به قتل برساند، آيا قتل عمد محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور، قتل عمد محسوب مى شود. والله العالم

صفحه151

احكام امر به معروف ونهى از منكر

*ظاهر شدن موى زن در برابر نامحرم
   سؤال 522. گاهى مقدارى از موى همسر در حضور نامحرم ظاهر مى شود; نمى دانم اين كار از روى عمد است يا خير، وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: در اين موقع به همسر تذكر دهيد. والله العالم
* تحقيق از نماز خواندن همسر
   سؤال 523. وارد خانه مى شوم و از همسرم مى پرسم كه نماز گزارده است يا نه و او جواب مى دهد كه خوانده ام، آيا تحقيق لازم است؟
بسمه تعالى: اگر گفت نماز گزارده است، تحقيق لازم نيست. والله العالم
* اطلاع دادن به ديگران از ظلم مرد به همسرش
   سؤال 524. مردى به همسرش ظلم مى كند و كسى خبر ندارد، آيا مى توان اين مطلب را به اطلاع ديگران رساند؟
بسمه تعالى: شخص آن زن مى تواند وضع خود را به ديگران بگويد، نه فرد ديگر. والله العالم
*اطلاع دادن به شوهر زانيه
   سؤال 525. زنى زنا مى كرده و به زن ديگر اطلاع مى داده است، آيا بر اين زن واجب است كه به عنوان «نهى از منكر» به شوهر اين زن خبر دهد؟
بسمه تعالى: اين مسأله از مسائل «امر به معروف» است و بايد شرايط «امر به معروف»

صفحه152
جمع و حاصل شود و در صورت حصول آن شرايط، مانعى ندارد. يكى از آن شرايط اين است كه فساد بدتر از زنا پديد نيايد و اجتناب آن زن از زنا، متوقف بر آگاهى شوهر باشد. و احراز اين دو شرط مشكل است و در صورت شك در وجود اين دو شرط بازگو نكند. والله العالم

صفحه153
 
 
 

احكام نذر و عهد

* فروختن گوشت قربانى نذرى
   سؤال 526. شخصى نذر كرده است كه براى هيأت مشخصى قربانى بدهد. آيا مى توان گوشت قربانى را فروخت و پول آن را خرج اطعام نمود؟
بسمه تعالى: بايد مطابق نذر عمل كنند. اگر امكان عمل نبود، در مورد مناسب به نذر، مصرف شود. والله العالم
* تعمير عتبات با پول نذرى داده شده به هيأت عزادارى
   سؤال 527. شخصى نذر كرده بود كه پولى را به هيأت عزادارى پرداخت نمايد، ولى هيأت بى نياز است، آيا او مى تواند اين مبلغ را جهت تعمير عتبات مصرف كند؟
بسمه تعالى: هر چيزى كه به نام هيأت نذر شده است بايد در همان مورد هيأت مصرف شود و مبالغ مازاد بر نياز هيأت نيز براى اكرام خادمان و شركت كنندگان در هيأت خرج شود . والله العالم
* نذر گوسفند يا برنج
   سؤال 528. نذر نمودم اگر فلان حاجت برآورده شود گوسفندى بدهم و اگر حاجت ديگر برآورده شود مقدارى برنج بدهم و اكنون يكى از حاجت ها برآورده شده است ولى نمى دانم مورد نذر گوسفند بوده يا برنج وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: بايد احتياط كند و به هر دو نذر عمل كند. والله العالم

صفحه154
* آيا نذر كردن كراهت دارد؟
   سؤال 529. آيا نذر كردن به طور مطلق مكروه است؟
بسمه تعالى: ظاهراً نهى از نذر از آن كسانى است كه سبب مشقت وسختى براى آنان مى شود و يا كسانى كه ممكن است به عللى نخواهند به نذر خود وفا كنند و در غير اين دو صورت، ظاهراً مكروه نيست. والله العالم
* نذر بر ترك سيگار
   سؤال 530. نذر كرده ام كه هرگاه سيگار بكشم، هزار تومان صدقه بدهم آيا مى توان به اين نذر عمل ننمود؟
بسمه تعـالى: تـا آنجـا كه پرداخت هزار تومان (مورد نذر) براى شما حرجى نباشد بايد بـه نذر خود عمل كنيد. البته همه اينها مشروط به اين است كه در صيغـه نـذر، لفظ «لله» را بـه عربى يا به فارسى آورده باشيد مثلاً بگوييد «لله علىّ» كه هرگاه به نامحرم نگاه كردم يا سيگار كشيدم به فقير هزار تومان بدهم و اما اگر لفظ «لله» يا معادل آن در زبان فارسى در صيغه نذر نيامده باشد نذر منعقد نيست. والله العالم
* نذر به فقير معين و وفات وى
   سؤال 531. نذر كرده بودم در صورتى كه وسيله ى نقليه ام پيدا شود، مبلغى به فقير معينى بدهم، لكن قبل از پيدا شدن وسيله، فقير مرد. اكنون كه وسيله پيدا شد، چگونه نذر را ادا كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه براى فقير مشخص و معينى نذر كرديد، با مردن آن فقير نذر منحل مى شود و اگر فقير مشخصى را در نظر نداشتند، آن مبلغ را به فقير ديگر بدهد. والله العالم
*نذر كردن كار مستحب به مدت معين و عدم انجام آن
   سؤال 532. اگر شخصى نذر كند كه چهل روز، كار مستحبى را انجام دهد و لكن يك روز را فراموش نمايد. وظيفه اش در صورتى كه نذر او چهل روز معيّن باشد و يا چهل

صفحه155
روز به صورت مطلق نذر كرده باشد، چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه نذر وى چهل روز معين باشد قضا ندارد ولى در صورتى كه نذر مطلق باشد فقط يك روز را قضا كند. والله العالم
*انجام عملى خاص طى چند ماه و شك در نذر بودن آن
   سؤال 533. شخصى، در طى چند ماه عمل خاصى را انجام داد و اكنون شك دارد كه آيا اين عمل را به واسطه ى نذر انجام داده يا نذرى در كار نبوده است، با توجه به اين نكته كه اين شخص گاهى برخى از كارها را با صيغه ى نذر بر خود واجب مى كرد. اكنون وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: مادامى كه نداند نذر كرده است، عمل مزبور بر او واجب نيست. والله العالم
* نذر روزه گرفتن در عتبات
   سؤال 534. برخى از زائران نذر مى كنند در سفر به مدينه يا عتبات عاليات روزه بگيرند. آيا نذر اين افراد صحيح است؟
بسمه تعالى: با نذر مى توان در سفر روزه گرفت، ولى در مدينه ى منوره بدون نذر هم مى توان سه روز روزه داشت و الله العالم
* فراموش كردن متعلق نذر
   سؤال 535. شخصى نذر كرده پنجاه هزار تومان از حقوق خود را در يك مورد خاصى مثل حسينيه، ايتام، جلسه ى دعا و... مصرف كند، امّا هنگام عمل به نذر، نمى داند كه براى كدام مورد نذر كرده است. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: عمل به احتياط كند در صورت تمكن پنجاه تومان به هر يك از موارد احتمال بپردازد و در صورت عدم تمكن يكى از موارد را انتخاب كند و به نذرش عمل كند، مشروط بر اين كه اگر بعداً مورد نذر به خاطرش آمد جبران كند. والله العالم
* حساب كردن پول قرض داده شده براى نذر
   سؤال 536. مبلغى را به عنوان قرض به رفيقم دادم و در ذمه ام نذرى بود كه به

صفحه156
همين مقدار پول در راه خير مصرف كنم. سپس نيت كردم كه همين مبلغ كه به وى داده ام به عنوان همان نذر باشد. اگر وى اين مبلغ را برگرداند، آيا مى توانم آن را گرفته و در راه خير ديگرى مصرف نمايم؟
بسمه تعالى: با دادن مبلغ به او، نذر عمل شده است و نمى توانيد پس بگيريد. والله العالم
* عهد بدون اذن پدر
   سؤال 537. آيا عهد بدون اذن پدر منعقد مى شود؟
بسمه تعالى: منعقد مى شود. والله العالم

صفحه157
 
 
 

احكام اقتصادى

1. شغل ها و درآمدهاى حلال و حرام

و حكم برخى از كارهاى حرام
* اجراى تئاتر زن با مرد
   سؤال 538. آيا بازى تئاتر مختلط زن و مرد و برگزارى سرود جمعى دختر و پسر جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه بازى در تئاتر ملازم ارتكاب حرام يا فساد اخلاق باشد چنين بازى حرام است، سرود دسته جمعى دختر و پسر هرگاه مايه فتنه و تحريك جوانان است جايز نيست. والله العالم
* كسب درآمد با مدرك خريدارى شده
   سؤال 539. شخصى با پول، مدرك ليسانس خريده و وارد كار شده است و حقوق مى گيرد. آيا دريافت اين حقوق جايز است؟
بسمه تعالى: حقوقى كه در برابر اصل كار تعيين شده مى گيرد، مشروع است، ولى حقوق اضافى كه در مقابل مدرك غير صحيح دريافت مى كند، مشروع نيست. والله العالم
* اخذ اجرت براى تعليم دين يا قضاوت

صفحه158
   سؤال 540. اكثر فقهاى اماميه معتقدند اخذ اجرت براى تعليم احكام دين جايز نيست. از طرفى وظيفه ى علما يا قضات، تعليم و اجراى احكام است آيا گرفتن مبالغى از مردم يا از دولت براى اين افراد جايز است؟
بسمه تعالى: قاضى و كسان ديگرى كه واجبات كفايى همگانى را انجام مى دهند، دو تكليف دارند:
1. تأمين زندگانى خود و خانواده;
2. قيام به واجبات كفايى مانند قضاوت و تعليم احكام;
چون جمع بين اين دو كار امكان پذير نيست، حكومت اسلامى يا افراد ديگر بايد با دادن حقوق، زندگى اين افراد را تأمين كند تا با فراغت كامل انجام وظيفه كنند، همچنان كه در زمان اميرالمؤمنين(عليه السلام)جريان اين چنين بود و اميرمؤمنان(عليه السلام) به مالك اشتر چنين فرمود: «به قاضى به اندازه اى بپرداز كه از ديگران بى نياز شود». بنابراين پولى كه به قاضى و يا معلم امور دينى پرداخت مى شود، از اين باب است. والله العالم
* تقلّب در كنكور
   سؤال 541. اگر سؤالات كنكور از طريق غير قانونى بدست آيد و در كنكور قبول شوم، استفاده از مزاياى دانشگاه جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: هرگاه دانشگاه خصوصى باشد و مى داند كه صاحب آن به ورود چنين افراد راضى نيست در اين صورت حق استفاده ندارد . والله العالم
* دستكارى در كارت هاى اعتبارى
   سؤال 542. برخى از افراد پس از تمام شدن شارژ كارت هاى تلفن اعتبارى، با دست كارى در مدار مغناطيسى، كارت را دوباره خودشان پر مى كنند. آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: حرام است. والله العالم
* گرفتن اجرت براى تعليم قرآن
   سؤال 543. برخى از مراكز قرآنى براى اجراى برنامه يا تشكيل كلاس هاى قرآنى

صفحه159
پول مطالبه مى نمايند آيا اخذ اجرت جايز است؟
بسمه تعالى: اخذ اجرت بر تعليم غير واجب مانند تعليم قرآن مكروه است البته اگر معلمان قرآن راهى براى تأمين زندگى خود ندارند مى توانند براى آن اجرت اخذ كنند و بهتر است اجرت براى آموزش هاى جنبى باشد نه براى اصل تعليم قرآن، بنابراين درخواست پول براى اداره مؤسسه اى كه قرآن را با تجويد مى آموزد، اشكال ندارد و بايد مؤمنان به اين كار علاقمند باشند به شرط اين كه مؤسسه هم در حد نياز، وجه طلب كند. والله العالم
* توليد مواد مخدر
   سؤال 544. آيا كاشت و توليد مواد مخدر و حمل و نگهدارى آن و خريد و فروش و مصرف آن و هرگونه همكارى با قاچاقچيان مواد مخدر و نيز توليد، نگهدارى، فروش و مصرف قرص هاى روانگردان جايز است؟
بسمه تعالى: مجموع آنچه كه در سؤال نوشته شده است، كار حرام و معاملاتى كه روى آن انجام مى گيرد باطل است و در حقيقت اين مورد مشمول ضابطه اى است كه از امام صادق(عليه السلام)نقل شده است:«أمّا وجوه الحرام من البيع والشراء فكلّ أمر يكون فيه الفساد ممّا هو منهى عنه». والله العالم
* فرد معتاد
   سؤال 545. فتواى حضرت عالى در خصوص فرد معتاد چيست؟ آيا گنهكار است يا بيمار؟
بسمه تعالى: گنهكار است; همانند كسى كه با خوردن دارو خود را بيمار كند. والله العالم
* توبه معتاد
   سؤال 546. اگر فردى مبتلا به استعمال مواد مخدّر و روان گردان باشد، مستوجب چه عقوبتى است و چگونه بايد توبه نمايد؟
بسمه تعالى: استغفار كافى است، ولى اگر ديگران را نيز معتاد سازد، بر طبق نظر حاكم شرع تعزير مى شود. والله العالم

صفحه160
* كشيدن سيگار
   سؤال 547. آيا كشيدن سيگار، قليان و ترياك جايز است؟
بسمه تعالى: استعمال دخانيات از لحظه اى كه احساس ضرر مى نمايد، حرام است، حتماً بايد ترك كند. والله العالم
* قرص اكس و امثال آن
   سؤال 548. فتواى حضرت عالى در خصوص مواد روانگردان مثل قرص هاى اكس و امثال آن چيست؟
بسمه تعالى: حكم هروئين را دارد و استفاده از آن حرام است. والله العالم
* تراشيدن ريش با ماشين
   سؤال 549. تراشيدن ريش و سبيل به وسيله ى ماشين ريش تراش چه حكمى دارد و تا چه حدى جايز است كه كوتاه شود؟
بسمه تعالى: فرد مسلمان بايد در صورت خود مو داشته باشد و همين مقدار كه عرفاً بگويند ريش دارد، كافى است، امّا كوتاه كردن سبيل مطلوب است.
* تراشيدن ريش به قصد تشبه به زنان
   سؤال 550. اگر مردى به قصد تشبّه به زنان، ريش و سبيل خود را بتراشد، آيا مرتكب دو گناه شده است: حرمت ريش تراشى و حرمت تشبّه به زنان يا فقط يك گناه مرتكب شده است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال يك گناه بيشتر ندارد. والله العالم
* تراشيدن ريش به خاطر رشد بهتر
   سؤال 551. آيا براى رشد بهتر ريش يا براى رفع خارش، مى توان ريش را تراشيد؟
بسمه تعالى: به خاطر رشد يا خارش نمى توان مرتكب حرام شد. والله العالم

صفحه161
* كشتن مورچه
   سؤال 552. آيا كشتن حيواناتى كه ضررى به زندگى ما وارد نمى كنند، جايز است؟
بسمه تعالى: هر حيوانى كه طبيعتاً موذى است يا موجب ضرر در محيط زندگى مى شود، كشتن آن مانعى ندارد. در غير اين صورت از كشتن آن اجتناب شود. والله العالم
* تهيه تصاوير مستهجن براى تهديد
   سؤال 553. تهيه ى تصاويرى مسأله دار يا مستهجن جنسى براى تهديد و اخاذى يا دام گذارى براى ضبط تصاوير جنسى جايز است؟
بسمه تعالى: اين نوع كارها كه مايه ى كشف ستر و يا وسيله ى اخاذى و آبروريزى است، شرعاً حرام مى باشد. والله العالم
* انگشتر در دست چپ
   سؤال 554. در برخى روايات نقل شده كه ائمه ى اطهار انگشتر را در دست چپ مى كردند، آيا مى توان به اين روايت عمل كرد؟
بسمه تعالى: انگشتر در دست راست كردن، مستحب است و در دست چپ كردن، مكروه و شعار امويان است . روايت مورد نظر از وهب بن وهب است كه كاملاً تضعيف شده است. والله العالم

2. خريد و فروش

* حبس مبيع تا پرداخت كل ثمن
   سؤال 555. اگر خريدار قدرت پرداخت تمامى ثمن را ندارد و دادگاه وى را به پرداخت ثمن در طى چند قسط محكوم نموده است، آيا بايع مى تواند مبيع را تا پرداخت تمام ثمن نزد خود حبس نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه تقسيط ثمن با رضايت فروشنده بوده، ثمن حال به مؤجّل مبدل

صفحه162
مى شود و بايع بايد مبيع را تحويل دهد، در غير اين صورت حق دارد از تحويل مبيع امتناع ورزد.
* قراردادهاى بيع، اجاره و صلح، و قراردادهاى خارج از اين عناوين متعارف
   سؤال 556. آيا لازم است قراردادها تحت عنوان بيع، اجاره و صلح و... قرار گيرد يا قراردادهاى ديگرى هم كه تحت هيچ يك از اين عناوين قرار نمى گيرد نيز صحيح است؟
بسمه تعالى: هر نوع قرارداد عقلايى كه متضمّن امرى محرم و ممنوع نباشد، لازم الوفاست و آن چه كه بايد به آن اهميت داد، علت آن وجود عقد و عهد است و عناوين ياد شده در سؤال، راهكار عمل به عقد است. والله العالم
* معامله با بهايى
   سؤال 557. معامله با بهائيها جايز است؟
بسمه تعالى: اگر مايه تقويت آنها نباشد اشكال ندارد. والله العالم
* ادعاى خريد يك جنس توسط دو نفر
   سؤال 558. زمينى در ماه فروردين خريدارى كردم، پس از مدتى، شخص ديگر مدعى است كه اين زمين را از فروشنده در ماه ارديبهشت خريدارى نموده ام و فروشنده هر دو قولنامه را تأييد مى كند ولى خريدار دوم مدعى است كه قولنامه اول جعلى مى باشد لطفاً حكم مسئله را بيان نماييد؟ و در صورت مفقود شدن قولنامه راه حل شرعى چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه تاريخ قولنامه شما مقدم بر تاريخ قولنامه دومى است و خود فروشنده به آن اقرار دارد، قولنامه اول نافذ خواهد بود، و اگر دو عادل شهادت بدهند كه چنين مبايعه نامه اى موجود بوده است شهادت آنها حجت است . والله العالم
* شرط فسخ با پرداخت مبلغ
   سؤال 559. شخصى مغازه اى را فروخته و شرط كرده كه مقدارى از ثمن را به صورت

صفحه163
نقد تحويل، و مابقى طى دو ماه ديگر به او پرداخت شود و طرفين پذيرفته اند كه هر كدام از طرفين از معامله عدول نمايد مبلغى را به عنوان زيان احتمالى به ديگرى بپردازد آيا معامله و شرط صحيح است؟ و در صورت تخلف مى تواند معامله را فسخ نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه در ضمن معامله شرط كرده اند كه طرفين تا زمان قسط دوم حق دارند معامله را فسخ كنند مشروط بر اين كه مبلغى را بپردازند در اين صورت معامله و شرط هر دو صحيح است. والله العالم
* كم فروشى
   سؤال 560. در نانوايى كار مى كنم. صاحب مغازه مجبورم مى كند كه از چانه ى نان كم بگذارم. اين موضوع را به اماكن دولتى گزارش داده ام. آيا حقوقى كه دريافت مى كنم حلال است و وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: چنين كارى كمك به كار حرام است و لازم است در جاى ديگر كار كنيد. والله العالم
* قيمت نامشخص
   سؤال 561. اگر ثمن در معامله نامشخص باشد معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: بيعى كه در آن ثمن مجهول باشد صحيح نيست. والله العالم
* شرط ضمن عقد بر معرفى خريدار ديگر
   سؤال 562. اگر در ضمن معامله شرط شود كه خريدار، فرد ديگرى را براى خريد كالا معرفى كند آيا اين شرط ضمن عقد بيع صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط در صورتى صحيح است كه براى انسان مقدور باشد در حالى كه معرفى شخص ديگر صد در صد مقدور نيست، چه بسا ديگرى حاضر به خريد نباشد. والله العالم
* سود تا چه مقدار شرعى است

صفحه164
   سؤال 563. با توجه به اين كه يك كالاى مشخص با چند قيمت در يك شهر فروخته مى شود لطفاً درصد سود شرعى اجناس را براى كسبه بيان نماييد؟
بسمه تعالى: شايسته است كه سود منصفانه باشد و حد آن را عرف معين مى كند. ولى حد خاصى براى آن تعيين نشده است. والله العالم
* خريد خودرو از وام سازمان فنى حرفه اى
   سؤال 564. از سازمان فنّى، حرفه اى با توجه به رشته ى تحصيلى وامى براى استفاده در همان رشته دريافت كردم، لكن از آن پول، خودرو خريدم و با آن مسافركشى مى كنم. آيا منافعى كه به دست مى آورم، حرام است؟
بسمه تعالى: صرف پول در غير آن مورد تعيين شده، بر خلاف شرع است، ولى خريد ماشين چون به صورت ذمه اى بوده و بعداً پول را پرداخته ايد، اشكال ندارد. والله العالم
* فروش قبل از پرداخت تمامى ثمن
   سؤال 565. زمينى به ارزش 200هزار تومان قيمت گذارى مى شود، متقاضى مبلغ 150 هزار تومان را پرداخت مى نمايد و قرار گذاشته مى شود كه 50هزار تومان باقى مانده را بعداً پرداخت نمايد و معامله انجام شود، در اين فاصله، خريدار قبل از پرداخت مابقى، زمين را به فروش رسانده و مابقى پول را نيز نمى پردازد، آيا زمين در ملك بايع باقى است؟
بسمه تعالى: هرگاه موقع پرداخت مبلغ صد و پنجاه هزار تومان، عقد شرعى و يا عرفى و به اصطلاح خريد و فروش انجام گرفته، منتها پرداخت مابقى به وقت ديگر موكول شده است يعنى فقره دوم به عنوان نسيه باشد در اين صورت اصل معامله صحيح و مشترى مى تواند ملك را به ديگرى بفروشد و فروشنده بايد براى تحويل مبلغ باقى مانده به دادگاه مراجعه و ارزش واقعى آن مبلغ را از وى مطالبه نمايد; و امّا اگر تنها گفتگو و مذاكره انجام شده نه خريد و فروش، و يا وقت قسط پرداخت دوم نيز مشخص نشده باشد در اين صورت معامله محقق نشده و ملك از اموال فروشنده است و مالكيت فروشنده محفوظ مى باشد. والله العالم

صفحه165
*ثمن معيوب
   سؤال 566. اگر ثمن، جنس باشد و پس از معامله معلوم گردد ثمن معيوب بوده و بايع مطالبه ارش كند آيا مشترى مخير است ارش را از پول نقد يا از جنس ثمن بدهد؟
بسمه تعالى: هر دو جايز است ولى احوط دادن پول نقد است. والله العالم
* فراموشى عيب كالا توسط مشترى
   سؤال 567. در صورتى كه مشترى از عيب كالا مطلع بوده ولى هنگام خريد آن را فراموش نمايد آيا خيار عيب دارد؟
بسمه تعالى: معذور است و خيار دارد. والله العالم
* واقع شدن زمين در حريم جاده
   سؤال 568. زمينى در كنار حريم جاده را خريدارى نمودم و طبق توافق طرفين، 22متر از زمين به جهت واقع شدن در حريم جاده كم شد و مابقى را خريدارى نمودم اكنون پس از استعلام از اداره راه متوجه شديم كه 47متر در حريم جاده قرار مى گيرد آيا مى توانم معامله را فسخ كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه توسعه حريم جاده در حدود47متر به هنگام معامله از طرف دولت تصويب و اعلام شده بود و طرفين در استعلام، كوتاهى كرده اند، خريدار يا فسخ كند يا مقدار موجود را بپذيرد ومازاد را از ثمن پس بگيرد; و اما اگر در آن زمان اين مصوبه نبوده است و بعداً تصويب شده است در اين صورت معامله نافذ بوده و حق فسخ ندارد. والله العالم
* عدم رعايت مزايده در معاملات دولتى و اموال ورشكسته
   سؤال 569. بر اساس ماده82 قانون محاسبات عمومى كشور، معاملات عمده دولتى بايد از طريق مزايده صورت پذيرد، حال اگر بدون رعايت مزايده، معامله انجام شود، آيا معامله باطل است يا خير و همچنين اگر طبق نظر دادگاه، بايد اموال ورشكسته با مراعات تشريفات مزايده فروخته شود آيا بدون مراعات مزايده معامله باطل است يا

صفحه166
خير؟
بسمه تعالى: هرگاه از طريق مزايده، جنس مديون به قيمت بالاترى به فروش مى رسد، براى حفظ حق مديون و داين مزايده لازم است ولى در صورتى كه بدون مزايده به قيمت واقعى به فروش برسد معامله صحيح است. والله العالم
* بيع دين به دين
   سؤال 570. بيع دين به دين صحيح است يا فاسد؟
بسمه تعالى: در روايات ما چنين وارد شده است«لا يباع الدين بالدين» و آن سه صورت دارد:
1. فرض كنيد زيد از عمرو يك خروار گندم طلب دارد و عمرو هم از بكر پنجاه من برنج طلب دارد، هرگاه زيد طلب خود را از عمرو به خود او بفروشد در مقابل پنجاه من برنجى كه در ذمه بكر است، نتيجه اين كه گندم را تمليك زيد كند در مقابل برنج را تملّك كند.
2. هرگاه صد من گندم از زيد طلب دارد و آنگاه گندم را به او مى فروشد در مقابل صد تومان كه شش ماه بعد بگيرد.
3. فردى گندمى را در ذمّه به زيد بفروشد در مقابل مبلغى كه زيد بعداً بدهد يعنى هر دو مدت دار باشند; بطلان صورت اول و دوم قطعى و صورت سوم فى الجمله محل خلاف است. والله العالم
* فروش سهميه بنزين
   سؤال 571. آيا خريد و فروش سهميه ى بنزين و يا واگذارى بنزين بدون دريافت مبلغى، جايز است؟
بسمه تعالى: فروختن سهميه ى بنزين وسائل عمومى نظير تاكسى جايز نيست، ولى واگذارى بنزين شخصى بدون دريافت پول، به ديگرى اشكال ندارد. والله العالم
* معامله با تلفن و...

صفحه167
   سؤال 572. معامله اى كه به وسيله ى تلفن، فكس، اينترنت و... انجام مى شود، از چه زمانى منجّز و واقع مى شود؟ مكان وقوع معامله و محل تحويل مبيع و ثمن كجاست؟
بسمه تعالى: هر موقع طرف، قبول را با گفتن يا نوشتن انجام داد، معامله منجز مى شود; هر چند كه فروشنده در آن لحظه آگاه نباشد. اگر مقصود از تعيين مكان معامله، رعايتِ خيار مجلس است، بايد گفت كه هرگاه طرف پس از گفتن «قبول»، از آن مكان برخيزد، خيار مجلس ساقط مى شود.
مبيع اگر عين شخصى است، محل تحويل آن، مكان وجود مبيع است و اگر كلى باشد و قرينه اى بر تعيين مكان نباشد، محل تحويل مكان حضور بايع است. والله العالم
* اسقاط خيارات در عقد بيع و شرط خيار در عقد خارج لازم
   سؤال 573. اگر در عقد بيع تمام خيارات را اسقاط كنند آيا مى توان در ضمن عقد خارج لازم با قرار دادن شرطى، خيار وضع نمايند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال هر چند عقد با اسقاط تمام خيارات لازم خواهد بود ولى اين مانع از آن نيست با سبب ديگرى تزلزل به آن راه يابد و يكى از طرفين خيار فسخ پيدا كند البته مشروط بر اين كه شرط ابتدايى را نافذ بدانيم. والله العالم
* فروختن كالايى كه در اختيار فروشنده نيست
   سؤال 574. فروختن كالايى كه در اختيار فروشنده نيست جايز است يا خير؟ وآيا فرقى بين مثلى و قيمى وجود دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه به صورت كلى و در ذمه بفروشد كه بعداً تهيه كند و در اختيار مشترى بگذارد اشكال ندارد. و بيع او بيع سلم بوده و بايد شرايط سلم رعايت شود. و در اين قسمت فرقى بين مثلى و قيمى نيست به شرط اين كه مبيع مجهول نباشد. والله العالم
* تأخير در پرداخت ثمن
   سؤال 575. مغازه اى را فروختم و مقدارى از ثمن را دريافت نمودم و خريدار متعهد شد كه مابقى را طى دو ماه ديگر پرداخت نمايد و اگر پرداخت نكرد حق فسخ داشته

صفحه168
باشم و وى مبلغى را به عنوان خسارت و زيان وارده پرداخت نمايد آيا فروشنده مى تواند در صورت تأخير معامله را فسخ و مبلغى كه به عنوان خسارت مطالبه نمايد؟
بسمه تعالى: در فرض ياد شده شما حق فسخ و حق دريافت مبلغ ياد شده را داريد. والله العالم
* فروش منزلى كه مستأجر دارد
   سؤال 576. منزلى را با ثمن معيّن خريدارى نمودم و لكن مالك ادعا مى كند به جهت اين كه مستأجر اين منزل به اين انتقال رضايت نمى دهد حاضر به انتقال رسمى نيست، وظيفه شرعى ما چيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال عدم رضايت مستأجر مانع منتقل كردن نيست مالك بايد ملك را رسماً منتقل كند; اگر تعهد كرده بود كه ملك را خالى از مستأجر تحويل خواهد داد بايد كوشش كند كه ملك را خالى از مستأجر تحويل دهد و اگر چنين تعهدى نكرده بود و مشترى با آگاهى از وجود مستأجر خريده باشد، مالك وظيفه اى در اين مورد ندارد. والله العالم
* خريد و فروش بيمار مبتلا به آلزايمر
   سؤال 577. آيا بيمارى آلزايمر(فراموشى) موجب حجر و ممنوعيت ازتصرف و نيز ممنوع از انجام معاملات مى باشد؟
بسمه تعالى: ميزان در حجر در اثر سفه اين است كه فرد، مصالح خود را در معاملات درست درك نكند، جنس گران قيمت را به نازل ترين قيمت بفروشد و بالعكس جنس نازل ترى را به قيمت بالا بخرد، هرگاه فرد مبتلا به بيمارى «آلزايمر» در اين حد باشد ملاكاً داخل در سفه است هر چند موضوعاً سفيه نيست. والله العالم
* هزينه ثبت
   سؤال 578. هزينه هاى مشترك مثل هزينه هاى ثبت در معاملات خريد و فروش برعهده چه كسى مى باشد؟

صفحه169
بسمه تعالى: هزينه هاى ثبت در اسناد رسمى و امثال آن تابع مقرراتى است كه دولت بر دفاتر ثبت اسناد اِعلام كرده و يا برنامه اى كه خود دفتر براى اين كار دارند و يا عرف يا عموم مردم آن را پذيرفته اند، مگر اين كه در قرارداد ابتدايى خلاف آن را شرط كنند در اين صورت بايد به شرط خود عمل كنند. والله العالم
* تأخير در پرداخت در معامله حال و مدت دار
   سؤال 579. اگر تعهد يكى از متعاملين حال و ديگرى مؤجل باشد و معلوم شود كسى كه تعهدش در آينده است قادر بر انجام آن نيست آيا كسى كه تعهدش حال است حق حبس و تأخير در اداء دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه معامله صحيح انجام گرفته حق تأخير ندارد. والله العالم
* تلف مبيع در بيع فاسد
   سؤال 580. هرگاه كسى به بيع فاسد مالى را قبض كند و آن مال در دستش تلف يا ناقص شود آيا قيمة المسمى را ضامن است يا قيمة المثل را؟
بسمه تعالى: قيمت مثل را ضامن است. والله العالم
* ضمان در صورتى كه نفعى نبرد
   سؤال 581. آيا عدم النفع موجب ضمان است يا نه؟
بسمه تعالى: موجب ضمان نيست. والله العالم
* نقد نكردن چك توسط فروشنده
   سؤال 582. كسى منزلى با اسقاط كافه خيارات فروخته و تحويل خريدار گرديده و ثمن آن به صورت 4چك دريافت نموده است و فروشنده 2فقره چك را نقد ولى براى دريافت مابقى پول مراجعه نكرده است، اكنون پس از گذشت چند سال درخواست فسخ مى نمايد وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه صاحب چك كه وصول نشده در بانك موجودى داشته و طرف دريافت نكرده است حق اعتراض ندارد و اگر موجودى نداشته لازم بود همان موقع

صفحه170
به طرف مراجعه كند، و وجه خود را بگيرد، اكنون نيز با توجه به اسقاط كافه خيارات، فقط حق دريافت طلب خود را دارد; در فرض نبودن موجودى مى تواند تورم را نيز حساب كند. والله العالم
* معاملات صبى پس از بلوغ
   سؤال 583. آيا «صبى» پس از رسيدن «بلوغ» رشيد مى شود و معاملات وى نافذ است؟
بسمه تعالى: «صبى» هنگامى كه بالغ شد، مكلف به احكام الهى است، ولى براى تصرف در اموال علاوه بر بلوغ، «رشد» هم لازم است; يعنى بتواند همانند افراد وارد، نفع و ضرر خود را تشخيص دهد; همچنان كه براى آميزش (پس از نكاح)، استعداد مزاجى نيز شرط است. والله العالم
* سن رشد مالى
   سؤال 584. يكى از شرايط صحت معامله بلوغ است. اكنون به سن بلوغ رسيده ام، لكن برادرم به عنوان قيّم ارث بنده را كه در اختيار داشته، به من تحويل نمى دهد، در حالى كه از جهت معاش در عسر و حرج به سر مى برم و ادعا مى كند كه بايد هجده ساله شوم. آيا كار وى مجوّز شرعى دارد؟
بسمه تعالى: با دو شرط بايد مال طرف را به وى تحويل داد:
از نظر سن، پانزده سال تمام شود;
2. از نظر مردم، رشد مالى داشته باشد و بتواند مال خود را حفظ كند و از آن استفاده كند، البته رشد به تناسب اموال، مراتب دارد .
اگر اين دو شرط حاصل است، بايد اموال به شما تحويل شود و در عين حال بايد معاش شما از مالتان در دست ديگرى است، تأمين شود و برادر نمى تواند از تأمين معاش به بهانه ى اين كه تو بالغ و رشيد نيستى، خوددارى كند. والله العالم
* فروش قبل از اتمام ساخت
   سؤال 585. آيا فروش آپارتمان قبل از ساخت جايز است؟ آيا فروش چند دانگ از

صفحه171
زمين و آنچه ساخته خواهد شد جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه حدود مبيع روشن باشد، به گونه اى كه عرفاً مجهول و خطرى نباشد، صحيح است. والله العالم
* تأخير در پرداخت ثمن
   سؤال 586. منزلى را به مبلغ پنجاه ميليون تومان فروختم و مبلغ پنج ميليون تومان بيعانه گرفتم و مقرّر شد خريدار تا چند ماه آينده، مقدمات تنظيم سند را فراهم نمايد، لكن وى طرح دعوا نمود و در پرداخت ثمن تأخير كرد. آيا او ضامن خسارات مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه در پرداخت مابقى ثمن (45ميليون تومان)، بدون مجوز شرعى و قانونى تأخير داشته است، پس از گذشت زمان بايد ارزش واقعى پول را به صاحب ملك بپردازد و پرداخت 45ميليون تومان كافى نيست. والله العالم
* فروش به شكل ترديد
   سؤال 587. آيا فروختن دو جنس با قيمت متفاوت (به اين شكل كه بگويد اگر اين جنس را بردارى به فلان قيمت و اگر آن جنس را بردارى به قيمت مشخص ديگر به شما مى فروشم) صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه دو جنس را به دو قيمت و به صورت مردّد بفروشد، معامله محقق نمى شود. والله العالم
* شرط قبل از معامله
   سؤال 588. هرگاه خريدار و فروشنده، قبل از انجام معامله شروطى را متعهد شوند، آيا شروط ضمن اين تعهد، حكم شرط ضمن العقد را دارد؟
بسمـه تعـالى: هـرگـاه شـروطى را در مـذاكره بيـان كننـد و معاملـه بـر اسـاس همـان شـروط انجـام شود، هرچند در مقام انشاى معامله، لفظ آن شروط ذكر نشود، ولى عمل به آن شروط لازم است. والله العالم

صفحه172
* ناچيز بودن ثمن معامله
   سؤال 589. در صورتى كه ثمن معامله بسيار ناچيز باشد، آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر در معامله غرض عقلائى وجود داشته باشد، بيع به شمار مى رود; مثلاً براى اين كه معامله قطعى شود و ورثه اعتراض نكنند، در مقابل مبلغ كمى خانه را به يكى از فرزندانش مى فروشد. والله العالم
* فروش كالاهاى يكسان به نحو ترديد
   سؤال 590. اگر همه ى افراد كالايى، يكسان باشد مثلاً قيمت بشقاب هاى يك كارخانه مساوى باشد، آيا فروختن آن كالا به نحو ترديد(به اين شكل كه بگويد هر كدام را مى خواهى به فلان مبلغ مشخص به تو مى فروشم) صحيح است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه همه ى افراد يكسان باشد، مانند پارچه هايى كه به وسيله ى دستگاه بافته مى شود و يا ظروفى كه ساخته مى شود، ترديد مضر نيست. والله العالم
* جريان قاعده تلف در مورد ثمن
   سؤال 591. آيا قاعده ى تلف «مبيع» قبل از تحويل گرفتن مشترى كه برعهده ى بايع مى باشد، در مورد «ثمن» نيز جارى است؟
بسمه تعالى: تلف ثمن قبل از قبض، برعهده ى مشترى است. والله العالم
* امتناع مشترى از گرفتن مبيع و تلف آن
   سؤال 592. در صورتى كه بايع، مبيع را تحويل دهد و مشترى از گرفتن آن امتناع ورزد و مبيع تلف شود، خسارت آن به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه وقت اقباض مبيع رسيده باشد و در اختيار مشترى قرار گيرد و او متمكن از قبض باشد، تلف شدن آن برعهده ى مشترى است. والله العالم
* امتناع مشترى از گرفتن بخشى از مبيع
   سؤال 593. در صورتى كه بايع، مبيع را تحويل دهد و مشترى بخشى از مبيع را نپذيرد و آن مقدار از مبيع كه مشترى دريافت كرده تلف شود، آيا مشترى خيار تبعض

صفحه173
صفقه دارد؟
بسمه تعالى: خيار ندارد. والله العالم
* تغيير معامله پس از انجام آن از نقد به نسيه به ثمن گرانتر
   سـؤال 594. مشتـرى كالايى را به شكل نقـد معامله مى كند و پس از معامله مى خواهد كه نيمى از ثمن نسيه باشد. فروشنده هم از او تقاضا مى كند كه نصف ثمن را به شكل نسيه و به قيمت گرانتر پرداخت كند و مشترى نيز مى پذيرد. آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: براى اين كه معامله بى اشكال باشد از اوّل نيمى از جنس را به قيمت نقد و نيم ديگر را به قيمت نسيه بخرد يا مجموع را به قيمت مناسب خريدارى كند در صورت تحقق معامله به شكلى كه در سؤال مطرح شده است، بايد آن معامله را فسخ و سپس به يكى از دو صورتى كه گفته شد، معامله ى جديد انجام دهند. والله العالم
* شرط پرداخت مبلغى در صورت فسخ
   سؤال 595. اگر در معامله، طرفين شرط كنند در صورتى كه هر يك، معامله را فسخ نمايند بايد مبلغ معينى را به طرف مقابل بپردازند، آيا اين شرط صحيح است و اگر يكى از آن دو در مبيع تصرفاتى نموده باشد آيا تصرف وى باعث اسقاط حق فسخ مى شود؟
بسمه تعالى: در صورتى كه براى حق فسخ مدت معين شود، شرط مزبور صحيح است; به شرط اين كه چنين بگويند: «هر يك از طرفين مى تواند با پرداخت مبلغى، معامله را فسخ كند» و تصرفات يك طرف دليل بر سقوط خيار فسخ از جانب اوست، نه طرف مقابل. والله العالم
* فروش آپارتمان در حال احداث
   سؤال 596. قراردادى به عنوان بيع آپارتمان منعقد گرديده است، در حالى كه آپارتمان در حال احداث بوده و هنگام قرارداد، وجود خارجى نداشته است. آيا اين قرارداد صحيح است؟ ضمناً به عنوان شرط معامله، ذكر شده است كه هيچ كدام از

صفحه174
طرفين معامله حق نكول نداشته و نكول كننده ملزم به پرداخت كليه ى خسارات مى باشد. آيا چنين شرطى بدون ذكر مدت صحيح است؟
بسمه تعالى: خريد چنين ساختمانى قبل از ساختن اشكالى ندارد. زيرا خصوصيات ساختمان از نظر متراژ و طبقه و فلزى بودن وغيره در قرارداد معيّن مى شود و اما اينكه شرط شود كه كسى حق نكول ندارد به معناى تأكيد بر محتواى عقد است و مدت آن تا وقت تحويل آپارتمان است كه در قرارداد تاريخ آن معيّن شده است. والله العالم
* فروش وكالتى و مرگ فروشنده
   سؤال 597. قطعه زمينى را از شخصى خريدم و در محضر به صورت وكالت نامه ى بلاعزل به نام من ثبت شد. آيا با مرگ فروشنده ى زمين، وكالت نامه نيز باطل مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه نقل و انتقال به صورت قطعى انجام گرفته و وكالت نامه فقط براى رسمى كردن معامله باشد، مرگ آن شخص ضررى به مالكيت مشترى وارد نمى كند، ولى اگر معامله انجام نگرفته و بنا بوده كه وكيل، عقد را پس از رسمى كردن انجام دهد، در اين صورت وكالت باطل مى شود و مبيع در ملك متوفى باقى مى ماند و به ورثه منتقل مى شود. والله العالم
* پرداخت مبلغى در صورت فسخ
   سؤال 598. اگر در ضمن قرارداد معامله شرط شود كه هر يك از طرفين معامله در صورت فسخ، مبلغ ده ميليون تومان به ديگرى پرداخت كند، آيا اين شرط جايز است و آيا چنين شرطى «شرط خيار» است يا «خيار شرط»؟
بسمه تعالى: هرگاه معامله انجام شود و در متن معامله شرط كرده اند باشند كه هر كدام از طرفين مى توانند در مدت معينى با پرداخت مبلغى فسخ نمايند، اين معامله صحيح است و فسخ با پرداخت پول انجام مى گيرد. اين در حقيقت شرط خيار است، نه خيار تخلف شرط. والله العالم
* شرط جريمه تأخير
   سؤال 599. آيا فروشنده مى تواند شرط كند كه به ازاى هر روز تأخير در پرداخت

صفحه175
پول، فلان مبلغ جريمه بپردازد؟
بسمه تعالى: معامله با شرط ياد شده، باطل است. والله العالم
* فروش گيرنده ماهواره
   سؤال 600. آيا خريد و فروش ديش(بشقاب) ماهواره، حرمت وضعى دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه غالب منافع آن حرام باشد، معامله اش صحيح نيست. والله العالم
* شرط فسخ در صورت نپرداختن قسطى از ثمن
   سؤال 601. ضمن عقد بيع شرط شود اگر خريدار قسطى از اقساط ثمن را نپردازد، معامله فسخ شود. از طرفى فروشنده حق انتقال مبيع به ديگرى را از خريدار سلب ننموده ولى خريدار، مبيع را به ديگرى فروخته است، در صورتى كه يكى از اقساط ثمن پرداخت نشود، آيا فروشنده ى اول مى تواند بر طبق شرط عمل كند؟
بسمه تعالى: هرگاه هدف از خيار، رد عين و به اصطلاح متعلّق خيار، خود مبيع بوده است، صحت بيع دوم منوط به عدم فسخ است و اگر بايع فسخ كرد بايد عين را برگرداند. والله العالم
* فروش بُن كتاب
   سؤال 602. آيا خريد و فروش بُن كتاب كه بر طبق مقررات بايد با آن كتاب خريدارى كرد، باطل است؟
بسمه تعالى: ظاهراً واگذار كننده، بن را تمليك مى كند و شرط مى نمايد كه در مورد خاص مصرف شود. حال اگر مصرف نشده است، واگذار كننده مى تواند به هم بزند. والله العالم
* معيار مميّز بودن بچه
   سؤال 603. معيار مميّز بودن بچه چيست و بچه از چندسالگى مميّز است؟
بسمه تعالى: بچه ى مميز، انسانى است كه خوب و بد را تشخيص مى دهد و اين سن خاصى ندارد و به استعداد افراد بستگى دارد. والله العالم

صفحه176
* اضافه بودن ساختمان فروخته شده به متراژ معين
   سؤال 604. ساختمانى بر اساس متراژ معين، قيمت گذارى و فروخته شد، لكن پس از معامله معلوم شد كه مساحت آن بيشتر مى باشد. آيا بايع حق فسخ دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، معامله بر اساس متراژ صورت پذيرفته است و قهراً مبيع حالت مشاع پيدا مى كند و چون ملك مشاع عيب است، طرفين حق فسخ دارند، ولى بهتر است مصالحه كنند. والله العالم
* فروش قرآن و كتب ادعيه
   سؤال 605. آيا خريد و فروش قرآن و كتب ادعيه جايز است، با توجه به اين كه در برخى قرآن ها كلمه ى «قيمت» ذكر شده است؟
بسمه تعالى: همان طور كه در گذشته گفتيم خريد و فروش قرآن جايز نيست، مگر اين كه جلد و كاغذ آن در نظر گرفته شود و براى حفظ احترام قرآن كلمه ى هديه را بنويسند و خريد و فروش كتب ادعيه جايز است. والله العالم
* نگهدارى ظروف نقره
   سؤال 606. آيا نگهدارى ظروف نقره براى زينت يا تجارت جايز است؟
بسمه تعالى: نگهدارى ظروف نقره اشكال ندارد. والله العالم
*پيش خريد آپارتمان نيم ساخته
   سؤال 607. شخصى يك دستگاه آپارتمان نيم ساخته پيش خريد كرده است. بخشى از پول، پرداخت شده وقول نامه، تنظيم و كليه ى خيارات از طرفين ساقط شده است. فروشنده، مالك سه دانگ و وكيل در فروش سه دانگ ديگر مى باشد، لكن طرفين معامله نسبت به تحويل به موقع آپارتمان و پرداخت ثمن معامله كوتاهى كرده اند. سپس جمله ى زير با توافق طرفين به قول نامه اضافه گرديد:«چنانچه ثمن باقيمانده در موعد مقرّر پرداخت نشود، فروشنده حق فسخ دارد»، البته اين شرط در ضمن عقد خارج لازم نبوده است. آيا اين شرط صحيح و نافذ است؟

صفحه177
بسمه تعالى: پس از پايان پذيرفتن عقد ولو پس از گذشتن يك زمانى، طرفين توافق كنند كه اگر چك مشترى وصول نشد، فروشنده حق فسخ داشته باشد، چنين شرطى لازم الوفاء است:(المؤمنون عند شروطهم)، امّا حق فسخ در نصف آپارتمان با خود بايع است و امّا نصف ديگر از آنِ موكل; مگر اين كه وكيل، تام الاختيار باشد و همه ى كارهاى مربوط به مبيع به وكيل واگذار شده باشد و چون طرفين شرط كرده اند كه هرگاه يكى از چك ها وصول نشود، طرف، خيار فسخ دارد، بنابراين عدم وصول هر چك موجب خيار فسخ مى شود. والله العالم
* اسناد جعلى
   سؤال 608. منزلى را خريديم و بعد متوجه شديم اسناد جعلى مى باشد. اكنون وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه مالك واقعى راضى نباشد، معامله باطل است. والله العالم
* فروش الكل گندم
   سؤال 609. خريد و فروش الكل گندم يا الكل خرما كه غالباً براى شرب استفاده مى شود، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال كه قابل شرب است، خريد و فروش آن حرام است. والله العالم
* مكان تحويل مبيع اگر معامله در كشتى انجام شود
   سؤال 610. اگر معامله در كشتى و در دريا صورت گيرد، در صورت اختلاف بين متبايعين، مبيع و ثمن را كجا و بر اساس عرف چه مكانى تسليم كنند؟
بسمه تعالى: هرگاه مبيع عين خارجى است، محل تحويل جايى است كه مبيع در آنجا مى باشد و اگر مشترى خواهان تحويل در محل خود است بايد هزينه ى نقل و انتقال را بپردازد. اگر مبيع كلى است، محل تحويل آن محل سكونت و تجارت مشترى است، مگر آن كه قرينه بر خلاف باشد. والله العالم

صفحه178
* مجسمه نخبگان
   سؤال 611. آيا مجسّمه سازى به ويژه مجسمه ى نخبگان و فرهيختگان علمى و هنرى با هدف تعظيم صاحبان مجسمه جايز است ؟
آيا خريد و فروش و نگهدارى آن جايز است؟
بسمه تعالى: مجسمه سازى، به هر عنوانى كه صورت بگيرد، حرام است. براى تجليل از بزرگان و دانشمندان راه هاى صحيح و مشروعى هست. پس از ساختن، خريد و فروش آن نيز حرام مى باشد، ولى حفظ آن مانعى ندارد. والله العالم
* اشياء شانسى
   سؤال 612. آيا خريد و فروش لُپ لُپ كه داخل جعبه اى است و محتواى آن به درستى معلوم نيست، جايز است؟
بسمـه تعـالـى: اگـر داخـل جعبـه چيـزى قابل معـاملـه باشـد ولـى مقـدار و نوع آن معلوم نباشد در اين صـورت مصـالحه كننـد. والله العالم
* شرط انفساخ عقد
   سؤال 613. فروشنده، جنسى را به صورت بيع لازم فروخته و در ضمن، شرط شده است هرگاه خريدار در موعد مقرر در دفترخانه جهت تنظيم سند رسمى حاضر نشود، معامله به خودى خود فسخ شود و بابت تخلف، بيست درصد از پيش پرداخت كسر شود. آيا اين شرط صحيح است؟ آيا فروشنده مى تواند عقد را در هر زمانى كه بخواهد فسخ كند؟
بسمه تعالى: 1. شرط انفساخ صحيح نيست و عقد هيچ گاه خود به خود فسخ نمى شود، بلكه بايد آن را فسخ كنند و شرط صحيح اين است كه بگويند اگر مشترى در موعد مقرر حاضر به پرداخت ثمن نشد، بايع حق فسخ دارد.
2. شرط اين كه از اصل مبلغ پيش پرداختى بيست درصد كم شود نيز باطل است

صفحه179
وروش صحيح اين است كه فروشنده شرط كند تا مشترى مبلغ معينى را به او بپردازد.
3. فروشنده در فرض سؤال مى تواند به لحاظ تأخير پرداخت ثمن، عقد را فسخ كند و در آن فوريت شرط نيست. والله العالم
* كوتاهى فروشنده در مراحل قانونى ثبت
   سؤال 614. شخصى زمينى را خريد و مقدارى از مبلغ را نقداً پرداخت و مقدار باقيمانده را با توافق فروشنده طى يك فقره چك به وى تحويل داد و ضمناً در صورت عدم موجودى در تاريخ چك، حق فسخ براى فروشنده شرط شد، ولى به علّت عدم همكارى فروشنده براى اخذ استعلام ثبتى و دارايى و... در دفترخانه، منجر به تعويق در پرداخت مبلغ چك شد. حالا فروشنده مبلغى را جهت خسارت مطالبه كرده است. آيا فروشنده حق مطالبه ى خسارت را دارد؟ آيا فروشنده حق فسخ معامله را دارد؟
بسمه تعالى: چون فروشنده در مقدمات كار كوتاهى كرده است، حق درخواست خسارت ندارد و اگر پرداخت چك مشروط بر اين بود كه مقدمات انتقال را فراهم كند، در اين صورت حق فسخ نيز ندارد. والله العالم
* خطا در متراژ زمين فروخته شده
   سؤال 615. شخصى زمينى را به تصور اين كه مساحت آن 44000مترمربع مى باشد، فروخت و پس از مدت زمانى، مشخص شد كه چهارده هزار مترمربع بيشتر است. فروشنده عدم رضايت خود را نسبت به مقدار اضافه اعلام كرد. اين مقدار از زمين متعلق به كيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، مقدار اضافه، مال فروشنده است و قهراً با مشترى در زمين به صورت مشاع شريك خواهد بود. در مقابل مشترى مى تواند معامله را به هم زند ووجهى كه پرداخته است پس بگيرد. والله العالم
* گرفتن پورسانت
   سؤال 616. مسؤول خريد (كارپرداز)، جنسى را به قيمت عرف بازار خريدارى مى كند

صفحه180
و مبلغى را به عنوان پورسانت دريافت مى نمايد. آيا گرفتن اين مبلغ جايزاست؟
بسمه تعالى: هرگاه جنس را به قيمت واقعى بخرد، پورسانت را به عنوان پاداش و بخشش به او بدهند به گونه اى كه تأثير در قيمت و انتخاب جنس نامرغوب نداشته باشد، گرفتن آن اشكال ندارد . والله العالم
* شرط عدم قبول خسارت و درك در ضمن عقد
   سؤال 617. آيا فروشنده مى تواند در ضمن عقد بيع، شرط كند كه اگر مبيع، مال كس ديگرى باشد هيچ نوع ضمانتى در مقابل مشترى نخواهد داشت؟
بسمه تعالى: بايع نمى تواند چنين شرطى بگذارد، زيرا مخالفِ مقتضاى عقد است، ولى شخص ديگر مى تواند از طرف او ضمانت كند و به آن «ضمان درك» گويند. والله العالم
* خطا در قيمت گذارى
   سؤال 618. خانه اى به قيمت كارشناس معامله مى شود، لكن كارشناس پس از معامله مى گويد در محاسبات اشتباه كرده است و غبن معامله بيش از ده درصد مى باشد. آيا خريدار ضامن تفاوت قيمت است يا بايع مى تواند قرارداد را فسخ كند و آيا مشترى مى تواند در صورت فسخ، سود پولى را كه پرداخته، به عنوان ضرر و زيان طلب نمايد؟
بسمه تعالى: هـرگاه كارشناسانِ مـورد وثـوق تشخيص دهنـد كه در قيمـت آن روز غَبْن در قيـمت گـذارى صـورت گـرفتـه است، در اين صورت فروشنده حق فسخ دارد مگر اين كه مشترى حاضر شود كه مابه التفاوت را بپردازد، در غير اين صورت، فقط بايع حق فسخ دارد و خريدار در صورت فسخ بايع حق درخواست سود پولى را كه پرداخت كرده، ندارد. والله العالم
* شرط فسخ در صورت عدم پرداخت اقساط ثمن
   سؤال 619. متعاملين در ضمن عقد بيع (نسيه) شرط مى نمايند كه در صورت عدم پرداخت اقساط ثمن معامله در موعد مقرّر، معامله منفسخ شود، آيا چنين شرطى

صفحه181
صحيح است؟ در صورت عدم صحت شرط، آيا اصل بيع صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه متعاملان در ضمن عقد بيع شرط نمايند كه در صورت عدم پرداخت اقساط معامله در موعد مقرر، فروشنده حق فسخ دارد چنين شرطى صحيح است، امّا اگر شرط به اين صورت باشد كه «معامله منفسخ مى گردد» اين شرط باطل است، البته لطمه به صحت اصل بيع نمى زند. والله العالم
* محاسبه تورم در صورت عدم پرداخت ثمن
   سؤال 620. مشترى جنسى را ده سال پيش خريد، و تاكنون نتوانسته پول آن را پرداخت كند آيا فروشنده مى تواند مبلغ بيشترى از مشترى بگيرد؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله، فروشنده هم مى تواند تورم را در نظر بگيرد و قيمت روزِ معامله را مطالبه كند . والله العالم
* شرط اسقاط خيارات و شرط پرداخت مبلغى در صورت فسخ
   سؤال 621. در معامله اى، شرط اسقاط تمام خيارات مى شود و از سوى ديگر در عقدنامه شرط مى شود كه در صورت فسخ، فسخ كننده مبلغى رابه ديگرى پرداخت نمايد. آيا شرط اوّل (اسقاط تمام خيارات) با شرط دوم منافاتى ندارد؟ آيا خيار حاصل، خيار شرط است؟
بسمه تعالى: معامله ى مورد نظر، معامله ى لازم است، زيرا طرفين، همه ى خيارات را ساقط كرده اند، ولى در عين حال هر كدام از طرفين شرط خيار كرده اند، مشروط بر اين كه مبلغى را به طرف بپردازد، آنگاه فسخ كند و اين شرط قرينه بر اين است كه همه ى خيارات، جز حق فسخ با پرداخت مبلغ، اسقاط شده است و اين شرط الخيار است، نه خيار شرط كه مقصود از دومى، خيار تخلف شرط و وصف است. والله العالم
* خيار بدون مدت
   سؤال 622. آيا قرار دادن خيار بدون ذكر مدت در معامله، صحيح است؟
بسمه تعالى: قرار دادن خيار بدون ذكر مدت، باطل و موجب جهالت و بطلان بيع است. والله العالم

صفحه182
* شرط ابتدايى
   سؤال 623. آيا خيار شرط به صورت شرط ابتدايى صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط ابتدايى اگر به صورت انشاى التزام باشد، لازم الوفاست، البته بهتر اين است كه در ضمن همان عقد انجام بگيرد. والله العالم
* معين كردن مبيع در كلى و حق تصرف مشترى بدون اذن بايع
   سؤال 624. هرگاه مبيع، كلى در ذمه باشد و بايع كالايى را مشخص نمايد و بگويد اين كالا را به تو مى دهم، آيا مشترى بدون اذن بايع حق قبض و تصرف در آن كالا را دارد يا بايد بايع آن را به اقباض مشترى برساند؟
بسمه تعالى: هرگاه براى استيفاى حق مشترى هيچ مانعى در كار نباشد، حكم قبض را دارد. والله العالم
* اختلاف در شرط نمودن گرفتن پروانه تجارى
   سؤال 625. اگر مشترى ادعا كند كه بيع با شرط اخذ پروانه ى تجارى از طرف بايع منعقد و قبول وى منوط به وجود آن شرط بوده است، ولى بايع منكر است. قول كدام مقدم است؟
بسمه تعالى: بيع صحيح است و قول بايع با قَسَم در حضور حاكم شرع مقدم است. والله العالم
* خريد زمين به زور
   سؤال 626. در رژيم سابق سرلشكر...، زمينى را با تهديد و زور، به قيمت ناچيز از من خريد. آيا شرعاً مجاز به تقاضاى احقاق حق خود مبنى بر برگشت املاك يا عوض آن هستم؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هرگاه در موقع انتقال راضى نبوديد و بعداً هم راضى نشديد، در صورت اثبات اين موضوع، مى توانيد خواسته ى خود را مطرح نماييد. والله

صفحه183
العالم
* دستمزد كارشناس قيمت گذار
   سؤال 627. اگر طرفين معامله متعهد شوند كه هر كدام يك نفر كارشناس را جهت تعيين قيمت زمين معيّن كنند و فروشنده دستمزد كارشناس را بپردازد و امتياز برق را هم بگيرد و فروشنده با تحمّل خسارت، تمام اين امور را انجام دهد، آيا خريدار مى تواند معامله را فسخ كند؟
بسمـه تعـالى: هـرگاه طرفيـن فقط مـذاكره اى براى فروش صـورت داده باشنـد، ولى بنـا باشـد كـه خـريد و فـروش بعـداً صـورت بگيـرد، آن مـذاكره الـزام آور نيست، ولـى تخلف بر خلاف اخلاق است. چون كارهاى مقدماتى به درخواست مشترى انجام گرفته است بايد مشترى به نوعى فروشنده را راضى و ضررهاى او را جبران كند، و اگر معامله پيش از انجام اين امور قطعى شده است، ديگر حق فسخ ندارد. والله العالم
* شرط اجازه گرفتن مشترى از بايع در فروش
   سؤال 628. فروشنده اى در بيع كالايى با خريدار شرط مى كند هرگاه خواست آن كالا را به ديگرى بفروشد، از او اجازه بگيرد. آيا اين شرط صحيح است؟
بسمه تعالى: فروشنده مى تواند شرط كند:«اگر خواستى ملك را به ديگرى بفروشى، من در خريد بر ديگران اولويت دارم». همچنين مى تواند شرط كند كه به شخص خاصى نفروشد، ولى اگر شرط كند: «براى فروش، از من اجازه بگير كه اگر اجازه ندادم، حق فروش ندارى»، اين شرط صحيح نيست. والله العالم
* اجبار به معامله
   سؤال 629. بيع و ساير اعمال حقوقى از امورى نيست كه بتوان شخصى را به انجام آن مجبور ساخت و خداوند مى فرمايد:(لا إكراه فى الدين). آيا اجبار در امور قلبى، از جمله اجبار به بيع امكان پذير است؟ در حالى كه قانون مدنى تصريح دارد به اين كه

صفحه184
انشاى معامله به حكم معاملات صالحه، اكراه محسوب نمى شود و اجبار به معامله صدق نمى كند. لطفاً ديدگاه فقهى خود را مرقوم نماييد.
بسمـه تعـالى: بيـع مُكـرَه بى اثـر است; مگـر اين كـه بعـداً بـه آن رضـايت دهـد و دليـل آن آيـه ى (تجـارة عـن تـراض) اسـت، نـه آيـه ى (لا إكـراه فـى الـدين). از شخص مُكـرَه، خصـوصاً اگـر جـاهـل بـه مسـأله باشـد، قصد انشاء ممكن است; هر چند كه طيب نفس نداشتـه باشـد، از ايـن رو، اكـراهِ به حق بى اشكال است. مقصود از «حكم معاملات صالحه»، اجبار بـه حـق است; مثلاً كسى بدهكار است و براى پرداخت دِيْن اقدام نمى كند. در اين صورت حاكم او را مجبور به پرداخت دين با فروش برخى از مايملك مى كند. والله العالم
* عدم پرداختن ثمن
   سؤال 630. يكى از اموال «زيد» در دست «عمرو» به عنوان عاريه يا وديعه يا عدوانى و يا به عنوان سمسار جهت فروش كالا يا عناوين ديگر بود و «زيد» آن را به «عمرو» فروخت، ولى خريدار حاضر به پرداخت ثمن نشد، آيا بايع حق استرداد مبيع را دارد؟
بسمه تعالى: در همه اين صور، بيع و قبض محقق شده است، حتى در صورتى كه استيلاى او عدوانى بوده است، ولى به وسيله بيـع عنـوان عـدوانى بـودن زايـل شـده اسـت، در درجه ى اول بايد تلاش كند پول مبيع را بگيرد; در غير اين صـورت مى تـواند مبيع را به عنوان تقاص اخذ كند. هرگاه قيمت مبيـع بيش از بدهكارى طرف باشد، بايد مقدار اضافى را به خود مشتـرى برگرداند. والله العالم
* خريد قبر
   سؤال 631. هيچ كس از زمان مرگ خود اطلاع ندارد. آيا خريد قبر صحيح است؟
بسمه تعالى: افراد صالح براى خود قبرى تهيه مى كردند; حتى يكى از نوّاب اربعه (يعنى محمد بن عثمان) قبرى براى خود آماده كرده بود. ناآگاهى از وقت مرگ سبب نمى شود كه انسان آماده مرگ نباشد، ولى در عين حال اين آمادگى نبايد او را از فعاليت

صفحه185
براى زندگى باز دارد. والله العالم
* سؤال از قيمت كالا و خريد به شكل نسيه
   سؤال 632. اگر مشترى قيمت كالايى را به شكل نقد سؤال كند، لكن معامله به صورت نسيه و به قيمت بالاتر صورت بگيرد، آيا اين معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: لازم است فروشنده بگويد جنس به صورت نقد به اين قيمت و به صورت نسيه به قيمت ديگر است. سپس يكى از دو قيمت را مبناى معامله قرار بدهند. والله العالم
* عدم اطلاع مشترى از وزن خاص
   سؤال 633. در صورتى كه در شهرى خريد و فروش مثلاً بر اساس«مَن» انجام مى گيرد و خريدار نيز مى داند، اما از مقدار آن(مَن) كه چند كيلو است بى اطلاع است، آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه عقلاى شهرى براى رفع جهالت و غرر، وزنى را معين كرده اند مانند«مَن»، معامله روى آن وزن، رافع غرر است; هر چند مشترى نداند كه وزن آن چند كيلو است. والله العالم
* تصرف ملك اشخاص براى خدمات شهرى
   سؤال 634. زمينى را خريدم و سند قطعى به نام اينجانب ثبت شد، براى ساخت به شهردارى مراجعه كردم و شهردارى علاوه بر پروانه ى ساخت، مقدارى از زمين را به منظور تأسيس خدمات شهرى در نظر گرفت كه بايد به شهردارى تحويل دهم. آيا تصرف شهردارى به صورت اجبار جايز است؟
بسمـه تعـالـى: اگـر تأسيـس خـدمـات شهرى مورد نظر شهردارى ضرورى باشد بايد بهاى زمينى را كه تصرف مى كند بپردازد. والله العالم
* فروش سيمان دولتى
   سؤال 635. شخص پيمانكار، سيمان دولتى گرفته تا آن را در كار خاص مصرف كند،

صفحه186
ولى كار را به ديگرى واگذار و سيمان را به قيمت آزاد فروخته است. اكنون وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: از آنجا كه سيمان متعلق به كار خاص بوده، فروش پيمانكار، بيع فضولى است. حال اگر سيمان باقى مانده است، بايد آن را برگرداند و اگر تلف شده، بايد مثل آن را تهيه كند تا در آن كار مصرف شود. والله العالم
* شك در بيع يا معامله نوظهور بودن عقد
   سؤال 636. اگر درباره عقدى شك كنيم كه مثلاً بيع است يا معامله نوظهور، آيا آثار بيع بر آن بار مى شود ؟
بسمه تعالى: آثار بيع بر آن بار نمى شود . والله العالم
* فروختن تمساح
   سؤال 637. آيا فروختن تمساح و خرچنگ و خوك به كفار كه خوردن آن را حلال مى دانند، جايز است؟
بسمه تعالى: فروختن حيوانات مورد سؤال حرام است. والله العالم
* تلف مبيع در بين راه
   سؤال 638. اگر فروشنده اى بدون درخواست مشترى، كالايى را براى او بفرستد و در بين راه تلف شود; آيا اين خسارت به عهده ى فروشنده است يا مشترى؟
بسمه تعالى: تلف آن به عهده ى فروشنده است. والله العالم
* قبض مشترى و فرستادن كالا
   سؤال 639. آيا درخواست مشترى مبنى بر فرستادن كالا موجب صدق قبض مى شود؟
بسمه تعالى: صرف درخواست مشترى مبنى بر ارسال كالا، موجب صدق قبض نمى شود، بلكه بايد محل تحويل مشخص شود; مثلاً اگر محل تحويل با محل بيع يكى باشد، بايع مكلف است در همان محل تحويل دهد. در چنين صورتى اگر

صفحه187
مشترى بگويد كالا را به محل ديگرى بفرست و در راه تلف شود، خسارت آن به عهده ى مشترى است و اگر از اول بنا باشد كه در غير از محل بيع تحويل دهد، در اين صورت تلف شدن در بين راه به عهده ى بايع است. والله العالم
* عدم رعايت شرط انشعاب آب و برق و... در بيع سلف
   سؤال 640. خانه اى را به صورت سَلَف خريدم و قرار شد كه با انشعاب آب و برق و... آن را تحويل دهد، لكن خانه در زمان تحويل، بدون انشعاب آب و برق و... بود. آيا حق خيار دارم؟
بسمه تعالى: حق خيار فسخ دارد. والله العالم
* خريد اموال يهودى
   سؤال 641. خريد اموال منقول و غير منقول يهوديانى كه از كشور فرار كرده اند، جايز است؟
بسمه تعالى: خروج از كشور يا فرار، دليل بر الغاى مالكيت اموال آنان نيست و اصل در اسلام احترام اموال همگان است; مگر آن كه عنوان محارب با نظام اسلامى پيدا بكنند حتى در اين صورت تكليف اموال آنها مربوط به حاكم شرع است او بايد تصميم بگيرد و ديگر افراد نمى توانند آن اموال را بفروشند يا بخرند. والله العالم
* اصل در عقود معين
   سؤال 642. اصل در عقود چيست؟ لزوم است يا جواز؟
بسمه تعالى: لزوم و جواز، تابع ماهيت معامله در پيش عقلاست. هرگاه عقدى از عقود «عهديه» باشد، لازم و اگر از عقود «اذنيّه» باشد، جايز است. والله العالم
* صيغه عقد
   سؤال 643. آيا عقد را با هر صيغه اى مى توان منعقد كرد يا لازم است صيغه ى آن متناسب با ماهيت آن باشد؟
بسمه تعالى: از نظر عقلا لازم است لفظ مزبور، صريح و يا ظاهر در انشاى ماهيت آن

صفحه188
قرار داد باشد. والله العالم
* فروش ملك مشاع
   سؤال 644. دو نفر به صورت مشاع، مالك هزار متر زمين هستند. اگر قبل از توافق بر تقسيم، يكى از آن دو، دويست متر از آن زمين را با حدود معين به شخصى بفروشد، آيا معامله ى مذكور صحيح است؟
بسمـه تعـالى: معـاملـه نسبت بـه صـد متـر آن فضـولى اسـت، زيـرا قبل از تقسيم فروخته است و نسبت به صد متر ديگر شريك قبلى حق شفعه دارد و معامله صدمترى كه صحيح است، حالت مشاعى دارد، نه إفرازى، هر نوع تعيين نياز به توافق هر دو شريك دارد. والله العالم
* واگذارى زمين غير از طريق مصالحه
   سـؤال 645. آيـا مـالك مـى تـواند زمينـى را كـه تحت تصـرفش نبـوده و مـدرك قـانـونى بـراى اثبـات مالكيت آن ندارد، از طريق مصالحه به شخص ديگرى واگذار كند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه پس از صلح، قادر به تحويل آن باشد معامله اشكال ندارد، ولى در صورتى كه قادر به تحويل نباشد صحت معامله محل اشكال است. والله العالم
* خيار حيوان
   سؤال 646. آيا خيار حيوان، اختصاص به مبيع معيّن دارد يا در كلى فى الذمه نيز جريان دارد؟
بسمه تعالى: ظاهراً فرقى بين حيوان مشخص و حيوان كلى نيست و خيار به خاطر روشن شدن آن عيبى از حيوان است كه در موقع فروش، نامعلوم است و تا سه روز بعد روشن مى شود. مبدأ خيار در مبيع مشخص، لحظه ى عقد است، ولى در مبيع كلى، آغاز تسليم است. والله العالم
* شرط ضامن يا رهن براى ثمن در بيع

صفحه189
   سؤال 647. اگر بايع به هنگام معامله شرط كند كه بابت پرداخت ثمن، ضامن يا چيزى را رهن بگذارد و مشترى به آن شرط عمل نكند، ولى قبل از آن كه بايع اعمال فسخ كند، ثمن را بپردازد، آيا براى بايع حق فسخ باقى است؟
بسمه تعالى: هرگاه مشترى ثمن را آماده كند و در دسترس بايع قرار دهد، حق فسخ وجود ندارد. زيرا ضمانت براى اين بود كه ثمن به خطر نيفتد و در صورت آمادگى براى پرداخت ثمن، براى خيار و فسخ، موضوع باقى نمى ماند. والله العالم
* فروش ملك مشاع
   سؤال 648. ملكى كه چند مالك دارد، اگر برخى از مالكين آن ملك را بفروشند، آيا چنين معامله اى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر مقصود اين است كه شريك، همه ى ملك را بفروشد، چنين معامله اى بيع فضولى است و تا بقيه ى شركا اجازه ندهند، معامله نافذ نيست. والله العالم
* شرط حق فسخ در بيع در صورت عدم پرداخت وجه چك ها
   سؤال 649. منزلى را طى چند فقره چك فروختم و در ضمن عقد شرط نمودم كه در صورت عدم پرداخت هر كدام از چك ها حق فسخ داشته و مجاز به انتقال مورد معامله به غير باشم، لكن خريدار قبل از سررسيد چك ها اقدام به واگذارى ملك نموده وچك ها نيز در موعد مقرّر پرداخت نگرديد. آيا اكنون مى توانم معامله را فسخ كنم و آيا خريدار مى توانست ملك را بفروشد؟
بسمه تعالى: چون فروشنده شرط كرده بوده است كه اگر چك به موقع وصول نشود، حق دارد مورد معامله را به ديگرى واگذار كند. اين نوع شرط حاكى از آن است كه نظر فروشنده اين است كه تا وصول چك مشترى از هر نوع نقل و انتقال امتناع ورزد. در اين صورت بيع، فضولى مى شود و تا فروشنده ى قبلى راضى نشود، بيع دوم نافذ نيست. والله العالم
* حق خيار فسخ در صورت عدم پرداخت تمام ثمن

صفحه190
   سؤال 650. زمينى را به مبلغى فروختم و مقدارى از مبلغ را دريافت و شرط كردم كه خريدار، مابقى را به مدت سه ماه پرداخت نمايد و در صورت عدم پرداخت تمامى مبلغ، خيار فسخ براى من قابل اجرا باشد، لكن خريدار به تعهد خود عمل نكرد و يك سال ديگر به او مهلت دادم، اما پس از اين مدت نيز موفق به دريافت ثمن نشدم. آيا خيار فسخ هنوز باقى است؟
بسمه تعالى: احتمال دارد امهال تا يك سال، نوعى توسعه در شرط باشد; به اين معنى كه خريدار حق دارد پرداخت ثمن را تا يك سال به تأخير بيندازد; گذشته بر اين، دليلى بر فورى بودن حق خيار شرط نيست، مگر اين كه اسقاط كند. والله العالم
* عوض كردن لباس خريدارى شده در مغازه ديگر
   سؤال 651. از مغازه اى لباسى خريدم و به منزل آوردم و متوجه شدم كه لباس بزرگ است. به مغازه ديگر رفته و وانمود كردم كه اين لباس را از شما خريده ام و لباس كوچك برداشتم. اكنون پشيمان شده ام، لكن مغازه را پيدا نمى كنم وظيفه چيست؟
بسمه تعالى:هرگاه قيمت لباس كوچك با قيمت لباس بزرگ يكسان يا بيشتر باشد چيزى بر او نيست، البته جهت گناهى كه كرده است بايد استغفار كند. والله العالم
* ناديده گرفتن حقوق شخصى در معاملات بين اشخاص و ارگان هاى دولتى
   سؤال 652. در معامله ى بين اشخاص و ارگان هاى دولتى به صرف اين كه يك طرف معامله، بيت المال است، آيا مى توان حقوق شخصى را ناديده گرفت؟
بسمه تعالى: تضييع حقوق مسلمان از طرف هر كسى، مطلقاً حرام است و فرق نمى كند كه طرف معامله ارگان دولتى باشد يا غير دولتى. والله العالم
* تملك شهردارى ملكى رابه عنوان طرح و آن هم منتفى شده
   سؤال 653. شهردارى بنا بر مقررات قانونى و بنابر ضرورت طرح اصلاح خيابان و غيره، بر طبق توافق و با پرداخت قيمت منطقه اى، ملكى را تملك كرده لكن پس از چند سال، طرح مزبور منتفى شد. حال مالك قبلى از شهردارى مى خواهد كه يا ملكش

صفحه191
را برگرداند يا پول آن را به قيمت روز بپردازد. آيا اين ادعا پذيرفته است؟
بسمه تعالى: هرگاه معامله ى صاحب ملك با شهردارى از نظر شرعى صحيح بوده است، هر چند كه طرح اجرا نشود، ملك به صاحب قبلى برنمى گردد; مگر اين كه در معامله شرط كرده باشد كه در صورت عملى نشدن طرح، فروشنده حق فسخ داشته باشد. والله العالم
* فروش ملك به بيع شرط و فروش همان ملك توسط وكيل
   سؤال 654. شخصـى، مِلْكى را بـه بيـع شـرط در قبـال مبلغـى به كسـى فـروختـه اسـت، لكن وكيل مالك، مِلك را قبل از بازپرداخت مبلغ مشترى، به كسى ديگر فروختـه است. آيا بيع وكيل در زمانى كه موكل هنوز مبلغ بيع شرط را پس نداده، صحيح است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، فروش وكيل صحيح نمى باشد. والله العالم
* خريد و فروش كالاى قاچاق
   سؤال 655. خريد وفروش كالاى قاچاق از نظر حضرتعالى چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: از هر نوع كار بر خلاف قوانين جمهورى اسلامى ايران خوددارى شود. والله العالم
* فروش ملك به صورت مشاع به دو نفر
   سؤال 656. اگر شخصى ملكى را به صورت مشاع به دو نفر بفروشد. آيا فروشنده مى تواند به خاطر تأخير ثمن از طرف هر دو خريدار، نسبت به يكى از خريداران، معامله را فسخ و نسبت به ديگرى فسخ ننمايد؟
بسمه تعالى: هـر گـاه رويكـرد معـامله ايـن بـاشـد كـه خـريداران، زميـن را بـه صـورت مشـاع شـريك شـوند; بـه گونه اى كه نفر سوم، شريك ملك نشود; مثل اين كه خريداران دو برادر باشند، در اين صورت اگر فروشنده بيع يكى را فسخ كند چون شريك شدن غير او با فرد ديگر در ملك، مغاير با رويكرد معامله است، آن طرف نيز به خاطر تخلف شرط حق فسخ دارد، ولى اگر چنين شرط ضمنى در كار نباشد، فسخ

صفحه192
يكى، مانع از لزوم معامله ى ديگرى نيست. والله العالم
* تقسيم بيع به عقد عهدى و عقد تمليكى
   سؤال 657. برخى معتقدند اگر در عقد بيع، مبيع كلى باشد بيع، «عقد عهدى» خواهد بود; يعنى تعهد مى كند كه مبيع را به مشترى تمليك كند و در صورتى كه مبيع شخصى باشد، آن عقد، «عقد تمليكى» مى شود. آيا چنين تقسيمى در مورد عقد بيع صحيح است؟
بسمه تعالى: مبيع; خواه شخصى باشد، خواه كلى، در هر دو تمليك هست و مشترى جنسى را كه به عنوان كلى خريده است، در ذمه بايع مالك مى شود. والله العالم
* تقسيم عقود به تمليكى و عهدى
   سؤال 658. آيا تقسيم عقود به «تمليكى» و«عهدى»، صحيح است؟
بسمه تعالى: تقسيم عقود به «عهدى» و «اذنى» صحيح است; نه تمليكى و عهدى. عقودى را كه در آن تمليك هست، «عهدى» و عقودى را كه در آن اذن انتفاع از عين است، «اذنى» مى نامند; مانند عاريه. والله العالم
* عدم پرداخت حقوق زارعين توسط مالك
   سؤال 659. اگر مالكى كه حقوق زارعين را پرداخت نمى كرده و اجازه ى كار در مكان ديگر را نيز نمى داده است، آيا زمينى كه به زارع منتقل شده را مالك مى شود؟
بسمه تعالى: مالك بايد حقوق ضايع شده ى زارع را بپردازد و زارع هم بايد زمين را به قيمت روز از مالك بخرد. والله العالم
* خريد زمين از مالك داراى اسناد مالكيت و ادعاى شخصى ديگر بر مالكيت اين زمين
   سؤال 660. زمينى را از مالكى كه اسناد مالكيت داشت خريدم و پول آن را تماماً پرداختم. سپس شخص كشاورزى مدعى شد كه بر روى اين زمين زحمت كشيده است. براى جلبِ رضايت اين شخص مبلغى هم به او دادم، لكن بعد از چند سال اين شخص

صفحه193
كشاورز نسبت به معامله اظهار پشيمانى كرد و مدعى شد كه خودش مالك اين زمين بوده است; در حالى كه مدارك و اسناد گفته ى او را تأييد نمى كند.
آيا خريد زمين از فردى كه مدارك مالكيت در اختيار او بوده، صحيح است؟
آيا اين شخص كشاورز داراى حق يا سهمى از اين زمين است؟
بسمه تعالى: هرگاه مدرك ثبتى و يا مدرك ديگر كه در محل معتبر هست، مالكيت مالك اوّل را تأييد مى كند، شما مالك آن زمين هستيد و كشاورز هم در مرحله ى اول ادعاى مالكيت نكرد، بلكه ادعاى سرقفلى كرد و شما هم او را راضى كرديد و ادعاى دوم او پذيرفته نيست; مگر اين كه دليل شرعى بر مدعاى خود اقامه كند. والله العالم
* فسخ معامله بخاطر برگشت چك پس از گذشت مدت طولانى
   سؤال 661. چنانچه فروشنده اى حق داشته باشد معامله را به خاطر عدم وصول هر فقره چك كه به عنوان ثمن داده شده، فسخ كند و در تاريخ سررسيد چك ها در يك روز مراجعه و چهار چك را برداشت و دو فقره چك را برگشت بزند و پس از هفت ماه به دليل عدم پرداخت دو فقره چك ادعاى فسخ نمايد و خريدار يك روز پس از برگشتِ دو فقره چك، باقيمانده را تأمين و پرداخت نموده و فروشنده از برداشت اين مبلغ خوددارى كرده باشد، آيا فسخ معامله پس از هفت ماه معتبر است؟
بسمه تعالى: اگر فروشنده پس از سررسيد چك ها ولو در يك روز، به علت عدم امكان وصول وجه همه يا برخى از چك ها، فسخ كند، فسخ او نافذ است و اگر در آن زمان، فسخ نكند و در ثمن ولو به مقدار چهار چك تصرف بكند، اين نشانه ى رضايت او به معامله است و حق فسخ ندارد. والله العالم
*فروش يك ملك به دو نفر
   سؤال 662. منزلى با ثمن معلوم به طور شفاهى(تلفنى) فروخته و بخشى از ثمن پرداخته شد و مقرّر گرديد كه مابقى ثمن، به هنگام تنظيم سند در محضر پرداخت

صفحه194
شود، لكن به جهت توقيف ملك، پرداخت مابقى ثمن در آن زمان انجام نگرفت و فروشنده پس از چند سال، ملك مزبور را پس از رفع بازداشت قضائى و با سند رسمى به ديگرى فروخت. آيا معامله ى دوم صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه شما براى پرداخت قسط دوم آمادگى داشتيد و فروشنده به هيچ عنوان حق فسخ نداشت، خانه شرعاً مِلك شماست و هر نوع معامله بر روى آن مِلك، صحيح نيست. والله العالم
* خيار شرط مادام العمر
   سؤال 663. آيا قرار دادن خيار (خيار شرط) به صورت مادام العمر و ابدى در معامله، صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط خيار به صورت دائم، باطل و مبطل عقد است. والله العالم
* خيار مجلس در عاقد واحد
   سؤال 664. در عقد بيع اگر عاقد، واحد باشد، آيا خيار مجلس وجود دارد؟
بسمه تعالى: بعيد نيست كه مجلس عقد، ميزان باشد. والله العالم
* حق فسخ پس از مهلت دادن به مشترى براى پرداخت ثمن
   سؤال 665. ملكى را با ثمن مشخص، معامله نموده و مقدارى از ثمن را اخذ كرده اند و متعهد شده اند مابقى ثمن را در تاريخ مشخص بپردازند و شرط شده است كه در صورت تخلف، فروشنده حق فسخ داشته باشد. اگر در موعد مقرر به علّت عدم قدرت خريدار بر پرداخت ثمن، مدتى به وى مهلت داده شود، آيا پس از تمام شدن مهلت، در صورت عدم پرداختِ مابقى ثمن، حق فسخ براى فروشنده باقى است؟
بسمه تعالى: هرگاه تمديد پرداخت ثمن با حفظ حق فسخ در صورت عدم پرداخت پس از انقضاى مدت، صورت پذيرد، فروشنده خيار شرط دارد و مى تواند معامله را فسخ كند. والله العالم
* خيار مجلس در صورت افتراق اضطرارى

صفحه195
   سؤال 666. آيا خيار مجلس در صورت افتراق و جدا شدن از روى اضطرار، ساقط مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه افتراق از روى ضرورت باشد، خيار هر دو باقى است . والله العالم
* ملاك عقود معين و نامعين
   سؤال 667. ملاك تعيين«عقود معين» از«عقود نامعين» چيست؟
بسمه تعالى: عقودى كه در عهد رسالت و عصر ائمه ى اطهار(عليهم السلام)رايج بوده، «عقود معيّنه» و عقودى كه بعدها در ميان عقلا رخ داده، «عقود غير معيّنه» است. والله العالم
* خيار مجلس در جنون يا بيهوش شدن متبايعين
   سؤال 668. اگر يكى از متبايعين يا هر دو، مجنون يا بيهوش شوند، آيا خيار مجلس ساقط مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه اغما و جنون ادامه پيدا كند، خيار به ولىّ منتقل مى شود. در غير اين صورت مربوط به خود متبايعين است. والله العالم
* خيار مجلس در بيع فضولى
   سؤال 669. آيا در بيع فضولى خيار مجلس وجود دارد؟
بسمه تعالى: مادامى كه مالك يا مالكان، عقد را تنفيذ نكنند، خيار مجلس ثابت نمى شود و اگر در مجلس اجازه حضور داشته باشند خيار مجلس براى آنها ثابت مى شود. والله العالم
* خيار مجلس در بيع الخيار
   سؤال 670. در برخى از روايات گفته شده است كه سقوط خيار مجلس ضررى به بيع الخيار نمى زند مقصود چيست؟
بسمه تعالى: مراد از بيع الخيار در روايت ياد شده اين است كه متبايعين يا يكى از آن دو براى خود شرط خيار بگذارد. مسلماً خيار مجلس با تفرّق ساقط مى شود، ولى بيع الخيار باقى مى ماند. بنابراين مراد از«المتبايان بالخيار مالم يفترقا إلاّ بيع الخيار» اين

صفحه196
است كه حتى پس از تفرّق خيار باقى است. زيرا با از بين رفتن خيار مجلس، خيار شرط مستمر است.
* جريمه اضافه بنا در ملك خريدارى شده
   سؤال 671. آپارتمانى را خريدم كه از قبل دو طبقه اضافه بر ساخت داشت و شهردارى مبلغى را به عنوان تخلف تعيين نمود. جريمه به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه مشترى با علم به اين كه واحدهاى خريدارى شده، متعلَّق جريمه است، وارد معامله شده، جريمه متوجه اوست و در صورت جهل، اگر مقامات جريمه را از او مى خواهند، مى تواند معامله را به هم بزند; مگر اين كه مالك قبلى آماده پرداخت جريمه باشد. والله العالم
* معامله در حالت اختلال حواس و فراموشى
   سؤال 672. چنانچه كسى براى مدت طولانى دچار اختلال حواس و فراموشى گردد آيا در مورد وى با فرض استقرار اين حالت عنوان سفاهت صدق مى كند؟ و اگر ديگران بدون اطلاع از حال وى معامله اى انجام داده باشند معامله صحيح است يا نه؟
بسمـه تعـالى: با چنيـن فـردى ماننـد يك فـرد محجـور معامله مى شود و در حقيقت داخل آيه (لكى لا يعلم بعد علم شيئـاً)مى باشد قهراً كسانى كه از وضع او اطلاع دارند نمى توانند با او معامله كنند و اگر هم به خاطر استصحاب با چنين فردى معامله كرده، پس از اطلاع بايد معامله را به هم بزند زيرا كشف خلاف شده است، هر چند حكم محجوريت او از طرف قاضى صادر نشده باشد. والله العالم
* فروختن بايع زمين فروخته شده
   سؤال 673. بيست سال قبل زمينى را خريدارى و مقدارى از ثمن آن را پرداخت نمودم و مقرّر شد كه مابقى ثمن آن با تحويل سند پرداخت شود ولى فروشنده پس از معامله، زمين را به ديگرى فروخته است لطفاً نظر خود را در اين مورد بفرماييد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال زمين مزبور ملك مشترى است و مالك سابق فقط حق گرفتن باقى مانده مبلغ را دارد و صحت معامله دوم بستگى به رضايت مشترى اول

صفحه197
دارد; يعنى مشترى اول مى تواند خود با اخذ ثمن جديد معامله را تنفيذ كند. والله العالم
* تعليق در انشاء در معاملات و...
   سؤال 674. آيا تعليق در انشاء يا منشأ موجب بطلان عقد مى باشد؟
بسمه تعالى: تعليق در انشاء غير صحيح است زيرا انشاء شبيه به ايجاد است و آن امرش داير بين وجود يا عدم است قهراً تمام تعليق ها به منشأ مثل مالكيت در بيع يا تمليك منافع در اجاره برمى گردد; در امورى مانند طلاق و نكاح تعليق صحيح نيست. زيرا با اغراض شارع تطبيق نمى كند; وضع زن بايد از نظر زوجيّت و عدم زوجيت روشن شود يا زوجه هست يا نيست و همچنين طلاق، ولى در غير اين موارد تعليق از نظر ما در صورتى كه موجب جهل و غرر نباشد اشكال ندارد.
* آثار عقد در عقد تعليقى از چه زمانى است
   سؤال 675. آثار عقد(مالكيت عين و منافع) بر فرض صحت تعليق در مُنْشَأ، از چه زمانى مترتب مى شود؟
بسمه تعالى: از زمان تحقق معلق عليه . والله العالم
* اختيار خريد يا فروش
   سؤال 676. در بازار كالا و اوراق بهادار(سهام)، معاملاتى تحت عنوان اختيار خريد يا فروش وجود دارد يعنى در مقابل دريافت مبلغ معينى ملتزم مى شود در صورت درخواست طرف مقابل، مقدار معينى از كالا يا دارايى خاص را در سر رسيد مشخص به قيمت معين به وى بفروشد يا از وى خريدارى كند و اين كار به جهت مصون ماندن از نوسانات احتمالى و سود بردن است آيا اين معاملات صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه شيوه معامله اين باشد كه معامله از طرف مالك تمام شده ولى از طرف مشترى منوط به گذشت زمان و سودآور بودن معامله باشد كه آنگاه قبول كند در اين صورت اين معامله باطل است زيرا موالات بين ايجاب و قبول شرط است و وجهى كه به هنگام ايجاب پرداخت مى كند اكل مال به باطل است ولى اگر مالك در مقابل وجهى كه مى گيرد تعهد كند كه اگر مشترى مايل باشد حاضر به فروش باشد در

صفحه198
اين صورت صحيح است. والله العالم
* جعلى بودن سند و بى اطلاع بودن فروشنده
   سؤال 677. زمينى را با سند جعلى فروخته ام در حالى كه از جعلى بودن آن اطلاع نداشتم آيا معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه كه فرد از جريان هيچگونه آگاهى نداشته باشد معذور است ولى اگر معاملاتى انجام داده همگى فاقد اثر خواهد بود. والله العالم
* فروش پول
   سؤال 678. فروش پول به پول چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: فروش ارز به ارز ديگر مثل ريال به دلار اشكال ندارد و همچنين تبديل ارز به ارز مشابه در صورتى كه هر دو نقد باشد و در آن غرض عقلايى باشد مثل اين كه اسكناس مى دهد تا پول خرد بگيرد براى تلفن زدن و غير آن. فروش آن به صورت غير متساوى اشكال ندارد. اما اگر غرض عقلايى در آن نباشد و يا يكى نقد، ديگرى نسيه باشد جايز نيست. والله العالم

صفحه199
3. شركت
* موضوع و حكم شرعى شركت هاى هرمى
   سؤال 679.اخيراً نوعى شركت به نام شركت هاى هرمى در كشور و خارج آن رايج شده است و گروهى را به خود جذب كرده است حكم شرعى آن چيست؟
بسمه تعالى: نخست بايد ماهيت اين شركت تبيين گردد و سپس به بيان حكم شرعى آن پرداخته شود. رايج ترين صورت آن اين است كه شركتى تشكيل مى شود مثلاً به نام «شركت آفتاب». كسى بخواهد به عضويت اين شركت درآيد بايد برگى را از اين شركت، به قيمت خاصى مثلاً يك هزار تومان بخرد و در آن برگ اسامى پنج نفر به ترتيب نوشته شده است مثلاً:
1. زيد، 2. عمرو، 3. بكر، 4. عدى، 5. خالد
نفر اول همراه با شماره حساب بانكى است.
پس از خريد اين برگ بايد سه كار انجام دهد:
اوّلاً: مبلغى مثلاً يك هزار تومان به حساب نفر اول كه شماره حساب بانكى دارد واريز كند.
ثانياً: يك هزار تومان مثلاً به حساب بانكى شركت كه گرداننده اين امور است نيز واريز نمايد.
ثالثاً: همه مدارك را با پست سفارشى به آدرس شركت كه عضويت آن را پذيرفته است بفرستد.
و در انتظار بنشيند كه پاسخ شركت به او برسد.
وقتى پاسخ شركت به وى رسيد چنين خواهد بود كه چهار برگ براى اين عضو ارسال مى شود و در آن برگ ها همان اسامى پنجگانه ذكر شده ولى اسم نفر اول حذف گرديده و اسم اين عضو در رتبه پنجم قرار گرفته است و طبعاً افراد ديگر نيز يك رتبه پيش افتاده اند.

صفحه200
پس از رسيدن اين چهار برگ بايد اين عضو تلاش كند هر يك از اين برگ ها را به فرد ديگرى كه مايل است عضويت شركت را بپذيرد، بفروشد، در اين صورت هر يك از اين چهار عضو كه خريدار 4برگ شدند بايد راهى را كه عضو نخست پيموده است بپيمايند يعنى هر برگى را مثلاً به قيمت يك هزار تومان از عضو اول بخرند (در اين صورت با فروش هر چهار برگ به 4هزار تومان كليه هزينه هايى كه عضو اول انجام داده بود تأمين مى شود بلكه چيزى نيز افزون باقى مى ماند).
سپس هر يك از اين چهار عضو مبلغى را مثلاً هزار تومان به حساب نفر اول ليست خود واريز مى كنند و مبلغى نيز مثلاً هزار تومان به حساب شركت كه اشراف بر اين كارها دارد نيز واريز مى نمايند، سپس هر كدام كارهايى را كه صورت داده به وسيله پست سفارشى براى شركت ارسال مى كند، در اين صورت هر يك از اين چهار نفر كه هر كدام سه هزار و اندى هزينه كرده بايد ناچار بسان عضو نخست منتظر باشد كه پاسخ شركت به او برسد.
آنگاه كه جواب رسيد براى هر يك از اين چهار نفر بسته اى كه حاوى 4برگ ديگر است ارسال مى شود كه در آن برگ ها يك نام ديگر از نام اين عضو دوم در رديف پنجم و نام عضو نخست در رديف چهارم قرار گرفته است و بايد هر يك از اين چهار نفر كه در عرض هم مى باشند 4برگ ارسالى را به 4 نفر بفروشند و خريدار جديد علاوه بر اين كه مبلغى را بايد به عنوان خريد بپردازد دو مبلغ ديگر را نيز بايد هزينه كند مبلغى را براى فردى كه در رتبه اول ليست فروش قرار دارد ومبلغى را نيز براى شركت واريز نمايد سپس همه رسيدهاى بانكى خود را براى شركت ارسال نمايد و در انتظار پاسخ بنشيند.
در اين صورت خواهيم ديد كه تعداد كسانى كه به وسيله عضو اول عضويت پذيرفته اند 4 نفر و كسانى كه به وسيله اعضاى رديف دوم دوم عضويت يافته اند به شانزده نفر خواهد رسيد.
سپس اين شانزده نفر كه علاقه مندند عضويت شركت را بپذيرند بايد هر يك كارهاى پيشين را انجام دهند يعنى پس از خريد برگ به قيمت هزار تومان دو كار ديگر نيز انجام دهند يكى واريز مبلغى به حساب فرد رتبه يك ليست خود و ديگرى براى

صفحه201
شركت، سپس مجموع فيش ها را براى شركت بفرستند و در انتظار پاسخ باشند. طبعاً نتيجه پاسخ، ارسال 64 برگ براى 16 نفر خواهد بود كه براى شركت 64 عضو جديد بيابند و هر يك از اين 64 نفر علاوه بر خريد برگ دو كار ديگر را انجام دهند و فيش هاى بانكى را براى شركت ارسال كنند و منتظر نتيجه باشند، طبعاً نتيجه اين خواهد بود كه براى اين 64نفر 256برگ خواهد آمد كه خواهان عضويت اين تعداد است.
هرگاه آن 64 نفر توانستند(256=4×64) 256 برگ را بفروش برسانند و كارهاى پيشين را تكرار كنند قطعاً براى هر يك از اين نفرات 4 برگ خواهد آمد كه مجموع برگها 1024(4×256) برگ خواهد بود. در اين مرحله عضو نخست به تدريج از رتبه پنجم به رتبه اول ارتقاء يافته و از هر يك از اين 1024نفر يك هزار تومان بلاعوض دريافت خواهد كرد. و در نتيجه مالك يك ميليون و 24هزار تومان خواهد بود(1000×1024) بدون اين كه دينارى ضرر ببيند بلكه آنچه را هزينه كرده بود با فروش چهار برگ تأمين كرده و در نهايت اين مبلغ هنگفت را مالك شده است.
و به همين ترتيب اگر عضويت پيش برود عضو دوم نيز پس از عضو اول مالك اين مبلغ خواهد شد و همچنين اعضاى ديگر به سان عضو اول بدون هزينه كردن چيزى مالك آن مبلغ خواهند شد.
اين است واقعيت اين شركت كه نامش همه جا را پر كرده و در حقيقت خواب و خيالى است كه جهانخواران مى خواهند از اين طريق جيب خود را پر كرده و جيب ملت هاى فقير را خالى كنند، زيرا قطع نظر از ادله شرعى كه اين نوع شركت را حرام مى داند خيالى بودن آن را با ارقام رياضى روشن مى كنيم.
عضو نخست در صورتى مالك اين مبلغ مى شود كه اعضاى رديف نهايى شركت به 1024نفر برسد ولى عضوهاى چهارگانه كه همگى در رتبه دوم قرار دارند اگر امكان تملك اين مبلغ براى آنها باشد بايد اعضاى رديف نهايى به چهار هزار و نود و شش نفر(4096=4×1024) برسد و همچنين اعضاى رديف سوم كه همگى در يك رتبه قرار دارند(16نفر) اگر امكان تملك اين مبلغ براى آنها شد بايد اعضاى رديف نهايى شركت به 16386نفر(4×4096) برسد و همچنين اعضاى رديف چهارم كه همگى در

صفحه202
يك رتبه اند(64نفر) زمينه تملك اين مبلغ بستگى دارد كه تعداد اعضا به 65536نفر(4×16386) برسد، و اگر اعضاى رتبه پنجم كه تعداد آنها 256 نفر است بخواهند مالك چنين مبلغى شوند بايد تعداد اعضا به 262144 نفر برسد(4×65536).
و در محاسبات تجارى چنين احتمالى با صفر مساوى است و چگونه اين شركت مى خواهد همه اعضا به چنين مبلغى برسند در حالى كه احتمال تملك مبلغ ياد شده حتى براى نخستين عضو بسيار بعيد است.
و لذا گفته شد اين نوع شركت افسانه اى بيش نيست و هرگز نمى تواند در دل جامعه به صورت منطقى جايى باز كند جز اين كه اعضاى نخست بدون محاسبات رياضى فريب وعده هاى توخالى را مى خورند و مبالغى را خرج مى كنند.
تاكنون ماهيت شركت بيان شد اكنون به حكم شرعى آن مى رسيم.
 
دلايل نامشروع بودن اين شركت
 
1. كار و توليد اساس اقتصاد اسلامى است
اقتصاد اسلامى بر اساس كار و توليد استوار است نه بر بخت و شانس. پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) فرمود:«آن كس كه بار زندگى را بر دوش ديگران بيندازد از رحمت خدا دور است».(1)
از احاديث اسلامى استفاده مى شود توليد اساس زندگى اسلامى است. امام صادق(عليه السلام)مى فرمايد:
«من در برخى از اراضى مزروعى خود كار مى كنم و عرق مى ريزم با اين كه كسانى هستند كه براى من كار كنند ولى من عملاً مى خواهم بگويم خدايا من دنبال روزى حلال هستم و من دوست دارم كه مرد در طلب روزى زير آفتاب سوزان ناراحت شود».(2)

1 . ملعون من ألقى كلّه على الناس.وسائل الشيعه، ج12، ص 37.
2 . انّى أُحبُّ أن يتأذى الرجل بحرّ الشمس فى طلب المعيشة. وسائل الشيعه، ج12، ص 23، حديث 7 و8.

صفحه203
در احاديث اسلامى كشاورزان گنج هاى خدا در روى زمين معرفى شده اند، آنجا كه امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
«الزارعون كنوز الله فى أرضه».
«كشاورزان گنجينه هاى خدا در روى زمينند».(1)
امام در فرمان خود به مالك اشتر صنعتگران را مورد توصيه قرار مى دهد و درباره آنان چنين مى فرمايد:
«فانّهم مواد المنافع وأسباب المرافق»
«آنان ريشه هاى سود و وسيله استراحت مردم مى باشند».(2)
و در مبارزه با تنبلى و دست روى دست گذاردن و انتظار كمك از ديگران نكوهش هاى زيادى وارد شده كه فقط به يك حديث اكتفا مى كنيم. پيشواى هفتم امام موسى بن جعفر(عليهما السلام) مى فرمايد:
«انّ الله لَيُبغضُ العبدَ النوّام وانّ الله ليبغض العبد الفارغ».(3)
بنابراين اين نوع شركت ها اگر در جامعه ريشه بدواند، نتيجه اين مى شود كه افراد با كاغذ بازى و بخت آزمايى در فكر درآمد بوده و كار و كوشش را تعطيل كنند. نه كشاورزى رواج پيدا مى كند و نه صنعت و نه ابتكار در علم و دانش.
چگونه مى تواند چنين اقتصادى با اقتصادى اسلامى تطبيق كند. و در پايان بحث خواهيم گفت شبيه اين نوع بخت آزمايى در ميان عرب جاهلى رواج داشته و در قرآن از آن به نام «ازلام» ياد شده است.
2. اقتصاد اسلامى بر اساس اين است كه تجارت با اسباب عادى و عقلايى كه پيوسته در ميان عقلا رواج داشته پيش برود و هر نوع درآمدى را بر اساس امور واهى و باطل باشد حرام و غير مشروع اعلام فرموده است، چنان كه مى فرمايد:
(يا أيُّها الّذين آمنوا لا تَأكُلوا أموالكم بينَكُم بالباطِل إلاّ أن تَكونَ تجارةً عن تراض

1 . وسائل الشيعه، ج12، ص 25، باب 10.
2 . نهج البلاغه، بخش نامه ها، نامه 53.
3 . وسائل الشيعه، ج12، ص 36ـ 37.

صفحه204
مِنكُم).
«اى افراد با ايمان اموال يكديگر را به باطل (از طرق نامشروع) نخوريد مگر اين كه تجارتى با رضايت شما انجام گيرد»(1).
ظاهر آيه اين است كه تملك اموال ديگران بايد بر اساس تجارت انجام گيرد و اگر بر غير آن اساس شد نوعى اكل مال به باطل است.
ممكن است گفته شود انسان از طريق هبه مالك هديه مى شود، پاسخ آن اين است كه هبه از مقوله تجارت نيست بلكه يك نوع تكريمى است به بستگان ودوستان، در حالى كه شركت هاى هرمى با گستردگى عظيم خود رنگ تجارت به خود گرفته و ادعا مى كند كه مى خواهد مردم را از اين طريق ثروتمند كند.
 
3. چنين خريد و فروشى غررى است
محدثان اسلامى از رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند آن حضرت از هر نوع داد و ستد غررى نهى كرده است و لفظ حديث اين است كه «نهى النبى عن بيع الغرر»(2) و غرر در لغت به معنى خطر است و اگر هم به جهل تفسير مى شود به خاطر اين است كه جهل سبب خطر مى گردد. چه معامله اى پرخطرتر از اين كه افراد در خريد اين برگها هزينه مى كنند در حالى كه طبق محاسبات رياضى رسيدن به آن هدف عالى(000،024،1تومان) جز يك احتمال مثبت در مقابل هزاران احتمال منفى نيست.
 
4. حكم قمار
روح اين كار نوعى قمار و برد و باخت است كه در حقيقت مبلغى را خرج مى كند به اميد آن كه مبلغ گزافى نصيب او گردد. شگفت اين كه در دوران جاهليت صورتى ازاين قمار وجود داشته كه از آن به «ازلام» تعبير مى كردند و قرآن كريم در آيه اى به آن اشاره كرده و مى فرمايد:

1 . نساء/29.
2 . غوالى اللآلى:2/248، ح17; وسائل الشيعه:12، باب40، از ابواب آداب التجارة، ح3.

صفحه205
(يا أيّها الذين آمنوا انّما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلّكم تفلحون* انّما يريد الشيطان أن يوقع بينكم العداوة والبغضاء فى الخمر والميسر ويصدكم عن ذكر الله وعن الصلوة فهل أنتم منتهون).(1)
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد شراب و قمار و بتها و ازلام(= نوعى بخت آزمايى) پليد و از عمل شيطان است از آنها دورى كنيد تا رستگار شويد. شيطان مى خواهد به وسيله شراب و قمار در ميان شما عداوت و كينه ايجاد كند و شما را از ياد خدا و از نماز باز دارد آيا (با اين همه زيان و فساد و با اين نهى اكيد) خوددارى خواهيد كرد».
قرآن كريم در آغاز سوره مائده، آيه3، آنجا كه محرمات الهى را مى شمارد و مى فرمايد:(حُرّمت عليكم...)به اين مسأله نيز اشاره مى كند كه:(...وان تستقسموا بالأزلام)«بر شما حرام شده است، قسمت كردن گوشت حيوان به وسيله چوبه هاى تير مخصوص بخت آزمايى».جريان از اين قرار بود:
ده نفر با هم شرط بندى مى كردند و حيوانى را خريدارى و ذبح نموده، سپس ده چوبه تير كه روى هفت عدد از آنها عنوان «برنده» و سه عدد عنوان «بازنده» ثبت شده بود در كيسه مخصوصى مى ريختند و به صورت قرعه كشى آنها را به نام يك يك از آن ده نفر بيرون مى آوردند، هفت چوبه تير به نام هر كس مى افتاد سهمى از گوشت برمى داشت و چيزى در برابر آن نمى پرداخت ولى آن سه نفر كه تيرهاى بازنده را دريافت داشته بودند بايد هر كدام يك سوم قيمت حيوان را بپردازند بدون اين كه سهمى از گوشت داشته باشند. اين چوبه هاى تير را «ازلام» جمع «زلم»(بر وزن«قلم») مى ناميدند. (2)اسلام، خوردن اين گوشت ها را تحريم كرد نه به خاطر اين كه اصل گوشت حرام بوده باشد بلكه به خاطر اين كه جنبه قمار و بخت آزمايى دارد و مى فرمايد:(وان تستقسموا بالأزلام) روشن است كه تحريم قمار و مانند آن اختصاص به گوشت حيوانات ندارد بلكه در هر چيزى انجام گيرد ممنوع است و تمام زيانها و فعاليت هاى

1 . مائده/90ـ91.
2 . مجمع البيان، ج3، ص244، تفسير آيه 3، سوره مائده.

صفحه206
حساب نشده اجتماعى و برنامه هاى خرافى در آن جمع مى باشد.
 
5. مايه نزاع و جدال در جامعه است
قرآن مجيد يكى از علل تحريم شراب و قمار را اين مى داند كه در جامعه دشمن پرور و موجب ستيزه جويى است اكنون با توجه به همين مطلب در رسانه ها مى بينيم پرونده هايى در قوه قضائيه مطرح است كه همگى مربوط است به شركت هاى هرمى كه بسيارى از آنان فريب سراب را خورده و تصور كرده اند كه به آب خواهند رسيد.
 
6. حقيقت يكى است شيوه هاى مختلف
اكنون براى جلب مشترى شيوه كار را عوض كرده مسأله الماس فروشى را مطرح مى كنند كه اگر كسى الماسى را بخرد و ضمناً 4مشترى معرفى كند براى او پاداش چنين و چنان خواهد بود در حقيقت الماس بهانه است و حقيقت همان است كه از اين طريق افراد را براى عضويت جلب كرده و همگى در انتظار بخت و شانس باشند.
بنابراين هر چه هم شيوه شركت را عوض كنند روح شركت همان است كه گفته شد.
 
7. ريشه در خارج
بسيارى از اين شركت ها به ظاهر ايرانى است و گردانندگان با چهره هاى دينى مشغول كارند و از اين طريق مردم را فريب مى دهند كه كاملاً شركت ايرانى و دينى است اما پشت سر آنان قدرت ها و يا شركت هاى خارجى هستند كه از اين طريق مى خواهند سرمايه شركت را به خارج منتقل كنند و فقر را براى ما به ارمغان بياورند.
 
8. ورشكستگى كشورى كه مجوز داده بود
پيش از ما كشورهاى ديگر اين كار را تجربه كرده و جز ورشكستگى چيزى نصيب آنان نشده است، از قرار اطلاع كشور آلبانى يكى از اين كشورهاست كه براى تأسيس اين شركت ها مجوز صادر كرد چيزى نپاييد كه با شورش مردمى روبرو شد و همگان احساس كردند كه اقتصاد كشور در سراشيب نابودى است و دولت كنار رفت و دولت

صفحه207
ديگر تشكيل گرديد و مجوزها را ابطال كرد.
با توجه به آنچه گفته شد هيچ فرد مسلمانى نبايد دست به چنين كار آلوده بزند و دنيا و سراى ديگر خود را پايمال سازد.
* اختلاف بر سر تقسيم و محاسبه ى هزينه و درآمد
   سؤال 680. چنانچه در يك شركت بر سر تقسيم و محاسبه ى هزينه و درآمد، اختلاف شود و سهامداران بر طبق رأى اكثريت، مشكلات به وجود آمده براى شركت را، به عهده ى اشخاص ثالث و بيگناه بگذارند، در حالى كه اين افراد فقط مجرى مصوبات شركا بوده اند، آيا عمل آنها جايز است؟
بسمه تعالى: متهم كردن شخص برىء كه هيچ گونه تقصيرى ندارد، جايز نيست و اگر كسى ادعايى دارد بايد آن را در محكمه ى صالح اثبات كند. والله العالم
* فروش پنجاه درصد سهام شركت توسط مدير عامل بدون كسب رضايت ديگر شركا
   سؤال 681. شخصى با سمت مدير عامل شركت، داراى سى درصد سهام بوده و در سال 1379 بدون كسب رضايت ديگر شركا پنجاه درصد سهام شركت را فروخته است و برطبق اساسنامه ى شركت، هيچ كدام از شركا حق فروش سهم خود را بدون كسب رضايت ديگر شركا ندارند، ضمناً شركت در سال 1380 منحل گرديده است، آيا معامله ى فوق صحيح است؟
بسمه تعالى: از آنجا كه شريك بر خلاف شرط عمل كرده است، ساير شركا مختارند فروش او را در سهم خود، نه در سهم ديگران، بپذيرند و با افراد جديد شريك شوند يا اين كه به خاطر تخلف شرط، شركت خود را با آن طرف فسخ كنند. قهراً شركت عقدى باطل شده و شركت مزجى(مال) باقى است و اگر اموال شركت قابل تقسيم

صفحه208
مى باشد، مى توانند تقسيم كنند. در غير اين صورت و با توافق مى توانند سهم همديگر را بخرند و گرنه به حاكم شرع مراجعه كنند. والله العالم
* تصرف شريك در زمين مشاع و ايجاد اعيانى
   سؤال 682. زمينى بين دو نفر مشاع است. يكى از آن دو، بدون اذن ديگرى، مرغوب ترين قسمت زمين را تصرف و اعيانى را در آن احداث كرده است آيا تصرف او جايز است؟
بسمه تعالى: تصرف يكى از شركا در زمين مشاع، شرعاً جايز نيست و مورد تصرّف به صورت مِلك مشاع باقى مى ماند و ايجاد هر نوع اعيانى در آن بدون رضايت شريك ديگر بى اثر است. والله العالم
* اجاره دادن زمين مشاع توسط يكى از سهام داران بدون اجازه ديگران
   سؤال 683. اگر فردى از سهام داران،زمين مشاع را بدون اجازه ى ديگران اجاره دهد، وظيفه اش چيست؟
بسمـه تعـالى: شـريك نمـى تـوانـد ملك مشـاع را يعنـى مجمـوع سهـم خـود و ديگـران را بـدون اجـازه ى شـركا اجـاره بـدهـد و اگـر اجـاره داد، صحت اجاره به اجازه ى ديگر شركا بستگى دارد. والله العالم
* فروش و تقسيم ملك شراكتى بدون اطلاع شريك
   سؤال 684. ملكى را به شراكت خريديم; به اين صورت كه من بهاى سهم خود را به صورت نسيه يعنى طى چند چك تا تاريخ معيّن واريز كنم. بر اساس همان چك ها مقدارى از زمين به نام بنده ثبت شد. پس از گذشت مدتى، شركا آن را فروخته و ميان خود تقسيم كردند، ولى سهم مرا پرداخت نكردند و مدعى شدند كه چون چك را نقد نكرده اند من هم شرعاً حقى ندارم. آيا ادعاى فوق صحيح است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، بايد بر طبق قراردادى كه در دفترخانه اسناد رسمى يا در

صفحه209
بنگاه معتبر و مانند آنها تنظيم شده، عمل كنند و اگر مِلك را بدون اجازه ى شما فروخته اند، نسبت به سهم شما معامله فضولى است و تا شما رضايت ندهيد، صحيح نيست و اگر با رضايت شما فروخته اند، بايد بهاى سهم شما را بپردازند. والله العالم
* پرداخت سهم شريك
   سؤال 685. حدود 60 سال پيش مرحوم پدرم با كسى يك دستگاه آسياب خريدارى و مشغول به كار مى شوند، پس از چند سال آسياب از كار افتاد و فرسوده گرديد و تبديل به آهن قراضه شده بود، بنده آن را فروختم، خواهشمند است در خصوص پرداخت سهم شريك، حقير را راهنمايى فرماييد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه آسياب از كار افتاده باشد شما نبايد بدون اجازه شريك آن را بفروشيد، هر چند به صورت آهن قراضه درآيد، بنابراين بايد به آن شريك مراجعه كنيد و رضايت او را به دست آوريد. والله العالم
* فروش اموال شريك بدون اطلاع شريك
   سؤال 686. اگر بدون اجازه شريك، كل اموال مشترك توسط شريك ديگر فروخته شود آيا كار وى سرقت محسوب مى شود؟
بسمـه تعـالى: كـار او خـلاف شـرع اسـت ولـى عمـل او سـرقت حسـاب نمـى شـود و معامله نسبت به سهم ديگرى فضولى است. والله العالم
* ممانعت از تقسيم مال مشترك
   سؤال 687. اينجانب 2 دانگ از خانه اى كلنگى را با خواهر و برادرم شريك هستم خواهرم به دليل حفظ خاطره والدين متوفى مانع از تخريب و ساخت آن منزل مى گردد و از طرفى سهم مرا نيز خريدارى نمى كند، تكليف بنده چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه خواهر آماده خريد سهم برادر نيست، برادر مى تواند سهم خود را به ديگرى بفروشد و براى اينكه مشكلى پيش نيايد مشترى را از وضع خود و خواهر آگاه سازد در صورتى كه مشكل از اين راه حل نشد به حاكم شرع مراجعه كنند. والله العالم

صفحه210
* فسخ شركت بدون توافق شركاء
   سؤال 688. شركتى طبق قرارداد تأسيس و با سرمايه مساوى مشغول فعاليت شديم آيا مى توان بدون توافق شركاء، شركت را فسخ كنيم؟
بسمه تعالى: هرگاه در شركت نامه مدتى را براى آن معين كرده اند بدون توافق همه شركاء فسخ جايز نيست خواه شفاهى، خواه كتبى و اما اگر مدتى قيد نشده باشد هر كدام از شركاء مى توانند فسخ كنند. والله العالم
* برداشت پول شركت بدون اجازه ديگر شركاء
   سؤال 689. افرادى به شراكت در رابطه با اجراى پروژه هاى ساختمانى شريك و متعهد شده اند كه هر كدام به قدر سهم خويش مبلغ معينى را در اين شركت سرمايه گذارى نمايند و لكن يكى از شركاء از سهم شركت مبلغى را برداشت و در جاى ديگر سرمايه گذارى نموده و سودى بدست آورده است آيا برداشت وى جايز است و منافع متعلق به چه كسى مى باشد؟ و نيز اگر برخى از شركاء سهم شركت را نپردازند و باعث توقف عمليات كارى و خسارت به ديگر شركاء شود، مسئول جبران اين خسارات به عهده چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: برداشت از پول شركت بدون اجازه شركاء شرعاً جايز نيست و اگر با پول شركت بدون اجازه، كارى صورت دهد معامله فضولى است و اگر شركاء اجازه دهند معامله صحيح است و سود متعلق به صاحبان پول است ولى احتياطاً به فردى كه با پول شركت كار كرده اجرت المثل كارش داده شود. و پرداخت نكردن حق السهم بر خلاف قرارداد است طبعاً كار خلاف است ولى نپرداختن سهم سبب تضرر شركت نيست بلكه سودى نكرده است قهراً ضامن نخواهد بود. والله العالم
* گرفتن مبلغى به عنوان بيمه حضرت ابوالفضل
   سؤال 690. گروهى از مؤمنين براى برنامه هاى فرهنگى و جذب منابع پولى، طرحى به نام بيمه ى حضرت ابوالفضل(عليه السلام)ريخته اند و افرادى به مدت حداقل يك سال عضو شده و متعهد مى شوند كه بابت حق بيمه مبلغى را ماهيانه پرداخت نمايند. آيا اين نوع

صفحه211
بيمه جايزاست؟
بسمه تعالى: كار ياد شده صحيح نيست و حتماً بايد تعطيل شود. مردم هم اگر چيزى را نذر امام يا امام زاده اى مى كنند، خودشان آن را در جاى خود مصرف كنند. والله العالم
* عناوين تجارى شركت ها
   سؤال 691. آيا عناوين و نام هاى تجارى شركت ها مختص مالكان آنهاست; مثلاً كسى فروشگاهى را به نام خانوادگى اش ثبت نموده است آيا فرد ديگر از همان خانواده يا از خانواده هاى ديگر حق دارد از آن اسم براى فروشگاه خود استفاده كند؟
بسمه تعالى: هـرگاه عنـاوين و نـام هاى تجـارى بـه ثبت رسيـده و صاحبـان آن ذى حـق شمـرده مى شـوند، فـرد ديگـر از غيـر آن خـانواده نمى تـواند از آن نـام استفـاده كنـد و امّـا استفـاده شخصى هـر فـردى از آن خـانواده، در صـورتى كه ثبت آن به صورت تك تك افراد باشد اشكال ندارد، ولى اگر آن حق به مجموع خانواده تعلّق پيدا كرده باشد، از استفاده ى خصوصى آن بايد خوددارى كنند. والله العالم
* اجبار اعضاى مخالف به پذيرش رأى اكثريت در مشاركت
   سؤال 692. آيا براى مشاركت در طرح هاى اقتصادى مى توان اعضاء مخالف را مجبور به پذيرش رأى اكثريت هيأت امناء با هيأت مديره نمود كه سرمايه را (حق عضويت جمع شده) را در اختيار هيأت مديره براى مشاركت در طرح هاى اقتصادى قرار دهند؟
بسمه تعالى: اموال موجود در صندوق بايد به اتفاق آراء اعضا در امور اقتصادى به كار گرفته شود نظر اكثريت كافى نيست، مگر اين كه از موقع تشكيل صندوق چنين كارى پيش بينى شود و اعضاء در حين قرارداد آن را بپذيرند. والله العالم

صفحه212
4. صلح
* واگذارى زمين به صورت مصالحه
   سؤال 693. زمينى از طرف فردى به صورت مصالحه، به فرد روحانى واگذار شد تا با صلاحديد او و با توجه به نياز شهرستان، جهت تأسيس مراكز دينى مذهبى يا آموزشى و فرهنگى مورد استفاده قرار گيرد. آيا اين زمين پس از وفات يافتن آن روحانى به ورثه ى ايشان مى رسد؟
بسمه تعالى: ظاهر صلح نامه اين است كه اين ملك به هدف فرهنگى، در اختيار ايشان قرار گرفته است. پس ملك شخصى او نبوده، بلكه ملك شخصيت روحانى او بوده است و لازم بود كه آن مرحوم در حال حيات خود به اين هدف جامه عمل مى پوشاند. اكنون ورثه ى او بايد اين ملك را با اذن حاكم شرع در مسير آن هدف قرار داده و مركزى بسازند و اگر قدرت اين كار را ندارند، با هم توافق كنند تا با نظر حاكم شرع، هدف عملى گردد. به هر حال، اين زمين، ملك شخصى كسى قرار نمى گيرد. والله العالم

5. اجاره

* رهن همراه اجاره
   سؤال 694. رهن همراه اجاره در چه صورتى جايز است؟
بسمه تعالى: صورت جايز آن اين است كه خانه را به مبلغ كمتر اجاره بدهد، مشروط بر اين كه مستأجر مبلغى را به او (موجر) قرض بدهد. والله العالم
* اجاره 99ساله
   سؤال 695. آيا طرح مسكن99ساله كه زمين از طرف دولت اجاره داده مى شود و

صفحه213
ساخت از طرف گيرنده اجرا مى شود از لحاظ شرعى صحيح است؟
بسمه تعالى: اجاره 99ساله زمينى كه دولت مالك است، براى ساختمان اشكال ندارد، زيرا مدت اجاره روشن و وجه اجاره معلوم است. والله العالم
* تعميرات منزل اجاره اى
   سؤال 696. منزلى را اجاره نموده ام كه نياز به تعميرات ضرورى دارد، چنانچه موجر، تعميرات را انجام ندهد يا توانايى آن را نداشته باشد مستأجر حق فسخ اجاره را دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه بهره گيرى معتدّ به از خانه در گرو تعميرات لازم است موجر بايد خانه را تعمير كند و در صورت انجام ندادن، مستأجر حق فسخ دارد. والله العالم
* تعميرات منزل اجاره براى انتفاع بهتر
   سؤال 697. هرگاه براى انتفاع بهتر، برخى تعميرات لازم باشد مثل نصب چراغ گازسوز در خانه، آيا فراهم كردن آن بر موجر لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه جزء تزئينات يا استفاده بهتر به شمار رود، نه انتقاع لازم، بر موجر تكليفى نيست. والله العالم
* تخليه منزل اجاره اى براى تعميرات ضرورى
   سؤال 698. در صورتى كه براى تعمير ضرورى منزل، تخليه موقت لازم باشد آيا مستأجر مى تواند از تخليه كردن امتناع نمايد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه تعمير خانه در حالت سكونت امكان پذير نباشد تخليه لازم است و در صورت تخليه اجاره پرداخت نمى شود. والله العالم
* هزينه متعارف ماشين اجاره اى
   سؤال 699. ماشين را از آژانس اجاره نمودم كه راننده آن خودم مى باشم آيا هزينه بنزين و سرويس متعارف برعهده من مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه از آژانس براى مدت كوتاهى اجاره كند ظاهر عرف اين است كه هزينه ها برعهده آژانس است و در مدت طولانى برعهده راننده است. والله العالم

صفحه214
*نحوه صحيح اجاره منزل و مغازه
   سؤال 700. اجاره ى منزل و مغازه به كدام يك از اين روش ها صحيح است:
1. اجاره به مبلغ معين ماهيانه بدون رهن;
2. رهن با مبلغ معين بدون اجاره;
3. رهن همراه با مبلغ معين به عنوان اجاره.
بسمه تعالى: بايد توجه نمود: چيزى كه نزد ديگرى رهن است، گيرنده رهن نمى تواند در آن تصرف كند، و چون در اين موارد هدف سكونت در خانه است بايد نحوه معامله عوض گردد، و لذا روش اول اشكال ندارد.
روش دوم باطل است، مگر اين كه به صورت بيع الشرط باشد; به اين معنى كه خانه را در مقابل مبلغى بفروشد، به شرط اين كه اگر سر مدت، ثمن را برگرداند معامله را فسخ كند.در اين صورت مبلغ در كار نخواهد بود.
روش سوم به اين صورت بى اشكال است كه بگويد: «خانه را به مبلغ پنجاه هزار تومان اجاره مى دهم، به شرط اين كه دوميليون تومان قرض الحسنه به من بدهيد». والله العالم
* اجاره با ضميمه در صورت نبودن قدرت بر تسليم عين مستأجره
   سؤال 701. اگر مالك، قدرت بر تسليم عين مستأجره نداشته باشد، آيا اجاره با ضميمه صحيح است؟
بسمه تعالى: در صحت اجاره، يكى از دو مطلب زير شرط است:
مالك، قدرت بر تسليم داشته باشد;
ب. مستأجر توانايى استيفا داشته باشد.
در غير اين دو صورت، اجاره با ضميمه صحيح نيست و فقط در مواردى بيع «عبد آبق» و يا «بعير شارد»، ضَمِّ ضميمه، مجوّز بيع است. والله العالم

صفحه215
* ضمانت بازگرداندن عين مستأجره توسط مستأجر
   سؤال 702. آيا ضمانت شخص ثالثى نسبت به بازگرداندان عين مستأجره به موجر پس از تمام شدن مدت اجاره صحيح است و در صورت صحت، آيا ضمان اصطلاحى است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد و اين ضمان همانند ضمان درك كه فردى ضامن مى شود، اگر عين مستحق للغير درآمد او ضامن باشد. والله العالم
* فوت مستأجر در اثناء اجاره
   سؤال 703. اگر مستأجرى چند ماه پس از اجاره، از دنيا برود، آيا اجاره بهاى ماه هايى كه انتفاع نبرده است حال مى گردد و بايد اجاره ى تمام مدت رابپردازد؟
بسمه تعالى: با موت مستأجر، اجاره بهاى مدتى كه هنوز استفاده نكرده است حال نمى شود. موت اشخاص، ديون مستقر را حال مى سازد، نه ديون غير مستقر را; مانند وجه اجاره. از اين رو، اگر مورد اجاره به وسيله ى زلزله ويران شود، مالك حق گرفتن بهاى اجاره را ندارد، بنابراين اگر مستأجر بميرد اجاره در مدت باقيمانده، باطل مى شود. والله العالم
* خسارت وارده به همسايه در خانه اجاره اى
   سؤال 704. مستأجر خانه متوجه تركيدن لوله ى آب كه داخل ديوار بوده، نشده و به همسايه ضرر و خسارت وارد شده است، البته كوتاهى نكرده است. آيا خسارت به عهده ى صاحب خانه است يا مستأجر؟
بسمه تعالى: جبران ضرر به عهده ى صاحب خانه است. والله العالم
* اجاره دادن سالن براى مراسم عروسى
   سؤال 705. سالنى را براى اجراى مراسم عروسى اجاره مى دهيم و مى دانيم كه اغلب اين مراسم با موسيقى حرام و رقص همراه است. آيا اجاره، صحيح و اخذ وجه، حلال است؟

صفحه216
بسمه تعالى: اگر مورد اجاره برگزارى مراسم است، نه مراسم توأم با رقص و موسيقى، اجاره صحيح است و به عبارت ديگر مورد اجاره، امر حلال است، ولى مستأجر كار حرام نيز انجام مى دهد. والله العالم
* خواندن نماز درمنزلى كه اجاره آن داده نشده است
   سؤال 706. منزلى اجاره كردم، لكن چند ماه، مبلغ اجاره را پرداخت نكردم. آيا نماز در اين منزل باطل است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، هرگاه مستأجر تمكن از پرداخت وجه اجاره داشته و بدون عذر تأخير انداخته است و مدت تأخير به اندازه اى است كه نوعاً مورد مسامحه واقع نمى شود، موجر حق فسخ دارد و پس از فسخ، نماز در آنجا باطل است. والله العالم
* بطلان عقد اجاره و تبديل به اجرت المثل
   سؤال 707. هرگاه خانه اى را به مبلغ ماهيانه صدهزار تومان اجاره دهند و شخصى ضامن اجاره بها شود، ولى بر اثر بطلان عقد به اجرت المثل به مبلغ صد و پنجاه هزار تومان تبديل شود، آيا ضامن، مسؤول پرداخت اجرت المثل مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه اجرت المثل بيش از تعهد او نباشد، ضامن بايد بپردازد. والله العالم
* رفت و آمد شوهر به خانه اجاره اى زن خود
   سؤال 708. زنى خانه اى را اجاره كرده كه مجردى زندگى كند. اگر ازدواج كند و شوهرش بدون اطلاع صاحب خانه به اين منزل رفت و آمد نمايد، آيا جايز است؟
بسمه تعالى: اگر صاحب خانه شرط كرده كه مجرد زندگى كند، طبعاً رفت و آمد مرد بر خلاف شرط است، ولى اگر در حال مجرد بودن اجاره كرده، نه اين كه مجرد بودن شرط باشد، در اين صورت جايز است. والله العالم
* قانون 1356 مربوط به روابط مؤجر و مستأجر
   سؤال 709. در سال 1356قانونى به نفع مستأجر وضع شد كه مستأجر مى توانست پس از انقضاى مدت اجاره، بدون توافق و رضايت طرف ديگر درخواست تجديد اجاره

صفحه217
نامه ى محل تجارى نمايد، البته با در نظر گرفتن اجاره بهاى سابق و كنونى و تعديل آن. آيا اين مطلب با موازين شرع منطبق مى باشد و مى توان اجرا نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه موجر با آگاهى كامل از قانون، محل را اجاره داده باشد معناى آن اين است كه اين قانون را پذيرفته است و در حقيقت عمل به قانون، شرط اجاره است، بالأخص اگر مستأجر به مالك سرقفلى داده باشد كه مفاد آن استحقاق تجديد اجاره به قيمت روز است، ولى اگر اجاره بدون اطلاع موجر از قانون و قبل از تصويب آن باشد، بايد رضايت مالك را جلب كند. والله العالم
* اجاره دادن مال مشاع توسط يكى از شركا
   سؤال 710. اگر يكى از شركاء مال مشاعى را اجاره دهد، لكن شريك وى موافقت نكند; وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه كسى سهم مشاع خود را اجاره بدهد و شريك او موافقت كند، اشكال ندارد. در غير اين صورت بايد به نحوه ى استيفاى منفعت به توافق برسند. والله العالم
* تغيير شغل در مغازه ى اجاره اى
   سؤال 711. اگر مغازه اى را براى فروش لوازم منزل اجاره كنند، آيا تغيير شغل جايز است؟
بسمه تعالى: اگر در اجاره قيد شده باشد كه حتماً لوازم منزل بفروشد، بايد بر طبق شرط عمل كند. والله العالم
* اجاره دادن منزل توسط مستأجر
   سؤال 712. آيا مى شود خانه اى را كه به مبلغى اجاره كرده به مبلغ بيشتر اجاره بدهد؟
بسمه تعالى: كسى اگر عينى اجاره كرد نمى تواند آن را به بيشتر از آنكه اجاره كرده است به ديگرى واگذار كند مگر اين كه در عين، كمالى را ايجاد كرده باشد در اين صورت اجاره به قيمت بيشتر اشكال ندارد. والله العالم

صفحه218
* سرقفلى
   سؤال 713. آيا سرقفلى قائم به ملك است يا قائم به شخص و به عبارت ديگر آيا سرقفلى راجع به عين اموال است يا خير؟
بسمه تعالى: در جايى كه اخذ سرقفلى صحيح باشد حق مستأجر است كه قائم به عين است. والله العالم
*ادعاى مستأجر بر وقفيت زمين اجاره اى
   سؤال 714. مرحوم پدرم چهل سال قبل زمينى را خريدارى نموده وچند سال است كه زمين را به فردى اجاره داده ام، اكنون كه زمان تحويل اين زمين مى باشد، مستأجر مدعى است كه زمين وقف افراد مذكور بوده، آيا قول وى پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال قول مستأجر مسموع نيست مگر اين كه دو شاهد در محكمه شرع بر وقف بودن زمين گواهى دهند. والله العالم
* اجاره دادن آپارتمان توسط غير مالك
   سؤال 715. آپارتمانى را اجاره نمودم و لكن دادگاه موجر را محكوم به خلع يد از ملك نموده، اگر اينجانب مال الاجاره را طبق قرارداد به هر كدام كه مستحق قانونى باشد پرداخت نمايم آيا مالك پيشين مى تواند مرا مجبور به تخليه نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه مراد از خلع يد اين است كه او به عنوان مالك شناخته نشده و ديگرى مالك خانه است در اين صورت بايد وجه اجاره را فقط به شخص دوم بپردازيد. والله العالم
* انكار اجاره از طرف مالك بعد از انجام كار اصلاحات روى زمين
   سؤال 716. زمين بايرى را از شخصى اجاره كردم. زمين را اصلاح و ديواركشى و درخت كارى نموده و تمام امكانات را تهيّه كردم. اكنون مالك، منكر اجاره شده است. وظيفه ى من چيست؟
بسمـه تعـالى: كسـى كـه مـدعى اجـاره ى زمينـى است كـه روى آن كـار كـرده، بايـد

صفحه219
بيّنـه و يا قرائنـى كه قـاضى را قـانع كنـد، اقـامه نمـايد. در غيـر اين صـورت، قـول مالك مقـدم است. اگـر مالك مى دانـد اجـاره انجـام گـرفته اسـت; هـر چنـد طـرف مقـابل مدركى ندارد، بايد تن به حكم الهى بدهد و از اين كه او مدركى ندارد، سوء استفاده نكند. والله العالم
 

صفحه220
6. كار و كارگر و كارمند
* گرفتن مزد براى انجام عمل واجب
   سؤال 717. آيا اجرت و گرفتن مزد در مقابل انجام عمل واجب، جايز است؟
بسمه تعالى: اخذ اجرت براى واجباتى كه جنبه عبادى دارد و نيز واجباتى كه بايد به صورت مجانى انجام بگيرد مثل دفن ميت، حرام است. والله العالم
* اشتغال زنان
   سؤال 718. نظر اسلام در مورد اشتغال به كار زنان در بيرون از منزل چيست و بهتر است چه شغلى را متصدى شوند؟
بسمه تعالى: هر نوع شغل حلال كه ضميمه حرام نداشته باشد با اجازه شوهر در خارج از منزل اشكال ندارد البته بهتر است كارى را بپذيرد كه با شئون زن و استطاعت بدنى او سازگار باشد مانند خياطى، گلدوزى، پرستارى و تدريس در مدارس دخترانه و نظاير آن. والله العالم
* شرط قرض دادن مبلغى اگر كار در مدت معينى تمام نشود
   سؤال 719. آيا مى توان در ضمن عقد اجاره شرط نمود كه اگر اجير در فلان مدت كار را به اتمام نرساند مبلغ يك ميليون تومان را به موجر قرض الحسنه بدهد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* سرقت اموال به جهت سهل انگارى نگهبان
   سؤال 720. اگر به جهت سهل انگارى نگهبان، انبار مصالح و نظير آن به سرقت رود، مسئول جبران خسارات وارده چه كسى است؟
بسمه تعالى: هرگاه نگهبان در انجام وظيفه تفريط كند ضامن است ولى اگر اداره مربوطه توانست از سارق اموال را پس بگيرد ضمان از نگهبان ساقط مى شود. والله العالم

صفحه221
* فوت سرايه دار
   سؤال 721. شخصى را جهت سرايه دارى كارگاه استخدام نمودم چند ماه بعد وى هنگام كار فوت نمود آيا من در قبال فوت وى مسئوليتى دارم يا خير؟
بسمه تعالى: در فرض مسئله شما مسئوليتى نداريد ولى بايد به قراردادى كه با او بسته ايد عمل كنيد و ضمناً شايسته است به بازماندگان در صورت احتياج كمك كنيد. والله العالم
* اجرت گرفتن طلاب جهت تبليغ
   سؤال 722. آيا طلاب علوم دينى مى توانند جهت تبليغ اجرت بگيرند؟
بسمه تعـالى: بـراى تعليـم واجبـات نمـى تـوان وجهـى گـرفت، امّا اخذ وجه براى كارهاى فرهنگى ديگر و يا ذكر فضائل اهل بيت(عليهم السلام)و مناقب آنها و مصائبى كه بر آنها گذشته است، بلامانع است. والله العالم
* اجاره طلا
   سؤال 723. برخى به جهت نداشتن سرمايه، طلا اجاره مى كنند و با آن معامله انجام داده و مبلغى به عنوان اجاره به مالك طلا پرداخت مى كنند و در پايان مدت اصل طلا را نيز برمى گردانند. آيا اين نحوه اجاره صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط اجاره اين است كه مورد اجاره باقى بماند و از منفعت آن بهره ببرند. بنابراين اجاره ى مزبور صحيح نيست. والله العالم
* ضمان زيان وارده بخاطر عدم انجام قرارداد
   سؤال 724. اگر كسى با ديگرى قرارداد ببندد، ولى بر طبق آن عمل نكند، آيا ضامن زيان وارد شده است؟
بسمه تعالى: اگر كارگرى مانند خياط يا بنّا بر اثر عدم توجه يا ناآشنايى، خسارتى به اموال صاحب كار وارد كند، ضامن است. همچنين اگر كسى را براى رساندن كالايى

صفحه222
اجير كنند و بگويند مشروط بر اين كه كالا را در فلان روز تحويل دهيد و اگر تحويل ندهيد براى هر روز مبلغى از اجرت كم مى شود، اين هم در صورتى كه تمام اجرت را دربرنگيرد، صحيح است. اين مسأله صور و فرض هاى ديگرى نيز دارد كه در كتب فقهى ذكر شده است. والله العالم
* عدم انجام ترجمه در وقت معين
   سؤال 725. ترجمه ى مقاله اى را به شخصى دادم تا در مدت معيّنى به من تحويل دهد لكن پس از مدت مذكور، مترجم، نصف آن را ترجمه كرد. آيا مترجم، حق ترجمه را مستحق مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه اساس قرارداد اين باشد كه«ترجمه در مدت معيّن تحويل داده شود و در غير اين صورت كار انجام شده مشمول قرارداد نباشد»، طرف قرارداد مستحق اجرت نمى باشد، ولى اگر زمان قيد و حد قرارداد نباشد، به گونه اى كه اگر بخشى را نيز انجام بدهد جزء قرارداد محسوب مى شود، در اين صورت مى توانيد صبر كنيد تا همه را ترجمه كند يا با پرداخت حق الترجمه انجام شده، معامله را به هم بزنيد. والله العالم
* اجرت آرايشگر آرايشگاه زنانه
   سـؤال 726. زنـى آرايشگـاه دارد و مـى داند خانمـى كه آرايش مى شـود، با همـان وضـع آرايش شـده در بـرابر نامحـرمان ظاهـر مى شـود. آيا اجـرتى كه آرايشگـر مى گيرد حلال است؟
بسمـه تعـالى: هـرگـاه آرايشگـر بـه ايـن نيت اقـدام بـه آرايش كند كه زن مورد نظر در برابر نامحـرمان ظاهـر گـردد، كار او حـرام است و اخذ اجرت اشكال دارد، در غير اين صورت مانعى ندارد. والله العالم
* ادعاى بدهكارى ميت
   سؤال 727. شخصى پس از مرگ پدرم ادعا كرد كه سى سال قبل براى آن مرحوم به مبلغ معينى كار كرده، ولى مزد آن را دريافت نكرده است. آيا مى توان ادعاى او را

صفحه223
پذيرفت وچگونه آن مبلغ به پول امروز محاسبه شود؟
بسمه تعالى: هرگاه دو شاهد عادل براى ادعاى خود آورد، مبلغ مزبور را بپردازيد، همچنين اگر از گفته ى او اطمينان پيدا كرديد و چون خود مشارٌاليه در ظرف اين مدت نيامده است كه طلب خود را بگيرد، مستحق همان مبلغ است وحق مطالبه ى اضافى را ندارد. والله العالم
* به عهده گرفتن حرفه اى كه نياز به تخصص دارد
   سؤال 728. به عهده گرفتن كار اجتماعى و حرفه اى كه به تخصّص ويژه اى احتياج دارد و سپس واگذار كردن آن به افراد غير متخصص چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: سپردن كار مردم به دست كسى كه شايستگى آن را ندارد، موجب تضييع بيت المال و احياناً موجب ضرر مالى و جانى نيز مى شود. از اين جهت جايز نيست.
همچنين اگر در قرارداد، مباشرت مستقيم طرف قرارداد براى انجام آن كار قيد شده باشد، نمى تواند آن را به ديگرى واگذار كند; خواه اهليّت داشته باشد يا نه. والله العالم
* ممانعت از صدور پروانه اشغال
   سؤال 729. ممانعت از صدور پروانه ى اشتغال به فرد متخصص از طرف فرد يا نهاد، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر فردى شرايط لازم را دارا باشد، جلوگيرى از اشتغال او و لو به صورت ندادن پروانه ى اشتغال، تضييع حق آن فرد است. والله العالم
* ضمان در تضييع وقت ارباب رجوع
   سؤال 730. آيا تأخير برخى از مسئولان اداره ها و تضييع وقت ارباب رجوع، موجب ضمان مى شود؟
بسمه تعالى: كارمندان دولت ومديران بايد احساس مسئوليت كنند و بر طبق برنامه در سر كار حاضر شوند. در غير اين صورت در پيشگاه خدا مسئول هستند. والله العالم
* ساعات بيكارى

صفحه224
   سؤال 731. آيا مى توان در وقت بيكارى، در ساعات ادارى، به خواندن قرآن كريم يا روزنامه يا كارهاى ديگر مشغول شد؟
بسمه تعالى: در ساعات ادارى بايد كارهاى ادارى را انجام دهيد و اگر هيچ كارى در برنامه نيست خواندن قرآن يا دعا و يا نگاه به روزنامه و امثال آن اشكال ندارد. والله العالم
* شوخى با نامحرم
   سؤال 732. آيا همكاران مرد ادارى مى توانند با همكاران نامحرم ادارى شوخى كنند؟
بسمه تعالى: از هر نوع شوخى با زن بيگانه خوددارى شود. والله العالم
* تخلف يكى از معمارها
   سؤال 733. اگر سازمانى زمينى به صورت مشروط به شرط احداث و اتمام هتل در فرصت زمانى مشخص به دو نفر واگذار نمايد و مالكيت قطعى موكول به تحقق شرط باشد اگر در مرحله اجراى پروژه ساخت هتل، يكى از دو نفر تخلف نمايد و ديگرى تمام تعهدات خود و ديگرى را در احداث هتل انجام دهد و آن را به اتمام رساند آيا اين دو نفر مالك مى باشند يا تنها كسى كه هتل را احداث نموده؟
بسمه تعالى: هر دو به حكم واگذارى سازمان دولتى نسبت به آن زمين حق دارند در صورتى مالك مى شوند كه پروژه انجام بگيرد كه يكى از آن دو اجرا را به عهده گرفته او مالك سهم خود از زمين ومجموع اعيانى است و طرف ديگر يا بايد نيمى از ساختمان را از وى بخرد و يا اين كه مجرى طرح سهم اولويت او از زمين را خريدارى كند البته اين دو راه در صورتى است كه سازمان دولتى قرارداد خود را با متخلف فسخ نكند. والله العالم

صفحه225

7. چاپ و نشر كتاب

* حق التأليف
   سؤال 734. آيا اخذ مبلغى جهت حق تأليف جايز است؟
بسمه تعالى: حق تأليف حق مشروعى است و صاحبان آثار مى توانند در مقابل عرضه ى آثار خود حقى را مطالبه كنند. والله العالم
* مرور زمان در حق التأليف
   سؤال 735. آيا حق تأليف و ترجمه و چاپ كتاب، مشمول مرور زمان مى شود؟
بسمه تعالى: قانون مرور زمان، اصل اسلامى نيست و حق با گذشت زمان عوض نمى شود:«الحق القديم لا يبطله شىء» مگر آن كه صاحب حق اعراض كند. والله العالم
* تغيير تاريخ چاپ كتاب
   سؤال 736. تغيير تاريخ چاپ در شناسنامه ى كتاب جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه تاريخ، مورد توجه مشترى است و جديد و قديم بودن تاريخ در قيمت مؤثر است، تغيير آن جايز نيست. والله العالم
* چاپ كتاب در مسائل شبهه برانگيز
   سؤال 737. آيا چاپ كتاب در موضوعات شبهه برانگيز جايز است؟
بسمه تعالى: چاپ و نشر كتابى كه به عقايد دينى لطمه مى زند يا ايجاد شك و ترديد مى نمايد و موجب بدآموزى و گسترش بى عفتى مى گردد، جايز نيست. والله العالم
* هزينه ويراستارى
   سؤال 738. هزينه هايى كه ناشر براى بهبود كيفيت كتاب انجام مى دهد، مثل

صفحه226
ويراستارى و... آيا مى تواند از مؤلف دريافت كند؟
بسمه تعالى: اگر در قرارداد شرط شده باشد ولو ارتكازاً، مى تواند دريافت كند و الاّ، نه. والله العالم
* فتوكپى مخفيانه از برگه ى مشترى
   سؤال 739. صاحب مغازه ى فتوكپى پس از آن كه براى مشترى فتوكپى گرفت، آيا جايز است كه مخفيانه از برگه ى مشترى براى خود نيز فتوكپى بگيرد؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* تصرف در چاپ كتاب پرفروش توسط ناشران ديگر
   سؤال 740. در صورتى كه كتابى پرفروش باشد، آيا ناشران يا مؤلفان ديگر مى توانند كتابى مشابه آن كتاب با همان اسم و محتوا چاپ كنند؟
بسمه تعالى: در تجارت امروز مارك و نام در جلب مشترى مؤثر است. هرگاه كتابى به نام خاصى معروف شده است و مردم هم براى خريد آن كتاب مراجعه مى كنند، نشر كتاب ديگر به آن نام و عرضه ى آن، موجب تدليس است وحرام، ولى اگر نام كتاب از اين خصوصيت برخوردار نباشد، مانعى ندارد كه مؤلفى نام كتاب خود را از ديگران اقتباس كند و از نظر محتوا اقتباس مانع ندارد، ولى سرقت مطالب و چاپ آن به نام ديگرى حرام است. والله العالم
* تبديل كاغذ تعاونى به كاغذى ديگر
   سؤال 741. آيا مى توان كاغذ تعاونى را كه براى چاپ كتابى گرفته شده، فروخت و كاغذ ديگرى تهيه نمود؟
بسمه تعالى: مى تواند كاغذ تعاونى را با كاغذ بهتر تبديل كند; به نوعى كه سوء استفاده قلمداد نشود. والله العالم
* خسارت ناشى از ممانعت وزارت ارشاد از چاپ كتاب
   سؤال 742. از چاپ كتابى از سوى وزارت ارشاد جلوگيرى شده است. هزينه و

صفحه227
خسارت آن به عهده ى كيست؟ مؤلف، ناشر يا وزارت ارشاد؟
بسمـه تعـالى: اگـر مـؤلف مـى دانست كـه محتواى كتاب به گونه اى است كه ممكن است براى ناشر مشكلى پيش بيايد و ناشر متوجه نبوده است در اين صورت خسارت به عهده ى مؤلف است. والله العالم
* فروش كتابى كه غلط املايى و صفحات سفيد دارد
   سؤال 743. كتابى با صفحات سفيد و ناقص چاپ مى شود. آيا ناشر حق نشر و فروش آن را دارد؟
بسمه تعالى: اگر مقصود از صفحات سفيد، ناقص بودن صفحات كتاب است، فروش آن بدون تذكر به مشترى جايز نيست. والله العالم
* خريد فيلم و زينك چاپ اول كتاب براى چاپ دوم از ناشر اول
   سؤال 744. مؤلفى فقط براى يك نوبت چاپ، كتابش را به ناشرى واگذار كرد. براى واگذارى چاپ دوم كتاب به ناشر ديگر، آيا بايد فيلم و زينگِ كتاب را از ناشر اوّل خريدارى كند؟
بسمه تعالى: اگر رويكرد قرارداد اين باشد كه حق نشر را به ناشر اول واگذار كرده است، نمى تواند به ديگرى واگذار كند; مگر اين كه رضايت ناشر اوّل را ولو با خريد فيلم و زينگ تحصيل كند و اگر واگذارى فقط مربوط به چاپ نخست باشد، خريد فيلم و زينگ از ناشر اول لزوم شرعى ندارد. والله العالم
* هزينه هاى ناشى از چاپ كتاب توسط غير مؤلف واقعى
   سؤال 745. شخصى به عنوان مؤلف، كتابى را براى چاپ به ناشر مى سپارد. پس از چاپ معلوم مى شود كه مؤلف حقيقى كتاب، شخص ديگرى است. هزينه هاى انجام شده به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: بايد كتاب با اجازه ى مؤلف واقعى و به نام او منتشر شود و اگر او اجازه ى انتشار نداد، آورنده ى كتاب ضامن كليه خسارت هاست. والله العالم

صفحه228
* دخل و تصرف در مطالب كتاب هنگام چاپ
   سؤال 746. آيا به هنگام چاپ، مى توان در برخى مطالب كتاب دخل و تصرف كرد؟
بسمه تعالى: تصرف با اجازه ى مؤلف مانع ندارد. والله العالم
* چاپ ترجمه قرآن به صورت مستقل
   سؤال 747. آيا چاپ ترجمه ى قرآن به صورت كتاب مستقل جايز است؟
بسمه تعالى: چاپ ترجمه به عنوان قرآن جايز نيست، ولى به عنوان ترجمه ى قرآن اشكالى ندارد، ولى بهتر است كه ترجمه با اصل چاپ شود. والله العالم
* وجود اغلاط املايى و رسم الخطى در مصحف عثمان طه
   سؤال 748. نظر به گسترش روزافزون رسم الخط عثمان طه در ايران كه داراى اغلاط املايى و رسم الخطى مى باشد و با توجه به وجود رسم الخط ايرانى، خواهشمند است كه نظر حضرتعالى را در اين مورد مرقوم فرماييد؟
بسمه تعالى: اخيراً قرآنى با خط آقاى اشرفى و برخى ديگر از خطاطان معروف ايران، به نحو احسن چاپ شده است كه از نظر زيبايى و رعايت سجاوندى در درجه ى مطلوب است. كوشش كنيد كه آن را تبليغ كنيد. رسم الخط عثمان طه اشكال هايى دارد كه در جاى خود بيان شده است. والله العالم
* حق التأليف در چاپ نهج البلاغه و صحيفه سجاديه
   سؤال 749. آيا چاپ نهج البلاغه و صحيفه ى سجاديه و امثال آن از جهت حق تأليف، براى سادات حقى ايجاد مى شود؟
بسمه تعالى: حقى ايجاد نمى كند. والله العالم
* فروش كتاب در حال چاپ به صورت سلف
   سؤال 750. آيا مى توان كتابى را كه زير چاپ است، به صورت سلف فروخت؟
بسمه تعالى: جايز است، به شرط اين كه قيمت كتاب را نقداً بپردازد. والله العالم
* انتشار كتب مذهبى توسط اشخاصى كه اطلاعات مذهبى ندارد

صفحه229
   سؤال 751. آيا اشخاصى كه اطلاعات مذهبى ندارند، مى توانند به عنوان ناشر، كتاب هاى مذهبى منتشر كنند؟
بسمه تعالى: چاپ و نشر كتب مذهبى از مؤلفان شناخته و مورد اطمينان، براى هيچ ناشرى مانعى ندارد، مگر چاپ و نشر قرآن كريم به وسيله ى غير مسلمان كه جايز نيست. والله العالم
* مبادله كتاب به صورت پشت جلد
   سؤال 752. آيا مبادله ى كتاب به صورت پشت جلد به پشت جلد، جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه مبادله با رضايت طرفين انجام بگيرد، اشكالى ندارد. والله العالم
* خسارت ناشى از وجود اشكال در يكى از مراحل فنى چاپ
   سؤال 753. پس از چاپ كتاب معلوم مى شود كه در يكى از مراحل فنى چاپ كتاب، اشكال هايى در متن كتاب به وجود آمده است، خسارت به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگونه خسارتى كه از ناحيه ى چاپ پيش آيد، به عهده ى چاپخانه و ليتوگرافى است و اگر كتاب به هزينه ى مؤلف چاپ شده است، او در اين مورد به ناشر مراجعه مى كند و ناشر نيز به مسئول فنى چاپ. والله العالم
* چاپ عكس زنان و دختران در كتاب
   سؤال 754. آيا چاپ عكس و نقاشى زنان و دختران خيالى در كتاب علمى يا غير علمى، جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه مايه ى فساد اخلاق نباشد، اشكال ندارد. والله العالم
* چاپ دو كتاب مشابه در دو انتشارات مختلف توسط مؤلف
   سؤال 755. مؤلف كتابى، مشابه كتاب قبلى خود، تأليف مى كند و به ناشر ديگر جهت انتشار مى دهد. آيا ناشر كتاب اوّل حق جلوگيرى از نشر كتاب مشابه را دارد؟
بسمه تعالى: اگر قرارداد حاكى از آن باشد كه مؤلف حق ندارد با حفظ محتوى به

صفحه230
همان صورت يا به صورت ديگر به ديگرى واگذار كند، ناشر مى تواند با شكايت احقاق حق كند. والله العالم
* مسئوليت قانونى ايجاد شده هنگام چاپ كتاب
   سؤال 756. اگر مسئوليتى قانونى به خاطر چاپ كتابى ايجاد شود، آن مسئوليت به عهده ى ناشر است يا مؤلف؟
بسمه تعالى: از نظر محتوا، مسئوليت با مؤلف است، مگر اين كه ناشر آگاهانه اقدام به چاب نمايد كه در اين صورت هر دو مسئولند. والله العالم
* چاپ قسمتى از قرآن
   سؤال 757. برخى از ناشران فقط برخى از جزءهاى قرآن را چاپ مى كنند. آيا چاپ قسمتى از قرآن جايز است؟
بسمه تعالى: چاپ برخى از جزءهاى قرآن با اهداف عقلايى، مانند استفاده در مجالس ترحيم، جايز است. والله العالم
* واگذارى كتاب توسط ناشر به ناشر ديگر
   سؤال 758. آيا ناشر، حق واگذارى كتاب مؤلف را به ناشر ديگر دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه در قرارداد دست ناشر در واگذارى باز گذارده شده، او مى تواند واگذار كند; در غير اين صورت، ظاهر قرارداد اين است كه خودش عهده دار نشر باشد. والله العالم
* تبديل قيمت پشت جلد كتابهاى مانده در انبار به قيمت روز
   سؤال 759. برخى از كتاب ها در انبار مى ماند آيا ناشر مى تواند قيمت پشت جلد آنها را به قيمت روز تبديل نمايد و بفروشد؟
بسمه تعالى: هرگاه قيمت كتاب ها بالا رفته باشد، مى تواند قيمت را تغيير دهد. والله العالم

صفحه231
* چاپ كتاب بدون مجوز اداره ارشاد
   سؤال 760. كتابى به نظر ناشر مفيد است، ولى اداره ى ارشاد اجازه نشر نمى دهد، آيا مى توان آن را چاپ كرد؟
بسمه تعالى: براى حفظ قوانين نظام جمهورى اسلامى از چاپ آن خوددارى شود. والله العالم
* واگذارى نشر كتاب به ناشر ديگر به خاطر عدم چاپ ناشر اول
   سؤال 761. ناشر، چند سال است كتابى را چاپ نمى كند. آيا مؤلف، مجاز است كتاب را به ناشر ديگر واگذار و خسارت را از ناشر اوّل دريافت نمايد؟
بسمه تعالى: اگر عذر عمومى در كار نباشد; مانند نبودن كاغذ و تعطيلى چاپخانه ها و ديگر مشكلات، او مى تواند كتاب را به ناشر ديگر بدهد و قرارداد را فسخ كند، ولى نمى تواند براى تأخير غرامت دريافت كند. والله العالم
* تغيير قطع يا شمارگان توسط ناشر
   سؤال 762. اگر ناشر، قطع كتاب يا شمارگان آن را تغيير دهد، مؤلف مى تواند قرارداد نشر كتابش را با او فسخ كند و آيا مؤلف مى تواند ادعاى خسارت نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه قطع كتاب و يا شمارگان، در قرارداد مشخص شده باشد، تغيير جايز نيست و در صورت تغيير، اگر حقى از مؤلف ضايع شود، بايد رضايت او جلب شود. والله العالم
* ماليات و هزينه هاى متعلق به كتاب به عهده ناشر است يا مؤلف؟
   سؤال 763. ناشر، كتابى را با هزينه ى مؤلف وبراى مؤلف، چاپ كرد و بعد از مدتى ماليات يا هزينه اى به آن كتاب تعلق گرفت آيا پرداخت آن با ناشر است يا مؤلف؟
بسمه تعالى: هرگاه مقصود، ماليات كسب است ولو به خاطر نشر كتاب ها، طبعاً به عهده ى ناشر است و ناشر موقع قيمت گذارى مى تواند اين هزينه را نيز در نظر بگيرد.

صفحه232
والله العالم
* فروش چاپ هاى قبلى كتبى كه دائماً در حال تغيير است
   سؤال 764. كتاب هايى كه دائماً در حال تغيير و اضافات است، مثل فرهنگ هاى زبان، آيا مى توان چاپ هاى قبلى آن را فروخت؟
بسمه تعالى: هرگاه بين چاپ قديم و جديد از نظر محتوا، اختلاف هست و مشترى در صدد تهيه ى چاپ جديد آن است، نمى تواند چاپ قديم را بدون تذكر بفروشد كه نوعى تدليس است. والله العالم

8. مضاربه

* دلار و چك در سرمايه مضاربه
   سؤال 765. با توجه به اين كه گفته اند سرمايه در مضاربه بايد پول نقد باشد آيا دلار و چك و اوراق بهادار مى تواند به عنوان سرمايه در مضاربه محسوب شود؟
بسمه تعالى: اگر چك و اوراق بهادار نقد بشود اشكال ندارد. والله العالم
* حبس سرمايه توسط عامل
   سؤال 766. هرگاه عامل، سرمايه را حبس كند و با آن تجارت نكند، آيا مالك حقى بر گردن عامل دارد يا نه؟
بسمه تعالى: هرگاه به كار نبستن پول به مدت طولانى بوده و سبب پايين آمدن ارزش پول شده است اصل سرمايه و ما به التفاوت را ضامن است و در غير اين صورت فقط اصل سرمايه را ضامن است. والله العالم
* فسخ مضاربه توسط عامل
   سؤال 767. هرگاه حصول ربح نزديك باشد آيا مالك مى تواند به قصد اضرار به

صفحه233
عامل، مضاربه را فسخ كند؟
بسمه تعالى: اولاً عقد مضاربه عقد لازمى است مادامى كه مدّت تمام نشده است حق فسخ از طرفين ساقط است و بر فرض جواز مضاربه در اين فرض، اجرت المثل به عامل پرداخت مى شود خصوصاً آنجا كه قصد اضرار دارد. والله العالم
* آيا تجديد مضاربه احتياج به عقد جديد دارد؟
   سؤال 768. اگر مدت زمان مضاربه تمام شود و مالك ثمن، بقاء مضاربه را اذن دهد آيا اذن مالك، عقد مضاربه جديد است و در نتيجه بايد شرايط عقد مضاربه موجود باشد مثلاً بايد سرمايه از نقدين باشد و اگر كالا و جنس است مضاربه صحيح نمى باشد يا اذن مالك، مضاربه جديد نيست و در حقيقت استمرار مضاربه سابق خواهد بود بنابراين شرايط لازم نمى باشد؟
بسمه تعالى: از آنجا كه مضاربه جديد بايد با پول نقد صورت بگيرد و آنچه در دست عامل هست جنس است مضاربه مجدد امكان پذير نيست، پس بايد عامل را وكيل در فروش قرار دهد، هر موقع به صورت نقد درآمد عقد مضاربه جديد بخوانند. والله العالم
* عامل مضاربه و كار نكردن با پول
   سؤال 769. براى انجام مضاربه مقدارى پول به شخصى داده ايم پس از چند ماه ادعا مى كند كه با پول شما كار نكرده ام و همان پول را به ما پس مى دهد اگر در اين چند ماه سودى به ما داده باشد اشكال دارد و آيا قول او پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: قول عامل مضاربه پذيرفته است و اگر سودى را كه داده ببخشد اشكال ندارد. والله العالم
* تضمين سرمايه در مضاربه
   سؤال 770. مبلغى پول جهت خريد و فروش زمين به شخصى داده ام تا هر ماه مبلغى به عنوان سود على الحساب به من بدهد و براى تضمين برگشت اصل پول و سود آن، وكالت بلاعزلِ ملكى را از ايشان گرفته ام تا چنانچه طى مدت توافق طرفين،

صفحه234
اصل و سود را نپردازد املاك را به تمليك خود درآورم، آيا اين شكل معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه در مضاربه سرمايه تضمين شود از عقد مضاربه خارج شده عنوان قرض پيدا مى كند كه در اين صورت شما مى توانيد به مقدار بدهى كه بر ذمه او داريد از آن ملك استفاده كنيد و سودهايى كه گرفته ايد بايد پس بدهيد. والله العالم
* مضاربه در كار توليدى
   سؤال 771. آيا مضاربه براى انجام كار توليدى صحيح است به عنوان مثال سرمايه به عامل بدهد تا كارخانه اى را راه اندازى كند و در منافع آن شريك باشند؟
بسمه تعالى: مضاربه براى كار توليدى اشكال ندارد. والله العالم
* اگر عامل، سرمايه را در غير تجارت بكار برد
   سؤال 772. هرگاه براى تجارت مضاربه صورت گيرد ولى عامل با آن سرمايه، كار توليدى انجام دهد آيا سود بر اساس قرارداد تقسيم مى شود؟
بسمه تعالى: درآمد در فرض سؤال مطابق قرارداد تقسيم مى شود. والله العالم
* مضاربه در تجارت نامشروع
   سؤال 773. هرگاه سرمايه را به عامل بدهد تا با آن، تجارت نامشروع مثل خريد و فروش مواد مخدر انجام دهد آيا مضاربه صحيح است؟
بسمه تعالى: چنين مضاربه اى باطل است. والله العالم
* عدم امكان ادامه مضاربه
   سؤال 774. پس از وقوع زلزله در سال 83 و بروز خسارات سنگين قادر به ادامه فعاليت اقتصادى به شكل مضاربه نشده ايم وظيفه ما نسبت به اموالى كه به عنوان مضاربه گرفتيم چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه وقت مضاربه به پايان رسيده است و يا ديگر امكان عمل به مضاربه نيست بايد سرمايه موجود را بفروشيد و پول مردم را پس بدهيد. والله العالم

صفحه235
* مضاربه يا قرض ربوى
   سؤال 775. در شركتى سرمايه گذارى كردم، با توجّه به فعاليت شركت و اطمينان به سودآورى، مبلغى را به عنوان على الحساب به شكل ماهيانه به بنده پيشنهاد نمودند اكنون پس از چند سال ادعاى ربوى بودن را دارند قول چه كسى پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه اختلاف شمابا شركت در اين است كه شما مدعى هستيد شراكت بر اساس مضاربه بوده و آنها مدعى هستند بر اساس قرض ربوى بوده است شرعاً قول شما مقدم است و بايد سود حاصله به نسبتى كه در قرارداد معيّن شده است بپردازيد و اگر بيشتر پرداخته اند بايد مازاد را پس بدهيد. والله العالم

9. وكالت

* صحت وكالت در صورتى كه حق الوكاله درصدى از سود حاصله باشد
   سؤال 776. در باب وكالت مى گويند حق الوكاله بايد معلوم باشد. حال اگر كسى را وكيل كنم كه معامله اى براى من انجام دهد و حق الوكاله را ده درصد از سود حاصله كه نمى دانم چه مقدار است قرار دهم، آيا وكالت صحيح است؟
بسمه تعالى: وكالت حكم اجاره را دارد و بايد وجه وكالت مانند وجه اجاره معيّن باشد، نه مبهم. بنابراين در فرض مذكور، عقد وكالت باطل است و اگر وكيل در اين صورت كارى انجام داده است اجرة المثل مى گيرد و نيز طرفين مى توانند با وجه معيّنى پس از انجام مورد وكالت مصالحه كنند. والله العالم
* فروش وكيل ملك خود را به جاى ملك موكل
   سؤال 777. اگر شخصى به كسى وكالت بدهد كه ملكى را براى او خريدارى نمايد، اگر وكيل به جاى خريد ملك از ديگرى، ملك خود را به موكل بدهد، آيا معامله ى مزبور صحيح است؟

صفحه236
بسمه تعالى: هرگاه در وكالت نامه تصريح كند كه ملكى براى من از خود و يا ديگرى خريدارى كن، در اين صورت مى تواند ملك خود را براى موكل بفروشد و اما اگر ظاهر وكالت اين باشد ملك ديگرى را براى او بخرد، در اين صورت فروش مال وكيل به موكل فضولى است و تا موكل امضا نكند اثرى بر آن مترتب نمى شود. بنابراين بايد عبارت وكالت نامه ملاحظه شود.
* پذيرش وكالت شخص مجرم
   سؤال 778. آيا پذيرش وكالت شخص مجرم، براى تخفيف جرم، اعانه ى بر اثم مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه وكالت، سبب تعطيلى حكم الهى كه طرف مستحق است يا موجب ضايع شدن حق مظلومى شود، چنين وكالتى جايز نيست و اخذ اجرت براى آن حرام است، ولى اگر با تلاش علمى، قاضى را متوجه تكليف واقعى خود كند كه در آن، مجرم تخفيف قانونى داشته باشد، اشكال ندارد و اخذ اجرت در اين حالت، حلال است. والله العالم
* فروش جنسى به مبلغ كمتر از ارزش واقعى
   سؤال 779. شخصى بر اساس وكالت نامه رسمى به همسرش وكالت تامه مى دهد كه منزل را بفروشد و وكيل با استفاده از اين وكالت، منزل را به يك چهارم ارزش واقعى (به قيمت روز بازار) به شخص خودش انتقال مى دهد. آيا موكل (شوهر) مى تواند معامله را فسخ كند؟
بسمه تعالى: هرگاه شوهر، همسر را وكيل كرده تا خانه ى او را به قيمت روز، به خودش يا به ديگرى بفروشد، بايد به قيمت روز بفروشد. در غير اين صورت معامله فضولى است و احتياج به اجازه ى مالك دارد. والله العالم
* وكالت نامه جعلى و فروش ملك
   سؤال 780. شخصى وكالت از خارج از كشور دريافت مى نمايد كه بر طبق آن ملك شخص ديگر را به فروش برساند و پس از انجام آن متوجه مى شود كه وكالت نامه

صفحه237
جعلى است. اكنون وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: اگر مالك اجازه دهد معامله صحيح و الاّ باطل است. والله العالم
* وكالت از دو نفر و فروش دو ملك در يك معامله
   سؤال 781. شخصى به وكالت از دو نفر كه هر كدام زمينى را با مساحت متفاوت مالك بوده اند در يك معامله فروخته است. اكنون بين دو مالك نسبت به ثمن فروش اختلاف حاصل شده است. آيا اين معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه وكالت دو طرف بر بيع دو ملك، شامل چنين حالت كه هر دو را مجموعاً بفروشد، نبوده است، بيع مزبور فضولى است و احتياج به اجازه ى طرفين دارد و اگر دايره ى وكالت وسيع بوده و يا وسيع نبوده، طرفين اجازه دادند تقسيم ثمن با حفظ نسبت انجام بگيرد; به اين معنى كه هر يك از دو ملك تقويم مى شود و به همان نسبت، ثمن ميان آن دو تقسيم مى شود و اگر تقسيم را با مصالحه همراه سازند موافق احتياط است. والله العالم

01. ربا

* حيله در گرفتن ربا
   سؤال 782. آيا حيله براى فرار از رباى قرضى جايز است؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* فروش دلار به قيمت بالاتر به شكل نسيه براى فرار از ربا
   سؤال 783. مقدارى دلار كه قيمت آن يك ميليون تومان است را به كسى شش ماهه به قيمت يك ميليون و پانصد هزار تومان مى فروشم. آيا اين معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر نظر رباخوارى از اين طريق باشد، در اين صورت معامله اشكال

صفحه238
دارد. والله العالم
* مصالحه طلا در مقابل يك كيلو طلا به شرط سود
   سؤال 784. اگر كسى يك كيلو طلا را در مقابل يك كيلو طلا به صورت مدت دار، به شرط پرداخت سود مصالحه كند، آيا اين نحوه معامله جايز است؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور گرفتن سود اضافى با مصالحه جايز نيست. والله العالم
* گرفتن ربا از كافر
   سؤال 785. آيا گرفتن ربا از شخص كافر جايز است؟ به عنوان مثال اگر مبلغ يك ميليون تومان به مدت يك سال به كافر قرض بدهيم تا در پايان سال با بيست درصد پرداخت نمايد. در صورتى كه تقاضاى تمديد مدت نمايد آيا مى توان مبلغ پايه را براى سال بعد يك ميليون و دويست هزار تومان قرار دهيم و سپس بيست درصد سود مبلغ جديد را محاسبه كنيم و از او بگيريم.
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* رضايت بر پرداخت اضافه
   سؤال 786. اگر از كسى مبلغى پول قرض بگيريم و با رضايت طرفين، مبلغى بيشتر از اصل پول را تعيين و تقسيط كرده و پرداخت كنيم، آيا ربا و حرام است؟
بسمه تعالى: اگر هنگام گرفتن پول، مبلغى اضافه بر اصل پول را شرط كنيد ولو با رضايت هر دو طرف، ربا و حرام است; مگر اين كه شرطى در كار نباشد و موقع پس دادن آن مبلغ، چيزى را به صورت تقدير و تشكر به طرف بدهيد كه در اين صورت اشكال ندارد، بلكه، مستحب است. والله العالم
* پرداخت ربا
   سؤال 787. از شخصى مبلغى پول ربوى گرفتم وچند چك به وى پرداخت نمودم. لكن در پرداخت بدهى مجبور شدم قطعه زمينى كه به عنوان مهريه به همسرم داده بودم را به جاى بدهى به طلبكار (ربا دهنده) بپردازم و همسرم به جهت اين كه اين

صفحه239
جانب به علت برگشت خوردن چك ها راهى زندان نشوم مجبور به فروش اين زمين به طلبكار شد. آيا اين معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه زمين همسر در مقابل اصل بدهى فروخته شده است، هر چند ميل باطنى نداشته، معامله صحيح است و اگر در مقابل سود بوده است، چون حق شرعى وجود ندارد، معامله اشكال دارد. والله العالم
* ربا بين پدر و فرزند رضاعى
   سؤال 788. آيا ربا بين پدر و فرزند رضاعى جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: تنزيل ولد رضاعى منزله ولد نسبى مربوط به باب نكاح و آثار آن است. والله العالم

11. قرض و دين

* شرط سود در قرض
   سؤال 789. اگر به كسى به عنوان قرض پولى بدهند و در آن شرط كنند كه به صورت مصالحه سودى به وام دهنده بپردازد، آيا چنين شرطى صحيح است؟ اگر صحيح نيست و قرض دهنده مبلغى را از قرض گيرنده گرفته است، چگونه حليت بطلبد؟
بسمه تعالى: شرط پرداخت سود در قرض، ولو به صورت مصالحه، ربا است و حرام و راه استحلال اين است كه مبلغ دريافتى را در اختيار قرض گيرنده قرار دهد و حكم مسأله را به وى بگويد. اگر با رضايت برگرداند، اشكال ندارد. والله العالم
* پرداخت ارزش قرض
   سؤال 790. 1. اگر هنگام پرداخت قرض به گيرنده گفته شود كه قدرت خريد و به اصطلاح «ارزش» اين مبلغ به او قرض داده مى شود تا در موقع ادا، مطابق قدرت خريد

صفحه240
و ارزش آن باز پرداخت كند. آيا چنين شرطى صحيح است؟
2. آيا بر فرض صحت بر اساس شاخص هاى بانك مركزى مى توان قدرت خريد را تعيين نمود؟
بسمه تعالى: از آنجا كه چنين شرطى هميشه به سود وام دهنده نيست و ممكن است قدرت خريد اسكناس بعدها بالاتر برود ووام گيرنده مبلغ كمترى بپردازد، از اين نظر چنين شرطى اشكال ندارد. والله العالم
اگر قرض بر اساس حفظ قدرت خريد باشد، در زمان ادا با توجه به نظر كارشناسان بانك مركزى، مى تواند بدهى خود را بپردازد و در صورت اختلاف مصالحه كند. والله العالم

12. مسائل بانكى

* معاملات بانكى
   سؤال 791. آيا معامله با بانك هاى دولت و اخذ پول از آنها جايز است؟
بسمه تعالى: دولت، مالك است و شخصيت حقوقى دارد. معاملات اگر ربوى نباشد، اشكالى ندارد. والله العالم
* جريمه ديركرد
   سؤال 792. آيا جريمه ى تأخير وجه شرعى دارد؟
بسمه تعالى: جريمه ى تأخير پرداخت وام، جايز نيست، ولى اگر با شركتى قرارداد بگذارد كه عملى در مدت معينى انجام دهد و در صورت تأخير، مبلغ معيّنى بپردازد، مانعى ندارد. والله العالم
* كارمزد
   سؤال 793. آيا گرفتن كامزد از طرف صندوق هاى قرض الحسنه جايز است؟

صفحه241
بسمه تعالى: عمل مسلم محترم است و كارگزار، خدماتى به طرفين ارائه مى دهد; مثلاً وثيقه لازم دارد و وثيقه امروز تنها با گرفتن چك صورت نمى پذيرد، بلكه بايد خصوصيات آن در دفتر ثبت شود و دفترچه اقساط تنظيم گردد. اين نوع اعمال نمى تواند رايگان باشد. قرآن كريم مى فرمايد:(لا يضار كاتب); نويسنده نبايد مورد ضرر و زيان قرار گيرد. والله العالم
* فروش قرضه
   سؤال 794. آيا خريد و فروش اوراق قرضه جايز است؟
بسمه تعالى: خريد اوراق قرضه به مبلغ كمتر و گرفتن مبلغ زياد پس از مدتى حكم ربا را دارد. والله العالم
* وكالت بانك در مضاربه
   سؤال 795. در سپرده هاى مدت دار، بانك به اين نحو عمل مى كند كه صاحب سپرده به بانك وكالت با حق توكيل به غير مى دهد كه وجه سپرده را بر طبق قانون عمليات بانكى بدون ربا ـ به نحوى كه صلاح بداند به طور مشاع ـ طبق عقود شرعى در هر نوع فعاليت اقتصادى كه صلاح مى داند به كار گرفته و منافع حاصله را پس از كسر حق الوكاله، مطابق مقررات با داشتن حق مصالحه منافع، به تناسب مبلغ و مدت وجوه به كار گرفته شده احتساب و پرداخت نمايد، و بانك قبول وكالت نمود، مستدعى است چند سؤال در اين مورد را پاسخ فرماييد:
1. آيا چنين اصل قرارداد وكالت عام براى كار اقتصادى صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه مقصود از وكالت اين باشد كه بانك خودش و يا توسط افراد ديگر با سرمايه وى مضاربه انجام دهد اشكال ندارد اما اگر تجارت سودى نكرده باشد مصالحه منافع موضوع ندارد زيرا صاحب پول طلبى ندارد و اگر سود كرده باشد و سود مشخص است بايد آن سود را بدهد ولى اگر سود به جهتى مشخص نبود و احتمال قلت و كثرتى باشد مصالحه مانعى ندارد. والله العالم
* پرداخت سود روزشمار

صفحه242
   سؤال 796. بانكها در سپرده هاى مدت دار در همان ابتداى سپرده گذارى و طبق يك شرط ضمن عقد متعهد مى شوند كه مبلغى را به صورت ماهيانه يا روزشمار كه معمولاً درصدى از اصل سپرده است به عنوان على الحساب به سپرده گذاران پرداخت كنند. به اين صورت كه بانك اين مبالغ على الحساب را به عنوان قرض به سپرده گذاران پرداخت مى كند تا در پايان قرارداد سپرده گذارى، نسبت به ما به التفاوت سود و مجموع قرض هاى پرداخت شده به عنوان على الحساب، مصالحه نمايند. نظر مبارك را در مورد اين نحوه معامله بيان فرماييد.
بسمه تعالى: هرگاه دادن قرض در ضمن مضاربه باشد يعنى بانك با سپرده او تجارت كند و سود را به نحوى تقسيم كنند،اشكالى ندارد يعنى مضاربه مشروط به دادن چنين قرض باشد. والله العالم
* مصالحه نسبت به مابه التفاوت
   سؤال 797. اگر بانكها در سپرده گذارى مدت دار در همان ابتداى قرارداد، مصالحه اى نسبت به مابه التفاوت سود و مجموع على الحساب هاى پرداخت شده، صورت بگيرد صحيح است؟
بسمه تعالى: چنين مصالحه اى صحيح نيست چون هنوز بر ذمه طرف نيامده است كه آن را مصالحه كند علاوه بر اين كه اين نوع عمل راهى است براى رباخوارى. والله العالم
* بيمه كردن اصل سپرده
   سؤال 798. بانك ها براى تشويق سپرده گذاران طبق وكالت عامى كه از سپرده گذاران دارند براى حفظ اصل سپرده ها، آنها را در نزد شركت هاى بيمه، بيمه مى كنند، از نظر شرعى چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه وجه بيمه را يا صاحب پول بدهد و يا بايد با اجازه او باشد در اين صورت اشكال ندارد. والله العالم
* تعهد به جبران خسارت

صفحه243
   سؤال 799. اگر بانكها به جاى بيمه كردن در ضمن قرارداد متعهد شوند كه هر نوع خسارت يا ضرر وارده به سپرده را از پول خود جبران كنند صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر خود بانك ضمانت كند از مضاربه خارج شده و وارد حوزه قرض مى شود قهراً شرط منفعت حكم ربا را پيدا مى كند. والله العالم
* رضايت كلى به شرايط سپرده گذارى با جهل به خصوصيات
   سؤال 800. با توجه به اين كه طرفين بايد با علم به مفاد قراردادهاى سپرده گذارى مدت دار آن را امضا نمايند ولكن مراجعين به دليل عدم آشنايى با مباحث تخصصى عقود شرعى و بانكى و يا به دليل اهميت قائل نشدن به اين امور، بدون توجه به مفاد قرارداد برگه فرم را امضا مى كنند و حتى گاهى خود كارمند بانك هم بدون آشنايى با چنين مباحثى ورقه فرم را به عنوان وكيل بانك امضا مى كند، آيا رضايت عام به شرايط بانك از طرف مشترى كفايت مى كند؟
بسمه تعالى: هرگاه طرفين به عقد آشنا نباشند انشاء مضاربه و امثال آن صحيح نمى باشد زيرا انشاء در گرو قصد است و بايد متعلق قصد براى قاصد روشن باشد. والله العالم
* حفظ ماليت سپرده ها
   سؤال 801. در سپرده هاى قرض الحسنه و جارى(چك) آيا بانك مالك وجوه مى شود؟
بسمه تعالى: وجوهى كه در حساب جارى است ماليت آن امانت است هر چند عين آن امانت نيست بانك مى تواند در عين آن تصرف كند ولى بايد سرمايه اى به مقدار ماليت آنها حفظ كند. اما قرض الحسنه ها ملك بانك است و بانك به عنوان يك شخصيت حقوقى مالك است. والله العالم
* پرداخت مبلغى جهت افتتاح حساب و پرداخت وام
   سؤال 802. يكى از شرايط پرداخت وام قرض الحسنه، اين است كه متقاضى بايد در

صفحه244
آن بانك حساب داشته باشد و يا با واريز مبلغى (مثلاً 10هزار تومان) افتتاح حساب كند تا جريان وام دهى و اقساط كه معمولاً با رايانه صورت مى گيرد به دستگاه تعريف شود و اين ربطى به مقدار وام و اقساط و زمان اختصاص وام ندارد. حكم شرعى آن را بيان فرماييد.
بسمه تعالى: گشايش حساب چون منحصر به وام گرفتن نيست بلكه مى توان از آن براى كارهاى ديگر استفاده كرد، بنابراين هرگاه قاصد خصوص وامگيرى نباشد اشكال ندارد. والله العالم
* اوراق مشاركت
   سؤال 803. دولت براى اجراى برخى طرح هاى ملى، اقدام به فروش اوراق مشاركت بين مردم مى كند، اين اوراق بدون نام و قابل خريد و فروش بوده و هر ماه مقدار مشخصى سود به آن تعلق مى گيرد، خريد و فروش و دريافت سود على الحساب كه ماهيانه به آن تعلق مى گيرد، آيا جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه فردى در طرحى مشخص از طرح هاى دولت مشـاركت كـرده و پس از پـايان يافتـن طـرح، دولت سهـم مشاركت كننده را به قيمت بخرد در اين صورت سود حاصل حلال خواهد بود. ولى مشاركت در طرح هاى نامشخص، مشكل ربا را دارد. والله العالم
* فروش امتياز وام
   سؤال 804. آيا اينجانب مى توانم امتياز وام خود را به غير بفروشم؟
بسمه تعالى: هرگاه بانكى كه وام مى دهد مقيد نكند كه صاحب امتياز وام را بگيرد و در نياز خود مصرف كند در اين صورت صاحب امتياز وام مى تواند حق امتياز خود را به ديگرى در مقابل مبلغى بفروشد و يا در مقابل چيزى مصالحه كند. والله العالم
* فروش وام به صورت درصدى از وام

صفحه245
   سؤال 805. در صورت جواز فروش وام آيا مى توانم ثمن را درصد از مبلغ وام (مثلاً 10درصد) قرار دهم يا بايد مبلغ ثابت توافقى باشد؟
بسمه تعالى: صحيح آن اين است كه حق امتياز خود (پس از محاسبات درصدى) به ثمن مشخص و معين بفروشد كه در ذمه خريدار باشد و بعداً خريدار مختار است از هر كجا كه خواست و لو از وامى كه گرفته بدهى خود را بپردازد. والله العالم
* فروش امتياز وام
   سؤال 806. در صورت جواز فروش وام آيا مى توانم قبل از دريافت وام (البته بعد از اختصاص امتياز) امتيازم را پيش فروش كنم؟
بسمه تعالى: بايد امتياز خود را قبل از دريافت وام بفروشد، پس از دريافت وام حق او به پايان رسيده است و صاحب پول شده است. والله العالم
* خريد و فروش امتياز وام توسط بانك
   سؤال 807. آيا بانك يا مؤسسه قرض الحسنه مى تواند واسطه خريد و فروش امتياز وام باشد به اين معنا كه در قبال اخذ حق الوكاله، به وكالت از صاحب وام، امتياز را به فرد ثالثى بفروشد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد به شرطى كه حق وكالت مشخص باشد. والله العالم
* قرض به اميد جايزه
   سؤال 808. آيا فرقى بين شرط زياده در قرض با اميد زياده وجود دارد يا خير؟
بسمه تعالى: اگر گذاشتن پول در بانك به عنوان قرض مشروط به اين شرط باشد كه او را در اعطاى جوايز شركت دهند اين كار ربا و حرام است اما اگر شرطى در كار نباشد و قانون بانك فقط مشوق و محرك براى گذاشتن پول باشد به گونه اى كه اگر بانك از نظر خود برگردد حق اعتراض نداشته باشد در اين صورت جايز است. والله العالم
* وام خريد مسكن با سود مشخص
   سؤال 809. بانك ها جهت خريد مسكن وام هايى را با سودى كه خود بانك ها تعيين

صفحه246
مى كنند پرداخت مى كنند، آيا گرفتن اين نوع وام ها جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: هرگاه خريدار مسكن با بانك در خود مسكن شريك بشود ولى بانك سهم خود را به طرف اقساطاً به قيمت بالاتر بفروشد در اين صورت اشكالى ندارد هر چند تعيين قيمت با محاسبه سود پول انجام گيرد. والله العالم
* مضاربه در بانكها
   سؤال 810. مضاربه چگونه بايد انجام شود؟ و آيا مضاربه هايى كه اكنون در بانك ها انجام مى دهند صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: مضاربه اين است كه فردى سرمايه را در اختيار فردى بگذارد، و كار و تجارت توسط آن فرد انجام پذيرد و سود حاصله به نسبتِ معيّن در عقد، تقسيم شود; و اگر ضرر كرد مربوط به صاحب سرمايه باشد. در صورتى كه مدير بانك شخص مورد اطمينان باشد و به شرايط مضاربه عمل كند سود آن مانعى ندارد. والله العالم
* سودهاى بانكى
   سؤال 811. گرفتن سود بانك بدون شرط جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: اگر سود به عنوان عقد شرعى چون مضاربه پرداخت شود اشكال ندارد و همچنين سودى كه بدون شرط طرفين پرداخت مى كنند نيز اشكال ندارد البته به گونه اى كه اگر بانك سود را نداد طرف حق اعتراض نداشته باشد. والله العالم
* جريمه ديركرد و سود گرفتن از بانك
   سؤال 812. آيا گرفتن مبلغى از بانك و مشخص كردن سود و پرداخت به بانك جايز است؟ و آيا اخذ جريمه به جهت تأخير جايز است؟
بسمه تعالى: اخذ مبلغ از بانك اگر به صورت عقد شرعى باشد، به اين معنى اگر گيرنده مبلغ با آن تجارت كند، سود حاصل به نسبت معيّن با بانك تقسيم كند در اين صورت اشكال ندارد، و اگر هم يقين دارد سود مشخصى مى برد، مى تواند سود معيّنى در ضمن عقد تعيين كند. ولى اخذ جريمه براى تأخير، شرعى نيست. والله العالم
* اجاره به شرط تمليك

صفحه247
   سؤال 813. براى خريد اتومبيل با كمبود پول مواجه شدم و با بانك قراردادى به نحو اجاره به شرط تمليك بين اينجانب و بانك تنظيم شد و بانك مقدارى از مبلغ خريد اتومبيل را پرداخت نموده و سند به نام بانك تنظيم شده است و نحوه اجاره به شرط تمليك به اين شكل است كه پس از پرداخت اقساط آن مالك اتومبيل شوم و قبل از پرداخت تمامى مبلغ، بانك از من مال الاجاره اى دريافت مى نمايد، آيا اين معامله صحيح است و واقع آن چيست؟
بسمه تعالى: واقع اين معامله چنين است، ماشين خريدارى شده ملك هر دو (شخص و بانك) مى باشد; ولى طرف ديگر بانك سهم خود را به طرف اجاره مى دهد و وجه اجاره آن مجموع پول پرداختى و سود آن است ضمناً شرط مى كنند كه هر موقع تا پايان مدت، وجه مزبور پرداخت شد بانك سهم خود از ماشين را به طرف ببخشد. با توجه به اين بيان معامله صحيح است. والله العالم
* پرداخت سود معين
   سؤال 814. بانك مبلغى را به سپرده گذار به عنوان سود، به مبلغ مشخص مثلاً 15درصد، پرداخت مى كند آيا اين نوع معامله، ربا است؟
بسمه تعالى: اگر رئيس يا مسئول مورد اعتماد بانك بگويد كه ما با پـول شمـا بـه صـورت مضـاربه تجـارت مى كنيـم، سهمـى بـراى مـا و سهمـى براى شماست و مطمئن هستيم كه سهم شما مثلاً كمتر از 15درصد نيست در اين صورت اين نوع واگذارى اشكال ندارد. والله العالم
* تعلق جايزه به صاحب حساب يا صاحب پول
   سؤال 815. اينجانب على محمدى با اجازه برادرم با نام وى، حسابى افتتاح نموده تا از تسهيلات وام خودرو استفاده نمايم بعد از يك ماه وام را دريافت نموده و مبلغى را در حساب باقى ماند كه پس از مدتى برنده جايزه يك دستگاه ماشين شدم اين جايزه متعلق به چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: از آنجا كه آقاى على محمدى از تسهيلات وام برادر استفاده نموده است

صفحه248
و از طرف ديگر جايزه به خاطر پولى است كه در حساب گذاشته مى شود، با توجه به اين دو حق، مصالحه را بر اساس تنصيف قرار دهيد. والله العالم
* خريد و فروش چك مدت دار
   سؤال 816. آيا خريد و فروش چك مدت دار به كمتر از مبلغ جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: فروختن چك هاى مدت دار به خود شخص كه چك از آنِ اوست به قيمت كمتر مانعى ندارد و در اصطلاح فقهى «بيع الدين على من هو عليه بأقلّ» مى گويند ولى فروختن طلبكار، چك بدهكار را به شخص ثالث به وجه كمتر اشكال دارد. والله العالم
* واريز شدن پول به حساب شخص و كار كردن با آن پول
   سؤال 817. بانك به اشتباه به حساب شخصى پول واريز مى كند و آن شخص به تصور اين كه اين مال متعلق به خودش مى باشد اين پول را براى مضاربه به شخص ديگرى مى دهد; سود حاصله متعلق به چه كسى است؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله سرمايه و سود حاصل از آن بانك است به شرط اين كه مضاربه را تنفيذ كند و اجرة المثل عامل ـ در صورتى كه اطلاع از جريان نداشته ـ برعهده كسى است كه مال را آگاهانه در اختياراو گذاشته است. والله العالم
* سرمايه گذارى كوتاه مدت
   سؤال 818. سرمايه گذارى به صورت كوتاه مدت در بانك جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: اگر رئيس بانك مثلاً بگويد ما با اين پول تجارت مضاربه اى انجام مى دهيم و سود تجارت را به نسبت معيّن تقسيم مى كنيم اشكال ندارد. والله العالم .
* پرداخت سكه براى شرط عضويت در قرض الحسنه و پرداخت وام به صورت سكه
   سؤال 819. صندوق قرض الحسنه در ابتداى امر جهت ثبت نام از هر عضو نيم سكه دريافت مى كند و پس از 6ماه به مقدار درخواست اعضاء، به عنوان قرض، سكه پرداخت مى كند و اقساط آن به صورت ربع يا ارزش جارى آن به صورت ريالى دريافت

صفحه249
مى شود آيا اين نوع قرض جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه اخذ نيم سكه بهارآزادى فقط براى ثبت نام و عضويت باشد و شرط قرض دادن در آينده نباشد، اشكال ندارد. والله العالم
* دريافت وام با مدارك جعلى
   سؤال 820. برخى افراد با ارائه فاكتورهاى غير واقعى از بانك وام دريافت مى كنند، آيا اين كار جايز است؟
بسمه تعالى: تدليس است و جايز نيست. والله العالم
* سود على الحساب
   سؤال 821. اگر بانك سود سرمايه گذار را على الحساب تعيين كند در حالى كه در مضاربه و شركت، سود و زيان پس از پايان كار مشخص مى شود آيا اين تعيين در ابتداء قرارداد جايز است؟
بسمه تعالى: حكم شرعى اين است كه اگر بانك پولى مى گيرد به عنوان قرض و سود دهد اين ربا وحرام است ولى اگر مدير بانك بگويد ما با پول شما تجارت مى كنيم و سودى براى شما در نظر مى گيريم، مى توان قول او را پذيرفت و به صورت مضاربه پول در اختيار او گذاشت. و سود على الحساب از اين نظر است كه مى گويند يقين داريم كه سود خواهيم كرد و از اين جهت پيش پرداخت مى كنند به نحوى كه اگر كمتر سود كرد، حق پس گرفتن دارد. والله العالم
* پرداخت پول با سود معين براى ساخت مسكن
   سؤال 822. برخى بانكها براى ساخت مسكن، مبلغى پول با سود معينى به متقاضى پرداخت مى كنند آيا اين نوع عمليات بانكى جايز است؟
بسمه تعالى: گرفتن آن مبلغ به صورت مشاركت بانك در خريد مسكن و امثال آن اشكال ندارد زيرا بانك شريك شما در مسكن است و پس از ساختن سهم خود را به

صفحه250
شما به قيمت بالاتر به صورت اقساطى مى فروشد. والله العالم
* دادن هديه به كارمند جهت تسريع در كار
   سؤال 823. جهت تسريع در دريافت خدمات از كارمند بانك، مبلغى را به او مى بخشيم آيا گرفتن اين مبلغ توسط كارمند جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: اگر مايه تضييع حق ديگرى شود جايز نيست. والله العالم
* محاسبه نرخ تورم
   سؤال 824. آيا محاسبه نرخ تورم دار ديون مطالبات ربا محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: اگر منشأ دين قرض باشد نمى توان تورم را حساب كرد و اگر منشأ دين مهريه و امثال آن باشد محاسبه آن اشكال ندارد. والله العالم
* نماز خواندن در منزلى كه با وام ربوى ساخته شده
   سؤال 825. كسانى كه وام ربوى مى گيرند و با آن خانه مى سازند تصرف و نماز خواندن در اين خانه چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: از آنجا كه معمولاً زمين و مصالح ساختمانى را به صورت ذمه اى و كلى مى خرد و بعداً دين خود را از پول ربوى مى پردازد معامله زمين و خريد مواد صحيح است و در آنجا مى تواند نماز بگزارد. والله العالم
* گرفتن سود از كشورهاى غير اسلامى
   سؤال 826. گرفتن سود سپرده بر اساس قوانين بانكى كشورهاى غير اسلامى جايز است يا نه؟
بسمه تعالى: ربا گرفتن از غير مسلمان جايز است ولى پرداخت ربا جايز نيست مگر در موارد حرج و ضرورت.و الله العالم
* فرار از ربا به صورت فروش اسكناس

صفحه251
   سؤال 827. آيا بانكها مى توانند براى فرار از ربا به اين صورت عمل كنند كه يك اسكناس 1000تومانى نقد را به مبلغ 1200تومان نسيه بفروشد تا خريدار به صورت اقساط بپردازد؟
بسمه تعالى: در بيع بايد ثمن و مثمن نوعى با هم متغاير باشند مثل ارز كشورى را با ارز كشور ديگر معامله كنند ولى در اين مورد ثمن و مثمن يكى است و لذا چنين معامله اى باطل است. والله العالم
* مصرف كردن مبلغى كه بانك در مورد مشخص داده است در مورد ديگر
   سؤال 828. آيا جايز است مبلغى كه بانك براى مشاركت در پروژه اى پرداخت مى كند در امر ديگرى مصرف كنم يا به ديگرى بدهم و آن شخص وام را با سودى كه بانك مى گيرد را بپردازد؟
بسمه تعالى: هرگاه با اجازه بانك صورت بگيرد جايز است و در غير اين صورت با شرط بانك مخالفت كرده ولى آن طرف مالك مبلغ مى شود. والله العالم
* شك در صحت معاملات بانك
   سؤال 829. اگر شخصى شك دارد كه معاملات بانك به شكل مضاربه است يا نه، آيا سودى كه به عنوان مضاربه دريافت مى كند حلال است؟
بسمه تعالى: اگر مسؤول بانك بگويد كه ما با پول شما معامله مضاربه اى انجام مى دهيم، گفتار او را بايد حمل به صحت كرد و تفتيش لازم نيست; مگر اين كه علم به خلاف داشته باشد. والله العالم
* اجاره دادن سند خانه به ديگرى براى استفاده در رهن بانك
   سؤال 830. آيا مى شود سند خانه را به شخصى اجاره داد تا در رهن بانك بگذارد و صاحب سند ماهانه مبلغى دريافت كند؟
بسمه تعالى: اين فرد در حقيقت اصل خانه را به عنوان وثيقه و رهن در اختيار بانك مى گذارد كه اگر روزى بدهكار نتوانست وام خود را بپردازد از وثيقه استفاده كند، و چون اين عمل يك عمل ارزشمندى است در مقابل آن مى تواند وجهى را درخواست

صفحه252
كند. والله العالم
* جواير بانك
   سؤال 831. آيا جوايزى كه بانك ها به سپرده گذار مى دهد حلال است؟
بسمه تعالى: اگر موقع سپرده گذارى در بانك شرطى در كار نباشد و بانك با اختيار خود جوايز را تعيين و تقسيم كند، مانعى ندارد. والله العالم
* شرط تضمين عامل
   سؤال 832. اگر شرط شود كه ضرر مضاربه به عهده ى عامل باشد، آيا شرط صحيح است؟
بسمه تعالى: شرط صحيح نيست و مضاربه به وام تبديل مى شود. والله العالم
* تعويض اسكناس به سكه
   سؤال 833. آيا تعويض اسكناس به سكه، به عنوان مثال پنجاه تومان اسكناس بدهد و در مقابل چهل و پنج تومان سكه بگيرد، جايز است؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد، به شرط اين كه مدت دار نباشد. والله العالم
* استفاده از اعتبار بانكى بدون موجودى و گرفتن سود توسط بانك
   سؤال 834. كسانى كه كارت اعتبارى دارند، آيا مى توانند با نداشتن موجودى به جهت اعتمادى كه بانك به آنها دارند مبلغى را به حساب بانك خرج كنند، البته با علم به اين كه بانك براى اين برداشت علاوه بر دريافت اصل پول، بهره آن را نيز مى گيرد؟
بسمه تعالى: اخذ مازاد، رباست و جايز نيست. والله العالم
* زندانى كردن به جهت چك برگشتى
   سؤال 835. آيا زندانى كردن كسى كه چك او برگشت خورده، جايز است؟
بسمه تعالى: زندانى كردن چنين شخصى براى اين كه عسر و ندارى شخص معلوم شود، جايز است. والله العالم

صفحه253
* خريد چك جعلى
   سؤال 836. آيا خريد چك جعلى به طمع آن كه بتواند به نحوى آن را نقد كند و سود ببرد جايز است؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* گرفتن مبلغ مضاربه با اسناد جعلى
   سؤال 837. اگر با اسناد جعلى، مبلغى را از بانك به عنوان مضاربه دريافت و در كار ديگرى مصرف كند و سودى حاصل شود، اين سود متعلق به كيست؟
بسمه تعالى: هرگاه بانك پس از اطلاع كار او را تنفيذ كند، سود بر طبق قرارداد، ميان دو طرف تقسيم مى شود; در غير اين صورت، تمام سود براى بانك است. والله العالم
* نقل و انتقال ملكى كه در رهن بانك است
   سؤال 838. ملكى در رهن بانك است و ضمن عقد رهن، مالك متعهد شده است تا زمان تصفيه ى كامل بدهى، هرگونه نقل و انتقالى را به نحو قطعى يا شرطى يا رهنى، به صورت بيع، اجاره و... از خود سلب كند. اگر بر خلاف اين شرط عمل كند، آيا نقل و انتقالش صحيح است؟
بسمه تعالى: تصرف به صورت فروش و نظاير آن در ملك، در صورتى صحيح است كه ملك طِلق انسان باشد و عين مرهونه، ملك طلق نيست. زيرا متعلَّق، حق ديگرى است; حتى اگر متعهد نشده بود، باز هم نمى توانست بدون اجازه بانك (مرتهن) تصرف كند ولو به نحو اجاره. زيرا اجاره هم نوعى تصرف در حق ديگران است. پس اين واگذارى، بر خلاف شرط به صورت فضولى است و بدون اجازه بانك نافذ نيست. والله العالم
* ورشكستگى بانك
   سؤال 839. اگر بانك دولتى و يا خصوصى ورشكسته شود، آيا ضامنِ سپرده گذار مى باشد؟

صفحه254
بسمه تعالى: ضمانت بانك خصوصى ودولتى وابسته به قرارداد با مشترى است. هرگاه به هنگام معامله با مشترى، ضمانت بانك محدود به سرمايه ى بانك باشد، در اين صورت ضمانت در حد آن سرمايه است و اگر چنين قيدى در قرارداد نباشد و صاحبان بانك، اموال جداگانه اى داشته باشند بايد ضرر طرف را از اموال ديگر جبران كنند. اين در صورتى است كه شخص پول خود را براى «تجارت» به بانك بپردازد، ولى اگر به عنوان «قرض» داده باشد، مطلقاً ضامن است. والله العالم
* معامله با پول تقلبى
   سؤال 840. اگر كسى با پول تقلبى معامله اى انجام دهد، وظيفه ى او چيست.
بسمه تعالى: جايز نيست و ضامن كسر قيمت است، در صورتى كه قيمتى براى آن فرض شود. والله العالم
* خريد و فروش سهام
   سؤال 841. خريد و فروش سهامى كه شركت هاى صنعتى يا تجارى يا برخى از بانك ها در معرض فروش مى گذارند، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: خريد سهام شركت ها و بانك ها، به شرط اين كه بانك ربوى نباشد، اشكال ندارد. والله العالم
* مسدود كردن حساب به مدت معين و پرداخت وام
   سؤال 842. در يكى از بانك ها حسابى وجود دارد كه اگر شخصى مبلغى را به مدت شش ماه در بانك بگذارد و در آن مدت چيزى برداشت نكند، بانك پس از پايان آن مدت به مقدار موجودى، به حساب وى پول واريز مى كند. آيا اين شكل معامله صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر بانك به صورت كلى اعلام كند: به كسانى وام مى دهم كه مبلغى در حساب خود به مدت شش ماه داشته باشند، وام مى دهم و طرف پس از آگاهى از اين تصميم، مبلغى را در بانك بگذارد و پس از گذشت زمان، وام بگيرد، اشكال ندارد، ولى اگر چنين شرطى را جزء قرارداد كنند، در اين صورت وام مذكور ربوى مى شود.

صفحه255
والله العالم
* بهره پول
   سؤال 843. كسى پولى را در بانك گذاشت و نمى دانست كه بهره به پول او تعلق مى گيرد، آيا مى تواند از اين بهره استفاده كند؟
بسمه تعالى: گرفتن چنين بهره اى اشكال ندارد. والله العالم
* بهره پس انداز
   سؤال 844. اگر پولى به عنوان «پس انداز» در بانك قرار داده شود و بهره اى به آن تعلق بگيرد، آيا گرفتن آن بهره حلال است؟
بسمه تعالى: اگر به هنگام گذاشتن وجه در صندوق پس انداز، شرطى از طرفين صورت نگيرد و بانك با اختيار خود سودى را در نظر بگيرد، اشكال ندارد. والله العالم
* فروش چيزى قبل از مالك شدن آن
   سؤال 845. شخصى ملكى را سى سال پيش به قيمت سه هزار تومان خريد و اكنون ثابت شده كه فروشنده، مالك اين ملك نبوده است. آيا خريدار مى تواند مطابق ارزش پولى كه در آن زمان پرداخته است، مطالبه كند؟
بسمه تعالى: هرگاه مشترى نمى دانسته كه مِلك مال كس ديگرى است، مى تواند مطابق ارزش پول آن روز خود، از فروشنده مطالبه كند; مثلاً اگر با پولى كه در آن زمان داده، مى توانسته ده مثقال طلا بخرد، امروز مى تواند مبلغى را مطالبه كند كه با آن، همان مقدار طلا را بتوان خريد. والله العالم
* حقوق كارمند بانك
   سؤال 846. آيا حقوقى كه كارمند بانك از بانك دريافت مى كند، حلال است؟
بسمه تعالى: هرگاه عمل كارمند مربوط به امور ربوى نباشد، اشكال ندارد. والله العالم

صفحه256
13. هبه * هبه به كودك
   سؤال 847. اگر شخصى به كودك صغير هبه نمايد قبض چگونه انجام مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه فرزند صغير است ولىّ مى تواند از طرف او قبض كند. والله العالم
* هبه مشروط و لازم شدن آن
   سؤال 848. هبه مشروط در چه صورتى لازم مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه طرف به شرط عمل كرد هبه لازم مى شود. والله العالم
* واگذارى زمين جهت دفن اموات
   سؤال 849. شخصى در حدود سى سال پيش زمينى به شهردارى جهت دفن اموات واگذار نموده است، اكنون اين قطعه زمين در محدوده شهر واقع شده و نمى توان در مورد نظر استفاده نمود، آيا اين قطعه زمين به وارث آن مرحوم برمى گردد؟
بسمه تعالى: اگر موقع واگذارى قيد كند كه پس از پر شدن زمين و عدم امكان دفن در آن زمين به خود مالك بازگردانده شود در اين صورت بايد به مالك يا ورثه او برگردانده مى شود و در غير اين صورت هبه فى سبيل الله است كه بازگشت ندارد. والله العالم
* هبه ساختمان قبل از اتمام
   سؤال 850. پدرم در زمينى مشغول احداث ساختمان گرديد و قبل از اتمام ساختمان واحدهاى آن را به برخى از فرزندان هبه نمود و لكن قبل از اتمام ساخت، از دنيا رفت، آيا تمليك پدر نافذ است؟
بسمه تعالى: هرگاه فرزندان به هنگام فوت پدر بالغ بوده اند و هنوز واحدهاى مذكور را به قبض و تحويل آنها نداده باشد، در اين صورت تمليك او غير نافذ است و مربوط به همه ورثه مى باشد، و به عبارت ديگر در هبه و بخشش قبض و اقباض شرط است

صفحه257
يعنى هبه كننده مال را در اختيار طرف بگذارد و او مسلط بر مال شود، و چون چنين كارى انجام نگرفته است تمليك او مؤثر نيست. والله العالم
* هديه به نزديكان
   سؤال 851. در هديه، پدر و مادر مقدم هستند يا همسر و فرزندان؟
بسمه تعالى: هر دو گروه شايسته ى هديه هستند. شرايط را در نظر بگيريد و در صورت لزوم يكى را مقدم بداريد. والله العالم
* هديه در مورد خاص و مصرف در مورد ديگر
   سؤال 852. از پولى كه مردم به عنوان هاى مختلف از قبيل كمك به بيماران، فقرا، جهيزيه و... اهدا نموده اند، آيا مى توان براى احداث درمانگاه در زمينى كه به هيأت خيريه جهت ساختن درمانگاه اهدا شده است، استفاده نمود؟
بسمه تعالى: بايد پول هايى كه مردم به هيأت خيريه داده اند، در موارد معين شده مصرف شود; مثلاً اگر براى جهيزيه داده اند بايد در همان مورد به مصرف برسد، براى ساختن درمانگاه از زكات استفاده شود. والله العالم
 
14. غصب
* تصرف در شىء مشترك
   سؤال 853. در آپارتمانى هستم و همسايه ما در راهرو (به اين عنوان كه راهرو مشترك مى باشد و هر كسى حقى دارد) باعث آزار و اذيت ما مى شود آيا چنين حقى براى ايشان مى باشد؟
بسمه تعالى: هر نوع تصرّفى كه مايه ايذاء ديگرى باشد جايز نيست. والله العالم

صفحه258
* ادعاى جعلى بودن قولنامه توسط فروشنده
   سؤال 854. زمينى را مالك بودم كه اكنون شخصى آن را عدواناً متصرف شده است، البته اين شخص، قول نامه اى كه مورد تأييد محاكم قضايى است در اختيار دارد و بر اساس آن،مدعى خريد آن زمين از من است. آيا قول نامه اى كه فاقد امضاى شهود و مورد انكار من باشد، مالكيت اين شخص را ثابت مى كند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال هرگاه مدعى خريد زمين دو شاهد عادل گواهى دهند كه قول نامه از طرف مالك مى باشد، قول متصرف پذيرفته است، در غير اين صورت، قول مالك قبلى با قسم قبول مى شود. والله العالم
* ادعاى مستأجر بر حق كسب
   سؤال 855. منزلى را با سند شش دانگ خريدارى كردم، لكن پس از مدتى از طرف دادگاه به بنده اعلام شد كه حدود ده سال قبل، شخصى مستأجر اين منزل بوده است، ولى به جهت اختلاف مالى، مستأجر را از اين منزل بيرون كرده اند. پس از آن كه اين منزل چند دست گشت، او توانست حق خود را (حق كسب و پيشه) از دادگاه مطالبه كند اكنون اين منزل بايد به ايشان برگردد. تكليف بنده چيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال دو راه وجود دارد: اگر شما از چنين حقـى اطلاع نداشتيـد مى تـوانيـد معـاملـه را فسخ كنيـد و پـولى را كه پرداخته ايد و نيز ضررى كه متوجه شما شده را از فروشنده بگيريد يا از فروشنده بخواهيد كه مدعى حق كسب و پيشه را راضى كند. والله العالم
* غصب اشياء كوچك
   سؤال 856. اگر شخصى اشياى كوچكى مثل دمپايى، النگو، شلوار و غيره را غصب كند و سپس پس دهد، بايد اجرت المثل مدت غصب را نيز به صاحبش بدهد؟
بسمه تعالى: تعيين اجرت المثل براى چنين اشياى كوچك مشكل است، مع الوصف

صفحه259
اگر از آنها استفاده نموده و عرفاً براى آن اجرتى وجود دارد، بايد آن را بپردازد. والله العالم
* پارك در پاركينگ
   سؤال 857. آيا در پاركينگ مجتمع مسكونى مى توان بيش از يك ماشين پارك كرد؟
بسمه تعالى: براى استفاده از پاركينگ بايد به مقررات آپارتمان توجه و رعايت شود. اگر براى هر كسى محدوده اى معيّن شده است، او حق ندارد به محدوده ى ديگران تجاوز كند، ولى مى تواند محدوده خود را به صورت رايگان يا غير رايگان در اختيار ديگرى قرار دهد. والله العالم
 
15. خسارت هاى مالى
* نصب قطعات غير مرغوب توسط شركت خودروساز
   سؤال 858. هرگاه مسئول خريد قطعات يك شركت خودرو سازى، به هنگام خريد، سهل انگارى كند وقطعات غير مرغوب تهيه نمايد و مسئول بازرسى نيز بى دقتى كرده و مسئول نصب قطعات نيز على رغم وظيفه اش كه بايد قطعات را بررسى كند و سپس نصب كند، بى توجهى نمايد و اتومبيل به دليل نقص قطعه واژگون شود، چه كسى ضامن است؟
بسمه تعالى: هرگاه نقص ماشين براى راننده پنهان باشد و كيفيت رانندگى در حادثه آفرينى مؤثر نباشد، ضمان بر مجموع سبب هاى پيشين تعلّق مى گيرد. والله العالم

صفحه260
* خسارت به ديوار به جهت نصب تبليغات
   سؤال 859. اشخاصى، عكس هاى تبليغاتى خود را به ديوار منازل مردم مى چسبانند. در صورت عدم رضايت صاحب خانه، اگر خسارت به ديوار منزل وارد شود، آيا آن اشخاص ضامن مى باشند؟
بسمه تعالى: بدون رضايت صاحب ملك نمى توان آگهى بر ديوار آن الصاق كرد و اگر خسارتى وارد شد، ضامن است. والله العالم
* كار با مواد سرطان زا
   سؤال 860. كارگرى كه در مكانى مشغول به كار است كه احتمال ابتلا به سرطان در سن پيرى مى باشد اگر كارگر بيمار شود با توجه به اين كه كارگر از اين موضوع مطلع است آيا كارفرما، ضامن ديه مى باشد؟
بسمه تعالى: با توجه به آگاهى كارگر و نيز با توجه به اين كه افراد كمى دچار چنين بيمارى مى شوند، ديه ثابت نمى شود ولى در عين حال كارفرما احسان و نيكى را نبايد فراموش كند و در شرايط بد كمك كند. والله العالم
* مرگ در صورت جراحت اتفاقى
   سؤال 861. اگر جانى عمداً جراحتى وارد كند كه غالباً منجر به مرگ نمى شود و لكن اتفاقاً در اثر جراحت بميرد آيا جانى محكوم به قصاص است؟
بسمه تعالى: محكوم به پرداخت ديه نفس است. والله العالم
* تغيير كيلومتر شمار اتومبيل
   سؤال 862. با توجه به اين كه شركت هاى خودرو ساز جهت خدمات پس از فروش، بر اساس سقف مشخصى بر اساس كيلومتر، به طور رايگان ارائه ى خدمات مى نمايند. در اين صورت آيا جايز است كسى كيلومتر شمار را موقتاً از كار بيندازد تا از خدمات رايگان بهره مند گردد؟
بسمه تعالى: هر نوع تغيير كيلومتر شمار كه به ضرر شركت هاى خودروساز تمام

صفحه261
شود، شرعاً حرام است و بايد وجه تعميراتى كه بر اين اساس از سوى شركت انجام مى گيرد بپردازد. والله العالم

16. اموال پيدا شده

* بجا ماندن وسائل محصلين
   سؤال 863. برخى از وسائل از قبيل كتاب، لباس و... از محصلين كه صاحبانشان مشخص نيست در مدرسه به جا مانده است آيا مى توانم ازاين وسائل استفاده نمايم و يا در اختيار ديگر محصلين قرار دهم؟
بسمه تعالى: هرگاه به پيدا شدن صاحبان اثاثيه اميد نباشد مى توان از طرف آنها به افراد فقير به عنوان صدقه داد. والله العالم
* استفاده از كوپن پيدا شده
   سؤال 864. مردى مقدارى كوپن پيدا كرده و اجناس آن را گرفته و به منزل آورده و همسر را مجبور به استفاده از آن نموده، استفاده زن و فرزند از اين اجناس جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: مورد از موارد لقطه است در صورتى كه قيمت آن به ارزش 6/12نخود نقره سكه دار برسد و قيمت يك مثقال نقره سكه دار مثلاً 2500تومان باشد، اگر قيمت شىء پيدا شده بالاتر از 1300تومان باشد مى بايست آن را اعلام كند وچون عمل به وظيفه نكرده، خانواده احتياطاً به مقدار مصرف خود از طرف صاحب كوپن صدقه بپردازد. والله العالم
* اموال پيدا شده در كشور غير اسلامى
   سؤال 865. آيا لقطه(اموال پيدا شده) در كشور كفر، حكم لقطه در كشور اسلامى را دارد؟

صفحه262
بسمه تعالى: اگر احتمال داده مى شود كه لقطه متعلق به مسلمان است، احكام لقطه بر آن مترتب مى شود; در غير اين صورت به حاكم شرع مراجعه كند. والله العالم

17. احياى موات

* زمينى كه 30سال كشت نشده
   سؤال 866. اگر زمينى در سى سال قبل زير كشت و زرع بوده و پس از آن زير كشت نبوده است و فعلاً فاقد آثار كشت و زرع مى باشد. آيا اين زمين در حكم «موات بالاصل» است و مى توان آن را مالك شد؟
بسمه تعالى: زمين بر سه قسم است: دائر، بائر و موات. اگر زمينى را مدتى نكارند، مادامى كه از قابليت كشت نيفتاده باشد، به آن بائر مى گويند و از ملك مالك بيرون نمى رود وهرگاه به صورت موات درآيد كه ديگر قابل كشت نباشد، در صورت اعراض مى توان آن را تملّك كرد. والله العالم
* حريم چاه قنات
   سؤال 867. حريم چاه هاى قنات در زمين هاى مجاور و متعلق به شخص ديگر، چقدر است؟
بسمه تعالى: هرگاه هر دو نفر، مالك زمين خود هستند، رعايت فاصله لازم نيست، ولى اگر زمين، موات است و هر دو درصدد احيا هستند يا يكى احيا كرده و ديگرى مى خواهد احيا كند، در زمين سُست بايد هزار ذراع (حدود پانصد متر) و در زمين سفت، پانصد ذراع (تقريباً 250متر) فاصله رعايت شود، و اين در صورتى است سطح هر دو چاه يك نوع باشد اما اگر يكى عميق و ديگر نيمه عميق باشد در اين مورد به كارشناس مراجعه شود. والله العالم
* تصرف غير مالك در زمينى كه در اثر سيل تخريب شده
   سؤال 868. زمينى در حاشيه ى رودخانه واقع شده است و دولت سند رسمى به

صفحه263
مالك داده است. اگر اين زمين در اثر سيل تخريب شود; به طورى كه احياى آنها دشوار باشد و مالكين براى احياى آن اقدام نكنند، آيا فرد ديگرى مى تواند بدون اذن مالك، آن زمين را براى خود احيا كند؟
بسمه تعالى: هرگاه زمينى به حالت موات درآيد، مادامى كه مالك قبلى اعراض نكرده باشد مالكيت او محفوظ است.
* تصرف چشمه عمومى
   سؤال 869. در چراگاهى چشمه اى وجود داشته است كه از آب آن باغات بسيارى آبيارى مى گرديده ولى شخصى اين چراگاه را تصرف نموده وچشمه را داخل در ملك خود نموده و مشغول درخت كارى شده و از استفاده آب ممانعت مى كند آيا چنين حقى براى وى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه مدرك صحيح بر اين باشد كه باغهاى اطراف چشمه، حق آب دارند با خريدن زمين، چشمه تابع زمين نخواهد بود. والله العالم

18. وقف

* واقع شدن زمين موقوفه در طرح
   سؤال 870. ملك موقوفه اى با نظر توليت، تفكيك و قطعه بندى شده است و مقدارى از آن جزء شارع قرار گرفته است. در حال حاضر كل ملك، اعم از قطعات و شوارع، جز طرح حرم به حرم مى باشد. آيا مى توان براى شوارع مطالبه ى قيمت نمود؟
بسمه تعالى: هر نوع تصرف ضرورى در وقف كه موجب خروج رقبه از انتفاع آن شود، مستلزم پرداخت غرامت است و در اين قسمت شارع و غير شارع فرق نمى كند، البته با غرامت آن بايد زمينى مشابه آن خريدارى و وقف كنند. والله العالم

صفحه264
* ايجاد جاده در زمين وقف براى تصرف بهتر
   سؤال 871. زمينى وقف اولاد شده است. آيا مى توان براى سهولت در كار كشاورزى، جاده اى در اين زمين با اذن متولى احداث كرد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، چنان چه ضرورت باشد بلامانع است; به شرطى كه هر زمان كه جاده قابل استفاده نبود، زمين موقوفه به اصل وقف برگردد. والله العالم
* تبديل موقوفه به مثل آن
   سؤال 872. آيا در صورت فروش موقوفه، بايد مماثل را خريدارى نمايد يا هر چه مصلحت است را مى توان خريدارى نمود؟
بسمه تعالى: تعيين موقوفه دوم بستگى به نحوه وقف دارد گاهى نظر واقف به حفظ عنوان است مانند مدرسه كه در آنجا علوم دينى تعليم شود و گاهى نظر واقف كمك كردن به موقوف عليهم است مانند وقف مغازه بر ايتام، در صورت نخست اقرب به نظر واقف را بايد در نظر گرفت و در صورت دوم انفع به حال موقوف عليهم را. والله العالم
* شرط فروش در صورت احتياج موقوف عليهم
   سؤال 873. در صورتى كه واقف شرط نموده كه اگر احتياج شديد براى موقوف عليهم يا واقف حاصل شد مال موقوفه را بفروشند آيا تمام ثمن به موقوف عليهم داده مى شود يا به مقدارى كه نياز آنها برطرف شود و مابقى مماثل خريدارى گردد؟
بسمه تعالى: تابع وقف نامه است هرگاه عبارت وقف نامه بر اين است كه نياز اجمالى مجوّز فروش همه است، همه را مى فروشند و اگر مجوز فروش به مقدار نياز است بايد به همان اكتفا كنند; در صورت مبهم بودن، بايد به مقدار نياز بفروشند. و اگر فروش قسمتى امكان پذير نباشد با فروش همه به مقدار رفع نياز به موقوف عليهم بدهند و با بقيه پول چيزى بخرند كه مناسب با محل وقف باشد. و الله العالم
* گرو نگه داشتن سكه و زيور آلات و پرداختن مبلغى به عنوان وام

صفحه265
   سؤال 874. برخى از بانك ها، سكه و زيور آلات ساخته شده از طلا را به عنوان گرو نگه مى دارند و در ازاى آن، مبلغى را به عنوان وام مى پردازند. آيا جايز است سكه و زيور آلات براى استفاده به اين صورت وقف شود؟
بسمه تعالى: هرگاه زيور آلات را به عنوان پشتوانه ى وام داده اند، وقف كردن آن صحيح نيست. زيرا اگر وام گيرنده موفق به بازپرداخت وام نشد، زيور آلات تملك مى شود ولى در غير اين مورد مى توان زيور آلات را براى استفاده در عروسى ها و امثال آنها وقف نمود. والله العالم
* وقف پادشاه
   سؤال 875. مدارسى كه از سوى شاهان گذشته وقف شده است آيا وقف آنها صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: وقف مزبور صحيح است بايد طبق وقف نامه عمل شود. والله العالم
* ارشد اولاد شامل توليت پسر و دختر مى شود
   سؤال 876. توليت موقوفه اى كه از طرف واقف به اولاد ارشد و اعدل، بطناً بعد بطن واگذار شده است شامل پسر دختر نيز مى شود يا خير؟
بسمه تعالى: لفظ اولاد در وقف نامه پسر و دختر را دربرمى گيرد بنابراين پسر دختر نيز در صورتى كه شرايط توليت در آن جمع باشد مى تواند توليت وقف را به عهده بگيرد. والله العالم
* بركنارى متولى وقف
   سؤال 877. آيا مى توان متولّى موقوفه اى را بدون خيانت از دخالت در موقوفه مذكور منع كرد؟
بسمه تعالى: در فرض مسئله عزل متولى صحيح نيست و در صورت پديد آمدن اختلاف بايد به حاكم شرع مراجعه نمود. والله العالم
* پرداخت نكردن اجاره مغازه موقوفه

صفحه266
   سؤال 878. شخصى در منزل يا مغازه موقوفه زندگى يا كسب مى كند ولى اجاره موقوفه را نمى پردازد آيا درآمدى كه بدست مى آورد حلال است؟
بسمه تعالى: هر نوع تصرّفات خريد و فروش در آنجا حرام است و عقوبت الهى دارد ولى معاملات وى صحيح است. والله العالم
* حق موافقت به انتقال در وقف
   سؤال 879. آيا متولّى موقوفات مى تواند مبلغى تحت عنوان حق پذيره انتقالى يا حق موافقت به انتقال از فردى به فرد ديگر از متصرّف جديد بگيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه مستأجر موقوفه بخواهد مورد اجاره خود را به ديگرى واگذار كند بايد با اجازه متولى وقف باشد در اين صورت اگر متولى وقف، اجازه خود را مشروط به اخذ مبلغى كند اشكال ندارد. والله العالم
* وقف پول
   سؤال 880. آيا وقف پول، اسناد تجارى و بهادار جايز است؟
بسمه تعالى: فقهاى مشهور، وقف پول را جايز نمى دانند، زيرا معتقدند كه در وقف بايد «عين» محفوظ بماند تا از منافع آن استفاده شود، در حالى كه در وقف پول، عين باقى نيست، ولى از نظر حقير در وقف يكى از دو شرط لازم است:
1. عين موقوفه محفوظ بماند و از درآمد آن استفاده شود;
2. ماليت موقوفه محفوظ بماند; يعنى به هيچ كس منتقل نشود و در وقف پول هر چند عين محفوظ نيست، ولى ماليت آن مطلقاً محفوظ است. زيرا نه فروخته مى شود و نه ارث مى برند، بلكه دست به دست مى گردند تا از منافعش استفاده كنند. والله العالم
* مانع شدن از تعميرات موقوفه
   سؤال 881. اگر اداره ى اوقاف مانع از تعميرات وانجام اصلاحات لازم در مدارس علميه شود و اين ممانعت ها منجر به رنج و زحمت طلاب شود، چگونه بايد عمل

صفحه267
نمود؟
بسمه تعالى: در همه ى موقوفات، اعم از مدارس و غير مدارس، بايد بر طبق وقف نامه عمل شود و هر نوع ممانعت از تعمير كه مايه ى خرابى موقوفه يا ناراحتى ساكنان آن بشود، جايز نيست. والله العالم
* محاسبه تورم در اجاره موقوفه
   سؤال 882. شخصى در گذشته مغازه اى را وقف مسجد صاحب الزمان ـ عجل الله تعالى فرجه ـ به توليت حاج على، نسلاً بعد نسل نموده است كه به مبلغ هفتصد تومان اجاره داده شود. اكنون با توجه به افزايش قيمت، آيا آن مبلغ به قيمت روز محاسبه مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه ارزش مبلغ هفتصد تومان به مرور زمان بسيار پايين آمده، بايد به مقدار ارزش هفتصد تومانِ زمان وقف، وجه اجاره پرداخت شود. والله العالم
* قبض در موقوفه اى كه در تحت اختيار موقوف عليه است
   سؤال 883. اگر عين موقوفه، قبل از وقف، در تصرف «موقوفٌ عليه» باشد، آيا پس از وقف، قبض جديد لازم است؟
بسمه تعالى: قبض جديد لازم نيست. والله العالم
* عدم تعيين متولى
   سؤال 884. شخصى زمينى را وقف غسال خانه كرده، ولى متولى آن را معيّن نكرده است، آيا وقف محقق شده است؟
بسمه تعالى: اگر غسال خانه را تحويل كسى داده و در آنجا غسل ميت انجام داده اند، وقف محقق شده است و متولى را بايد حاكم شرع معيّن كند. والله العالم
* تبديل زمين وقفى به جاده
   سؤال 885. شهردارى براى رفع مشكل ترافيك و احداث اتوبان، بااراضى وقفى مواجه مى گردد، آيا مى توان اين اراضى را به جاده تبديل نمود؟

صفحه268
بسمه تعالى: هرگاه احداث اتوبان ضرورى باشد، آن قسمت از اراضى موقوفه كه در مسير اتوبان قرار مى گيرد با توافق متولى، به قيمت روز خريدارى و زمين مشابه آن، با همان هدف خريدارى و وقف مى شود. والله العالم
* توليت وقف به عهده ارشد اولاد
   سؤال 886. اگر كسى وصيت كند كه توليت وقف تا روزى كه زنده است، در اختيار خودش و پس از مرگش به دست كسى كه«ارشد» اولاد و نوه هايش است برسد به طورى كه با وجود طبقه ى اول، اگر «ارشد» در بين آنها نبود، «ارشد» طبقه ى دوم متولى باشد. منظور از «ارشد» چيست؟
بسمه تعالى: مقصود از «ارشد» كسى است كه توانايى فكرى و روحى و بالتبع توانايى جسمى او براى اداره ى موقوفه، بر طبق موازين شرع و وقف نامه، بيشتر از ديگران باشد. پس شخص«ارشد» در بين افراد طبقه ى متأخر، بر افراد غير ارشد طبقه ى متقدّم، مقدَّم است.
* قرار دادن توليت مدرسه بر عالم شهر
   سؤال 887. توليت مدرسه اى بر اساس وقف نامه به عالم شهر واگذار شده است. اگر عالم شهر اين منصب را به شخصى ديگر واگذار نمايد، آيا پس از وفات آن عالم، حق تصرف آن شخص باقى است؟
بسمه تعالى: متولى مى تواند در امور اجرايى و نظارت، فردى را وكيل خود قرار دهد، ولى تا وقتى كه متولى در قيد حيات است، وكيل او مى تواند كارها را صورت دهد و با مرگ موكِّل، وكالت باطل شده و حق تصرف ندارد. والله العالم
* وقف بر اولاد ذكور نسلاً بعد نسل
   سؤال 888. در وقف خاص اين عبارت آمده كه اولاد ذكور نسلاً بعد نسل از وقف استفاده ببرند. اكنون شخصى از يك طبقه مرده است، آيا فرزندان متوفى مى توانند از موقوفه استفاده كنند؟
بسمه تعالى: در صورتى كه در وقف نامه جمله ى «نسلاً بعد نسل» آمده باشد، مادامى

صفحه269
كه از نسل پيشين فردى باقى است، از منافع موقوفه به اولاد كسى كه مرده است، نمى رسد. والله العالم
* قبض موقوف عليه
   سؤال 889. هرگاه «موقوفٌ عليه» قبل از قبض از دنيا برود و بطن دوم موجود باشد، آيا با قبض بطن دوم وقف لازم مى گردد؟
بسمه تعالى: قبض كردن بطن دوم كفايت مى كند. والله العالم
* بيهوش شدن يا محجور شدن واقف قبل از قبض
   سؤال 890. اگر واقف، چيزى را وقف كند، ولى قبل از آن كه«موقوفٌ عليهم» موقوفه را قبض كنند، شخص واقف بيهوش يا مجنون يا محجور شود. آيا در اين صورت وقف باطل مى شود؟
بسمه تعالى: «قبض» شرط تحقق هرگونه وقف است، و در مسجد با خواندن دو ركعت نماز و در گورستان با دفن يك ميت محقق مى شود. حال اگر قبل از قبض، واقف فاقدِ شرط شد وقف باطل مى شود. والله العالم
* باقى ماندن فردى از يك طبقه موقوف عليهم
   سؤال 891. 1. شخصى خانه اى را بر اولاد ذكور خود، نسل به نسل، وقف نموده و توليت آن را به اتقى و ارشد اولاد ذكور خود نسلاً بعد نسل قرار داده است و در حال حاضر از اولاد ذكور در طبقه ى دوم فقط يك نفر در قيد حيات مى باشد. آيا توليت، منحصر به همين فرد مى باشد؟
2. در فرض فوق، آيا تسويه بين اولاد از نسل هاى مقدّم ومؤخر اِعمال مى شود يا تسويه بين افراد يك نسل مورد نظر است؟
3. در صورتى كه از متولى خيانتى ثابت شود، آيا عزل مى شود؟
بسمه تعالى: 1. هرگاه از نسل دوم فقط يك نفر مرد باقى مانده باشد، توليت از آن اوست و اتقى(با تقواتر) بودن شرط نيست.
2. تا از نسل اوّل كسى هست، نوبت به نسل بعدى نمى رسد.

صفحه270
3. در صورت ثبوتِ خيانت ابتدا ضم امين مى شود و اگر كفايت نكرد فرد ديگرى نصب مى گردد. والله العالم
* قرار دادن توليت وقف به عهده اداره اوقاف
   سؤال 892. پيرزنى يك باب منزل را وقف نمود و توليت آن را تا روزى كه زنده است به خود اختصاص داد و توليت صورى آن را پس از مرگ خود، به خاطر تنظيم سند، به اداره ى اوقاف واگذار كرد و مقرر شد پس از بازگشت برادرزاده ى شوهر از جبهه، توليت واقعى به وى منتقل شود. آيا توليت شرعى با اداره ى اوقاف است يا برادرزاده ى شوهر؟
بسمه تعالى: هرگاه دو شاهد عادل گواهى كنند كه متولى بعد از وفات خود برادرزاده ى شوهرش را متولى قرار داده و تنظيم سند صرفاً جنبه ى صورى داشته است، توليت او ثابت مى شود. در غير اين صورت به ظاهر وقف نامه بايد عمل كنند. والله العالم
* حق پذيره در وقف
   سؤال 893. مستأجر فعلى در زمين وقفى، با اجازه ى متولى ساختمانى ساخته و تمام حقوق مورد درخواست متولى را پرداخت كرده است. در شروط عقد اجاره نيز اشاره ى به «حق پذيره» نشده است. آيا متولى موقوفات مى تواند آن مستأجر را به پرداخت مبالغ چندين ميليون تومانى تحت عنوان پذيره مجبور نمايد؟
بسمه تعالى: بايد مطابق اجاره نامه ى نخست عمل شود. هر وقت مدت اجاره تمام شد، متولى وقف مى تواند آنجا را اجاره بدهد يا وجه اجاره را بالا ببرد. همچنين مى تواند در آغاز اجاره، مبلغى را به عنوان پذيره بگيرد كه مفادش اين است كه سرقفلى زمين، مال مستأجر است. والله العالم
* تبديل وقف در صورت نياز
   سؤال 894. زمينى با درختكارى پسته و يك ساعت آب وقف مسجد بوده است،سال

صفحه271
گذشته به جهت برف و سرما، تمامى درختان از بين رفت و مسجد بودجه اى جهت مخارج خود را ندارد آيا مى توان زمين و آب را فروخته و تبديل به أحسن نمود؟
بسمه تعالى: تا آنجا كه امكان دارد بايد آب و زمين را كه وقف هستند حفظ بكنند و در اين راه مى توانيد با كارشناسان مذكره كنيد مثلاً با اجاره دادن آب براى مدتى زمين را زير كشت ببريد يا با فردى قرارداد ببنديد كه باغ را درختكارى كند و طى چند سال ميوه باغ مال مشترك باشد و همچنين راه هاى ديگرى كه افراد وارد با آن آشنا هستند، و اگر هيچ نوع راهى نباشد فقط مى توانيد بخشى از زمين را بفروشيد تا باقى مانده را آباد كنيد و همه اين كارها بايد زير نظر يك روحانى وارد به مسائل وقف انجام گيرد.والله العالم
* وقف ده درصد از درآمد زمين
   سؤال 895. كسى دو خروار زمين را به پسرش واگذار كرده كه هر سال، ده درصد از درآمد را خرج عزادارى اباعبدالله(عليه السلام)نمايد، آيا تمامى زمين وقف مى باشد يا خير؟ و در صورتى كه متولى كوتاهى نمايد وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: ظاهر عبارت اين است كه اين شخص ده يك از آن باغ را در حال حيات خود وقف نموده است بنابراين يك دهم زمين وقف وبقيه ملك وارث است ووقف هم به صورت مشاع مى باشد; و متولى وقف بايد در حفظ آن، كوشا باشد و اگر مسامحه كرد مؤمنين بايد براى حفظ وقف اقدام نمايند. والله العالم
* افراد جديد موقوف عليهم
   سؤال 896. اگر فرد جديدى به افراد موقوف عليهم افزوده شود در صورتى كه موقوفه را اجاره داده باشند، آيا اجاره نسبت به مقدارى كه براى فرد جديد فضولى بوده، متوقف بر اجازه او است؟
بسمه تعالى: معمولاً در موقوفات متولى اجاره مى دهد و به وجود آمدن فرد جديد، عقد متولى را متزلزل نمى كند، ولى اگر خود بطن اول اجاره داده باشند، نسبت به سهم فرد جديد فضولى مى شود و با اجازه او مشكل برطرف مى شود. والله العالم

صفحه272
* ادعاى توليت موقوفه
   سؤال 897. چنانچه كسى توليت موقوفه اى را بدون مدرك ادعا نمايد، آيا عدالت وى مورد ترديد واقع نمى شود؟
بسمه تعالى: ادعاى فرد تا دليل قاطع بر كذب او نباشد، مخل به عدالت نيست و نداشتن مدرك، دليل دروغ بودن ادعا نيست. والله العالم
* عدم پرداخت اجاره موقوفه و محاسبه تورم
   سؤال 898. زمين موقوفه اى در اختيار شخصى تحت عنوان اجاره قرار داشته است كه در سال 1348 به جهت عدم پرداخت مبلغ اجاره، محكوم به پرداخت مبلغ اجاره مى گردد و از اموال وى، يك باب منزل به نفع موقوفه توقيف مى گردد و از طرفى اموال وى از جمله همين منزل از طرف ستاد اجرايى فرمان امام(رحمه الله)پس از انقلاب مصادره گرديده است و اينك اداره ى اوقاف درصدد احياى حقوق اوقاف است. آيا حقوق موقوفه بر اساس اجاره ى زمان تصرف، پرداخت شود يا طبق شاخص بانك مركزى و در نظر گرفتن نرخ تورّم، محاسبه و پرداخت گردد؟
بسمه تعالى: پرداخت دِين اوقاف مقدّم بر همه ى چيز است; خواه با فروش آن خانه صورت بگيرد يا با اموال ديگرى كه مصادره شده است. در پرداخت دين اوقاف مقدار تورّم نيز بايد در نظر گرفته شود. والله العالم
* اجاره دادن موقوفه قبل و بعد از وقف
   سؤال 899. اگر واقف در حيات خود، مورد وقف را براى مدت معينى به كسى اجاره بدهد، آيا اين قرارداد اجاره صحيح است؟
بسمه تعالى: اجاره دادن قبل از وقف صحيح و وقف كردن پس از اجاره نيز صحيح است و وقف در اين مدت مسلوب المنفعه خواهد بود. اگر اجاره پس از وقف كردن باشد، وقف صحيح و اجاره باطل است، مگر آن كه واقف، شخصاً متولى وقف باشد و با رعايت شرايطى كه در وقف لحاظ شده، آن را اجاره بدهد و با هدف منافات نداشته باشد، در اين صورت صحيح است. والله العالم

صفحه273
* وقف منافع
   سؤال 900. آيا وقف برخى از منافع عين صحيح است؟
بسمه تعالى: وقف منافع صحيح نيست بايد متعلق وقف عين خارجى باشد يا همه يا قسمتى از آن به صورت مشاع، و يا اين غرض مقصود واقف حاصل مى شود. والله العالم
* شخصيت حقوقى در مال موقوفه
   سؤال 901. آيا براى مال موقوفه شخصيت حقوقى قائل شدن صحيح است؟
بسمه تعالى: در وقف، عين و ماليّت هر دو وقف است و نمى توان عينى را تبديل به عين ديگر كرد مگر در مواردى كه استثنا شده است ولى در شخصيت حقوقى مانند هلال احمر و نظائر آن ماليت متعلقات آن وقف است نه اعيان آن وقف، و لذا تبديل آن به عين ديگر در موارد مصلحت اشكالى ندارد. والله العالم
* قبض در وقف
   سؤال 902. در وقف قبض نيز لازم است؟
بسمه تعالى: در مواردى وقف از عقود است و در وقف قبض لازم است يا خود موقوف عليه قبض كند يا ولى او نه مثل وقف مسجد كه از قبيل تحرير ملك است. والله العالم
* قصد قربت در وقف
   سؤال 903. آيا در وقف قصد قربت معتبر است؟
بسمه تعالى: وقف بر دو قسم است گاهى وقف قربى و تقرّبى است و كلمه «وقف لله» در صيغه گفته مى شود و گاهى كار نيكوكارى است هر چند براى خدا نباشد و در قسم نخست مانند وقف مساجد و حسينيه ها بايد واقف قصد قربت كند. والله العالم

صفحه274
 
 
 

احكام خانواده

1. ازدواج

* ازدواج باكره 40ساله
   سؤال 904. آيا براى ازدواج دختر باكره كه سن او بيش از چهل سال است، اذن پدر لازم است؟
بسمه تعالى: اذن ولى لازم است. والله العالم
* ادعاى ثيب بودن و ازدواج بدون اذن پدر
   سؤال 905. اگر دخترى ادعا كند كه ثيب است نمى دانيم ازاله ى بكارت او بر اثر ازدواج بوده يا در اثر كار نامشروع، آيا بر طبق ادعاى وى مى توان با او ازدواج كرد؟
بسمه تعالى: هرگاه زن مدعى است كه بكارت او به وسيله ى ازدواج از بين رفته است و قرائن بر خلاف گفته ى او وجود ندارد، ازدواج با او مانع ندارد و اذن پدر ساقط است. والله العالم
* اذن پدر در صورت از بين رفتن بكارت با زنا
   سؤال 906. دخترى كه بر اثر نزديكى نامشروع، بكارت او از بين رفته باشد، آيا براى ازدواج با او اذن پدرش لازم است؟
بسمه تعالى: اذن پدر لازم است. والله العالم

صفحه275
* ازدواج اجبارى
   سؤال 907. دختر 7ساله بودم كه مرا مجبور به ازدواج نمودند اكنون كه به سن بلوغ رسيده ام، شوهر مى گويد اگر تو را به خانه خود ببرم پس از چند روز تو را طلاق مى دهم من راضى به اين ازدواج نيستم آيا اين ازدواج صحيح است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال اگر از ابتداى عقد چنين مفسده اى وجود داشته زوجه مى تواند عقد را فسخ كند به شرط اين كه قبلاً راضى نشده باشد. والله العالم
* عقد 99ساله
   سؤال 908. اجراى عقد موقت 99ساله، حكم عقد دايم دارد يا موقت؟
بسمه تعالى: حكم عقد دايم را ندارد. والله العالم
* ناشزه نشدن زن
   سؤال 909. اگر زوجه از نزديكى در دبر امتناع ورزد، ناشزه مى شود؟
بسمه تعالى: ناشزه نمى شود. والله العالم
* اخراج زن و ادعاى نشوز
   سؤال 910. چنانچه مردى همسرش را از منزل اخراج كند، آيا مى تواند نشوز زن را ادعا كند؟
بسمه تعالى: تا دليل شرعى بر نشوز زن نداشته باشد ناشزه بودن زن ثابت نمى شود. والله العالم
* اجبار دختر عمو به ازدواج با پسر عمو
   سؤال 911. اجبار دختر عمو براى ازدواج با پسر عمو و منع آنها از ازدواج با ديگران، چه حكمى دارد؟ آيا ازدواج اجبارى صحيح است؟
بسمه تعالى: ازدواج بدون رضايت دختر صحيح نيست. پس اگر راضى نباشد، عقد نافذ نيست. والله العالم
* فلسفه ازدواج

صفحه276
   سؤال 912. فلسفه ازدواج موقت چيست؟
بسمه تعالى: درباره ى ازدواج موقت بايد دقت كرد كه آيا اين حكم به عنوان غذا و تنوع تشريع شده يا به عنوان دوا و جلوگيرى از مفاسد جنسى است. اگر دومى را بپذيريد، هيچ مشكلى پيش نمى آيد.
مشكل اين است كه ازدواج موقت را به عنوان يك هوس رانى تلقى مى كنند; در حالى كه از كلام اميرالمؤمنين(عليه السلام) استفاده مى شود كه اين تشريع باز دارنده انسان از كارهاى خلاف است. والله العالم
* مفاسد ازدواج با محارم
   سؤال 913. از دستورهاى اسلام اين است كه ازدواج با محارم جايز نيست، آيا اين موضوع از نظر ژنتيكى هم مورد توجه اسلام است؟
بسمه تعالى: ازدواج با محارم نسبى مفاسدى دارد كه در علوم پزشكى بيان شده است. والله العالم
* خروج از منزل قبل از عروسى
   سؤال 914. زنى در ايام عقد است و در منزل پدر مى باشد و نفقه اش را پدر مى دهد. آيا براى خروج از منزل اذن شوهر لازم است؟
بسمـه تعـالى: بـه طـور مسلّـم پس از عقـد و قبـل از رفتن به خانه ى شوهر، همسر بايد يك رشته محدوديت هايى را رعايت كند، ولى خروج از خانه براى امور عرفى و ضرورى اشكالى ندارد. والله العالم
* خروج از منزل براى انجام غسل
   سؤال 915. زنى غسل واجب به عهده اش است و در خانه، امكان غسل ندارد و شوهر هم اجازه ى خروج از منزل را به وى نمى دهد. وظيفه اش چيست؟
بسمه تعالى: براى غسل كردن در بيرون خانه، در صورت نياز، اجازه ى شوهر لازم نيست. والله العالم

صفحه277
* ازدواج دختر و اذن پدر
   سؤال 916. با اطلاع مادر و مادر بزرگم بدون اجازه ى پدر، به علت ترس از تنبيه و عصبانيت پدر، با مردى ازدواج كردم و صاحب فرزندى شدم، البته از موازين شرعى بى اطلاع بودم. اكنون وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: اگر پدر فعلاً از ازدواج شما آگاه شده و سكوت كرده است و سكوت او نشانه ى رضايت است، عقد شما صحيح است. در غير اين صورت، احتياطاً ابتدا با طلاق از همسرتان جدا شويد و پس از تمام شدن عده ى طلاق، مجدداً با اذن پدر، عقد را جارى كنيد و فرزند پيشين نيز، مشروع است. والله العالم
* خروج از منزل پدر و اذن شوهر
   سؤال 917. خانمى در منزل پدر زندگى مى كند و شوهرش خوراك و پوشاك وى را مى دهد. آيا براى خروج از منزل، اذن شوهر لازم است؟
بسمه تعالى: هرگاه شوهر نفقه ى همسر را، اعم از مسكن و پوشاك مى پردازد، خروج همسر از منزلى كه در آن زندگى مى كند، در غير موارد متعارف مانند مسجد رفتن و ديدار ارحام و خريد لوازم زندگى، منوط به اذن شوهر است. والله العالم
* ازدواج دختر بدون اذن پدر
   سؤال 918. دخترى باكره كه مى دانسته براى ازدواج، اذن پدر لازم است، اگر به عقد موقت يا دائم كسى درآيد، آيا عده دارد؟
بسمه تعالى: اگر دخول انجام نگرفته، عده ندارد و بر فرض دخول، اگر زن اعتقاد به صحت عقد داشته، نزديكى وى وطى به شبهه است و عدّه وى سه طُهر است; در صورتى كه حامله نباشد و اگر يقين به بطلان عقد خود داشته، و بخواهد با مرد ديگرى ازدواج كند، بايد رحم او استبراء شود. والله العالم
* شرط خروج از منزل در ضمن عقد
   سؤال 919. آيا زن مى تواند در ضمن عقد شرعى ازدواج شرط كند كه بدون اجازه ى

صفحه278
شوهر از خانه بيرون برود، البته نه در حدّى كه منافات با حق شوهر داشته باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه در عقد، شرط كند كه شوهر به طور كلى اجازه بدهد كه وى در مواقع مقتضى از خانه بيرون برود و در هر نوبت محتاج به اجازه ى خاص نباشد، صحيح است. والله العالم
* ازدواج با دخترى كه قبلاً ازدواج نموده
   سؤال 920. مردى با دخترى ازدواج كرد و سپس مطلع شد كه وى مدتى در عقد موقت كسى بوده است. آيا عمل دختر تدليس محسوب مى شود و در نتيجه آيا مرد حق فسخ عقد را دارد؟
بسمه تعالى: در فرض ياد شده، تدليس حساب نمى شود و از اين جهت حق فسخ ندارد، ولى اگر بكارت او بر اثر عقد موقت از بين رفته، مرد مى تواند با ملاحظه ى تفاوت مهر مثل باكره با غير باكره، از مهرى كه قرار داده اند كم كند. والله العالم
* عضو بسيج شدن زن
   سؤال 921. آيا فعاليت زن در بسيج بدون اجازه ى شوهر جايز است؟
بسمه تعالى: شركت كردن زن در بسيج و غيره نياز به اجازه ى شوهر دارد. والله العالم
* تطابق بين ايجاب و قبول
   سؤال 922. آيا تطابق ايجاب و قبول در نكاح و امثال آن لازم است؟
بسمه تعالى: آنچه شرط است اين است كه بايد محتواى قبول و ايجاب يكى باشد. بنابراين هرگاه يكى از لغت «تزويج» بهره بگيرد و ديگرى از واژه ى «نكاح» يا يكى كلمه ى «مَهر» و ديگرى كلمه ى«صداق» بكار ببرد، ضررى به عقد نمى زند. والله العالم
* مصافحه با زن اجنبى
   سؤال 923. آيا مصافحه ى مرد با زن اجنبيه جايز است؟
بسمه تعالى: مصافحه(دست دادن) مرد اجنبى با زن اجنبيه حرام است مگر با حائل; مشروط بر اين كه فشار ندهد. والله العالم

صفحه279
* نشوز مرد در ترك منزل
   سؤال 924. اگر مردى منزل را ترك كند، نشوز بر او صدق مى كند؟
بسمه تعالى: صرفِ ترك خانه، اگر به درازا نكشد نشوز نيست، مگر اين كه مدتش به قدرى طولانى شود كه زن به حالت بلاتكليفى درآيد. والله العالم
* كار كردن زن در بيرون از منزل
   سؤال 925. خانمى كه بدون اجازه ى شوهر در خارج از خانه كار مى كند، آيا مى تواند درآمد به دست آمده را بدون اذن شوهر مصرف كند؟
بسمه تعالى: زنى كه بدون اجازه ى شوهر در خارج از خانه كار مى كند، كارى بر خلاف شرع مى كند، ولى پولى كه از اين راه به دست مى آورد، حلال است و قهراً مى تواند در موارد مشروع مصرف كند. والله العالم
* نارضايتى شوهر از كار زن در بيرون از منزل
   سؤال 926. همسرم در اداره اى كار مى كند و من راضى نيستم كه او كار كند. وظيفه ى آن اداره چيست؟
بسمه تعالى: اگر موقع عقد بستن كار كردن خود را شرط نكند كار او خلاف شرع است، ولى اجرت را مالك مى شود و هرگاه اداره از نارضايتى شوهر آگاه باشد، استخدام او جايز نيست. والله العالم
* كار زن به جهت فقر شوهر
   سؤال 927. مردى به لحاظ مالى فقير است. آيا زن مى تواند بدون اجازه ى شوهر، بيرون از خانه كار كند؟
بسمه تعالى: اگر شوهر هزينه ى همسر را تأمين نمى كند، زن بايد به دادگاه شكايت كند تا تصميم مقتضى را در اين مورد بگيرند. والله العالم
* ادامه كار همسر بدون رضايت شوهر
   سؤال 928. شوهر از همسرش خواسته است كه به خاطر حفظ آرامش در خانه، كار

صفحه280
بيرون از خانه را رها كند. آيا همسر مى تواند بدون اجازه به كار ادامه دهد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، كار كردن همسر در بيرون خانه جايز نيست. والله العالم
* كار زن بدون رضايت شوهر
   سؤال 929. همسرم بدون اجازه و رضايت بنده منزل را ترك كرده و مشغول به كار شده است. آيا عمل او جايز است؟
بسمه تعالى: زن در حد متعارف براى امور لازم مى تواند بدون اذن شوهر از خانه بيرون برود; مثلاً براى ديدار پدر و مادر يا اقوام و بستگان در همان شهر يا براى خريد اشياى مورد نياز. در غير اين صورت ترك خانه، حرام است; مگر اين كه در موقع عقد اشتغال خود را شرط كرده باشد كه در اين صورت در حد شرط، نه بيشتر از آن مانع ندارد. والله العالم
* اختلاف در موقت يا دائم بودن عقد
   سؤال 930. زن ادعاى عقد موقت دارد و مرد مدعى عقد دائم است و دليلى بر قول هيچ كدام نيست. ادعاى چه كسى پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: قول مدعى عقد دائم مقدم است. والله العالم
* اختلاف در مدت عقد موقت
   سؤال 931. زن و مرد در مدت صيغه ى موقت اختلاف دارند; يعنى زن مدت كمترى را و مرد مدت بيشترى را مى گويد قول كدام يك مقدم است؟
بسمه تعالى: قول منكر زيادى مقدم است. والله العالم
* اجازه از همسر براى ازدواج مجدد
   سؤال 932. مردى به دليل اختلاف خانوادگى جدا از همسرش زندگى مى كند. آيا براى ازدواج موقت، اجازه از همسر لازم است؟
بسمه تعالى: اگر در عقدنامه تعهد كرده كه بدون اجازه ى زن، مطلقاً ازدواج نكند، بايد

صفحه281
به تعهد خود عمل كند. والله العالم
* تزويج دختر بدون اذن دختر
   سؤال 933. دخترى با پسرى بدون اذن پدر عقد موقت خواند و بكارت او از بين رفت. آيا دختر مهرالمثل را بگيرد يا مهرالمسمى را؟
بسمه تعالى: احتياطاً مهرالمثل پرداخت شود. والله العالم
* مسيحى شدن زن مسلمان
   سؤال 934. اگر زوجه ى مسلمان، مسيحى شود، آيا شوهر مى تواند قبل از گذشتن عده، وى را به عقد موقت خود درآورد؟
بسمه تعالى: احتياطاً عقد موقت نيز جايز نيست. والله العالم
* معاشرت با زن دوم
   سؤال 935. شوهرم زن ديگرى را عقد نموده است. آيا واجب است كه با او مدارا نمايم؟
بسمه تعالى: هرگاه شوهر كارش قانونى و شرعى باشد بر همسران لازم است كه معاشرت خوب را از دست ندهند. والله العالم
* ازدواج با اهل كتاب و بهايى
   سؤال 936. ازدواج با اهل كتاب و بهايى و بابى و ناصبى و مرتد جايز است؟
بسمه تعالى: ازدواج دائم با اهل كتاب جايز نيست، امّا ازدواج موقت با زن كتابيه اشكال ندارد و ازدواج با بهايى و بابى و ناصبى ومرتد مطلقاً جايز نيست. والله العالم
* خطا در ضمائر عقد
   سؤال 937. اگر وكيل به هنگام اجراى عقد، در ضمائر خطا كرد، آيا عقد صحيح است؟

صفحه282
بسمه تعالى: هرگاه علاوه بر صيغه ى عقد عربى كه به غلط خوانده صيغه ى فارسى را صحيح خوانده است، عقد صحيح است و اگر فقط صيغه را به عربى غلط خوانده است، كافى نيست و بايد دوباره صيغه ى عقد را بخواند. والله العالم
* ازدواج با شوهر بيمار مغزى
   سـؤال 938. پس از ازدواج متـوجه شـدم كه شـوهـرم به بيمـارى مغـزى مبتلا بوده است، البته اكنون پس از جراحى، بهبود يافته، ولى به گفته ى متخصصان در صـورت فشار عصبى، احتمال مرگ ايشان زياد است. حال چگونه مى توانم از او جدا شوم؟
بسمه تعالى: فعلاً مجوّزى براى جدايى نيست. زيرا فرض بر اين است كه همسرتان در حال حاضر صحيح و سالم است و آينده هم براى هيچ كس روشن نيست. شايسته است پيمان مقدس ازدواج را با اين انديشه ها سست نكنيد و به زندگى خود ادامه دهيد. والله العالم
* تمكين و عدم پرداخت نفقه
   سؤال 939. اگر مردى نفقه ى همسرش را نپردازد، آيا زن موظّف به تمكين است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، زن موظف به تمكين است و بايد حقوق خود را مطالبه كند و اگر مؤثر نشد به حاكم شرع مراجعه كند تا او حقوقش را از همسرش بگيرد. والله العالم
* ازدواج موقت سنى با زن شيعه
   سؤال 940. آيا مرد سنّى مى تواند با زن شيعه عقد موقت جارى كند، با توجه به اين كه اهل سنّت عقد موقت را حرام مى دانند؟
بسمه تعالى: در فرض مسئله كه مرد به عقد موقت اعتقاد ندارد، قصد و انشاء زوجيت از طرف او مشكل است. پس ازدواج نكند. والله العالم
* استفاده از قرص ضد باردارى
   سؤال 941. آيا زن مى تواند بدون اطلاع شوهر از قرص ضد باردارى استفاده كند؟

صفحه283
بسمه تعالى: خوردن قرض ضدباردارى، در صورتى كه حقى از شوهر را ضايع كند; مثل اين كه شوهر خواهان فرزند باشد، جايز نيست. والله العالم
* شرط بودن اذن پدر؟
   سؤال 942. اگر زنى ازدواج كند و از پشت به او دخول شود و طلاق بگيرد، آيا براى ازدواج بعدى اذن پدر شرط است؟
بسمه تعالى: چون زن مورد نظر هنوز باكره است، ولايت پدر باقى است. والله العالم
* مخالفت پدر از ازدواج با همسر مورد نظر
   سؤال 943. مى خواهم با پسرى كه مهندس است ازدواج كنم، ولى پدرم بدون دليل مخالفت مى نمايد و قصد دارد مرا به اجبار به همسرى مردى درآورد كه ثروتمند است. آيا مى توانم بدون اذن پدر با آن مهندس ازدواج كنم؟
بسمه تعالى: پيوسته پدران كه سردى و گرمى روزگار را درك كرده اند خواهان مصلحت فرزندان خود مى باشند. بنابراين لازم است كه دختر رضايت پدر را ولو با نشست هاى متعدد جلب كند و بدون كسب رضايت او ازدواج نكند و اگر به نتيجه نرسيد و پسر مورد علاقه ى دختر كفو و هم شأن او بود و پسر پيشنهادى پدر، هم شأن او نبود، در اين صورت كسب رضايت پدر لازم نيست. والله العالم
* ارتكاب گناه توسط شوهر
   سؤال 944. در سنين كودكى مرتكب زنا شدم، لكن در حرم امن الهى توبه نمودم، ولى پس از ازدواج، همسرم از اين موضوع مطلع شد و منزل را ترك كرد و فاميل و بستگان نيز با من قطع رحم نمودند. آيا همسرم مى تواند منزل را ترك نمايد و آيا مى توانم همسر ديگرى انتخاب نمايم؟
بسمه تعالى: توبه ى جنابعالى قبول است و ديگر راز خود را به ديگران نگوييد. از نظر شرع همسر جنابعالى بايد به خانه برگردد و اين گناه سبب نمى شود كه او محيط زندگى را ترك كند. اگر همسر به خانه برنمى گردد شما مى توانيد ازدواج كنيد و براى اين كه قانونى باشد مجوز بگيريد. اميد است اقوام هم مانند خداوند متعال توبه پذير

صفحه284
باشند. والله العالم
* پرداخت نكردن مهريه و شرط جريمه در صورت تخلف
   سؤال 945. اگر زوج ضمن عقد نكاح، ملتزم و متعهد گردد كه مقدارى از زمين و آب معين از مال خويش را در مقابل مهريه به زوجه منتقل كند و متعهد شود كه در صورت تخلف، علاوه بر پرداخت مهريه، مبلغ ديگرى به عنوان جريمه به زوجه بپردازد، لكن در زمان حيات خود به اين تعهد عمل نكند، آيا زوجه مى تواند از ورثه، همان زمين و آب را مطالبه كند؟
بسمه تعالى: اگر زوجه در حال حيات زوج، اقدام به اخذ حق كرده بود، زوج شرعاً ملزم بود كه به آن شرط عمل كند; يعنى زمين و آب را به نام همسر كند و در صورت تخلف جريمه بپردازد، ولى چون زوج درگذشته است، امكان اجبار عمل به شرط نيست، ولى جريمه اى را مى تواند از ورثه مطالبه كند، زيرا دينى است كه به تركه او تعلق گرفته است و مى تواند مهريه ى خود را در صورتى كه دريافت نكرده، بگيرد. والله العالم
* ظهار
   سؤال 946. آيا در ظهار، عربى بودن لفظ شرط است؟
بسمه تعالى: شرط نيست. والله العالم
* عدم اطلاع شوهر از ازدواج قبلى همسر
   سؤال 947. دخترى با مردى ازدواج مى نمايد و لكن قبل از ثبت در شناسنامه و قبل از رابطه ى زناشويى از او جدا مى شود و با مرد ديگرى ازدواج مى كند. اكنون پس از چند سال، زوج متوجه ازدواج سابق او شده است. آيا مرد مى تواند نكاح را به عنوان تدليس زوجه فسخ نمايد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، شايسته بود از نظر اخلاقى كه آن زن شوهر را از وضع خود آگاه سازد، ولى پس از ازدواج براى شوهر حق فسخى نيست. اگر همسر از نظر

صفحه285
اخلاقى و اجتماعى مورد علاقه است، آن جريان را ناديده بگيرد. والله العالم
* سوختگى شديد بدن زن
   سؤال 948. اگر زوجه به هنگام خواستگارى، سوختگى شديد بدن را مخفى نمايد، آيا مجوزى براى فسخ عقد هست؟
بسمه تعالى: سوختگى بدن مجوز فسخ نيست. والله العالم
* دايى مادر
   سؤال 949. آيا من (مرد) نسبت به دخترِ پسر خواهر مَحرَم مى باشم؟
بسمه تعالى: دايى مادر محرم است. والله العالم
* عقد به وسيله مكاتبه اينترنتى
   سؤال 950. من و خانمى بيوه به وسيله ى اينترنت با هم آشنا شديم و خانم علاقه مند است كه حقوق اسلامى را از طريق اينترنت ياد بگيرد. براى اين كه محظورى پيش نيايد حاضر به ازدواج موقت شده است، البته همديگر را هيچ گاه نمى بينيم و صداى همديگر را هم نمى شنويم و عكس و فيلم همديگر را هم نمى بينيم. با مكاتبه صيغه را جارى نموديم. آيا عقد نكاح صحيح است؟
بسمه تعالى: صحت چنين عقدى مشروط به كفايت كتابت عقد از عقد لفظى است و اين مورد، محل اشكال است و نيز بايد براى عقد اثر شرعى مترتب شود. وقتى زوجين اينترنتى نه همديگر را مى بينند و نه صداى يكديگر را مى شنوند و در آينده هم ديدارى نخواهند داشت، چنين عقدى باطل است، مگر اين كه صورت يكديگر را و صداى همديگر را ببينند و بشنوند كه چنين اثرى مجوز عقد هست. والله العالم
* محرم نبودن زوجه پسر بر ناپدرى
   سؤال 951. خانمى از شوهر قبلى يك پسر دارد و سپس ازدواج مى كند. آيا زوجه ى اين پسر برناپدرى محرم مى باشد؟

صفحه286
بسمه تعالى: محرم نيست. والله العالم
* خروج زن از منزل با علم به رضايت شوهر
   سؤال 952. آيا در خروج زن از منزل، علم به رضايت شوهر كافى است يا بايد اجازه بگيرد؟
بسمه تعالى: علم به رضايت كافى است. والله العالم
* قذف زن و تمكين
   سؤال 953. اگر مردى همسرش را بدون دليل قذف نمايد(به او تهمت ناروا بزند)، آيا زن موظف به تمكين است؟
بسمـه تعـالى: شوهـر مـرتكب كـار حـرام شده است و اگر نتواند ثابت كند محكوم مى شود، ولى اين مانع از وجوب تمكين نيست. والله العالم
* ادعاى زن بر نزديكى
   سؤال 954. اگر پس از مرگ شوهر ادعا كند كه كه زوج با او نزديكى كرده است. حال با توجه به اين كه از نظر پزشكى قانونى نمى توان موضوع را مشخص كرد، آيا ادعاى زن پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: پذيرفته نيست. والله العالم
* محرم
   سؤال 955. «على» از همسر قبلى خود كه مرده، دخترى به نام «زينب» دارد و از همسر جديدش صاحب فرزندى به نام «زهرا» شده است. «زينب» با برادر همسر جديد على، ازدواج وصاحب فرزندى به نام «حسين» شده است. آيا زهرا و حسين مى توانند با هم ازدواج كنند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، زهرا، خواهر مادر حسين است كه از يك پدر متولد شده اند; هر چند از نظر مادر جدا هستند. در اين صورت، زهرا خاله ى حسين است و ازدواج با محرم حرام است. والله العالم

صفحه287
* شوهر صوفى
   سؤال 956. پس از ازدواج متوجه شدم كه همسرم پيرو گروهى از صوفيه ى سنى مذهب مى باشد و پدر و مادر ايشان نيز به همين گروه گرايش دارند، آيا ازدواج من با اين خانم كه از گرايش او اطلاع نداشتم، صحيح است؟
بسمه تعالى: شايسته بود كه شما قبل از ازدواج تحقيق مى كرديد. در هر حال ازدواج شما صحيح است و جريان پدر و مادر به ازدواج شما ربطى ندارد. كوشش كنيد همسر خود را با منطق و برهان، با ولايت اهل بيت(عليهم السلام) و راه و رسم آنان آشنا كنيد و به زندگى ادامه دهيد. والله العالم
* لمس زن شوهردار
   سؤال 957. اگر مردى، زن شوهردارى را لمس كند و دخول صورت نگيرد، لكن منى داخل فرج ريخته شود. آيا موجب حرمت ابدى مى شود؟
بسمه تعالى: اگر دخول انجام نگيرد موجب حرمت نمى شود. والله العالم
* استفاده از قرص پس از شك در حامله شدن
   سؤال 958. زنى پس از همبستر شدن شك دارد كه حامله شده است يا خير. آيا مى تواند از قرص هاى ضد باردارى استفاده كند؟
بسمه تعالى: از خوردن قرص ها خوددارى كند. والله العالم
* درخواست تمكين قبل از پرداخت مهريه
   سؤال 959. زن در ايام عقد در خانه ى پدر زندگى مى كند و همسرش درخواست هم بسترى دارد; آيا اجابت همسر لازم است؟
بسمه تعالى: چون متعارف اين است كه نزديكى پس از عروسى صورت گيرد اين قرينه بر اين است كه عقد بر اين اساس صورت گرفته است پس زوجه مى تواند تمكين نكند. والله العالم
* شرط ازدواج در عقد بيع

صفحه288
   سؤال 960. اگر در ضمن معامله بيع، شرط ازدواج شود آيا وفاء به آن لازم است و اگر متعهد از ازدواج، امتناع نمايد آيا حاكم شرع مى تواند مبادرت به اجراى عقد نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه ضمن معامله اى يكى از طرفين، ازدواج را شرط بكند و طرف ديگر بپذيرد شرط صحيح است و متخلّف از عمل به شرط از طرف حاكم مأمور به عمل مى شود; ولى خود حاكم حق اجراى عقد را ندارد و در صورت عدم عمل به شرط، طرف حق فسخ عقد را دارد. والله العالم
* ازدواج با بهائى
   سؤال 961. آيا ازدواج با شخص بهائى جايز است؟ و اگر فرد جاهلى با يكى از اين افراد ازدواج كرده اكنون حكم آن ازدواج و ادامه زندگى مشتركشان چيست؟
بسمه تعالى: جايز نيست، و اگر طرف مقابل مسلمان بشود مى توانند پس از مسلمان شدن عقد را تجديد كنند و الاّ بايد جدا شوند. والله العالم
   سؤال 962. اگر كسى با فردى كه از فرقه بهائى است ازدواج نموده باشد و لكن آن فرد منحرف توبه نمايد آيا مى تواند زندگى مشترك را ادامه دهد؟ و نيز اگر فرد منحرف مدعى ندامت و عدول از آن فرقه باشد آيا ادعاى وى پذيرفته است؟
بسمه تعالى: با تجديد عقد مانعى ندارد . والله العالم
* اولاد حاصل از ازدواج با بهايى
   سؤال 963. اگر كسى با فردى بهائى ازدواج نمايد حكم اولادى كه از چنين ازدواجى متولد شده اند چيست؟
بسمه تعالى: در صورتى كه ازدواج بدون آگاهى صورت گرفته باشد اولاد شرعى هستند. والله العالم
* شير دادن مادر بزرگ به نوه پسرى
   سؤال 964. مادر بزرگ به نوه پسرى خود به مدت چند ماه شير مى دهد آيا اين پسر مى تواند با دختر عمومى خود ازدواج كند و اگر ازدواج و فرزندى از ايشان متولد شده

صفحه289
است وظيفه كنونى وى چيست و اگر ازدواج باطل بوده، چه مقدار از مهر پرداخت شود؟
بسمه تعالى: نوه پسر كه شير مادر بزرگ خورده است با برادران پدرش برادر رضاعى خواهد بود طبعاً نمى تواند دختر كسى را بگيرد كه از نظر نسبى عمو و از نظر رضاعى برادر است، پس هرگاه چنين ازدواجى رخ داده باشد پس از آگاهى بايد از هم جدا شوند ولى اولاد ايشان اولاد مشروع است، وموقع جدايى مهرالمثل بپردازد. والله العالم
* شير دادن به فرزند مادر شوهر
   سؤال 965. اگر زنى به فرزند مادر شوهر شير دهد، شوهر بر اين خان حرام مى شود؟
بسمه تعالى: چنين زنى به شوهرش حرام نمى شود زيرا حكم مادر پيدا نمى كند هر چند مادر رضاعى برادر يا خواهر شوهر است. والله العالم

2. نگاه كردن، تلويزيون، عكس، فيلم

* خريد برخى از فيلم هاى فاسد
   سؤال 966. سبب حرام بودن ديدن يا خريد و فروش برخى از فيلم ها و نشريه ها چيست؟
بسمه تعالى: درباره ى سبب حرمت فيلم ها و نشريه ها به صورت كلى مى توان گفت: 1. سبب انحراف در عقيده و باورهاى دينى مى شود;
2. مايه ى فساد اخلاق و وقوع در معصيت مى گردد;
3. انسان هاى محترم مورد اهانت و تهمت قرار مى گيرند.
در عين حال ممكن است برخى از فيلم ها ويژگى ديگرى داشته باشد كه سبب تحريمش شود. والله العالم
* نگاه زن به بدن ورزشكار
   سؤال 967. آيا نگاه بدون ريبه زنان به بدن ورزشكاران مرد از تلويزيون و يا به طور مستقيم جايز است؟

صفحه290
بسمه تعالى: نگاه مستقيم و رو در رو به مواردى از بدن مردان كه معمولاً مى پوشانند، جايز نيست و نيز نگاه از تلويزيون، در صورتى كه مظنه ى تحريك شهوت و وقوع در معصيت باشد جايز نيست. والله العالم
* نگاه به مجرى زن
   سؤال 968. آيا نگاه كردن به صورت زنان مجرى از طريق تلويزيون كه گريم مى شوند جايز است؟
بسمه تعالى: نگاه كردن به صورت زنان مجرى از طريق تلويزيون، مانند زنان ديگر بدون قصد التذاذ و تهييج شهوت و خوف وقوع در مفسده اشكال ندارد. والله العالم
* استفاده از ماهواره
   سؤال 969. نظر حضرتعالى راجع به استفاده از برنامه هاى ماهواره چيست؟
بسمه تعالى: استفاده از برنامه هاى خبرى و علمى اشكال ندارد، ولى چون غالب برنامه هاى آن مايه ى گسترش فساد است، بايد از خريد و فروش آن و همچنين از بهره گيرى از آن اجتناب نمود. والله العالم
* اجرت ترميم بكارت
   سؤال 970. برخى از دخترها به علّت اشتباه، بكارت آنها از بين مى رود و به جهت حفظ آبرو، توسط پزشك ترميم مى شود. آيا اجرت ترميم بكارت براى پزشك حلال است؟
بسمه تعالى: اجرت ترميم بكارت براى پزشك حلال است، ولى چون ترميم آن ملازم با ارتكاب حرام است، اقدام به اين كار حرام خواهد بود، مگر اين كه عقد موقت باشد. والله العالم
* نگاه به بدن زنان اهل كتاب
   سؤال 971. حكم نگاه كردن بدون قصد لذت، به آن قسمت از بدنِ زنان اهل كتاب كه غالباً آن را نمى پوشانند چيست؟

صفحه291
بسمه تعالى: نگاه كردن به مواضعى از بدن زنان اهل كتاب كه غالباً نمى پوشانند بدون شهوت و ريبه و خوف وقوع در حرام، جايز است و در اين مورد بين زنان اهل كتاب و پيروان اديان ديگر فرقى نيست. والله العالم
* نگاه به عكس زنان كافر
   سؤال 972. آيا نگاه به عكس زنان كافر كه پوشش كافى ندارند جايز است؟
بسمه تعالى: به مواضعى كه معمولاً زنان كافر نيز مى پوشانند نبايد نگاه كرد، ولى نگاه به عكس جاهايى از بدن آنها كه معمولاً فاقد پوشش است، در صورتى كه موجب تهييج شهوت و وقوع انسان در معصيت نباشد اشكال ندارد. والله العالم
* نگاه به عكس برهنه همسر
   سؤال 973. زن و شوهرى از همديگر فيلم يا عكس برهنه گرفته اند. آيا مى توانند عكس و فيلم را بدون قصد استمناء نگاه كنند؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* نگاه به عكس زنى كه مرده
   سؤال 974. آيا مى توان به عكس زن نامحرمى كه مرده است و او را مى شناسيم و موهاى او پيدا است نگاه كرد؟
بسمه تعالى: هرگاه قصد التذاذ يا خوف وقوع در گناه نبوده و مخالف با شئون ميت نباشد، مانعى ندارد. والله العالم

3. پوشش، زينت، آرايش

* پوشيدن مانتوى تنگ و كوتاه
   سؤال 975. آيا پوشيدن مانتوهاى تنگ و كوتاه كه حجم بدن زن در آن پيداست،

صفحه292
جايز مى باشد؟
بسمه تعالى: حجم بدن زن بايد پوشيده باشد. والله العالم
* ديدن موى جدا شده نامحرم
   سؤال 976. ديدن موى نامحرم پس از آن كه از سر وى جدا شد، جايز است يا خير؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* منع شوهر از حجاب كامل
   سؤال 977. در صورتى كه زن بخواهد بيش از حدّ معمول صورت خود رابپوشاند آيا شوهر مى تواند مانع شود و در اين صورت آيا اطاعت او لازم است؟
بسمه تعالى: اطاعت شوهر در اين مورد لازم نيست. والله العالم
* اختلاط دختران و پسران
   سؤال 978. اختلاط دختران و پسران در برخى مراكز آموزشى مانند دانشگاه ها كه باعث ايجاد ركود علمى و مفاسد ديگر مى شود آيا جايز است، وظيفه شرعى مسئولان چيست؟
بسمه تعالى: وظيفه اين است كه از اختلاط در آموزشگاه ها جلوگيرى شود و دانشگاه دختران غير از دانشگاه پسران باشد. والله العالم
* عكس حيوان بر روى لباس
   سؤال 979. آيا پوشيدن لباسى كه عكس حيوانات بر روى آن مى باشد، جايز است؟
بسمه تعالى: اگر لباس شهرت نباشد، چنانچه درباره ى كودكان لباس شهرت نيست، مانعى ندارد. والله العالم
* كروات يا صليب
   سؤال 980. آيا استفاده از كروات يا مدال هايى كه به شكل صليب است، جايز

صفحه293
مى باشد؟
بسمه تعالى: در شرايط كنونى كشور، استفاده از كروات به معناى مخالفت با نظام اسلامى است. از اين جهت بايد از آن پرهيز نمود، ولى در خارج از كشور كه چنين مفهوم منفى را ندارد، اشكال ندارد و استفاده از مدال هايى كه به شكل صليب هستند، جايز نيست. والله العالم
4. تلقيح و جراحى زيبايى
* عمل جراحى بينى
   سؤال 981. زنى مى خواهد بينى خود را براى زيبايى عمل جراحى نمايد، ولى شوهرش مخالف است. آيا بدون رضايت شوهر اين عمل جراحى جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه عمل مزبور با حقوق شوهر منافى نباشد، جايز است. والله العالم
* تلقيح
   سؤال 982. آيا تلقيح نطفه ى مرد اجنبى به زن اجنبيه جايز است و اگر فرزندى متولد شد، آيا به اين مرد و زن محرم مى شود و از آن دو ارث مى برد؟
بسمه تعالى: هرگاه نطفه ى مرد را با همسر خويش در بيرون رحم تلقيح كنند و به خاطر اين كه رحم زن استعداد پرورش كودك را ندارد، از رحم زنى كه شوهر ندارد به عنوان محل پرورش استفاده كنند، اشكال ندارد و فرزند، متعلق به زوجين است، نه زن صاحب رحم، ولى اگر نطفه ى مرد اجنبى را با زن اجنبيه تلقيح كنند، نسب ثابت نمى شود، البته هر نوع تلقيح در صورتى جايز مى باشد كه در مقدمات آن كار حرام صورت نگيرد. والله العالم
* استفاده از تخمدان ديگرى

صفحه294
   سؤال 983. تخمدان خانمى تنبل شده است و حامله نمى شود. آيا مى تواند با رضايت خواهر و شوهر، تخمدان خواهرش را به جاى تخمدان خود در رحم قرار دهد؟
بسمه تعالى: خارج كردن تخمدان موجب نقص عضو مى شود و حرام است، امّا در صورتى كه اين كار انجام گيرد و با انجام عمل جراحى، تخمدان جزء بدن گيرنده ى عضو بشود و مبدأ پرورش بچه شود، بچه ملحق به گيرنده ى عضو است. والله العالم
* اجرت تلقيح
   سؤال 984. آيا اجرتى كه پزشك جهت تلقيح از بيمار دريافت مى كند، در حالى كه در مقدمات اين عمل، نظر و لمس صورت گرفته باشد، حلال است؟
بسمه تعالى: اگر نَفْسِ تلقيح با قطع نظر از مقدمات، حرام باشد، أخذ اجرت در قبالِ آن حرام است اگر مقدمه، حرام و ذى المقدمه حلال باشد، أخذ اجرت در قبالِ ذى المقدمه جايز است. والله العالم
* تلقيح و تعلق فرزند به صاحب اسپرم
   سؤال 985. براى تلقيح از «اسپرم» مرد بيگانه استفاده شود، آيا فرزند، متعلق به صاحب اسپرم است؟
بسمه تعالى: از آنجا كه فرزند، مولود اسپرم مرد است; هر چند تخمك از همسر آن مرد نبوده، مولود اين تلقيح فرزند تكوينى صاحب اسپرم است. حال اگر دختر باشد براى او محرم مى شود و اگر پسر باشد براى همسرش محرم مى شود، ولى ارث نمى برد و بچه، ولد زنا نيست، ولى بايد از اين نوع تلقيح خوددارى شود، چون شرعاً جايز نيست اسپرم مرد بيگانه در رحم زن بيگانه پرورش پيدا كند. والله العالم
* تلقيح و ربيبه
   سؤال 986. از تخمك زن بيگانه براى تلقيح استفاده شد و دخترى متولد شد. آيا اين دختر ربيبه ى شوهر زن بيگانه است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، دختر متولد شده از اين تلقيح، نسبت به شوهرِ زنى كه از تخمك او استفاده شده است، احتمالاً حكم ربيبه را داشته باشد و در نتيجه بايد

صفحه295
عمل به احتياط كرد مثلاً شوهر آن زن، نمى تواند بااين دختر ازدواج كند و طبعاً مَحرَم خواهد بود. والله العالم
* اسپرم مردى كه مرده
   سؤال 987. اسپرم مردى را قبل از وفاتش گرفته و نگه دارى كردند و پس از وفات به رحم همسر او پيوند زدند. آيا اين فرزند از جهت نسب و ارث، به اقوام مرد ملحق مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه تلقيح اسپرم در حال حيات زوجين انجام گيرد، فرزندِ هر دو محسوب مى شود و ارث مى برد، ولى تلقيح پس از وفات شوهر اشكال دارد، زيرا زوجيت باطل شده است و زن در حال عده ى وفات است و اگر بر فرض، اين تلقيح صورت بگيرد، فرزند ارث نخواهد برد.والله العالم

5. جلوگيرى از باردارى و سقط جنين

* از بين بردن قدرت توليد
   سؤال 988. هرگاه مردى بخواهد با اقدام پزشكى (وازكتومى)، قدرت توليد نسل خود را به صورت موقّت يا دايم از بين ببرد، آيا رضايت زوجه لازم است؟
بسمه تعالى: مرد نمى تواند خود را عقيم كند و اين كار حرام است; خواه زوجه راضى باشد يا نباشد و اگر پزشك معالج اين عمل را انجام داد تعزير مى شود. والله العالم
* بستن لوله رحم
   سؤال 989. آيا بستن لوله ى رحم به صورت موقت يا دايم و بيرون آوردن رحم، جايز است؟
بسمه تعالى: بيرون آوردن رحم، تصرف در آفرينش است و در قرآن مجيد عمل شيطانى دانسته شده است:(فليغيرّن خلق الله)و بستن رحم به صورت دايم، چون

صفحه296
تصرف در خلقت و آفرينش است، حرام است و بستن لوله به صورت موقت چون از نظر كارشناسان قابل برگشت نيست، حرام مى باشد به اين لحاظ كه بستن موقت عملى نيست. والله العالم
* بستن لوله رحم به جهت درمان
   سؤال 990. هرگاه بستن لوله ى رحم يا خارج ساختن رحم و مانند آن، جنبه ى درمانى و ضرورت پزشكى داشته باشد، آيا رضايت شوهر لازم است؟
بسمه تعالى: اگر ضرورت پزشكى در حدى است كه منجر به مرگ يا بيمارى صعب العلاج گردد، رضايت شوهر معتبر نيست. والله العالم
* باز كردن لوله رحم بسته شده
   سؤال 991. اگر زنى با رضايت شوهر لوله ى رحم خود را بسته باشد و مجدداً بخواهد لوله ى رحم را باز كند، آيا رضايت شوهر لازم است؟
بسمه تعالى: اگر باز كردن لوله امكان پذير باشد، در باز كردن لوله هاى رحم رضايت شوهر لازم نيست. والله العالم
* سقط جنين
   سؤال 992. در مواردى كه پزشكان به صورت قطع نظر دهند كه جنين مثلاً به علت نداشتن جمجمه و...، زنده متولد نخواهد شد، آيا سقط جنين جايز است؟
بسمه تعالى: سقط جنين مطلقاً جايز نيست و در همه ى موارد، سقط جنين موجب ديه مى شود. والله العالم
* سقط جنين
   سؤال 993. آيا سقط جنين قبل از ولوج روح يا بعد از ولوج روح در صورتى كه بقاى جنين موجب مرگ مادر و جنين خواهد شد، جايز است؟ آيا در اين مورد، رضايت شوهر شرط است؟

صفحه297
بسمه تعالى: هرگاه به آن مرحله برسد كه اگر جنين سقط نشود، هر دو مى ميرند، سقط جنين واجب است و رضايت شوهر شرط نيست. والله العالم
* سقط جنين
   سؤال 994. اگر بقاى جنين خوف مرگ مادر را در پى داشته باشد، آيا سقط جايز است؟
بسمه تعالى: حداقل بايد به حد اطمينان برسد تا سقط آن جايز باشد. والله العالم

6. مهريه

* مهريه و تمكين
   سؤال 995. چرا زن قبل از دريافت كامل مهريه مى تواند تمكين نكند؟
بسمه تعالى: نكاح، ايجاد نوعى رابطه ميان زن و مرد است و زوجين در عقد نكاح ركنيّت دارند، بر خلاف بيع كه رابطه اى بين دو مال است و بايع و مشترى خارج از واقع بيع هستند، البته در ضمن عقد نكاح دايم، مهر به منزله ى يك شرط ضمنى بر ذمه ى زوج گذاشته مى شود و امساك از زناشويى به خاطر شرط ضمنى، مانعى ندارد. والله العالم
* عمل نكردن به شرايط عقد
   سؤال 996. در عقد با زوج شرط نمودم كه براى من منزلى بخرد و مهريه ام چهارده سكه مى باشد، لكن زوج به شرط خود عمل نكرده است. آيا مى توانم عقد را فسخ كنم؟
بسمه تعالى: هرگاه زوج از قرارداد خود تخلّف كند زن نمى تواند عقد را به هم بزند، زيرا فسخ در نكاح، موارد معيّن دارد. پس لازم است به دادگاه مراجعه و حق خود را بگيريد. والله العالم
* شيربها

صفحه298
   سؤال 997. آيا گرفتن شير بها جايز است؟
بسمـه تعـالى: هـرگاه دختـر اعلام كنـد كه مـن بدون رضـايت پدر حـاضر به عقـد نيستم و پـدر نيز رضـايت خـود را مشـروط به اخـذ مبلغى به عنوان شيربها قرار بدهد، در اين صورت اشكالى ندارد. والله العالم
* مهر و وفات زوج قبل از نزديكى
   سؤال 998. اگر زوج يا زوجه قبل از نزديكى بميرد، آيا كل مهر در مالكيت زوجه مستقر مى شود يا نصف آن؟
بسمه تعالى: در صورت موت زوجه و يا موت زوج تمام مهريه ثابت مى شود . والله العالم
* زندانى كردن زوج براى مهريه
   سؤال 999. آيا اجبار زوج و زندانى نمودن وى به دليل عدم پرداخت مهريه و به منظور پذيرش طلاق خلع جايز است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه زوج متمكن از پرداخت مهريه نيست، نمى توان او را زندانى كرد. طلاق در اختيار مرد است و با رضايت خاطر او بايد طلاق صورت بگيرد. والله العالم
* فوت زوجه پس از عقد
   سؤال 1000. اگر پس از اجراء صيغه عقد نكاح زوجه وفات كند به طورى كه عرفاً و يا حتى عقلاً امكان استمتاع زوج نباشد آيا ورثه زوجه مى توانند از زوج مطالبه مهر كنند؟
بسمه تعالى: نصف مهرالمسمى را مستحق مى باشد ولى بهتر است مصالحه كنند. والله العالم
* نحوه محاسبه مهريه
   سؤال 1001. چهار دانگ منزل به ارزش 16ميليون تومان جزء اقلام مهريه ذكر شده است آيا 16ميليون تومان به قيمت آن روز از منزل را بدهكار مى باشم؟

صفحه299
بسمه تعالى: هرگاه خانه معين را در نظر گرفته و چهار دانگ آنجا را مهر قرار داده است، همان مهريه است خواه ارزش آن زياد شده باشد يا نه. والله العالم
* مهريه زانيه
   سؤال 1002. اگر زوجه باكره پس از اجراى عقد و قبل از دخول زوج، مرتكب زنا شود يا به هر دليلى بكارت او زائل شود حكم مهرالمسمى چيست؟
بسمه تعالى: اگر در اين حالت طلاق دهد نصف مهر را مى پردازد و اما اگر بخواهد زندگى را ادامه دهد، تمام مهر را بپردازد; كم كردن از مهر در جايى است كه قبل از عقد اين كار صورت پذيرد و شوهر آگاه نباشد. والله العالم
* مهريه هاى سنگين
   سؤال 1003. آيا مهريه هاى سنگين كه زوج قادر به پرداخت آن نيست باطل است؟
بسمه تعالى: هرگاه سنگينى مهريه به قدرى باشد كه عرفاً آن را يك نوع بازيچه تصور مى كنند، مسلماً باطل است و اما اگر مهر به نوعى است كه در جامعه رايج و دائر است ولى از قدرت فرد بيرون است چنين موردى تحت عمومات نكاح قرار مى گيرد. واگر مهريه مقيد به عندالاستطاعة نباشد زن مى تواند قبل از پرداخت، تمكين نكند. والله العالم
* عدم قدرت بر پرداخت مهريه
   سؤال 1004. اگر زوج، همسرش را طلاق دهد، لكن قادر به پرداخت مهريه نباشد، آيا وى را مى توان حبس نمود؟
بسمه تعالى: فرد بدهكار آنگاه كه عدم استطاعت او بر پرداخت احراز شد، نمى توان او را حبس نمود. والله العالم
* اعسار زوج در پرداخت مهر و تمكين
   سؤال 1005. شخصى به پرداخت دفعى مهريه ملتزم شده و سپس اعسار او ثابت گرديده است و بايد به طور اقساط پرداخت نمايد. آيا در اين صورت، حق عدم تمكين براى زوجه باقى است؟

صفحه300
بسمه تعالى: اگر مقصود از پرداخت دفعى اين است كه زوج در عقد ازدواج متعهد شده است كه هر موقع همسر مطالبه كرد، بپردازد و به اصطلاح فقها مهريه«حالّ» باشد، در اين صورت مى تواند تا مهريه نگرفته تمكين نكند; خواه زوج متمكن باشد يا نه. والله العالم
* اعسار زوج براى پرداخت مهر و تمكين
   سؤال 1006. اگر زوج معسر باشد و به حكم دادگاه ملزم به پرداخت مهريه به صورت اقساطى شود و با توجه به اين كه امروز مهريه، با مبالغ بالايى تعيين مى شود و پرداخت قسطى آن، سال ها طول مى كشد، آيا زن حق عدم تمكين تا پرداخت تمامى مهر را دارد؟
بسمه تعالى: مورد سؤال لابد جايى است كه مهر حال بوده است و به اصطلاح«عند المطالبه» بوده است، نه «عند الاستطاعه». بنابراين اگر زوجه از وضع مالى زوج آگاه بود و مى دانسته كه وى نمى تواند اين مهر را يك جا بپردازد و مع الوصف تن به ازدواج داده است، در اين صورت بايد تمكين كند و قسطى بودن مهريه سبب جواز عدم تمكين نمى شود. در غير اين صورت مى تواند امتناع ورزد. والله العالم
* تمكين و مهر عندالاستطاعه
   سؤال 1007. اگر در عقد دائم، پرداخت مهريه مقيد به «عندالاستطاعه» باشد، آيا دختر مى تواند تا پرداخت مهريه تمكين نكند و نيز تقاضاى نفقه نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه مهريه در عقدنامه مقيد به «عندالاستطاعه» باشد، مادامى كه شوهر استطاعت بر پرداخت ندارد زن حق امتناع ندارد و اگر امتناع ورزيد حكم ناشزه پيدا مى كند و نفقه بر او واجب نيست . والله العالم
* محاسبه تورم در مهريه
   سؤال 1008. اگر مهريه در اثر گذر زمان كم ارزش يا بى ارزش شود و شوهر،

صفحه301
همسرش را طلاق دهد، آيا تورم را نيز بايد ملاحظه نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه علت تأخير در پرداخت مهر، شوهر باشد، بايد تورم را ملاحظه كرد و قيمت روز را پرداخت و براى اين كار مى تواند با مراجعه ى به كارشناسان بانك مركزى، قيمت واقعى مهريه در سال عقد را تشخيص دهد و راه ديگر اين كه ملاحظه شود با آن مهريه در آن زمان چه مقدار طلا مى توانست تهيه كند، آنگاه قيمت امروز آن طلا را بپردازد، البته اين مسأله در جايى است كه مهريه، پول نقد باشد، نه زمين و نه خانه. والله العالم
* عدم تعيين مهر در عقد موقت
   سؤال 1009. اگر در ازدواج موقت، مهر تعيين نشود، عقد موقت صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر مهر هنگام عقد ذكر نشود، عقد موقت باطل مى شود و ذكر مهر، شرط صحت عقد موقت مى باشد. والله العالم
* استقرار مهر
   سؤال 1010. آيا وطى در دُبر موجب استقرار كل مهر برعهده ى زوج مى شود؟
بسمه تعالى: در استقرار همه ى مهر بين وطى قُبُل و دُبُر فرقى نيست. والله العالم
* پرداخت مهريه توسط غير شوهر و طلاق
   سؤال 1011. هرگاه مهريه ى زن را شخصى غير از شوهر تبرعاً بپردازد و شوهر قبل از نزديكى آن زن را طلاق دهد، نصفِ مهر به شوهر برمى گردد يا به آن شخص ثالث؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور نصف مهر به شوهر برمى گردد، زيرا شخص ثالث از طرف او پرداخت كرده است. والله العالم
* مقدار مهرالسنه
   سؤال 1012. در مهريه هاى رسم شده،«مهرالسنه حضرت زهرا(عليها السلام)» به عنوان يكى از اقلام مهريه و به عنوان تبرك، ذكر مى شود. لطفاً مقدار آن را مرقوم فرماييد؟
بسمه تعالى: مهرالسنه عبارت است از پانصد درهم كه برابر 5/262مثقال رايج نقره

صفحه302
است و مى توان اصل يا قيمت آن را مهر قرار دهد. والله العالم
* استحباب كم بودن مهر
   سؤال 1013. آيا استحباب كم بودن مهريه در شريعت اسلام ثابت شده است؟
بسمه تعالى: كم بودن مهريه استحباب دارد و بهتر اين است كه به همان «مهرالسنه» اكتفا شود. والله العالم
* مهرالسنه يا كمتر از آن
   سؤال 1014. در صورتى كه امر دائر شود بين «مهرالسنه» و كمتر از «مهرالسنه»، كدام يك را انتخاب كنيم؟
بسمه تعالى: مهرالسنه را انتخاب كنيد. والله العالم
* تعيين مهر توسط مصادر قانونى
   سؤال 1015. با توجه به تعيين مهريه هاى بسيار سنگين يا مهريه هاى بسيار پايين از طرف زوجين در عقدهاى ازدواج كه بعضاً تبعات سوء حقوقى و اجتماعى دربردارد، آيا تعيين مقدار حداكثر و حداقل از سوى مصادر قانون گذارى كشور از جمله مجلس شوراى اسلامى، مشروع و جايز مى باشد؟
بسمه تعالى: تعيين مهريه در اختيار زوجين است و شرعاً نمى توان دست زوجين را در اين موضوع بست و فقط مى توان مردم را به مهرالسنه و مهريه هاى مناسب تشويق كرد. والله العالم
* بخشيدن مهر
   سؤال 1016. زنى اين حديث را شنيد كه«اگر مردى مهريه ى زنش را ندهد، مثل اين است كه با زن زنا مى كند» و براى آن كه شوهرش مشمول اين حديث نشود، مهريه را به وى بخشيد، در حالى كه آن زن قلباً راضى به اين بخشش نبود. آيا اكنون مى تواند مهريه را طلب نمايد؟
بسمه تعالى: چون اجبارى در كار نبوده ومهريه را بخشيده است، حق رجوع ندارد.

صفحه303
والله العالم
* مهريه و انتخاب مسكن
   سؤال 1017. اگر ضمن عقد نكاح شرط شود كه حق انتخاب مسكن با زوجه است آيا اين شرط ناظر به نوع و مكان مسكن نيز مى باشد؟
بسمه تعالى: اين نوع عبارتها در عقدنامه ها ناظر به انتخاب شهرى است كه در آنجا زوجين زندگى مى كنند. والله العالم
* كراهت مهر كمتر از ده دينار
   سؤال 1018. آيا كراهت كمتر بودن مهر از ده دينار در مذهب ما ثابت شده است؟
بسمه تعالى: روايات در اين مورد ضعيف است. والله العالم
* تعيين گل مريم به عنوان مهريه
   سؤال 1019. در عقد موقت، مقدار چهارده شاخه گل مريم قرار داده اند وبراى شاخه هاى گُل قيمت معين نشده است. آيا عقد آنها صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر قيمت شاخه ى گل در واقع معين است، اشكال ندارد. والله العالم
* ديه و مهريه در صورت تجاوز به عنف
   سؤال 1020. مردى به دختر هشت ساله اى تجاوز به عنف كرده است. آيا او علاوه بر مهريه، ديه نيز بدهكار است؟ اگر حاضر به پرداخت سى ميليون باشد، آيا اين مبلغ متعلق به پدر است؟
بسمه تعالى: متجاوز بايد مهرالمثل را به دختر بپردازد و پولى كه به پدر پرداخت مى شود، از پرداخت مهر كفايت نمى كند. والله العالم
* اجبار به افزايش مهريه بعد از عقد
   سؤال 1021. اگر مهريه ى زنى پنجاه سكه ى طلا باشد، لكن پس از عقد مرد را مجبور كنند كه مهريه را اضافه نمايد. آيا پذيرفتن شوهر، الزام آور مى باشد؟

صفحه304
بسمه تعالى: مهريه همان است كه در عقد تعيين شده است و تصميم هاى بعدى باعث افزايش مهر نمى شود و اگر به ميل خود و با اختيار مبلغى را تعهد كند، اين تعهد به خاطر «وجوب وفاى به عهد» الزام آور است. والله العالم
* توافق بر افزايش مهريه بعد از عقد
   سؤال 1022. زوجين پس از تعيين مهر و اجراى صيغه ى نكاح، توافق مى كنند كه مهريه را افزايش دهند. آيا مقدار افزايش يافته، حكم مهر را دارد و در صورت طلاق قبل از دخول، تنصيف مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه افزايش مهر در ضمن عقد خارج لازم صورت بگيرد، اداى آن واجب است، ولى احكام مهر; از جمله پرداخت نصف در صورت طلاق قبل از دخول، بر آن مترتب نمى شود. والله العالم
* تفويض مهر در عقد موقت
   سؤال 1023. آيا تفويض مهر در ازدواج موقت جايز است؟
بسمه تعالى: در عقد دائم تفويض جايز است، نه در عقد موقت. والله العالم
* تجاوز از دبر
   سؤال 1024. مردى به دختر از دبر تجاوز كرده، آيا مهرالمثل به دختر تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: احتياطاً مهرالمثل بر آن واجب مى شود. والله العالم

7. نفقه(مخارج زندگى خانواده)

* نفقه ايام عده زوجه ناشزه
   سؤال 1025. اگر زوجه ناشزه باشد و تقاضاى طلاق نمايد، آيا نفقه ى ايام عده شامل وى خواهد شد؟
بسمه تعالى: اگر زن قبل از طلاق ناشزه بوده و نشوز آن ادامه پيدا كرده، نفقه ندارد. والله

صفحه305
العالم
* حق اعتراض زوجه به مسكن
   سؤال 1026. اگر شوهر براى زوجه خود مسكنى تهيه كند، آيا زن حق اعتراض و درخواست مسكن بهتر را دارد؟
بسمه تعالى: مرد بايد مطابق شأن زن با در نظر گرفتن خصوصيات محل، مسكن تهيه كند و اگر چنين كرد، حق اعتراض زن ساقط است. به عبارت ديگر، به حكم مضمون آيه ى (وعاشروهن بالمعروف)اگر منزل مطابق با شأن زن در آن محيط باشد، حق اعتراض ندارد. والله العالم
* نفقه فرزند
   سؤال 1027. اگر زن و شوهر به جهت اختلافات خانوادگى و يا طلاق از همديگر جدا زندگى مى كنند و فرزند نزد مادر باشد آيا نفقه اى كه مادر پرداخته است مى تواند از پدر فرزند مطالبه نمايد؟
بسمه تعالى: نفقه فرزند مطلقاً برعهده پدر است خواه نزد مادر باشد يا پدر، بنابر اين نفقه اى كه مادر پرداخته است به نيت اين كه از پدر بگيرد قابل مطالبه است. والله العالم
* هزينه درمان دندان فرزند توسط مادر بدون اجازه شوهر
   سؤال 1028. اگر فرزند دچار درد دندان شود و پدر حاضر به پرداخت مخارج درمان نباشد، آيا مادر مى تواند بدون اجازه ى شوهر مبلغى را از خود براى معالجه بردارد؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم
* هزينه پر كردن دندان، لوازم آرايشى همسر
   سؤال 1029. آيا مخارج مختصر درمان همسر مثل پر كردن دندان، عصب كشى و... و نيز هزينه ى لوازم آرايش جزء نفقه مى باشد؟
بسمه تعالى: آن چه كه جزء هزينه ى زندگى است; اعم از خوردن، پوشيدن و هزينه هاى معمولى پزشكى و همچنين آرايش هاى معمولى، جزء نفقه است. والله العالم

صفحه306
* خروج زن از منزل بدون اجازه شوهر و تقاضاى نفقه بچه ها
   سؤال 1030. زنى بدون اجازه ى شوهر، به اتفاق بچه ها و بدون كدورتى بين زن و شوهر، از منزل شوهر به منزل پدرش رفته و تقاضاى نفقه ى بچه ها را نموده است آيا شوهر مى تواند از همسر بخواهد كه بچه ها را به منزل بياورد تا نفقه ى آنها را پرداخت كند؟ آيا اين زن ناشزه است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، زن ناشزه است و نفقه ندارد و حق مطالبه ى نفقه ى فرزند را نيز ندارد. والله العالم
* پرداخت نفقه زن و بچه ها توسط شوهر
   سؤال 1031. آيا شوهر مى تواند مبلغى را به عنوان نفقه به زوجه و فرزندان بدهد و خود را از تمام امور منزل جدا سازد؟
بسمه تعالى: اگر مقصود اين است كه هزينه ى خانه را به صورت نقد در اختيار خانواده بگذارد تا آنها خودشان به تدريج هزينه كنند، اشكال ندارد، ولى بايد به وظيفه ى خود در باب معاشرت عمل كند. والله العالم
* درخواست طلاق بخاطر بد رفتارى شوهر
   سؤال 1032. با شخصى ازدواج كردم و صاحب يك پسر و دختر شدم، لكن به جهت بدرفتارى شوهر درخواست طلاق نمودم. آيا به خاطر آينده ى فرزندان مى توانم بچه ها را نزد خود نگه دارى نمايم؟
بسمه تعالى:كوشش كنيد طلاق صورت نگيرد در صورت تحقق دختر آنگاه كه هفت سالگى خود را تمام كرده پدرش از نظر شرع براى حضانت اولويت دارد، ولى شما مى توانيد از طريق تحريك عواطف وارد شويد و رضايت پدر را جلب كنيد. والله العالم
* ازدواج مجدد شوهر بر خلاف شرط ضمن عقد نكاح
   سؤال 1033. اگر در ضمن عقد نكاح شرط شود كه زوج بدون اذن زوجه، ازدواج

صفحه307
مجدد نكند. در صورت تخلف و انجام عقد ازدواج موقت، آيا زن مى تواند از حق وكالت در طلاق استفاده نمايد؟
بسمه تعالى: هرگاه ازدواج موقّت از نظر مدت كوتاه باشد، شرطِ وكالت در طلاق محقق نمى شود و اگر طولانى باشد و عرفاً آن را ازدواج مجدد بدانند، شرط محقق مى شود; مع الوصف زن احتياط كند و از اين حق استفاده ننمايد. والله العالم
8. مسايل متفرقه ازدواج و روابط با فاميل و بستگان
* مصرف كردن وام ازدواج توسط پدر داماد
   سؤال 1034. از طرف دولت مبلغى به عنوان قرض الحسنه به زوج هاى جوان داده مى شود كه دو ميليون آن مخصوص داماد و دو ميليون آن مخصوص عروس مى باشد آيا پدر داماد مى تواند مبلغ را صرف جشن عروسى پسرش نمايد و آيا پدر عروس مى تواند مبلغ را صرف تهيه جهيزيه نمايد؟
بسمه تعالى: وجهى كه به داماد داده مى شود ملك داماد است و پدر بدون رضايت او نمى تواند در آن تصرف كند و همچنين براى خريد جهيزيه با پولى كه به عروس متعلق است رضايت خود عروس شرط است. والله العالم
* مصرف نمودن وام ازدواج در كارهاى ديگر
   سؤال 1035. از طرف دولت مبلغى به عنوان وام به زوج ها مى دهند آيا مى توان اين مبلغ را براى كارهاى ديگر به غير ازدواج مصرف نمود؟
بسمه تعالى: بايد مبالغ در هزينه هاى مربوط به ازدواج و يا مابعد آن مصرف شود مگر اين كه هيچ نوع شرطى از طرف وام دهنده راجع به كيفيت مصرف آن نباشد. والله العالم
* وعده دروغ به همسر
   سؤال 1036. آيا وعده دادن به همسر و بچه ها در حالى كه قصد دارد آن را انجام ندهد، از موارد كذب است؟

صفحه308
بسمه تعالى: تا مجبور نشده، چنين وعده اى ندهد. والله العالم
* ارحام كيست؟
   سؤال 1037. منظور از ارحامى كه قطع رابطه با آنان حرام است چه كسانى مى باشند؟
بسمه تعالى: مقصود ارحام نسبى است، تعيين حدود آن با عرف است البته زمان ومكان نيز در تشخيص مصاديق مؤثر است، در اجتماعات كوچك چه بسا وابستگان دور جزء ارحام شمرده مى شوند ولى در اجتماعات بزرگ از ارحام شمرده نمى شوند. والله العالم
* صله رحم
   سؤال 1038. آيا با كسى كه قطع رحم نموده مى توان قطع رابطه نمود؟
بسمه تعالى: وجوب صله رحم مطلق است و مشروط نيست و در روايت آمده است«صِلْ لمَن قطعك».والله العالم
* منع شوهر از صله رحم
   سؤال 1039. آيا شوهر مى تواند همسر را از صله رحم با بستگانش منع نمايد؟
بسمه تعالى: شوهر حق ندارد همسر را به امر حرام مثل قطع رحم وادار كند، به هر حال اگر انجام وظيفه مايه ايجاد مشكل جدى براى وى باشد در اين صورت تكليف ساقط است. والله العالم
* ممانعت زوج از ادامه كار همسر
   سؤال 1040. زوجه با اذن زوج در بيرون منزل شاغل به وكالت دادگسترى است و فاقد هرگونه قرارداد نسبت به ادامه كار مى باشد آيا زوج مى تواند از ادامه اشتغال زوجه ممانعت نمايد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال هرگاه در متن عقد چنين شرطى نيامده باشد، شوهر مى تواند از اذن خود برگردد در اين صورت و ادامه اشتغال مشروع نيست. البته اگر نسبت به موردى تعهد كرده باشد كه وكالت او را انجام دهد لازم است تا پايان كار از

صفحه309
اذن خود برنگردد، خصوصاً اگر باعث متضرر شدن موكل شود. والله العالم
* صله رحم و قهر
   سؤال 1041. يكى از ارحام با ما رفت و آمد نمى كند و هيچ نوع ارتباطى ندارد ولى قهر نمى باشد آيا كار او قطع رحم است؟
بسمه تعالى: قطع رحم است وبايد ترك شود. والله العالم
* قصد قربت در صله رحم
   سؤال 1042. در صله رحم قصد قربت لازم است؟
بسمه تعالى: شرط نيست. والله العالم
* محرميت فرزندان
   سؤال 1043. كسى به جهت محرم شدن با دختر نابالغى صيغه موقت جارى مى كند؟ آيا پس از تمام شدن زمان عقد و پس از آن كه دختر بالغ شد با فردى ديگر ازدواج كرد و صاحب فرزند شد، فرزندان آن زن بااين فرد محرم مى باشند؟
بسمه تعالى: محرم نمى باشند. والله العالم
* نهى پدر از مسافرت فرزند
   سـؤال 1044. هـرگاه فـرزندى مى خـواهـد با خـانواده خـود بـه سفـر بـرود و توانايى مالى دارد ولى پدر او را به خاطر سنگين بودن مخارج سفر منع مى كند آيا اطاعـت او لازم است؟
بسمه تعالى: اگر سفر مشروع است اجازه پدر واجب نيست. والله العالم
* ادعاى زوج بر دخول و انكار زوجه براى دريافت مهريه قبل از تمكين
   سؤال 1045. اگر زوج خواستار تمكين زوجه شود وزوجه تمكين خويش را منوط به پرداخت مهريه نمايد ولى زوج مدعى است كه عمل نزديكى صورت گرفته و زوجه

صفحه310
منكر مى باشد آيا قول زوج مقدم است يا زوجه؟ آيا زوجه مى تواند از بررسى موضوع توسط قابله ها امتناع كند؟
بسمه تعالى: در فرض مسئله زوجه منكر است وزوج مدعى است، هرگاه مدعى بتواند از طريق بيّنه (قابله هايى كه در اين مسائل متخصص هستند) مدعاى خود را ثابت كند قول زوج مقدم است و در غير اين صورت قول زوجه مقدم خواهد بود، البته اين در صورتى است كه زوجين اتفاق نظر دارند كه اگر ازاله بكارت شده باشد عامل آن زوج است. والله العالم
* شير دادن بيش از دو سال به بچه
   سؤال 1046. اگر بچه را بيشتر از دو سال شير دهند، كراهت دارد؟
بسمه تعالى: مدت دو سال مستحب است بيشتر از آن تا مدت متعارف مباح است. والله العالم
* جدا كردن بچه چند ماهه از مادر توسط پدر
   سؤال 1047. آيا پدر مى تواند طفل چند ماهه ى خود را از شير و مِهر مادر محروم كند و نگذارد مادر بچه اش را ببيند؟
بسمه تعالى: تا دو سال حتماً حق حضانت با مادر است. پس از دو سال اگر پسر باشد مى تواند از مادر بگيرد و اگر دختر باشد تا هفت سالگى حق حضانت با مادر است. والله العالم
* حضانت فرزند صغيرى كه پدرش مرده است
   سؤال 1048. مردى مرده است و فرزند صغيرى دارد و جد فرزند و مادر فرزند در قيد حيات مى باشند. حضانت فرزند به عهده ى چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: حق حضانت و نگهدارى، در فرض سؤال با مادر است. والله العالم
 

صفحه311
9. طلاق
* وكالت در طلاق
   سؤال 1049. زنى در ضمن عقد نكاح با شوهر خود شرط كرده كه اگر شوهر نسبت به وى سوء معاشرت داشته باشد، از طرف شوهر، وكيل در طلاق خود باشد، اگر زندگى وى با عسر و حرج باشد مى توان او را از مصاديق سوء معاشرت محسوب نمود؟
بسمه تعالى: سوء معاشرت غير از زندگى حرجى است. والله العالم
* وكالت در طلاق به خاطر سوء معاشرت
   سؤال 1050. آيا ضرب و شتم و عصبانيت از مصاديق سوء معاشرت مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه اين جريان تكرار پيدا كند مصداق سوء معاشرت مى باشد. والله العالم
* طلاق به جهت سوء ظن
   سؤال 1051. هرگاه دخترى پس از عقد دائم و قبل از دخول، طلاق بگيرد در سه صورت ذيل حكم مهريه را بيان فرماييد:
الف. درخواست طلاق از ناحيه دختر به جهت سوء ظن به شوهر باشد;
ب. درخواست طلاق از ناحيه مرد به جهت سوء ظن و يا يقين به تماس تلفنى دختر با نامحرم قبل از ازدواج باشد;
ج. درخواست طلاق از ناحيه مرد به جهت ارتباط نامشروع قبل از ازدواج باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه زن درخواست طلاق با گذشت از مهريه كند، طلاق خلعى است و مهر ندارد و اگر درخواست طلاق به وسيله مرد باشد بايد نصف مهريه را بپردازد و علل درخواست و دواعى آن مؤثر در حكم طلاق نيست. والله العالم
* بذل نفقه ايام عده براى طلاق

صفحه312
   سؤال 1052. آيا زوجه مى تواند در مقابل بذل نفقه ايام عده، تقاضاى طلاق خلع نمايد؟
بسمه تعالى: چيزى مى تواند عوض خلع باشد كه زن آن را مالك باشد ولو بالقوه مثل اين كه شير دادن بچه يا انفاق او را بر ذمه بگيرد پس مى تواند آن را عوض خلع قرار دهد و اما نفقه اى كه بر ذمه شوهر است و زن مالك آن يكجا نيست بلكه يوماً فيوماً مالك مى شود(ولذا اگر در اثناء عده بميرد نفقه ساقط مى شود) نمى تواند عوض خلع باشد. والله العالم
* درخواست طلاق در صورت رها كردن همسر
   سؤال 1053. شوهر اينجانب پس از عقد دائم مرا رها كرده و حاضر به طلاق نيز نمى باشد آيا مى توان زوج را مجبور به طلاق نمود؟
بسمه تعالى: اختلاف شما بايد در محكمه شرع مطرح شود و حاكم زوج را بين دو مطلب مخيّر مى كند يا زندگى مشترك را شروع بكند و در غير اين صورت اگر براى حاكم ثابت شد كه زير بار نمى رود پس از اتمام حجّت دستور طلاق را صادر مى كند. والله العالم
* سوء معاشرت
   سؤال 1054. سوء معاشرت به چه وسيله ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: بايد سوء معاشرت را به وسيله دو شاهد عادل اثبات كند، البته در واژه سوء معاشرت، طول مدت وتكرار عمل نهفته است. والله العالم
* مقدار بذل مهر در طلاق خلع
   سؤال 1055. در طلاق خلع كه زوجه مهر يا بيش تر يا كمتر از آن را بذل مى كند آيا مدخوله بودن شرط است يا نه؟
بسمه تعالى: در صورت مدخوله نبودن فقط مى تواند نصف مهر را بذل كند. والله العالم
* تشويق زوجه بر طلاق

صفحه313
   سؤال 1056. آيا تشويق و ترغيب زوجه از سوى وكلاء و قاضى براى جدايى از زوج در جايى كه امكان سازش باشد جايز است؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* شك در تمام شدن عده
   سؤال 1057. زنى در عده عقد موقت چند مرتبه خون ديده ولى يقين به تحقق حيض ندارد وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: بايد يقين پيدا كند كه از عده بيرون آمده است، خونى كه در آن شك داشته، حساب نكند. والله العالم
* تعليق در ايقاعات
   سؤال 1058. آيا تعليق در ايقاعات صحيح است؟
بسمه تعالى: تعليق در ايقاعات صحيح نيست. والله العالم
* سوء رفتار و درخواست طلاق
   سؤال 1059. در يك نزاع بين شوهر و همسر بازوى همسر كبود مى شود، آيا همسر مى تواند طبق شروط ضمن عقد نكاح به جهت سوء رفتار شوهر از دادگاه درخواست طلاق نمايد؟
بسمه تعالى: سوء رفتار يك امر عرفى است با يك بار تحقق نمى پذيرد بلكه بايد يك نوع حالت استمرارى پيدا بكند كه باعث حرج شود. والله العالم
* ترك همسر توسط شوهر
   سؤال 1060. زوجه اعلام نموده كه شوهر به مدت چهار سال منزل را ترك نموده و مفقودالاثر است و تقاضاى حكم طلاق نموده آيا بايد به احكام مربوط به غايب عمل شود يا به جهت عسر و حرج مى تواند بدون مراعات احكام مربوط به مفقود الاثر، حكم طلاق را صادر نمود؟

صفحه314
بسمه تعالى: هرگاه در عقدنامه قيد شده است كه در صورت غيبت، زن وكيل در طلاق خودش است، در اين صورت مى تواند بدون نياز به تحقق شرايط طلاق غايب، طلاق داد و در غير اين صورت بايد طبق شرايط طلاق غايب انجام بگيرد. والله العالم
* خطا در اجراء صيغه خلع
   سؤال 1061. اگر هنگام طلاق مبارات، به غلط صيغه خلع خوانده شود، طلاق صحيح است يا خير؟
بسمه تعالى: هرگاه پيش از كلمه «خالعتُ» صيغه طلاق را بگويد و ديگر شرايط مبارات موجود باشد طلاق او به عنوان مبارات صحيح است. والله العالم
* طلاق سفيه
   سؤال 1062. شخصى سفيه است، و قيّم ايشان با طلاق و جدايى همسرش موافقت نموده آيا مى توان زن او را طلاق داد؟
بسمه تعالى: طلاق مجنون به وسيله ولى انجام مى گيرد، و اما سفيه تا خود طلاق ندهد ديگرى نمى تواند طلاق بدهد. و اگر زن مدعى حرج در زندگى شد پس از اثبات به وسيله حاكم شرع مطلقه مى شود. والله العالم
* رجوع به همسرى مرد و عدم رجوع از بذل
   سؤال 1063. خانم مطلقه ; طلاق خلعى، با رجوع شوهرش موافقت كرده و مدتى عمل زناشويى انجام داده است ولى رجوع از بذل نكرده است، آيا طلاق بدون رجوع زوجه از بذل، به طلاق رجعى تبديل مى شود؟
بسمه تعالى: ظاهر كار اين است كه هر دو از عملكرد خويش پشيمان شده و خواسته اند به حالت قبل از طلاق برگردند و اين ملازم با اين است كه زن از بذل خود رجوع كرده و آن هم پذيرفته است، هر چند به زبان نياورده است، و در نتيجه مرد حق رجوع پيدا مى كند ولى اگر بخواهند به احتياط عمل كنند زن دو عده نگه دارد، عده

صفحه315
طلاق خلعى و عده وطى به شبهه و پس از انقضاى هر دو عده، عقد را تجديد كنند. والله العالم
* طلاق در پاكى
   سؤال 1064. زنى كه در ابتداى روز پاك شد و در همان روز از شوهر خويش طلاق گرفت. آيا طلاق وى صحيح است؟
بسمه تعالى: اگر در حالت پاكى، نزديكى انجام نگرفته باشد، طلاق صحيح است و اين طهر نيز از عده محسوب مى گردد. والله العالم
* ادعاى تمام شدن عده توسط زن
   سؤال 1065. زن شوهردارى ادعا مى كند مطلقه شده و عده اش تمام شده است. اگر اين زن متهمه نباشد، احتياج به فحص دارد؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله، اگر متهمه نباشد، قولش پذيرفته مى شود. والله العالم
* بخشيدن تمام مهر توسط زن قبل از نزديكى
   سؤال 1066. زوجه قبل از نزديكى تمام مهر را به زوج بخشيد. سپس زوج وى را طلاق داد. آيا زوج مى تواند از زوجه نصف مهر را بگيرد؟
بسمه تعالى: اگر هدف زن از بخشيدن مهر، اخذ طلاق بوده، در اين صورت طلاق، خلعى است و زوجه بدهكار نمى باشد و اگر در دوران عقد و قبل از دخول، مهريه را بخشيده و سخنى از طلاق به ميان نيامده و سپس طلاق گرفته است، بايد نيمى از مهريه را به شوهر برگرداند. والله العالم
* ازدواج با خواهر زن مطلقه
   سؤال 1067. اگر كسى زوجه اش را طلاق بائن دهد آيا مى تواند با خواهر زن مطلقه خود ازدواج كند؟
بسمه تعالى: احتياط اين است كه در عده طلاق بائن با خواهر زن مطلقه خود ازدواج نكند. والله العالم

صفحه316
* رجوع زن مطلقه در بذل
   سؤال 1068. اگر كسى زوجه اش را طلاق خلعى دهد و در زمان عده با خواهر زن مطلقه خود ازدواج كند آيا زوجه مطلقه مى تواند در بذل خود رجوع كند؟
بسمه تعالى: اگر با خواهر زن مطلقه خود ازدواج كرده بنابر صحت اين ازدواج، زن مطلقه حق رجوع در بذل ندارد و رواياتى كه به او حق جواز رجوع قائل است ناظر به صورتى است كه مانعى در كار نباشد. والله العالم
* سنى بودن شاهد در طلاق
   سؤال 1069. اگر شاهد طلاق از اهل سنت باشد، طلاق صحيح است؟
بسمه تعالى: هرگاه زن و مرد، غير شيعى باشند شهادت سنى مذهب در موقع طلاق كافى است. والله العالم
* طلاق قبل از عروسى و مطالبه مهر توسط زن
   سؤال 1070. پس از عقد و قبل از عروسى، بر طبق توافق، طرفين تصميم به طلاق گرفتيم. در بيرون دادگاه گفتم طلاقت دادم و بذل مهريه ى تو را قبول كردم، لكن خانم در دفترخانه حاضر نشد و مطالبه ى مهر كرد. آيا طلاق صحيح است و آيا همسرم مى تواند مهريه را مطالبه نمايد؟
بسمه تعالى: لازم است صيغه ى طلاق در محضر دو شاهد عادل و به زبان عربى ايراد شود و چون اين دو شرط (حسب ظاهر سؤال) وجود نداشته، طلاق خلع يا مبارات محقق نشده است. طبعاً بايد دوباره طلاق داده شود يا به صورت رجعى و يا به صورت خلعى. بنابراين، آن زن فعلاً همسر شرعى شماست و مالك مهريه خود مى باشد. والله العالم
* طلاق هاى قبل از اسلام زوجين
   سؤال 1071. زن و شوهر مسيحى چند مرتبه با طلاق از هم جدا شدند و از زمانى كه

صفحه317
مسلمان شدند، دوباره طلاق صورت گرفت. آيا طلاق هاى قبل از اسلام به حساب مى آيد؟
بسمه تعالى: طلاق هاى قبل از اسلام آوردن به حساب نمى آيد. ميزان، سه طلاق در زمان مسلمانى آن دو است. والله العالم
* وجوب يا استحباب متعه(مبلغى كه به همسر داده مى شود) در صورت طلاق
   سؤال 1072. آيا وجوب يا استحباب متعه(دادن هديه) در صورت طلاق پس از دخول نيز وجود دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه طلاق بعد از دخول انجام بگيرد و مهر معيّن نشده، علاوه بر مهرالمثل، احتياط واجب متعه است. والله العالم
* رجوع به خاطر جهل به مسأله در طلاق خلع
   سؤال 1073. زنى از شوهر خود طلاق خلع گرفت، در اين ايام به خاطر جهل به مسأله، بدون قصد رجوع با شوهر خود همبستر شد. آيا بر اين زن لازم است براى ازدواج با مرد ديگر علاوه بر عده ى طلاق خلع، عده ى وطى به شبهه نيز نگه دارد؟
بسمه تعالى: اگر شوهر در طلاق بائن با زن مطلقه جماع كند، احتياطاً بايد زن دو عده نگه دارد، اما در فرض مسأله، تحقق عدم رجوع از سوى زن بعيد است. والله العالم
* وجوب يا استحباب متعه
   سؤال 1074. اگر در عقد دائم مهر معيّن نشود وزوج، همسرش را طلاق دهد فرموده اند بر طبق آيه ى شريفه(ومتعوهنّ على الموسع قدره وعلى المقتر قدره)(1)متعه (مبلغى يا چيزى به عنوان هديه) بدهد. آيا متعه واجب است يا مستحب؟ آيا با موت نيز متعه واجب خواهد بود؟

1 . بقره/236.

صفحه318
بسمه تعالى: در مورد سؤال شما دو آيه هست: الف. آيه ى 236 سوره ى مباركه ى بقره در مورد مطلَّقه ى قبل از دخول است; در حالى كه مهريه معين نشده است. در چنين موردى، متعه واجب است تا اين زن به حالت سرافكنده به خانه ى پدر باز نگردد.
ب. آيه ى 241سوره ى مباركه ى بقره به صورت مطلق براى همه ى مطلَّقات، اعم از مدخوله و غير مدخوله، اعم از اين كه مهريه معين شده يا نشده، متعه اى را در نظر مى گيرد كه طبعاً با توجه به آيه ى 236 سوره ى مباركه ى بقره، چنين متعه اى مستحب خواهد بود. والله العالم
* رو گرفتن زن از شوهر در ايام عده
   سؤال 1075. آيا لازم است كه زن در ايام عده از شوهر رو بگيرد؟
بسمه تعالى: در عده ى رجعى، رو گرفتن لازم نيست. والله العالم
* دخول بدون قصد رجوع در ايام عده
   سؤال 1076. اگر در ايام عده، شوهر به زن دخول كند، لكن قصد رجوع نداشته باشد، آيا اين عمل، رجوع دانسته مى شود؟
بسمه تعالى: اگر در ايام عده دخول كند، رجوع حساب مى شود ولو قصد رجوع نكند. والله العالم
* بائن يا رجعى بودن طلاق حاكم
   سؤال 1077. طلاقى كه حاكم به خاطر سوء معاشرت با زوجه اجرا مى كند، از مصاديق طلاق بائن است يا رجعى؟
بسمه تعالى: به كيفيت طلاق بستگى دارد. اگر مبلغى را از زن بگيرد و از طرف زن به شوهر ببخشد، طلاق بائن است، در غير اين صورت، طلاق رجعى است. والله العالم
* وكالت زوجه در طلاق مشروط به سفر زوج
   سؤال 1078. به همسرم وكالت طلاق در صورت مسافرت اينجانب به خارج از كشور

صفحه319
دادم، لكن به دلايلى سفر منتفى شد و همسرم از اين وكالت استفاده نموده و با بخشش مقدارى از مهريه، حكم طلاق خلعى گرفته است. آيا طلاق وى صحيح است؟ آيا مى توانم به همسرم رجوع كنم؟
بسمه تعالى: اگر وكالت مشروط به سفر باشد، باطل است و اگر او وكيل است كه بعد از سفر خود را مطلّقه كند، در اين صورت وكالت صحيح است و تا موكّل به سفر نرفته وى حق طلاق دادن را ندارد و چنين طلاقى باطل است.
گذشته بر اين، اگر موكِّل او را در دادن طلاق رجعى وكيل كرده، او نمى تواند طلاق خلعى بگيرد. پس طلاق خلعى او با قطع نظر از مطلب گفته شده در صدر پاسخ، باطل است و نيازى به رجوع نيست. والله العالم
* وكالت در طلاق
   سؤال 1079. اگر زوج به زوجه، با اسقاط خيارات در ضمن عقد لازم خارج، وكالت در طلاق دهد، آيا زوجه مى تواند با بذل قسمتى از مهريه، خود را با طلاق بائن از نوع طلاق خلع مطلقه نمايد؟
بسمه تعالى: ظاهر اين است كه وكالت مربوط به طلاق رجعى است و ديگر انواع طلاق نياز به تصريح دارد. علاوه بر اين، طلاق خلعى بستگى دارد كه زن را وكيل كند كه قسمتى يا همه ى مهر يا چيز ديگر را به زوج ببخشد و از طرف او وكيل باشد كه قبض كند و اين نوع طلاق بايد در وكالت تصريح شود. والله العالم
* فسخ عقد توسط پدر دختر
   سؤال 1080. پس از عقد ازدواج و قبل از عروسى، پدر دختر منصرف شد و درخواست فسخ عقد كرد و بدون اطلاع بنده، دختر را به ازدواج شخص ديگرى درآورد. آيا پدر حق فسخ دارد؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله حق فسخ براى پدر و دختر وجود ندارد و طبعاً تزويج او به شخص ديگر، بدون طلاق زوج و تمام شدن عده، باطل و در برخى صور موجب حرمت ابدى براى آن شخص مى شود. والله العالم

صفحه320
10. عده
* ازدواج در عده
   سؤال 1081. زنى در اثر جهل به مسأله در ايام عده ى طلاق، با مردى ازدواج كرد و پس از مدتى شك كرد كه آيا دخول در ايام عده بوده يا پس از آن. آيا اين عمل موجب حرمت ابدى مى شود؟
بسمه تعالى: احتياط اين است كه اين زن را طلاق بدهد و ديگر با او ازدواج نكند. والله العالم
* ازدواج در عده ديگرى
   سؤال 1082. مردى در حالى كه جاهل به حكم و موضوع بوده، با زنى در ايام عده اش، ازدواج مى كند و زن نيز جاهل به حكم حرمت بوده است. آيا پس از ايام عده مى تواند با اين زن ازدواج كند و آيا پسر اين مرد به اين زن محرم مى باشد؟
بسمه تعالى: ازدواج در عده همراه با دخول، حتى در حال جهل، موجب حرمت ابدى است، ولى فرزندى كه از اين ازدواج متولد مى شود، ولد شبهه و حلال زاده است. ارث هم مى برد، امّا فرزند مرد از زن ديگر براى اين زن محرم نيست، هم چنان كه فرزند شوهر نمى تواند با اين زن ازدواج كند. والله العالم
* عده زن مطلقه قبل از دخول
   سؤال 1083. مردى با زنى ازدواج موقّت نموده و دخول نيز انجام شده و پس از انقضاى مدت، در زمان عده، وى را به عقد دائم خود درمى آورد و لكن قبل از دخول، زن را طلاق مى دهد آيا اين زن در حكم مطلقه غير مدخوله از حيث عده مى باشد؟

صفحه321
بسمه تعالى: در فرض مسئله زن به خاطر اينكه در ازدواج نخست مدخوله است بايد عده نگه دارد و ازدواج در حالِ عده، نافى عده پيشين نيست و بايد عده عقد موقت را بگذراند. والله العالم
* عده در تلقيح
   سؤال 1084. نطفه شوهر به واسطه تلقيح، به رحم همسر منتقل مى شود آيا پس از طلاق بايد عده نگه دارد و چه مقدار؟
بسمه تعالى: عده نگه دارد و عده آن وضع حمل است. والله العالم
* ازدواج در عده
   سؤال 1085. زنى در ايام عِدّه ى طلاق با مردى ازدواج كرد و هر دو جاهل به حكم يا موضوع بوده اند. آيا آن مرد مى تواند پس از ايام عِده با اين زن ازدواج كند؟
بسمه تعالى: اگر عقد در زمان عِدّه با دخول همراه بوده است، زن بر مرد حرام ابدى مى شود و در اين مسأله بين جهل و علم به آن فرقى نيست، ولى اگر جاهل به موضوع يا حكم باشد و دخول صورت نگيرد، عقد انجام شده باطل است، ولى باعث حرمت ابدى نمى شود; يعنى پس از خروج از عده مى تواند با آن زن ازدواج كند. والله العالم
* ازدواج با خواهر زن پس از بخشيدن مابقى مدت
   سؤال 1086. شخصى با زنى ازدواج موقّت نموده و پس از دخول، مابقى مدت را بخشيده است. آيا آن مرد مى تواند در زمان عده با خواهر اين زن ازدواج كند؟
بسمه تعالى: مادامى كه زن پيشين در عده است نمى تواند خواهر او را به عقد خود درآورد. والله العالم
* عده حامله بدون دخول
   سؤال 1087. زوجه در زمان نامزدى بدون دخول، از زوج حامله شد. آيا زوجه در صورت طلاق بايد عدّه نگه دارد؟ و عِدّه ى او چه مقدار است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، عِدّه دارد و عِده اش با وضع حمل تمام مى شود. والله العالم

صفحه322
* عده ريختن منى در رحم بدون دخول
   سؤال 1088. اگر منى در رحم زن ريخته شود. ولى دخول صورت نگرفته باشد، آيا براى زن عده لازم است؟
بسمه تعالى: اگر نطفه ى شوهر بدون دخول موجب حمل شده است، بايد زوجه در صورت طلاق، عده نگه دارد و اگر موجب حمل هم نشده است، عده لازم نيست. والله العالم
* زينت پس از مرگ شوهر
   سؤال 1089. آيا زن زينتى را كه در زمان مرگ شوهر در دست داشته، بايد خارج كند؟
بسمه تعالى: آنچه كه در عرف زينت حساب مى شود، بايد از آن اجتناب كند و هر محيطى حكم خود را دارد. و الله العالم

11. ارث

* محروم كردن از ارث
   سؤال 1090. مرحوم پدرم در زمان حياتش از روى عصبانيّت با نوشته اى مرا از ارث محروم نمود، لكن پس از آن پشيمان شد و بر طبق وصيت نامه اى مرا نيز جزء ساير وراث قرار داد، ولى پس از وفات، ورثه منكر ابطال آن برگه ى محروميت شدند. آيا ورثه حق دارند كه مرا از ارث محروم كنند؟ ونيز بنده با اجازه ى پدر در زمان حياتش، بر روى عمارت پدر يك طبقه براى خود ساختم. اين ملك متعلق به چه كسى مى باشد؟
بسمه تعالى: هيچ كس نمى تواند ورثه را از ارث محروم سازد. فقط صاحب مال مى تواند در حال حيات، اموال خود را بين فرزندان و خويشان تقسيم و تمليك نمايد و ممكن است به برخى ندهد. بنابراين، آن دست خط مبنى بر محروميت برخى از ورثه، اعتبار شرعى ندارد و همه ورثه در آن خانه شريك هستند و آن طبقه كه به اجازه ى رسمى پدر ساخته شده، اعيانى آن ملك سازنده است. والله العالم

صفحه323
* گوشى موبايل جزء اشياء مختص پدر
   سؤال 1091. گوشى موبايل و ماشينى كه معمولاً پدر از آن استفاده مى كند، آيا جزء اشياى شخصى پدر محسوب شده و به پسر بزرگتر مى رسد؟
بسمه تعالى: موارد ذكر شده، جزء تركه است و بين ورّاث تقسيم مى شود. والله العالم
* ارث كافر از مسلمان با وجود مسلمان
   سؤال 1092. در صورتى كه برخى از وراث، مسلمان باشند و برخى ديگر كافر، آيا كافر از مسلمان ارث مى برد؟
بسمه تعالى: كافر با وجود وارث مسلمان از مسلمان ارث نمى برد. والله العالم
* شك در تقدم و تأخر مرگ پدر و پسر
   سؤال 1093. هرگاه پدر و پسرى بميرند و ندانيم كدام يك زودتر از ديگرى مرده است، تقسيم ارث چگونه است؟
بسمه تعالى: اگر تقدّم و تأخّر يا تقارن مرگ آن دو را ندانيم، هر دو از اصل مالِ يكديگر ارث مى برند; يعنى پسر از تركه ى پدر ارث مى برد و پدر از تركه ى پسر، نه از آنچه كه از ديگرى ارث برده است. والله العالم
* مرگ همزمان پدر و پسر
   سؤال 1094. هرگاه پدر و پسرى همزمان بميرند، تقسيم ارث آنها چگونه است؟
بسمه تعالى: از يكديگر ارث نمى برند، چون شرط توارث كه حيات يكى و مرگ ديگرى است، حاصل نشده است والله العالم
* نحوه تقسيم ارث فرزندان برادر
   سؤال 1095. شخصى فوت كرده و اولاد و پدر و مادر و خواهر و برادر ندارد و برادرانش همه قبل از خودش از دنيا رفته اند ولى هر كدام از برادران برخى داراى دختر و برخى پسر مى باشند، ارث چگونه تقسيم مى شود؟

صفحه324
بسمه تعالى: هرگاه برادر، برادر پدر و مادرى يا پدرى وى باشند فرزندان آنها ارثيه را به صورت دو سهم پسر و يك سهم دختر تقسيم مى كنند و اگر برادر مادرى ميت باشند فرزندان آنها، ارثيه را به صورت مساوى بين پسر و دختر تقسيم مى كنند. والله العالم
* ارث كسى كه فوت نموده
   سؤال 1096. يكى از وراث پس از فوتش شناخته شده، ارث او به چه كسى مى رسد؟
بسمه تعالى: سهم الارث او به فرزندان او و در صورت نبودن فرزند، به ديگر ورّاث مى رسد. والله العالم
*ممانعت از تقسيم ارثيه
   سؤال 1097. حدود چند سال قبل پدر از دنيا رفت، تاكنون يكى از وراث موافقت بر تقسيم خانه اى كه به ارث رسيده نكرده، وظيفه شرعى برخى از وراث در مورد استفاده از ارثيه چيست؟
بسمه تعالى: در ملك مشاع نمى توان بدون اجازه همگى، تصرف كرد و يا نماز خواند، بايد به دادگاه مراجعه شود تا طرف ملزم به تقسيم شود; بنابراين سعى كنند براى خود قبل از تقسيم جايى پيدا كنند و در صورت ضرورت و عدم امكان، به طور موقّت در آنجا بمانند و مبلغى به عنوان وجه اجاره براى آن فردى كه راضى به تقسيم نيست و در آنجا ساكن نمى باشد، در نظر بگيرند. والله العالم
* ارث كافر
   سؤال 1098. آيا مسلمان از كافر و كافر از مسلمان و كافر از كافر ارث مى برد؟
بسمه تعالى: مسلمان از كافر ارث مى برد ولى كافر از مسلمان ارث نمى برد و كافر از كافر ارث مى برد در صورتى كه وارث مسلمان نداشته باشد. والله العالم
* خفه شدن زير آوار عروس و داماد
   سؤال 1099. عروس و داماد در حادثه ى بم زير آوار خفه شدند و مشخص نيست

صفحه325
كدام از آنها قبل از ديگرى مرده اند. نحوه ى ارث از تركه و مهريه ى زن به چه نحو مى باشد؟
بسمه تعالى: نحوه ى ارث بردن اين دو نفر به قرار زير است:
قبلاً زن يك چهارم از مال شوهر را ارث مى برد و ارثيه ى او به وارثش مى رسد. سپس شوهر از اصل مال زن، اگر مالى داشته باشد. زوج از ميراثى كه از زوج به زوجه رسيده است و همچنين زوجه از ميراثى كه از زوجه به زوج رسيده ارث نمى برد.
مهريه زن حكم اصل مال را دارد و زوج نصف آن را ارث مى برد و وارث زوج، وارث باقيمانده ى آن مى شود. والله العالم
* ارث و بدهكارى خمس
   سؤال 1100. پدرم وصيّت كرده است كه ثلث اموالش به مصرف خيرات برسد و خمس نيز بدهكار است، آيا محاسبه ى خمس پس از مصرف ثلث است يا قبل از آن؟
بسمه تعالى: هرگاه متوفى دِينى برعهده داشته باشد از قبيل خمس و غيره، نخست دَين را از اموال به جا مانده از ميت جدا مى كنند. آنگاه ثلث باقيمانده سهم پدر را در موارد خود مصرف مى كنند. والله العالم
* وصيت به تمام اموال
   سؤال 1101. مادرى كه دو فرزند داشته و فرزند كوچكش مرده، وصيت كرده است كه چهاردانگ از منزلى كه مالك آن مى باشد به پسر بزرگ داده شود تا آن را براى كفن و دفن و ديگر موارد پس از مرگش و دو دانگ ديگر به نوه ى كوچك داده شود، آيا اين وصيت صحيح است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال يك ثلث از تركه مادر براى مخارج كفن و دفن مصرف مى شود و باقيمانده آن به نوه داده مى شود و دو ثلث به وارث مى رسد. والله العالم
* مستثنيات دين

صفحه326
   سؤال 1102. آيا مغازه جزء مستثنيات دِيْن مى باشد؟
بسمه تعالى: مغازه جزء مستثنيات دين نيست. والله العالم
* تقسيم ارث پس از زمان طولانى
   سؤال 1103. اموالى از مرحوم پدرم به مدت بيست سال در اختيار من بود و استفاده كردم. اكنون مى خواهم اموال را تقسيم كنم; وظيفه ام چيست؟
بسمه تعالى: بايد به اطلاع همگان برسانيد و اموال موروثى را تقسيم كنيد; مگر آن كه آنها راضى باشند تا به همان حالت باقى بماند كه در اين صورت اگر منافعى وجود داشته باشد، بايد پس از كسر هزينه ها ميان ورثه به نسبت سهم تقسيم شود و اگر مرحوم پدر شما بدهى داشته است، قبلاً بايد بدهى او را بپردازيد. والله العالم
* مطالبه ارث توسط فرزند وارث
   سؤال 1104. پدرم حدود چهل سال قبل مُرد و وارث او، يك پسر و يك دختر بود، در اين مدت خواهرم مطالبه ى ارث پدر نكرد، ولى اكنون كه خواهر نيز از دنيا رفته است، فرزندان وى سهم ارث خواهرم را مى خواهند. آيا مطالبه نكردن خواهرم از سهم ارثش، دليل اعراض او از ميراث است؟
بسمه تعالى: اگر ثابت شود كه خواهر، سهم الارث خود را به برادرش(شما) بخشيده است، فرزندان او نمى توانند مطالبه كنند و اگر ثابت نشد، شما بايد حق خواهر را به وارث او بپردازيد. والله العالم
* اجاره ارث بدون موافقت همه وراث
   سؤال 1105. خانه اى از پدر به ارث رسيده و فرزندان موافقت نموده اند كه يك طبقه از خانه را به شخص خاصى اجاره دهند، لكن يكى از ورّاث با اجاره دادن خانه به آن شخص مخالف است، آيا اين وارث چنين حقى را دارد و اگر منزل اجاره داده شده باشد، اكنون وظيفه چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه همه ى وارثان در آغاز كار موافقت كردند كه يك طبقه از خانه را به

صفحه327
شخص خاصى اجاره دهند، مادامى كه مدت اجاره تمام نشده، كسى حق اعتراض ندارد و اگر از اول، فردى از ورّاث مخالف بوده، اجاره صحيح نيست; مگر اين كه آن فرد راضى شود. ضمناً هر نوع بهره گيرى از خانه ى مشاع، به موافقت همه ى ورّاث نياز دارد. والله العالم
* ارث زن از تركه شوهر
   سؤال 1106. آيا زوجه از زمينى كه جزء تركه ى شوهر است، ارث مى برد؟
بسمه تعالى: زوجه از تمام دارايى منقول و زمين غير مسكونى ارث مى برد و از زمين مسكونى كه در روايات از آن به «عقار» تعبير شده، ارث نمى برد و از اعيانى آن يعنى از قيمتش ارث مى برد، ولى دختر از تمام تركه ى پدر و مادر ارث مى برد و فرقى بين منقول و غير منقول نيست. والله العالم
* ارث زن از دارايى شوهر
   سؤال 1107. چرا زن از تمام دارايى هاى شوهر ارث نمى برد؟ فلسفه ى آن چيست؟
بسمه تعالى: زن از تمام دارايى هاى شوهر ارث مى برد; از سرمايه، اراضى زراعى و باغها. فقط از خانه ى مسكونى كه در روايات از آن به «عقار» تعبير شده، ارث نمى برد; آن هم تنها از زمين آن ارث نمى برد، امّا از اعيانى آن ارث مى برد.
نخست بايد ديد كه مگر فلسفه ى همه ى احكام براى معلوم است تا اين هم معلوم شود! مسلمان، كسى است كه در مقابل تشريع الهى تسليم باشد، نه معترض.
در عين حال از نظر بعضى از علما، اين حكم خالى از فلسفه ى قابل تبيين هم نيست و آن اين كه مرد متوفى، اولاد صغار و كبارى دارد و چه بسا مشاركت اين زن در زمين خانه خصوصاً اگر نامادرى باشد، مشكلاتى براى وارث درست كند. آن گاه كه زن بخواهد پس از خروج از عده با مردى ازدواج و در همين خانه زندگى كند، طبعاً مشكلاتى براى وارث و وارثان به وجود مى آيد. مع الوصف ممكن است اين حكم الهى اسرار ديگرى داشته باشد كه ما از آن ناآگاهيم. والله العالم
* ارث فرزند صيغه

صفحه328
   سـؤال 1108. زنـى بـه نـام افتخـارالملـوك از دار دنيـا رفتـه و از پـدرش (اميـرنظام) دو فـرزند به نـام مصطفـى و عـادل هستنـد كه از همسر صيغه اى او متولد شده اند ووارث ديگرى ندارد جز دختر خاله اى به نام ملوك خانم. كدام يك در ارث مقدم هستند؟
بسمه تعالى: هرگاه متوفى برادر و دختر خاله داشته باشد، برادر در ارث مقدم بر دختر خاله است. بنابراين مصطفى و عادل كه فرزندان اميرنظام و برادران پدرى افتخار الملوك هستند وارث خواهر خود خواهند بود، نه ملوك خانم كه دختر خاله است. والله العالم
* ارث فرزند زرتشتى پس از اسلام پدر
   سؤال 1109. شخصى از والدين زرتشتى متولد شد. پدرش دو سال بعد مرد و پس از گذشت چند سال ادعا شد كه پدرش يك روز قبل از مرگ مسلمان شده بود. اگر اين فرزند كافر در حكم، مسلمان تلقى شود و پس از بلوغ به همان دين مادرزادى خود(زرتشتى) ادامه دهد، آيا ارث به او تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: از آن جا كه اين طفل، به هنگام مرگ پدر مسلمان، اسلام تبعى داشته است، قهراً ارث مى برد و وارث بودن او معّلق بر روشن شدن وضع او پس از بلوغ نيست و اگر پس از بلوغ اسلام نياورد، از آن جا كه هنگام انعقاد نطفه، والدينش كافر بوده اند، ارتداد او فطرى نيست، بلكه ملى است; زيرا او در دوران قبل از اسلام آوردن پدر، كفر تبعى داشته است. بنابراين نپذيرفتن اسلام، نمى تواند بازگشت فطرى محسوب شود و به ديگر سخن در دورانى، كفر تبعى داشته است، پس نمى توان ارتداد او را فطرى دانست و از آنجا كه پس از اسلام آوردن پدر، اسلام تبعى داشته است، مى تواند وارث باشد. والله العالم
* تقسيم ارث پس از ارتداد
   سؤال 1110. مردى مرتد شد و بعد از ارتداد اموال او بر طبق احكام ارث تقسيم گشت.

صفحه329
بعد از تقسيم ارث، دوباره مسلمان شد. آيا اموال او عودت داده مى شود؟
بسمه تعالى: پس از تقسيم اموال، به حكم حاكم، ميان ورثه، اموال به ملكيت فرد مرتد برنمى گردد و فقط توبه ى او عندالله پذيرفته است. والله العالم
* وصيت به يك سوم اموال براى فقراء به مدت معين
   سؤال 1111. پدرم وصيت مى كند يك سوم مالش را به مدت پنج سال در امر كشاورزى سرمايه گذارى كنند و درآمد آن را به مصرف فقرا برسانند. حال اگر قبل از به پايان رسيدن پنج سال، فرزند بزرگتر اين ميت بميرد، آيا به وارث اين فرزند پس از گذشت پنج سال سهمى از آن اموال مى رسد؟
بسمه تعالى: مورد مزبور از قبيل حبس است. بنابراين، همه ورثه مالك اين ملك بوده اند; هر چند كه از منافع آن بهره اى نبرده اند. قهراً فرزند متوفى، وارث سهم خود بوده، ولى متمكن از تصرف نبوده است و پس از پايان يافتن مدت حبس، سهم او به فرزندش مى رسد. والله العالم
* تخليه نكردن مغازه اى كه جزء ارث است
   سؤال 1112. پدرم مغازه اى را به صورت رهن به شخصى واگذار كرد. اكنون پس از مرگ پدر، از خالى نمودن مغازه خوددارى مى نمايد. تكليف وراث چيست؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، بايد ورثه وجه رهن را برگردانند و آن شخص، مغازه را به وارث تحويل دهد. والله العالم
* ارث برادران ابوينى و برادر ابى
   سؤال 1113. در صورتى كه تنها وُرّاث ميت، برادران ابوينى و يك برادر اَبى باشد و اين برادر، شناسنامه ى ابوينى جعل كرده است; يعنى در شناسنامه، مادر او با آن برادران ابوينى يكى مى باشد، آيا به همه ى برادران ارث مى رسد يا به برادران ابوينى؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال با وجود برادران ابوينى برادر اَبى ارث نمى برد و از اين كه برادر اَبى شناسنامه ى ابوينى دارد منشأ اثر شرعى نيست.

صفحه330
* مصرف ارث در امور خير
   سؤال 1114. جوانى از دنيا رفته و اموالى از وى به جا مانده است و والدين تصميم دارند در امور خير و مستحبى مصرف نمايند. حضرتعالى كدام مورد را پيشنهاد مى فرماييد؟
بسمه تعالى: تركه ى جوان، مال ورثه است. در صورتى كه بخواهند در امور خير مصرف كنند، در محيط خود «اصلح فالاصلح» را مقدم بدارند و رسيدگى به خويشان و ايتام و مستمندان از راه هاى خير است. والله العالم
* ارث زوجه و دو پسر و يك دختر
   سؤال 1115. فردى مرده است ووارث او عبارتند از: زوجه، دو پسر و يك دختر و تركه او عبارت است از:
1. وجوه نقدى به صورت سپرده هاى قرض الحسنه;
2. منزل مسكونى;
3. يك دستگاه آپارتمان;
4. يك باب حجره ى محل كسب;
5. چهار قطعه زمين زراعى;
6. تعدادى سهم الشركه كه ارزش آن فعلاً مشخص نيست;
اكنون سهم وراث و كيفيت تقسيم را بيان فرماييد.
بسمه تعالى: ارث زوجه نسبت به بندهاى ياد شده چنين است:
1. وجه نقدى كه به صورت سپرده است;
2. از قيمت اعيانى و بناى منزل مسكونى; نه زمين آن;
3. از قيمت اعيانى و بنا آپارتمان; نه از زمين مشاع آن;
4. يك باب حجره ى محل كسب;
5. چهار قطعه زمين زراعى;

صفحه331
6. تعداد سهم الشركه پس از تصفيه;
هرگاه متوفى داراى فرزند باشد، سهم ارث زوجه، يك هشتم و اگر داراى فرزند نباشد، سهم ارث او، يك چهارم است. بنابراين، در فرض سؤال پس از اخراج سهم همسر، ماترك ميان دو پسر و يك دختر به صورت دو سهم براى هر پسر و يك سهم براى دختر تقسيم مى شود، البته اگر متوفى ديون يا وصاياى داشته باشد قبل از تقسيم اخراج مى شود. والله العالم

صفحه332
 
 
 

احكام معاشرت و روابط اجتماعى

* راه توبه از برخى از تخلفات
   سؤال 1116. راه جبران ارتكاب گناهان و تخلف هاى قانونى چيست؟
بسمه تعالى: راه توبه از گناهان مانند دروغ، نگاه حرام، گوش دادن به غيبت و يا عدم رعايت مقررات، تصميم بر ترك و ندامت بر گذشته است، و در غيبت علاوه بر ندامت از طرفى كه كشف عيب او را كرده استحلال كند. والله العالم
* صحبت با مرد اجنبى
   سؤال 1117. خانمى كه شوهر دارد به مدت چندين ماه با مرد اجنبى غير متخصص تحت عنوان مشاوره و بدون رضايت شوهر تلفنى صحبت مى كند آيا اين رابطه جايز است؟ و آيا قابل تعزير است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال صحبت ومذاكره حرام است ضمناً تعزير در اختيار حاكم شرع است. والله العالم
* تقليد صدا
   سؤال 1118. آيا تقليد صدا در صورتى كه تمسخر نباشد و باعث ناراحتى نشود جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه اهانت تلقى نشود اشكال ندارد مگر اين كه طرف اظهار ناراحتى بكند و مايه رنجش او گردد. والله العالم
* نام بردن اسم ظالم

صفحه333
   سؤال 1119. شخصى به ديگرى ظلم كرده است و كسى اطلاع ندارد. آيا جايز است كه اسم ظالم را به ديگران بگويم؟
بسمه تعالى: فقظ مظلوم مى تواند پرده از عيب ظالم بردارد، نه غير او. والله العالم
* غيبت از يكى از افراد در جمع
   سؤال 1120. اگر از فرد غير معينى از جمعى كه حدود بيست نفر هستند غيبتى شود، آيا حرام است؟
بسمه تعالى: اگر دايره ى غيبت وسيع باشد به گونه اى كه همه ى آن افراد، اگر سخن طرف را بشنوند، ناراحت نشوند، مثل اين كه بگويد يك نفر در اين شهر چنين گناهى انجام مى دهد، اين غيبت نيست، ولى اگر دايره كوچك باشد و اعضاى دايره از شنيدن آن سخن ناخرسند شوند، غيبت حساب مى شود و دو گناه انجام داده است:
1. عيب صاحب عيب را كشف كرده;
2. ديگران را نيز مورد تهمت قرار داده است; والله العالم
* بوسيدن دست
   سؤال 1121. بوسيدن دست چه افرادى رجحان دارد؟
بسمه تعالى: بوسيدن دست پدر و مادر و علما و هاشميان رجحان دارد. والله العالم
* سلام مجرى تلويزيون
   سؤال 1122. آيا پاسخ سلام مجرى برنامه ى تلويزيون واجب است؟
بسمه تعالى: لازم نيست. والله العالم
* نوحه خوانى زنان
   سؤال 1123. آيا نوحه خوانى و مرثيه سرايى زنان كه مستلزم رسيدن صداى آنها به نامحرم است، جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه شنيدن نوحه خوانى زن، مفسده نداشته باشد، اشكالى ندارد. والله

صفحه334
العالم
* گوش كردن به صداى زن
   سؤال 1124. آيا گوش كردن به صداى زن جايز است؟
بسمه تعالى: شنيدن صداى زن در جايى كه مفسده نداشته باشد، اشكال ندارد. والله العالم
* غيبت فاسق در شهر ديگر
   سؤال 1125. اگر شخصى در شهرى متجاهر به فسق باشد، آيا مى توان فسق او را در شهر ديگر بيان نمود؟
بسمه تعالى: فردى كه در محيطى متجاهر به فسق است، گاهى انسان بى پرواست و از اين كه جاى ديگر هم از نوع كار او خبردار شوند ابائى ندارد، در اين صورت نقل آن در محيط ديگر حرام نيست، ولى اگر متجاهر به فسق نسبت به محيط خاصى بى پرواست و از كشف وضع او در محيط ديگر خرسند نمى باشد، در اين صورت بازگويى وضع او در جاى ديگر غيبت و حرام است و اگر نمى دانيد كه شخص مورد نظر از كدام نوع است، احتياط در ترك غيبت است. والله العالم

صفحه335
 
 
 

احكام ورزش و مسابقات و سرگرمى ها

* مسابقه با تفنگ بادى
   سؤال 1126. آيا مسابقه و شرط بندى به وسيله تفنگ بادى جايز است؟
بسمه تعالى: ضابطه اولى در شرط بندى حرمت است مگر در مواردى كه در روايات آمده است و شرط بندى با تفنگ بادى مقدمه براى آموزش با تفنگ واقعى باشد اشكال ندارد ولى اگر براى هوس رانى و فقط براى برد و باخت باشد جايز نيست. والله العالم
* زيان مالى و جانى تماشاگران
   سؤال 1127. اگر تماشاگران تيم مسابقه فوتبال، موجب ضرر و زيان مالى و جانى به بازيكنان يا طرفداران تيم مقابل شوند آيا ديه و ارش به عهده تيمى كه طرفدارانش ضرر وارد كرده اند مى باشد؟
بسمه تعالى: ديه برعهده كسى است كه ضرر وزيان وارد كرده است و در صورت معلوم نبودن، برعهده تيمى كه طرفدارانش ضرر وارد كرده اند نيست. والله العالم
* دادن بن محصولات فرهنگى براى شركت در مسابقه
   سؤال 1128. مؤسسه اى براى اطلاع رسانى و آموزش مسائل فرهنگى اقدام به توليد محصولات فرهنگى نموده است وجهت تشويق خريداران، مسابقه اى در نظر گرفته شده كه به ميزان خريد، بن به صورت رايگان دريافت مى كنند تا بتوانند در اين مسابقه شركت كنند آيا دادن بن و جايزه جايز است؟

صفحه336
بسمه تعالى: دادن بن و شريك كردن مشترى در مسابقه براى اخذ جوائز اشكال ندارد. والله العالم
* ورزش زن در حضور مرد
   سؤال 1129. آيا خانم ها مى توانند با لباس هاى گشاد و روسرى و شلوار در حضور مرد نامحرم ورزش كنند؟
بسمه تعالى: از اين كار اجتناب كنند. والله العالم
* تماشاى ورزش زنان
   سؤال 1130. آيا تماشاى فيلم ورزش و مسابقه ى زنان جايز است؟
بسمه تعالى: نگاه كردن به چنين فيلم هايى چون موجب تحريك شهوت و خوف وقوع در گناه است، جايز نيست. والله العالم
* ورزش زنان با مردان
   سؤال 1131. ورزش زنان و مردان نامحرم به صورت مشترك چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* بيليارد
   سؤال 1132. آيا بازى بيليارد، قمار است؟ آيا ساختن باشگاه براى بازى بيليارد جايزاست؟
بسمه تعالى: بيليارد در بسيارى از كشورها به عنوان آلت قمار به كار مى رود، ولى در برخى ديگر، وسيله ى ورزش است. مادامى كه در جوامع بشرى از آلت قمار بيرون نيامده است بازى با آن، خواه به صورت بُرد و باخت، خواه بدون آن، جايز نيست. طبعاً ساختن باشگاه ها به اين منظور همين حكم را دارد. والله العالم
* روزه نگرفتن ورزشكار

صفحه337
   سؤال 1133. با توجه به اهميت حضور ورزشكاران ايرانى در خارج از كشور، اگر يقين داشته باشند كه ده روز در مكانى مى مانند آيا مى توانند براى تقويت بنيه ى بدنى روزه نگيرند؟
بسمه تعالى: هرگاه يقين دارند كه ده روز در آن مكان خواهند ماند، روزه واجب است; مگر اين كه از اول قصد كنند كه در ظرف آن ده روز به مقدار مسافت شرعى مسافرت خواهند رفت يا بعداً تصميم بگيرند كه مسافرت كنند و برگردند و كافى است كه به ميزان چهار فرسخ شرعى از آخرين نقطه ى محل اقامت بيرون بروند و برگردند. والله العالم
* نماز ورزشكار
   سؤال 1134. آيا نماز و روزه ى ورزشكاران كه به سفرهاى خارجى يا داخلى مى روند، حكم نماز و روزه ى مسافر را دارد؟
بسمه تعالى: حكم نماز و روزه آنان مانند ديگران است. هرگاه ده روز در وطن مى مانند و سفر مى كنند، نمازشان قصر است و روزه را بايد افطار كنند و اگر به طور مرتب در هر هفته يا در هر ده روز دو روز آن به سفر مى روند و اين كار دو ماه ادامه پيدا مى كند، نماز آنها تمام است و روزه را بايد بگيرند. البته در سفر اول حكم مسافر را دارند و در سفر دوم احتياط كنند(نماز را هم تمام و هم شكسته بخوانند) و در سفر سوم نماز تمام است. والله العالم
* دوچرخه سوارى بانوان
   سؤال 1135. ورزش بانوان خصوصاً موتور و دوچرخه سوارى در محافل عمومى چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اين قبيل كارها زمينه ساز گسترش گناه در جامعه است، از آن اجتناب شود. والله العالم
* ورزش در مساجد
   سؤال 1136. آيا ورزش در مساجد و حسينيه ها جايز است؟

صفحه338
بسمه تعالى: بايد بر طبق وقف نامه عمل شود و شئون مسجد و حسينيه رعايت شود. مسلماً نوع مساجد و حسينيه ها براى ورزش آمادگى ندارد. والله العالم
* مسابقه زن و داور مرد
   سؤال 1137. اگر در مسابقات بانوان، داور و متخصص و مربّى زن نباشد، آيا مى توان از مربى و داور مرد استفاده نمود؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* گرفتن جايزه به شكل شانسى
   سؤال 1138. دستگاهى با انداختن سكه اى مى چرخد و سكه در مقابل جايزه هايى قرار مى گيرد. آيا اين نوع بازى و برنده شدن، جايز است؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* مسابقه با ورزشكار صهيونيست
   سؤال 1139. آيا ورزش كردن و مسابقه با صهيونيست جايز است؟
بسمه تعالى: هر نوع ورزش با آنان كه موجب تقويت آنها شود، جايز نيست. والله العالم
* جوايز فدراسيون
   سؤال 1140. آيا جايزه اى كه در بُرد و باخت بازى ها پرداخت مى شود، حلال است؟ آيا در صورتى كه فدراسيون جوايز را بپردازد حلال مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه جايزه را شخص ثالثى بپردازد كه پولش را از طرفين مسابقه دريافت ننموده است، مانع ندارد. والله العالم
* غذاى ورزشكار در خارج از كشور
   سؤال 1141. ورزشكاران مسلمان كه به كشورهاى غير مسلمان سفر مى كنند آيا مى توانند از غذاهاى خارج از كشور استفاده كنند؟

صفحه339
بسمه تعالى: از ماهى و پختنى هاى غير گوشتى و غير روغن حيوانى به شرطى كه يقين به نجاست نداشته باشند، مى توانند استفاده كنند. والله العالم
* مسابقه زن با مرد
   سؤال 1142. با توجه به اهميت فرهنگى، تبليغى حضور مسلمانان در مسابقات ورزشى، آيا جايز است بانوى مسلمان با حفظ حجاب، با آقايان مسابقه دهد؟
بسمه تعالى: اختلاط زن و مرد در ورزش جايز نيست. والله العالم
* مدال طلا
   سؤال 1143. آيا ورزشكار در صورت كسب مدال طلا مى تواند در مراسم اعطاى جوائز به مدت كوتاه آن را بر گردن بياويزد؟
بسمه تعالى: در دست كردن انگشتر طلا و بكارگيرى طلا به صورت گردنبند، گوشواره و امثال آن براى مردان حرام است. زيرا بر طبق روايات، اين زينت از آنِ زنان است، ولى انداختن مدال طلا بر گردن ورزشكار كه خودش عامل آن نيست و ديگرى عامل است و در صورتى كه پس از لحظاتى آن را بيرون آورد، به لحاظ انصراف ادله، على الظاهر حرام نيست، گرچه احتياط در اجتناب از آن است. والله العالم
* ايستادن زن قهرمان در كنار مرد
   سؤال 1144. آيا ايستادن مرد يا زن قهرمان در رشته ى ورزشى، در كنار مرد يا زن نامحرم، براى اين كه از آنها عكس بگيرند، جايز است؟
بسمه تعالى: اگر در حين عكس گرفتن، زن پوشش اسلامى را رعايت كند و بدنش با نامحرم تماس پيدا نكند، اشكال ندارد. والله العالم
* توصيه اى به ورزشكاران
   سؤال 1145. به ورزشكاران توصيه اى بفرماييد تا در سفرهاى بين المللى به آن عمل كنند؟
بسمه تعالى: توصيه به ورزشكاران اين است كه در سفرهاى خود شئون اسلامى را

صفحه340
رعايت كنند تا عملاً مبلّغ نظام اسلامى و شاهد گوياى متانت و فرهنگ اسلامى كشور باشند. والله العالم
* نقص عضو يا مرض در حين آموزش
   سؤال 1146. اگر مربى ورزش در حين آموزش و در اثر آموزش نادرست، موجب نقص عضو ورزشكار يا مرضى شود، آيا ارش يا ديه برعهده ى او مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه نقص در حين آموزش و به سبب اجراى دستور مربّى صورت گيرد، وى در صورت افراط و تفريط ضامن است. والله العالم
* بُكس
   سؤال 1147. قبل از انقلاب شكوهمند جمهورى اسلامى، نظر مراجع عظام بر حرمت ورزش بُكس بود و اكنون اين مسابقات كمى تلطيف شده است. آيا اين ورزش جايز است؟
بسمه تعالى: حكم سابق در مورد بكس به قوت خود باقى است. والله العالم
* جايزه دادن به رشوه دهنده
   سؤال 1148. اگر داور در اثر تبانى يا با رشوه، يك تيم ورزشى را برنده اعلام نمايد يا موجب برنده شدن تيمى شود، آيا جايزه ى فدراسيون يا غيره براى بازيكنان تيم برنده، حلال است؟
بسمه تعالى: اگر اموال جايزه دهنده محترم باشد، گرفتن چنين جايزه اى حرام است، چون رضايت او بر دادن جايزه، منوط به برنده واقعى است. والله العالم
* نقص عضو هنگام مسابقه
   سؤال 1149. اگر هنگام مسابقه ى ورزشى يا تمرين ورزش، جراحتى يا نقص عضو براى يكى از طرفين به وجود آيد، آيا موجب ديه مى شود؟
اگر اداره ى بيمه يا فدراسيون، ديه ى آن را بپردازد، آيا ديه از وارد كننده ى جراحت ساقط مى شود؟

صفحه341
بسمه تعالى: چون وارد كردن اين نوع نقص ها خطاى محض نيست، ديه ى آن به عهده ى وارد كننده ى نقص است و اگر مقام ديگرى ديه را بپردازد، از وارد كننده ى نقص ساقط مى شود. والله العالم
* فتح قله ها و عدم قدرت بر وضو و تيمم
   سؤال 1150. وظيفه ى كوهنوردانى كه براى فتح قله هاى مرتفع مى روند و به جهت سردى فوق العاده قادر به وضو و تيمم نيستند، چيست؟
بسمه تعالى: چنين سفر كه آنها را از اداى وظيفه عاجز مى سازد، جايز نيست و در صورت عدم امكان تيمم، احتياط واجب آن است كه نماز را بدون تيمم بخوانند و بعداً قضاى آن را بجا آورند. والله العالم
* بانوان و تماشاى ورزش كشتى
   سؤال 1151. آيا بانوان مى توانند تمرين يا مسابقات ورزشى آقايان مثل كشتى را از تلويزيون ببينند؟
بسمه تعالى: اگر نگاه كردن، مظنه ى تحريك شهوت وخوف وقوع در معصيت باشد، جايز نيست. والله العالم
* خمس جايزه ورزشكار
   سؤال 1152. آيا به جوايزى كه به ورزشكاران داده مى شود خمس تعلّق مى گيرد؟
بسمه تعالى: آن جوايز هديه است و بعد از گذشت يك سال خمسى بايد خمس آن را بپردازد. والله العالم
* تشويق ورزش بانوان
   سؤال 1153. تشويق و تبليغ براى گسترش ورزش بانوان چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: ورزش وسيله است، نه هدف و بايد در حد وسيله از آن استفاده و تبليغ شود و در اين قسمت بين زن و مرد فرقى نيست، مشروط بر اين كه تمام جهات شرعى رعايت شود. والله العالم

صفحه342
* پيش بينى برنده
   سؤال 1154. برخى از افراد جهت پيش بينى برخى مسابقات، جوايزى تعيين و آن را به كسانى كه پيش بينى آنان صحيح واقع شود، اعطا مى كنند. آيا گرفتن اين جوايز جايز است؟
بسمه تعالى: هرگاه اين قرارداد از جانب فرد مسلمان يا مؤسسه ى اسلامى باشد، گرفتن پول از آنها جايز نيست و نوعى «اكل مال به باطل» است. والله العالم

صفحه343
 
 
 

احكام شكار و سر بريدن حيوانات

* ذبح از وسط برآمدگى
   سؤال 1155. آيا ذبح گوسفند از بالاى برآمدگى زير گلو يا از وسط آن، موجب حرمت گوشت آن مى شود؟
بسمه تعالى: چنين ذبحى اشكال دارد و بايد از گوشت اجتناب كرد. والله العالم
* شكار با تفنگ
   سؤال 1156. حكم شرعى درباره ى شكار حيوانات حلال گوشت مثل كبك با تفنگ چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه گلوله تيز باشد و در بدن حيوان فرو رود و آن را پاره كند، با رعايت ديگر شرايط شكار، حيوان پاك و حلال مى شود. والله العالم
* شكار ماهى هاى در تانكر آب
   سؤال 1157. در تانكرى تعدادى ماهى زنده هست كه اگر شير فلكه باز شود و ماهى ها به زمين ريخته شوند مى ميرند. آيا اين عمل حكم صيد دارد؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، اين كار حكم صيد را دارد. والله العالم
* غذاى رستوران هاى غير اسلامى
   سؤال 1158. كسانى كه به كشورهاى غير اسلامى سفر مى كنند، آيا مى توانند از غذاهايى كه در رستوران ها پخته مى شود استفاده كنند؟
بسمه تعالى: چيزهايى كه نياز به تذكيه دارد از آن اجتناب كنند; مانند گوشت و روغن

صفحه344
حيوانى، ولى خوردن ديگر غذاها با عدم علم به نجاست، اشكال ندارد. والله العالم
* شكار ماهى به وسيله تير
   سؤال 1159. اگر ماهى بزرگ، در داخل آب به وسيله ى تير يا هر وسيله ى ديگر شكار شود و قبل از خارج كردن از آب بميرد، چه حكمى دارد؟
بسمه تعالى: اگر ماهى داخل آب بميرد، احتياط اجتناب است. والله العالم

صفحه345
 
 
 

احكام خوردنى ها و آشاميدنى ها

* گوشت خرگوش
   سؤال 1160. آيا خوردن گوشت نر يا ماده ى خرگوش جايز است؟
بسمه تعالى: حرام است و فرقى بين نر و ماده نيست. والله العالم
* مخلوط شدن گوشت حرام و حلال
   سؤال 1161. اگر چند گوسفند را ذبح كنند و گوشت ها را مخلوط نموده و سپس متوجه شوند كه يكى از گوسفندان ذبح شرعى نشده است، آيا راهى براى تطهير گوشت ها هست؟
بسمه تعالى: اگر غير مذكّى مشخص است، آن را جدا كنند و بقيه با آب تطهير كنند و اگر مشخصى نيست از همگى اجتناب كنند و يا به مصرفى برسانند كه در آن، پاك بودن شرط نيست. والله العالم
* پخت كشمش
   سؤال 1162. آيا جايز است كه كشمش را در آش بريزند كه پخته شود يا در روغن سرخ كنند يا در ميان پلو بگذارند تا همراه غذا طبخ شود؟
بسمه تعالى: اشكال ندارد. والله العالم

صفحه346
 
 
 

احكام موسيقى و غنا

* غناى حرام
   سؤال 1163. غناى حرام چيست؟
بسمه تعالى: غنا همان صوت مطرب با ترجيع است، بلكه تنها مطرب بودن نيز در حرمت كافى است. والله العالم
* شركت در عروسى همراه با موسيقى و رقص
   سؤال 1164. آيا شركت در مجالس عروسى و جشن هايى كه موسيقى و رقص و آواز واختلاط زن و مرد پيش مى آيد جايز است؟
بسمه تعالى: جايز نيست. والله العالم
* فرق بين غنا و موسيقى
   سؤال 1165. فرق بين غنا و موسيقى چيست؟
بسمه تعالى: «غنا» قائم به آواز انسان است و «موسيقى» با آلات است. والله العالم
* آموزش موسيقى
   سؤال 1166. نظر مبارك خويش را درباره ى موسيقى و استماع و يادگيرى آن بيان فرماييد؟
بسمه تعالى: بكارگيرى ادوات و آلات موسيقى مطلقاً حرام است، مگر در جنگ براى تهييج جهادگران و بهبودى بيماران روانى; در صورتى كه علاج بيمارى منحصر به استفاده از موسيقى باشد. تعليم و تعلّم غنا و موسيقى نيز حرام است. والله العالم

صفحه347
* شنيدن موسيقى
   سؤال 1167. اگر موسيقى مطرب نباشد، آيا شنيدن آن حلال است؟
بسمه تعالى: در بهره گيرى از آلاتِ موسيقى، فرقى بين مطرب و غير مطرب نيست. والله العالم
* غنا
   سؤال 1168. آيا جايز است زنى بدون عشوه گرى، در جمع مردان غنا بخواند و از نظر عرف مفسده اى نباشد؟
بسمه تعالى: غنـا بـراى زن و مـرد حـرام است; خـواه بـراى زنـان بخواند و خـواه براى مردان و گناه مورد دوم بيشتر است. والله العالم
* آلات موسيقى در تلاوت قرآن
   سـؤال 1169. بكـارگيـرى آلات و ادوات مـوسيقـى در تلاوت آيـات قـرآن، جـايـز است؟
بسمه تعالى: بكارگيرى آلات موسيقى در تلاوت آيات قرآن گناهى بزرگ و اهانتى به كلام خداست و حتماً بايد از آن جلوگيرى شود. والله العالم
* نى در مراسم مولودى
   سؤال 1170. آيا زدن دف يا نى در مراسم مولودى اهل بيت(عليهم السلام) و يا عروسى، جايز است؟
بسمه تعالى: هر چند برخى از فقها مانند شهيد ثانى و علامه در مختلف، زدن دف را در عروسى براى زنان تجويز كرده اند و حتى در روايات از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه در عروسى دف به كار ببريد تا نكاح از غير نكاح شناخته شود، ولى چون اين روايات، فاقد سند صحيح هستند احتياط آن است كه خوددارى شود و استفاده از دف در مراسم مولودى جايز نيست. والله العالم
* استعمال آلات لهو

صفحه348
   سؤال 1171. حكم استعمال آلات لهو و شنيدن ساز و آواز و تعليم و تعلّم موسيقى چيست؟
بسمه تعالى: حرام است. والله العالم
* نگهدارى وسايل موسيقى
   سؤال 1172. آيا نگهدارى وسايل موسيقى و آلات لهو، جايز است؟
بسمه تعالى: نگهدارى آن جايز نيست. والله العالم
* اجرت براى نواختن موسيقى
   سؤال 1173. حكم گرفتن اجرت براى نواختن موسيقى، در صورتى كه اختصاص به مجالس لهو لعب نداشته باشد چيست؟
بسمه تعالى: حرام است. والله العالم
* دليل حرمت موسيقى
   سؤال 1174. موسيقى در عرف و لغت شامل صدايى موزون است كه از يك يا چند وسيله(ساز) خارج مى شود. دليل فقهى حرمتش چيست؟ آيا از ادله ى غنا، حكم حرمت موسيقى به دست مى آيد؟
بسمه تعالى: موضوع حرمت، واژه ى موسيقى نيست، بلكه موضوع حرمت بهره گيرى از آلات خاص مانند طبل، ساز و غيره است و موسيقى كلمه اى يونانى است كه بر آن آلات تطبيق داده اند. والله العالم
* حرمت غنا
   سؤال 1175. در غنا سه عنصر وجود دارد: نيّت، خواننده، شنونده. حكم حرمت در غناى حرام از ناحيه كدام يك از اينهاست؟
بسمه تعالى: در غنا كافى است كه انسان به آن گوش دهد. والله العالم

صفحه349
* شنيدن غنا به قصد تفريح
   سؤال 1176. آيا شنيدن موسيقى يا غنا به قصد تفريح و گذراندن اوقات فراغت جايز است؟
بسمه تعالى: موسيقى و غنا مطلقاً حرام است; خواه براى گذراندن اوقات فراغت باشد يا چيز ديگر. والله العالم
* حكم غنا
   سؤال 1177. آيا صحيح است «غنا» را حلال دانسته و برخى از انواع آن را حرام بدانيم؟
بسمه تعالى: «غنا» مطلقاً حرام است ولو همراه با مجالس لهو و عيش و نوش نباشد و دليل آن را در كتاب المواهب في تحرير المكاسب ذكر نموده ايم. والله العالم
* غنا به زبان خارجى
   سؤال 1178. آيا گوش دادن به صوت غنايى كه به زبان خارجى باشد حرام است؟
بسمه تعالى: هرگاه آهنگ صدا مطرب باشد، فهميدن و نفهميدن آن در حرمت مؤثر نيست. والله العالم

صفحه350
 
 
 

احكام قضائى

1. صفات قاضى و كيفيت حكم و احكام دعاوى
* اظهار بى اطلاعى توسط منكر و رد قسم به مدعى
   سؤال 1179. در مواردى كه منكر در مقابل ادعاى مدعى، اظهار بى اطلاعى كرده و اظهار مى نمايد كه از صدق و كذب ادعا خبرى ندارد هرگاه منكر از ادعاى سوگند امتناع نمايد و سوگند را به مدعى برگرداند آيا با سوگند مدعى مبنى بر اين كه منكر علم دارد در اين صورت اصل ادعاى مدعى ثابت مى شود يا تنها علم داشتن منكر ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض مسئله هرگاه منكر قسم را به مدعى رد كند و مدعى قسم بخورد كه مى داند كه مديون است حق او ثابت مى شود. والله العالم
* تجديد ادعا پس از سوگند منكر
   سؤال 1180. در دعاوى حقوقى و كيفرى كه سوگند متوجه متهم مى شود، آيا پس از سوگند او، مدعى مى تواند با استناد به بيّنه، يا دليل ديگرى ادعاى خود را مجدداً طرح نمايد؟
بسمه تعالى: پس از سوگند خوردن منكر محاكمه مختومه مى شود بينه مدعى تأثيرى ندارد. والله العالم
* اقامه بيّنه توسط مدعى پس از سوگند منكر

صفحه351
   سؤال 1181. در صورتى كه مدعى نمى دانسته بر اين كه بيّنه دارد يا مى دانسته ولى امكان اقامه بيّنه را نداشته و لذا متهم را سوگند داده است آيا پس از آن مى تواند با استناد به بيّنه مجدداً همان دعوا را مطرح نمايد؟
بسمه تعالى: پس از سوگند منكر به درخواست مدعى، محاكمه مختومه مى شود و بيّنه مدعى در هيچ صورت پذيرفته نمى شود و به تعبير امام(عليه السلام) «ذهبت اليمين بحق المدعى» مگر اين كه منكر اقرار به حق كند و سوگند خود را كذب قلمداد نمايد در اين صورت مدعى مى تواند حق خود را از او بگيرد.
* در مواردى كه سوگند متوجه مدعى است
   سؤال 1182. در مواردى كه سوگند متوجه مدعى مى شود، ولى او از اداى سوگند امتناع مى نمايد آيا پس از آن مى تواند دعوى را با آوردن دليل يا حتى بدون آن اقامه نمايد؟
بسمه تعالى: در صورت نكول مدعى ادعاى او ساقط مى شود و تجديد محاكمه پذيرفته نمى شود. والله العالم
* علم قاضى
   سؤال 1183. آيا قاضى در مورد حد زناى به عنف مى تواند به علم خود عمل كند؟
بسمه تعالى: قاضى در صورتى مى تواند به علم خود عمل كند كه بتواند مدرك علم خود را به ديگران منتقل سازد و براى آنان نيز مفيد علم باشد در غير اين صورت نمى تواند به علم خود عمل كند. والله العالم
* عدم پرداخت نفقه و اجبار نمودن زوج بر طلاق
   سؤال 1184. اگر شوهرى نفقه زوجه را نمى پردازد و از همسر جدا زندگى مى كند ولى او را طلاق نمى دهد در اين مورد چه كسى مى تواند زوج را مجبور به طلاق دادن همسرش نمايد؟
بسمه تعالى: كار ياد شده از وظايف فقيه جامع الشرايط است و اگر نسبت به اين فقيه دسترسى هست بايد به او مراجعه نمود و در غير اين صورت از طريق دادگاه خانواده

صفحه352
اقدام شود. والله العالم
* شك در هزينه دادرسى
   سؤال 1185. در محاكم عمومى جهت رسيدگى به شكايات مالى، هزينه دادرسى دريافت مى شود اگر در موردى شك شود كه آيا منشأ مالى دارد يا نه، آيا مى توانند هزينه دريافت كنند؟
بسمه تعالى: در صورت شك نمى تواند وجهى را دريافت كند چون اولاً شبهه مصداقيه است و ثانياً اصل در اموال احتياط است مگر دليلى بر خلاف آن باشد. والله العالم
* قضاوت زن
   سؤال 1186. 1. آيا زن مى تواند قاضى شود؟
2. آيا دادرسى كه بر اساس قوانين مكتوب مى باشد، همان قضاوت در اصطلاح فقهاست؟
3. در شرايط كنونى به جهت كمبود قاضى واجد شرايط، آيا مى توان از افرادِ مورد اطمينان جهت حل و فصل دعاوى استفاده كرد؟
بسمه تعالى: 1. قضاوت از آنِ فقيه جامع الشرايط است و رجوليت شرط آن است.
2. چون قضاوت ياد شده بر طبق قانون مكتوب است، بنابراين، قضاوت كننده در اصطلاح فقهى قاضى نيست. زيرا قاضى مصطلح آن است كه در داورى بر اساس احكام شرع آزاد باشد و بر طبق نظر و استنباط خود عمل كند، نه بر طبقِ مكتوب.
3. در ايـن مـورد مـى تـوان از افـرادى كـه مـدت ها زيـر نظـر قـاضى شـرع كـار كـرده اند و احكام را آمـوختـه اند، به عنـوان وكيل فقيـه در اجـراى احكام استفـاده كـرد. در اين صـورت، دادرسى آنان، الزام آور خواهد بود. والله العالم
* قصد قتل زيد و كشته شدن حسن
   سؤال 1187. در تفسير قتل خطايى رواياتى به اين تعبر«من اعتمد شيئاً فأصاب غيره

صفحه353
ويا رمى شاة فأصاب انساناً» نقل شده است. حال اگر شخصى قصد انسان محقون الدمى را داشته باشد، ولى تير او از روى خطا به ديگرى اصابت كند يا از راه دور شخصى را با اين تصور كه«زيد» است هدف گيرد و به او شليك كند، ولى بعداً معلوم مى شود كه آن شخص«حسن» بوده است. آيا قتل او خطايى مى باشد؟
بسمه تعالى: ظاهر رواياتى كه نقل كرديد در مورد هدفى است كه محقون الدم نباشد; مانند «شاة» و يا «موجودِ غير انسان»، ولى از روى خطا به انسان بخورد. اين عبارات شامل موردى كه انسانى را هدف بگيرند، ولى به انسان ديگر بخورد نمى شود، ازاين رو، به ظاهر، قتل مورد نظر،عمد است و اگر خطا محسوب شود، خطاى محض نيست. والله العالم
* تعيين قاتل به وسيله قرعه
   سؤال 1188. اگر قاضى ظن اجمالى دارد بر اين كه قاتل يكى از چهار نفر مى باشد. آيا با قرعه مى تواند يكى را معيّن كند؟
بسمه تعالى: با ظن اجمالى نمى توان كسى را محكوم به اعدام كرد، بلكه بايد با دلايل شرعى قاتل بودن فردى ثابت شود و با قرعه نمى توان قاتل را معين كرد. والله العالم
* اقرار ولى
   سؤال 1189. آيا اقرار ولىّ بر ضد كسى كه بر او ولايت دارد، در امور كيفرى مؤثر است؟
بسمه تعالى: اقرار ولى در مورد كسى كه بر او ولايت دارد، بايد به عنوان شهادت باشد و اگر ديگر شرايط شهادت را دارا بود، به عنوان شاهد پذيرفته مى شود. والله العالم
* ادعاى اكراه بر قتل
   سؤال 1190. آيا ادعاى اكراه بر قتل، مُسقِط ديه و قصاص است؟
بسمه تعالى: اكراه در قتل فاقد اثر است و اكراه، مجوز قتل نيست. والله العالم
* شهادت فرزند بر عليه پدر

صفحه354
   سؤال 1191. آيا شهادت فرزند بر عليه پدر پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: شهادت فرزند بر ضد پدر پذيرفته نيست. والله العالم
* برخى از احكام سنگسار
   سؤال 1192. آيا دستور توقف حكم سنگسار جايز است؟
بسمه تعالى: در جايى كه شرع مقدس، قاضى را بين مجازات هاى مختلف مخير كرده است، بايد او آن نوع از مجازات را گزينش كند كه باعث تنش نشود، ولى در جايى كه مجازات، يك نوع بيشتر نيست و مفسده ى عظيمى بر اجراى آن مترتب نمى شود، تسليم در برابر خدا و كتاب او بر همه ى جوسازى ها مقدم است. والله العالم
* توبه مرتد فطرى
   سؤال 1193. اگر مرد مرتد فطرى قبل از اثبات ارتداد و يا دستگيرى توبه كند، آيا توبه ى او پذيرفته مى شود؟ و در صورت پذيرفته شدن، تكليف همسر او كه از وى به حكم ارتداد جدا شده، چيست؟
بسمه تعالى: مرد مرتد فطرى، اگر قبل از اثبات ارتداد توبه كند و التزام عملى به احكام اسلام پيدا بكند، توبه او پذيرفته شده و حدّ قتل از او ساقط مى شود و در مورد ديگر آثار ارتداد به احتياط عمل شود. بنابراين، با همسرش تجديد عقد نمايد و در مورد اموال با ورثه مصالحه كند. والله العالم
* تقصير در صدور حكم
   سؤال 1194. در صورتى كه قاضى در صدور حكم، مرتكب تقصير شود، آيا مى توان ديه را از بيت المال پرداخت و به تدريج از حقوق قاضى كسر و به بيت المال برگرداند؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال مى توان ديه را با اجازه ى حاكم شرع از بيت المال پرداخت نمود و سپس از حقوق قاضى كسر كرد. والله العالم
* اقرار سفيه در امور مالى
   سؤال 1195. آيا اقرار سفيه نسبت به جرايمى كه داراى مجازات جزاى نقدى است،

صفحه355
نافذ مى باشد؟
بسمه تعالى: اقرار سفيه در امور مالى نافذ نيست. والله العالم
* خطاى قاضى و مسئوليت مجرى حكم
   سؤال 1196. هرگاه قاضى به عمد، حكم خطايى صادر كند كه منجر به حكم قصاص و امثال آن شود، آيا مجرى حكم نيز مسئول مى باشد؟
بسمه تعالى: مسئوليت با قاضى است و در اين مورد سبب اقوى از مباشر است، مگر اين كه مجرى حكم بداند كه قاضى حكم غير صحيح داده است. والله العالم
* عدم احراز بلوغ جانى
   سؤال 1197. اگر در مورد جنايت عمد، بلوغ جانى در زمان جنايت محرز نشده باشد، آيا مدعى مى تواند متهم را پس از بلوغ قَسَم دهد و در صورت نكول او و سپس قَسَم مدعى، ضمان او را ثابت كند؟
بسمه تعالى: حق سوگند دادن را دارد. و در صورت نكول و ارجاع قَسَم به مدعى و اقدام او به قَسَم، ديه ثابت مى شود، نه قصاص. والله العالم
* شرط اجتهاد در قاضى تحكيم
   سؤال 1198. آيا قاضى تحكيم بايد مجتهد باشد يا اين كه طرفين دعوا مى توانند كسى را كه مجتهد نيست، ولى مأذون از طرف ولى فقيه است، به عنوان قاضى تحكيم قرار دهند؟
بسمه تعالى: آگاهـى قـاضى تحكيـم از احكـام كافـى اسـت. هـرگاه دو نفـر پيمـان ببنـدند كه بـه گفتـه ى او عمـل كننـد، حكـم آن قـاضـى بـه حكـم آيه ى (أوفـوا بالعقـود) نافـذ خواهد بود. والله العالم
* اجراى احكام توسط قاضى تحكيم
   سؤال 1199. آيا قاضى تحكيم علاوه بر قضاوت، حق اجراى احكام، به ويژه در دعاوى كيفرى را دارد؟

صفحه356
بسمه تعالى: اگر قاضى تحكيم مجتهد باشد، مى تواند اجراى حكم كند و در اين جهت بين امور كيفرى و غير كيفرى فرقى نيست. والله العالم
* دليل مشروعيت قاضى تحكيم
   سؤال 1200. دليل مشروعيت قاضى تحكيم چيست؟
بسمه تعالى: يكى از دلايل قاضى تحكيم روايت حلبى مى باشد. ر.ك، به: وسائل الشيعه، ج18، باب1، از ابواب صفات قاضى، ح8.
* خطاى قاضى
   سؤال 1201. در صورتى كه قاضى در صدور حكم مرتكب خطاى محض شود. ديه به عهده ى چه كسى است؟
بسمه تعالى: در صورت خطاى محض، ديه از بيت المال پرداخت مى شود. والله العالم
* عدول از حكم توسط قاضى
   سؤال 1202. سرقفلى مغازه اى را خريده و مغازه را اجاره كردم. پس از مدتى با اجازه از موجر، اقدام به تعمير داخل مغازه نمودم كه موجب افزايش قيمت شد، لكن موجر در دادگاه ادعا نمود كه اينجانب مغازه را تخريب كرده ام و قاضى بدون تحقيق، حكم به پرداخت جريمه نمود و اكنون موجر با استناد به پرونده ى كيفرى، اثبات تعدّى و اقدام به خلع يد اينجانب نمود، لكن قاضى پس از حضور در محل و مشاهده ى تعميرات، از حكم خود برگشت. آيا قاضى مى تواند از حكم خود رجوع نمايد و مغازه به اينجانب برگردانده شود يا كماكان مخلوع اليد هستم و در صورتى كه فرضاً اينجانب در مغازه تعدّى نموده باشم، آيا موجب سقوط حق سرقفلى مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه قاضى پى به اشتباه بودن داورى خود ببرد، مى تواند حكم خود را نقض كند و بهتر اين است كه پرونده را به قاضى ديگر ارجاع دهيد تا او نقض كند.
در فرض سؤال كه قاضى در حكم خود اشتباه كرده باشد، مغازه به جنابعالى باز مى گردد، مشروط بر اين كه اجاره جنابعالى به پايان نرسيده باشد و در صورت تعدّى،

صفحه357
سرقفلى ساقط نمى شود و معامله به قوت خود باقى است، مگر اين كه در قرارداد قيد شده باشد كه در صورت تعدى، مالك حق فسخ دارد. والله العالم

2. شهادت

* ديدن، لازمه شهادت به لواط
   سؤال 1203. آيا در شهادت دادن به جرائمى مثل لواط، ديدن به چشم لازم است يا يقين و علم نيز كافى است و آيا بيان جزئيات در لواط شرط است و نيز در تفخيذ و مساحقه بايد جزئيات بيان شود؟
بسمه تعالى: شهادت بايد بر اساس حس باشد و علم و يقين كافى نيست و از اين نظر بين زنا و لواط و تفخيذ و مساحقه فرقى نيست و احتياط اين است كه شخص شهادت دهنده در لواط و مساحقه و تفخيذ نيز قادر به بيان جزئيات باشد. والله العالم
* اختلاف دو شاهد
   سؤال 1204. اگر در اظهارات يكى از شهود بگويد: «ديدم دونفر، شخصى را كتك مى زدند» و شاهد ديگر بگويد:«ديدم كه ضارب الف، فلان مضروب را كتك مى زد» آيا نحوه شهادت از مصاديق تعارض است؟
بسمه تعالى: آنچه بيان شد، اختلاف نيست، بلكه «اجمال و تفصيل» است و اگر شهادت به نحوى باشد كه يكديگر را تكذيب كنند، بيّنه تمام نمى شود.
* تعارض در شهادت
   سؤال 1205. آيا تعارض در اظهارت شهود در خصوص نحوه ى شهادت در باره ى يك موضوع، موجب بى اعتبارى شهادت آنها مى شود؟
بسمه تعالى: اختلاف دو شاهد با يكديگر، دو صورت دارد:
الف. گاهى اختلاف آنان حالت«اقل و اكثر» دارد به اين صورت كه يكى مى گويد بدهى

صفحه358
بدهكار صدتاست و ديگرى مى گويد صد و بيست تا. در اين صورت اصل بدهى و مقدار صدتا ثابت مى شود.
ب. گاهى اختلاف آنان به تكذيب يكديگر منجر مى شود; مثلاً هر دو، انجام عمل واحدى را از شخصى گواهى مى دهند، ولى در مكان يا در زمان آن اختلاف پيدا مى كنند. در اين صورت، هر دو شهادت از حجيت و اعتبار ساقط مى شود و بيّنه ناتمام است.
* عدالت شاهد
   سؤال 1206. ملاك در عدالتِ شاهد چيست؟
بسمه تعالى: كسى كه به انجام واجبات و اجتناب از محرمات ملتزم باشد، شهادت او نافذ است. والله العالم
* خروج زن از منزل براى شهادت
   سؤال 1207. اگر به شخصى ظلم شود و شاهد يك خانم باشد، آيا براى شهادت دادن و خروج او از منزل، اجازه ى شوهرش لازم است؟
بسمه تعالى: در صورتِ درخواست قاضى يا شخصى كه به او ظلم شده است، اجازه ى شوهر لازم نيست.
* شهادت زنان در تولد
   سؤال 1208. آيا شهادت زنان بر اين كه ما مى دانيم فلان شخص از فلان مادر متولد شده است كافى است يا بايد در زمان زايمان در محل حضور داشته و تولد طفل را از بطن مادر ببينند؟
بسمه تعالى: هرگاه چهار زن بر نسب شهادت دهند، نسب ثابت مى شود به شرطى كه شهادت آنها مستند به حس باشد يعنى موقع ولادت حاضر باشند و يا اين كه به واسطه قول تعداد كثيرى از زنان محل، براى قاضى علم حاصل شود. والله العالم
* شهادت صبى مميز

صفحه359
   سؤال 1209. در چه موردى شهادت صبى مميّز مورد پذيرش است؟
بسمه تعالى: شهادت صبى در سن 10سالگى با داشتن صفت تمييز در مورد قتل كه ميان خودشان رخ مى دهد حجّت است و ديه ثابت مى شود به شرطى كه از آن حادثه متفرق نشده باشند و در مورد افراد بالغ حجت نيست. والله العالم
* شهادت فردى كه از يك طرف زنازاده و از طرف ديگر وطى به شبهه باشد
   سؤال 1210. آيا شهادت فردى كه فقط از يك طرف زنازاده بوده و نسبت به طرف ديگر وطى به شبهه باشد پذيرفته مى شود؟
بسمه تعالى: شهادت او پذيرفته مى شود. والله العالم
* شهادت بر پرداخت و ادعاى بقاء دين
   سؤال 1211. اگر شهود شهادت دهند بر اين كه بدهى، پرداخت شده است و لكن طلب كار مدعى است طبق چك و يا سند موجود، بدهكار، بدهى خود را اداء ننموده است، آيا شهادت مقدم مى شود يا اسناد موجود؟
بسمه تعالى: هرگاه دو شاهد عادل گواهى دهند كه وجه مربوط به اين چك يا سند عادى پرداخت شده است و طرف چك را تحويل نداده يا بدهكار نگرفته است در اين صورت شهادت بر سند و چك مقدم است. والله العالم
* شهادت پنجاه نفر بر جنايت با عدم حضور در محل جنايت
   سؤال 1212. شخصى را به جرم قتل دستگير كردند. آيا شهادت پنجاه نفر كه در محل نزاع حضور نداشته اند و مى گويند ما يقين داريم كه اين شخص توسط اين فرد به قتل رسيده است، قتل را ثابت مى كند؟
بسمـه تعـالى: «قسـامه» عبـارت از سـوگند خـوردن پنجـاه نفـر از اقـوام مقتـول بر صـدور قتـل از شخص معيّـن است; هر چند برخى قتل را مشاهده نكرده اند، ولى سوگند پنجاه مـؤمن، قاطعانه حاكى از اين است كه جريان مشتمل بر قرائن بوده اسـت، از اين رو موجب علم آنان شده است، البته قسامه در جايى است كـه لوث يعنى اماره و دليل روشن بر قاتل بودن شخص ظواهر وجود داشته باشد.والله العالم

صفحه360
* قسامه توسط بستگان
   سؤال 1213. اگر با قَسامه(پنجاه قسم براى اثبات قتل) همراه با لوث(نشانه اى كه موجب ظن غالب حاكم به قاتل بودن شخص مى شود)، قتل ثابت شود، آيا لازم است كسانى كه قسم مى خورند از بستگان درجه ى اول و دوم مقتول باشند و آيا بيان نسبت خود با مقتول، هنگام قسم خوردن و تعيين نوع قتل، لازم است؟ اگر برخى از اعضاى قسامه سوگند را به صورت صحيح ادا نكنند، تكليف چيست؟
بسمه تعالى: كافى است كسانى كه قسم ياد مى كنند، از بستگان مقتول باشند و كسى كه قسم مى خورد بايد اين چهار قيد را به زبان بياورد:
1. نام قاتل و نام مقتول;
2. ذكر نسب قاتل و مقتول به طورى كه رافع ابهام باشد;
3. اين كه قاتل تنها قتل را صورت داده يا دستيارى در قتل داشته است;
4. عمد، شبه عمد يا خطا بودن قتل;
هرگاه اين چهار قيد را همراه قسم بگويد كافى است و نيت ديگرى لازم نيست.
اگر برخى از اعضاى قسامه، به صورت صحيح قسم بخورند و برخى ديگر به صورت غير صحيح، بايد به صورت صحيح تكميل شود. والله العالم
* اقرار زن بر زنا
   سؤال 1214. هرگاه زنى در چهار جلسه اقرار كند كه با مردى زنا كرده است، ولى هيچ گونه اطلاعاتى در خصوص آن مرد ندهد، آيا اقرار او نافذ است؟
بسمه تعالى: اقرار زن مسموع است ولو طرف را مشخص نكند; چه بسا نمى خواهد آبروى او را بريزد و فقط مى خواهد خود را از بار گناه رها سازد. والله العالم
3. حدود و تعزيرات

صفحه361
* مقتضيات زمان و تغيير مجازات
   سؤال 1215. 1. با توجه به مقتضيات زمان و مكان و پيدا شدن ابزارهاى كيفرى مناسب و مورد قبول جامعه، آيا مجازات هاى منصوص قابل تغيير است؟
2. آيا حبس ابد از مجازات هاى تعزيرى محسوب مى شود و حاكم شرع مى تواند در برخى از جرايم تعزيرى، مرتكب جرم را به حبس ابد محكوم كند؟
بسمه تعالى: 1. حقيقت اسلام، تسليم در مقابل احكام خداست و به فرمايش اميرمؤمنان(عليه السلام)«الإسلام هو التسليم»، بنابراين نمى توان مجازات هاى اسلامى منصوص را تغيير داد.
2. حبس ابد در مواردى به عنوان حد وارد شده است; مانند زن مرتّده كه توبه نكند، و گيرنده ى مقتول در صورتى كه به واسطه ى ديگرى كشته شود، و سارق پس از اجراى حد در مرتبه ى سوم. بنابراين نمى توان حبس ابد را به عنوان تعزير تلقى كرد، مگر به عنوان ثانوى و با صلاح ديد حاكم شرع.
* انكار زانى پس از اقرار و علم قاضى
   سؤال 1216. اگر زانى پس از اقرار انكار كند و قاضى علم داشته باشد كه وى در انكارش كاذب است، آيا قاضى مى تواند بر اساس علم خود، براى اجراى حد اقدام نمايد؟
بسمه تعالى: مقتضاى اطلاق روايات اين است كه انكار او قابل قبول است; هر چند كه قاضى بداند او دروغ مى گويد و شايد نكته آن، عمل به رأفت اسلامى است. والله العالم
* اتهام به رباخوارى
   سؤال 1217. اگر شخصى به رباخوارى، متهم و بر ضد او اقامه دعوى شود و شاكى، مدعى باشد مبلغى را كه متهم اخذ كرده به عنوان ربا بوده است. آيا در فرض سؤال، مى توان حكم تعزير متهم را صادر نمود؟

صفحه362
بسمه تعالى: در تمام مسائل قضائى، تا وقتى كه موضوع بر طبق موازين و ضوابط شرعى ثابت نشده است، هيچ حكمى بر آن مترتب نمى شود; خواه موضوع رباخوارى باشد يا غير آن. والله العالم
* توبه و سقوط حد
   سؤال 1218. توبه اى كه در شرايط خاصى مسقط حد مى باشد، چگونه ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: توبه اين است كه انسان از عمل گذشته نادم و پشيمان گردد و قلباً تصميم بگيرد آن را انجام ندهد ولى راه شناخت اين پديده نفسانى اين است كه از ظواهر اعمال وى چنين حالت روحى فهميده شود و وجداناً بدى گناه را درك كرده و به بدى گناه پى ببرد.والله العالم
* زنا با خنثاى مشكل
   سؤال 1219. در صورتى كه فردى با خنثاى مشكله ارتباط جنسى و دخول در فرج نمايد يا هر دو نفر خنثاى مشكله باشند آيا زنا يا تفخيذ يا مساحقه محقق مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور هيچكدام از اين عناوين سه گانه ثابت نمى شود آنچه ثابت مى شود اين است كه گناهى را مرتكب شده است و نياز به تعزير دارد. والله العالم
* خوابيدن دو نفر بدون لباس زير لحاف
   سؤال 1220. اگر دو نفر تحت يك روانداز بدون لباس جمع شوند اگر چه بدون شهوت باشد موجب تعزير تا 99 ضربه است؟
بسمه تعالى: فتاوى و روايات مطلق است ولى قدر متيقن اين است كه توأم با شهوت باشد به گواه اين كه صورت رحم بودن هر دو نفر در برخى روايات استثناء شده است كه معمولاً در آن شهوت تحريك نمى شود. والله العالم
* تفاوت زناى با محارم با غير محارم
   سؤال 1221. با توجه به اينكه مجازات رجم سخت تر از مجازات قتل است بفرماييد

صفحه363
چرا زانى محصن به زناى با محارم، رجماً كشته نمى شود در حالى كه اگر زنا با عنف يا با محارم نبود به رجم كشته مى شود؟
بسمه تعالى: مصالح و مفاسد راجع به احكام در اختيار ما نيست و ما گوشه اى از ملاكات احكام را از طريق روايات و يا تجارب به دست آورده ايم، بنابراين نمى توان در اين مسائل اظهار نظر قطعى كرد ولى اجمالاً يادآور مى شويم كه رجم به يك معنى خفيف تر از قتل است چون در قتل راه فرار نيست ولى در رجم راه فرار هست و اگر از آن نقطه خود را برهاند در برخى از صور رجم ساقط مى شود. والله العالم
* حكم اهانت به يكديگر
   سؤال 1222. اگر دو نفر به يكديگر توهين كنند، فرد اول كه ابتدائاً ديگرى را مورد توهين قرار داده مجرم است و يا فرد دوم نيز كه در پاسخ به فرد اول توهين نموده نيز مجرم و قابل تعزير است؟
بسمه تعالى: آن كس كه آغاز به سب كند او تعزير مى شود نه فرد ديگر هر چند متقابلاً او را سب بكند ولى بهتر است فرد دوم زبان خود را آلوده نكند.والله العالم
* زناى همسر صغير يا ديوانه
   سـؤال 1223. اگـر مـردى، همسـر صغيـره خـود را در حـال زنا ببينـد، آيـا حـق كشتن همسـر خـود را دارد؟ و همچنيـن اگـر مـردى همسـر خـود را در حال زنا با پسر غير بالغ ببيند آيا زانى صغير را مى تواند بكشد و همچنين اگـر همسـر ديوانه باشد و زنا دهد آيا مى تواند وى را بكشد و اگر همسر بالغه باشد و زانى مجنون آيا مى تواند زوجه را بكشد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه زوجه عاقله و بالغه باشد و زانى مجنون باشد مى تواند زوجه را بكشد و شمول ادله به غير اين صورت جاى ترديد است و به حكم الحدود

صفحه364
تدرأ بالشبهات نمى تواند بكشد. والله العالم
* عفو قاذف، مقذوف را با شرط خاص
   سؤال 1224. اگر مقذوف، قاذف را به نحو مشروط عفو كند و قاذف به اين شرط عمل كند آيا بر مقذوف لازم است به اين عفو پايبند باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه بين قاذف و مقذوف عهدى بسته شود كه اگر به اين شرط عمل كنيد من تو را عفو مى كنم هرگاه عمل به شرط كرد طرف بايد به پيمان خود پاى بند باشد. والله العالم
* تعارض حكم ارتداد با قوانين بين المللى
   سؤال 1225. اگر حكم ارتداد با قوانين بين المللى معارض شد آيا تساهل و تسامح ممكن است؟
بسمه تعالى: احكام اسلام در صورت ثبوت موضوع با شرايطى كه فقها گفته اند قابل تسامح نيست، و قوانين بين المللى با شرايط حاكم بر خود وضع شده است و اين قوانين اين نكته را كه هر ملتى براى خود فرهنگى و دينى و آئينى دارد و به آن آيين ملتزم است و اكثريت قاطع به آن رأى داده اند، ناديده گرفته است. والله العالم
* عده اى را قذف كردن
   سؤال 1226. اگر كسى با يك لفظ، جماعتى را قذف كند بدون آن كه نام آنها را ببرد آيا چند حد بر او اقامه مى شود يا يك حد؟
بسمه تعالى: هرگاه فردى گروهى را قذف كند اگر همگان يكجا به دادگاه مراجعه كردند و قذف ثابت شد يك حد ثابت مى شود و اگر تك تك آمدند حد به تعداد افراد، متعدد مى شود. والله العالم
* اعتراف زانى بر زنا
   سؤال 1227. اگر زانى از صدق و راستى به گناه خود اعتراف نمايد آيا اعتراف وى مورد پذيرش قرار مى گيرد؟

صفحه365
بسمه تعالى: قانون اسلامى است كه فرد زانى تا چهار بار اقرار نكند حد بر او جارى نمى شود و اين يك نوع رأفت اسلامى است كه مى خواهد در حد امكان آبروى افراد محفوظ بماند. والله العالم
* تجاوز از پشت
   سؤال 1228. مردى به دختر 8ساله از دبر تجاوز كرده آيا حد زنا جارى مى شود؟
بسمه تعالى: حد زنا ثابت مى شود. والله العالم
* توهين به مذهب
   سؤال 1229. حكم كسى كه به مذهب توهين كند چيست؟
بسمه تعالى: توهين به مذهب حرام است بلكه احياناً مايه كفر است. والله العالم
* توهين به قرآن
   سؤال 1230. شخصى مؤمن در حال عصبانيّت به قرآن توهين كرده و لكن پس از رفع عصبانيت توبه كرده آيا خداوند مهربان او را خواهد بخشيد؟
بسمه تعالى: ان شاء الله توبه اش پذيرفته است و بايد كوشش كند كه اين كار به هيچ وجه ديگر تكرار نشود. والله العالم
* سقوط حد در سرقت از مال فرزند
   سؤال 1231. دليل سقوط حد قطع دست پدر، در صورت سرقت از مال فرزند چيست و آيا اين دليل شامل كلاهبردارى و يا خيانت در امانت نسبت به فرزند نيز مى شود؟
بسمه تعالى: دليل آن اجماع است كه در مسالك شهيد ثانى و جواهر نقل شده است، علاوه بر آن فحواى دليلى كه دلالت مى كند پدر بواسطه قتل پسر قصاص نمى شود بر آن دلالت مى كند، در روايت هست پدرى مال فرزندى را خورده بود پسر شكايت را پيش رسول خدا برد، امام صادق(عليه السلام) در اين رابطه فرمود: أو كان رسول الله يحبس الأب للابن.(1)آيا امكان داشت كه پيامبر پدر را به خاطر تصرف در مال پسر حبس كند

1 . وسائل الشيعة، ج17، باب 78 از ابواب ما يكتسب به، ح8.

صفحه366
از اين بيان حكم مسأله ديگر نيز روشن شد. والله العالم
* توبه سارق
   سؤال 1232. توبه ى سارق در چه صورتى، صحيح و حد از او ساقط مى شود؟
بسمه تعالى: سارق اگر قبل از دستگيرى توبه كند، حد از او ساقط مى شود، البته بايد اموال مسروقه را پس بدهد. اگر عين اموال باقى است بايد عين آنها و اگر تلف شده، مثل يا قيمت آنها را بپردازد. والله العالم
* نسبت زنا دادن
   سؤال 1233. اگر شخصى به ديگرى بگويد تو فرزند پدرت نيستى، آيا حد قذف ثابت مى شود و در صورت ثبوت، حق چه كسى است؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور، حد قذف ثابت مى شود و اين حق از آنِ مادر شخص مورد خطاب است. والله العالم
* تعزير براى مقدمات قتل
   سؤال 1234. شخصى اقدام به قتل نفس محترمه(محقون الدم) يا اقدام به جنايت بر عضو كرده ولى بر اثر عواملى، قتل و جنايت واقع نشده. آيا مى توان او را به جهت شروع در جنايت تعزير نمود؟
بسمه تعالى: اخافه فرد محقون الدم گناه كبيره شمرده مى شود و قابل تعزير است. والله العالم
* حد قذف و حق الناس
   سؤال 1235. آيا حد قذف از حقوق الناس وقابل عفو است و آيا به شاكى خصوصى نياز دارد؟
بسمه تعالى: حد قذف، حق آدمى است و اگر عفو كند ساقط مى شود و با مرگ مقذوف، حق به ورثه منتقل مى شود. بنابراين، اگر شاكى خصوصى يعنى كسى كه حق به او منتقل شده، حضور نداشته باشد حاكم حق رسيدگى ندارد. والله العالم

صفحه367
* قصد قطع عضو سابّ النبى
   سؤال 1236. اگر شخصى قصد داشته باشد كه فقط عضوى از اعضاى سابّ النبى را قطع كند، آيا قصاص مى شود؟
بسمه تعالى: قتل ساب النبى قصاص ندارد و اين مورد منصوص است، ولى قطع عضو به عنوان جنايت جايز نيست. والله العالم
* زمان اجراى رجم
   سؤال 1237. آيا زمان خاصى را براى اجراى رجم قائل هستيد؟
بسمه تعالى: در سرماى شديد بايد زمانى انتخاب شود كه هوا گرم باشد و در گرماى شديد وقتى را انتخاب كنند كه هوا ملايم باشد. والله العالم
* محاسبه ربا
   سؤال 1238. شخصى كه ربا را محاسبه ولى دريافت نكرده است، آيا حرامى را مرتكب شده و مستوجب مجازات است؟
بسمه تعالى: اگر مقصود اين است شخصى كه شغل او محاسبه ى درآمدهاى ربوى نيست رباى پول را حساب كرده، ولى نگرفته است، او كار حرامى مرتكب نشده است، ولى بعداً اين كار را تكرار نكند. والله العالم
* مجازات مدعى امامت
   سؤال 1239. مجازات مدعى امامت چيست؟
بسمه تعالى: هرگاه فردى امامت را ادعا كند و بگويد من امام زمان موعودم و داراى مقام عصمت هستم، نخست بايد از اين فرد رفع شبهه شود تا شايد از طريق مذاكره مشكل او رفع گردد و به حقيقت برگردد. اگر بر ادعاى خود اصرار ورزيد، در صورتى كه ادعاى او ملازم با انكار نبوت باشد، محكوم به ارتداد است. بنابراين، هرگاه ادعاى مهدويت ملازم با انكار احاديث متضافر درباره ى خصوصيات حضرت مهدى(عج)

صفحه368
باشد كه به نوعى تكذيب پيامبر(صلى الله عليه وآله)است، در اين صورت بر وى حكم ارتداد جارى مى شود، نه حكم قتل. ادعاى مطلق امامت، باعث ارتداد نيست، بلكه تعزير مى شود و در عين حال مسأله به تأمل بيشترى نياز دارد. والله العالم
 
4. قصاص
* بى هوش كردن در حين اجراى حكم اعدام
   سؤال 1240. آيا قاضى مى تواند براى سهولت اعدام، محكوم را بى هوش و پس از برداشتن يكى از اعضاى وى مثل قلب، حكم اعدام وى را اجرا نمايد؟ با توجه به روايتى از پيامبر كه فرمود:«هرگاه مى كشيد، به نيكويى بكشيد».(1)
بسمه تعالى: قاضى نمى تواند چنين كارى را صورت دهد و روايت ناظر به اين است كه براى قتل، طريق آسان را انتخاب كنيد و از طريق مشكل استفاده نكنيد. قتل با شمشير يا با تفنگ، اسهل از زير پا له كردن و يا چاقو بر بدن او زدن است. والله العالم
* برداشتن عضو در هنگام اجراى حكم اعدام
   سؤال 1241. آيا قاضى مجاز است با اخذ رضايت از مجرمِ محكوم به مرگ، با برداشتن عضو وى در اتاق جراحى و سپس قطع اكسيژن به زندگى وى خاتمه دهد؟
بسمه تعالى: كيفيت قصاص با مقتول يا اولياى دم نيست و راه آن همان كشتن با شمشير و يا آنچه كه الان جانشين شمشير محسوب مى شود، است; نظير كشتن با تفنگ. حال اگر مقتول در دوران حيات به اين جراحى رضايت داده باشد، مى توان از

1 . كشف اللثام، ج2، ص 288.

صفحه369
اعضاى او استفاده كرد. البته بعد از تحقق قصاص. والله العالم
* شركت چند نفر در قتل
   سؤال 1242. هرگاه دو نفر با فاصله، ضربات متعددى بر مجنى عليه وارد كنند; مثلاً يكى امروز دست او را قطع كند و ديگرى پس از پنج روز پاى او را قطع كند و مجنى عليه بر اثر سرايت هر دو ضربه فوت كند، آيا هر دو قاتل هستند يا فقط نفر دوم قاتل است؟
بسمه تعالى: مورد سؤال از موارد شركت در قتل است. والله العالم
* قصاص اطراف قبل از اعدام
   سؤال 1243. جانى ابتدا گوش فردى را قطع و سپس چشم او را كور كرد. آنگاه با ضربه ى چاقو به قلب، او را به قتل رساند. آيا اولياى دم حق قصاص اطراف (چشم و گوش)، قبل از قصاص نفس را نيز دارند؟
بسمه تعالى: احوط براى اولياى دم اين است كه به قصاص نفس اكتفا كنند. والله العالم
* علم به وقوع قتل در صورت رفتن مكان خاص
   سؤال 1244. شخص «الف» علم دارد كه اگر در مكان خاصى قرار گيرد، توفانى در حال وزيدن است كه او را به پايين پرت كرده و موجب قتل شخصى مى گردد. اتفاقاً همينطور شد. جنايت از چه نوعى است؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، قتل عمد محسوب مى شود. والله العالم
* عدم قدرت بر پرداخت ديه
   سؤال 1245. در قتل غير عمد كه ناشى از تصادف است و محكومٌ عليه موظف به پرداخت ديه به مدت دو سال مى باشد، اگر محكومٌ عليه توان پرداخت ديه را نداشته باشد، ديه به عهده ى چه شخصى مى باشد؟
بسمه تعالى: در فرض مذكور، دين است و بر ذمه ى وى باقى است و اگر بميرد و مالى نداشته باشد، از خويشان نزديك وى گرفته مى شود و در صورت ناتوانى آنان و عدم

صفحه370
حضور آنها از بيت المال پرداخت مى شود. والله العالم
* تداخل قصاص اطراف در قصاص نفس
   سؤال 1246. اگر شخصى با يك ضربه ى عمدى كه غالباً كشنده است، موجب جنايت هاى متعدد بر اعضاى مجنى عليه شود كه منجر به مرگ وى گردد، در صورتى كه همه ى آسيب هاى وارده در تحقق قتل مؤثر باشد، آيا قصاص «اطراف» در قصاص «نفس» تداخل مى كند؟
بسمه تعالى: هرگاه جنايات متعدد منتهى به مرگ شود، همگى در ديه يا قصاص نفس تداخل مى كند. والله العالم
* قتل در اثر ضربات مشت يا سيلى
   سؤال 1247. در صورتى كه شخصى عمداً به ديگرى مشت يا سيلى بزند يا انگشت او را قطع كند، در صورتى كه اين گونه اعمال نوعاً كشنده نباشد و ضارب قصد قتل هم نداشته باشد لكن منجر به مرگ وى شود آيا ديه نفس ثابت مى شود يا نسبت به عضو قصاص مى شود؟
بسمه تعالى: هرگاه چنين عملى منجر به قتل بشود، شبه عمد است كه علاوه بر ديه بايد كفاره هم بدهد و اگر منجر به قتل نشود نسبت به بريدن عمدى انگشت قصاص مى شود. والله العالم
* مدت پرداخت ديه در قتل يا جرح عمدى صبى
   سؤال 1248. در قتل يا جرح خطاى محض كه مهلت ديه سه سال است، آيا در قتل يا جرح عمدى صبى كه عمدش خطا محسوب مى شود، ديه در مدت سه سال پرداخت مى شود؟
بسمه تعالى: عمد صبى حكم خطا را دارد و ديه در مدت سه سال پرداخت مى شود. والله العالم

صفحه371
* كيفيت اجراى قصاص و ديه
   سؤال 1249. شخصى مرتكب يك قتل عمدى و يك قتل شبه عمد شد. كيفيت اجراى قصاص و گرفتن ديه چگونه است و آيا جهت اداى ديه بايد دو سال صبر شود و سپس قصاص صورت بگيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه قاتل عمد و شبه عمد، مالى داشته باشد، حاكم او را مجبور به پرداخت ديه مى كند و اگر ناتوان است، دو سال به او مهلت مى دهد تا ديه را بپردازد و سپس قصاص مى شود و از اين طريق بين دو حق جمع صورت مى گيرد. والله العالم
* ديه زوال قدرت بر اداى حروف
   سؤال 1250. در اثر جنايت مقدارى از قدرت گويايى شخص از بين رفته است; مثلاً ده حرف را نمى تواند ادا كند. آيا ديه ى زوال حروف با توجه به حروف عربى تعيين مى شود؟
بسمـه تعـالى: هـرگـاه زبـان انسـانى كـه مخـارج حـروف او صدمه ديده، عربى است، ديه بر 29حرف تقسيم مى شود و اگر زبانش، غير عربى باشد، ديه به عدد حروف همان زبان تقسيم مى گردد. والله العالم
* ضمان سقوط كودك در چاه
   سؤال 1251. شخصى در ملك خود كه حصار دارد چاهى حفر كرد و احتمال داشت كه كودكى از بيرون بيايد در چاه سقوط كند. اگر كودكى در چاه سقوط و آسيب ببيند، آيا آن شخص ضامن است؟
بسمه تعالى: ضامن نيست. والله العالم
* حفر حفره اى در ملك غير و سقوط كودك در آن
   سؤال 1252. اگر كسى در ملك ديگرى و بدون اذن مالك حفره اى حفر كند و مالك قدرت پر كردن حفره را نيز داشته باشد، لكن كوتاهى كند و كودكى در اين حفره سقوط كند و آسيب ببيند، چه كسى ضامن ديه ى كودك است؟

صفحه372
بسمه تعالى: كسى كه در ملك ديگرى حفره ايجاد كرده، ضامن است. والله العالم
* پرداخت نصف ديه از بيت المال براى قصاص قاتل
   سؤال 1253. اگر مردى مرتكب قتل عمدى دخترى شود و خانواده ى دختر به خاطر فقر نمى توانند نصف ديه را بپردازند تا قصاص انجام شود، آيا جايز است اين مبلغ از بيت المال پرداخته وقصاص انجام شود؟
بسمه تعالى: هرگاه ورثه ى مقتول قدرت پرداخت نصف ديه را ندارند تا قصاص كنند بايد به دريافت ديه اكتفا كنند. والله العالم
* فرار قاتل
   سؤال 1254. اگر به خاطر فرار قاتل، اولياى دم به ديه راضى شوند، آيا پس از دستگيرى قاتل، مى توانند ديه را مسترد و تقاضاى قصاص نمايند؟
بسمه تعالى: با حكم قاضى به اخذ ديه، قصاص ساقط مى شود. والله العالم
* تبديل قصاص به ديه
   سؤال 1255. آيا در تبديل قصاص به ديه، فرار و عدم دسترسى به قاتل كافى است يا مرگ قاتل نيز شرط است؟
بسمه تعالى: فرار و عدم دسترسى كافى است. والله العالم
* قتل عمدى مرتد
   سؤال 1256. اگر مسلمانى عمداً مرتدى را به قتل برساند، آيا قصاص يا ديه دارد؟
بسمه تعالى: قصاص ندارد، امّا در صورتى كه بدون اذن حاكم شرع اقدام نموده، تعزير مى شود. والله العالم
* بيرون پريدن دختر ربوده شده از ماشين و مرگ وى
   سؤال 1257. شخصى دخترى را به قصد تجاوز، ربود لكن دختر در نيمه راه از ماشين به بيرون پريد و منجر به مرگ وى شد. آيا رباينده، قاتل محسوب شده و قصاص

صفحه373
مى شود و يا ديه برعهده ى وى ثابت مى شود؟
بسمه تعالى: در فرض سؤال، قصاص و ديه ثابت نمى شود، ولى رباينده تعزير مى شود. والله العالم
* قصاص لق كردن دندان
   سؤال 1258. شخصى دندان ديگرى را لق كرده است، آيا مى توان او را قصاص نمود؟
بسمـه تعـالى: قصـاص مخصـوص كندن دندان است و در صورت لق شدن، ديه دارد و ديه ى آن دو ثلث ديه ى يك دندان است. والله العالم
* عدم پرداخت فاضل ديه توسط ولىّ دم براى قصاص سه نفر از قاتلان
   سؤال 1259. اگر سه نفر در قتل شركت نمايند و اولياى دم تقاضاى قصاص نفس كنند و بخواهند هر سه نفر را قصاص كنند، بايد فاضل ديه را به وارث قاتلان پرداخت كنند. حال ولىّ دم حاضر به پرداخت فاضل ديه نيست و اين افراد هم چنان در زندان باقى مانده اند. تكليف چيست؟
بسمه تعالى: ولى دم مى تواند فاضل ديه ى هر سه نفر را به ورثه پرداخت كند و هر سه نفر را به عنوان قصاص بكشد و اگر حاضر به اين كار نشد، به مقدار متعارف به ولى دم مهلت مى دهند تا تكليف آنها را روشن كند و اگر نتيجه نگرفتند، به قيد كفالت آزاد مى شوند. والله العالم
* قصاص عضو جانى
   سؤال 1260. جانى قصد قتل نداشت و ضربه اى هم كه وارد نمود، نوعاً كشنده نيست، ولى اتفاقاً منجر به قتل شد. آيا جانى علاوه بر ديه ى قتل نفس، به قصاص جنايت بر عضو نيز محكوم مى گردد؟
بسمه تعالى: تنها ديه ى قتل نفس بر جانى واجب است و قصاص جنايت عضو در ديه ى نفس تداخل مى كند. والله العالم
* قتل فرزند توسط پدر

صفحه374
   سؤال 1261. با توجه به افزايش فرزندكشى از سوى پدران و با توجه به حكم شرعى مربوط به آن (اگر پدر يا جد پدرى فرزند خود را بكشد قصاص نمى شود و فقط به پرداخت ديه ى قتل به ورّاث و تعزير محكوم خواهد شد كه اين امر موجب تجرّى برخى پدران مى شود) با توجه به مقتضيات زمان، آيا اين حكم را نيازمند اصلاح نمى دانيد؟
بسمه تعالى: قتل فرزندان شيوه ى جاهليت است و از محرمات و گناهان كبيره است; هم چنانكه قرآن مى فرمايد:(لا تَقْتُلُوا أولادَكُمْ مِنْ إمْلاق) و حكم شرعى راجع به عدم قصاص نيز قابل تغيير نيست، براى جلوگيرى از پديده زشت، بايد ايمان مردم را بالا برد و حالت خداترسى را تقويت كرد. والله العالم
* قتل فرزند توسط مادر
   سؤال 1262. در صورتى كه مادر، فرزند خود را به قتل رساند، آيا همانند پدر قصاص نمى شود؟
بسمه تعالى: اولياى مقتول حق قصاص دارند. والله العالم
* ديه خنثاى مشكل
   سؤال 1263. ديه ى خنثاى مشكل چگونه محاسبه مى شود؟
بسمه تعالى: در مورد خنثاى مشكل نصف ديه ى مرد با نصف ديه ى زن پرداخت مى شود. والله العالم
* ديه خنثاى مشكل ممسوح
   سؤال 1264. ديه ى خنثاى مشكل اگر ممسوح باشد(ليس له فرج الرجال والنساء; فرج هيچ يك را ندارد)، چه مقدار است؟
بسمه تعالى: هرگاه ممسوح، طبيعى و آفرينشى باشد بعيد نيست كه نصف ديه ى مرد با نصف ديه ى زن باشد; بنابراين كه ماهيت ثالثى جز زن و مرد نيست. والله العالم
* قتل مرتد توسط كافر ذمى
   سؤال 1265. اگر كافر ذمى، مرتدى را به قتل برساند، آيا قصاص مى شود؟

صفحه375
بسمه تعالى: در صورت عمد، قصاص مى شود و در صورت غير عمد، ديه دارد. والله العالم
* كشته شدن متولد از زنا به وسيله زانى يا زانيه
   سؤال 1266. هرگاه متولد از زنا به دست زانيه يا زانى كشته شود، آيا قصاص مى شود؟
بسمه تعالى: احتياطاً ديه مقرر در مورد قتل اهل كتاب را پرداخت كند و آن هشتصد درهم است و بين زانى و زانيه فرق نيست. والله العالم
* پرت شدن به وسيله توفان يا زلزله و مرگ فردى كه قصد قتل وى را داشت
   سؤال 1267. شخصى به قصد اين كه با پريدن بر روى فردى وى را به قتل برساند به پشت بام مى رود، لكن قبل از پريدن، بدون اختيار و به واسطه ى توفان يا زلزله، بر روى همان فرد پرت و موجب قتل وى مى شود. آيا محكوم به قصاص مى شود يا پرداخت ديه؟
بسمه تعالى: در فرض مسأله بايد ديه بپردازد. والله العالم

5. ديه خسارت هاى جانى

* فروش اعضاى بدن محكوم به قصاص نفس
   سؤال 1268. آيا شخصى كه به قصاص نفس محكوم شده، مى تواند اعضاى بدن خود را بفروشد؟
بسمه تعالى: اگر با دادن عضو، حيات او به خطر نيفتاده و موضوع قصاص از بين نمى رود، اشكال ندارد. والله العالم
* خون گرفتن از محكوم به قصاص نفس يا حد قتل
   سؤال 1269. آيا از شخصى كه محكوم به قصاص نفس يا حد قتل شده، مى توان خون گرفت و پول بابت خون به چه كسى پرداخت شود؟

صفحه376
بسمه تعالى: أخذ خون از كسى كه محكوم به قصاص يا حد قتل است، احتياج به اجازه ى طرف دارد و پس از اجازه، پول ملك او مى شود و طبعاً به ورثه ى او خواهد رسيد; مگر اين كه در حال حيات آن را به كسى ببخشد. والله العالم
* قتل بخاطر عدم رعايت مقررات
   سؤال 1270. راننده اى مقررات را رعايت نمى كند و با سرعت غير مجاز و يا تخلف ديگر منجر به قتل انسانى مى شود. قتل از چه نوع مى باشد؟
بسمه تعالى: شبه عمد است و بايد ديه را بپردازد. والله العالم
* ديه سقط جنين
   سؤال 1271. خانمى هستم كه بچه35روزه را سقط كرده ام و اكنون بسيار پشيمان هستم ديه سقط جنين چه مقدار است؟
بسمه تعالى: اگر به صورت نطفه بوده ديه آن 20 دينار است و اگر به صورت خون بسته بود، ديه آن چهل دينار مى باشد و هر دينارى يك مثقال شرعى است و 20مثقال شرعى معادل پانزده مثقال طلا رايج بازار است و چهل مثقال شرعى معادل سى مثقال بازار است. والله العالم
* جنايت مسلمان مجهول النسب و...
   سؤال 1272. اگر شخص لقيط يا ابن ملاعنه يا مسلمان مجهول النسب مرتكب جنايت خطايى شوند از چه كسى ديه گرفته مى شود؟
بسمه تعالى: در مورد سه گانه ابتداء به خود جانى مراجعه مى شود اگر متمكن نباشد، امام ديه را مى پردازد. والله العالم
* مرگ در اثر تصادف
   سؤال 1273. اگر وسيله ى نقليه به شخصى يا به وسيله ى نقليه ى ديگرى برخورد كند و منجر به مرگ آن شخص شود، حكم اين نوع تصادف از جهت قصاص و ديه را بيان فرماييد.

صفحه377
بسمه تعالى: 1. هرگاه عمداً وسيله را به ديگرى بزند، قتل عمد است.
2. اگر برخورد در اثر عدم رعايت مقررات رانندگى يا عدم آشنايى با امر رانندگى باشد، شبه عمد است و اگر در برخورد هيچ گونه تقصير نداشته باشد، ولى تصادف به او نسبت داده شود، قتل خطايى است. والله العالم
* دعوت رفيق به زد و خورد
   سؤال 1274. مقدارى عكس رفيقم در دست كسانى بود كه آنها مى خواستند از آن سوء استفاده كنند، به رفيقم گفتم بيا با همديگر عكس ها را از آنها بگيريم، به خاطر زد و خوردى كه صورت گرفت رفيقم كشته شد آيا من ضامن ديه وى مى باشم؟
بسمه تعالى: ضامن نمى باشيد. والله العالم
* اصناف ديه كامله
   سؤال 1275. در حال حاضر بين اصناف ديه ى كامله، تفاوت وجود دارد، آيا كسى كه بايد ديه بپردازد، مى تواند هر يك از اصناف ديه را كه خواست، انتخاب و پرداخت كند؟
بسمه تعالى: در شرايط حاضر آنچه شوراى نگهبان معيّن كرده، پرداخت شود. والله العالم
* صدمه ديدن فردى در اثر انتقال سنگ
   سؤال 1276. اگر سنگ يا آجر و مانند آن در اثر سيل و مانند آن در مسير محل عبور قرار گيرد و شخصى اين سنگ را به كنار جاده منتقل كند. وعابرى بر اثر برخورد با اين سنگ صدمه ببيند، آيا اين شخص نيكوكار ضامن است؟
بسمه تعالى: هرگاه آجر يا سنگى را از وسط جاده به كنار جاده ببرد و فردى از آن آجر كه در جايگاه دوم قرار گرفته است صدمه ببيند، كسى ضامن نيست، مگر اين كه سنگ را در جاى نامناسب قرار دهد كه معمولاً ايجاد خطر مى كند، در اين صورت شبه عمد به شمار مى رود. والله العالم
* ديه قرمزى يا كبودى محل ضرب بچه

صفحه378
   سؤال 1277. اگر ولى، بچه را براى تربيت بزند و موجب قرمزى يا كبودى در محل ضرب شود، آيا ديه برعهده ى ولى مى باشد؟
بسمه تعالى: ديه برعهده ى ولى است و ظاهر اين است كه اين مطلب مسلم است و لزوم ديه بر معلم هم بر همين اساس مى باشد. در جواهر بيان شده است:«كتلف الصبى بتأديب من له تأديبه فى الضمان»(1) و در جاى ديگر، ضمان ديه را در مورد تأديب صبى مورد اتفاق فقها دانسته است.(2) والله العالم
* مراد از «مؤمن» در سوره نساء، آيه99، كيست؟!
   سؤال 1278. مراد از «مؤمن» در سوره ى نساء، آيه ى92:(وَما كانَ لِمؤمن أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إلاّ خطأً)، چه كسى است؟
بسمه تعالى: كسى كه معتقد به يكتايى خداوند و نبوت پيامبر خاتم(صلى الله عليه وآله)و معاد روز قيامت است والله العالم
* ديه كشته شدن مسلمان ايرانى در كشور خارجى
   سؤال 1279. هرگاه مسلمان ايرانى در كشور ديگرى مثل عراق، عربستان يا آمريكا به قتل برسد و قاتل ناشناس باشد، آيا بر دولت ايران لازم است ديه ى مقتول را از بيت المال بپردازد؟
بسمه تعالى: هر نوع قتلى كه در خارج از حكومت اسلامى رخ دهد و قاتل آن شناخته نشود، پرداخت ديه ى آن از طرف حكومت اسلامى واجب نيست، ولى مى تواند كمك هاى لازم را در مورد آن انجام دهد. والله العالم
* خسارت درد كمر و درد پا در اثر كار
   سؤال 1280. شخصى به مدت طولانى براى ديگرى كار كرده و منجر به درد كمر و درد پا شده است. آيا او مى تواند از صاحب كار مطالبه ى خسارت نمايد؟

1 . ج42، ص 106.
2 . جواهر، ج42، ص 44.

صفحه379
بسمه تعالى: اگر بدون شرط كار كرده، صاحب كار ضامن پيامدهاى كار نيست و اگر به هنگام اشتغال، شرط كرده كه در صورت بروز مرض خاصى در اثر كار، خسارت آن را بپردازد، اين شرط مانعى ندارد; مشروط بر اين كه حدود و خصوصيت بيمارى و حدود خسارت آن روشن بشود تا به خاطر اين شرط، معامله غررى نشود. والله العالم
* اخذ برائت از مسافر
   سؤال 1281. راننده اى قبل از حركت، از مسافر اخذ برائت كند و در بين راه تصادف كرده و منجر به صدمه ديدن مسافر شود. آيا راننده ضامن است؟
بسمه تعالى: اخذ برائت و قصد احسان و نيكى در اين مسأله مؤثر نيست. بنابراين، اگر وقوع حادثه و تصادف به راننده استناد داشته باشد، در صورت تقصير، شبه عمد و در صورت عدم تقصير، خطاست. والله العالم
* روش اثبات زوال منافع متعدد بر اثر يك ضربه
   سؤال 1282. در صورتى كه با يك ضربه ى جنايت بر اعضاى يك نفر، منافع متعددى از بين برود، آيا براى اثبات، در يك مرتبه شش سوگند ياد شود كافى است يا براى هر كدام، قسامه ى جداگانه اى انجام گيرد؟
بسمه تعالى: براى هر كدام از منافع، قسامه ى مستقلى انجام گيرد. والله العالم
* قطع كردن انگشت چهارم زن بخاطر كم شدن ديه
   سؤال 1283. زنى سه انگشت دست وى توسط شخصى، از روى خطا قطع شده است، به خاطر اين كه ديه كم شود انگشت چهارم زن را نيز قطع مى كند، آيا در حق زن ظلم نمى شود؟
بسمه تعالى: در صورتى بريدن چهار انگشت موجب تنصيف ديه مى شود كه به صورت خطا باشد و در فرض مسأله، سه انگشت از روى خطا و چهارمى از روى عمد است. در اين صورت، بايد ديه ى سه انگشت را بپردازد و نسبت به انگشت چهارم بين قصاص و اخذ ديه ى مستقل مخير است. والله العالم

صفحه380
* مسئول ديه آسيب ديدن شنوايى بچه توسط بچه ديگر
   سؤال 1284. اگر بچه ى صغير در اثر نزاع و دعوا با بچه ى ديگر، باعث آسيب ديدن شنوايى آن بچه ى ديگر شود، آيا ديه ى آن برعهده ى عاقله است؟
بسمه تعالى: هرگاه نظر طبيب بر اين باشد كه شنوايى از دست رفته و اميد به بازگشت نيست، ديه برعهده ى عاقله است و اگر قدرت شنوايى وى كم شده و ارش آن كمتر از ديه ى «موضحه» باشد، از مال طفل برمى دارند. والله العالم
* مباشر در سقط جنين
   سؤال 1285. زنى چند سال قبل فرزند خود را سقط كرد، ولى نمى داند كه آيا او مباشر در سقط بوده يا پزشك سقط كرده است. اكنون وظيفه ى او نسبت به ديه چه مقدار مى باشد؟
بسمه تعالى: زن نسبت به خود مى تواند اصل برائت را جارى كند، ولى وارث ديه مى تواند به اين دو نفر مراجعه و مطالبه ى ديه نمايد. والله العالم
* قتل چند نفر بخاطر نجات جان اكثر مسافران در نقص فنى هواپيما يا اتوبوس
   سؤال 1286. گاهى خلبان هواپيما يا راننده ى اتوبوس به دليل نقص فنى ناچار مى شود براى حفظ جان اكثر مسافران كارى كند كه منجر به مرگ چند نفر و نجات اكثريت مى شود. آيا راننده ضامن ديه ى افراد آسيب ديده مى باشد؟ آيا بين اضطرار ناشى از قصور يا تقصير راننده با صورتى كه وضعيت اضطرارى به صورت كاملاً اتفاقى به وجود آمده فرقى وجود دارد؟
بسمه تعالى: در تعارض ضررين، لازم است كه اقلّ انتخاب شود، ولى ضامن ديه مى باشد و در صورتى كه بيمه دارند، بيمه آن ديه را مى پردازد ودر غير اين صورت خود خلبان و راننده ضامن است و هرگاه آن كار به خود خلبان يا راننده نسبت داده شود; هر چند به خاطر پديد آمدن شرايط پيش بينى نشده باشد، خود او ضامن است. والله العالم

صفحه381
* تعداد اقرار در جنايت عمدى موجب ديه
   سؤال 1287. در جنايت عمدى كه موجب ديه باشد، چند مرتبه اقرار لازم است؟
بسمه تعالى: يك بار كافى است. والله العالم
* تعداد سوگند در قسامه
   سؤال 1288. در اثبات جنايتى كه بر اعضا وارد و موجب ديه ى كامل شده، چند سوگند در قسامه لازم است؟
بسمه تعالى: نظر مشهور ومتبع در قسامه ى اعضا شش سوگند است. والله العالم
* لوث در قسامه ى اعضا
   سؤال 1289. آيا در قسامه ى اعضا، تحقق «لوث» را شرط مى دانيد؟
بسمه تعالى: اصولاً مورد قسامه لوث است و تا لوث نباشد موضوعى براى قسامه نيست. والله العالم
* مقصود از «الأقرب فالأقرب»
   سؤال 1290. مقصود از «الأقرب فالأقرب» در مورد پرداخت ديه از طرف عاقله چيست؟
بسمه تعالى: ظاهر الأقرب فالأقرب، طبقات ارث است. والله العالم
* شمول قاعده«كل ما كان...» به اعضاى داخلى يا ظاهرى يا هر دو
   سؤال 1291. آيا قاعده ى «كل ما كان فى الإنسان اثنان ففيهما الدية وفى أحدهما نصف الدية وما كان فيه واحد ففيه الدية» كه متخذ از روايات است، منحصر به اعضاى ظاهرى بدن است يا شامل اعضاى داخلى نيز مى شود؟
بسمـه تعالـى: اطلاق حـديث «كـلّ ما كـان فى الجسـد...» هـر چنـد اعضـاى داخلى را هـم دربـر مى گيـرد، ولى چـون غالباً نابودى يكى از اعضاى داخلى بدن باعث مرگ مى گردد، ديه ى كامل به هر حال (خواه عضو واحد باشد يا متعدد) ثابت است، امّا در موردى كه يكى از دو كليه و امثال آن از بين برود نصف ديه ثابت مى شود. والله العالم

صفحه382
* مقصود از عضو واحد در قاعده «كل ما كان...»
   سؤال 1292. مقصود از عضو واحد در اين قاعده چيست و آيا رگ ها و يا موى سر و امثال اينها، عضو واحد محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: مقصود از اعضا، اعضاى رئيسه است و رگ ها و امثال آن تابع عضوند، امّا موى سر، خود منصوص است. والله العالم
* شمول قاعده «كل ما كان...» بر غده آپانديس
   سؤال 1293. آيا اين قاعده شامل غدّه ى آپانديس نيز مى شود؟
بسمه تعالى: غدّه ى آپانديس و امثال آن عضوى مستقل نيستند. والله العالم
* ديه قتل پيرمرد در سانحه رانندگى
   سؤال 1294. در سانحه ى رانندگى، پيرمردى مصدوم شدو به خاطر برخى صدمات، پس از دو ماه مرد. آيا علاوه بر ديه ى كامل، ديه ى صدماتى كه ارتباطى به مرگ وى نداشته، به آنها تعلق مى گيرد؟
بسمه تعالى: هرگاه بين جرح عضو و مرگ او در پى سانحه ى رانندگى، فاصله ى زمانى قابل ملاحظه اى باشد و مرگ او مستند به جرح پيشين نباشد، مقتضاى قاعده اين است كه دو ديه بپردازد. براى تقريب مطلب، هرگاه فردى دست كسى را بشكند و دست او بهبود و بعداً او را بكشد قهراً ديه متعدد خواهد بود ومؤيد اين فتوا روايت صحيحه ابى عبيده حذاء است. والله العالم
* استرداد ديه و تقاضاى قصاص قاتل فرارى دستگير شده
   سؤال 1295. قاتل پس از ارتكاب قتل متوارى شد و بر طبق قرائن و شواهد امكان دسترسى به او نيست و قاضى بر طبق ماده ى 313 قانون مجازات اسلامى، قصاص را به ديه تبديل نمود. آيا ولى دم مى تواند از ديه امتناع و منتظر دستگيرى قاتل شود؟ اگر ولىّ دم از دستگيرى قاتل نااميد شود و به ديه راضى گردد و بعد از مدتى، قاتل دستگير شود، آيا ولى دم مى تواند ديه را برگرداند و مطالبه ى قصاص نمايد؟

صفحه383
بسمه تعالى: گزينه ى ديه نوعى ارفاق به ولى دم است; بنابراين مى تواند صبر كند و پس از گرفتن ديه، بازگشت به قصاص جايز نيست. والله العالم
* ديه شكستگى استخوان نشيمنگاه
   سؤال 1296. ديه ى شكستگى استخوان نشيمنگاه، در صورتى كه موجب از بين رفتن قدرت نگهدارى و امساك مدفوع و ادرار نگردد، چه مقدار است؟
بسمه تعالى: در اين مورد يك پنجم ديه كامل را مى پردازد. والله العالم
* ديه شكستگى استخوان نشيمنگاه
   سؤال 1297. در صورتى كه شكستگى استخوان نشيمنگاه موجب ناتوانى در امساك باد گردد. آيا استناد به روايت سليمان بن خالد و عبارت«فلم يملك استه» مى توان قائل به ديه شد؟
بسمه تعالى: اگر روايت سليمان بن خالد اطلاق داشته باشد، مى توان در فرض ياد شده قائل به ديه شد. والله العالم
* ديه شكستگى مهره هاى گردن
   سؤال 1298. ديه ى شكستگى مهره هاى گردن كه منجر به كج شدن گردن نشده و در بلع غذا نيز مشكلى به وجود نياورده است، چه مقدار است؟
بسمه تعالى: اگر استخوان گردن را شكسته باشد، يك پنجم ديه ى گردن را مى پردازد و چون ديه ى گردن، ديه ى كامل است، پس يك پنجم ديه ى كامل را بايد بپردازد. والله العالم
* ديه قتل تبعه خارجى در ايران
   سؤال 1299. مسلمانى از تبعه ى كشورهاى ديگر در ايران به قتل رسيد و قاتل نيز شناسايى نشد. آيا دولت ايران موظف به پرداخت ديه ى مقتول مى باشد؟

صفحه384
بسمه تعالى: بر طبق روايت صحيحه ى عبدالله بن سنان، بايد ديه ى مقتول از بيت المال پرداخت شود، به شرط اين كه اولياى مقتول خواستار ديه ى آن باشند. والله العالم
* ديه در قتل تسبيبى
   سؤال 1300. آيا همان گونه كه در قتل مباشرى، در صورت عدم شناسايى قاتل، ديه ى مقتول از بيت المال پرداخت مى شود، در قتل تسبيبى نيز اين گونه است؟ به عنوان مثال، اگر شخص ناشناسى پوست موزى در خيابان بيندازد و شخصى در اثر گذاشتن پا روى پوست و لغزيدن و به زمين خوردن بميرد، آيا بيت المال ضامن ديه ى اوست؟
بسمه تعالى: چون ديه ى مسلمان هدر نمى رود، در فرض سؤال (قتل تسبيبى) نيز بايد از بيت المال پرداخت شود. اميرمؤمنان(عليه السلام)فرمود: «لا يبطل دم امرء مسلم». والله العالم
* تيراندازى به حيوان و كشتن انسان به دليل سهل انگارى
   سؤال 1301. اگر تيرانداز به طرف حيوانى تيراندازى كند، لكن به دليل سهل انگارى متوجه نباشد و تير به يك انسان اصابت كند، قتل از چه نوعى مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه مقصود از سهل انگارى اين است كه تيرانداز از اصابت تير به انسان غافل باشد، قتل خطايى خواهد بود. والله العالم
* تيراندازى به طرف حيوان و احتمال اصابت به انسان
   سؤال 1302. اگر شخصى به طرف حيوانى تيراندازى كند و توجه داشته باشد كه شخصى محقون الدم در معرض اصابت تير او قرار دارد و احتمال دارد تيرش به خطا رفته و به آن شخص اصابت كند، در صورتى كه چنين حادثه ى رخ دهد، قتل از چه نوع محسوب مى شود؟
بسمه تعالى: شبه عمد است و بايد ديه را خودش بپردازد. والله العالم

صفحه385
* ديه كشته شدن فردى از صابئان در ازدحام جمعيت يا در شارع
   سـؤال 1303. اگـر شخصـى از فـرقه ى صابئـان در اثـر ازدحـام جمعيت كشتـه شـود يا در شـارع عـام پيـدا شود، آيا ديه ى وى را مى توان از بيت المال مسلمين پرداخت نمود؟
بسمه تعالى: مشهور در ميان فقها اين است كه صابئان جزء اهل كتاب نيستند و مشمول ديه نخواهند بود. محقّق در شرايع مى فرمايد:«ولا دية لغير أهل الذمّة من الكفار ذوي العهد كانوا أو أهل حرب بلغتهم الدعوة أم لم تبلغ». بنابراين مشمول قانون لوث بر مسلمين نيز نيستند. والله العالم
* شكسته شدن عضوى از بدن ميت به هنگام غسل دادن
   سؤال 1304. اگر هنگام غسل دادن ميّت، عضوى از اعضاى او شكسته شود، ديه اى كه به اين عضو تعلق مى گيرد، در چه مورد مصرف مى شود؟ آيا مى توان با اين پول، ديون ميّت را پرداخت كرد؟
بسمه تعالى: ديه ى ياد شده جزء تركه نيست و در مصالح ميت مانند خيرات و مبرّات مصرف شود. هرگاه ميت تركه داشته باشد، دين او از تركه ادا مى شود و در صورت نداشتن تركه، همين دين را به عنوان احسان در حق ميّت در اداى دين مصرف كنند. والله العالم
* شكستگى استخوان در اثر تصادف و مرگ در اثر سرطان پروستات
   سؤال 1305. شخصى در اثر تصادف، دچار شكستگى استخوان درشت پا شد و كارشناس، راننده را مقصر دانست. پس از چند ماه مصدوم به علّت نشر خون ناشى از بيمارى سرطان پروستات، مُرد و علت مرگ او را بى تحرّكى تشخيص دادند. آيا راننده نسبت به مرگ نيز ضامن است؟
بسمه تعالى: هرگاه عرفاً مرگ او را به بيمارى موجود در او مستند مى دانند، نه شكستگى پا; هر چند از نظر طبى در تسريع مرگ مؤثر بوده، فقط ضامن ديه ى شكستگى پا است. والله العالم

صفحه386
* ديه شكستن همه استخوانهاى بدن
   سؤال 1306. اگر همه ى استخوان هاى بدن انسان شكسته شود، ديه ى آن چقدر است؟
بسمه تعالى: هرگاه استخوانى از بدن انسان شكسته شود، به آن «جراحت هاشمه» مى گويند و ديه ى آن ده شتر است و اگر دو استخوان از دو موضع بشكند، دو ديه دارد. والله العالم
* اتهام قتل فرزند از طرف پدر
   سؤال 1307. در مورد اتهام قتل فرزند از طرف پدر، در صورت وجود لوث، آيا پنجاه قسم لازم است يا بيست و پنج قسم؟
بسمه تعالى: در صورتى كه قسامه را در مورد پدر و فرزند بپذيريم، پنجاه قسم معتبر است. والله العالم
* قصاص كوتاه كردن موى پسر در مهد كودك و نقاشى با خودكار بر روى دست
   سؤال 1308. اگر در مهد كودك موهاى پسرى را عمداً و بدون ضرورت و بدون اذن ولى، كوتاه نمايند، آيا مى توان قصاص نمود؟ اگر بر روى دست كسى، عمداً و بدون اجازه با خودكار نقاشى نمايند، آيا مى توان قصاص نمود؟
بسمه تعالى: در مورد مزبور، نه قصاص است و نه ديه; چون ثبت نام در مهدكودك به معناى امضاى مقررات داخلى است و طبعاً كوتاه كردن مو به خاطر حفظ اين مقررات است.
در مورد سؤال دوم، كار خلاف شرع است، ولى قصاص و ديه ندارد.والله العالم
* دفن زن حامل
   سؤال 1309. زنى حامله از دنيا رفت و از فردى در اين باره سؤال شد و او در جواب گفت دفنش كنيد. با احتمال زنده بودن جنين آيا وى ضامن ديه ى جنين مى باشد؟
بسمه تعالى: هرگاه احتمال زنده بودن طفل را بدهند، دفن مادر جايز نيست تا بچه را

صفحه387
زنده بيرون بياورند و اگر دفن كرده باشند، وى ضامن ديه خواهد بود. والله العالم
* تغليظ ديه سقط جنين در ماه هاى حرام
   سؤال 1310. اگر سقط جنين در ماه هاى حرام واقع شود، آيا ديه «تغليظ» مى شود؟
بسمه تعالى: تغليظ ديه مربوط به جايى است كه مقتول، ديه كامل داشته باشد و ديه ى جنين كمتر از ديه ى انسان كامل است، مگر آن كه روح انسانى به آن تعلق گرفته باشد و انسان شمرده شود، البته هرگاه سقط كند ديه تغليظ نمى شود ولى اگر با ابزار و ادوات آن را قطعه قطعه كنند، احتياطاً ديه تغليظ مى شود. والله العالم

6. ضررهاى ناشى از درمان و مسائل پزشكى

* نپذيرفتن بيمار توسط پزشك
   سؤال 1311. اگر پزشك بيمارى را نپذيرد و بيمارى وى منجر به تشديد و يا نقص عضو يا ضرر مالى شود، آيا پزشك ضامن مى باشد؟
بسمـه تعالـى: ضمـان آور نيست، البتـه حـاكم شـرع چنين پزشكى را كه بدون عذر، از مداوا امتناع نموده است، تنبيه مى كند. والله العالم
* امضاى برگه برائت از طرف مريض يا ولى او
   سؤال 1312. آيا امضاى برگه برائت از طرف مريض يا ولى او، در حالى كه امضا كننده از مفادش بى اطلاع است، رافع ضمان است؟
بسمه تعالى: بايد امضاى برگه ى برائت همراه با تفهيم محتواى آن باشد و بدون آن، ضمان برطرف نمى شود. والله العالم
* عدم تخصص در عمل جراحى
   سؤال 1313. اگر پزشكى كه تخصّص كافى در زمينه ى عمل جراحى خاصى را ندارد، عمل جراحى خاصى را انجام دهد و بيمار يا ولى او نيز از اين امر مطلع باشند و برگه ى

صفحه388
برائت از ضمان را امضا كنند. آيا اين رافع ضمان خواهد بود؟
بسمه تعالى: هرگاه عمل جراحى او از نظر پزشكان از حيطه ى كارش خارج بوده، مطلقاً ضامن است و أخذ برائت كافى نيست. والله العالم
* اخذ برائت توسط پزشك
   سؤال 1314. در صورت اشتباه پزشك جراح كه منجر به قطع عضو يا ايجاد جراحت شود، آيا أخذ برائت رافع ضمان خواهد بود؟
بسمه تعالى: در صورت تقصير، أخذ برائت رافع ضمان نيست. والله العالم
* ضمان در قطع عضو يا ايجاد جراحت كه لازمه طبابت است
   سؤال 1315. آيا قطع عضو يا ايجاد جراحتى كه لازمه ى طبابت باشد; مثل شكافتن سينه براى جراحى قلب يا پاره نمودن شكم براى عمل آپانديس، موجب ضمان طبيب مى شود؟ آيا اخذ برائت در رفع ضمان تأثير دارد؟
بسمه تعالى: هرگاه اخذ برائت به خاطر اين است كه ممكن است در مقدمات طبابت مانند شكافتن شكم يا سينه اشتباه رخ دهد، اخذ برائت در رفع ضمان مؤثر است. در غير اين صورت، نيازى به أخذ برائت نيست، چون فرض اين است كه طبابت به امر يا اذن بيمار يا ولى او صورت گرفته است. والله العالم
* كبود شدن محل تزريق آمپول
   سؤال 1316. اگر جاى تزريق آمپول كبود شود، آيا موجب ضمان ديه مى شود؟
بسمه تعالى: اگر در تزريق آمپول ضوابط را رعايت كند و به غير از كبود شدن ضرر ديگرى بر شخص وارد نكند، موجب ضمان ديه نيست. والله العالم
* عدم كنترل مدفوع و ريح بر اثر جراحى
   سؤال 1317. شخصى بر اثر عمل جراحى دچار نقص عضو شد و بدون اراده، مدفوع و ريح از او خارج مى شود. بر طبق تشخيص كمسيون پزشكى، پزشك معالج به جهت بى مبالاتى و عدم مهارت، مسئول شناخته شد. از او چه مقدار خسارت مى توان مطالبه

صفحه389
نمود؟
بسمه تعالى: هرگاه بر اثر جراحى، استخوان نشيمنگاه شكسته و آن بى اختيارى پيش آمده است، ديه ى كامل ثابت مى شود و اگر مطلقاً نمى تواند مدفوع و ادرار (بول) را نگهدارد، باز هم ديه كامل است و اگر به صورت نسبى صدمه ديده است، ارش، ثابت است كه مقدار آن با نظر حاكم تعيين مى شود. والله العالم
* قطع شدن برق يا خرابى دستگاه در حين جراحى
   سؤال 1318. اگر در حين عمل جراحى برق قطع شود يا دستگاه خراب شود يا دست لرزش پيدا كند، آيا پزشك ضامن است؟
بسمه تعالى: تقصير در مواردى كه پيش بينى آن در عرف پزشكى لازم است; مانند قطع برق يا خرابى برخى از دستگاه ها، ضمان آور است; در غير اين صورت، در صورتِ أخذ برائت، ضمانى نيست. والله العالم
* مخارج درمان بيشتر از ديه
   سؤال 1319. اگر مخارجى كه مجنى عليه براى درمان آثار و عوارض جنايت هزينه مى كند بيشتر از ديه باشد، آيا مى تواند هزينه هاى درمانى مازاد بر ديه را از جانى بگيرد؟ آيا مى تواند نسبت به مدت زمانى كه قدرت كار كردن نداشته، مطالبه ى خسارت كند؟
بسمـه تعـالى: اگـر هـزينه ى درمـانى بيش از ديه است، مقدار مازاد از ديه را بپردازد و مقصود از هزينه هاى درمانى، هزينه هاى متعارفى است كه پزشكان آن را لازم مى دانند، امّا بيكار شدن، ضمان آور نيست و آن فرد بايد از طريق بيت المال مشكل را حل كند. والله العالم
* اخذ برائت براى ترميم دست بيمار
   سؤال 1320. آسيبى به دست بيمار وارد مى شود، در عمل جراحى، براى ترميم آن قطعه اى از پوست يا استخوان يا رگ از ديگر اعضاى بدن بيمار برداشته مى شود آيا اخذ برائت براى اين بخش از عمل لازم است؟

صفحه390
بسمه تعالى: اخذ برائت براى اصل عمل كافى است و بيان جزئيات لازم نيست، مگر اين كه در عرف پزشكى بيان آن لازم باشد. والله العالم
* تجويز اشتباهى دارو
   سؤال 1321. پزشكى به اشتباه،دارويى را تجويز نمود و پرستار نيز بر اساس نسخه اى كه پزشك پيچيده، دارو را در اختيار بيمار گذاشت يا به بيمار خوراند و بيمار در اثر خوردن آن مرد. آيا پزشك ضامن است يا پرستار كه مباشر است؟
بسمه تعالى: هرگاه پرستار از مضر بودن دارو آگاه بوده، ضامن است. در غير اين صورت، پزشك ضامن مى باشد. والله العالم
* دريافت ويزيت پس از معاينه در صورت مريض نبودن شخص
   سؤال 1322. اگر پزشك پس از معاينه به شخص مراجعه كننده اطمينان دهد كه بيمار نيست، آيا مى تواند ويزيت مصوب را دريافت كند؟
بسمه تعالى: أخذ اجرت براى تشخصيص بيمارى يا عدم بيمارى و همچنين براى مقدمات تشخيص و توصيه هاى مؤثر در بهبودى و امثال آن كه از وظايف پزشكان است اشكال ندارد. والله العالم
* تشخيص ظنى بيمارى
   سؤال 1323. اگر پزشك پس از معاينه به تشخيص ظنى برسد، آيا مجاز است كه براى مريض نسخه بنويسد؟ اگر آن بيمار بهبود نيافت، آيا ضامن هزينه هاى مادى او مى باشد؟
بسمه تعالى: در صورتى كه صلاحيت طبابت را دارا بوده و مقدمات لازم براى تشخيص را بكار برده و از نظر عرف پزشكى، در تشخيص و معالجه، كوتاهى نكرده است، طبابت وى بر اساس تشخيص حدس مانعى ندارد و مستحق حق ويزيت و اجرت طبابت است ودر صورت عدم بهبودى، پزشك ضامن هزينه هاى انجام شده از طرف بيمار نمى باشد. والله العالم

صفحه391
* متخصص فرض كردن دكتر عمومى توسط برخى از بيماران
   سؤال 1324. هـرگاه پزشك عمـومى بـر طبـق قـوانين جـارى وزارت بهـداشت و نظام پزشكـى در تابلوى خـود عبـارت «دكتر...عمومى، داخلى، اطفال، پوست» درج كند، لكن برخى از بيماران وى را متخصص فرض نمايند، آيا درج اين عناوين جايز است؟
بسمه تعالى: در صورتى كه درج اين عناوين بر خلاف مقررات و قوانين نباشد، اشكال ندارد. والله العالم

7.احكام كفاره قتل

* كفاره در قتل تسبيبى
   سؤال 1325. آيا در قتل هاى تسبيبى كفاره واجب است؟ آيا تفاوتى ميان قتل تسبيبى عمدى و غير عمدى وجود دارد؟
بسمه تعالى: ادله اى كه براى قتل، كفاره تعيين مى كند ناظر به قتل مباشرى است مگر به گونه اى باشد كه به منزله مباشرت حساب شود مثلاً چاهى بكند تا فرد معينى كه از آنجا عبور مى كند در آن بيفتد. والله العالم
* روزه كفاره قتل در ماههاى حرام يا در منطقه حرم
   سؤال 1326. اگر قتل در ماه هاى حرام يا در منطقه حَرَم صورت پذيرد، آيا روزه اى كه به عنوان كفاره گرفته مى شود نيز بايد در ماه هاى حرام باشد؟
بسمه تعالى: اگر قتل در ماه هاى حرام صورت بگيرد بايد روزه كفاره را در ماه هاى حرام بگيرد، همچنين اگر قتل در منطقه ى حرم اتفاق بيفتد، بنابر احتياط، روزه ى كفاره را در ماه هاى حرام بگيرد. والله العالم
* غلطيدن بر روى كودك و كشتن وى

صفحه392
   سؤال 1327. هرگاه شخصى در حال خواب بر روى كودكى بغلطد و او را بكشد، آيا كفاره بر او واجب است؟
بسمه تعالى: قتل مزبور قتل خطايى است، آن هم به صورت مباشرت و طبعاً كفاره دارد. والله العالم
* امر يا اجبار كردن صبى به قتل
   سؤال 1328. هرگاه شخصى، صبى مميز، يا غير مميز را امر يا مجبور به قتل نمايد، كفاره ى قتل برعهده ى چه كسى است؟
بسمه تعالى: اگر صبى، مميز باشد كفاره بر هيچ كدام نيست، امّا بر آمر نيست، چون كفاره بر مباشر است و آمر در اينجا سبب است. بر صبى هم نيست، چون صبى به لحاظ رفع قلم كفاره ندارد. ولى آمر تعزير مى شود حال اگر صبى غير مميّز باشد، احتياط اين است كه آمر كفاره بدهد، چون تسبيب در اين صورت، حكم مباشر را دارد. والله العالم
* مردن مجرم در حين اجراى حكم شلاق
   سؤال 1329. اگر در اثر اجراى حكم تعزيرى يا حدى مثل شلاق، مجرم بميرد، آيا در صورت تفريط و عدم تفريط كفاره واجب است؟ اگر واجب است برعهده ى چه كسى است؟
بسمه تعالى: اجراى اوامر الهى در صورت عدم افراط و تفريط، اگر منجر به مرگ شود، كفاره ندارد. در غير اين صورت، احتياطاً كفاره بدهد. هرگاه افراط يا تفريط از ناحيه ى مجرى باشد كفاره برعهده ى اوست و اگر از ناحيه قاضى است به عهده ى شخص قاضى مى باشد، مگر اين كه حكم قاضى خطاى محض باشد كه در اين صورت از بيت المال پرداخت مى شود. والله العالم
* كفاره در قتل عمد مسلمان
   سؤال 1330. آيا در قتل عمد شخص مسلمان، پيرو هر مذهب كه باشد، كفاره واجب است؟

صفحه393
بسمه تعالى: مطلقاً كفاره ى جمع ثابت مى شود. والله العالم
پايان جلد اول استفتائات
قم ـ سيد محمد هاشمى
20/12/88

صفحه394
 
فهرست مطالب
مسائل اعتقادى
    علت به هم زدن عالم هستى در قيامت چيست؟   …9
    نياز به خدا در بقاء جهان   …9
    تفاوت ميان بندگان   …10
    اماكن مقدس   …10
    تدابير پيامبر براى بعد از خود   …11
    زبان قرآن   …13
    توبه واقعى   …13
    تاريخ شهادت حضرت زهرا3   …13
    ملاك هاى صحت روايت   …13
    رسيدن به كمال   …14
    نصيحت براى دنيا و آخرت   …14
    سرباز امام زمان(عجل الله تعالى فرجه الشريف)   …14
    امتحان بندگان   …15
    اطلاع خداوند از آينده بندگان   …15
    آرامش   …15
    رستگارى   …16
    دوستى على(عليه السلام)   …16
    درخواست حاجت از ائمه(عليهم السلام)   …16
    تاريخ شهادت حضرت سجاد(عليه السلام)   …17
    چگونگى شهادت حضرت زهرا(عليها السلام)   …17
    قدرت اولياء خدا   …17
    تلاوت قرآن به جاى زنگ موبايل   …18
    امامت از اصول مذهب است   …18
    اركان دين   …18
    همسران مناسب براى زنان بهشتى   …18
    چهره نگارى امامان   …19
    كتاب احتجاج طبرسى   …19
    واسطه قرار دادن ائمه(عليهم السلام)   …19
    سند زيارت عاشورا   …21
    تعداد كشته هاى روز عاشورا   …21
    سند دعاى توسل   …21
    مقصود از ثقل اكبر و اصغر   …21
    حديث كساء   …22
    عقايد شيخ احمد احسائى   …22
    ارتداد پس از پيامبر   …22
    اهداء ثواب به ديگران   …23
    ارتباط با ارواح صالحان   …23
    سينه زدن و برهنه شدن   …23
    رأى به دراويش و بهايى   …24
    نوشتن خواب بر روى قرآن و كتب ادعيه   …24
    سجده در برابر مراقد ائمه(عليهم السلام)   …24
    حديث لوح و اسامى ائمه(عليهم السلام)   …25
    مراد از «التعرّب بعد الهجرة»   …25
    كندن درب قلعه خيبر   …25
    نوشتن قرآن آن طور كه مى خوانيم   …26
    ترتيب سوره هاى قرآن   …26
    كم بودن يك دنده از زن   …26

صفحه395
    خواندن قرآن يا خواندن زيارت   …27
    آيا زن شرّ است   …27
    دوست على7   …27
    لزوم جستجو در شبهات موضوعيه   …28
    ادله عزادارى   …28
    فرقه اسماعيليه   …28
    معاشرت با بهائيان   …28
    محل دفن پيامبر(صلى الله عليه وآله)   …29
    كيفيت ازدواج فرزندان آدم   …29
    محل دفن حضرت زهرا(عليها السلام)   …29
مناسبت هاى مذهبى
    شبيه خوانى   …30
    خواندن اشعار مولودى   …30
    شبيه خوانى همراه با كارهاى حرام   …30
    كف زدن در اعياد متعلق معصومين:   …31
    مرثيه خوانى به صورت زبان حال   …31
    قمه زنى   …31
    بر سر گذاشتن تلفن همراه به جاى قرآن   …31
    مداحى كردن طلبه   …31
    سفره نذرى امام حسين(عليه السلام)   …32
    تعزيه و عَلَم بندى و استفاده از آلات موسيقى   …32
فرقه ها و گروه هاى مذهبى
    شك كردن در دين فرد مسلمان   …33
    رفتن به خانقاه   …33
    تجليل از مشايخ صوفيه   …33
احكام تقليد
    مذمت اختلاف فتوا در نهج البلاغه   …34
    اجتهاد در تشخيص شبهات موضوعيه   …35
    بقاء بر تقليد مجتهد اعلم   …35
    عدول در تقليد   …35
    تبعيض در تقليد   …35
    تقليد در مستحبات ومكروهات   …36
    وظيفه پس از رحلت مرجع تقليد   …36
    بقاء بر تقليد   …36
    رجوع به مجتهد ديگر در مسائل احتياطى   …36
    تقليد از چند مجتهد در يك زمان   …36
    عمل بر طبق نظر مرجع ديگر در مسائل جديد   …37
    بقاء در مسائل احتياطى   …37
    اختيار در انتخاب چند مرجع تقليد   …37
    جواب استفتائات از طريق ايميل   …37
    لزوم تقليد از اعلم   …38
    رجوع به مجتهد ديگر   …38
    تغيير در فتواى مجتهد   …38
احكام ولايت و حكومت
    سازمان مالياتى و ابهام در قانون   …40
    حضور در راهپيمايى و اجر معنوى   …40
    قانون بيكارى   …41
مقدمات عبادات
1.نجاسات   …42
    افتادن تلفن همراه داراى قرآن در محل نجس   …42
    مسيحى شدن مسلمان   …42
    الكل سفيد   …42
2. مطهرات   …43
    نجس شدن چيزى با بول و خون   …43
    پوست جدا شده از بدن   …43
    ملاقات با اطراف شبهه محصوره   …43
    غساله   …44
    خريد و فروش الكل گندم   …44
    پاك كردن خون با پنبه الكلى   …44
    جوشاندن سركه   …44
    تر شدن لباسى كه مقدارى از آن نجس است   …44
3. وضو   …45
    بستن شير هنگام وضو   …45
    مانع بودن ژل در مسح   …45
    مانع بودن موى كاشته شده از مسح   …45
    كيفيت وضوى مرد   …46

صفحه396
    مانع نبودن چربى دست از رسيدن آب   …46
    شك در وضو در حين نماز   …46
    وضو با ناخن مصنوعى   …46
    تيمم با ناخن بلند   …46
    وضو يا تيمم در فضا   …47
    تيمم با دست نجس   …47
    مانعى كه قابل برطرف شدن نيست   …47
    دست كشيدن روى اسماى انبيا بدون طهارت   …48
    اجير شدن براى نماز با وضوى جبيره اى   …48
    مسح بر جوراب نازك   …48
    جبيره   …48
    اگر جبيره نجس باشد   …48
    پاشيدن آب به اعضاى وضو   …49
    وضوى شخص فلج   …49
    وضوى شخصى كه حجامت يا رگ زده   …49
    وضو قبل از وقت   …50
    تكرار مسح در وضو   …50
    وضوى بچه نابالغ   …50
    عدم توانايى بر شستن دست   …50
    تشكيل كلمه «الله» توسط افراد   …50
    مس بر آيات در موبايل   …51
    دست زدن بر لفظ عبدالله   …51
    خط بريل و اسامى متبركه   …51
    چسبيدن مانع بر موى دست   …51
    مسح از پايين به بالا   …51
    ترتيب بين مسح پا   …52
    جبيره مرطوب   …52
    مسح بر روى كفش   …52
    بستن روى زخم و طرف ديگر آن در وضو   …52
    زخمى كه خون آن بند نمى آيد   …53
    مسح كسى كه يك انگشت در پا دارد   …53
    مسلوسى كه اتفاقاً در وقت نماز پاك باشد   …53
    وضوى قطع نخاعى   …53
    مانع بودن چربى بدن در وضو و غسل   …54
    وضو قبل از وقت نماز   …54
    قطع مسح و سپس ادامه آن   …54
    وضو از آب سردكن مسجدالحرام   …54
    وضوى معلولين   …54
    كيفيت مسح   …55
    وضوى معلولين   …55
    حـركت بدون اختيار دست به طرف بالا در وضـو   …55
4. تيمم   …56
    تيمم بر سنگ خيس   …56
    وضوى كسى كه عمل جراحى شده   …56
    تيمم بر موزائيك   …56
    تيمم كسى كه قادر به غسل جنابت است   …56
    تيمم بدل از غسل به خاطر ورود به مسجد   …57
5. غسل   …57
    رها كردن غسل و شروع از ابتدا   …57
    غسل و وضو با عسر و حرج   …57
    انجام ندادن غسل هاى واجب   …57
    خروج منى از شخص موجى   …58
    غسل با پارچه مرطوب   …58
    خشك شدن عضو قبلى در غسل   …58
    غسل شخص فلج   …58
    غسل و زخم باز   …58
    غسل با پوست چين و چروك   …59
    اگر برداشتن مانع در غسل باعث عسر و حرج باشد   …59
   احساس شهوت كسى كه قطع نخاع شده   …59
    رها كردن غسل براى مدتى و ادامه آن   …59
    صبر كردن تا خروج منى شوهر   …60
    غسل با لباس شنا   …60
    ترسيدن از حمام و تيمم به جاى غسل   …60
    بيرون آمدن از حمام و شك در انجام غسل   …60
    خروج منى با دستگاه   …61
    تيمم وسواسى به جاى غسل   …61

صفحه397
    عدم رضايت پدر از غسل پسر   …61
6. جنابت   …61
    مايعى شبيه منى   …61
7. حيض   …62
    تغيير در شروع عادت   …62
    ترشحات زرد رنگ   …62
    ورود جنب يا حائض به حرم   …62
    ديـدن خـون در سه روز تا ده روز با صفات حيض   …63
    مضطربه اى كه 5 روز خون با صفات و 6 روز خون قرمز رنگ مى بيند   …63
    مضطربه و اختلاف در رنگ خون   …63
    لكه بينى هاى منقطع   …63
    9روز خون ديدن و پس از چند روز دوباره خون ديدن   …64
    5 روز خون حيض و 15روز پاك بودن   …64
    خواندن قرآن يا ادعيه هنگام عادت ماهيانه   …64
    لكه و ترشحات ابتداء ماه   …65
    اگر نزديكى كند قبل از تمام شدن ده روز خون مى بيند   …65
    ديدن لكه ى خونى و شك در استمرار   …65
    ديـدن خـون 7روز به رنگ قرمز و سپس لكه زرد   …66
    استفاده از پنبه براى مستحاضه در نماز   …66
    استفـاده از نوار بهداشتى به جاى پنبه در حال نماز   …66
8. استحاضه   …67
    خونى كه پس از 60سالگى مى بيند   …67
    اعاده نماز مستحاضه و تكرار اعمال آن   …67
    شك در خون زخم يا استحاضه   …67
    حساسيت بدن به غسل   …67
    خون ديدن پس از ده روز   …68
    تفاوت خونها و بيش از ده روز خون ديدن   …68
    ديدن خون در روز يازدهم تا چهاردهم   …69
9. نفاس   …69
    خونى كه همراه جفت خارج مى شود   …69
    خونى كه پس از سزارين خارج مى شود   …69
احكام پس از مرگ و تشريح و پيوند اعضا
    جزء جدا شده از بدن مرده   …70
    تعويض سنگ قبر   …70
    غسل استخوان   …70
    انتقال اجسادى كه معرض از بين رفتن هستند   …71
    پيوند عضو   …71
    تهيه قبر از متولى سابق   …71
    تبديل قبرستان به مجتمع فرهنگى   …71
    خارج كردن پلاتين از بدن ميت   …72
    موت شخص جنب   …72
    جزء جدا شده از بدن مرده يا زنده   …72
    غسل نابالغ   …73
    خونى كه قطع نمى شود   …73
    مخفى شدن پوست به جهت دوختن آن   …73
    غسل دادن جنينى كه به صورت قطعه قطعه خارج شود   …73
    غسل و كفن ميتى كه سر و سينه او از بين رفته   …74
    عضو جدا شده از ميت   …74
    نجاست دستكشى كه ميت را غسل داده اند   …74
    غسل بچه سقط شده   …74
    سينه جدا شده از زنده يا ميت   …74
    آبى كه ميت را با آن غسل داده اند به لباس بپاشد   …75
    جزء جدا شده از ميت بدون گوشت   …75
    تهيه كفن از اموال كسى خمس را نداده   …75
    جدا شدن پوست ميت به هنگام غسل   …75
    عدم رعايت شرايط نماز ميت   …76
    شك در انجام غسل ميت و مس نمودن ميت   …76
    استبراء ميت   …76
    دفن طفل و كارهاى مربوط به وى   …76

صفحه398
    تخريب قبرستان قديمى   …77
احكام وصيت
    وصيت بر ثلث و عمل نكردن به آن   …78
    موارد تصرفات وصى   …79
    مرگ وصى   …79
    وصيت به تساوى ارث   …79
    بيشتر بودن ثلث اموال از موارد وصيت   …79
    وصيت به ثلث و اختلاف ورثه در نحوه اجراء   …80
    وصيت به واگذارى ملك در رهن   …80
    وصيت بر قضاء روزه   …81
احكام عبادات
1. نماز   …82
    راه هاى حضور قلب در نماز   …82
    شهادت به حضرت على7 در اذان   …82
    تغيير قبله در زمان پيامبر   …83
    قبله فضانوردان   …83
    نماز در مكانى كه سقف آن از پول حرام ساخته شده است   …83
    نماز در منزلى كه اجاره آن باطل بوده است   …84
    قطع به عدم طهارت در نماز سپس يقين به طهارت   …84
    احتمال آب كشيدن لباس نجس و نماز در آن   …84
    لباس نجس مريض در نماز   …84
    نماز خواندن در زمينهايى كه بر اساس اصلاحات ارضى واگذار شده است   …84
    نماز در كشور فنلاند   …85
    پاره بودن چادر هنگام نماز   …86
    شهادت ثالثه   …86
    ذكر در حين قيام   …86
    نماز صبح   …86
    حكم ترك موقت نماز   …87
    قنوت به زبان غير عربى   …87
    بيرون آوردن موبايل در نماز   …87
    گفتن دوباره تسبيحات   …87
    سجده بر فرش در مسجدالحرام   …88
    عدول از نماز واجب به قضا يا مستحبى   …88
    اقتدا كردن نماز طواف به نماز يوميه   …88
    شكستن نماز مستحبى   …88
    عدول از نماز مستحب به واجب   …88
    نماز قضا را نشسته مى خوانم   …89
    مانع بين پيشانى و مهر   …89
    اگر در حال سجده انگشت دستها بر روى زمين نباشد   …89
    وضو و تيمم كسى كه چشم را عمل كرده   …89
    كيفيت تشهد نماز   …89
    اقامه نماز جمعه در كشور خارجى   …90
    نماز جماعت در طبقات دوم و سوم   …90
    امام جماعت شدن كسى كه يكى از اعضاى او قطع شده   …91
    اقتدا به امام جماعت در مسجدين   …91
    تأخير از امام جماعت   …91
    اعاده نماز عصر با جماعت   …91
    دادن حق الزحمه به امام جماعت   …92
    اگر پرده كركره بين مردان و زنان فاصله باشد   …92
    اقتداء به امام جماعتى كه نماز وى طبق نظر مرجعش صحيح نيست   …92
    خواندن تشهد در حال تجافى در ركعت اول   …92
    اشتباه در ذكر مستحبى   …93
    اقتداء به جماعت در سلام   …93
    نرسيدن مأموم به ركوع   …93
    اشتباه امام جماعت در اذكار واجب   …94
    استراحت كاركنان در وقت نماز و خواندن نماز در ساعات كارى   …94
    توصيه به ائمه جماعت   …94
    علت قصر نماز مسافر   …94
    رسيدن مسافر به وطن و قضا شدن نماز   …95
    نماز افراد نظامى   …95
    نماز در مدت سربازى   …96

صفحه399
    لباس نجس سرباز   …96
    نماز همسر و فرزندان در وطن دوم شوهر   …96
    سجده بر موزائيك و سيمان   …97
    نماز در لباس نجس در حال غفلت   …97
    قضاى نماز پدر و مادرى كه عمداً آن را ترك كرده اند   …97
    وجود حائل بين صفوف مردان و زنان   …97
    نماز راننده در سفرهاى مربوط به رانندگى   …97
    نماز سرباز   …98
    همراه شدن با كاروانى كه قصد اقامه كرده است   …98
    حد ترخص در شهرهاى بزرگ   …98
    كثيرالسفر و سفرهاى غير شغلى   …99
    كثيرالسفر چند شغلى   …99
    مشخص نبودن زمان كار در سفر   …99
    رفتن به 15كيلومترى و سپس ادامه آن تا 50كيلومتر   …100
    اگر فاصله بين محل خدمت و محل استراحت سفر محسوب شود   …100
    سفر اول و سفر دوم بدون بازگشت به وطن   …100
    خواندن نماز تمام در مكه و مدينه   …101
    اعراض از وطن با قصد اعراض   …101
    تدريس و سفر شرعى   …101
    دو يا سه هفته در سال در وطن بودن   …101
    قصد ده روز و سفر به كمتر از مسافت شرعى   …102
    سى سال ترك وطن   …102
    كثيرالسفر دانشجويان   …102
    نماز و روزه زندانيان و رفت و آمد آنان   …103
    منطقه صنعتى پارس   …103
    خارج شدن از محل اقامت   …103
    نماز تمام در كربلا   …104
    خواندن قضاى نماز شب   …104
    رعايت احكام نماز مستحبى مثل احكام نماز واجب   …104
    خواندن نافله عصر قبل از نماز ظهر   …104
    شك در نيت نماز صبح يا عصر   …104
    تأخير نماز از اول وقت به جهت دستور كارفرما   …105
    نماز قضاى پدر به عهده فرزندى كه هنوز بدنيا نيامده   …105
    غلط خواندن پدر، نماز واجب را و قضاى آن برعهده پسر   …105
    قضاى نماز پدر برعهده فرزند پسر   …105
    پاك بودن لباس   …106
    نماز آيات براى پس لرزه   …106
    امامت فرد غير روحانى   …106
2. مساجد و حسينيه ها   …107
    پخش اذان و...از بلندگو   …107
    منع متولى از نماز   …107
    تبديل طبقه بالاى مسجد به كتابخانه   …107
    انداختن فرش هاى ديگر بر روى فرش مسجد براى نجس نشدن فرش مسجد   …108
    نواختن موزيك در مساجد و حسينيه ها   …108
    آهنگ هاى غير مطرب در مراسم شهداء   …108
    زميـن وقف پـر نماز و مصلى ها، حكم مسجد دارند   …108
    اختصاص قسمتى از مسجد به موزه ى قرآن   …108
    ورود اهل كتاب به مسجد   …109
    دخالت خدمه در حسينيه   …109
    برداشتن سقف مسجد به جهت توسعه   …109
    انتقال درآمد مسجد به مسجد ديگر   …109
    وظايف متولى مسجد   …110
    پرداخت اجرت خادم از درآمد مسجد   …110
    تبديل حسينيه به مسجد   …110
    تغيير ساختمان مسجد بدون اذن متولى   …110
    الحاق حسينيه به مسجد جهت توسعه   …111
    استفاده از درآمد مسجد در وقف عام   …111

صفحه400
    استفاده از درآمد مغازه در مسجد   …111
    تبديل صحن مسجد به پايگاه بسيج   …112
    ساختن دستشويى در مكان حسينيه   …112
    تخريب مسجد جهت توسعه   …112
    ايجاد حق با بازسازى مسجد   …113
    قرار گرفتن مسجد در طرح توسعه خيابان   …113
    دخالت هيأت امنا در كاربرى وقف   …113
    تغيير در مصرف مواد اهدايى   …114
    ايجاد نمايشگاه در بخشى از مسجد   …114
    تعمير مسجد بدون اذن متولى   …114
    شمول حكم مسجد به آبدارخانه و اتاق سرايدار   …115
    ساختن دستشويى چسبيده به مسجد   …115
    اجاره زمين وقفى براى مسجد   …115
    استفاده از برق و آب حسينيه براى مسجد   …115
    استفاده از زمين دولتى براى ساخت مسجد   …115
    استفاده از زمين مجهول المالك براى ساخت حسينيه   …116
    فروش مسجد كوچك و مصرف كردن در مسجد ديگر   …116
    تبديل برنج اهدايى اداره بازرگانى به برنج بهتر   …117
    ورود زن مستحاضه به مسجدالحرام و مسجدالنبى9   …117
    اهداء پول توسط رباخوار به مسجد   …117
    واقع شدن مسجد در طرح تخريب   …117
    خارج كردن برنج اهدايى به مسجد يا حسينيه از آن اماكن   …118
    مصرف كردن كمك هاى مردمى در تهيه هدايا   …118
    وصيت براى تأمين مخارج برف اندازى و حق سكونت امام جماعت   …118
    ادعاى عدم وقف زمين جهت مسجد   …119
    هداياى شهردارى به مسجد   …119
    كف زدن در مسجد   …119
    مصرف مبالغ اهدايى براى حسينيه در احداث حسينيه اى ديگر   …120
    تغيير نام حسينيه و مدرسه در تجديد بنا   …120
3. روزه   …121
    عاجز شدن فرزند از روزه قضاى پدر   …121
    روزه و مرض قند   …121
    جنابت در يوم الشك اول رمضان   …121
    جنب تيمم كند و قبل از اذان به خواب رود   …122
    تغيير ساعت و اشتباه در ابتداء اذان صبح   …122
    روزه جنب اگر تيمم را فراموش كند   …122
    اقامت در مكانى به مدت ده سال   …122
    كفاره روزه جنب   …122
    حكم جاهل به وجوب روزه   …123
    خوردن آب در حال روزه به خاطر جهل به مسئله   …123
    شك در جنب شـدن قبل از اذان يا بعد از اذان صبح   …123
    قصد سفر و توقف قبل از مسافت شرعى   …123
    اگر روزه دار خون دماغ شود و خون وارد حلق شود   …124
    شك در بقاء مرض تا سال بعد   …124
    كفاره افطار در قضاى روزه   …124
   صحت روزه اگر پيش از ظهر به وطن برسد   …124
    مراد از وطن   …125
    شير دادن ديگرى به بچه و روزه گرفتن مادر   …125
    افطار در وطن قبل از سفر   …125
    كفاره تأخير قضاى روزه زن حامله   …125
    افطار زن حامله با نظر پزشك   …126
    روزه حائض كه غسل انجام نداده   …126
    زنى پس از اذان صبح متوجه شود كه پاك است   …126
    وارد شدن خون به حلق بدون اختيار   …126

صفحه401
    قصد توطن طلبه   …127
    حرج و ضرر در روزه   …127
    سرمه به چشم كشيدن روزه دار   …127
    غسل جنابت مسافر   …127
    نيابت از ميت   …128
    ريختن قطره به چشم در ماه رمضان   …128
    جنون ادوارى روزه دار   …128
    باقيماندن بر جنابت تا اذان صبح   …128
4. راه هاى ثبوت اوّل ماه   …129
    محاسبات نجومى براى اثبات اول ماه   …129
    رؤيت هلال با تلسكوپ   …129
    رؤيت ماه با ابزارهاى اپتيكى   …129
    شهادت دو نفر عادل بر رؤيت هلال   …130
    راه اثبات اول ماه   …130
    عدم رؤيت ماه به دليل شرايط جوى   …130
    رؤيت هلال در شهرهاى غربى و جنوب غربى   …132
    لزوم وحدت افق در رؤيت هلال   …132
5. خمس   …133
    مؤونه بودن سرمايه   …133
    خمس ارزاق خانه و پس انداز در بانك   …133
    غسل كردن با آبى كه مالك آن خمس نمى دهد   …133
    خمس قرض   …133
    خمس شهريه   …134
    انتساب سادات از طريق مادر   …134
    خمس حقوق بازنشستگى   …134
    خمس پس انداز براى خريد جهيزيه   …134
    نحوه پرداخت خمس دستگردان شده   …134
    خمس مخارج دريافت شده از پدر   …135
    خمس هديه   …135
    خمس خريد مدت دار   …135
    دادن خمس به واجب النفقه   …135
    خمس پس انداز مسكن و جهيزيه   …136
    خمس سرمايه   …136
    خمس جواير   …136
    خمس مبلغ مازاد   …136
    خمس پارچه   …137
    خمس پول حاصل از فروش زمين كشاورزى   …137
    خمس مواد غذايى   …137
    خمس لباس بلااستفاده   …137
    خمس مبلغ پول سيم كارت اعتبارى   …138
   خمس وام   …138
    خمس هديه   …138
    خمس مابه التفاوت قيمت زمان ارث تا زمان فروش   …138
    خمس مستمرى تأمين اجتماعى   …139
    خمس مهريه   …139
    خمس طلاجات   …139
    خمس آذوقه مازاد   …139
    خمس مازاد فروش مغازه   …140
    خمس طلاى هديه داده شده به زن   …140
    صرف كردن سهم امام(عليه السلام) در خريد قرآن، نهج البلاغه و...   …140
    خمس قبر و كفن   …140
    پرداخت خمس قبل از سر رسيد سال خمسى   …141
    استفاده طلاب از وجوهات در ايام تبليغ   …141
    استفاده از شهريه براى مبلغ   …141
    مصرف كردن سهم امام(عليه السلام) در تعمير عتبات   …141
    استفاده از سهم امام(عليه السلام) در ساخت مسجد   …142
    گرفتن شهريه با وجود درآمد مكفى   …142
    خمس ديه   …142
    نحوه پرداخت سهم سادات و امام(عليه السلام)   …142
    پرداخت خمس به سيد   …143
    اثبات نسب به رسول الله   …143
    ادعـاى وجـود شجـره نامـه براى انتساب به

صفحه402
رسول الله   …143
    ادعاى انتساب به رسول الله   …143
    كمك به سادات   …144
    خمس چند منزل   …144
    خريد منزل دوم با پس انداز   …144
    زمان پرداخت خمس   …145
    خمس افزايش قيمت   …145
    خمس مغازه بدهكار   …145
    خمس قيمت خودرو   …145
    پرداخت خمس طبق نظر مرجع ديگر   …146
    خمس مغازه   …146
    خمس هديه   …146
    خمس پس انداز براى تهيه خانه، جهيزيه و لوازم ضرورى   …146
    خمس مهريه   …146
    خمس رهن   …147
    خمس هدايا و درآمدهاى اتفاقى   …147
    خمس مبلغ نذر   …147
    خمس درآمد بازنشستگى   …147
6. زكات   …148
    پرداخت پول زكات از پول ديگر   …148
    دادن رد مظالم به سادات   …148
    دادن زكات به نوه   …148
    دادن زكات براى ازدواج و تحصيل   …148
    از بين رفتن زكات فطره   …149
    زكات مالى كه به حد نصاب رسيده بود   …149
    تلف سماوى در مالى كه به حد نصاب رسيده   …149
    زكات طلا و جواهر   …149
    مصرف زكات   …149
    مصرف زكات در درمان   …150
    زكات سكه بهار آزادى   …150
    مصرف زكات در ازدواج، جهيزيه و...   …150
    پرداخت زكات بجاى بدهى   …151
    پرداخت زكات دو فقير به همديگر   …151
7. حج   …152
    كوه هاى محيط منى داخل در منى است   …152
    بيتوته در كوه هاى تخريب شده در منى   …152
    مال جمع آورى شده براى حج و ديون مدت دار   …152
    نيت مستحب يا واجب در حج نيابتى   …152
    نيت نايب دوم   …153
    ورود به داخل محدوده حرم   …153
    محدوده توسعه يافته مكه   …153
    شريك كردن ديگرى در عمره مستحبه   …153
    رها كردن شوط طواف   …154
    اشتباه در نيت عمره تمتع   …154
    خواب رفتـن در عرفات و بيدار شدن پس از مشعر   …154
    خون آمدن به واسطه تراشيدن سر در حج   …154
    حلق در شب   …155
    ورود به مكه در شب دوازدهم   …155
    خروج از منى در روز دوازدهم   …155
    رمى در شب براى خانم ها   …155
    محرم شدن از جده   …156
    حائض شدن در شوط چهارم   …156
    استطاعت به وسيله وام   …156
    تزاحم انجام حج و امتحانات دانشگاه   …156
    احرام حائض در ميقات مسجد شجره   …156
    نماز جماعت در هنگام طواف   …157
    معيار اختيار در راه رفتن در طواف   …157
    احرام زن بعد از اصلاح ابرو   …157
    احرام زنى كه موهايش يا بازوهايش را بيرون آورده است   …158
    طواف دوم بعد از قطع كردن طواف اول   …158
    شروع مجدد يكى از شوط ها در طواف يا سعى   …158
   نايب گرفتن شخصى كه از برخى اعمال حج معذور

صفحه403
است   …159
    احرام در محاذى مسجد حجفه   …159
    نخواندن نماز طواف بعد از طواف   …159
    موالات در سعى   …159
    كراهت داشتن نائب در اعمال   …160
احكام دفاع از اسلام، جان و...
    آلوده كردن آب در بلاد كفر   …161
    استفـاده از تسليحات كشتارجمعى در بلاد مشركين   …161
    حمله به بيمارستانها در جنگ   …161
    تخريب منازل و اماكن فرهنگى بلاد كفر   …161
    حكم شرعى جاسوس   …162
    كشتن مجروح كافر حربى   …162
    قتل براى دفاع از مال از روى شتاب زدگى   …162
    قتل براى دفاع از مال از روى عمد   …162
احكام امر به معروف ونهى از منكر
   ظاهر شدن موى زن در برابر نامحرم   …163
    تحقيق از نماز خواندن همسر   …163
    اطلاع دادن به ديگران از ظلم مرد به همسرش   …163
   اطلاع دادن به شوهر زانيه   …163
احكام نذر و عهد
    فروختن گوشت قربانى نذرى   …165
    تعمير عتبات با پول نذرى داده شده به هيأت عزادارى   …165
    نذر گوسفند يا برنج   …165
    آيا نذر كردن كراهت دارد؟   …166
    نذر بر ترك سيگار   …166
    نذر به فقير معين و وفات وى   …166
   نذر كردن كار مستحب به مدت معين و عدم انجام آن   …167
   انجام عملى خاص طى چند ماه و شك در نذر بودن آن   …167
    نذر روزه گرفتن در عتبات   …167
    فراموش كردن متعلق نذر   …167
    حساب كردن پول قرض داده شده براى نذر   …168
    عهد بدون اذن پدر   …168
احكام اقتصادى
1. شغل ها و درآمدهاى حلال و حرام و حكم برخى از كارهاى حرام   …169
    اجراى تئاتر زن با مرد   …169
    كسب درآمد با مدرك خريدارى شده   …169
    اخذ اجرت براى تعليم دين يا قضاوت   …170
    تقلّب در كنكور   …170
    دستكارى در كارت هاى اعتبارى   …170
    گرفتن اجرت براى تعليم قرآن   …171
    توليد مواد مخدر   …171
    فرد معتاد   …171
    توبه معتاد   …172
    كشيدن سيگار   …172
    قرص اكس و امثال آن   …172
    تراشيدن ريش با ماشين   …172
    تراشيدن ريش به قصد تشبه به زنان   …173
    تراشيدن ريش به خاطر رشد بهتر   …173
    كشتن مورچه   …173
    تهيه تصاوير مستهجن براى تهديد   …173
    انگشتر در دست چپ   …173
2. خريد و فروش   …174
    حبس مبيع تا پرداخت كل ثمن   …174
    قراردادهاى بيع، اجاره و صلح، و قراردادهاى خارج از اين عناوين متعارف   …174
    معامله با بهايى   …174
    ادعاى خريد يك جنس توسط دو نفر   …175
    شرط فسخ با پرداخت مبلغ   …175
    كم فروشى   …175
    ثمن نامشخص   …176
    شرط ضمن عقد بر معرفى خريدار ديگر   …176
    سود تا چه مقدار شرعى است   …176

صفحه404
    خريد خودرو از وام سازمان فنى حرفه اى   …176
    فروش قبل از پرداخت تمامى ثمن   …177
   ثمن معيوب   …177
    فراموشى عيب كالا توسط مشترى   …177
    واقع شدن زمين در حريم جاده   …178
    عدم رعايت مزايده در معاملات دولتى و اموال ورشكسته   …178
    بيع دين به دين   …179
    فروش سهميه بنزين   …179
    معامله با تلفن و...   …179
    اسقاط خيارات در عقد بيع و شرط خيار در عقد خارج لازم   …180
    فروختن كالايى كه در اختيار فروشنده نيست   …180
    تأخير در پرداخت ثمن   …180
    فروش منزلى كه مستأجر دارد   …181
    خريد و فروش بيمار مبتلا به آلزايمر   …181
    هزينه ثبت   …181
    تأخير در پرداخت در معامله حال و مدت دار   …182
    تلف مبيع در بيع فاسد   …182
    ضمان در صورتى كه نفعى نبرد   …182
    نقد نكردن چك توسط فروشنده   …182
    معاملات صبى پس از بلوغ   …183
    سن رشد مالى   …183
    فروش قبل از اتمام ساخت   …184
    تأخير در پرداخت ثمن   …184
    فروش به شكل ترديد   …184
    شرط قبل از معامله   …185
    ناچيز بودن ثمن معامله   …185
    فروش كالاهاى يكسان به نحو ترديد   …185
    جريان قاعده تلف در مورد ثمن   …185
    امتناع مشترى از گرفتن مبيع و تلف آن   …186
    امتناع مشترى از گرفتن بخشى از مبيع   …186
    تغيير معامله پس از انجام آن از نقد به نسيه به ثمن گرانتر   …186
    شرط پرداخت مبلغى در صورت فسخ   …187
    فروش آپارتمان در حال احداث   …187
    فروش وكالتى و مرگ فروشنده   …187
    پرداخت مبلغى در صورت فسخ   …188
    شرط جريمه تأخير   …188
    فروش گيرنده ماهواره   …188
    شرط فسخ در صورت نپرداختن قسطى از ثمن   …189
    فروش بُن كتاب   …189
    معيار مميّز بودن بچه   …189
    اضافه بودن ساختمان فروخته شده به متراژ معين   …189
    فروش قرآن و كتب ادعيه   …190
    نگهدارى ظروف نقره   …190
   پيش خريد آپارتمان نيم ساخته   …190
    اسناد جعلى   …191
    فروش الكل گندم   …191
    مكان تحـويل مبيـع اگر معامله در كشتى انجام شود   …191
    مجسمه نخبگان   …192
    اشياء شانسى   …192
    شرط انفساخ عقد   …192
    كوتاهى فروشنده در مراحل قانونى ثبت   …193
    خطا در متراژ زمين فروخته شده   …193
    گرفتن پورسانت   …194
    شرط عدم قبول خسارت و درك در ضمن عقد   …194
    خطا در قيمت گذارى   …194
    شرط فسخ در صورت عدم پرداخت اقساط ثمن   …195
    محاسبه تورم در صورت عدم پرداخت ثمن   …195
    شرط اسقاط خيارات و شرط پرداخت مبلغى در

صفحه405
صورت فسخ   …195
    خيار بدون مدت   …196
    شرط ابتدايى   …196
    معين كردن مبيع در كلى و حق تصرف مشترى بدون اذن بايع   …196
    اختلاف در شرط نمودن گرفتن پروانه تجارى   …197
    خريد زمين به زور   …197
    دستمزد كارشناس قيمت گذار   …197
    شرط اجازه گرفتن مشترى از بايع در فروش   …198
    اجبار به معامله   …198
    عدم پرداختن ثمن   …199
    خريد قبر   …199
    سؤال از قيمت كالا و خريد به شكل نسيه   …199
    عدم اطلاع مشترى از وزن خاص   …200
    تصرف ملك اشخاص براى خدمات شهرى   …200
    فروش سيمان دولتى   …200
    شك در بيع يا معامله نوظهور بودن عقد   …201
    فروختن تمساح   …201
    تلف مبيع در بين راه   …201
    قبض مشترى و فرستادن كالا   …201
    عدم رعايت شرط انشعاب آب و برق و... در بيع سلف   …202
    خريد اموال يهودى   …202
    اصل در عقود معين   …202
    صيغه عقد   …202
    فروش ملك مشاع   …203
    واگذارى زمين غير از طريق مصالحه   …203
    خيار حيوان   …203
    شرط ضامن يا رهن براى ثمن در بيع   …204
    فروش ملك مشاع   …204
    شرط حق فسخ در بيع در صورت عدم پرداخت وجه چك ها   …204
    حق خيار فسخ در صورت عدم پرداخت تمام ثمن   …205
    عوض كردن لباس خريدارى شده در مغازه ديگر   …205
    ناديده گرفتن حقوق شخصى در معاملات بين اشخاص و ارگان هاى دولتى   …205
    تملك شهردارى ملكى رابه عنوان طرح و آن هم منتفى شده   …206
    فروش ملك به بيع شرط و فروش همان ملك توسط وكيل   …206
    خريد و فروش كالاى قاچاق   …206
    فروش ملك به صورت مشاع به دو نفر   …207
    تقسيم بيع به عقد عهدى و عقد تمليكى   …207
    تقسيم عقود به تمليكى و عهدى   …207
    عدم پرداخت حقوق زارعين توسط مالك   …208
    خريد زمين از مالك داراى اسناد مالكيت و ادعاى شخصى ديگر بر مالكيت اين   …208
   زمين   …208
    فسخ معامله بخاطر برگشت چك پس از گذشت مدت طولانى   …209
   فروش يك ملك به دو نفر   …209
    خيار شرط مادام العمر   …209
    خيار مجلس در عاقد واحد   …210
    حق فسخ پس از مهلت دادن به مشترى براى پرداخت ثمن   …210
    خيار مجلس در صورت افتراق اضطرارى   …210
    ملاك عقود معين و نامعين   …210
    خيار مجلس در جنون يا بيهوش شدن متبايعين   …211
    خيار مجلس در بيع فضولى   …211
    خيار مجلس در بيع الخيار   …211
    جريمه اضافه بنا در ملك خريدارى شده   …211
    معامله در حالت اختلال حواس و فراموشى   …212
    فروختن بايع زمين فروخته شده   …212

صفحه406
    تعليق در انشاء در معاملات و...   …213
    آثار عقد در عقد تعليقى از چه زمانى است   …213
    اختيار خريد يا فروش   …213
    جعلى بودن سند و بى اطلاع بودن فروشنده   …214
    فروش پول   …214
3. شركت   …215
    موضوع و حكم شرعى شركت هاى هرمى   …215
    اختلاف بر سر تقسيم و محاسبه ى هزينه و درآمد   …224
    فروش پنجاه درصد سهام شركت توسط مدير عامل بدون كسب رضايت ديگر   …225
   شركا   …225
    تصرف شريك در زمين مشاع و ايجاد اعيانى   …225
    اجاره دادن زمين مشاع توسط يكى از سهام داران بدون اجازه ديگران   …226
    فروش و تقسيم ملك شراكتى بدون اطلاع شريك …226
    پرداخت سهم شريك   …226
    فروش اموال شريك بدون اطلاع شريك   …227
    ممانعت از تقسيم مال مشترك   …227
    فسخ شركت بدون توافق شركاء   …227
    برداشت پول شركت بدون اجازه ديگر شركاء   …228
    گرفتن مبلغى به عنوان بيمه حضرت ابوالفضل   …228
    عناوين تجارى شركت ها   …229
    اجبار اعضاى مخالف به پذيرش رأى اكثريت در مشاركت   …229
4. صلح   …230
    واگذارى زمين به صورت مصالحه   …230
5. اجاره   …230
    رهن همراه اجاره   …230
    اجاره 99ساله   …231
    تعميرات منزل اجاره اى   …231
    تعميرات منزل اجاره براى انتفاع بهتر   …231
    تخليه منزل اجاره اى براى تعميرات ضرورى   …231
    هزينه متعارف ماشين اجاره اى   …232
   نحوه صحيح اجاره منزل و مغازه   …232
    اجاره با ضميمه در صورت نبودن قدرت بر تسليم عين مستأجره   …233
    ضمانت بازگردانـدن عين مستأجره توسط مستأجر   …233
    فوت مستأجر در اثناء اجاره   …233
    خسارت وارده به همسايه در خانه اجاره اى   …234
    اجاره دادن سالن براى مراسم عروسى   …234
    خواندن نماز درمنزلى كه اجاره آن داده نشده است   …234
    بطلان عقد اجاره و تبديل به اجرت المثل   …234
    رفت و آمد شوهر به خانه اجاره اى زن خود   …235
    قانون 1356 مربوط به روابط مؤجر و مستأجر   …235
    اجاره دادن مال مشاع توسط يكى از شركا   …235
    تغيير شغل در مغازه ى اجاره اى   …236
    اجاره دادن منزل توسط مستأجر   …236
    سرقفلى   …236
   ادعاى مستأجر بر وقفيت زمين اجاره اى   …236
    اجاره دادن آپارتمان توسط غير مالك   …237
    انكار اجاره از طرف مالك بعد از انجام كار اصلاحات روى زمين   …237
6. كار و كارگر و كارمند   …238
    گرفتن مزد براى انجام عمل واجب   …238
    اشتغال زنان   …238
    شرط قرض دادن مبلغى اگر كار در مدت معينى تمام نشود   …238
    سرقت اموال به جهت سهل انگارى نگهبان   …238
    فوت سرايه دار   …239
    اجرت گرفتن طلاب جهت تبليغ   …239

صفحه407
    اجاره طلا   …239
    ضمان زيان وارده بخاطر عدم انجام قرارداد   …240
    عدم انجام ترجمه در وقت معين   …240
    اجرت آرايشگر آرايشگاه زنانه   …240
    ادعاى بدهكارى ميت   …241
    به عهده گرفتن حرفه اى كه نياز به تخصص دارد   …241
    ممانعت از صدور پروانه اشغال   …241
    ضمان در تضييع وقت ارباب رجوع   …242
    ساعات بيكارى   …242
    شوخى با نامحرم   …242
    تخلف يكى از معمارها   …242
7. چاپ و نشر كتاب   …243
    حق التأليف   …243
    مرور زمان در حق التأليف   …243
    تغيير تاريخ چاپ كتاب   …244
    چاپ كتاب در مسائل شبهه برانگيز   …244
    هزينه ويراستارى   …244
    فتوكپى مخفيانه از برگه ى مشترى   …244
    تصرف در چاپ كتاب پرفروش توسط ناشران ديگر   …244
    تبديل كاغذ تعاونى به كاغذى ديگر   …245
    خسارت ناشى از ممانعت وزارت ارشاد از چاپ كتاب   …245
    فـروش كتابى كه غلط املايى و صفحات سفيد دارد   …245
    خريد فيلم و زينك چاپ اول كتاب براى چاپ دوم از ناشر اول   …246
    هزينه هاى ناشى از چاپ كتاب توسط غير مؤلف واقعى   …246
    دخل و تصرف در مطالب كتاب هنگام چاپ   …246
    چاپ ترجمه قرآن به صورت مستقل   …246
    وجود اغلاط املايى و رسم الخطى در مصحف عثمان طه   …247
    حق التأليف در چـاپ نهج البلاغه و صحيفه سجاديه   …247
    فروش كتاب در حال چاپ به صورت سلف   …247
    انتشار كتب مذهبى توسط اشخاصى كه اطلاعات مذهبى ندارد   …247
    مبادله كتاب به صورت پشت جلد   …248
    خسارت ناشى از وجود اشكال در يكى از مراحل فنى چاپ   …248
    چاپ عكس زنان و دختران در كتاب   …248
    چاپ دو كتاب مشابه در دو انتشارات مختلف توسط مؤلف   …248
    مسئوليت قانونى ايجاد شده هنگام چاپ كتاب   …249
    چاپ قسمتى از قرآن   …249
    واگذارى كتاب توسط ناشر به ناشر ديگر   …249
    تبديل قيمت پشت جلد كتابهاى مانده در انبار به قيمت روز   …249
    چاپ كتاب بدون مجوز اداره ارشاد   …250
    واگذارى نشر كتاب به ناشر ديگر به خاطر عدم چاپ ناشر اول   …250
    تغيير قطع يا شمارگان توسط ناشر   …250
    ماليات و هزينه هاى متعلق به كتاب به عهده ناشر است يا مؤلف؟   …250
    فروش چاپ هاى قبلى كتبى كه دائماً در حال تغيير است   …251
8. مضاربه   …251
    دلار و چك در سرمايه مضاربه   …251
    حبس سرمايه توسط عامل   …251
    فسخ مضاربه توسط عامل   …252
    آيا تجديد مضاربه احتياج به عقد جديد دارد؟   …252
    عامل مضاربه و كار نكردن با پول   …252
    تضمين سرمايه در مضاربه   …253

صفحه408
    مضاربه در كار توليدى   …253
    اگر عامل، سرمايه را در غير تجارت بكار برد   …253
    مضاربه در تجارت نامشروع   …253
    عدم امكان ادامه مضاربه   …254
    مضاربه يا قرض ربوى   …254
9. وكالت   …254
    صحت وكالت در صورتى كه حق الوكاله درصدى از سود حاصله باشد   …254
    فروش وكيل ملك خود را به جاى ملك موكل   …255
    پذيرش وكالت شخص مجرم   …255
    فروش جنسى به مبلغ كمتر از ارزش واقعى   …256
    وكالت نامه جعلى و فروش ملك   …256
    وكالت از دو نفر و فـروش دو ملك در يك معـامله   …256
10. ربا   …257
    حيله در گرفتن ربا   …257
    فروش دلار به قيمت بالاتر به شكل نسيه براى فرار از ربا   …257
    مصالحـه طلا در مقابل يك كيلو طلا به شرط سود   …257
    گرفتن ربا از كافر   …257
    رضايت بر پرداخت اضافه   …258
    پرداخت ربا   …258
    ربا بين پدر و فرزند رضاعى   …258
11. قرض و دين   …259
    شرط سود در قرض   …259
    پرداخت ارزش قرض   …259
12. مسائل بانكى   …260
    معاملات بانكى   …260
    جريمه ديركرد   …260
    كارمزد   …260
    فروش قرضه   …261
    وكالت بانك در مضاربه   …261
    پرداخت سود روزشمار   …261
    مصالحه نسبت به مابه التفاوت   …262
    بيمه كردن اصل سپرده   …262
    تعهد به جبران خسارت   …262
    رضايت كلى به شرايط سپرده گذارى با جهل به خصوصيات   …263
    حفظ ماليت سپرده ها   …263
    پرداخت مبلغى جهت افتتاح حساب و پرداخت وام   …263
    اوراق مشاركت   …264
    فروش امتياز وام   …264
    فروش وام به صورت درصدى از وام   …265
    فروش امتياز وام   …265
    خريد و فروش امتياز وام توسط بانك   …265
    قرض به اميد جايزه   …265
    وام خريد مسكن با سود مشخص   …266
    مضاربه در بانكها   …266
    سودهاى بانكى   …266
    جريمه ديركرد و سود گرفتن از بانك   …267
    اجاره به شرط تمليك   …267
    پرداخت سود معين   …267
    تعلق جايزه به صاحب حساب يا صاحب پول   …268
    خريد و فروش چك مدت دار   …268
    واريز شدن پول به حساب شخص و كار كردن با آن پول   …268
    سرمايه گذارى كوتاه مدت   …269
    پرداخت سكه براى شرط عضويت در قرض الحسنه و پرداخت وام به صورت سكه   …269
    دريافت وام با مدارك جعلى   …269
    سود على الحساب   …270
    پرداخت پول با سود معين براى ساخت

صفحه409
مسكن   …270
    دادن هديه به كارمند جهت تسريع در كار   …270
    محاسبه نرخ تورم   …271
    نماز خوانـدن در منزلى كه با وام ربوى ساخته شده   …271
    گرفتن سود از كشورهاى غير اسلامى   …271
    فرار از ربا به صورت فروش اسكناس   …271
    مصرف كردن مبلغى كه بانك در مورد مشخص داده است در مورد ديگر   …272
    شك در صحت معاملات بانك   …272
    اجاره دادن سند خانه به ديگرى براى استفاده در رهن بانك   …272
    جواير بانك   …272
    شرط تضمين عامل   …273
    تعويض اسكناس به سكه   …273
    استفاده از اعتبار بانكى بدون موجودى و گرفتن سود توسط بانك   …273
    زندانى كردن به جهت چك برگشتى   …273
    خريد چك جعلى   …273
    گرفتن مبلغ مضاربه با اسناد جعلى   …274
    نقل و انتقال ملكى كه در رهن بانك است   …274
    ورشكستگى بانك   …274
    معامله با پول تقلبى   …275
    خريد و فروش سهام   …275
    مسدود كـردن حساب به مدت معين و پرداخت وام   …275
    بهره پول   …276
    بهره پس انداز   …276
    فروش چيزى قبل از مالك شدن آن   …276
    حقوق كارمند بانك   …277
13. هبه   …277
    هبه به كودك   …277
    هبه مشروط و لازم شدن آن   …277
    واگذارى زمين جهت دفن اموات   …277
    هبه ساختمان قبل از اتمام   …278
    هديه به نزديكان   …278
    هديه در مورد خاص و مصرف در مورد ديگر   …278
14. غصب   …279
    تصرف در شىء مشترك   …279
    ادعاى جعلى بودن قولنامه توسط فروشنده   …279
    ادعاى مستأجر بر حق كسب   …279
    غصب اشياء كوچك   …280
    پارك در پاركينگ   …280
15. خسارت هاى مالى   …281
    نصب قطعات غير مرغوب توسط شركت خودروساز   …281
    خسارت به ديوار به جهت نصب تبليغات   …281
    كار با مواد سرطان زا   …281
    مرگ در صورت جراحت اتفاقى   …282
    تغيير كيلومتر شمار اتومبيل   …282
16. اموال پيدا شده   …282
    بجا ماندن وسائل محصلين   …282
    استفاده از كوپن پيدا شده   …283
    اموال پيدا شده در كشور غير اسلامى   …283
17. احياى موات   …283
    زمينى كه 30سال كشت نشده   …283
    حريم چاه قنات   …284
    تصرف غير مالك در زمينى كه در اثر سيل تخريب شده   …284
    تصرف چشمه عمومى   …285
18. وقف   …285
    واقع شدن زمين موقوفه در طرح   …285
    ايجاد جاده در زمين وقف براى تصرف بهتر   …285
    تبديل موقوفه به مثل آن   …286
    شرط فروش در صورت احتياج موقوف عليهم   …286
    گرو نگه داشتن سكه و زيور آلات و پرداختن

صفحه410
مبلغى به عنوان وام   …286
    وقف پادشاه   …287
    ارشد اولاد شامل توليت پسر و دختر مى شود   …287
    بركنارى متولى وقف   …287
    پرداخت نكردن اجاره مغازه موقوفه   …288
    حق موافقت به انتقال در وقف   …288
    وقف پول   …288
    مانع شدن از تعميرات موقوفه   …289
    محاسبه تورم در اجاره موقوفه   …289
    قبض در موقوفه اى كه در تحت اختيار موقوف عليه است   …289
    عدم تعيين متولى   …289
    تبديل زمين وقفى به جاده   …290
    توليت وقف به عهده ارشد اولاد   …290
    قرار دادن توليت مدرسه بر عالم شهر   …290
    وقف بر اولاد ذكور نسلاً بعد نسل   …291
    قبض موقوف عليه   …291
    بيهوش شدن يا محجور شدن واقف قبل از قبض   …291
    باقى ماندن فردى از يك طبقه موقوف عليهم   …291
    قرار دادن توليت وقف به عهده اداره اوقاف   …292
    حق پذيره در وقف   …292
    تبديل وقف در صورت نياز   …293
    وقف ده درصد از درآمد زمين   …293
    افراد جديد موقوف عليهم   …294
    ادعاى توليت موقوفه   …294
    عدم پرداخت اجاره موقوفه و محاسبه تورم   …294
    اجاره دادن موقوفه قبل و بعد از وقف   …295
    وقف منافع   …295
    شخصيت حقوقى در مال موقوفه   …295
    قبض در وقف   …296
    قصد قربت در وقف   …296
احكام خانواده
1. ازدواج   …297
    ازدواج باكره 40ساله   …297
    ادعاى ثيب بودن و ازدواج بدون اذن پدر   …297
    اذن پدر در صورت از بين رفتن بكارت با زنا   …297
    ازدواج اجبارى   …298
    عقد 99ساله   …298
    ناشزه نشدن زن   …298
    اخراج زن و ادعاى نشوز   …298
    اجبار دختر عمو به ازدواج با پسر عمو   …298
    فلسفه ازدواج   …299
    مفاسد ازدواج با محارم   …299
    خروج از منزل قبل از عروسى   …299
    خروج از منزل براى انجام غسل   …299
    ازدواج دختر و اذن پدر   …300
    خروج از منزل پدر و اذن شوهر   …300
    ازدواج دختر بدون اذن پدر   …300
    شرط خروج از منزل در ضمن عقد   …301
    ازدواج با دخترى كه قبلاً ازدواج نموده   …301
    عضو بسيج شدن زن   …301
    تطابق بين ايجاب و قبول   …301
    مصافحه با زن اجنبى   …302
    نشوز مرد در ترك منزل   …302
    كار كردن زن در بيرون از منزل   …302
    نارضايتى شوهر از كار زن در بيرون از منزل   …302
    كار زن به جهت فقر شوهر   …303
    ادامه كار همسر بدون رضايت شوهر   …303
    كار زن بدون رضايت شوهر   …303
    اختلاف در موقت يا دائم بودن عقد   …304
    اختلاف در مدت عقد موقت   …304
    اجازه از همسر براى ازدواج مجدد   …304
    تزويج دختر بدون اذن دختر   …304

صفحه411
    مسيحى شدن زن مسلمان   …304
    معاشرت با زن دوم   …305
    ازدواج با اهل كتاب و بهايى   …305
    خطا در ضمائر عقد   …305
    ازدواج با شوهر بيمار مغزى   …305
    تمكين و عدم پرداخت نفقه   …306
    ازدواج موقت سنى با زن شيعه   …306
    استفاده از قرص ضد باردارى   …306
    شرط بودن اذن پدر؟   …306
    مخالفت پدر از ازدواج با همسر مورد نظر   …307
    ارتكاب گناه توسط شوهر   …307
    پرداخت نكردن مهريه و شرط جريمه در صورت تخلف   …307
    ظهار   …308
    عدم اطلاع شوهر از ازدواج قبلى همسر   …308
    سوختگى شديد بدن زن   …309
    دايى مادر   …309
    عقد به وسيله مكاتبه اينترنتى   …309
    محرم نبودن زوجه پسر بر ناپدرى   …309
    خروج زن از منزل با علم به رضايت شوهر   …310
    قذف زن و تمكين   …310
    ادعاى زن بر نزديكى   …310
    محرم   …310
    شوهر صوفى   …311
    لمس زن شوهردار   …311
    استفاده از قرص پس از شك در حامله شدن   …311
    درخواست تمكين قبل از پرداخت مهريه   …311
    شرط ازدواج در عقد بيع   …312
    ازدواج با بهائى   …312
    اولاد حاصل از ازدواج با بهايى   …312
    شير دادن مادر بزرگ به نوه پسرى   …313
    شير دادن به فرزند مادر شوهر   …313
2. نگاه كردن، تلويزيون، عكس، فيلم   …313
    خريد برخى از فيلم هاى فاسد   …313
    نگاه زن به بدن ورزشكار   …314
    نگاه به مجرى زن   …314
    استفاده از ماهواره   …314
    اجرت ترميم بكارت   …315
    نگاه به بدن زنان اهل كتاب   …315
    نگاه به عكس زنان كافر   …315
    نگاه به عكس برهنه همسر   …316
    نگاه به عكس زنى كه مرده   …316
3. پوشش، زينت، آرايش   …316
    پوشيدن مانتوى تنگ و كوتاه   …316
    ديدن موى جدا شده نامحرم   …316
    منع شوهر از حجاب كامل   …316
    اختلاط دختران و پسران   …317
    عكس حيوان بر روى لباس   …317
    كروات يا صليب   …317
4. تلقيح و جراحى زيبايى   …318
    عمل جراحى بينى   …318
    تلقيح   …318
    استفاده از تخمدان ديگرى   …318
    اجرت تلقيح   …319
    تلقيح و تعلق فرزند به صاحب اسپرم   …319
    تلقيح و ربيبه   …319
    اسپرم مردى كه مرده   …320
5. جلوگيرى از باردارى و سقط جنين   …320
    از بين بردن قدرت توليد   …320
    بستن لوله رحم   …320
    بستن لوله رحم به جهت درمان   …321
    باز كردن لوله رحم بسته شده   …321
    سقط جنين   …321
    سقط جنين   …321
    سقط جنين   …322
6. مهريه   …322
    مهريه و تمكين   …322

صفحه412
    عمل نكردن به شرايط عقد   …322
    شيربها   …323
    مهر و وفات زوج قبل از نزديكى   …323
    زندانى كردن زوج براى مهريه   …323
    فوت زوجه پس از عقد   …323
    نحوه محاسبه مهريه   …324
    مهريه زانيه   …324
    مهريه هاى سنگين   …324
    عدم قدرت بر پرداخت مهريه   …324
    اعسار زوج در پرداخت مهر و تمكين   …325
    اعسار زوج براى پرداخت مهر و تمكين   …325
    تمكين و مهر عندالاستطاعه   …326
    محاسبه تورم در مهريه   …326
    عدم تعيين مهر در عقد موقت   …326
    استقرار مهر   …326
    پرداخت مهريه توسط غير شوهر و طلاق   …327
    مقدار مهرالسنه   …327
    استحباب كم بودن مهر   …327
    مهرالسنه يا كمتر از آن   …327
    تعيين مهر توسط مصادر قانونى   …327
    بخشيدن مهر   …328
    مهريه و انتخاب مسكن   …328
    كراهت مهر كمتر از ده دينار   …328
    تعيين گل مريم به عنوان مهريه   …328
    ديه و مهريه در صورت تجاوز به عنف   …329
    اجبار به افزايش مهريه بعد از عقد   …329
    توافق بر افزايش مهريه بعد از عقد   …329
    تفويض مهر در عقد موقت   …330
    تجاوز از دبر   …330
7. نفقه(مخارج زندگى خانواده)   …330
    نفقه ايام عده زوجه ناشزه   …330
    حق اعتراض زوجه به مسكن   …330
    نفقه فرزند   …331
    هزينه درمان دندان فرزند توسط مادر بدون اجازه شوهر   …331
    هزينه پر كردن دندان، لوازم آرايشى همسر   …331
    خروج زن از منزل بدون اجازه شوهر و تقاضاى نفقه بچه ها   …331
    پرداخت نفقه زن و بچه ها توسط شوهر   …332
    درخواست طلاق بخاطر بد رفتارى شوهر   …332
    ازدواج مجدد شوهر بر خلاف شرط ضمن عقد نكاح   …332
8. مسايل متفرقه ازدواج و روابط با فاميل و بستگان   …333
    مصرف كردن وام ازدواج توسط پدر داماد   …333
    مصرف نمودن وام ازدواج در كارهاى ديگر   …333
    وعده دروغ به همسر   …333
    ارحام كيست؟   …333
    صله رحم   …334
    منع شوهر از صله رحم   …334
    ممانعت زوج از ادامه كار همسر   …334
    صله رحم و قهر   …335
    قصد قربت در صله رحم   …335
    محرميت فرزندان   …335
    نهى پدر از مسافرت فرزند   …335
    ادعاى زوج بر دخول و انكار زوجه براى دريافت مهريه قبل از تمكين   …335
    شير دادن بيش از دو سال به بچه   …336
    جدا كردن بچه چند ماهه از مادر توسط پدر   …336
    حضانت فرزند صغيرى كه پدرش مرده است   …336
9. طلاق   …337
    وكالت در طلاق   …337
    وكالت در طلاق به خاطر سوء معاشرت   …337
    طلاق به جهت سوء ظن   …337
    بذل نفقه ايام عده براى طلاق   …338
    درخواست طلاق در صورت رها كردن همسر   …338
    سوء معاشرت   …338

صفحه413
    مقدار بذل مهر در طلاق خلع   …338
    تشويق زوجه بر طلاق   …339
    شك در تمام شدن عده   …339
    تعليق در ايقاعات   …339
    سوء رفتار و درخواست طلاق   …339
    ترك همسر توسط شوهر   …340
    خطا در اجراء صيغه خلع   …340
    طلاق سفيه   …340
    رجوع به همسرى مرد و عدم رجوع از بذل   …341
    طلاق در پاكى   …341
    ادعاى تمام شدن عده توسط زن   …341
    بخشيدن تمام مهر توسط زن قبل از نزديكى   …341
    ازدواج با خواهر زن مطلقه   …342
    رجوع زن مطلقه در بذل   …342
    سنى بودن شاهد در طلاق   …342
    طلاق قبل از عروسى و مطالبه مهر توسط زن   …343
    طلاق هاى قبل از اسلام زوجين   …343
    وجوب يا استحباب متعه(مبلغى كه به همسر داده مى شود) در صورت طلاق   …343
    رجوع به خاطر جهل به مسأله در طلاق خلع   …344
    وجوب يا استحباب متعه   …344
    رو گرفتن زن از شوهر در ايام عده   …345
    دخول بدون قصد رجوع در ايام عده   …345
    بائن يا رجعى بودن طلاق حاكم   …345
    وكالت زوجه در طلاق مشروط به سفر زوج   …345
    وكالت در طلاق   …346
    فسخ عقد توسط پدر دختر   …346
10. عده   …347
    ازدواج در عده   …347
    ازدواج در عده ديگرى   …347
    عده زن مطلقه قبل از دخول   …347
    عده در تلقيح   …348
    ازدواج در عده   …348
    ازدواج با خواهر زن پس از بخشيدن مابقى مدت   …348
    عده حامله بدون دخول   …348
    عده ريختن منى در رحم بدون دخول   …349
    زينت پس از مرگ شوهر   …349
11. ارث   …349
    محروم كردن از ارث   …349
    گوشى موبايل جزء اشياء مختص پدر   …350
    ارث كافر از مسلمان با وجود مسلمان   …350
    شك در تقدم و تأخر مرگ پدر و پسر   …350
    مرگ همزمان پدر و پسر   …350
    نحوه تقسيم ارث فرزندان برادر   …351
    ارث كسى كه فوت نموده   …351
   ممانعت از تقسيم ارثيه   …351
    ارث كافر   …352
    خفه شدن زير آوار عروس و داماد   …352
    ارث و بدهكارى خمس   …352
    وصيت به تمام اموال   …353
    مستثنيات دين   …353
    تقسيم ارث پس از زمان طولانى   …353
    مطالبه ارث توسط فرزند وارث   …353
    اجاره ارث بدون موافقت همه وراث   …354
    ارث زن از تركه شوهر   …354
    ارث زن از دارايى شوهر   …354
    ارث فرزند صيغه   …355
    ارث فرزند زرتشتى پس از اسلام پدر   …356
    تقسيم ارث پس از ارتداد   …356
    وصيت به يك سـوم اموال براى فقراء به مدت معين   …356
    تخليه نكردن مغازه اى كه جزء ارث است   …357
    ارث برادران ابوينى و برادر ابى   …357
    مصرف ارث در امور خير   …357
    ارث زوجه و دو پسر و يك دختر   …358

صفحه414
احكام معاشرت و روابط اجتماعى
    راه توبه از برخى از تخلفات   …360
    صحبت با مرد اجنبى   …360
    تقليد صدا   …360
    نام بردن اسم ظالم   …361
    غيبت از يكى از افراد در جمع   …361
    بوسيدن دست   …361
    سلام مجرى تلويزيون   …361
    نوحه خوانى زنان   …362
    گوش كردن به صداى زن   …362
    غيبت فاسق در شهر ديگر   …362
احكام ورزش و مسابقات و سرگرمى ها
    مسابقه با تفنگ بادى   …363
    زيان مالى و جانى تماشاگران   …363
    دادن بن محصولات فرهنگى براى شركت در مسابقه   …363
    ورزش زن در حضور مرد   …364
    تماشاى ورزش زنان   …364
    ورزش زنان با مردان   …364
    بيليارد   …364
    روزه نگرفتن ورزشكار   …365
    نماز ورزشكار   …365
    دوچرخه سوارى بانوان   …365
    ورزش در مساجد   …366
    مسابقه زن و داور مرد   …366
    گرفتن جايزه به شكل شانسى   …366
    مسابقه با ورزشكار صهيونيست   …366
    جوايز فدراسيون   …366
    غذاى ورزشكار در خارج از كشور   …367
    مسابقه زن با مرد   …367
    مدال طلا   …367
    ايستادن زن قهرمان در كنار مرد   …367
    توصيه اى به ورزشكاران   …368
    نقص عضو يا مرض در حين آموزش   …368
    بُكس   …368
    جايزه دادن به رشوه دهنده   …368
    نقص عضو هنگام مسابقه   …369
    فتح قله ها و عدم قدرت بر وضو و تيمم   …369
    بانوان و تماشاى ورزش كشتى   …369
    خمس جايزه ورزشكار   …370
    تشويق ورزش بانوان   …370
    پيش بينى برنده   …370
احكام شكار و سر بريدن حيوانات
    ذبح از وسط برآمدگى   …371
    شكار با تفنگ   …371
    شكار ماهى هاى در تانكر آب   …371
    غذاى رستوران هاى غير اسلامى   …371
    شكار ماهى به وسيله تير   …372
احكام خوردنى ها و آشاميدنى ها
    گوشت خرگوش   …373
    مخلوط شدن گوشت حرام و حلال   …373
    پخت كشمش   …373
احكام موسيقى و غنا   …374
    غناى حرام   …374
    شركت در عروسى همراه با موسيقى و رقص   …374
    فرق بين غنا و موسيقى   …374
    آموزش موسيقى   …374
    شنيدن موسيقى   …375
    غنا   …375
    آلات موسيقى در تلاوت قرآن   …375
    نى در مراسم مولودى   …375
    استعمال آلات لهو   …376
    نگهدارى وسايل موسيقى   …376
    اجرت براى نواختن موسيقى   …376
    دليل حرمت موسيقى   …376
    حرمت غنا   …377
    شنيدن غنا به قصد تفريح   …377

صفحه415
    حكم غنا   …377
    غنا به زبان خارجى   …377
احكام قضائى
1. صفات قاضى و كيفيت حكم و احكام دعاوى   …378
    اظهار بى اطلاعى توسط منكر و رد قسم به مدعى   …378
    تجديد ادعا پس از سوگند منكر   …378
    اقامه بيّنه توسط مدعى پس از سوگند منكر   …379
    در مواردى كه سوگند متوجه مدعى است   …379
    علم قاضى   …379
    عدم پرداخت نفقه و اجبار نمودن زوج بر طلاق   …379
    شك در هزينه دادرسى   …380
    قضاوت زن   …380
    قصد قتل زيد و كشته شدن حسن   …381
    تعيين قاتل به وسيله قرعه   …381
    اقرار ولى   …381
    ادعاى اكراه بر قتل   …382
    شهادت فرزند بر عليه پدر   …382
    برخى از احكام سنگسار   …382
    توبه مرتد فطرى   …382
    تقصير در صدور حكم   …383
    اقرار سفيه در امور مالى   …383
    خطاى قاضى و مسئوليت مجرى حكم   …383
    عدم احراز بلوغ جانى   …383
    شرط اجتهاد در قاضى تحكيم   …384
    اجراى احكام توسط قاضى تحكيم   …384
    دليل مشروعيت قاضى تحكيم   …384
    خطاى قاضى   …384
    عدول از حكم توسط قاضى   …385
2. شهادت   …385
    ديدن، لازمه شهادت به لواط   …385
    اختلاف دو شاهد   …386
    تعارض در شهادت   …386
    عدالت شاهد   …387
    خروج زن از منزل براى شهادت   …387
    شهادت زنان در تولد   …387
    شهادت صبى مميز   …387
    شهادت فردى كه از يك طرف زنازاده و از طرف ديگر وطى به شبهه باشد   …388
    شهادت بر پرداخت و ادعاى بقاء دين   …388
    شهادت پنجاه نفر بر جنايت با عدم حضور در محل جنايت   …388
    قسامه توسط بستگان   …389
    اقرار زن بر زنا   …389
3. حدود و تعزيرات   …390
    مقتضيات زمان و تغيير مجازات   …390
    انكار زانى پس از اقرار و علم قاضى   …390
    اتهام به رباخوارى   …391
    توبه و سقوط حد   …391
    زنا با خنثاى مشكل   …391
    خوابيدن دو نفر بدون لباس زير لحاف   …391
    تفاوت زناى با محارم با غير محارم   …392
    حكم اهانت به يكديگر   …392
    زناى همسر صغير يا ديوانه   …393
    عفو قاذف، مقذوف را با شرط خاص   …393
    تعارض حكم ارتداد با قوانين بين المللى   …393
    عده اى را قذف كردن   …394
    اعتراف زانى بر زنا   …394
    تجاوز از پشت   …394
    توهين به مذهب   …394
    توهين به قرآن   …394
    سقوط حد در سرقت از مال فرزند   …395
    توبه سارق   …395
    نسبت زنا دادن   …395
    تعزير براى مقدمات قتل   …396
    حد قذف و حق الناس   …396

صفحه416
    قصد قطع عضو سابّ النبى   …396
    زمان اجراى رجم   …396
    محاسبه ربا   …397
    مجازات مدعى امامت   …397
4. قصاص   …398
    بى هوش كردن در حين اجراى حكم اعدام   …398
    برداشتن عضو در هنگام اجراى حكم اعدام   …398
    شركت چند نفر در قتل   …398
    قصاص اطراف قبل از اعدام   …399
    علم به وقوع قتل در صورت رفتن مكان خاص   …399
    عدم قدرت بر پرداخت ديه   …399
    تداخل قصاص اطراف در قصاص نفس   …400
    قتل در اثر ضربات مشت يا سيلى   …400
    مدت پرداخت ديه در قتل يا جرح عمدى صبى   …400
    كيفيت اجراى قصاص و ديه   …400
    ديه زوال قدرت بر اداى حروف   …401
    ضمان سقوط كودك در چاه   …401
    حفـر حفـره اى در ملك غير و سقوط كودك در آن   …401
    پرداخت نصف ديه از بيت المال براى قصاص قاتل …402
    فرار قاتل   …402
    تبديل قصاص به ديه   …402
    قتل عمدى مرتد   …402
    بيرون پريدن دختر ربوده شده از ماشين و مرگ وى   …402
    قصاص لق كردن دندان   …403
    عدم پرداخت فاضل ديه توسط ولىّ دم براى قصاص سه نفر از قاتلان   …403
    قصاص عضو جانى   …403
    قتل فرزند توسط پدر   …404
    قتل فرزند توسط مادر   …404
    ديه خنثاى مشكل   …404
    ديه خنثاى مشكل ممسوح   …404
    قتل مرتد توسط كافر ذمى   …405
    كشته شدن متولد از زنا به وسيله زانى يا زانيه   …405
    پرت شدن به وسيله توفان يا زلزله و مرگ فردى كه قصد قتل وى را داشت   …405
5. ديه خسارت هاى جانى   …405
    فروش اعضاى بدن محكوم به قصاص نفس   …405
    خـون گرفتن از محكوم به قصاص نفس يا حد قتل   …406
    قتل بخاطر عدم رعايت مقررات   …406
    ديه سقط جنين   …406
    جنايت مسلمان مجهول النسب و...   …406
    مرگ در اثر تصادف   …407
    دعوت رفيق به زد و خورد   …407
    اصناف ديه كامله   …407
    صدمه ديدن فردى در اثر انتقال سنگ   …407
    ديه قرمزى يا كبودى محل ضرب بچه   …408
    مراد از «مؤمن» در سوره نساء، آيه99، كيست؟!   …408
    ديه كشته شدن مسلمان ايرانى در كشور خارجى   …408
    خسارت درد كمر و درد پا در اثر كار   …409
    اخذ برائت از مسافر   …409
    روش اثبات زوال منافع متعدد بر اثر يك ضربه   …409
    قطع كردن انگشت چهارم زن بخاطر كم شدن ديه   …410
    مسئول ديه آسيب ديدن شنوايى بچه توسط بچه ديگر   …410
    مباشر در سقط جنين   …410
    قتل چند نفر بخاطر نجات جان اكثر مسافران در نقص فنى هواپيما يا اتوبوس   …411

صفحه417
    تعداد اقرار در جنايت عمدى موجب ديه   …411
    تعداد سوگند در قسامه   …411
    لوث در قسامه ى اعضا   …412
    مقصود از «الأقرب فالأقرب»   …412
    شمول قاعده«كل ما كان...» به اعضاى داخلى يا ظاهرى يا هر دو   …412
    مقصود از عضو واحد در قاعده «كل ما كان...»   …412
    شمول قاعده «كل ما كان...» بر غده آپانديس   …413
    ديه قتل پيرمرد در سانحه رانندگى   …413
    استرداد ديه و تقاضاى قصاص قاتل فرارى دستگير شده   …413
    ديه شكستگى استخوان نشيمنگاه   …414
    ديه شكستگى استخوان نشيمنگاه   …414
    ديه شكستگى مهره هاى گردن   …414
    ديه قتل تبعه خارجى در ايران   …414
    ديه در قتل تسبيبى   …415
    تيراندازى به حيوان و كشتن انسان به دليل سهل انگارى   …415
    تيراندازى به طرف حيوان و احتمال اصابت به انسان   …415
    ديه كشته شدن فردى از صابئان در ازدحام جمعيت يا در شارع   …415
    شكسته شدن عضوى از بدن ميت به هنگام غسل دادن   …416
    شكستگى استخوان در اثر تصادف و مرگ در اثر سرطان پروستات   …416
    ديه شكستن همه استخوانهاى بدن   …416
    اتهام قتل فرزند از طرف پدر   …417
    قصاص كوتاه كردن موى پسر در مهد كودك و نقاشى با خودكار بر روى دست   …417
    دفن زن حامل   …417
    تغليظ ديه سقط جنين در ماه هاى حرام   …418
6. ضررهاى ناشى از درمان و مسائل پزشكى   …418
    نپذيرفتن بيمار توسط پزشك   …418
    امضاى برگه برائت از طرف مريض يا ولى او   …418
    عدم تخصص در عمل جراحى   …418
    اخذ برائت توسط پزشك   …419
    ضمان در قطع عضو يا ايجاد جراحت كه لازمه طبابت است   …419
    كبود شدن محل تزريق آمپول   …419
    عدم كنترل مدفوع و ريح بر اثر جراحى   …420
    قطع شدن برق يا خرابى دستگاه در حين جراحى   …420
    مخارج درمان بيشتر از ديه   …420
    اخذ برائت براى ترميم دست بيمار   …421
    تجويز اشتباهى دارو   …421
    دريافت ويزيت پس از معاينه در صورت مريض نبودن شخص   …421
    تشخيص ظنى بيمارى   …421
    متخصص فرض كردن دكتر عمومى توسط برخى از بيماران   …422
7.احكام كفاره قتل   …422
    كفاره در قتل تسبيبى   …422
    روزه كفاره قتل در ماههاى حرام يا در منطقه حرم …423
    غلطيدن بر روى كودك و كشتن وى   …423
    امر يا اجبار كردن صبى به قتل   …423
    مردن مجرم در حين اجراى حكم شلاق   …423
    كفاره در قتل عمد مسلمان   …424
فهرست مطالب   …425