پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله سبحانی

راهنماي حقيقت

پرسش و پاسخ پيرامون عقايد شيعه

تآليف : آية الله جعفر سبحاني

برگرفته از کتابخانه سایت سازمان حج و زیارت

بسم الله الرحمن الرحيم

مقدمه

********

*********

بسم الله الرحمن الرحيم

پيش گفتار

حسّ كنجكاوي يكي از ابعاد چهارگانه روح و روان انسان را تشكيل مي دهد . و اگر انسان بدون اين حس آفريده مي شد ، گامي به سوي تكامل برنمي داشت .

خلاّقيت و آفرينشگري انسان ، در قلمرو علم و دانش و گسترش قدرت و توان خود ، تا دورترين نقاط جهان ، معلول حس كنجكاوي است كه او را به گشودن گره ها و رازهاي جهان وامي دارد .

همين حسّ كنجكاوي است كه جوانان را به پرسشگري وادار مي كند ، و از صميم دل مي خواهند پرده از روي حقيقت بردارند و چه بسا در مرحله نخست با تعجب و شگفتي سؤال مي كنند ، امّا پس از بررسي و تحليل ، به سوي حقيقت كشيده مي شوند .

سؤال ها و پرسش هايي كه در اين مجموعه آمده است ، توسط برخي از مسلمانان و زائران بيت اللّه الحرام پيرامون مذهب تشيع مطرح گرديده و مشتاقانه خواهان دريافت پاسخ آنها بوده اند .

نكته مهم اين است كه دشمنان تشيع با ايجاد اين شبهات گمان كرده اند مردم را از پيروي مكتب اهل بيت (عليهم السلام) باز خواهند داشت ، در حالي كه تعدادي از پرسشگران پس از دريافت پاسخ و قانع شدن از اين طريق به مكتب تشيع

پيوسته اند .

اين پرسش ها به وسيله « معاونت آموزش و پژوهش بعثه حج مقام معظم رهبري » جمع آوري و تنظيم شد و در اختيار اينجانب قرار گرفت . بنده نيز در خود نوعي احساس وظيفه كردم تا در حدّ توان به آنها پاسخ دهم . هر چند قسمت مهمي از اين پرسش ها در ديگر نوشته هاي اينجانب و ساير بزرگان آمده است .

اميد است اين حركت علمي و گفتگوي منطقي مايه شكوفايي انديشه ها گردد و به نزديك تر شدن پيروان مذاهب به يكديگر ، كمك مؤثري كند .

پرسش ها و پاسخ ها به سان التقاي دو فكر مثبت و منفي است كه از لابه لاي آن برق و روشني توليد مي شود و دل و جان و عقل و خرد را روشني مي بخشد .

شايان ذكر است كه برخي از مطالب در ضمن چند پاسخ تكرار شده ، كه دليل آن پرهيز از ارجاع خواننده به گذشته و آينده است ، هر چند ارجاع يك مطلب براي گروهي مفيد وسودمند ، و براي برخي ديگر مايه سردرگمي است .

مؤسسه امام صادق (عليه السلام)

جعفر سبحاني

10/4/1385

فصل نخست :

پيرامون تاريخ تشيع و گسترش آن

مقدمه

« شيعه » در لغت ، به معني تابع و پيرو است و لذا قرآن ابراهيم (عليه السلام) را شيعه نوح (عليه السلام) معرفي مي كند و مي فرمايد : « وَإِنَّ مِنْ شِيعَتهِ لإِبْراهيم »^{( 1 )} ، و در محاورات عرفي ، پيروان و ياران شخص را شيعه مي گويند .^{( 2 )} و از خصوصيات اين لفظ اين است كه بر مفرد و جمع يكسان اطلاق مي گردد ، يعني به يك نفر و ده نفر نيز شيعه گفته مي شود .

« تشيّع » به معني ادعاء پيروي از شخص و مقامي است .

ولي در اصطلاح متكلمان و فقيهان و مورخان « شيعه » كسي است كه علاوه بر مهر و مودت به علي و فرزندان او ، رهبري امت را در قلمرو سياسي و علمي از آن امام علي و فرزندان وي بداند ، و مسأله خلافت از پيامبر را تنصيصي تلقي كند نه انتخابي و شورايي .

اين اصل ركن تشيع و روح آن است امّا ديگر مسائل كلامي و فقهي از هسته تشيع بيرون بوده و چه بسا ممكن است همه فِرَق در آن مسائل نظري يكسان ، و يا انظار گوناگون داشته باشند ، و شيعه نيز از اين اصل مستثني نيست ، در بسياري از مسائل با تمام مسلمانان جهان وحدت نظر دارد .

1. صافات / 83 .

2. شيعة الرجل : أتباعه و أنصاره.

در مسائل اختلافي نيز متفرّد نيست ، اگر در مسأله اي با گروهي مخالف است ، ولي با گروه ديگر كاملاً موافق مي باشد و مطالعه كتاب هايي كه پيرامون « خلافيات » نوشته شده اين مطلب را روشن مي سازد .^{( 1 )}

شيعه يكي از بزرگ ترين فرق اسلامي است كه در عصر رسالت پي ريزي شده و پيرواني پيدا كرده و پس از رحلت آن حضرت ، به تدريج رشد نموده است ، در بناء تمدن اسلامي سهم عظيم و بزرگي دارد ، و در تمام مراحل مدنيت ، پيوسته فعال بوده است .

در اين فصل به پاسخ سه سؤال پيرامون تشييع مي پردازيم كه پرسش نخست از اهميت خاصي برخوردار است .

1. به کتاب خلاف ، شيخ طوسي مراجعه شود .

تشيع در چه زماني پديد آمده است ؟ !

سؤال : درباره پيدايش شيعه فرضيه ها و نظريات مختلفي مطرح شده است ، اكنون بفرماييد تشيع از چه زماني پديد آمده است ؟

پاسخ : معمولاً اين نوع پرسش ها درباره نحله هاي كلامي و فرقه هاي مذهبي مطرح مي شود كه پس از رحلت پيامبر اسلام پديد آمده اند ، مثلاً مي گويند : مذهب اشعري چگونه و از چه زماني پديد آمده است ؟ در پاسخ گفته مي شود : مذهب اشعري يك مكتب كلامي است كه ابوالحسن اشعري ( 260ـ 324هـ ) در آغاز قرن چهارم آن را پي ريزي كرد . در مقابل آن ، مذهب معتزله قرار دارد كه آن هم يك مذهب كلامي است و واصل بن عطا ( 80ـ 130هـ ) شاگرد حسن بصري ( م110هـ ) آن را بنيان نهاد .

در اين موارد ، مي توان براي پيدايش مذهب ، تاريخ مشخصي تعيين كرد ، اين گفته در خصوص مذاهب فقهي نيز صادق است . مذهب حنفي به وسيله ابوحنيفه ( 80ـ 150هـ ) و مذهب شافعي به وسيله محمد بن ادريس شافعي ( 150ـ 204هـ ) پديد آمد و همچنين ديگر مذاهب فقهي نيز تاريخ پيدايش مشخصي دارند .

امّا تشيع يك مذهب كلامي و فقهي نيست كه پس از پيدايش اسلام و

درگذشت رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پديد آمده باشد ، تا درباره مبدأ آن به گفتگو بنشينيم .

تشيع ، با اسلام تاريخ يكسان دارد . در واقع تشيع همان اسلامي است كه پيامبر خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آورده و يكي از تعاليم آن ، استمرار رهبري و امامت به وسيله فردي است كه از جانب خدا تعيين و به وسيله پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) معرفي مي شود . اين اصل اساسي كه ضامن بقاي اسلام است و هويت تشيع را تشكيل مي دهد ، در زمان خود رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به وسيله آن حضرت اعلام شد و گروهي از صحابه پيامبر ، آن را پذيرفتند و پس از درگذشت رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر همان پيمان باقي ماندند . اينان پيشگامان تشيع در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و پس از او بودند . امّا گروهي ديگر ، اين اصل را ناديده گرفته و رهبري را از آن ديگري دانستند .

تشيّع به اين معني ، تاريخي جز اسلام و واقعيتي جز اين آيين ندارد و اين اصل ، يعني تعيين رهبر و امام از جانب خداوند ، جزئي از تعاليم اسلام بوده و در زمان حيات پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اعلام شده است .

رويكرد عقلاني در شيوه گزينش رهبر

پيش از آن كه صفحات احاديث و تاريخ را ورق بزنيم ، نخست درباره شيوه حكومت اسلامي پس از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سخن مي گوييم . حاصل سخن اين كه آيا پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) براي زعامت و اداره امور كشور پس از رحلت ، فردي را معين كرد ، يا اين كه آن را به مهاجرين و انصار واگذار نمود ، و به لقاء اللّه پيوست ؟

محاسبات اجتماعي به روشني ثابت مي كند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فردي را براي زعامت معين كرد و در اين مورد ، به امر الهي ، « حكم خداوند » را بر « انتخاب امت » ترجيح داد ، زيرا به هنگام رحلت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سه دشمن قوي و نيرومند ، جامعه اسلامي را تهديد مي كرد . از جانب شرق مجوس آتش پرست ، از جانب غرب روميان مسيحي و در داخل ، ستون پنجم نفاق كه براي خود ، قدرت و ريشه هاي اجتماعي

داشت ، به گواه اين كه آيات فراواني درباره منافقان در سوره هاي مختلف نازل شده است . در چنين شرايط ، مصلحت جامعه اسلامي ايجاب مي كرد كه پيامبر فردي نيرومند و عالم و آگاه و زاهد و پارسا را براي زعامت معين كند ، تا پس از درگذشت او ، اين مسأله خاتمه يافته تلقي شود و همه نيروها تحت فرمان او براي حفظ اسلام و مقابله با مثلث فوق بكوشند ، در حالي كه اگر در اين مورد سكوت مي كرد ، علاوه بر سه مشكل ياد شده ، مشكل ديگري به نام اختلاف در درون مسلمانان پديد مي آمد و چه بسا به جنگ داخلي كشيده مي شد . با توجه به اين حقايق تاريخي ، احتمال انتصاب بر انتخاب اولويت مي يابد .

و به ديگر سخن ، در شيوه حكومت دو نظر بيش نيست ، نظريه تنصيص و نظريه گزينش ، آن هم به وسيله مهاجرين و انصار . در اين مورد ، موضع پيامبر را از نزديك بررسي مي كنيم ، زيرا مسأله از سه فرض بيرون نيست :

1 . اصولاً پيامبر درباره شيوه حكومت پس از خويش سخني نگفته باشد .

2 . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درباره شيوه حكومت ، موضع گرفته و آن را به شورا واگذار كرده باشد .

3 . فرد لايقي را از ميان تربيت يافتگان خود براي رهبري برگزيده باشد .

فرضيه نخست ، با كامل بودن دين و استمرار آن تا روز رستاخيز سازگاري ندارد ، زيرا اسلام يك آيين فردي نيست و تعاليم آن منحصر به عبادات شخصي و نيايش هاي فردي نمي باشد ، بلكه يك دكترين جامع است كه بشر را از هرگونه تقنين و تشريع بي نياز مي كند و به صورت خودكفا تا پايان جهان پيش خواهد رفت . آورنده چنين آييني نمي تواند نسبت به مسائل حكومت كه ضامن بقاي دين است ، سكوت اختيار كند و بي تفاوت باشد . و موضع انفعالي داشته باشد .

نظريه دوم تا حدي نظريه مقبولي است و آن اين كه پيامبر ، موضع مثبت داشته و نسبت به مسائل حكومتي بي تفاوت نبوده ، ولي اگر شيوه حكومت بر اساس شورا

بود ، بايد پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در كلمات خود به اين امر اشاره فرموده ، و شرايط و ضوابط شورا را به نحو دقيق تبيين نمايد ، و براي آموزش دادن مسلمانان ، آن را در طول زندگي خود به صورت هاي عملي پياده كند تا مسلمانان پس از درگذشت او دچار حيرت و سرگرداني نشوند ، در حالي كه در كلمات پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و احاديث و تاريخ زندگاني او ، نص صريحي بر اين كه نظام حكومت ، نظام شورايي است ، ديده نمي شود ، حتي بعد از خليفه اوّل شيوه تعيين خليفه غالباً بر اساس شورا نبوده ، بلكه با تعيين خليفه قبلي ، فردي زمام امور را به دست مي گرفته است .

حكومت در اسلام ، فصلي كوتاه و گذرا نيست كه با يك جمله « وَأَمْرُهُمْ شُوري بَيْنَهُمْ »^{( 1 )} پايان پذيرد ، بلكه بخش هاي گسترده اي از احكام و امور را دربر مي گيرد ، كه عنايت پيامبر را براي تبيين جزئيات و شرايط ، مي طلبد .

طبعاً نظريه سوم ، بيش از دو نظريه ديگر قابل پذيرش است ، و اتفاقاً احاديث رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و تاريخ حيات پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به روشني آن را ثابت مي كند .

پس از يك تحليل اجتماعي اكنون به پاسخ پرسش از نظر حديث و تاريخ مي پردازيم .

1 . شيعه در كلمات رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

نامگذاري پيروان علي (عليه السلام) به شيعه ، از زمان خود پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آغاز شده و روايات فراواني حاكي از آن است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اين نام را بر پيروان علي (عليه السلام) نهاده است . محدثان و مفسران ، نقل مي كنند آنگاه كه آيه « إِنَّ الّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحات أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيّة »^{( 2 )} فرود آمد ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رو به علي (عليه السلام) كرد و فرمود :

« هُوَ أَنْتَ وَشيعَتُكَ يَومَ القِيامَةِ راضِينَ مَرضيّينَ » .

1.شوري/38.

2. آنان كه ايمان آورده و عمل نيكو انجام داده اند، آنان بهترين مردم هستند.(بينه، 7).

« مقصود از اين عبارت ، تو و شيعيانت مي باشيد كه روز قيامت خشنود و پسنديده هستيد » .

در حديث ديگر فرمود :

« أنْتَ وَشِيعَتُكَ وَمَوعِدي وَمَوعِدُكُمُ الْحَوضُ ، إذا جَاءَتِ الأُمَمُ لِلْحِسَابِ تُدعَونَ غُرّاً مُحَجَّلِينَ » .

« تو و پيروانت مقصود هستيد ، وعده من و شما در روز قيامت نزد حوض كوثر است آنگه كه امت ها براي حسابرسي به آنجا مي آيند ، شما را فرا مي خوانند در حالي كه نور از چهره و پيشاني شما تابان است » .

روايات مربوط به نزول اين آيه در حق شيعيان علي (عليه السلام) و اين كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيروان علي (عليه السلام) را شيعه ناميد ، در كتاب هاي مختلف وارد شده است ، براي نمونه به مدارك زير مراجعه شود .^{( 1 )}

بنابراين نامگذاري پيروان علي (عليه السلام) به شيعه ، از جانب رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) انجام شده و اين خود مبنايي در تعيين شيوه حكومت پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شمار مي رود .

2 . امامت ، همزاد نبوّت

شكي نيست كه مقام امامت با مقام نبوت تفاوت دارد . پيامبر گيرنده وحي و پايه گذار دين است ، در حالي كه امام نه دريافت كننده وحي است و نه پايه گذار دين ، بلكه وظايفي كه رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در قلمرو بيان احكام و اجراي آنها برعهده داشت ، پس از وي برعهده امام مي باشد . امام مرجع بيان احكام و عقايد اسلامي و مدير امور كشور است . با توجه به اين اصل ، و بنابر روايات ، روزي كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

1. الدر المنثور، ج6، ص 589; الصواعق المحرقه، ص 161; نهايه ابن اثير، ماده قمح، ج4، ص 106; مناقب ابن مغازلي، ص 293; و غير آن. البته سيوطي در الدرالمنثور اين احاديث را از تفسير طبري و تاريخ ابن عساكر نقل كرده است.

نبوت خود را براي بني هاشم بيان كرد ، جانشيني و رهبري علي (عليه السلام) را نيز اعلام نمود ، و اين حاكي از آن است كه نبوت و امامت همزاد بوده و دارنده هر دو منصب از جانب خدا به وسيله وحي الهي معين مي شوند . اين مسأله در منابع تاريخي چنين آمده است :

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سه سال دعوت پنهاني داشت . آنگاه كه خدا او را با آيه « وَأَنْذِرْ عَشيرتَكَ الأَقْرَبين »^{( 1 )} مخاطب ساخت ، او بيش از چهل تن از بستگان خود را كه همگي از شخصيت هاي بني هاشم بودند ، براي ضيافت ناهار دعوت كرد . پس از صرف غذا ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سخنان خود را چنين آغاز كرد :

« هيچ كس از مردم براي كسان خود چيزي بهتر از آنچه من براي شما آورده ام ، نياورده است . من خير دنيا و آخرت را براي شما آورده ام ، خدايم به من فرمان داده كه شما را به توحيد و يگانگي وي و رسالت خويش ، دعوت كنم ، چه كسي از شما مرا در اين راه كمك مي كند تا برادر و وصي و جانشين من در ميان شما باشد ؟ » .

آن حضرت اين جمله را گفت و اندكي درنگ كرد تا ببيند كدام يك از آنان به نداي او پاسخ مثبت مي دهند ، در آن لحظات ، سكوتي مطلق و آميخته با بهت و تحير بر مجلس سايه گسترده بود و همگي سر به زير افكنده و در فكر فرو رفته بودند .

ناگهان علي (عليه السلام) كه سن او در آن روز از 15 سال تجاوز نمي كرد ، سكوت را درهم شكست و برخاست و رو به پيامبر كرد و گفت :

« اي پيامبر خدا ! من تو را در اين راه ياري مي كنم » ، سپس دست خود را به سوي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دراز كرد تا دست او را به عنوان پيمان فداكاري بفشارد ، در اين موقع پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دستور داد كه علي (عليه السلام) بنشيند ، بار ديگر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گفتار خود را تكرار

1. بستگان نزديك خود را از عذاب الهي بيم ده!(شعراء، 224).

نمود ، باز علي برخاست و آمادگي خود را اعلام كرد ، اين بار نيز پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به وي دستور داد بنشيند ، در مرتبه سوم نيز مانند دفعات پيشين ، كسي جز علي (عليه السلام) بر نخاست و تنها او بود كه پشتيباني خود را از اهداف مقدس پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اعلام كرد . در اين موقع پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دست خود را بر دست علي (عليه السلام) زد و جمله تاريخي خود را در مجلس بزرگان بني هاشم درباره علي (عليه السلام) بيان فرمود و گفت :

« هان اي خويشان و بستگان من ! علي برادر و وصي و خليفه من در ميان شماست » .^{( 1 )}

اين حديث به روشني تاريخ تشيع و همزاد بودن نبوت وامامت را به معنايي كه يادآور شديم بيان مي كند . البته اين تنها موردي نيست كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رهبر مسلمانان پس از خود را تعيين مي كند ، بلكه در موارد ديگري نيز بر اين مطلب تصريح فرمودند كه به صورت گذرا به آنها اشاره مي كنيم .

3 . حديث منزلت

حديث منزلت از احاديث معروفي است كه محدّثان و تاريخ نگاران نقل كرده اند ، و اجمال آن چنين است :

آنگاه كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) راهي نبرد با روميان در سرزمين تبوك گرديد ، علي (عليه السلام) را همراه خود نبرد ، زيرا وجود او در مدينه براي جلوگيري از فتنه گري منافقان ، لازم و ضروري بود ، ولي دشمنان به شايعه پردازي دست زدند ، و گفتند : روابط پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با علي (عليه السلام) به تيرگي گراييده ، لذا او را به همراه خود نبرده است . علي (عليه السلام) خود را به

1. «إنّ هذا أخي ووصيي وخليفتي فيكم فاسمعوا له وأطيعوا» تاريخ طبري، ج2، ص 319ـ 321، چاپ دارالمعارف مصر; تاريخ كامل ابن اثير، ج2، ص 62ـ 36چاپ دارصادر بيروت; سيره حلبي، ج71 ص 311، چاپ البهية در مصر; تاريخ ابن عساكر، ج1، ص 65، حديث 139ـ 140ـ 141، چاپ بيروت، تفسير خازن، علاء الدين شافعي، ج 3، ص 371، چاپ مصر و غيره.

لشگرگاه اسلام رساند و اين شايعه را بازگو نمود . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در پاسخ فرمود :

« كَذَبُوا وَلكِنّي خَلَفْتُكَ لَما تَرِكتُ وَرائي ، فَارجِع وَاخْلُفْ في أهْلي وَأهْلِكَ ، أَفَلا تَرضي يا عَلِيُّ أَنْ تَكُونَ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسي إِلاّ أَنّهُ لا نَبِيَّ بَعْدِي » .^{( 1 )}

« آنان دروغ گفته اند ، من تو را براي حفظ خانه و خانواده ام جانشين خويش ساخته ام ، پس بازگرد و جانشين من در خانواده من و خانواده خودت باش ، آيا خوش نداري كه براي من آن گونه باشي كه هارون براي موسي بود ، با يك تفاوت كه پيامبري پس از من نيست » .

اين حديث به روشني بيانگر آن است كه علي (عليه السلام) تمام صلاحيت ها و اختيارات هارون (عليه السلام) را جز نبوت دارا بوده است ، يكي از مناصب هارون ، وزارت او براي موسي (عليه السلام) بوده است ، چنان كه مي فرمايد :

« وَاجْعَلْ لِي وَزيراً من أَهْلِي * هارُونَ أَخي » .^{( 2 )}

« هارون را كه از خاندان من است ، وزير من قرار ده ! » .

استثناي نبوت در كلام رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حاكي از آن است كه كليه مسئوليت هاي هارون را علي نيز دارا بود ، واين جانشيني تنها به جنگ تبوك اختصاص نداشت ، بلكه يك ضابطه كلي بود كه جانشيني در غزوه تبوك يكي از مصاديق آن به شمار مي آمد ، و اگر مقصود جانشيني در خصوص اين سفر بود ، نيازي به اين ضابطه كلي و استثناي نبوت نبود .

1. صحيح بخاري، (غزوه تبوك)، ج6، ص 3، چاپ 1314; صحيح مسلم، باب فضائل علي، ج7، ص 120; سنن ابن ماجه، (باب فضائل اصحاب پيامبر)، ج1، ص 55; سيره ابن هشام، ج2، ص 519ـ 520.

2. طه/29ـ 30.

4 . حديث غدير

از ميان دلايل فراوان كه بيانگر زعامت علي (عليه السلام) پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است ، ما در اين بحث به سه دليل بسنده مي كنيم . حديث « يوم الدار » در آغاز رسالت ، حديث « منزلت » در اثناي رسالت و حديث غدير در اواخر عمر رسول خدا . اينك اجمالي از تعيين جانشين در آخرين روزهاي رسالت :

پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در سال دهم هجرت براي انجام فريضه حج و تعليم مناسك آن به مسلمانان در قالب يك جمعيت ده هزار نفري حركت كرد و در روزهاي عرفه و مني سخنراني هاي جامع و ارزنده اي ايراد فرمود .

مراسم حج به پايان رسيد ، همگان به قصد وطن ، مكه را ترك كردند ، چون كاروان ها به نزديك بركه آبي به نام غدير خم رسيدند ، پيك وحي فرود آمد و پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را فرمان توقف داد ، خدا به رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) چنين فرمان داده بود :

« يا أَيُّها الرّسول بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالتهُ وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ » .^{( 1 )}

« اي پيامبر ! آنچه را از پروردگارت بر تو فرود آمده به مردم برسان و اگر چنين نكني ، رسالت خداي را به جا نياورده اي ، و خداوند تو را از گزند مردم حفظ مي كند » .

در اين لحظات حساس طنين اذان سراسر بيابان را فرا گرفت سپس پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خطبه اي به شرح زير ايراد كرد :

« ستايش از آن خداست و به او ايمان داريم ، از او ياري مي خواهيم و بر او توكل مي كنيم ، و از شر خويشتن و بدي كردارهايمان به خدايي پناه مي بريم كه گمراهان جز او راهنمايي ندارند . خدا هر

1. مائده/67.

كس را راهنمايي كند ، او ديگر گمراه نمي شود و گواهي مي دهيم كه خدايي جز او نيست و محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بنده و فرستاده اوست .

هان ! اي مردم ! نزديك است كه من دعوت حق را لبيك گويم و از ميان شما بروم . من مسئولم و شما نيز مسئول هستيد . . . هان اي مردم هر كس من مولا و رهبر او هستم ، علي نيز مولا و رهبر اوست » .^{( 1 )}

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) جمله آخر را سه بار تكرار كرد و فرمود :

« پروردگارا هر كس علي را دوست دارد ، تو او را دوست بدار و هر كس با او دشمني كند تو با او دشمن باش ، هر كس او را ياري كند ، تو ياور او باش . و هر كس او را تنها گذارد ، تو نيز او را تنها گذار ! لازم است حاضران به غايبان خبر دهند و آنها را از اين امر مطلع سازند » .

هنوز اين اجتماع با شكوه پايان نيافته بود كه فرشته وحي فرود آمد و پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را بشارت داد كه خداوند امروز دين خود را تكميل كرد و نعمت خويش را بر مؤمنان به كمال رسانيد .^{( 2 )}

حديث غدير از احاديث متواتر است . كافي است كه بدانيم 120 صحابي آن را از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل كرده اند و از تابعان 89 نفر به نقل آن پرداخته اند و در مجموع 14 قرن ، 360 تن عالم و دانشمند سنّي آن را روايت كرده اند ، و اگر راويان و

1. مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ.

2. «اَلْيَوْم أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناًً»(مائده/3).

در اين لحظه صداي تكبير پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بلند شد و فرمود: خدا را سپاسگزارم كه دين خود را كامل كرد و نعمت خود را به پايان رسانيد از رسالت من و ولايت علي (عليه السلام) پس از من خشنود شد. پيامبر از جايگاه خود فرود آمد و ياران او گروه گروه به حضرت علي (عليه السلام) تبريك گفتند و او را سرور خود و سرور هر مرد و زن مؤمني خواندند.

عالمان شيعي را به آنان ضميمه كنيم خواهيم ديد كه حديث در بالاترين حدّ تواتر قرار مي گيرد .^{( 1 )}

شكل گيري تشيع در پرتو اين سفارش ها

ما به همين سه حديث قطعي بسنده مي كنيم ، اين سفارش ها سبب شد كه در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گروهي گرد علي را بگيرند و به پيروي از او مشهور شوند ، محقق معروف آقاي محمد كردعلي در كتاب « خطط الشام » مي نويسد :

« در زمان خود پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گروهي از بزرگان صحابه به دوستي و موالات علي (عليه السلام) معروف بودند ، مانند سلمان فارسي كه مي گفت : ما با پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيعت كرديم بر دو اصل : خيرخواهي براي مسلمانان ، و اقتدا به علي بن ابي طالب (عليه السلام) و ولايت وي . ابوسعيد خدري مي گويد : مردم به پنج چيز دعوت شدند ولي چهارتا را گرفتند ، و يكي را رها كردند ، سؤال شد : آن چهار تا را كه گرفتند چيست ؟ گفت : نماز ، زكات ، روزه ماه رمضان و زيارت خانه خدا . گفته شد : آن يكي كه رها كردند كدام است ؟ گفت : ولايت علي بن ابي طالب (عليه السلام) . از وي سؤال شد : آيا ولايت

1. ترمذي، صحيح، ج5، ص 297; ابن ماجه، سنن، ج1، ص 45، حديث 121; الحاكم النيسابوري، المستدرك علي الصحيحين، ج 3، ص 110; احمد بن حنبل، مسند، ... حديث 961، ج1، ص 88، ج2، ص 672; و غيره، نسائي، خصائص، ص 94، 95، 50; ابن ابي شيبه، المصنف، ج12، ص78، حديث 12167 ، مشكاة المصابيح، ج 3، ص 246; محب الدين طبري، الرياض النضرة، ج2، ص 169، چاپ خانجي، ما به همين مقدار بسنده مي كنيم، كساني كه علاقمند به آگاهي از حالات راويان از صحابه و تابعان و دانشمندان باشند، مي توانند به كتاب هايي كه پيرامون حديث غدير نوشته شده مراجعه كنند. از ميان آنها مطالعه دو كتاب را پيشنهاد مي كنيم:

1. عبقات الأنوار، تأليف ميرحمد حسين هندي (متوفاي 1306هـ).

2. الغدير، تأليف محقق عاليقدر عبدالحسين اميني(1320ـ 1390هـ).

علي همانند آن چهار مورد ، لازم و واجب است ؟ گفت : بلي به سان آنها لازم و واجب است . و از همين افرادند : ابوذر غفاري ، عمار ياسر ، حذيفة بن يمان ، ذوالشهادتين خزيمة بن ثابت ، ابوايوب انصاري ، خالد بن سعيد و قيس بن سعد بن عباده » .^{( 1 )}

شيعه در عصر رسالت

سفارش هاي مؤكد پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ـ كه نمونه هاي آن را يادآور شديم و قسمت مهم آن در كتاب هاي حديث و تفسير وارد شده است ـ سبب شد كه بذر تشيع در سرزمين اسلام پاشيده شود و به تدريج رشد كند . گروهي در عصر رسالت ، ولايت علي را به دل بگيرند و به عنوان شيعه علي (عليه السلام) مشهور شوند و با پايمردي تمام پيمان خود را با امام پس از عصر رسالت نيز حفظ كنند . اين گروه هسته تشيع را در صدر اسلام تشكيل مي دادند . سپس تشيع در طول زمان با توجه به شناخت هاي صحيح از مسأله امامت و جانشيني علي (عليه السلام) راه خود را باز كرد و پيوسته در حال گسترش بود .

تشيع از حجاز آغاز گرديد . سرزمين حجاز زادگاه تشيع است و آنگاه كه امام (عليه السلام) مقرّ خلافت را به عراق منتقل كرد ، تشيع رشد بيشتري داشته و پيوسته در نقاط مختلف جهان گسترش يافته است .

در اينجا اسامي شيعيان بارز علي (عليه السلام) را كه همگي از اصحاب پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بودند ، در دو بخش نام مي بريم . بخش نخست آن مربوط به بني هاشم و بخش ديگر از آنِ غير بني هاشم است . با مراجعه به زندگاني اين گروه ، اخلاص و تشيع آنها يعني پيوستن به علي (عليه السلام) و بريدن از غير او آشكار مي شود . از ميان بني هاشم مي توان افراد زير را نام برد :

1. محمد كردعلي، خطط الشام، ج5، ص 251.

1 . عبداللّه بن عباس ، 2 . فضل بن عباس ، 3 . عبيداللّه بن عباس ، 4 . قثم بن عباس ، 5 . عبدالرحمن بن عباس ، 6 . تمام بن عباس ، 7 . عقيل بن أبي طالب ، 8 . ابوسفيان بن حرث بن عبدالمطلب ، 9 . نوفل بن حرث ، 10 . عبداللّه بن جعفر بن ابي طالب ، 11 . عون بن جعفر ، 12 . محمد بن جعفر ، 13 . ربيعة بن حرث بن عبدالمطلب ، 14 . طفيل بن حرث ، 15 . مغيرة بن نوفل بن حارث ، 16 . عبداللّه بن حرث بن نوفل ، 17 . عبداللّه بن أبي سفيان بن حرث ، 18 . عباس بن ربيعة بن حرث ، 19 . عباس بن عتبة بن ابي لهب ، 20 . عبدالمطلب بن ربيعة بن حارث ، 21 . جعفر بن ابي سفيان بن حرث و . . . .

از غير بني هاشم به عنوان نمونه :

22 . سلمان محمدي ، 23 . مقداد بن اسود كندي ، 24 . ابوذر غفاري ، 25 . عمار بن ياسر ، 26 . حذيفة بن يمان ، 27 . خزيمة بن ثابت ، 28 . ابوايوب انصاري ، ميزبان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مدينه ، 29 . ابوهيثم مالك بن تيهان ، 30 . ابي بن كعب ، 31 . سعد بن عباده ، 32 . قيس بن سعد بن عباده ، 33 . عدي بن حاتم ، 34 . عبادة بن صامت ، 35 . بلال بن رباح حبشي ، 36 . ابورافع غلام آزاد شده رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، 37 . هاشم بن عتبه ، 38 . عثمان بن حنيف ، 39 . سهل بن حنيف ، 40 . حكيم بن جبله عبدي ، 41 . خالد بن سعيد بن عاص ، 42 . ابن حصيب أسلمي ، 43 . هند بن أبي هاله تميمي ، 44 . جعدة بن هبيره ، 45 . حجر بن عدي كندي ، 46 . عمرو بن حمق خزاعي ، 47 . جابر بن عبداللّه انصاري ، 48 . محمد بن ابي بكر ، 49 . ابان بن سعيد بن عاص ، 50 . زيد بن صوحان عبدي .

براي آگاهي از شرح حال و زندگي نامه كامل اين افراد مي توان به كتاب هايي كه در اين زمينه نوشته شده است ، مراجعه نمود . خوشبختانه برخي از محققان به اين موضوع اهميت داده و كتاب هايي در اين مورد نوشته اند . نمونه اي از اين كتاب ها

عباتند از :

1 . سيدعلي خان مدني كتابي با عنوان « الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة الإمامية » نوشته و در آن ، طبقه نخست را به صحابه شيعي ، و باب اوّل آن را به بني هاشم و باب دوم را به غير بني هاشم اختصاص داده است ، سپس در طبقه دوم از تابعاني كه به پيروي از علي معروف بودند ، نام برده است ، آنگاه به ترتيب قرون ، به شرح حال شيعيان نامدار پرداخته است . خوشبختانه اين كتاب به زيور طبع آراسته شده و مي توان از آن در اين زمينه بهره گرفت .

2 . شرف الدين عاملي ( 1290ـ 1377ق ) اسامي شيعيان را در ميان صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گِرد آورده ، ولي به شرح زندگاني آنان نپرداخته و آرزو نموده كه پس از وي گروهي به شرح زندگاني آنان بپردازند .^{( 1 )}

3 . شيخ محمدحسين كاشف الغطاء ( 1294ـ 1373ق ) در كتاب « اصل الشيعة واصولها » كه به عنوان نقد بر كتاب « فجر الإسلام » نوشته ، گروهي از صحابه شيعه را نام برده و نمونه هايي را ذكر كرده است . مدرك او براي اثبات تشيّع آنها دو كتاب معروف « الاستيعاب » ، نگارش ابن عبدربه; و « الاصابة » نگارش ابن حجر است .^{( 2 )}

4 . خطيب سخنور دكتر شيخ احمد وائلي در كتاب ارزشمند خود به نام « هوية التشيّع » از 130صحابي شيعه نام مي برد كه همگان معترف به وصايت علي (عليه السلام) و خلافت او بوده اند ، آنگاه نتيجه مي گيرد نخستين كسي كه بذر تشيع را در سرزمين اسلام پاشيد ، شخص پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بود و سفارش هاي او درباره علي (عليه السلام) موجب گرايش آن عده از اصحاب به علي (عليه السلام) بوده است .

5 . نگارنده نيز در گذشته به تدريس زندگي گروهي از شيعيان علي (عليه السلام) در

1. الفصول المهمة في تأليف الأمة، ص 79ـ 190.

2. اصل الشيعة واصولها، ص 53ـ 54.

عصر رسالت به ترتيب حروف تهجي پرداخته و خلاصه بحث ها در دو مجلد به قلم دانشمند محترم مهدي پيشوايي نگارش يافته و چاپ و منتشر گرديده و سپس به وسيله دانشمند محترم آقاي خوشنويس به زبان عربي ترجمه شده است .

فرضيه هاي بي پايه و نادرست

گروهي كه از تاريخ شيعه و نحوه پيدايش آن اطلاعاتي ندارند ، يا خود را بي اطلاع نشان مي دهند ، كوشيده اند براي آن علل و فرضيه هايي مطرح كنند كه به برخي اشاره مي كنيم :

1 . تشيع زاييده روز سقيفه است

عده اي چنين تصور كرده اند كه در سقيفه گروهي به خلافت ابي بكر رأي داده و گروهي از صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از بيعت با وي سرباز زدند و گفتند : ما جز با علي (عليه السلام) با كسي بيعت نمي كنيم^{( 1 )} و در همين روز تشيع در مقابل تسنن پديد آمد .

سرگذشت سقيفه يك تراژدي غم انگيز است كه در اين مبحث نمي توان حق مطلب را درباره آن ادا نمود . هنوز پيكر مطهر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر زمين بود و بني هاشم و گروهي ديگر در خانه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مشغول غسل و كفن كردن آن حضرت بودند كه دو قبيله اوس و خزرج دور هم گرد آمدند تا گوي خلافت بربايند ، وقتي ابوبكر و عمر از جريان آگاه شدند ، جسد پيامبر را ترك نموده و همراه سه نفر ديگر به سقيفه رفتند و درباره خلافت و رهبري امت سخن گفتند . قبيله اوس به خاطر اين كه قبيله خزرج برنده خلافت نباشد ، با ابي بكر بيعت كردند و خزرجيان نيز عكس العمل نشان دادند و گفتند : لا نبايع إلاّ عليّاً ، سرانجام گروه نخست با پيروزي از سقيفه بيرون آمدند ، و

1. طبري، ج2، ص 443ـ 444.

در نيمه راه و در مسجد مردم را به بيعت دعوت كردند . در همين هنگام ، گروهي در خانه علي (عليه السلام) يا نقطه ديگر اعتصاب نموده ، و همگان خواهان امامت و پيشوايي علي (عليه السلام) بودند و از همان روز تشيع پديد آمد .

پاسخ

بايد توجه نمود كه اعتصاب آنان انديشه خلق الساعه اي كه نتيجه وقايع آن روز باشد ، نبود ، آنها به سابقه سفارش هاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر خلافت علي (عليه السلام) اصرار ورزيدند و خواستار پياده شدن وصيت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درباره او بودند .

مسعودي در مروج الذهب در حوادث پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي نويسد : امام علي (عليه السلام) و گروهي از شيعيان او در منزل وي نشستند و حاضر به بيعت با ابي بكر نشده و خواهان پيشوايي علي (عليه السلام) بودند .^{( 1 )} گروهي از صحابه وقتي از بيعت عده اي با ابي بكر مطلع شدند ، زبان به اعتراض گشودند ، مثلاً سلمان برخاست و گفت : به دنبال سالخوردگان رفتيد ، و از سرچشمه علم غافل شديد ، هرگاه خلافت را در اهل بيت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قرار مي داديد ، حتي دو نفر هم بر سر آن اختلاف پيدا نمي كردند .^{( 2 )}

ابوذر وارد مدينه شد و از بيعت سقيفه آگاه گشت ، رو به صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نمود و به اعتراض گفت : به فرد پايين تر راضي شديد و پيوند رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را ناديده گرفتيد ، اگر از اهل بيت او پيروي مي كرد ، دو نفر با شما اختلاف نمي كرد .^{( 3 )}

اينها نمونه هايي است از كلمات صحابه كه از بيعت سقيفه انتقاد كرده اند و خواهان پيشوايي علي (عليه السلام) شدند . اين نوع طرز تفكر زاييده روز سقيفه نبود ، بلكه نتيجه آگاهي هاي آنان از سفارش هاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و پيام هاي او درباره پيشوايي علي (عليه السلام) بود .

1. كتاب الوصية، ص 121.

2. شرح نهج البلاغه، ابن أبي الحديد، ج6، ص 43.

3. ابن قتيبه، الامامة والسياسة، ج71 ص 12.

2 . تشيع زاييده عبداللّه بن سبأ است

برخي از افراد متعصب كه مايلند تشيع را لكه دار سازند و آن را يك تفكر وارداتي از جانب يك فرد يهودي معرفي كنند ، بيشتر به دنبال ترويج اين فرضيه هستند كه يكي از يهوديان يمن به نام عبداللّه بن سبأ ملقب به « ابن الامة السوداء » در زمان عثمان تظاهر به اسلام كرد و پيوسته در بلاد مختلف اسلامي چون شام و بصره و كوفه و مصر به گردش پرداخت ، و مردم را به امامت علي دعوت مي كرد و مي گفت كه علي وصي پيامبر است ، و او خاتم الاوصياست ، چنان كه محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خاتم پيامبران است و عثمان ، خليفه غاصب مقام خلافت است و اين مقام را از علي (عليه السلام) باز ستانده است . او با اين انديشه در شهرهاي مختلف ، به سير و سياحت پرداخت و توانست گروهي از صحابه و تابعان مانند ابي ذر غفاري ، عمار ياسر ، محمد حذيفه ، محمد بن ابي بكر ، صعصعة بن صوحان عبدي و مالك اشتر را با خود همراه سازد . او گروه كثيري را فريب داد و مقدمات قتل عثمان را در خانه خودش فراهم ساخت و علي (عليه السلام) را به خلافت نشاند .^{( 1 )}

اين فرضيه بي پايه نوعي برداشت از نقل طبري است و گروهي از مورخان آن را به پيروي از طبري در كتاب هاي خود آورده اند ، بدون آن كه در سند و مضمون آن دقت كنند .

نظر محققان درباره اين فرضيه

آنچه طبري در اين جا نقل كرده ، از جهاتي مردود است :

1 . چگونه ممكن است يك فرد يهودي گمنام تظاهر به اسلام كند ، آنگاه يك تنه با گردش در بلاد اسلامي گروهي از صحابه و تابعان را با خود همفكر و

1. طبري، تاريخ، ج 3، ص 378.

همراه سازد ، تا آنجا كه در مقابل ديدگان صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وارد مدينه شوند و خليفه وقت را به قتل برسانند و علي را به عنوان وصي او معرفي كنند ؟ ! اين مطلب هرگز با محاسبات تاريخي سازگار نيست و بايد علّت قتل خليفه در مدينه را از بررسي تاريخ حيات او به دست آورد .

2 . سيره عثمان و معاويه گواهي مي دهد كه آنان هرگز اجازه اعتراض به كارهاي خود را نداده و معترضان را به سخت ترين مجازات كيفر مي دادند ، چنان كه ابوذر به خاطر انتقاد از زراندوزي عثمان مورد خشم او قرار گرفت و به ربذه تبعيد شد و در آنجا رحلت كرد .

عمار ياسر نيز كه يكي از معترضان سيره عثمان بود ، مورد خشم قرار گرفت . غلامان عثمان او را چنان كتك زدند كه يكي از دنده هاي او شكست . همچنين ديگر مخالفان مانند عبداللّه بن مسعود نيز در دوران خلافت عثمان مورد ضرب و شتم واقع شدند . در چنين شرايطي ، آيا ممكن است خلافت اسلامي با آن قدرت ، به يك فرد يهودي اجازه دهد كه در شهرها و سرزمين هاي مختلف جهان اسلام به آشوب دست بزند و شام و مصر و بصره و كوفه را زير پا نهد و با ارتشي وارد مدينه شود و خليفه را از منصب قدرت به زير كشد و خليفه ديگري را نصب نمايد ؟

3 . گروهي كه به اين بخش از تاريخ طبري دل بسته اند ، بايد بدانند كه در صورت صحت اين مطلب ، يكي از اساسي ترين عقايد آنان متزلزل مي گردد ، زيرا از نظر اهل سنت صحابه پيامبر عادل و وارسته اند و هيچ نوع جرح و تعديل در حق آنها روا نيست . اكنون چگونه ممكن است كه شخصيت هايي از صحابه و تابعان مانند ابوذر و عمار و محمد بن حذيفه و گروهي از اكابر تابعان ، فريب يك فرد يهودي را بخورند و آشوبي به راه اندازند كه نتيجه آن قتل خليفه گردد ؟

4 . فراتر از اين همه تحليل ها ، سندي را كه طبري اين حادثه را بر مبناي آن نقل كرده و گروهي مغرض نيز چشم بسته آن را پذيرفته اند ، بررسي مي كنيم :

طبري اين حادثه را از گروهي نقل مي كند كه هرگز نمي توان به آنها اعتماد كرد :

سريّ از شعيب از سيف ، از عطيه ، از يزيد فقعسي نقل كرده است كه . . . » .^{( 1 )}

اكنون بايد ديد اين افراد چه اندازه از وثاقت و اعتبار برخوردارند ؟

1 . سريّ : در رجال اهل سنت دو نفر با اين نام معروفند .

الف . سريّ بن عبداللّه همداني : يحيي بن سعيد ، رجال شناس اهل سنت او را كذاب و ضعيف مي شمرده است .^{( 2 )}

ب . سريّ بن عاصم بن سهل همداني ، ساكن بغداد ، متوفاي 258 كه بخشي از حيات او را نويسنده تاريخ طبري درك كرده است . كافي است كه بدانيم كه رجال شناسان درباره او مي گويند : او كذّاب و سارق حديث است .^{( 3 )}

2 . شعيب بن ابراهيم كوفي ، وي فردي است مجهول الحال . ذهبي مي گويد : اين مرد ، راوي كتاب هاي سيف بن عمر است ، ولي براي ما شناخته نيست .

3 . سيف بن عمر ، ضعف اين سند بيشتر به اين مرد باز مي گردد . ابن حبّان مي گويد : سيف بن عمر احاديث و تاريخ مجعول را به شخصيت هاي معروف نسبت مي داد و حديث جعل مي نمود و به زندقه ( بي ديني ) متهم است . ابن عديّ مي گويد : تمام روايات او ناشناخته و غير قابل قبول است .^{( 4 )}

1. طبري، تاريخ، ج 3، ص 378.

2. ميزان الاعتدال، ج2، ص 117.

3. همان، ج2، ص 117; لسان الميزان، ج 3، ص 145.

4. ميزان الاعتدال، ج2، ص 275; لسان الميزان، ج73 ص 145ـ ميزان الاعتدال، ج1، ص 438.

ما در نقد سند اين تاريخ به همين مقدار بسنده مي كنيم ، هر چند سخن درباره سند بيش از آن است كه گفته شود ، و لذا محققان بزرگ تاريخ مانند دكتر طه حسين و غيره در شخصيت ابن سبأ تشكيك كرده و آن را يك افسانه تاريخي قلمداد نموده اند ، و پس از او ديگر محققان در اين مورد سخن بسيار گفته اند كه جاي بازگويي آنها نيست .^{( 1 )}

محقق معاصر جناب آقاي عسگري با نگارش كتاب عبداللّه بن سبأ پرده از چهره اين افسانه تاريخي برداشته و به روشني ثابت كرده است كه اين مرد وجود خارجي نداشته و اين داستان ، ساخته و پرداخته جاعلان تاريخ و حديث مانند سيف بن عمر تميمي است .

صبحي صالح در كتاب خود به نام « نظرية الإمامة » يادآور مي شود : بعيد نيست كه يك فرد يهودي فتنه انگيزي كند ، ولي آنچه قابل پذيرش نيست ، اينكه يك فرد يهودي چنين تأثير عظيمي در عقايد مسلمانان بگذارد و آنان را به دو گروه سني و شيعه تقسيم كند .^{( 2 )}

در كتب رجالي شيعه آمده است : فردي به نام عبداللّه بن سبأ اظهار غلوّ كرد و اميرمؤمنان او را به خاطر غلوّ مجازات نمود .^{( 3 )} ولي اعتراف به وجود چنين فردي ، غير از اعتراف به عبداللّه بن سبأ است ، كه جهان اسلام را به آشوب كشاند .

3 . تشيع زاييده جنگ جمل است

مستشرق آلماني به نام ولهاوزن در كتاب « الخوارج والشيعة » ، شيعه را ساخته و پرداخته روز جمل پس از قتل عثمان دانسته و مي گويد : با قتل عثمان ، مسلمانان

1.جهت مطالعه بيشتر ر.ك: الفتنة الكبري، ص 134; اصل الشيعة، ص 73; الغدير، ج9، ص 220ـ 221.

2. نظرية الامامة، ص 37.

3. رجال كشي، ص 98، شماره 48.

به دو گروه به نام حزب علي و حزب معاويه تقسيم شدند . شيعه علي در مقابل شيعه معاويه قرار گرفت ، آنگاه كه معاويه حكومت را قبضه كرد ، واژه شيعه فقط در اتباع علي به كار مي رفت .^{( 1 )}

پاسخ

جنگ جمل ، سرآغاز پيدايش تشيع نيست ، بلكه تاريخ ظهور ابعاد سياسي و نظامي شيعه در آن عصر است ، اميرمؤمنان (عليه السلام) در دوران خلفاي سه گانه مصلحت را در سكوت مي ديد و در عين حال ، خلفا را ارشاد و ياري مي كرد ، البته ايشان پيوسته از مقام و موقعيت خود نام مي برد ، امّا شرايط موجود ، اجازه مخالفت نمي داد و مصلحت اسلام را در سكوت مي ديد ، از اين جهت علي و ياران او بروز و ظهوري نداشتند ، ولي آنگاه كه پس از قتل عثمان ، صحابه حاضر در مدينه ، علي را براي خلافت برگزيدند و حجت به وسيله پشتيباني مردم تمام گشت ، گروهي مانند طلحه و زبير فريب وعده هاي معاويه را خوردند و با پشتيباني مالي امويان براي كارشكني تشويق شدند . آن دو فرد ساده لوح به اميد خلافت ، بصره را پايگاه خود قرار دادند و استاندار علي (عليه السلام) را پس از ضرب و شتم از بصره بيرون راندند و براي خود يك نوع حكومت خودمختار درست كردند . در اين شرايط كه مي رفت حكومت اسلامي آسيب ببيند و هرج و مرج جهان اسلام را فرا گيرد ، علي وظيفه اي جز تعقيب متخلفان نداشت . در اين جهاد كه صحابه پيامبر از علي پشتيباني مي كردند ، مسأله تشيع به معناي خلافت بلافصل علي (عليه السلام) مطرح نبود . آنچه محور كار بود ، حفظ نظام اسلامي از طريق حاكم رسمي بود ، نه پديد آمدن مكتبي به نام تشيع و گروهي به نام شيعه ; و خوشبختانه فتنه در مدتي كمتر از يك روز ريشه كن شد .

1. الخوارج والشيعة، ص 146.

4 . تشيع زاييده انديشه ايرانيان است

بي پايه ترين فرضيه اين است كه گاهي گفته مي شود چون ايرانيان ملي گرا ، مخالف گسترش اسلام و سلطه اعراب بودند ، اين انديشه را اختراع كردند ، و پيروي علي و اولاد علي (عليه السلام) را به عنوان يك مذهب پديد آوردند تا از سلطه اعراب رهايي يابند .

اين فرضيه به قدري بي پايه است كه طراح آن كوچك ترين اطلاعي از تاريخ شيعه در ايران ندارد . همان طور كه يادآور شديم ، تشيع در عصر رسول خدا پي ريزي گرديد ، بذر آن در مدينه پاشيده شد و در همانجا رشد نمود و سپس در دوره حكومت اميرمؤمنان در عراق گسترش يافت ، در حالي كه هنوز در ايران شيعه اي وجود نداشت .

پس از فتح ايران به دست مسلمانان ، ساليان درازي اين سرزمين تحت سيطره امويان و عباسيان قرار داشت و غالب ايرانيان را اهل تسنن تشكيل مي دادند ، اگر چه در برخي از نقاط ، شيعه وجود داشت .

گسترش تشيع در ايران ، پديده اي مقطعي و بي مقدمه نيست ، بلكه محصول عوامل گوناگون در دراز مدت بوده و در خلال ده قرن صورت گرفته است . اينك به برخي از اسباب گسترش تشيع در ايران به صورت گذرا اشاره مي كنيم :

الف . ايرانيان تحت ستم در عراق

در جنگ قادسيه حدود چهارهزار نفر ايراني ، از لشكر ايرانيان گسسته و به سپاه اسلام پيوستند و اسلام را از صميم دل پذيرفتند ، به اين شرط كه پس از پايان جنگ هر كجا خواستند بروند ، و يا با هر قبيله اي كه خواستند پيمان ببندند و مانند ديگر مسلمانان سهمي از غنائم داشته باشند . متأسفانه پس از پيروزي اسلام بر سپاه ايران ، تمام قراردادها زير پا نهاده شد و تحقير آنان آغاز گرديد و به اصطلاح امروز ،

ايرانيان شهروند درجه دوم شناخته شدند و به عنوان موالي معروف گشتند . پست ترين و كم درآمدترين كارها به آنها واگذار مي شد .^{( 1 )} خليفه دوم در طواف شنيد دو نفر با هم به زبان فارسي سخن مي گويند . گفت به زبان عربي سخن بگوييد ، زيرا سخن گفتن به زبان فارسي مروت را از ميان مي برد !^{( 2 )}

ولي آنگاه كه زمام خلافت به دست علي (عليه السلام) افتاد ، او به همگان يكسان مي نگريست . وقتي به ايشان اعتراض شد ، در پاسخ فرمود : در كتاب خدا فرقي بين فرزندان اسماعيل و غيره نمي بينم .^{( 3 )}

همين يكسان نگري مايه گرايش آنان به علي و خاندان او گشت ، به ويژه آن كه تحقير موالي در دوران امويان به اوج خود رسيد و تاريخ ، تمام اين تحقيرها و بي عدالتي ها را به ثبت رسانده است .

ب . مهاجرت اشعريان يمني به قم

فرزندان سعد بن مالك به نامهاي عبداللّه و احوص ، از شيعيان علي (عليه السلام) در يمن بودند . آنان از ستم هاي امويان به ستوه آمدند . آنگاه كه زيد بن علي در سال 121هجري قيام كرد ، احوص ، فرماندهي سپاه زيد را برعهده گرفت . چون سپاه زيد مغلوب گشت ، او دستگير شد و به زندان افتاد . پس از چند سال آزاد شد و با برادر خود عبداللّه تصميم گرفتند عراق را به قصد قم ترك كنند و همگي با خانواده هاي خود وارد قم شدند و از همان زمان ، قم به عنوان مركز تشيع در ايران شناخته شد . به تدريج بستگان آنان كه همگي از قبيله اشعري بودند ، به قم آمدند و يك مركز حديثي و علمي و پايگاه شيعي را پديد آوردند . توضيح بيشتر را در

1. العقد الفريد، ج 3، ص 413.

2. ابن تيميه، اقتضاء الصراط المستقيم، ص 25.

3. ابن هلال تفقي، الغارات: 46.

تاريخ قم بخوانيد .^{( 1 )}

تنها اشعريان نبودند كه از ستم امويان عراق ، به قم مهاجرت كردند ، بلكه نياي سوم احمد بن محمد بن خالد نيز پس از انقلاب زيد ، وارد « برق رود » قم شد و در آنجا سكني گزيد .^{( 2 )}

ج . مهاجرت امام رضا (عليه السلام) به خراسان

مهاجرت امام هشتم (عليه السلام) يكي از علل گسترش تشيع در ايران گرديد . استقبال با شكوه محدثان نيشابور از ايشان ، و درخواست استماع حديث از آن حضرت ، نشانه عظمت اهل بيت (عليهم السلام) در قلوب مردم خراسان بود . آن حضرت حديثي را از آبا و نياكان خود ، به نقل از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيان كرد كه خداوند متعال مي فرمايد :

« كَلِمَةُ لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذابِي » .

« شهادت به يگانگي من دژ استوار من است . هر كس به آن درآيد از عذاب من در امان است » .

آن حضرت پس از چند لحظه سر از كجاوه بيرون آورد و فرمود : « بِشُرُوطِها وَأَنَا مِنْ شُرُوطِها » يعني تنها گفتن لاإلهَ إلاّ اللّهُ كافي نيست ، بلكه شروطي دارد و اعتقاد به امامت من ، از آن شروط است .^{( 3 )}

روح اين حديث ، تبليغ تشيّع از زبان انساني است كه وارث علوم اهل بيت (عليهم السلام) است و سخن پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را از يك چشمه زلال و دور از آلودگي نقل مي كند .

ورود آن حضرت به طوس و مناظرات وي با دانشمندان يهود و نصاري و

1.حسن بن محمد بن حسن قمي، تاريخ قم، تحقيق سيد جلال الدين تهراني، ص 247; رجال نجاشي، شماره 196.

2. رجال نجاشي، ج1، شماره110.

3. صدوق، عيون اخبار الرضا (عليه السلام) ،ج2، ص 148.

محدثان اهل سنت و حتي با طبيعي ها و مادّي ها ، سبب تفوق علمي آن حضرت بر ديگران شد^{( 1 )} و جاذبه هايي را در منطقه خراسان براي خاندان رسالت پديد آورد . بدين ترتيب تشيع در منطقه خراسان گسترش يافت . مطالعه كتاب احتجاج و زندگاني امام رضا (عليه السلام) اين مطلب را به روشني ثابت مي كند . مأمون از گرايش مردم به امام رضا (عليه السلام) هراسان شد و لذا آن حضرت را با دسيسه خاصّي مسموم كرد و سپس در سوگ او اشك تمساح ريخت .^{( 2 )}

د . مهاجرت علويان به ايران

پس از مهاجرت امام هشتم و پذيرش ولايت عهد ، گروهي از علويان از نقاط مختلف حجاز و عراق به ايران مهاجرت كردند . مردم نيز به دليل اين كه آنها فرزندان پيامبرند ، احترام خاصي براي آنان قائل بودند . يحيي بن عبداللّه بن حسن بن حسن ، پس از قيام حسين بن علي ( شهيد فخ ) و شكست او با گروهي از كوفيان به ديلم آمد و هجرت او به اين نقطه سبب گسترش تشيع گشت . علاوه بر منطقه ديلم ، طبرستان و مازندران امروز نيز مدتها زير نفوذ علويان قرار داشت و غالباً تشيع زيدي بر آنجا حاكم بود . نگاهي به جغرافياي ايران نشان مي دهد كه در غالب نقاط اين كشور امامزاده هايي به چشم مي خورد كه غالباً فرزندان ائمه اهل بيت (عليهم السلام) هستند كه در ايران پراكنده شدند و با گفتار و رفتار خود ، تشيع را تبليغ مي كردند . به عنوان مثال در طبرستان 76 ، در ري 66 و در قم 23 امامزاده وجود دارد كه حاكي از وسائل گسترش تشيع در ايران است .^{( 3 )}

1. همان، ج2، ص 139ـ 158.

2. مفيد، ارشاد، ج2، ص 269.

3. براي آگاهي از علويان مدفون در طبرستان و ديلمان و گيلان به كتاب «اخبار ائمة الزيدية في طبرستان وديلمان وجيلان» ويلفرد مادلونگ، چاپ انتشارات فرانتزاشتاينر، بيروت، 1987 و«تاريخ تشيع در ايران » مراجعه شود.

رشد تشيع در ايران ، به قوّت و ضعف خلافت عباسي در بغداد بستگي داشت . در قرن چهارم ، حكومت بغداد از هر جهت تضعيف شده بود ، تا آنجا كه در سال 325منطقه اي جز بغداد تحت سيطره خلافت عباسي نبود .^{( 1 )} اين سبب شد كه آل بويه حكومت خود را از شيراز تا بغداد گسترش دهند و بيش از يك قرن بر اين منطقه حكومت كنند و چون تمايلات شيعي داشتند ، دست شيعه را در تبليغ باز گذاشتند و به تدريج نهال تشيع در اكثر نقاط ايران ، حتي سيستان و بلوچستان ، رشد كرد .

در قرن هفتم اسلامي ، مغولان با سركوب خلافت عباسي ، قدرت را به دست گرفتند . و يكي از نوادگان چنگيز به نام سلطان محمد خدابنده ، تشيع را برگزيد و مذهب شيعه به سان ديگر مذاهب از رسميت برخوردار شد ، با اين كه اكثريت جمعيت را سنيان تشكيل مي دادند ، هسته هاي شيعي در غالب نقاط ايران ، از شرق تا غرب رو به رشد نهاد ، ولي رسميت مذهب تشيع و انزواي ديگر مذاهب ، در عصر صفوي ها از آغاز قرن دهم شروع شد .

با توجه به سير اجمالي تشيع در ايران ، مي توان به بي پايگي اين نظريه كه ايرانيان براي انتقام جويي از اعراب سني ، تشيع را برگزيدند ، پي برد .

1. منتظم، ابن جوزي، ج6، ص 288.

﷯

اقليت شيعه و اكثريت تسنن

سؤال : اگر شيعه حق است ، چرا در اقليّت مي باشد و اكثريت ، مذهب تسنّن را پذيرفته اند ؟

پاسخ : هيچگاه اكثريت نشانه حقانيت و اقليت نشانه خلاف آن نيست ، در طول تبليغ پيامبران ، از زمان حضرت نوح (عليه السلام) تا عصر حضرت خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مؤمنان در اقليّت بودند . قرآن آنگاه كه مبارزات پي گير انبيا را ياد مي كند ، پيوسته تذكر مي دهد : گروندگان و مؤمنان به آنان بسيار اندك بودند . درباره نوح كه نهصد و پنجاه سال^{( 1 )} به تبليغ پرداخت ، مي فرمايد :

« وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاّ قليل » .^{( 2 )}

« جز اندكي به همراه او ايمان نياوردند » .

در آيه ديگر مي فرمايد :

« وَقَليلٌ مِنْ عِبادي الشَّكُور » .^{( 3 )}

« اندكي از بندگان من سپاسگزارند » .

1. «فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَة إِلاّ خَمْسِينَ عامّاً» (عنكبوت/14).

2. هود/40.

3. سبأ/13.

قرآن درباره پيروي از اكثريت به پيامبر هشدار مي دهد و مي فرمايد :

« إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْض يُضِلّوك عَنْ سَبيلِ اللّه » .^{( 1 )}

« اگر از اكثـريت مردم روي زمين پيروي كنـي ، تو را از راه خدا گمراه مي كنند » .

و باز به پيامبر يادآور مي شود :

« وَما أَكْثَرُ النّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤمِنين » .^{( 2 )}

« هر چند بكوشي ، اكثريت مردم ايمان نمي آورند » .

بزرگترين جمعيت ها در جهان از آنِ كشورهايي چون چين با حدود يك ميليارد و سيصد مليون نفر و هند با بيش از يك ميليارد نفر جمعيت است كه اكثريت مردم آنها را مادي گرايان و بت پرست ها تشكيل مي دهند . اگر مجموع جمعيت مسلمانان را كه يك ميليارد و سيصد ميليون تخمين زده مي شود نسبت به جمعيت 6ميلياردي كره زمين ، بسنجيم ، از اكثريت برخوردار نيستند .

اميرمؤمنان علي بن ابي طالب (عليه السلام) در يكي از سخنان حكيمانه خود درباره شناخت حق و باطل ، بياني دارد كه يادآور مي شويم :

در جنگ جمل مردي از اميرمؤمنان سؤال كرد : آيا با طلحه و زبير نبرد مي كني ، در حالي كه آنان از برجسته ترين اصحاب پيامبرند ؟

امام در پاسخ فرمود : تو در اشتباهي . عظمت و بزرگي اشخاص ، نشانه حق و باطل نيست ، حق را بشناس تا اهل آن را بشناسي; و باطل را بشناس ، آنگاه اهل

1. انعام/116.

2. يوسف/103.

آن را خواهي شناخت » .^{( 1 )}

گذشته از اين ، شيعه هر چند نسبت به جمعيت كل مسلمانان ، در اقليّت است ، ولي براي خود ، جمعيت عظيمي را در جهان تشكيل مي دهند و لذا در غالب نقاط جهان حضور مؤثر دارند . علاوه بر كشورهاي ايران و عراق و آذربايجان و بحرين و لبنان كه اكثريت آنها را شيعيان تشكيل مي دهند ، در تمام كشورهاي اسلامي ، اقليت قابل ملاحظه اي از شيعيان وجود دارد كه براي خود مساجد ، مؤسسات ، مدارس و برنامه هاي فرهنگي دارند . از آنجا كه در اين مبحث ، بناي پاسخ بر اختصار است ، به برخي از نقاط كه شيعه در آنها حضور مؤثر دارد با ذكر آمار تقريبي ، اشاره مي كنيم :

اينك ما در اينجا آمار شيعيان را در قسمتي از كشورهاي جهان بر اساس دائرة المعارف مسيحي جهان چاپ 1980م/1359ش نقل مي كنيم . البته اين آمار مربوط به سال 1359شمسي است بدون در نظر گرفتن رشد جمعيت در سال هاي بعدي ، زيرا هدف اين است كه حضور چشمگيري شيعه را در اين كشورها ترسيم كنيم . البته در كشورهاي ديگر نيز حضور چشمگيري دارد كه فعلاً از ذكر آنها خودداري مي كنيم .

و نيـز از ذكـر اين نكته ناگـزيريم كه در اينجـا آمـار مربوط به شيعه اثناعشري اسـت نــه ديگـر فــرق شيعــه ماننـد زيـديه و اسماعيليـه و ديگـر دوستـداران اهل بيت (عليهم السلام) .

1. إنّك لرجل ملبوس عليك....جاذبه و دافعه امام علي به نقل از كتاب علي و بنوه از دكتر طه حسين.

لازم به ذكر است كه پراكندگي جغرافيايي تشيع در جهان امروز همچنان با آنچه در قرن اوّل هجري قمري شكل گرفته و تثبيت گرديده بود ، مطابقت دارد .^{( 1 )}

اين جغرافياي تاريخي تشيع عمدتاً با گرايش كلي آمارها و ارقامي كه در مورد

1. اطلس كيمبريج خاورميانه و شمال آفريقا، ص 39.

سرزمين هاي مختلف مسلمان ذكر شد ، مطابق است ، طرحي كلي از اين جغرافياي تاريخي ، يا پراكندگي جغرافيايي تشيع در جهان امروز ، در اطلس تاريخي اديان ، ويراسته مرحوم اسماعيل فاروقي عرضه شده است .^{( 1 )}

اصولاً بايد توجه كرد كه شيعه به عنوان اپوزيسيون و مخالف نظام حاكم شناخته مي شد و نظام هاي سياسي براي سركوب بلكه ريشه كن كردن آنها ، به آنان لقب « روافض » داده بودند . به عنوان نمونه ، سلطان محمود غزنوي پس از تسلط بر شرق خراسان ، به ريشه كن كردن دو گروه ، يكي شيعه و ديگري معتزله همت گمارد ، چندان كه آثار علمي و كتابخانه هاي آنان را از بين برد تا اثري از تشيع و معتزله باقي نماند . او پيوسته اهل حديث و كراميه را تقويت مي كرد ، و شيعه و معتزله را دشمن اصلي خود مي دانست .^{( 2 )}

صلاح الدين ايوبي ، پس از خيانت به فاطميان ، تصميم بر قتل عام شيعه

1. منابع: به جز آنچه در متن آمده است، الشيعة في مصر، عثمان مرغي، 47ـ 59

An Atlas Introduction to shis Islam Moojan Momen,orldPopulation History,Colin ofBritannica Worldd McEveday

The Cambridge Atlas of the Middle East and of Data world

World al -Cultural Atlas of Islam, Ismael Ragi Africa, Faruqi

Religions,al- Faruqi and David Historial Atlas of the E.north

Islam,joseph Schacht and Bosworth Legacy of C.E.

The Muhmmadan World north Africa Middle East and, today

Muslim Minorities in and others eds))S.M.zwemer the, The panguin today, M, Ali Kettani World Dictionary,john R, the Worlds Living Religions,Robert Hinnells(ed),Hume.

دايرة المعارف تشيع، ماده تشيع در جهان امروز.

2. يكي از مردم خراسان موسوم به عبداللّه بن كرام به زهد ريايي و حيله و تزوير،جمعي كثير را تابع مذهب خود گردانيد كه از جمله اتباع او يكي سلطان محمود بود كه بلاي عظيمي براي شيعه و اهل كلام شد (يادداشت هاي قزويني، حواشي، ج7، ص 60) به نقل از لغت نامه دهخدا.

گرفت و گروه بي شماري از آنان را كشت .^{( 1 )}

در دوران حكومت عثماني ، در زمان سلطان سليم به خاطر فتواي يك فقيه حنفي به نام نوح ، 000 ، 40شيعه در تركيه فعلي سر بريده شدند .^{( 2 )}

در دوران حكومت جزّار در لبنان ، در جبل عامل حمام خون به راه افتاد و نسل کشي شيعه صورت گرفت ، به گونه اي كه كتاب هاي آنان مدت ها به جاي هيزم در تنور نانوايان مي سوخت .^{( 3 )}

با توجه به اين كشتارهاي دسته جمعي ، بقاي شيعه در جهان ، آن هم با يك فرهنگ قوي و جامع و داشتن علما و دانشمندان مبرز در تمام رشته هاي اسلامي و علمي ، يكي از معجزات الهي است كه در پرتو عنايتش ، مظهر اسلام راستين بدون تحريف تا قرن پانزدهم به جاي مانده و خوشبختانه روز به روز نور آن راه گروه بيشتري از انسان ها را روشن نموده و پرده هاي جهل و تعصب را از چهره تاريخ كنار مي زند .

1. اعيان الشيعة، ج 3، ص 30، مظفر، تاريخ الشيعة، ص 192.

2. البلاد العربية والدولة العثمانية، حصري، ص 40، چاپ :136م; اعيان الشيعة، ج1،ص 30ـ 13 (او به جاي 000،40، عدد 000،70 را آورده است; شرف الدين عاملي، الفصول المهمة، ص 140، چاپ نجف.

3. دائرة المعارف اللبنانية، فؤاد البستاني،در شرح حال ابراهيم يحيي.

آيا ابن علقمي و خواجه نصيرالدين طوسي

با مغول همكاري داشته اند ؟ !

سؤال : برخي از مؤرخان مي نويسند : خلافت عباسي ، به وسيله وزير شيعي المعتصم به نام مؤيدالدين ابن العلقمي سقوط كرد و خواجه نصير را نيز در اين جريان شريك مي دانند . در نظر آنان ، اين عالم شيعي با آن وزير سبب سقوط خلافت عباسي و تسلّط مغول بر بغداد شدند .

پاسخ : اتهام اين دو نفر به همكاري با هلاكو در سقوط خلافت عباسي از ابن تيميه^{( 1 )} شروع شده ، و تاريخ نگاران سني ، يكي پس از ديگري اين تهمت را تكرار كرده اند ، در حالي كه جز تشيع وزير علقمي و خواجه نصير ، كوچك ترين دليل و نشاني در اين مورد ارائه ننموده اند . اينك ما اين تهمت را در باره هر دو مورد بررسي قرار مي دهيم .

نخست درباره وزير علقمي سخن مي گوييم كه بيش از خواجه مورد اتهام است . در اين مورد لازم است ابن علقمي را معرفي كنيم تا با شناخت كامل از او

1. ابن تيميه، مجموعة الرسائل، قاهره، 1905، ص 97.

بهتر قضاوت كنيم .

كليه كساني كه درباره شخصيت اين وزير به نام محمد بن احمد بن علقمي به بحث پرداخته اند ، او را به علم و فضل و دانش و تدبير و سياست ستوده اند و كافي است كه در اين مورد ، گوش به سخنان ابن طقطقي كه از مورخان معروف است بسپاريم . او مي گويد : « ابن علقمي از قبيله بني اسد و جدّ او كسي است كه نهر معروف به علقمه را حفر كرد . او در دوران كودكي به ادب اشتغال ورزيد و در اين عرصه ، به مرتبه والايي رسيد . او خطي زيبا و انشاي رسا داشت و مرد فاضل ، عاقل ، كريم و بخشنده ، وزين و متين بود . وي با ابزار و ادوات سياست ، كاملاً آشنا بودو اهل ادب را دوست داشت . به دانشمندان احترام مي گذاشت . كتابخانه عظيمي را بنيان نهاد كه متجاوز از ده هزار جلد كتاب را در خود جاي داده بود . شخصيت هاي علمي ، كتاب هاي خود را به نام او نوشته و به وي اهدا مي كردند . « صاغاني » لغوي ، « العباب » را كه كتاب بزرگي در لغت است ، به نام او نوشت .

او نسبت به اموال دولت ملتزم به قوانين بود ، آنگاه كه بدرالدين فرماندار موصل ، هديه گرانبهايي براي او فرستاد ، او همه آنها را به محضر خليفه برد و او را از جريان آگاه ساخت ، و گفت : من شرم دارم كه هديه را به فرماندار برگردانم . شما اين هديه را بپذيريد . خليفه نيز پذيرفت و در مقابل براي فرماندار موصل دوازده هزار دينار به عنوان پاداش ارسال كرد .^{( 1 )}

از اين نوع سخنان در تمجيد و تعريف از مقام علمي و تدبير فوق العاده وي در نوع تواريخ آمده است . اكنون برگرديم و ببينيم آيا چنين فردي كه تمام شخصيت او در وزارت آن هم در پرتو بقاي خلافت خلاصه مي شود ، مي تواند تصميم بگيرد كه ريشه خلافت را بزند و خود نيز سرنگون گردد ، در حالي كه او اين وزارت را چهارده سال برعهده داشت ؟

1. الفخري، ص 337، 339، چاپ دارصادر، بيروت.

ما با دلايل روشن ثابت مي كنيم كه سقوط خلافت اسلامي در آن زمان ، يك جبر تاريخ بود ، و هرگز شخص معيني در اين مورد مقصر نبود . نظام خلافت به جايي رسيده بود كه ديگر براي آن بقايي در برابر هجوم دشمنان تصور نمي شد . در بيان اين مطلب ، توجه به نكات ذيل ضروري است :

1 . دشمن بر دروازه و خليفه مشغول . . .

ابن كثير كه خود ، يكي از پيروان ابن تيميه است در تاريخ خود مي نويسد :

سربازان مهاجم مغول دارالخلافه بغداد را محاصره كردند و پيوسته با پرتاب تير ساكنان آن را هدف قرار مي دادند ، حتي تيري به يكي از كنيزان خليفه كه مشغول رقص در برابر وي بود ، اصابت كرد و او را كشت . اين كنيز بسيار مورد علاقه خليفه بود . وقتي كنيز درگذشت ، خليفه سخت ناراحت شد ، و فرياد كشيد .^{( 1 )}

كشوري كه زمامدار آن در سخت ترين لحظات ، از دشمن غفلت ورزد و خود را با رقص كنيزي مشغول سازد ، جز سقوط سرنوشتي نخواهد داشت و منظور از اين كه سقوط خلافت عباسي يك جبر تاريخ بوده ، اين است كه عوامل سقوط آن به دست خود افراد فراهم شده بود .

مطالعه تاريخ مسلمانان در قرون پيش از تسلّط مغول نشان مي دهد كه پيوسته ترك تازي و غلبه اميري بر امير ديگر كشور را فرا گرفته بود ، گويي اميران كشور و فرمانروايان تحت امر خليفه ، هدفي نداشتند جز اين كه مناصب و پست هاي كشور را از دست يكديگر بربايند ، بدون اين كه در فكر دشمن خارجي باشند ، كه يكي پس از ديگري در كمين اسلام نشسته بودند و خليفه نيز مشغول عيش و نوش بود .

1. البداية والنهاية، ابن كثير، ج13، ص 200 به بعد.

2 . انگشت صليبيان پشت پرده

جنگ هاي صليبي از سال 491 تا 616 آغاز گرديد و سرانجام پس از دادن تلفاتي ، بيشتر صليبيان منطقه را ترك گفتند ، ولي شيطان ، شاخ خود را از مشرق زمين از سال 616 به درآورد و چنگيزخان در صدد فتح كشورهاي اسلامي برآمد .^{( 1 )}

چندان بعيد نيست كه ميان صليب غربي و صنم شرقي يك نوع همفكري در كار بوده ، چرا كه پس از خاتمه يافتن جنگ صليبي در همان سال به بهانه اين كه خوارزمشاه ، سفيران چنگيز را كشته است ، حمله مغول آغاز شد . مغولان بي محابا ، مسير خود را از شرق اسلامي در پيش گرفتند و با قتل و تخريب و نابودي شهرها همچنان پيش رفتند و در كمتر نقطه اي مقاومتي در برابر آنان صورت مي گرفت .

زمينه ديگري نيز در فرو كشيدن خلافت عباسيان مؤثر بود و آن ، وجود تحريكات و تمايلات بودائيان و مسيحيان در دستگاه هلاكو بود . استاد دكتر صفا مي نويسد :

هنگامي كه هولاكو به ايران مي آمد ، اگر چه خود و فرزندانش بر دين بودايي بودند ، ليكن به سبب آن كه مادر و زنش هر دو كيش ترسايي داشتند ، و لشكرش اكثر از اقوام عيسوي نايمان و كرائيت و اويغور تشكيل مي يافت ، طبعاً علاوه بر دين خود ، به دين عيسوي نيز توجه داشت و به همين سبب عيسويان بغداد براي برانداختن خليفه با او از درِ اتّحاد درآمده و باب مكاتبه را با وي مفتوح ساخته بودند . مادر هولاكو و زنش « دوقوز خاتون » هر دو از شاهزادگان قوم كرائيت بودند و "دوقوز خاتون" « به جهت آن كه اقوام كرائيت در اصل عيسوي اند ،

1. تاريخ مختصر الدول، ص 203.

همواره تقويت ترسايان كردي و آن طايفه در عهد او قوي حال شدند و هولاكوخان مراعات خاطر او را ، تربيت و اعزاز آن طايفه فرمودي ، تا آن غايت كه در تمامت ممالك ، كليساي محدّث ساختند و بر درِ اردوي "دوقوز خاتون "همواره كليسا زده و ناقوس زدندي » .^{( 1 )}

هجوم مغولان از سالي آغاز شد كه هنوز مؤيدالدوله ابن علقمي دوران كودكي را مي گذراند ، و اين نبرد برق اسا از شرق اسلامي و ماوراء النهر آغاز شد و از خراسان عبور كرد و به ري رسيد . آنگاه اصفهان و همدان را در نورديد و تا موصل ادامه يافت . همان عاملي كه سبب شكست در ديگر شهرها گرديد ، سقوط بغداد را نيز موجب شد . دشمنان شيعه چشم خود را فقط به سقوط بغداد دوخته و بر آنچه از آغاز جنگ تا سقوط بغداد ( 616ـ 656 ) روي داده ، ديده فرو مي بندند .

عظمت مصيبت و گرفتاري در طول اين سال ها به پايه اي بود كه ابن اثير در الكامل ، درباره حوادث سال 630 مي نويسد : مصيبت به اندازه اي بزرگ بود كه خامه و زبان از بيان و ترسيم آن ناتوان است ، و هرگز مسلماني نمي تواند اين حوادث را بشنود يا پاره اي از آن را بخواند ، سپس مي نويسد : من سال ها از نگارش حوادث اين دوره خودداري كردم و نمي توانستم درباره آنها چيزي بنويسم . اي كاش مادرم مرا نمي زاد يا پيش از اين رويداد مي مردم . . . .^{( 2 )}

3 . تدبير خردمندانه وزير علقمي و مخالفت ديگران

تاريخ حمله مغول به ايران نشان مي دهد كه در هر منطقه اي كه مردم با تقديم هدايا مغولان را از كشتار مردم باز مي داشتند ، اين اقدام مؤثر واقع مي شد ، اتفاقاً ابن كثير ، شاگرد ابن تيميه مي نويسد : وزير علقمي به خليفه پيشنهاد كرد مقداري

1. تاريخ ادبيات در ايران، ص 114. آنچه در گيومه آمده روايت جامع التواريخ است.

2. الكامل، ابن اثير، ج12، ص 358ـ 361.

هداياي سنگين براي هولاكو بفرستيم تا او را از تصرف بغداد منصرف سازيم ، ولي وزير رقيب او به نام « ابن دويدار » يا ( دواتدار ) خليفه را از اين تصميم منصرف كرد و گفت : وزير مي خواهد با ارسال هدايا خود و اهل بيت خود را از شر آنان خلاص كند ، و اگر بناست خليفه چيزي ارسال كند ، به هداياي كمتر اكتفا ورزد . اتفاقاً وقتي هداياي كم ارزش به حضور هلاكو برده شد ، هلاكو سخت برآشفت ، و لذا بغداد را محاصره كردند ، در حالي كه سپاهيان كم تعداد و ناتوان بودند و تعداد آنان از ده هزار سواره نظام تجاوز نمي كرد .^{( 1 )}

4 . شكست بغداد ، شكست نظامي بود نه سياسي

شكست بغداد يك شكست سياسي نبود ، بلكه شكست نظامي بود ، زيرا فرماندهي كل سپاه خليفه برعهده ابن دويدار وزير سني و رقيب ابن علقمي بود ، و اگر كوتاهي و قصوري در اين قسمت رخ داده باشد ، مربوط به فرمانده نظامي است ، نه وزير سياسي ، و به تصريح مورّخان شكست آنان مربوط به ناكار آمدي ارتش عباسي و فزوني سپاه مغول و تجهيزات و روحيه بالاي تهاجمي آنان بوده است .

اگر به راستي يك توطئه سرّي بين وزير و هلاكو در جريان بود ، بايد شيعيان بغداد از اين حمله ، جان به سلامت ببرند . در حالي كه پس از ورود به بغداد ، حمله به جمعيت غير نظامي شهر آغاز شد . تخريب و آتش زدن آغاز گشت و هر چه توانستند ، كشتند و خون از ناودان هاي شهر سرازير شد ، فقط يهود و نصاري از اين يورش جان به سلامت بردند .^{( 2 )}

سخن در اين مورد فزون از آن است كه در اين چند صفحه جاي گيرد ، لذا به

1. ابن كثير، البداية والنهاية، حوادث سال 656.

2. البداية والنهاية، ص 200ـ 213.

همين مقدار بسنده مي كنيم . البته مورخان محقق در سده اخير نوشته هاي ارزنده اي در تبرئه خواجه و وزير خليفه دارند كه علاقه مندان مي توانند به آنها مراجعه كنند ، مرحوم سيد محسن امين جبل عاملي در اعيان الشيعه به تفصيل اين جريان را بررسي نموده و سرافراز بيرون آمده است .^{( 1 )}

اتهام خواجه نصير به همكاري با مغول

علاوه بر مؤيدالدين علقمي ، شخصيت بزرگواري مانند خواجه نصيرالدين طوسي ( 597ـ 672 ) ، كه جهان در برابر دانش او خاضع است نيز به همكاري با مغول متهم شده و ساده لوحان و احياناً مغرضان در اشاعه اين تهمت كوشيده اند .

خواجه در سال 597 در طوس ديده به جهان گشود ، ايام كودكي را در طوس گذراند ، سپس جهت تكميل معلومات به نيشابور مهاجرت كرد . پس از بهره گيري از دانشمندان و بزرگان نيشابور ، تصميم گرفت براي كسب دانش بيشتر از شهري به شهري برود و از نزديك با شخصيت هاي علمي آشنا گردد ، از اين جهت چند ماهي در ري و مدتي در قم و اصفهان بسر برد ، سپس عازم عراق شد و فقه را نزد معين الدين سالم بدران مصري آموخت و به دريافت اجازه موفق گرديد .^{( 2 )}

او در عراق بود كه مغول جنايت خود را از سال هاي 616 ، از جانب خراسان آغاز كرد و . . . در مشرق اسلامي فجايعي پديد آورد كه تاريخ نظير آن را ياد ندارد . خواجه تصميم گرفت به زادگاه خود برگردد ، در مسير خود از نيشابور به طوس آمد ، به منزلي كه در آنجا بزرگ شده بود ، رفت ، ولي كسي در را به رويش باز نكرد ، پيرمردي او را از انتقال خاندانش به قائن خبر داد ، او به سمت قائن رفت و موقعيت خاصي پيدا كرد و در سال 628 ازدواج نمود .

1. اعيان الشيعة، ج9، ص 82ـ 101.

2. رجوع شود به مقدمه غنية النزوع، ج1، نشر مؤسسه امام صادق، كه متن اجازه در آنجا آمده است.

مدت زيادي نگذشته بود كه از طرف محتشم « قهستان »^{( 1 )} به نام ناصرالدين عبدالرحيم بن ابي منصور به آنجا دعوت شد ، او نيز پذيرفت و در قلعه قهستان كه با قائن فاصله زيادي نداشت ، كتاب طهارة الاعراق ابن مسكويه را به فارسي برگردانيد . ولي از آنجا كه اهل قلعه و در رأس آنان ناصرالدين ، اسماعيلي مذهب بودند ، خواجه تصميم گرفت كه با مساعدت ابن علقمي وزير شيعه « خليفه عباسي » به عراق برود و در آنجا زندگي كند . در اين مورد نامه اي به او نوشت ، ولي متأسفانه نامه به دست ناصرالدين افتاد ، از اين جهت خواجه به وسيله مأموران اسماعيلي دستگير و به قلعه « الموت » قزوين كه محكم ترين قلعه هاي اسماعيليان بود ، منتقل شد و حدود26سال در آنجا به صورت يك زنداني محترم به سر برد و از كتابخانه هاي اسماعليان در تأليف و نگارش بهره برد . او ناراحتي خود را در آخر كتاب « شرح اشارات » بيان كرده و پس از سخناني به شعر شاعر تمثل مي جويد :

به گرداگرد خود چندان كه بينم * بـلا انگشتـريّ و مـن نـگينـم^{( 2 )}

وقتي قلعه « الموت » در سال 654 به دست مغولان سقوط كرد و حاكم اسماعيلي به قتل رسيد ، خواجه از اسارت آزاد گرديد و چون هلاكو از مقام علمي خواجه و تبحر او در نجوم و فلكيات آگاه بود ، وي را مجبور به همراهي در سفر نمود ، تا اين كه بغداد در سال 656 سقوط كرد و شد آنچه نبايد بشود و همان طور كه گفتيم ، عامل مهم سقوط بغداد ، سستي و بي تدبيري خلفاي عباسي بود . درست چهل سال بود كه آتش جنگ و ويراني از خراسان آغاز شده بود ، ولي آنان هرگز در فكر ترميم لشكر و مقابله با سپاه مغول نبودند ، گويي مي گفت : « بغداد براي ما كافي است » .

« مستعصم عباسي آخرين خليفه اين سلسله كه از عادات و رسوم او خونريزي

1. جنوب خراسان شامل قائن، فردوس و طبس و بجستان.

2. شرح اشارات، ج 3، ص412.

و لهو و لعب بود ، نه تنها كاري براي مسلمين انجام نداد ، بلكه عده اي از شيعيان بغداد به دست پسرش « ابوبكر » به خاك و خون كشيده شدند و اموال آنان به غارت رفت . محدّث قمي مي نويسد :

« چون مستعصم آخرين خليفه عباسي بر سرير سلطنت مستقر شد ، تدبير مملكت را با وزير خويش مؤيدالدين علقمي قمي واگذاشت و خود مشغول كبوتر بازي و لهو و لعب و لذّت شد ، و هم در آن ايّام پسر مستعصم « ابوبكر » محلّه « كرخ بغداد » را كه مسكن شيعيان بود ، غارت كرد و جماعتي بسيار از سادات را اسير كرد » .^{( 1 )}

زماني كه هلاكو خان از همدان پيامي براي خليفه فرستاد كه اگر از حكومت ايلخاني پوزش طلبد و سازش كند ، ممكن است از آمدن به بغداد خودداري كنم . خليفه از عهده اين سياست برنيامد و دائم با جواب هاي سست و تهديدات واهي به مغول سر خود را گرم كرده و مغول را به شوخي گرفته بود و زماني از خواب خرگوشي بيدار شد كه دير شده بود . در وقايع بغداد ذكر كرده اند زماني كه هلاكوخان خليفه را احضار كرد و ذخاير و گنج هاي مخفي را از او طلب نمود ، خان مغول به خليفه گفت چرا به فكر ملت خود نبودي و با اين اموال سلاح تهيه نكردي تا نگذاري ما از رود جيحون عبور كنيم ؟ و چرا ملت هاي مسلمان ديگر را كه مي كشتيم ، به كمك آنان نيامدي ؟^{( 2 )}

خدمات فرهنگي خواجه

خواجه از هر نوع خدمت نظامي براي اسلام مأيوس بود ، ولي مي دانست از

1. المنتهي، ص 373، محدّث قمي.

2. خواجه نصير آسمان هنر و آفتاب زمين، ص203، به نقل از جهانگشاي جويني ذيل خواجه نصير، ج 3، ص 280.

نظر فرهنگي مي تواند به اسلام خدمت كند . هلاكو به خاطر اعتمادي كه به خواجه داشت ، دو درخواست او را پذيرفت :

1 . افتتاح مدارسي در بغداد براي علوم فلسفه و نجوم و طب ، فقه و حديث ، كه هزينه اين مراكز از اوقاف اسلامي تأمين شد .

2 . تأسيس رصدخانه عظيمي در مراغه و دعوت علما و دانشمندان براي همكاري در بهره گيري از آن .

در اين هنگام ، دانشمنداني كه هر كدام در گوشه اي پنهان شده بودند ، در اين شهر گرد آمده و چراغ علم و دانش را برافروختند و كتابخانه اي تأسيس گرديد كه در آن روز ، چهارصدهزار كتاب را در خود جاي مي داد .

محقق طوسي براي اين هدف فخرالدين مراغي را به اطراف و نقاط مختلف گسيل داشت تا دانشمندان را به مهاجرت به مراغه دعوت و تشويق كند و به قول استاد مصري عبدالمتعال صعيدي ، خواجه توانست آنچه را كه مغول پايمال كرده بودند ، بار ديگر احيا كند .

علاوه بر اينها ، خواجه با دانش خود ، قلوب اميران مغول را براي پذيرش اسلام گشود . پس از مرگ هلاكو و زمامداري فرزند اوّل وي ، فرزند دوم او اسلام آورد ، و همه امراء و سپاهيان در پيروي از او اسلام آوردند .^{( 1 )}

1. اعيان الشيعة، بخش مستدرك:1/197ـ 206. در مورد پيراستگي خواجه از اين تهمت به منابع زير كه به تفصيل سخن گفته اند مراجعه شود:

1. جامع التواريخ رشيدي، 2. جهان گشاي جويني،3. خواجه نصيرالدين طوسي آسمان هنر و آفتاب زمين، 4. خواجه نصير ياور وحي و عقل، 5. تاريخ ادبيات ايران، دكتر صفا.

فصل دوم :

عقايد شيعه

مقدّمه

عقيده و شريعت

« عقيده » و « شريعت » دو واژه رايج در ميان د انشمندان اسلامي است . واژه نخست ، در مورد اصولي به كار مي رود كه خواسته واقعي در آنها ايمان است ، و هيچ گونه جنبه رفتاري و سلوكي ندارند هر چند ايمان و اعتقاد به آن اصول ، در رفتار انسان مؤثر است . كليه معارف اسلامي از توحيد گرفته تا آخرين جزئيات معاد ، از مقوله نخست است ، و تحصيل يقين در آنها در گرو وجود دليل قطعي از كتاب و احاديث متواتر و براهين عقلي است .

واژه دوم در مورد يك رشته احكامي به كار مي رود كه هدف از تشريع آنها ، عمل به آنها است ، خواه تحصيل يقين در مورد آنها امكان پذير باشد يا نه و لذا در اين مورد به حجت شرعي عمل مي كنيم هر چند يقين به صحت آن نداشته باشيم .

نكته اي كه بايد خوانندگان گرامي را به آن توجه داد ، اين است كه در مكتب شيعه در باب عقايد ، خبر واحد و ديگر ادلّه ظني حجت نيستند ، و هرگز نبايد وجود خبر و روايتي را در جوامع حديثي نشانه عقيده مؤلف و يا شيعيان گرفت ، زيرا همان طوري كه يادآوري شد ، خاستگاه عقايد ، ايمان و اذعان است ، در حالي كه خبر واحد و نظائر آن چه بسا مفيد ظن هم نبوده ، تا چه رسد به اين كه يقين آور باشد .

از اين بيان روشن مي شود بسياري از هجوم ها بر شيعه اماميه ، از ناديده گرفتن

اين اصل ، پديد مي آيد ، يعني خبري را در يكي از كتاب هاي حديثي مي بينند و تصور مي كنند كه اين حديث پايه عقيده و مذهب است ، سپس مي گويند شيعه اماميه معتقد به مضمون آن است .

نكته ديگر اين كه از نظر شيعه اماميه ، كتاب صحيحي ، جز قرآن وجود ندارد ، و تمام كتاب ها در معرض خطا و اشتباه هستند ، و لذا بايد محققان وجود روايت را حتي در كتاب شريف « كافي » دليل بر صحت آن نگيرند ، زيرا در كتاب كافي نيز كه بزرگ ترين و مهم ترين كتب حديثي شيعه است ، اخبار ضعيف وجود دارد .

حديث شناس معروف شيعه ، علاّمه مجلسي ( 1037ـ 1110ق ) در مرآة العقول ، كليه روايات كافي را در اصول و فروع بررسي كرده و صحيح را از ناصحيح جدا ساخته است .

در اين فصل ، به تبيين برخي از اصول اعتقادي مي پردازيم كه مخالفان پرده ابهام بر روي آنها افكنده اند ، تا سيماي واقع بر همگان به روشني نمايان گردد .

رؤيت خدا در سراي ديگر

سؤال : شيعيان معتقدند كه وجود خدا پيراسته تر از آن است كه در روز آخرت با اين ديدگان حسي ديده شود ، در حالي كه اين عقيده بر خلاف آيه قرآني و حديث صحيح است .

پاسخ : مسلمانان ، درباره رؤيت خدا دو عقيده دارند :

1 . گروهي به نام « عدليه » خدا را برتر از آن مي دانند كه در اين جهان و يا جهان ديگر با ديدگان حسي رؤيت شود ، و اين عقيده مخصوص شيعيان نيست ، بلكه گروهي از غير شيعه نيز مانند معتزله بر اين عقيده اصرار مي ورزند . و پيشواي اين گروه خاندان رسالت و در پيشاپيش آنان امام علي (عليه السلام) است . او در سخنان خود ، بر تنزيه خدا از رؤيت و لوازم جسماني تأكيد دارد .

2 . گروه ديگر ، رؤيت خدا را در اين جهان ممتنع و فقط در آخرت جايز و صحيح مي دانند ، و اين گروه معروف به اهل حديث و اشاعره هستند . اساس اين عقيده را يك برداشت غير صحيح از آيه قرآني و پيروي از خبر واحد در اين مورد تشكيل مي دهد .

مسأله عقيدتي بالاتر از آن است كه انسان در آن مقلد فردي غير معصوم باشد ، بلكه هر فردي بايد فراخور فهم خود مسأله را از طريق برهان و دليل ، قطعي

سازد .

رؤيت خدا به دو گونه تفسير مي شود :

1 . رؤيت قلبي و شهود باطني

رؤيت قلبي در پرتو ايمان كامل به دست مي آيد . اين نوع رؤيت كه واقع آن دريافت قلبي است ، از موضوع بحث ما بيرون است و در امكان ، بلكه در وقوع آن براي اولياي الهي ، جاي ترديد نيست .

ذعلب يماني ، از ياران اميرمؤمنان (عليه السلام) به امام عرض كرد : آيا خداي خود را ديده اي ؟ امام در پاسخ گفت : من چيزي را كه نمي بينم ، نمي پرستم . آنگاه سائل پرسيد : چگونه او را مي بيني ؟ امام فرمود :

« لا تُدْرِكُهُ العُيُونُ بِمُشاهَدةِ العَيانِ ، ولَكِن تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقائِقِ الإِيمانِ » .^{( 1 )}

« ديدگان ظاهري او را نمي بيند ، امّا دل ها در پرتو حقيقت ايمان او را مي يابد » .

2 . رؤيت حسّي با ديدگان مادّي

بنابر دلايل زير ، رؤيت حسي خداوند غير ممكن است :

1 . رؤيت حسي شرايطي را مي طلبد كه مي توان آنها را چنين بيان كرد :

1 . حسّ بينايي سالم باشد .

2 . يك نوع مقابله ميان رائي و مرئي حاكم باشد .

3 . مرئي بسيار دور يا بسيار نزديك نباشد .

4 . مانعي ميان بيننده و ديدني وجود نداشته باشد .

1. نهج البلاغه، خطبه 179.

5 . مرئي بي رنگ ( چون هوا ) نباشد .

6 . نور كافي براي ديدن وجود داشته باشد .

7 . مرئي در جهت خاص نسبت به بيننده قرار گيرد . تحقق اين شرايط درباره خدا ملازم جسم و جسماني بودن او است ، و همه مسلمانان جهان ، خدا را برتر از جسم و جسماني مي دانند و پيوسته مي گويند : « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيء » .^{( 1 )}

با توجه به اين داوري قاطع عقل ، چگونه مي توان گفت خدا را در روز قيامت با ديدگان حسي مي بينيم ؟

3 . رؤيت خدا يك عقيده وارداتي است

مسأله رؤيت خدا يك انديشه وارداتي است كه از طريق « احبار يهود » وارد محيط اسلامي شده و گروهي ناآگاهانه آن را پذيرفته اند . در اين جا نمونه هايي از باورهاي وارد شده در عهد قديم را يادآور مي شويم :

الف . « خداوند را ديدم كه بر تخت بلندي نشسته بود . گفتم : واي بر من ، چشمان من پادشاه سپه دار را ديدند » .^{( 2 )}

ب . « مي ديدم كه تخت هايي گذارده اند و خداي قديم بر آن نشسته ، لباس او چون برف سفيد و موهاي سر او مانند پشم پاكيزه بود ، تخت او شعله اي از نور بود » .^{( 3 )}

ج . « امّا من به صورت او مي نگرم » .^{( 4 )}

د . « سليمان بر پروردگار خود خشمگين شد ، چون قلب او از خدا برگشت ،

1. شوري/11.

2.اشعياء:6/1/6.

3. دانيال:7/9.

4. مزامير داود:17/15.

خداي اسرائيل كه دوبار براي او ديده شده است » .^{( 1 )}

هـ . « من خدا را ديدم كه بر تخت خود نشسته و همه سپاهيان دريا در برابر او ايستاده اند » .^{( 2 )}

پيروان اين كتاب هاي تحريف شده ، « انديشه رؤيت » را در ميان برخي از محدثان اسلامي رواج داده و آن را به عنوان يك عقيده اسلامي مطرح كرده اند .

4 . قرآن خدا را فراتر از رؤيت بصري مي داند :

قرآن مجيد خدا را فراتر از امكان رؤيت بصري مي داند ، آنجا كه مي فرمايد :

« لا تُدْرِكُهُ الأَبْصار وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصار وَهُوَ اللَّطيفُ الخَبير » .^{( 3 )}

« چشم ها او ( خدا ) را نمي بيند ولي او ديدگان را مي بيند ، او موجودي لطيف ـ برتر از رؤيت ـ و از همه ما آگاه است » .

واژه « درك » ، مفهوم گسترده اي دارد و خصوصيات آن در صورتي روشن مي شود كه به حسي از حواس نسبت داده شود ، اگر به چشم نسبت داده شود ، مقصود ديدن است . اگر به گوش منسوب گردد ، مقصود شنيدن است ، و لذا اگر كسي بگويد : « أدركته ببصري » ، سپس اضافه كند : وما رأيته ، اين كلام متناقض شمرده مي شود ، چون جمله اوّل صريح در رؤيت است ، با توجه به اين مقدمه روشن مي شود كه اين آيه و آيات مابعد آن ، كه از نظر شما مي گذرد در مقام بيان ويژگي هاي خداست . تو گويي قرآن چنين مي گويد :

« لاتُدْرِكُهُ الأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصار » : « ديدگان او را نمي بيند ولي او چشم ها را مي بيند » .

1. ملوك اول/11.

2. ملوك اوّل/23.

3. انعام/103.

« وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَم » : « او روزي مي دهد ولي روزي داده نمي شود » .

« وَهُوَ يُجيرُ وَلا يُجارُ عَلَيه » : « او پناه مي دهد ولي پناه داده نمي شود » .

با توجه به اين صراحت ، چگونه مي توان گفت رؤيت خدا در آخرت جزء عقايد اسلامي است ؟

5 . برخورد انتقادي قرآن با طرح رؤيت

همان گونه كه يادآور شديم رؤيت خدا يك انديشه يهودي است كه به گونه اي وارد حوزه اسلام شده و قرآن آنگاه كه مسأله درخواست رؤيت را از سوي بني اسرائيل مطرح مي كند ، به شدت به نقد آن مي پردازد . اينك به سه آيه زير توجه فرماييد :

1 . « وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسي لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتّي نَري اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتكُمُ الصّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تنظُرون » .^{( 1 )}

« [ به ياد آريد ] آنگاه كه به موسي گفتيد : ما به به نبوت تو ايمان نمي آوريم مگر اين كه خدا را آشكارا ببينيم ، در نتيجه چنين درخواستي ، صاعقه شما را در حالي كه مي نگريستيد ، فرا گرفت » .

2 . « يَسألُكَ أَهلُ الكتابِ أَن تُنَزّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسي أَكْبر مِنْ ذلِك فَقالُوا أَرِنَا اللّهُ جَهْرَةً » .^{( 2 )}

« اهل كتاب از تو مي خواهند براي آنان كتابي از آسمان فرود آوري ـ تعجب مكن ـ از موسي بزرگ تر از اين را خواستند ، به او گفتند : خدا را آشكارا به ما نشان بده » .

3 . « وَقالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَولا أُنزِلَ عَلَيْنا المَلائِكَة أَوْ نَري

1. بقره/56.

2. نساء/153.

ربّنا لَقَد استَكْبَروا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوا عُتوّاً كَبيراً » .^{( 1 )}

« كساني كه به روز رستاخيز ايمان ندارند ، گفتند : چرا فرشتگان براي ما فرود نمي آيند و يا خداي خود را نمي بينيم . آنان در باطن تكبر ورزيدند و راه طغيان و عناد را پيش گرفتند » .

چنين برخوردي با طرح مسأله رؤيت ، حاكي از آن است كه ذات اقدس الهي فراتر از آن است كه در نقطه اي قرار بگيرد و چشمان ما او را به سان ماه شب چهارده ببيند . اگر واقعاً رؤيت خدا حتي در آخرت امكان پذير بود ، نبايد چنين برخورد تندي انجام بگيرد ، بلكه بايد در پاسخ گفته شود : اين درخواست شما در اين جهان عملي نيست ، و در جهان ديگر او را مانند ماه شب چهاردهم خواهيد ديد .

دليل قائلان به رؤيت

مهم ترين دستاويز قائلان به رؤيت اين آيه مباركه است :

« وُجُوهٌ يَومَئِذ ناضِرَة * إِلي رَبّها ناظِرَة * ووجوهٌ يَومَئذ باسِرة * تَظُنُّ أَنْ يُفْعلَ بِها فاقِرَة » .^{( 2 )}

« چهره هايي خرم و شادابند * به سوي پروردگار خود مي نگرند * و چهره هايي در آن روز گرفته اند * گمان دارند كه عذاب كمرشكن در كمين آنهاست » .

قائلان به جواز رؤيت جمله « إِلي ربّها ناظِرَة » « به سوي خدايشان مي نگرند » ، دليل بر رؤيت خدا در آخرت گرفته اند . اكنون بايد ديد مقصود از اين جمله چيست ؟ در اينجا دو احتمال وجود دارد :

الف . به سوي خدا با اين ديدگان حسّي مي نگرند .

1. فرقان/21.

2. قيامت /22ـ25.

ب . به سوي خدا مي نگرند ، كنايه از اينكه منتظران رحمت او مي باشند .

تعيين يكي از دو معني بستگي دارد كه در مفاد آيات چهارگانه دقت شود . اينك به توضيح اين جمله مي پردازيم :

مجموع آيه هاي مرتبط با آيه مورد استدلال ، چهار آيه بيش نيستند و ميان آنها يك نوع تقابل وجود دارد ، يعني آيه اوّل در مقابل آيه سوم و آيه دوم در مقابل آيه چهارم مي باشد و اگر بخواهيم اين مقابله را به صورت چشمگير نشان بدهيم بايد آيات چهارگانه را چنين تنظيم كنيم :

« وُجُوهٌ يَومَئِذ ناضِرَة » : آيه اوّل مقابل با « وجوهٌ يَومَئذ باسِرة » آيه سوم .

« إِلي رَبّها ناظِرَة » آيه دوم مقابل با « تَظُنُّ أَنْ يُفْعلَ بِها فاقِرَة » آيه چهارم .

به حكم تقابل مي توان ابهام هر آيه را به وسيله آيه مقابل آن ، برطرف نمود . اكنون مي گوييم : آيه « إِلي رَبّها ناظِرَة » از نظر اشاعره ، به معني نگاه كردن به پروردگار است ، در حالي كه از نظر عدليه به معني در انتظار رحمت نشستن است . حال كدام يك از اين دو معني مقصود است ؟ كليد آن ، آيه چهارم يعني « تَظُنُّ أَنْ يَفْعلَ بِها فاقِرَة » مي باشد ، چون معني آن واضح است و آشكارا مي رساند كه چهره هاي گرفته در انتظار عذاب كمرشكن هستند ، طبعاً مقصود از جمله مقابل ، معني ضدّ آن است و اين كه در انتظار رحمت او مي باشند ، و حاصل مفاد چهار آيه اين مي شود كه :

در روز رستاخيز مردم بر دو دسته اند :

1 . چهره هاي شاد و شكفته .

2 . چهره هاي غمگين و گرفته .

نتيجه آن كه گروه نخست در انتظار پاداش و رحمت ، و گروه دوم در انتظار كيفر و عذاب هستند . اگر آيه مورد استدلال را به گونه اي كه اشاعره مي گويند تفسير كنيم ، تقابل دو آيه به هم مي خورد و انسجام آنها از بين مي رود و نتيجه اين

مي شود كه گروه نخست به خدا مي نگرند و گروه دوم در انتظار عذاب كمرشكن مي نشينند . در اين موقع آيات بلاغت و انسجام خود را از دست مي دهد و تقابل آنها از ميان مي رود .

به ديگر سخن ، بايد سرنوشت گروه نخست ، بر خلاف سرنوشت گروه دوم باشد و اين در صورتي تحقق مي پذيرد كه بگوييم گروه نخست در انتظار رحمت; و گروه دوم در انتظار عذاب مي باشند ، نه اين كه بگوييم : گروه نخست به خدا مي نگرد ، گروه دوم در انتظار عذاب كمرشكن مي باشند .

اصولاً آنچه گفته ما را مورد تأكيد قرار داده و نشان مي دهد كه مراد از نظر به خدا; انتظار رحمت اوست ، اين است كه فعل « نَظَرَ » به « وجوه » ( صورت ها و چهره ها ) نسبت داده شده ، نه به « عيون » ، و اگر به راستي مقصود آيه رؤيت حسي باشد ، بايد بفرمايد : « عيونٌ يومئذ ناضرة » نه « وجوهٌ يومئذ ناضرة » .

شاهد گفتار از آيات ديگر

گواه ديگر بر اين كه آيه در مقام تقسيم مردم در روز قيامت به دو گروه « شاداب و منتظر رحمت » و « افسرده و در انديشه عذاب » است ، سلسله آياتي است كه همين مضمون در آنها تكرار شده و در همه آنها به جاي كلمه « عيون » كلمه « وجوه » آورده شده است ، مانند :

1 . « وُجُوهٌ يَومَئذ مُسْفِرَة * ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَة » .

2 . « و وُجُوهٌ يَومَئذ عَلَيْها غَبَرَة * تَرْهَقُها قَتَرَة » .^{( 1 )}

« چهره هايي در آن روز گشاده و نوراني است * خندان و مسرور است » ، « و صورت هايي در آن روز غبار آلود است ، و دود و تاريكي آنها را پوشانيده است » .

اين چهار آيه بسان چهار آيه گذشته است . جمله « وُجُوهٌ يَومَئذ مُسْفِرَة » ،

1. عبس/38ـ41.

جايگزين آيه « وجوهٌ يومئذ ناضرة » ; و عبارت « ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ » ، جايگزين آيه « إِلي رَبِّها ناظِرَةٌ » شده است . و از اين جهت مي توانند از آيه مورد بحث رفع ابهام كنند .

باز در مورد ديگر همين مضمون تكرار شده است :

1 . « وُجُوهٌ يَوْمَئِذ خاشِعَة * عامِلَةٌ ناصِبَة * تَصلي ناراً حامِيَة » .^{( 1 )}

2 . « وجوهٌ يَومَئِذ ناعِمَة * لِسَعْيِها راضِيَة * في جَنّة عالِيَة » .^{( 2 )}

« چهره هايي در آن روز خوار و سر بزيرند * آنان كه كوشيده اند و رنج برده اند * ولي به آتش سوزاني وارد مي شوند » .

« چهره هايي كه در آن روز آسوده اند * از سعي و تلاش خود خشنودند * در بهشتي برين جاي دارند » .

آيـه « وجـوهٌ يومئـذ ناعِـمَة » جايگزين آيـه « وجـوهٌ يَومَئِذ ناضِرَةٌ » ;و آيه هاي « لِسَعْيِها راضِيَة * في جَنّة عالِيَة » جايگزين آيه « إِلي رَبِّها ناظِرَةٌ » گرديده است .

بررسي آيات وارده در اين سه سوره كه در همه آنها « وجوه » به جاي « عيون » موضوع حكم قرار گرفته ، به روشني بيـانگر آن است كه هدف قرآن ، طرح رؤيت خدا نيست ، بلكه منظور آن است كه مردم در آن روز با چهره هاي شاداب و يا غمگين و افسرده وارد محشر مي شوند و هر كدام منتظر سرنوشت خوب و بد خود مي باشد .

* * *

استدلال به حديث براي اثبات رؤيت

موضوع رؤيت يك مسأله عقيدتي است ، ودر چنين مواردي ، حديث در

1. غاشيه/2ـ4.

2. غاشيه/8ـ10.

صورتي مي تواند ملاك اعتقاد باشد كه به صورت متواتر از پيامبر رسيده باشد و در نتيجه مفيد علم و يقين گردد و در غير اين صورت ، خبر واحد خواهد بود كه هرگز در باب عقايد ارزش نخواهد داشت ، هر چند در باب فروع كه هدف عمل به مضمون آن است و نه اعتقاد به آن ، حجت مي باشد ، زيرا در مسائل مربوط به اصول دين ، بايد از قطع و يقين پيروي كرد و نمي توان به ظن و گمان اكتفا نمود .

اينك حديث مورد نظر قائلان به رؤيت را بررسي مي كنيم :

« قيس بن أبي حازم » از جرير نقل مي كند كه « كُنّا عِنْدَ النَّبِيّ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فَنَظَرَ إِلَي الْقَمَرِ لَيْلَتَهُ ـ يَعْني الْبَدرَ ـ فَقالَ : إِنَّكُمْ تَرَونَ رَبَّكُمْ كَما تَرَونَ هذا الْقَمَرَ لا تُضامّونَ في رؤيَتِهِ » .^{( 1 )}

جرير مي گويد : ما نزد پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوديم ، او به ماه در حالي كه چهارده شبه بود ، نگريست و فرمود : همان طور كه همگي اين ما ه را بدون نياز به سؤال از يكديگر مي بينيد ، خداي خود را نيز مي بينيد .

اين حديث نمي تواند در عقايد ، قابل استناد باشد ، زيرا :

اوّلاً : به روشني ثابت كرديم كه قرآن ، خدا را فراتر از جسم و جسمانيات و قابليت رؤيت مي داند .

ثانياً : خرد روشن كه با آن خدا را شناختم ، هر نوع رؤيت را ملازم با وجود خدا در نقطه اي از جهان مادّي مي داند ، و اين خود مستلزم جسمانيت خدا و نياز او به آن مكان است .

ثالثاً : قيس بن أبي حازم ، از تابعان است كه در سال 97 يا 98 درگذشته است ، ولي علماي رجال اهل سنت مي گويند او « مُنكَر الحديث » يعني داراي احاديث « غير مقبول » است ، بالاخص كه مي گويند او از علي (عليه السلام) بدگويي مي كرده

1. بخاري، صحيح:1/111ـ 115، الباب26 و 35 من أبواب مواقيت الصلاة; و مسلم، صحيح، شرح نووي:5/136.

و قريب صد سال عمر كرده و سرانجام به زوال عقل مبتلا شد .

در پايان يادآور مي شوم كه در يكي از سال ها براي سميناري پيرامون « احكام سفر » به كشور تركيه دعوت شدم ، در آنجا دانشجوي عرب زبان از منطقه اسكندرون را به عنوان همراه و يا راهنماي من معين كرده بودند ، روزي مسأله رؤيت خدا مطرح شد . من از او پرسيدم : اين كه مي گوييد خدا در سراي ديگر ديده مي شود از دو حالت خارج نيست :

1 . همه خدا با تمام وجودش ديده مي شود .

2 . بخشي از وجود خدا رؤيت مي شود .

هر دو فرض باطل است ، زيرا :

1 . در فرض اوّل خدا محاط و محدود خواهد بود و بشر محيط بر او و اين بر خلاف عقل و قرآن است .

2 . در فرض دوم خدا مركب بوده و بخشي مرئي و بخشي نامرئي خواهد بود .

ولازمه آن تبعيض و تركيب و داشتن جزء است ، او در مقابل استدلال من ، در شگفت ماند و چيزي نگفت .

مناظره امام هشتم (عليه السلام) با ابوقره درباره رؤيت

« ابو قره » از محدثان معروف عصر عباسي ، به امام هشتم (عليه السلام) عرض كرد : « خدا تكلم و رؤيت را ميان حضرت موسي (عليه السلام) و حضرت محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) تقسيم كرد ، تكلم را به اوّلي ، و رؤيت را به دومي داده است .

امام هشتم (عليه السلام) در پاسخ فرمود : چگونه مي توان گفت كه خدا رؤيت خود را به پيامبر داده است و اينكه او خدا را در همين جهان مشاهده كرده است در حالي كه همان پيامبر از جانب خدا براي جن و انس چنين پيامي آورده است : « لاَتُدْرِكُهُ الأَبْصَارَ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ » . « وَلاَيُحِيطُونَ بِهِ عِلْمَاً » و « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ » ؟

فرمود : آيا پيامبر اين آيات را برايمردم بازگو نكرد ؟ او گفت : چرا ، آنگاه امام فرمود : چگونه ممكن است مرديازجانب خدا برانگيخته شود و به مردم خبر دهد كه او از جانب خدا آمده و همه رابه فرمان او دعوت مي كند و اين آيات را براي مردم بخواند ، آنگاه بگويد مردم ، منبا اين چشم خدا را ديدم و به او احاطه علمي پيدا كردم و او در صورت انساني بود .

ابوقره ! چرا تو و امثال تو از اين گفتار خجالت نمي كشيد ؟ هرگز زنديقان نتوانستند به پيامبر چنين نسبتي بدهند كه او از جانب خدا چيزي آورده و سپس مخالف آن را نيز گفته است^{( 1 )} .

مراجعه به خطبه ها و كلمات امير مؤمنان (عليه السلام) ، و سخنان پيشوايان اهل بيت (عليهم السلام) ، يك حقيقت را مسلم مي سازد و آن اينكه تنزيه خدا از رؤيت ، شعار آنان بوده است .

امير مؤمنان (عليه السلام) درباره امتناع رؤيت خداوند مي فرمايد :

الحَمْدُ للّهِ الَّذِي لاَ يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ القَائِلُونَ وَلاَ يُحْصِي نَعْمَاءَهُ العَادُّونَ وَلاَ يُؤَدِّي حَقَّهُ المُجْتَهُدُونَ ، الَّذي لاَ يُدْرِكُهُ بُعْدُ الهِمَمِ ، وَلاَ يَنَالُهُ غَوْصُ الفِطَنِ^{( 2 )} .

« ستايش خدايي را كه ستايش ستايشگران ، به شأن و مقام او نمي رسد و شمارش گران توانايي شمارش نعمت هاي او را ندارند ، و كوشش گران ، حق او را نميتوانند اداء كنند ، خدايي كه مرغ انديشه هر چه پر و بال گشايد به مقام او نميرسد و غواصان درياي معرفت از رسيدن به ژرفاي هستي او ناتوانند » .

1. توحيد صدوق، ص 110.

2. نهج البلاغه، خطبه 1.

رجعت

سؤال : به چه دليل اعتقاد به « رجعت » ، به معناي « بازگشت گروهي به اين جهان پيش از رستاخيز » ، از عقايد شيعيان است ، در حالي كه پس از مـرگ پرونـده انسان بسته مي شود و ديگر به اين جهـان برنمي گردد ؟

پاسخ : رجعت در لغت به معناي بازگشت است و مقصود از آن در فرهنگ شيعه ، بازگشت گروهي از امت اسلامي به اين جهان پس از ظهور حضرت مهدي (عجل الله تعالي فرجه الشريف) و قبل از برپايي قيامت است .

در وقوع رجعت همين كافي است كه قرآن يادآور مي شود كه پيش از برپايي قيامت ، گروهي به اين جهان ، بازمي گردند ، چنان كه مي فرمايد :

« وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلّ أُمّة فَوجاً مِمّنّ يُكذِّبُ ب آياتِنا فَهُمْ يُوزَعُون » .^{( 1 )}

« روزي كه از هر ملّتي گروهي از آنان را كه آيات ما را تكذيب مي كردند ، زنده مي كنيم و آنان بازداشت مي شوند به يكديگر ملحق شوند » .

مسلّماً احياي اين گروه ، قبل از رستاخيز است ، زيرا در رستاخيز همه گروه ها

1. نمل/84.

محشور مي شوند ، نه گروه خاصي از هر ملّتي به گواه اين كه درباره احياي روز قيامت مي فرمايد :

« إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمواتِ وَالأَرضِ إِلاّ آتِي الرحمنَ عبداً * لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدّاً * وَكُلُّهُمْ آتيهِ يومَ القيامةِ فَرداً » .^{( 1 )}

« همه كساني كه در آسمان ها و زمين هستند با حال تسليم به محضر خداي مهربان درمي آيند ، * . . . * ، و همه آنان در روز قيامت تنها نزد او حاضر مي گردند » .

و در آيه ديگر مي فرمايد :

« وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ احداً » .^{( 2 )}

« آنان را براي حساب گرد آورديم و يك تن را هم رها نمي كنيم » .

با توجه به اين دو دسته از آيات بايد گفت كه جهان در انتظار دو روز است كه در يكي تنها برخي از انسان ها محشور مي شوند و در ديگري ، همه انسان ها . روايات شيعه ، روز نخست را مربوط به پس از ظهور حضرت مهدي ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ و قبل از رستاخيز مي داند .

هر چند آيه اي كه با آن بر وقوع رجعت استدلال كرديم ، در مورد رجعت گروه تبهكار است ، ولي دايره رجعت فزون تر از اين گروه خاص مي باشد .

در هر حال بازگشت گروهي از مردم از صالحان و يا تبهكاران به دنيا قبل از رستاخيز ، امر شگفت اوري نيست ، زيرا در امت هاي پيشين نيز گروهي پس از مرگ بار ديگر زنده شده و پس از مدتي براي بار دوم درگذشته اند .^{( 3 )}

1. مريم/93ـ 95.

2. كهف/47.

3. احياء گروهي از بني اسرائيل، سوره بقره آيه هاي 55ـ56، احياء مقتول بني اسرائيل به وسيله بقره موسي سوره بقره آيه هاي 72و 73، مرگ گروهي از مردم و زنده شدن آنها. بقره آيه 243. احياء عزير پس از صد سال، بقره آيه 259، احياء مردگان با اعجاز حضرت مسيح، سوره آل عمران آيه 49.

بازگشت عده اي به اين جهان ، نه مخالف حكم عقل است و نه معارض با نقل; زيرا همان گونه كه يادآور شديم به حكم صريح قرآن ، در امت هاي پيشين چنين واقعه اي رخ داده ، واين خود بهترين گواه بر امكان آن است .

« رجعت » تناسخ نيست

برخي از افراد ناآگاه رجعت را با تناسخ يكسان مي پندارند ، در حالي كه چنين تصوري كاملاً بي پايه است ، زيرا تناسخ آن است كه نفس انساني پس از مرگ بار ديگر حيات خويش را از نطفه آغاز كند و يا به بدن انسان ديگري تعلق بگيرد ، حال آنكه در رجعت هيچ يك از اين دو امر باطل وجود ندارد . حكم رجعت از اين جهت به سان زنده شدن مردگان در امت هاي پيشين است و در حقيقت رجعت گروهي به اين جهان ، جلوه كوچكياز رستاخيز نهايي است كه در آن همه انسان ها بدون استثناء زنده مي شوند .

شگفت اين جا است كه نخستين كسي كه رجعت را پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مطرح كرد ، عمر بن خطاب بود .

ابن هشام مي نويسد : وقتي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درگذشت ، عمر بن خطاب برخاست و گفت : « گروهي از منافقان گمان مي كنند كه پيامبر مرده است نه خير او نمرده است ، او به سوي خدا رفته ، دو مرتبه باز مي گردد ، به خدا سوگند او بار ديگر برمي گردد و دست و پاي كساني را كه مي گويند او مرده است ـ ديگر برنمي گردد ـ قطع مي كند » .^{( 1 )}

* * *

آنچه گفته شد ، اجمال مفهوم « رجعت » است و آن بازگشت گروهي از

1. سيره ابن هشام، ج2، ص 655، فصل بيماري پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) .

بندگان والاي خدا ، و گروهي از تبهكاران پس از ظهور حضرت مهدي ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ است و تفصيل آن را در كتاب هاي مربوط به موضوع مي خوانيد .

محدّث بزرگ شيعه ، علاّمه مجلسي مي گويد : روايات شيعه درباره رجعت ، درحدّ تواتر است و بيش از سي محدّث در فزونتر از پنجاه كتاب آنها را نقل كرده اند . علاقه مندان به تفصيل بحث رجعت مي توانند به كتاب « بحارالانوار » مراجعه نمايند .^{( 1 )}

1. بحار الانوار، ج53، ص 136 به بعد.

قضا و قدر

سؤال : آيا شيعه به قضا و قدر اعتقاد ندارد ؟

پاسخ : قضا و قدر از عقايد قطعي اسلامي است كه در كتاب و سنّت وارد شده است و دلايل عقلي نيز آن را تأييد مي كند .

درباره « قدر » همين يك آيه كافي است كه مي فرمايد :

« إِنّا كُلَّ شَيء خَلَقْناهُ بِقَدَر » .^{( 1 )}

« ما هر چيزي را به اندازه آفريديم » .

بنابراين جهان آفرينش جهان تقدير و برنامه ريزي شده است . هر انساني كه از مادر متولد مي شود ، حيات و زندگي او برنامه ريزي شده است .

درباره قضا كه به معني قطعيت و به اجرا درآوردن يك برنامه است ، همين آيه كافي است كه :

« وَهُوَ الّذي خَلَقَكُمْ مِنْ طِين ثُمَّ قَضي اجلاً » .^{( 2 )}

« اوست كه شما را از خاك آفريد ، آنگاه مدت عمر را معين ساخت » .

1. قمر/49.

2. انعام/2.

با توجه به اين آيات و نيز رواياتي كه در اين زمينه وارد شده است ، هيچ مسلماني نمي تواند قضا و قدر را انكار كند . هر چند معرفت تفصيلي به جزئيات مسأله ضرورتي ندارد و اصولاً براي كساني كه آمادگي ذهني براي فهم اين گونه مسائل دقيق را ندارند ، وارد شدن به آن شايسته نيست ، چه بسا ممكن است در عقيده خود دچار اشتباه يا ترديد شوند و به گمراهي افتند . از اين جهت اميرمؤمنان علي (عليه السلام) خطاب به اين گروه مي فرمايد :

« طَريقٌ مُظْلِمٌ فَلا تَسْلُكُوهُ وَبَحْرٌ عَمِيقٌ فَلا تَلِجوه وَسِرُّ اللّهِ فَلا تَتَكَلَّفُوهُ » .^{( 1 )}

« راهي است تاريك ، از آن راه نرويد ، و دريايي است ژرف پس به آن وارد نشويد و آن راز الهي است ، پس خود را براي پرده برداشتن از آن به رنج نيفكنيد » .

بنابراين ، جهان آفرينش همه با اندازه گيري و برنامه خاصي آفريده شده و طبق آن پيش خواهد رفت و انسان نيز جزئي از اين جهان است كه از اين ضابطه بيرون نيست . آنچه مهم است اين كه قضا و قدر را با « جبر گرايي » يكسان نينگاريم . اعتقاد به قضا و قدر با جبرگرايي متفاوت است . آنچه شيعه انكار مي كند و همه گروه عدليه با آنان در اين مطلب هم صدا هستند ، اين است كه تقدير الهي و تحقق آن برنامه ها به حكم قطعي خدا ، مانع از اختيار و آزادي انسان ، در انتخاب نيك و بد نيست .

امروز گروهي از گنهكاران ، به سان مشركان عصر رسالت ، هر نوع بدبختي و گنهكاري خود را معلول قضا و قدر دانسته و خود را پيراسته و بيگناه قلمداد مي كنند و پيوسته شعار آنان اين است كه مي گويند :

1. نهج البلاغه، كلمات قصار:287.

كوكب بخت مرا هيچ منجم نشناخت * يا رب از مادر گيتي به چه طالع زادم ؟

و به قول ديگري :

گليم بخت كسي را كه بافتند سياه * به آب زمزم و كوثر سفيد نتوان كرد

در حالي كه از نظر قرآن ، هر فردي مسئول اعمال خود مي باشد ، چنان كه مي فرمايد : « لَيْسَ لِلإنْسانِ إِلاّ ما سَعي » .^{( 1 )} « براي هر انساني بهره اي جز سعي و كوشش او نيست » .

در پاسخ به اين گروه از كج انديشان كه ديواري كوتاه تر از ديوار قضا و قدر نمي پندارند ، بايد گفت :

نكـوهش مكـن چـرخ نيلـوفـري را

برون كـن ز سر بـاد خيـره سـري را

تو خود گر كني اختر خويش را بـد

مـدار از فلك چشم نيك اختـري را

شيعه با تمام وجود قضا و قدر الهي را در عالم آفرينش از اصول مسلم مي داند ولي آن را با جبر و جبرگرايي يكسان نمي شمارد و منافي با آزادي بشر نمي داند ، در توضيح اين مطلب بايد گفت :

قضا و قدر در افعال انسان با اختيار و آزادي او كمترين منافاتي ندارد . زيرا تقدير الهي در باره انسان همان فاعليت ويژه او است ، بدين معنا كه او يك فاعل مختار و مريد بوده و فعل و ترك هر عملي در اختيار او است . قضاي الهي در مورد فعل انسان قطعيت و حتميت فعل است ، ولي پس از اختيار و اراده او .

1. نجم/39.

به تعبير ديگر ، آفرينش انسان با اختيار و آزادي آميخته و اندازه گيري شده است ، و قضاي الهي جز اين نيست كه هرگاه انسان از روي اختيار ، اسباب فعلي را پديد آورد ، تنفيذ الهي از اين طريق انجام گيرد .

برخي از افراد ، گنهكاري خود را مولود تقدير الهي دانسته و تصور كرده اند جز راهي كه رفته اند ، راه ديگري در اختيار آنها نبوده است ، در حالي كه خرد و وحي اين پندار را محكوم مي كنند . زيرا از نظر خرد ، انسان با تصميم خود سرنوشت خويش را برگزيده است ، و از نظر شرع نيز او مي تواند انساني شاكر و نيكوكار ، يا كفران كننده و بدكار باشد ، چنانكه مي فرمايد :

« إِنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمّا شاكِراً وَإِمّا كَفُوراً » .^{( 1 )}

در عصر رسالت گروهي از بت پرستان ، گمراهي خود را معلول مشيت الهي پنداشته و مي گفتند : اگر خواست خدا نبود ما بت پرست نمي شديم ! قرآن كريم پندار آنان را چنين نقل مي كند :

« سَيَقُولُ الّذينَ أَشْرَكُوا لَو شاءَ اللّهُ ما أَشْرَكْنا وَلا آباءُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيء » .^{( 2 )}

« مشركان خواهند گفت : اگر خدا مي خواست ، ما و پدرانمان مشرك نمي شديم و چيزي را حرام نمي كرديم » .

سپس در پاسخ آنان مي فرمايد :

« كَذلِكَ كَذَّبَ الّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّي ذاقُوا بَأْسَنا » :

« پيشينيان نيز چنين نسبت دروغ دادند ، تا اينكه عذاب ما را چشيدند » .

خوشبختانه گروهي از محققان اهل سنت در قرن چهاردهم در عين اعتقاد

1. انسان/3.

2. انعام/148.

راسخ به قضا و قدر ، آن را مانع از حريت و آزادي انسان در عمل ندانسته اند . برخي از آنان عبارتند از :

1 . محمد عبده ( 1266ـ 1323 ) شيخ الأزهر .^{( 1 )}

2 . عبدالعظيم زرقاني ، مؤلف كتاب « مناهل العرفان » .^{( 2 )}

3 . شيخ محمود شلتوت ( م1383 ) شيخ الأزهر .^{( 3 )}

آنان با نظريات روشنگرانه خود ، كليه رواياتي را كه مسلم در صحيح^{( 4 )} خود درباره قضا و قدر نقل كرده است و سر سوزني با جبرگرايي اختلاف ندارد ، تأويل و يا مردود دانسته اند .

1. رسالة التوحيد، ص 59.

2. مناهل العرفان:1/506.

3. تفسير قرآن كريم:240ـ 242.

4. صحيح مسلم، ج8، ص 44 و 48; جامع الاصول:1/516.

﷯

بداء

يا دگرگوني سرنوشت به وسيله اعمال نيك و بد

سؤال : شيعه به « بدا » اعتقاد دارد . آيا لازمه اعتقاد به آن ، دادن نسبت ناآگاهي به خدا نيست ؟

پاسخ : « بدا » از عقايد اسلامي است كه همه مسلمانان جهان بدان عقيده راسخ دارند ، به شرط آن كه درست تفسير شود ، هر چند برخي از آنان از به كار بردن لفظ « بدا » خودداري مي كنند ، وحشت آنان از به كار بردن لفظ « بدا » ضرري به محتوا نمي زند ، زيرا مقصود واقعيت بداست نه اسم آن . حقيقيت « بدا » بر دو اصل استوار است :

الف : خداوند داراي قدرت و سلطه مطلق بر جهان هستي است و هر زمان بخواهد مي تواند تقديري را جايگزين تقدير ديگر سازد ، در حالي كه بر هر دو تقدير ، علم پيشين داشته و هيچ گونه تغييري نيز در علم وي راه نخواهد يافت ، زيرا تقدير نخست چنان نيست كه قدرت خدا را محدود ساخته و توانايي دگرگون كردن آن را از او سلب كند . خداوند متعال بر خلاف عقيده يهود كه مي گفتند : « يد اللّه مغلولة » ، « دست خدا بسته است » ، قدرت گسترده اي دارد و به تعبير قرآن دست او

باز است « بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتان » .^{( 1 )}

ب . إعمال قدرت از سوي خداوند و اقدام وي به جايگزين كردن تقديري به جاي تقدير ديگر ، بدون حكمت و مصلحت انجام نمي گيرد و انجام اين كار در گرو اعمال خود انسان است كه از طريق اختيار و برگزيدن زندگي شايسته يا ناشايسته ، زمينه دگرگوني سرنوشت خويش را فراهم سازد .

فرض كنيم انساني ، حقوق والدين و بستگان خود را مراعات نمي كند . طبعاً اين عمل ناشايست و در سرنوشت او تأثير ناخوشايندي خواهد داشت . حال اگر در نيمه زندگي از كرده خود نادم گشته و از آن پس به وظايف خود در اين باره اهتمام ورزد ، در اين صورت زمينه دگرگوني سرنوشت خود را فراهم كرده و مشمول آيه « يَمْحُوا اللّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ » خواهد گشت . اين مطلب در عكس قضيه نيز حاكم است .

آيات و روايات در اين مورد بسيار است كه برخي را يادآور مي شويم :

1 . « إِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوم حَتّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » .^{( 2 )}

« خدا وضع هيچ قومي را ( از آسايش به سختي ) دگرگون نمي سازد مگر اينكه آنان خود وضع خويش را دگرگون سازند » .

2 . « وَلَوْ أَنَّ أَهْل القُري آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكنْ كَذّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » .^{( 3 )}

« اگر ساكنان آبادي ها ايمان آورده و پرهيزگار مي شدند ما بركات آسمان ها و زمين را به روي آنان مي گشوديم ، ولي ( چه سود ؟ كه ) آنان دين خدا را تكذيب كردند و ما هم آنان را به كيفر اعمالشان عذاب كرديم » .

1. مائده/64.

2. رعد/11.

3.اعراف/96

100

3 . سيوطي در تفسير خود آورده است كه : امير مؤمنان علي (عليه السلام) از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درباره تفسير آيه « يَمْحُوا اللّهُ ما يَشاءُ » سؤال كرد ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در پاسخ چنين فرمود : من ديدگان تو و امتم را با تفسير اين آيه روشن مي كنم . صدقه در راه خدا ، نيكي به پدر و مادر ، و انجام كارهاي نيك ، بدبختي را به خوشبختي دگرگون ساخته ، مايه افزايش عمر مي گردد و از مرگ هاي بد جلوگيري مي كند .^{( 1 )}

4 . امام باقر (عليه السلام) مي فرمايد : صله رَحِم ، اعمال را پاكيزه و اموال را با بركت مي سازد . همچنين بلا را دفع ، و حساب را آسان مي گرداند و اجل ( معلّق ) را به تأخير مي اندازد .^{( 2 )}

با توجه به اين دو اصل روشن مي شود كه اعتقاد به بداء يك عقيده مسلّم اسلامي است ـ صرف نظر از تعبير واصطلاح خاص بداء ـ و تمامي مذاهب و فرق اسلامي به مفهوم آن اعتقاد دارند .

بنابراين حقيقت بدا جز اين نيست كه قسمتي از سرنوشت هاي انسان قطعي نيست ، بلكه معلق مي باشد و او مي تواند با اعمال خود آن را دگرگون سازد ، خواه نيك خواه بد .

ممكن است اين پرسش پيش آيد كه چرا در بيان اين اصل ، از جمله « بدا للّه » بهره گرفته مي شود . در اين مورد دو مطلب را يادآور مي شويم :

1 . اين نوع كاربرد واژگان ، از باب مشاكله و سخن گفتن به لسان قوم است . در عرف معمول است كه وقتي فردي تصميمش تغيير مي كند ، مي گويد : « بدا لي » براي من بدا رخ داد . پيشوايان دين نيز از باب تكلم به لسان قوم و تفهيم مطلب به مخاطبين ، اين تعبير را درباره خداي متعال به كار برده اند .

1. الدر المنثور:3/66.

101

در همين زمينه لازم به يادآوري است كه در قرآن ، كراراً به ذات اقدس الهي صفاتي چون مكر و كيد و خدعه و نسيان نسبت داده شده است . در حاليكه مسلّماً ساحت الهي از ارتكاب اين گونه امور ( به مفهوم و شكل رايج آنها در ميان انسانها ) منزه است . با اين وصف در قرآن به ذات اقدس الهي صفت مكر و كيد و خدعه و نسيان نسبت داده شده است :

1 . « يَكِيدُونَ كيداً * وَأَكِيدُ كَيداً » .^{( 1 )}

2 . « وَمَكَرُوا مَكْراً * وَمَكَرْنا مَكْراً » .^{( 2 )}

3 . « إِنَّ المُنافِقينَ يُخادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ » .^{( 3 )}

4 . « نَسُوا اللّهَ فَنَسِيَهُمْ » .^{( 4 )}

با توجه به امتناع دگرگوني در علم خدا ، محققان شيعه درباره استعمال لفظ بداء ، تحقيقات مفصلي دارند كه مجال ذكر آنها در اين مختصر نيست و طالبان تفصيل را به كتب ياد شده در زير ارجاع مي دهيم .^{( 5 )}

2 . آنان در به كار بردن اين واژه از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيروي مي کنند ، زيرا خود آن حضرت ، واژه « بدا للّه » را در مورد سه نفر كه مبتلا به بيماري پيسي و كچلي و كوري بودند ، به كار برده است .

بخاري در صحيح خود نقل مي كند :

« إنّهُ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللّهِ أَنّ ثلاثةً في بَنِي إِسْرائِيل : أَبْرَصُ وَأَقْرَعُ وَاعْمي بَدا للّهِ أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ . . . » .^{( 6 )}

1. طارق/15ـ16.

2. نمل/50.

3. نساء/142.

4. توبه/67.

5. كتاب توحيد شيخ صدوق، ص 232ـ 236 تصحيح الاعتقاد شيخ مفيد24، عدة الاصول:2/29، كتاب الغيبة، ص 262ـ 264، طبع نجف.

6. بخاري، ج4، ص 172، كتاب انبياء، حديث ابرص و اقرع و اعمي.

102

« از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شنيدم كه سه نفر از بني اسرائيل پيس و كچل و كور بودند ، براي خداوند بدا پيش آمد كه آنها را بيازمايد . . . » .

حاصل حديث اين است كه خدا فرشته اي را به صورت انسان فرستاد تا از هر سه نفر دلجويي كند و خواسته آنها را بپرسد . پيس گفت : رنگ و پوست زيبا مي خواهم ، فرشته بر او دست كشيد و به خواسته اش رسيد ، كچل گفت : موي زيبا مي خواهم ، فرشته او را به خواسته اش رسانيد ، نابينا گفت : چشم بينا مي خواهم ، فرشته نيز با دست كشيدن بر ديدگان او نور چشمانش را باز گرداند ، فرشته علاوه بر اين خواسته ها ، به پيس ده شتر و به كچل گاو ماده و به كور گوسفندان بارور داد . همه اين سه نفر ثروت فراواني از اين راه به دست آوردند .

پس از مدتي همان فرشته به سراغ پيس رفت و خود را به صورت فردي فقير معرفي كرد تا مبلغي بگيرد ، ولي او از كمك خودداري كرد ، كچل نيز چنين كرد ، ولي كور به خاطر نعمتي كه خدا به او داده بود به او كمك كرد . در اين هنگام براي خدا بدا رخ داد كه دو نفر اوّل را به همان حالت نخست بازگرداند .

مسلماً خداوندِ آگاه از همه چيز ، از همه شرايط و اوضاع و احوال اين سه نفر نيز آگاهي داشت و چيزي بر او مخفي نبود كه بعداً آشكار شود . او مي دانست كه دو نفر اوّل كفران نعت خواهند كرد ، در حالي كه سومي شكر آن را به جا خواهد آورد ، ولي مع الوصف رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با توجه به همان اصطلاح متعارف در ميان مردم ، كلمه « بدا للّه » را به كار برد .

103

مقامات اوليا و قدرت هاي غيبي

سؤال : آيا انبيا و اوليا ، علاوه بر قدرت هاي عادي ، توان انجام امور خارق العاده را نيز دارند ؟

پاسخ : جهان آفرينش ، جهان اسباب و مسبّبات و علّت ها و معلول ها است . هر فردي در كار خود از قدرت الهي بهره مي گيرد و اگر پيوند او از آن قدرت لايزال گسسته گردد ، عاجز و ناتوان مي شود ، بنابراين ، اگر اولياي الهي كارهاي خارق العاده اي را انجام مي دهند ، همگي از قدرت الهي سرچشمه گرفته و به اذن او مي باشد . اگر اين پيوند قطع شود ، هيچ فردي توان كاري را اعم از عادي و غير عادي نخواهد داشت .

كارهاي برون از توان عادي معلول تكامل روحي و رواني « وليّ » خداست كه در اثر طي طريق عبوديت و عمل به تعاليم اسلام و پيمودن صراط مستقيم به اين مقام مي رسد .^{( 1 )}

1 .***.

104

توضيح اين كه از نظر آيين اسلام ، انسان دو نوع زندگي دارد :

1 . حيات ظاهري ،

2 . حيات معنوي و انساني .

« حيات ظاهري » همان حيات حيواني است كه تمام بشر آن را دارا است و اسلام براي جلوگيري از هر نوع افراط وتفريط ، برنامه خاصي براي اين نوع حيات تنظيم كرده است ، برنامه اسلام علاوه بر اينكه بهزيستي انسان را در جهان ماده فراهم مي سازد ، راه را براي تحقق حيات معنوي نيز هموار مي نمايد .

« حيات معنوي » انسان از اعمال و نيّات او سرچشمه مي گيرد و نتيجه آن سعادت و خوشبختي و يا شقاوت و بدبختي او مي باشد .

دستورات اسلام و نواميس ديني هر چند در ظاهر به صورت مجموعه اي اعمال فردي و يا اجتماعي برگزار مي گردد ، امّا همين دستورات ، يعني عمل به واجبات و ترك محرمات ، در روح انسان ، كمالاتي پديد مي آورد و در پس پرده حس ذخيره مي سازد .

در پس پرده زندگي ظاهري ( هنگامي كه زندگي ظاهري ، با رعايت نواميس ديني و قوانين الهي توأم باشد ) واقعيتي است زنده ، وحياتي است معنوي كه سرچشمه تمام خوشبختي ها است واين واقعيت همان « ولايت » و يا « قرب الهي » است كه در افراد انسان به طور متفاوت پديد مي آيد و مبدأ يك سلسله آثار شگرف مي گردد .

گروهي ، اسرار دستورهاي اسلامي را در مسائل زندگي خلاصه مي كنند ، و تصور مي نمايند كه اين دستورها تنها براي زيستن است ، غافل از آن كه اين دستورها علاوه بر اينها ، نتيجه ديگري نيز دربر دارند و آن اين كه انسان در پرتو اين دستورات عملي واجتماعي موفق مي گردد كه روح خويش را از صفات زشت پاك سازد و قرب معنوي وكمال وجودي پيدا كند .

105

انسان در سايه عبوديت و بندگي خدا و اخلاص در عبادت ، براي خود سيري در تكامل باطني دارد كه ربطي به زندگي فردي واجتماعي او ندارد ، و اين سير از حدود جسم وماده بيرون است و هر فردي در اين سير معنوي خود ، به فراخور حال خويش مقاماتي را به دست مي آورد كه چه بسا آنها را در اين جهان و يا پس از مرگ مشاهده نمايد .

مقصود از كمال چيست ؟

وقتي مي گوييم خداوند كمال مطلق و نامتناهي است ، مقصود از آن ، همان « صفات جمال » خدا از قبيل « علم » و « قدرت » و « حيات » و « اراده » است . هرگاه بنده اي در پرتو پيمودن راه اطاعت ، گام در درجات كمال مي گذارد و از نردبان كمال بالا مي رود ، مقصود اين است كه كمال وجودي بيشتري به دست آورده و علم بيشتر ، قدرت زيادتر ، اراده اي نافذتر وحياتي جاودانه تر پيدا مي كند . در اين صورت مي تواند از فرشته بالاتر قرار گيرد و از كمالات بيشتري بهره مند گردد .

بشر ، پيوسته خواهان آن است كه بر جهان تسلط پيدا كند و كاري را كه انسان هاي عادي از انجام آن عاجزند ، انجام دهد . به عنوان مثال ، گروهي از مرتاضان از طريق رياضت هاي حرام و آزار دهنده به تقويت نفس و روح پرداخته و قدرت هايي را به دست مي آورند .

امّا راه صحيح كه موجب سعادت هر دو جهان مي گردد ، آن است كه راه « بندگي » و خضوع در برابر خداي جهان را در پيش گيرد و با پيمودن راه بندگي ، مقاماتي به دست آورده و سرانجام قدرت بر تصرف در تكوين پيدا كند .

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در ضمن حديثي به مقامات بلند سالكان راه حق و پويندگان راه عبوديت وبندگي اشاره نموده ، سخن پروردگار را چنين نقل مي فرمايد :

« ما تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدٌ بِشَيْء أَحَبَّ إِلَيَّ مِمّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِوَإِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ

106

بِالنّافِلَةِ حَتّي أُحِبَّهُ ، فَإِذا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذي يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذي يُبْصِرُ بِهِ وَلِسانَهُ الّذي يَنْطِقُ بِهِ وَيَدَهُ الّتي يَبْطِشُ بِها ، إنْ دَعاني ، أجبْتُهُ وَإنْ سَأَلَني أَعْطَيْتُهُ » .^{( 1 )}

« هيچ بنده اي به وسيله كاري ، نسبت به من تقرب نجسته كه محبوب تر از انجام فرايض بوده باشد . ( آنگاه فرمود : ) بنده من با گزاردن نمازهاي نافله آنچنان به من نزديك مي شود كه اورا دوست مي دارم . وقتي او محبوب من شد ، من گوش او مي شوم كه با آن مي شنود ، وچشم او مي شوم كه با آن مي بيند و زبان او مي گردم كه با آن سخن مي گويد ، و دست او مي شوم كه با آن حمله مي كند . هرگاه مرا بخواند اجابت مي كنم و اگر چيزي از من بخواهد ، مي بخشم » .

دقت در اين حديث ، ما را به عظمت كمالي كه انسان در سايه انجام فرايض و نوافل پيدا مي كند ، به خوبي رهبري مي كند ، در اين حالت قدرت دروني انسان به حدّي مي رسد كه با قدرت الهي صداهايي را كه با نيروي عادي نمي شنيد ، مي شنود و صور و اشباحي را كه ديدگان عادي را ياراي ديدن آنها نيست ، مي بيند . سرانجام خواسته هاي اوجامه عمل پوشيده ، حاجت هاي او برآورده مي شود ، در نتيجه دوست خدا مي شود و عمل او ، عمل خدايي مي گردد .

جاي شك نيست كه مقصود از اينكه خدا چشم وگوش او مي گردد ، اين است كه ديده او در پرتو قدرت الهي ، نافذتر و گوش او شنواتر و قدرت او گسترده تر مي گردد .

آثار بندگي و كمال نفساني

يكي از آثار كمال نفس ، تصرف در جهان طبيعت به اذن خداست . توضيح

1 . اصول كافي، ج2، ص 352 چاپ دارالكتب الاسلامية.

107

اين كه در پرتو عبادت و بندگي ، نه تنها حوزه بدن تحت فرمان و محل نفوذ اراده انسان قرار مي گيرد ، بلكه جهان طبيعت نيز مطيع انسان مي گردد و آدمي به اذن پروردگار جهان ، در پرتو نيرو و قدرتي كه از تقرب به خدا كسب نموده است ، در طبيعت تصرف مي كند و مبدأ يك سلسله معجزات و كرامات مي شود و در حقيقت قدرت تصرف و تسلط بر تكوين پيدا مي كند .

قرآن و كرامات اوليا

قرآن يك رشته كراماتي را از انبياي الهي نقل مي كند كه بر اثر كمال نفساني ، به اذن خداوند مي توانستند در تكوين تصرف كنند . اينك به صورتي گذرا به آنها اشاره مي كنيم :

1 . تصرف يوسف براي بينايي پدر

يعقوب بر اثر مفارقت يوسف ، ساليان درازي گريه كرد و در آخر عمر بينايي خود را از دست داد ، پس از سال ها ، يوسف به فردي مأموريت داد كه به كنعان برود و پيراهن او را بر چهره يعقوب بيفكند تا بينايي خود را باز يابد . مژده رسان آمد و دستور او را عمل كرد ، و در همان لحظه او بينايي خود را باز يافت .

« فَلَمّا أَنْ جاءَ الْبَشير أَلقيهُ علي وَجْههِ فارتدَّ بَصيراً » .^{( 1 )}

« هنگامي كه مژده رسان آمد ، پيراهن يوسف را به صورت او افكند او بينايي خود را بازيافت » .

شكي نيست كه مؤثر واقعي خداست ، ولي خدا به « سبب » كه همان خواست يوسف است ، اين توان را بخشيده است كه اگر اراده چيزي كند ،

1. يوسف/96.

108

خواسته اش عملي شود . اين كه او اين كار عظيم را با يك سبب ساده ( افكندن پيراهن بر چهره پدر ) به انجام رسانيد ، نشان از آن دارد كه معجزات و كرامات پيامبران به وسيله امور ساده صورت مي پذيرد تا مردم تصور نكنند كه او از طريق علمي و صنعتي به اين كار دست زده است .

2 . قدرت نمايي ياران سليمان

همگي مي دانيم كه سليمان ملكه سبأ را احضار كرد ، ولي پيش از آن كه وي به حضور سليمان برسد ، سليمان به حاضران در مجلس خود چنين گفت :

« . . . يا أَيُّهَا المَلَؤُ أَيُّكُمْ يَأْتيني بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُوني مُسْلِمينَ » .^{( 1 )}

« اي جمعيت كداميك از شما مي تواند تخت بلقيس را براي من بياورد ، پيش از آن كه ( بلقيس و همراهان ) او مطيعانه وارد شوند » .

يك نفر از جنّيان گفت :

« أَنَا اتيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِني عَلَيْهِ لَقَويٌّ أَمينٌ » .^{( 2 )}

« پيش از آنكه تو از جاي خود برخيزي ( مجلس به پايان رسد ) من آن را مي آورم و من بر اين كار توانا و امينم » .

فرد ديگري كه مفسران نام او را « آصف بن برخيا » وزير سليمان وخواهر زاده او مي دانند ، اعلام كرد كه در يك چشم به هم زدن مي تواند آن را بياورد ، چنانكه خداوند مي فرمايد :

« قالَ الّذي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا اتيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمّا رءَاهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبي . . . » .^{( 3 )}

1. نمل/38.

2. نمل/39.

3. نمل/40.

109

« كسي كه نزد او دانشي از كتاب بود ( حقيقت اين كتاب چيست ؟ بايد درباره آن در جايي ديگر گفتگو كرد ) ، چنين گفت : پيش از آنكه تو چشم بر هم بزني ، آن را در اين مجلس حاضر مي كنم . وقتي تخت را در برابر خود حاضر ديد ، گفت : اين نعمتي است از جانب خدا بر من » .

بايد در مفاد اين آيات دقت كنيم تا ببينيم عامل اين كارهاي خارق العاده ( احضار « تخت بلقيس » از فرسنگ ها فاصله به مجلس سليمان ) چيست ؟ آيا عامل اين كار خارق العاده مستقيماً خدا است ؟ و او است كه اين جهش را در طبيعت انجام مي دهد و « آصف برخيا » و ديگران ، نمايشگراني هستند كه كوچك ترين تأثيري در آن كارها ندارند ؟ يا اينكه عامل اين كار ـ به سان هزاران كار ديگر كه افراد عادي با قدرت الهي انجام مي دهند ـ خود آنها مي باشند; چيزي كه هست آنان اين قدرت را از قرب الهي به دست آورده و با اراده نافذ خود عامل اين نوع كارهاي خارق العاده مي باشند . ظاهر آيات سه گانه نظر دوم را تأييد مي كند ، زيرا :

اوّلاً ، سليمان از آنان مي خواهد كه اين كار را انجام دهند و آنان را بر اين كار قادر و توانا مي داند .

ثانياً ، شخصي كه گفت : من تخت بلقيس را پيش از آنكه سليمان از جاي خود برخيزد حاضر مي كنم ، خود را با جمله زير توصيف كرد : « وَانّي عَلَيهِ لَقَوِيٌّ أَمِين » : « من بر اين كار ، قادر و توانايم و به خود اطمينان دارم » .

هرگاه وجود اين شخص و اراده او در اين كار مؤثر نباشد ، ديگر دليلي ندارد كه بگويد : « من بر اين كار قادر و امين هستم » .

ثالثاً ، دومي گفت : من آن را در اندك زماني ( يك چشم به هم زدن ) مي آورم و اين كار خارق العاده را به خود نسبت داد گفت : « آتيك : مي آورم » .

اگر بنا بود كه قرآن به اين حقيقت تصريح كند كه نفوس اوليا و اراده و

110

خواست آنان و ديگر شخصيتهاي بزرگ ، در ايجاد معجزه ها وكرامات و تمام خارق العاده ها مؤثر است ، روشن تر از اين ، چگونه بگويد تا شكاكان زمان آن را بپذيرند و تأويل نكنند .

رابعاً : خداوند علت توانايي دومي را بر اين كار شگفت اور ، آشنايي او به علم كتاب مي داند ، دانشي كه از اختيار افراد عادي خارج است و از علومي است كه مخصوص بندگان خدا مي باشد ، و ارتباط با چنين دانش هايي محصول قربي است كه اين نوع افراد با خدا دارند ، چنانكه فرمود : « قالَ الّذي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الكِتابِ » : « كسي كه در نزد او دانشي از كتاب بود ، گفت » .

3 . باز هم قدرت نمايي سليمان

قرآن مجيد درباره سليمان نبي با صراحت كامل مي فرمايد كه باد به فرمان او به هر طرف كه مي خواست جريان پيدا مي كرد . مسير باد كه جزء نظام آفرينش است ، به اراده نافذ سليمان تعيين مي گرديد ، چنانكه مي فرمايد :

« وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْري بِأَمْرِهِ إِلَي الأَرْضِ الّتي بارَكْنا فِيها وَكُنّا بِكُلِّ شَيْء عالِمينَ » .^{( 1 )}

« باد وزنده و تند را براي سليمان رام كرديم به طوري كه به فرمان وي به سوي سرزميني كه بركت داديم ، جريان پيدا مي كرد وما به همه چيز عالم هستيم » .

نكته قابل توجه اين است كه اين آيه با صراحت هر چه كاملتر ، جريان باد و تعيين مسير وسمت آن را معلول امر سليمان ( اراده نافذ او ) مي داند چنانكه مي فرمايد : « تَجري بأمره » : « به فرمان او جريان داشت » .

در آيه ديگر^{( 2 )} مي خوانيم : بادي كه سليمان از آن به عنوان مركب استفاده

1. انبياء/81.

2. سبأ/12.

111

مي كرد ، از صبح تا ظهر مسافت يك ماه و از ظهر تا شب مسافت يك ماه ديگر را طي مي كرد و اين مرد الهي مي توانست مسافتي را كه مراكب آن روز تقريباً در ظرف دوماه طي مي كردند ، در ظرف يك روز طي كند .

درست است كه خداوند باد را براي او رام كرده و مسخر او نموده بود ، امّا جمله « تَجْرِي بِأَمْرِهِ » « به فرمان سليمان حركت مي كرد و از حركت باز نمي ايستاد » صراحت دارد كه امر و اراده سليمان در بهره برداري از اين پديده طبيعي ، كاملاً مؤثر بوده است; مثلاً تعيين وقت حركت ومسير آن و باز ايستادن آن از حركت بستگي به اراده نافذ سليمان داشت .

از آيات مربوط به سليمان نكته ديگري نيز استفاده مي شود و آن اينكه خداوند بسياري از پديده هاي سركش طبيعي را براي او رام كرده بود و او به هر نحوي مي خواست از آنها با كمال سهولت و آساني استفاده مي كرد . مثلاً معدن مس با تمام صلابتي كه دارد ، براي او 3ـ به فرمان خدا ـ به صورت چشمه رواني در مي آيد و هر چه مي خواست از آنها استفاده مي كرد . چنانكه مي فرمايد :

« . . . وَاَْسَلْنا لَهُ عَيْنَ القِطْرِ . . . » .^{( 1 )}

« و چشمه مس ( مُذاب ) را براي او روان كرديم » .

موجوداتي مانند جن كه با ديدگان عادي ديده نمي شوند ، در تسخير وي بودند و آنچه او از آنها مي خواست ، انجام مي دادند ، چنانكه مي فرمايد :

« وَمِنَ الجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ . . . يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ . . . » .^{( 2 )}

« گروهي از جن در برابر او به فرمان خداوند كار مي كردند . . . براي او آنچه مي خواست انجام مي دادند » .

1. سبا/12.

2. سبا/12ـ13.

112

ظاهر مجموع آيات اين است كه نحوه بهره برداري او از باد و غيره يكسان بوده است ، درست است كه خداوند بزرگ اين پديده ها را براي او تسخير كرده بود ، امّا در عين حال اراده اوبي اثر نبود . تا اراده سليمان تعلق نمي گرفت ، معدن مس به صورت چشمه آب روان نمي گشت و جن كاري را انجام نمي داد .

همه اينها يك نوع ولايت بر تكوين است و معني آن اين است : پيامبري بر اثر قربي كه به خدا دارد ، منزلتي مي يابد كه طبيعت و حتّي موجودات نامرئي به نام جن ، به اذن خدا به فرمان او باشند و از حوزه نفوذ او خارج نشوند .

4 . تصرف هاي حضرت مسيح

قرآن مجيد بعضي كارهاي فوق العاده را به حضرت « مسيح » نسبت مي دهد و بيان مي كند كه همه اين كارها از نيروي باطني و اراده خلاق او سرچشمه مي گرفت ، چنانكه مي فرمايد :

« . . . أَنّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللّهِوَأُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوتي بِإِذْنِ اللّهِ . . . » .^{( 1 )}

« من براي شما از گل ، شكل مرغي مي سازم و در آن مي دمم كه به اذن خدا پرنده مي شود ، كور مادرزاد و پيس را شفا مي دهم ومردگان را به اذن خدا زنده مي كنم » .

در اين آيات حضرت مسيح ، امور زير را به خود نسبت مي دهد :

1 . ساختن پرنده اي از گِل .

2 . دميدن در پرنده و زنده كردن آن .

3 . شفاي كور مادر زاد .

4 . درمانِ بيماري پيسي .

1. آل عمران/49.

113

5 . زنده كردن مردگان .

حضرت مسيح خود را فاعل اين امور مي داند ، نه اينكه او درخواست كند و خدا انجام دهد ، بلكه مي گويد : « اين كارها را من به اذن خدا انجام مي دهم » . اذن خدا در اين موارد چيست ؟ آيا اذن در اين موارد يك اجازه لفظي است ؟ به طور مسلم چنين نيست ، بلكه مقصود از آن اذن باطني است . به اين معني كه خدا به بنده خود آنچنان كمال و قدرت و نيرو مي بخشد كه وي به انجام چنين اموري توانا مي گردد .

گواه اين مدّعا آن است كه بشر نه تنها در امور غير عادي به اذن خدا نيازمند است ، بلكه در تمام امور به اذن خدا نياز دارد و هيچ کاري بدون اذن او صورت نمي پذيرد ، اذن الهي در تمام موارد ، همان برخوردار كردن فاعل از قدرت و رحمت خويش مي باشد . در آيه مورد بحث ، حضرت مسيح تحقق امور ياد شده را به خود نسبت مي دهد و در آيه ديگر خود خدا نيز صريحاً امور مزبور را به خود او نسبت مي دهد و مي گويد :

« . . . وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوتي بِإِذْنِي . . . » .^{( 1 )}

« هنگامي از گل صورت پرنده اي را به اذن من مي سازي و در آن مي دمي ، و به اذن من پرنده مي شود و كور مادرزاد و پيس را به اذن من شفا مي دهي ، و مردگان را زنده مي كني » .

در جمله هاي اين آيه دقت بيشتري كنيم تا روشن شود كه از نظر قرآن فاعل ، و انجام دهنده اين امور كيست ؟ هرگز خدا نمي گويد « من مرغ آفريدم » ، « من شفا دادم » ، « من زنده كردم » بلكه مي گويد :

« إِذْتَخْلُقُ » : تو آفريده اي ، « وَتُبْرِئُ » : بهبودي بخشيدي ، « إِذْ تُخْرِجُ

1. مائده/110.

114

الْمَوتي » : تو زنده كردي . چه صراحتي بالاتر از اين ؟

ولي قرآن كريم در بيان اين كه هيچ بشري در كار ايجاد ، استقلال ندارد ، و براي ردّ افكار غير صحيح « معتزله » و دوگانه پرستان كه تصور مي كنند بشر در آفرينش خود به خدا نياز دارد ، ولي در افعال و كارهاي خود كاملاً مستقل و از خدا بي نياز است; در همه اين موارد كارهاي حضرت مسيح را مقيّد به اذن الهي كرده و موضوع توحيد در افعال را كه از مراتب توحيد به شمار مي رود ، رعايت نموده است .

ولايت تكويني و مسأله غلو

از انديشه هاي باطل پيرامون مسأله ولايت بر تصرف اين است كه تصور مي شود چنين اعتقادي مايه « غلو » در حقّ پيشوايان است ، در صورتي كه چنين اعتقادي ارتباطي به غلو ندارد .

« غالي » كسي است كه بندگان خدا را از مقام عبوديت بالا برده و صفات خدا و افعال او را براي آنان ثابت كند ، مثلاً بگويد : « تدبير نظام آفرينش از آن پيشوايان معصوم است ، آنان « خالق » و « رازق » ، « محيي » و « مميت » عليالاطلاق مي باشند » .

حقيقت غلو اين است كه يا آنها را خدا بدانيم و يا آنها را مبدأ افعال خدايي^{( 1 )} بشناسيم ، حال آن كه هيچ کدام از اين دو ملاك ، در ولايت تكويني موجود نيست ، زيرا نه كسي آنها را خدا مي داند و نه افعال و كارهاي الهي را براي آنها اثبات مي كند ، بلكه مي گوييم آنان در پرتو يك قرب الهي ، داراي قدرتي مي شوند كه به اذن الهي مي توانند در مواردي كه انگيزه ارشاد واصلاح باشد ، در جهان آفرينش

1. مقصود از «افعال خدايي» اين است كه فاعل در فعل خود مستقل بوده و در انجام آن به مقامي متكي نباشد، خواه آن فعل به صورت فعل طبيعي انجام گيرد، يا به شيوه خارق عادت.

115

تصرف نمايند . اين دو نوع تفكر آنچنان با هم فاصله دارند كه به زحمت مي توان شباهتي بين آن دو تصور نمود; زيرا هرگاه خداوند بنده خود را به انجام كاري به منظور ارشاد مردم قادر ساخت ، چيزي از قدرت او كم نمي شود وبنده صاحب ولايت ، گام از مقام عبوديت فراتر نمي گذارد .

موقعيت يك انسان كامل نسبت به خدا ، موقعيت فرزندي است كه با سرمايه پدر در تجارتخانه او مشغول بازرگاني مي گردد و يا به سان وكيلي است كه با سرمايه موكل خويش ، كسب و كار مي كند .

تسلط و قدرت فرزند و وكيل ، شاخه اي از اراده و خواست پدر و موكل است ، از اين جهت اين نوع قدرت و تسلط هرگز مايه شرك نبوده ، بلكه بوي شرك را هم نخواهد داشت .

چه بسا خداوند به فرشته و يا فرشتگاني قدرت بدهد كه سرزمين قوم لوط را سنگ باران كرده و همه را زير و رو كنند ، امّا اعتقاد به وجود چنين قدرتي در آنها ، هرگز مستلزم شرك و همتايي فرشتگان با خدا ، نمي گردد .

بنابراين اگر خداوند چنين قدرتي را به بنده و يا بندگاني عنايت كند ، اين نيز سبب نمي شود كه گردي بر دامن كبريايي او بنشيند .

5 . خبرهاي غيبي حضرت يوسف

يوسف از پيامبران عاليقدر است كه در قرآن مجيد سرگذشت بس جالب و آموزنده اي دارد . وقتي وي خواب خود را به پدر خويش نقل كرد ، پدر در پاسخ فرزند خود چنين گفت :

« وَكَذلِكَ يَجْتَبيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْويلِ الأَحاديثِ » .^{( 1 )}

1. سوره يوسف، آيه 6.

116

« اين چنين خدا تو را برمي گزيند و تو را بر تأويل و حقيقت خواب ها آگاه مي سازد » .

به طور مسلم تعليم الهي دري از آگاهي خاصي به روي يوسف گشود و او در سايه آن آگاهي توانست بر بسياري از اسرار و سرنوشت افراد آگاه گردد . او در دوران فرمانروايي خود در مصر در برابر اين نعمت بزرگ ، شكر خدا را به جا آورد و چنين گفت :

« رَبِّ قَدْ أَتَيْتَني مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَني مِنْ تَأْوِيلِ الأَحاديثِ » .^{( 1 )}

« پروردگارا به من فرمانروايي عطا فرمودي و تأويل خواب را آموختي » .

او در سايه اين آموزش غيبي ، از سرنوشت دو هم زنداني خود آگاه گرديد و پس از شنيدن خواب هر دو ، از نجات يكي و اعدام ديگري خبر داد و آنچه او گفته بود ، محقق گرديد .

اين دو نفر كه با يوسف در زندان بسر مي بردند ، خواب هاي خود را براي يوسف نقل كردند . يكي از آنها گفت :

« در خواب ديدم كه انگور مي فشارم كه شراب بسازم » و ديگري گفت : « در عالم رؤيا ديدم كه بر سرم نان حمل مي كنم و مرغان هوا از آن مي خورند » .

يوسف پس از دعوت آنان به پرستش خداي يگانه و بيزاري از عبادت خدايان متعدد ، خواب آنان را اين چنين تأويل كرد و گفت :

« أَمّا أَحَدُكما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ » .^{( 2 )}

« يكي از شما ساقي ملك مي شود ، ولي ديگري را به دار مي زنند و مرغان هوا مغز سر او را مي خورند » .

اين نوع گزارش ، جز آگاهي از غيب چيز ديگري نيست و هرگز نمي توان بر آن

1. سوره يوسف، آيه 101.

2. سوره يوسف، آيه 41.

117

نام ديگري نهاد ، هر چند او در اين آگاهي از وسيله خاصي به نام خواب استفاده كرد ، ولي بهره برداري از اين وسيله جز براي او و امثال او كه مورد لطف خاص الهي مي باشند ، ميسر نيست و چون آگاهي آنان از سرنوشت افراد ، يك آگاهي اكتسابي است و ذاتي نيست ، قطعاً براي چنين آگاهي وسيله اي لازم است . گاهي اين وسيله الهام در قلب ، و احياناً گزارش فرشته و يا خواب و يا وسائل ديگري خواهد بود .

يوسف صديق نه تنها در اين مورد از سرنوشت افراد خبر داد ، بلكه در مورد ديگري از سرنوشت رقت بار مردم مصر و اين كشور زرخيز گزارش داد و از طريق آگاهي از غيب ، اين كشور را از قحطي مرگبار نجات بخشيد .

فرمانرواي مصر در خواب ديد كه هفت گاو لاغر ، هفت گاو چاق را مي خورند و هفت خوشه سبز در كنار هفت خوشه خشكيده قرار دارد ، او از خواب بيدار شد و همه خوابگزاران را براي تعبير خواب خود به ياري طلبيد ، امّا نتيجه نگرفت . سرانجام از علم سرشار و وسيع يوسف صديق استمداد جست . وي خواب ملك را چنين تأويل كرد :

« قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاّ قَليلاً مِمّا تَأْكُلُونَ » .

« هفت سال به طور متوالي كشت مي كنيد هرچه درو كرديد جز مقدار كمي كه مي خوريد در خوشه بگذاريد » .

« ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّ قَليلاً مِمّا تُحْصِنُونَ » .

« سپس هفت سال سخت پيش مي آيد ، آنچه را كه در پيش نهاده ايد مگر كمي نگاه مي داريد مصرف مي كنيد » .

« ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النّاسُ وَفيهِ يَعْصِرُونَ » .^{( 1 )}

1. سوره يوسف، آيه هاي 47ـ 49.

118

« پس از آن سال ديگري پيش مي آيد كه در آن باران فراوان مي بارد و مردم از قحطي نجات مي يابند و آب ميوه ها و پستان گوسفندان را مي فشارند » .

يوسف از طريق تعبير خواب ملك از سه امر پنهاني پرده برداشت و گفت :

1 . در هفت سال نخست نعمت همه جا را فرا مي گيرد .

2 . پس از آن ، هفت سال سخت پيش آيد كه درهاي رحمت به روي مردم بسته مي گردد و قحطي سراسر كشور را فرا مي گيرد .

3 . در سال پانزدهم بار ديگر رحمت حق همه جا را فرا مي گيرد و مردم از نعمت هاي بزرگ الهي مغتنم مي گردند .

او در دو گزارش نخست خود از خواب فرمانروا كمك گرفت ، ولي گزارش سوم او ارتباطي به خواب او ندارد و جز الهام الهي مدرك ديگري نداشت .

آيا با چنين آگاهي هاي روشن ، باز مي توان در آگاهي پيامبران از پس پرده غيب شك و ترديد روا داشت ؟ ! !

6 . خبرهاي غيبي پيامبر خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

پيامبر خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه آخرين پيام اور الهي و اشرف مخلوقات جهان است ، در طول رسالت خود مبدأ بسياري از كرامات بوده و در مواردي از پس پرده غيب گزارش داده است كه برخي را يادآور مي شويم :

1 . خبر از سرنوشت يكي از خوارج

هنگام تقسيم غنايم جنگي ، مردي با چهره درهم به پيامبر اعتراض كرد و گفت : از جاده عدالت بيرون مرو ! پيامبر فرمود : اگر من عدالت نكنم ، چه كسي عدالت را اجرا خواهد نمود ، اگر عدالت پيشه نباشم ، زيانكار خواهم بود . خليفه دوم كه در مجلس حاضر بود ، گفت : اجازه دهيد من او را ادب كنم . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : او را رها كنيد ، اين مرد ، رئيس گروهي خواهد بود كه شما نماز و روزه خود را

119

در برابر نماز و روزه هاي آنان ناچيز خواهيد شمرد ، ولي آنان قرآن مي خوانند امّا قرآن از گلوي آنان ، بالا ( مغز ) نمي رود . همان طور كه تير از كمان خارج مي گردد ، آنان نيز از دين بيرون مي روند .^{( 1 )} اين مرد كه رسول گرامي از وضع او و ياران وي گزارش داد ، همان رئيس خوارج « ذوالخويصره » بود و سرگذشتي در فتنه خوارج دارد كه در تاريخ معروف است .

2 . علي جان ! شقي ترين افراد تو را مي كشد

پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حالي كه اشك در ديدگان او حلقه زده بود رو به علي (عليه السلام) كرد و گفت : « در چنين ماهي ( ماه رمضان ) خون تو حلال شمرده مي شود ، من مي بينم در حالي كه تو در حال نماز هستي ، شقي ترين اولين و آخرين ، همتاي پي كننده ناقه صالح از نظر سنگدلي ، ضربتي بر سر تو فرود مي آورد و محاسن تو را با خون سرت رنگين مي كند » .^{( 2 )}

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در اين سخن از چند مطلب كه هركدام مي تواند يك الهام غيبي مستقل شمرده شود ، خبر داده است ، زيرا جمله هاي پيشين حامل گزارش هاي زير است : علي كشته مي شود ، آن هم در ماه رمضان در حال نماز ، وسيله قتل ، شمشير است كه بر فرق او وارد مي شود ، محاسن او با خون سر خضاب مي گردد ، و قاتل از نظر شقاوت همانند پي كننده ناقه ثمود است .

3 . ابي ذر تنها مي ميرد

ابي ذر در غزوه تبوك از ارتش اسلام عقب ماند و هر چه بر مركب خود فشار

1. «دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحاباً يُحَقِّرُ أَحَدُكُمْ صَلاتَهُ مَعَ صَلاتِهِمْ وَصِيامَهُ مَعَ صِيامِهِمْ، يَقْرَؤنَ الْقُرآنَ لا يُجاوِزُ تَراقِيهِمْ، يُمَرِّقُونَ مِنَ الإسْلامِ كَما يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمْيَة...»(به كتاب «التاج»، ج5، ص 286، كتاب الفتن و اين كتاب، احاديث صحاح پنجگانه را گرد آورده است.

2. تاريخ بغداد، ج1، ص 135; كامل مبرد، ج2، ص 132; نهج البلاغه، خطبه 151.

120

آورد كه از جاي برخيزد ، سودي نبخشيد . شتر را رها كرد و اثاث سفر را بر پشت خود نهاد و به راه افتاد تا هر چه زودتر به مسلمانان برسد .

ارتش اسلام در نقطه اي به دستور پيامبر منزل كرده و به استراحت پرداخته بودند ، ناگهان سيماي شخصي كه با بار گران طي مسافت مي كرد ، از دور نمايان شد . يك نفر از ياران رسول خدا او را از دور شناخت و به پيامبر گفت : اين مرد كه تنها مي آيد ، ابوذر است . در اين لحظه پيامبر گفت :

« رَحِمَ اللّهُ أَباذَرَ يَمْشي وَحْدَهُ وَيَمُوتُ وَحْدَهُ ، ويُبْعَثُ وَحْدَهُ » .

« خذا ابوذر را بيامرزد تنها راه مي رود و تنها مي ميرد ، و تنها زنده مي شود » .

آينده نشان داد كه سخن پيامبر عين واقع بود ، زيرا وي در بيابان « ربذه » دور از اجتماع در كنار دختر خويش با وضع رقت باري جان سپرد .^{( 1 )}

وقتي عثمان ابوذر را به ربذه تبعيد كرد ، وي پس از يك اقامت اجباري در بيابان كم آب و علف ، سخت بيمار شد و سرانجام در آن منطقه وحشتناك در حالي كه جز همسر و يا دختر وي كسي همراه او نبود ، جان سپرد .

ابوذر به هنگام احساس احتضار به همسر و يا دختر خود گفت : هر وقت از تجهيز من فارغ شدي جنازه مرا بر سر راه كاروان ها بگذاريد ، نخستين كارواني را كه از آنجا عبور مي كند ، از مرگ من آگاه سازيد و بگوييد اين جنازه ابوذر ، صحابي پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است ، ما را در دفن او كمك كنيد ، چيزي نگذشت كه نخستين كاروان عراق از آنجا عبور كرد و عبداللّه بن مسعود در ميان آن بود ، وقتي وي از مرگ ابوذر آگاه گرديد گريه كرد و گفت :

« صَـدَقَ رَسُـولُ اللّهِ ، تَمْشـي وَحْدَكَ وَتَمُوتُ وَحْدَكَ وَتُحْشَرُ وَحْـدَكَ » .

1. سيره ابن هشام، ج2، ص 523.

121

« رسول خدا راست گفت ، اي ابي ذر تنها راه مي روي ، تنها مي ميري و تنها محشور مي شوي » .^{( 1 )}

4 . عمار را گروه ستمگر مي كشد

عمار ياسر ، جوان نيرومند اسلام چند قطعه سنگ را بر روي هم مي گذارد و براي ساختمان مسجد حمل مي نمود و گروهي از سادگي و اخلاص وي استفاده كرده بيش از مقدار تحمل وي ، سنگ بر او حمل مي نمودند . او مي گفت من يكي از سنگ ها را براي خود و ديگري را به نيت پيامبر حمل مي نمايم ، روزي پيامبر او را زير بار گران در حالي كه سه قطعه سنگ بر او حمل كرده بودند ديد . عمار سخن به گله گشود و گفت : اين گروه مرا با اين بار گران كشتند ، آنان خود سنگ ها را يك يك مي آورند ، ولي سه تا سه تا بر دوش من حمل مي كنند . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دست او را گرفت گرد و غباري كه بر پشت او بود پاك كرد و اين جمله تاريخي را گفت : « آنان قاتل تو نيستند ، تو را گروه ستمگر خواهد كشت در حالي كه تو آنان را به سوي حق و حقيقت دعوت مي نمايي » .^{( 2 )}

اين خبر غيبي يكي از دلايل نبوت و راستگويي پيامبر است و آن چنان كه گزارش داده بود همان طور نيز اتفاق افتاد . زيرا سرانجام « عمار » در سن نود سالگي در جنگ « صفين » در ركاب اميرمؤمنان (عليه السلام) به دست هواداران « معاويه » كشته شد . اين خبر غيبي در حال حيات عمار اثر عجيبي بر او گذارده بود و مسلمانان پس از اين جريان « عمار » را محور حق دانسته ، حقانيت هر صنفي را به وسيله پيوستن او تشخيص مي دادند .

وقتي « عمار » در ميدان جنگ كشته شد ، ولوله عجيبي در صف شاميان

1. طبقات ابن سعد، ج4، ص 234ـ 232.

2. لَيْسُوا بِالَّذينَ يَقْتُلُوكَ، إنّما تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغِيَةُ.(سيره ابن هشام، ج1، ص 497).

122

افتاد ، كساني كه با تبليغات زهرآگين معاويه و « عمروعاص » در حقانيت علي به شك افتاده بودند ، آگاه شدند . « خزيمة بن ثابت » انصاري كه همراه اميرمؤمنان رفته بود ، ولي در اقدام به جنگ دو دل بود ، پس از كشته شدن « عمار » شمشير كشيد و به شاميان حمله كرد .

5 . بر شتري سوار مي شوي و با علي نبرد مي كني

روزي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رو به همسر خود عايشه كرد و گفت : « مي بينم كه به همين زودي از منطقه « حوأب » مي گذري و مورد هجوم سگان آنجا قرار مي گيري . تو با علي نبرد مي كني در حالي كه در اين نبرد ، ستمگري . عايشه مبادا چنين كني ! ؟ » .^{( 1 )}

6 . علي ، تو با سه گروه نبرد مي كني

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از آينده تاريك امت آگاه بود و از پيدايش فرقه هاي پيمان شكن و ستمگر و مرتد ، گزارش مي داد و علي را متذكر مي شد كه تو با اين سه گروه به نبرد و جنگ برمي خيزي و مي فرمود :

« يا عَلِيُّ ! تُقاتِلُ النّاكِثينَ ، والْقاسِطينَ وَالْمارِقينَ » .^{( 2 )}

« تو با پيمان شكنان ، ستمگران ، مرتدان نبرد خواهي نمود » .

در بيان الهامات غيبي انبيا و اوليا ، به همين اندازه بسنده مي كنيم ، زيرا دامنه سخن بيش از آن است كه در اين پاسخ بگنجد .

1. عقد الفريد، ج2، ص 283; مستدرك حاكم، ج 3، ص 194«يا حُمَيْرا كَأَنّي بِكَ تَنْبِحُكَ كَلابُ الْحَوأَبِ تُقاتِلينَ عَلِياً وَأَنْتَ ظالِمَةً يا حُمَيرا إِيّاكَ أَنْ تَكُوني أَنْتَ».

2. تاريخ بغداد، ج8، ص 340 و غيره.

123

فصل سوم :

توسل به اولياي الهي

125

مقدمه

هرگاه « حس كنجكاوي » انسان را به ژرف نگري در جهان آفرينش سوق مي دهد و « حس نيكوكاري » پشتوانه ارزش هاي اخلاقي است ، و « حس زيبايي » پديد آورنده انواع هنرها است ، در كنار اين سه حس :

« حس مذهبي » كه چهارمين بعد رواني او است ناخودآگاه او را به جهان دور از حسّ توجه داده ـ لذا ـ در سختي ها و دشواري ها به آنجا پناه مي برد .

علوم حسي و تجربي ، و كليه معرفت هاي عقلي و استدلالي ، ريشه در حس نخست ، يعني حس كنجكاوي دارند ، و كشش هاي دروني و جذبه هاي عرفاني به ماوراء حس كه فارغ از هر نوع دليل و برهان است از حس چهارم ، يعني حس مذهبي سرچشمه مي گيرد .

بيشترين درخشش اين حس موقعي است كه دست انسان از اسباب طبيعي كوتاه شده ، و اسباب و وسايل مادي از كار افتد ، علم و تجربه پاسخ گوي خواست او نباشد ، در اين شرايط انسان ندايي از غيب و سروشي از جهان فراتر از حس از درون مي شنود ، و او را به آن سو مي كشد .

اندر درون من خسته دل ، ندانم چيست * كه من خموشم و او در فغان و در غوغاست

عالي ترين جذبه هاي عرفاني و كشش هاي روحاني غير قابل توصيف دلباختگان كمال مطلق ، نتيجه بيداري اين حسّ ، و رشد به موقع او است ، حتي

126

افرادي كه در شرايط عادي مادي نگرند در اين شرايط عارف و دلباخته معنويت مي گردند .

اولياء الهي ، و عارفان وارسته ، آينه كمال و جمال مطلقند ، توسل به آنان ، در حقيقت توسل به قدرت مطلقه است كه اين آينه از آن حكايت مي كند ، نگرش به آئينه نگرش طريقي است نه موضوعي .

تفاوت نگرش وهابي كه مانع از توسل به اولياء الهي است ، با نگرش موحدان جهان در اين نقطه خلاصه مي شود ، وهابي به آنها از ديده موضوعي مي نگرد ، و به آنها اصالت مي بخشد و سرانجام در دام شرك مي افتد .

در حالي كه موحدان جهان ، به آنها از ديده طريقي مي نگرند و از اين گذرگاه از خدا مسئلت مي نمايند .

اميرمؤمنان (عليه السلام) دو نوع دنياخواهي را كه يكي ممدوح و ستوده ، وديگري ، مذموم و نكوهيده است ، در يك جمله بس زيبا و پرمغز بيان مي كند و مي فرمايد :

مَنْ أَبْصَرَ بِها بَصَّرَتْهُ ، وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَيْها أَعْمَتْهُ .^{( 1 )}

تفاوت اين دو نگرش در « بها » و « إليها » خلاصه مي شود در يكي نگرش وسيله اي است ، در ديگري نگرش آمالي است .

دنيا در نگرش طريقي و راهبردي بسيار ممدوح است كه در حقيقت مقدمه حيات اخروي ، ولي در همان دنيا در نگرش موضوعي كه هدف و غايت باشد ، مايه كوردلي است .

عمر بن خطاب در يكي از سال هاي قطحي در ميان هزاران صحابي ، به عموي پيامبر ، عباس متوسل مي شود ، زيرا پيوند با پيامبر دارد كه او از بندگان مقرب خداست ، توسل به عمو و برادرزاده همگي طريقي است به سوي خدا ، و توسل به ذيل دامن الهي .

1. نهج البلاغه، خطبه 82.

127

ارتباط با اولياء الهي

سؤال : بسياري از سنت هايي كه در ميان مسلمانان رايج است ، مانند توسل به اولياء الهي ، و طلب شفاعت و يا استمداد از آنان ، بر اين اساس استوار است كه ميان ما كه در اين جهان زندگي مي كنيم ، و اولياء خدا كه در جهان پس از مرگ به سر مي برند ، ارتباط برقرار است ، اكنون دليل آن را بيان فرماييد :

پاسخ : دلايل روشني ، امكان ارتباط ما و اولياء خدا; بلكه تحقق آن را ثابت مي نمايد ، و تفصيل اين مطلب در گرو بيان چند مقدمه است كه در ذيل به آنها اشاره مي كنيم :

1 . جهان آفرينش و علل و معاليل

جهان آفرينش بر اساس اسباب و مسبّبات استوار است ، و « نظام علت و معلول » بر آن حكم فرماست . هر پديده اي در جهان به دنبال سبب ويژه اي پديد مي آيد ، و در عين حال ، خود آن پديده نيز در پديده هاي ديگر اثر مي گذارد ، و تأثير سبب در مسبب ها به امر الهي و طبق مشيت او صورت مي پذيرد . خداي متعال اين نظام را آفريده و ميان پديده ها ، رابطه علّيت و معلوليت پديد آورده است .

128

شكي نيست كه خورشيد ، انرژي پخش مي كند; ماه ، نور مي افشاند ، آتش حرارت مي دهد و . . . هر يك از اين علل مادّي در اثري كه از خود نشان مي دهند ، مؤثرند و نوعي رابطه ميان خورشيد و ماه و آتش و آثار برخاسته از آنها موجود است . مجموع اثر و مؤثر نيز ، مخلوق خدا بوده و اوست كه اين پيوندها را ميان پديده ها ايجاد كرده و به همگي وجود بخشيده است ، به همين دليل ، گاه از باب « سبب سوزي » ، اسباب عادي را از كار مي اندازد; مثلاً آتش را بر حضرت ابراهيم (عليه السلام) گلستان مي سازد تا نشان دهد كه مسبّب و مؤثر اصلي و حقيقي ، اراده اوست .

از اين بيان نتيجه مي گيريم كه : هر پديده اي كه در جهان مشاهده مي كنيم در حالي كه نتيجه يك پديده مادي است و فعل آن شمرده مي شود ، فعل خدا نيز مي باشد و اين دو امر ، كوچك ترين منافاتي با يكديگر ندارند ، زيرا خداوند مؤثر « مستقل » و فاعل « خويشكار » و « خودبنياد » است ، در حالي كه پديده هاي مؤثر در جهان ، همگي ذاتاً « غير مستقل » و از حيث وجود و تأثير وابسته به خدايند .

2 . مرگ انسان پايان زندگي نيست

آيات قرآن به روشني گواهي مي دهد كه مرگ ، پايان زندگي نيست ، بلكه دريچه اي است براي يك زندگي نوين ، و انسان با عبور از اين رهگذر به حيات جديد و عالمي كاملاً نو ، گام مي نهد; عالمي كه برتر از جهان ماده و طبيعت است .

گروهي كه مرگ را فناي انسان مي دانند و معتقدند كه با مرگ او همه چيز از بين مي رود و نشانه اي از او جز يك جسد بي روح ـ كه پس از چند صباحي به خاك و ديگر عناصر تبديل مي شود ـ باقي نمي ماند ، ناخودآگاه از فلسفه ماديگري پيروي مي نمايند .

دانشمندان الهي معتقدند كه انسان علاوه بر بدن و سلسله اعصاب و

129

واكنش هاي متقابل مادي آن ، جوهري اصيل به نام روح و روان دارد كه مدتي با اين بدن ، همراه مي باشد و بعداً پيوند خود را از بدن بريده و در محيط ويژه خود ، با بدن لطيف تر به سر مي برد ، بقاي ارواح پس از مرگ انسان ، مسأله اي نيست كه بتوان آن را در اين صفحات ، ثابت و مبرهن نمود ، زيرا بقاي نفس و روح انسان ، با آيات قرآني ، و دلائل دقيق و فلسفي و تجارب يقين آفرين روحيّون امروز ، ثابت شده است . ما در اينجا فقط برخي از آيات قرآن را كه گواهي بر بقاي روح پس از مرگ مي دهند ، نقل مي كنيم :

3 . قرآن و بقاي ارواح

آيات قرآن به روشني بر بقاي ارواح پس از جدايي از بدن گواهي مي دهند و ما براي اختصار ، فقط متن آيه ها را يادآور مي شويم ، و تحليل را براي فرصت ديگر موكول مي كنيم :

شهيدان زنده اند

« وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ » .^{( 1 )}

« به كساني كه در راه خدا كشته مي شوند ، نگوييد مرده اند ، بلكه آنان زندگانند ، ولي شما احساس نمي كنيد » .

« وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ » .^{( 2 )}

« گروهي را كه در راه خدا كشته مي شوند ، مرده مپنداريد بلكه آنان زندگانند كه نزد خدايشان روزي مي خورند » .

1. بقره/154.

2. آل عمران/169.

130

« فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ . . . » .^{( 1 )}

« آنان به آنچه خداوند از كرم خود به ايشان داده است ، خرسند و شادمانند و به كساني كه به آنها نپيوسته اند ، بشارت مي دهند . . . » .

« يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَفَضْل . . . » .^{( 2 )}

« به نعمت هاي الهي و فضل او ابراز خوشحالي مي كنند » .

ياور رسولان مسيح زنده است

« إِنّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُون * قيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قَالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ * بِما غَفَرَ لِي رَبّي وَجَعَلَني مِنَ الْمُكْرَمينَ » .^{( 3 )}

« مردي كه رسولان حضرت عيسي را ياري كرد و به همين جهت كشته شد به هنگام مرگ چنين گفت : من به خداي شما ( فرستاده ها ) ايمان آوردم ( به خاطر همين ايمان ) به او گفته شد وارد بهشت شو ، گفت اي كاش قوم من مي دانستند كه خداي من مرا بخشيد و گرامي داشت » .

مقصود از بهشت كه به او گفته شد وارد آن شود ، بهشت برزخي است نه اخروي ، زيرا تا روز رستاخيز برپا نشود و عبور از صراط تحقق نپذيرد ، كسي وارد بهشت يا دوزخ نمي گردد و آيات قرآن بر اين مطلب گواهي مي دهند .

فرعونيان قبل از قيامت بر آتش عرضه مي شوند

« النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدوّاً وَعَشِيّاً وَيَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَونَ أَشَدَّ الْعَذابِ » .^{( 4 )}

1. آل عمران/170.

2. آل عمران/171.

3. يس/27ـ25.

4 . مؤمن/46.

131

« آل فرعون صبح و عصر بر آتش ، نشان داده مي شوند روزي كه آخرت برپا مي گردد ، حكم مي شود كه آل فرعون را بر سخت ترين عذاب وارد سازيد » .

آيه گواهي مي دهد كه آل فرعون ، پيش از رسيدن قيامت ، صبح و عصر بر آتش عرضه و نشان داده مي شوند ولي پس از رسيدن آن ، به سخت ترين عذاب وارد مي گردند .

اگر ذيل آيه ، « وَيَومَ تَقُومُ السّاعَةُ » نبود ، مفاد فراز نخست چندان روشن نبود ، ولي با توجه به ذيل آيه ، آشكار مي گردد كه مقصود ، همان دوران برزخ است و گرنه تقابل دو جمله صحيح نخواهد بود .

4 . ارتباط دوجهان با يكديگر

پس از اثبات حيات برزخي براي انسان ها ، نوبت به وجود رابطه ميان اين جهان و جهان برزخ مي رسد و اين كه برزخيان سخنان ما را مي شنوند و ميان ما و آنان ارتباط برقرار است .

اصـل وجـود رابطـه ميـان اين جهـان وجهـان برزخ از اهميت والايي برخوردار است ، زيرا ممكن است تصور شود كه بين اين دو نوع زندگي ، حائلي استـوار و فاصله بسيار وجود دارد كه مـانع از مشاهده و استماع سخنان يكديگر مي شود .

در اثبات اين اصل ، از تجربيات غربيان در باره ارواح صرف نظر مي كنيم ، چه ، ممكن است برخي از آن آزمون ها ، قابل اعتماد نباشد ، از اين رو فقط مسأله را از دريچه وحي و روايات رسول خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بررسي مي كنيم .

آيات قرآني از وجود رابطه بين ما و كساني كه در جهان برزخ به سر مي برند ، پرده برمي دارند و ما در اينجا برخي از اين آيات را مطرح مي كنيم تا روشن شود چگونه ميان اين دو نوع زندگي ، رابطه وجود دارد و كساني كه از پل مرگ عبور كرده و گام

132

در جهان ديگر نهاده اند هنوز پيوند خود را با ما قطع نكرده اند ( و اگر هم اين حكم قانون كلي نباشد ، درباره گروهي قطعي و ثابت است ) .

1 . صالح (عليه السلام) با ارواح قوم خود سخن مي گويد

از آياتي كه گواهي مي دهد كه ارتباط بشر با گذشتگان ، باقي و برقرار است ، آيه مربوط به مذاكره صالح (عليه السلام) با هلاك شدگان از قوم خود مي باشد :

« فَعَقَرُوا النّاقَةَ وَعَتَوا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنتَ مِنَ المُرْسَلين » .

« شتر را ( كه معجزه صالح بود ) پي كردند و از دستور پروردگار خود سرپيچيدند و گفتند : اي صالح ! اگر پيامبر هستي ، عذابي كه به ما وعده مي دهي بياور » .

« فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمين » .

« پس زلزله اي ( بر اثر صيحه آسماني ) آنان را فرا گرفت^{( 1 )} و در خانه هاي خويش بي جان افتادند » .

« فَتَولّي عَنْهُمْ وَقالَ يا قَومِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رَسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ الناصِحين » .^{( 2 )}

« آنگاه از آنان دوري نمود و گفت : اي قوم ، من پيام هاي خداوند را به شما رسانيدم و شما را اندرز دادم ، ولي شما ناصحان را دوست نمي داريد » .

در مفاد آيات سه گانه دقت كنيد :

1. در برخي از آيات علت نابودي آنان صيحه آسماني (هود/6) و در برخي ديگر صاعقه (فصلت/17) و در اين آيه زلزله معرفي شده است و جمع آيات به اين طريق است كه صيحه شديد آسماني، با صاعقه و زلزله همراه بوده است.

2. اعراف/77ـ79.

133

آيه نخست ، حاكي از آن است كه قوم صالح ، از او عذاب الهي درخواست كردند . آيه دوم بيان مي كند كه عذاب الهي فرا رسيد و همه آنان را نابود كرد . و سرانجام ، آيه سوم حاكي است كه حضرت صالح پس از مرگ و نابودي آنان را با جمله « يا قَوم » مورد خطاب قرار داد و گفت : من پيام هاي الهي را رسانيدم ولي شما نصيحت گويان را دوست نمي داريد .

گواه روشن بر اينكه حضرت صالح پس از نابودي با آنان سخن گفت ، سه چيز است :

1 . چينش و ترتيب آيات به شكلي كه گفته شد .

2 . حرف « فا » در لفظ « فَتَولي » كه دالّ بر ترتيب است ، يعني پس از نابودي آنان ، از آنها روي برتافت و به آنان چنين گفت : من پيام هاي پروردگارم را به شما رساندم الخ .

3 . جمله « ولكن لا تحبُّون الناصحين » مي رساند كه آنان چندان در عناد و شقاوت فرو رفته بودند كه پس از مرگ نيز افراد پند ده و اندرزگو را دوست نمي داشتند .

ظاهر آيه اين است كه او با ارواح امت خود به طور جدّي سخن مي گويد و آنان را مورد خطاب قرار مي دهد و از عناد مستمرّ آنان كه پس از مرگ نيز با آنان همراه بود خبر مي دهد ، و مي گويد : هم اكنون نيز ناصحان را دوست نمي داريد .

2 . شعيب (عليه السلام) با ارواح قوم خود سخن مي گويد

« فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمين » .^{( 1 )}

« زمين لرزه آنان را فرا گرفت ، و در خانه هاي خود هلاك شدند » .

1. اعراف/91.

134

« الّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأنْ لَمْ يَغْنَوا فِيهَا الّذينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الَخاسِرينَ » .^{( 1 )}

« گروهي كه شعيب را تكذيب كردند ، تو گويي در آن ديار نبودند . گروهي كه او را تكذيب كردند ، زيانكاران بودند » .

« فَتَولّي عَنْهُمْ وَقالَ يا قَومِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسي عَلي قَوم كافِرينَ » .^{( 2 )}

« از آنان روي برتافت و گفت : اي قوم من ، من پيام هاي خدايم را به شما رسانيدم و شما را نصيحت كردم . چگونه بر گروهي كه كافرند ، اندوه بخورم ؟ » .

شيوه استدلال در اين آيه با آيه هاي مربوط به قوم صالح يكي است .

3 . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با ارواح انبياء سخن مي گويد

« وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دونِ الرَّحْمنِ الِهَةً يُعْبَدُونَ » .^{( 3 )}

« از پيامبران پيشين بپرس آيا غير از خداي رحمان ، خدايي قرار داديم كه مورد پرستش قرار گيرد ؟ » .

ظاهر آيه اين است كه پيامبر مي تواند با پيامبران گذشته ، كه در جهان ديگر به سر مي برند ، تماس گرفته و از آنان موضوع وارد در آيه را بپرسد ، از طرفي ، تا زماني كه دليل عقلي بر امتناع سؤال از آنان گواهي ندهد ، ما حق نداريم دست از اين ظاهر برداريم .

تـا اين جـا ، محـور استدـلال آيات قرآني بود ، اكنون وقت آن رسيده است كـه از دريچه روايـات بـه اين موضوع بنگـريم و در ايـن قسمـت به يك رويـداد

1. اعراف/92.

2. اعراف/93.

3. زخرف/45.

135

متواتر بسنده مي كنيم .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با كشته شدگان بدر سخن مي گويد

جنگ بدر به پايان رسيد ، و كفّار قريش با دادن هفتاد كشته و هفتاد اسير پا به فرار نهادند . پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اسلام دستور داد كشته هاي مشركان را در چاهي بريزند و وقتي اجساد آنان در ميان چاه ريخته شد ، پيامبر آنان را يك يك به نام صدا زد و گفت : اي عُتْبه ، اي شَيْبه ، اي اميّه ، اي ابو جهل و . . . آيا آنچه را كه پروردگار شما وعده داده بود ، حق و پابرجا يافتيد ؟ ! من آنچه را كه پروردگارم وعده كرده بود ، حق و حقيقت يافتم . در اين موقع گروهي از مسلمانان به پيامبر گفتند : آيا كساني را كه مرده اند ، صدا مي زنيد ؟ ! پيامبر فرمود : شما از آنان شنواتر نيستيد ، لكن آنان قدرت بر جواب ندارند .

ابن هشام مي گويد : پيامبر در خطاب خود به مقتولين و كشته شدگان كفار قريش چنين فرمود :

ـ چه بستگان بدي براي پيامبر بوديد ؟ ! مرا تكذيب كرديد ، در حالي كه ديگران مرا تصديق نمودند; مرا از زادگاهم بيرون كرديد ، در حالي كه مردم ديگر پناهم دادند; با من به جنگ برخاستيد ، ولي ديگران مرا كمك كردند . آيا آنچه را كه پروردگار وعده كرده بود ، حق و پا برجا يافتيد ؟ !

هيچ جمله اي نمي تواند صريح تر از اين باشد كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : شما از آنان شنواتر نيستيد ، منتها آنان قدرت بر پاسخ ندارند : « ما أنتُم بأسمعَ مِنْهُم » . هيچ بياني نمي تواند گوياتر از اين باشد كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آنان را يك يك به نام هاي مخصوص خويش صدا زند و با آنان به سان دوران حياتشان سخن گويد .

هيچ مسلماني حق ندارد اين فصل مسلّم از تاريخ اسلام را به علت يك پيشداوري غلط انكار كند و بگويد چون اين امربا عقل قاصر مادي من سازگار

136

نيست ، پس صحت ندارد ! در اينجا ، متن عربي قسمتي از اين مكالمه را نقل مي كنيم تا افرادي كه به زبان عربي آشنايي دارند ، ببينند كه عبارت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در اين قسمت چقدر گويا و روشن است :

« فَلَمّا أَلْقاهُمْ فِي الْقَليبِ وَقَفَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فَقَالَ : يا أَهْلَ قَليب هَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقّاً فَإِنّي قَدْ وَجَدْتُ ما وَعَدَني رَبّي حَقّاً ، فَقَالَ لَهُ أَصْحابهُ يا رَسُولَ اللّهِ أُتُكَلِّمُ قَوْماً مَوتي ؟ ! فَقَالَ لَهُمْ : لَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ ما وَعَدَهُمْ رَبُّهُمْ حَقّاً . . . » .^{( 1 )}

با توجه به اصول مذكور :

1 . جهان آفرينش بر اساس علل و معاليل استوار است .

2 . مرگ انسان ، پايان زندگي نيست .

3 . قرآن به بقاي ارواح گواهي مي دهد .

4 . ميان ما انسان ها در اين جهان ، و اولياء الهي در حيات برزخي ارتباط برقرار است;

امكان ارتباط با اولياء الهي كه در جهان ديگر زنده اند ، مبرهن و ثابت مي شود ، بنابراين صحت سنت هايي كه بر اين اصول استوار است مانند : توسل ، طلب شفاعت ، و استمداد و استعانت از اولياء الهي نيز به اثبات مي رسد .

1. سخن گفتن پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با سران شرك كه اجساد آنان در چاهي ريخته شده بود از مسلّمات تاريخ و حديث است، از ميان محدثان گروهي آن را نقل كرده اند كه به برخي اشاره مي كنيم:

صحيح بخاري، ج5، در سرگذشت جنگ بدر، ص 97، 98 و110; صحيح مسلم، ج4، كتاب «جنت»، ص 77; سنن نسائي، ج4، ص 89 و 90; مسند امام احمد، ج2، ص 131; سيره ابن هشام، ج1، ص 639; مغازي واقدي، ج1، غزوه بدر; بحار الأنوار، ج19، ص 346.

137

توسل به اولياء الهي

سؤال : آيا توسل به اولياء الهي صحيح و مشروع است و ريشه در كتاب خدا و سنت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دارد ؟

پاسخ : توسل به اولياء الهي نوعي تمسك به « وسيله » است كه در قرآن به آن دعوت شده است و قرآن پيوسته به جامعه با ايمان و با تقوا دستور مي دهد كه به دنبال وسيله بروند ، چنان كه مي فرمايد :

« يا أَيُّها الَّذينَ آمَنُوا اتَّقوا اللّه وابتَغُوا إِليهِ الوَسيلَة وجاهِدُوا في سَبيلهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون » .^{( 1 )}

« اي افراد با ايمان ، تقـواي الهي را پيشـه كنيـد و براي رسيدن به او وسيله اي فـراهـم آوريد ( توسل جوييد ) و در راهش جهاد كنيد باشد كه رستگار شويد » .

اكنون بايد ديد مقصود از تحصيل وسيله چيست ؟ تدبّر در آيه مي رساند كه مقصود از آن ، سبب تقرّب و وسيله نزديكي به خداست . براي تقرّب به خدا وسائل گوناگوني هست كه به برخي از آنها اشاره مي كنيم :

1. مائده/35.

138

1 . انجام فرائض

انجام واجبات يكي از اسباب تقرب به درگاه الهي است ، اميرمؤمنان (عليه السلام) در يكي از سخنان خود چنين مي گويد :

« إنَّ أَفْضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوسِّلُونَ إِلَي اللّهِ تَعالي الإِيمانُ بِهِ وَبِرَسُولِهِ وَالجهادُ في سَبِيلِهِ وَإِقامُ الصَّلاةِ فَإِنَّها الْمِلَّة وَإِيتاءُ الزَّكاةِ » .^{( 1 )}

« بهترين چيزي كه متوسّلان به خدا بدان توسل مي جويند ، ايمان به خدا و به رسول و جهاد در راه خدا و به پاداشتن نمازـ كه اساس طريقه و شريعت استـ و دادن زكات مي باشد » .

2 . توسل به اسما و صفات خدا

يكي از اقسام توسل ، خواندن خداوند به اسما و صفات اوست . اين نوع توسل در روايات ، بالأخص در ادعيه اهل بيت (عليهم السلام) ، فوق العاده بارز و چشمگير است .

در اين مورد به دو حديث بسنده مي كنيم :

الف . ترمذي در سنن خود از « بريده » نقل مي كند ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شنيد مردي چنين مي گويد :

« اللّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ بِانّي أَشْهَدُ أَنّكَ أَنْتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ انْتَ ، الأَحَدُ ، الصَّمَدُ ، الّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَد ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ » .

« خدايا من از تو درخواست مي كنم به گواهي ام بر اين كه تو آن خدايي هستي كه جز تو خدايي نيست ، تو احد و صمد هستي كه نه مي زايد و نه زاييده شده است و نه براي او مانندي يافت مي شود » .

1. نهج البلاغه، خطبه 110.

139

فقال النبي : لَقَدْ سَألتَ اللّهَ بِاسْمِهِ الأَعْظَمِ الّذي إِذا دُعِيَ بِهِ أَجابَ ، وَإِذا سُئِلَ بِهِ أَعْطي .^{( 1 )}

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : تو خدا را به وسيله اسم اعظم او خواندي ، كه اگر او به آن اسم خوانده شود ، اجابت مي كند و اگر از او چيزي خواسته شود ، عطا مي نمايد .

ب . در دعايي از امام باقر و صادق (عليهما السلام) ( معروف به دعاي سمات ) چنين وارد شده است :

« اللّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ العَظِيمِ الأَعْظَمِ ، الأعَزِّ الأَجَلِّ الأَكْرَمِ الَّذي إِذا دُعِيتَ بِهِ عَلي مَغالِقِ أَبْوابِ السَّماءِ لِلْفَتْحِ بِالرَّحْمَةِ انْفَتَحَتْ ، وإِذا دُعِيتَ بِهِ عَلي مَضايِقِ أَبْوابِ الأَرْضِ لِلْفَرجِ انْفَرَجَتْ ، وَإِذا دُعِيتَ بِهِ عَلي العُسْرِ لِلْيُسْرِ تَيَسَّرَت » .^{( 2 )}

« خدايا من از تو سؤال مي كنم به نام بزرگ و بزرگتر ، گرامي تر و برترت ، نامي كه اگر به آن نام براي باز شدن درهاي بسته آسمان خوانده شوي باز مي شود ، واگر به آن نام بر گشايش درهاي زمين خوانده شوي گشوده مي گردد ، و اگر به آن نام براي آساني خوانده شوي آسان گردد » .

دعاي جوشن كبير نمونه اي بارز از اين نوع توسل است كه در شب هاي قدر مي خوانيم .

3 . توسل به قرآن كريم

يكي از راه هاي توسل اين است كه انسان قرآن را بخواند و به وسيله آن از خدا حاجت بطلبد . در حقيقت ، اين نوع توسل ، توسل به فعل خدا است ، زيرا قرآن ،

1. سنن ترمذي:5/515، شماره 3475.

2. طوسي، مصباح المتهجد:374.

140

كلام خداست كه بر قلب رسول اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نازل شده است .

احمد بن حنبل از عمران بن حصين نقل مي كند كه از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شنيدم مي فرمود :

اِقْرؤُا الْقُرآنَ وَاسْأَلُوا اللّهَ تَبارَكَ وَتَعالي بِهِ قَبْلَ أَنْ يَجئ قَومٌ يَسْألُونَ بِِهِ النّاسَ » .^{( 1 )}

« قرآن را بخوانيد و از خدا به وسيله آن سؤال كنيد ، پيش از آنكه گروهي بيايند به وسيله آن از مردم سؤال كنند » .

دقت و امعان نظر در حديث فوق نكته اي را روشن مي سازد ، و آن اينكه : توسل به هر موجودي كه نزد خدا منزلت و كرامت داشته باشد جايز است ، لذا در شب هاي قدر مستحب است انسان قرآن را باز كند واين دعا را بخواند :

« اللّهُمَّ إِنّي أَسْألُكَ بِكِتابِكَ الْمُنْزَلِ وَما فِيهِ ، وَفِيهِ اسْمُكَ الأَكْبَرُ وَأَسْماؤُكَ الْحُسْني . . . » .^{( 2 )}

« پروردگارا من از تو به وسيله اين كتابي كه فرو فرستاده اي ، و آنچه در آن است سؤال مي كنم . پروردگارا نام بزرگت و اسماي زيبايت در اين كتاب هست . . . » .

4 . توسل به دعاي برادر مؤمن

يكي از اسباب توسل و جلب مغفرت خدا ، اين است كه انسان از برادر مؤمن خود بخواهد در حق او دعا كند ، و اين نوع توسل مورد اتفاق همه موحدان جهان است و در اين مورد كافي است كه بدانيم حاملان عرش الهي درباره افراد با ايمان ، طلب مغفرت مي كنند « يَسْتَغْفِرونَ لِلّذينَ ا مَنُوا » .^{( 3 )}

1. مسند احمد بن حنبل:4454.

2. ابن طاووس: اقبال:41.

3. غافر/7.

141

اين تنها فرشتگان نيستند كه درباره آنان طلب آمرزش مي نمايند ، بلكه مؤمنان نيز درباره گذشتگان نيز چنين كار انجام مي دهند « رَبّنا اغْفِرْ لَنا وَلإِخوانِنا الَّذين سَبَقُونا بِالإِيمان »^{( 1 )} ، « پروردگارا ، بر ما و بر آن برادرانمان كه در ايمان آوردن بر ما پيشي گرفته اند ببخشاي » .

پيامبر گرامي از امت اسلامي مي خواهد كه در حق او دعا كنند و مي فرمايد :

« ثُمَّ سَلُوا [ لِيَ ] الْوَسِيلَةَ فَإِنَّها مَنزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لا تَنْبَغي أَنْ تَكُونَ [ إِلاّ ] لِعَبْد مِنْ عِبادِ اللّهِ وَأَنَا أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ فَمَنْ سَأََلَ لِيَ الوَسِيلَةَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفاعَةُ » .^{( 2 )}

« براي من از خدا وسيله بطلبيد و آن مقامي است در بهشت كه جز بر يكي از بندگان خدا شايسته نيست و اميدوارم كه من همو باشم ، هر كس براي من چنين مقامي بطلبد ، شفاعت من بر او حلال مي گردد » .

5 . توسل به دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در زمان حيات

رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شريف ترين و گرامي ترين انساني است كه خدا آفريده است . آيات قرآني به مقام و منزلت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اشارات فراواني دارند كه نقل آنها در اين مختصر نمي گنجد .

در منزلت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كافي است كه بدانيم خدا او را مايه مصونيت مردم از عذاب مي شمارد و تصريح مي كند كه تا او در ميان مردم است خدا آنان را با نزول عذاب مجازات نمي كند :

1. حشر/10.

2. مستدرك بحارالأنوار، ج4، ص 61.

142

« وَما كانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فيهِمْ وَمَا كانَ اللّهُ مُعذِّبَهم وهُمْ يَسْتَغْفرون » .^{( 1 )}

« هرگز تا تو در ميان آنان هستي خدا آنان را مجازات نمي كند ، هم چنان كه ايشان را تا زماني كه طلب آمرزش مي كنند ، عذاب نمي كند » .

در عظمت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كافي است كه خدا نام او را در كنار نام خود و اطاعت او را در كنار اطاعت خويش قرار داده است :

« وَمَنْ يُطِعِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْفازَ فَوزاً عَظيماً » .^{( 2 )}

اين آيات وآيات ديگر همگي از كرامت و منزلت آن حضرت حكايت مي كند; منزلتي كه براي آن نظيري در عرصه آفرينش نيست . براي همين مقام قدسي پيامبر در پيشگاه خدا ، دعاي او رد نمي شود ، لذا به گنهكاران دستور داده شده كه به محضر پيامبر بروند و از او درخواست كنند كه در حقّ آنان استغفار كند :

فراتر از اين ، حتي خودداري از طلب استغفار از پيامبر را نشانه نفاق مي داند .^{( 3 )}

« وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جاؤُوكَ فَاستَغْفَرُوا اللّه وَاستَغفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِيماً » .^{( 4 )}

« هرگاه آنان زماني كه بر خويش ستم كرده اند نزد تو بيايند و از خدا طلب مغفرت كنند ، و پيامبر نيز براي آنان طلب مغفرت كند ، خدا را توبه پذير و رحيم خواهند يافت » .

از برخي آيات استفاده مي شود كه امت هاي پيامبران پيشين نيز از آنان درخواست استغفار مي كردند . به عنوان نمونه فرزندان يعقوب آنگاه كه خطاي آنان آشكار گشت به پدر گفتند :

1. انفال/33.

2. احزاب/71.

3. منافقون/5.

4. نساء/64.

143

« يَا أَبانَا استَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا كُنّا خاطِئين * قالَ سَوفَ استَغْفِرُ لَكُمْ رَبّي انَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحيم » .^{( 1 )}

« پدرجان براي مغفرت گناهان ما از خداوند طلب آمرزش كن; ما خطاكار بوديم . [ يعقوب ] گفت : ( سوف ) از پروردگارم طلب مغفرت خواهم كرد ، همانا او آمرزنده و رحيم است » .

در جواز اين نوع توسل ، جاي هيچ بحث و گفتگويي نيست و مخالفتي با آن ، به چشم نمي خورد . چيزي كه مهم است آگاهي از سبب استجابت دعاي پيامبران است و آن ، منزلت و جايگاه قدسي آنهاست .

6 . توسل به دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پس از رحلت

با توجه به اصول چهارگانه كه در سؤال مربوط به امكان ارتباط مطرح گرديد ، ثابت شد كه انسان هاي والا در جهان برزخ ، حيّ و زنده هستند ، و ارتباط ما با آنان برقرار است ، در اين صورت درخواست دعا از آنان در هر دو حالت; حيات دنيوي و برزخي ، كاملاً منطقي خواهد بود و آيه مربوط به درخواست استغفار ، هر دو حالت را دربرمي گيرد ، آنجا كه مي فرمايد :

« وَلَو أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جاؤوكَ فَاسْتََغفروا اللّه وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُول لَوَجَدُوا اللّه تَوّاباً رَحيماً » .^{( 2 )}

« و اگر آنان هنگامي كه بر خود ستم كرده اند به نزد تو بيايند ، و خود از خدا آمرزش بخواهند و پيامبر نيز براي آنان طلب آمرزش كند ، خدا را توبه پذير و مهربان خواهند يافت » .

مسلّماً ريشه استجابت دعاي پيامبر را بايد در روح پاك و نفس كريم و قرب

1. يوسف/97ـ 98.

2. نساء/64.

144

ايشان نسبت به خداوند جستجو كرد . به پاس اين كرامت معنوي است كه خداوند دعاي او را مي پذيرد ، زيرا دعاي برخاسته از روح پاك و قلب مملوّ از مهر الهي ، بدون چون و چرا به هدف اجابت مي رسد ، و در اين مورد ، فرقي بين حيات مادّي و حيات برزخي نيست .

گواه بر اين كه آيه ياد شده اختصاص به زمان حيات رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ندارد ، اين است كه مسلمانان جهان از عصر صحابه و تابعان تا به امروز ، عملاً اين باب رحمت را باز مي دانند و زائران روضه مطهّر هم اينك پس از تقديم سلام و درود به پيشگاه ارجمند پيامبر ، آيه ياد شده را تلاوت مي كنند و ضمن استغفار به درگاه الهي ، از پيامبر نيز مي خواهند كه براي آنان طلب آمرزش كند ، و هر فردي در هر زماني كه به حرم آن حضرت مشرف شود ، زائران را در اين حالت مي يابد .

اينك نمونه هايي از گفتار بزرگان اهل سنّت ، درباره اين آيه و درخواست دعا و توسّل به آن حضرت ، پس از رحلت ايشان را ذكر مي كنيم :

1 . محيي الدين نووي كه از محدثان عالي مقام اهل سنت و شارح صحيح مسلم است ، مي نويسد : زائر رو به رسول خدا كند و درباره خويش به او متوسل شود ، و به وسيله او به سوي خدا شفاعت جويد ، و از زيباترين چيزها همان است كه ماوردي ، قاضي ابوالطيب ، و ديگر اساتيد ما از عتبي نقل كرده اند .

عتبي مي گويد : روزي كنار قبر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بودم ، مردي از بيابان آمد و گفت : « السلام عليك يا رسول اللّه سمعت اللّه يقول : « وَلَو أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جاؤوكَ فَاسْتََغفروا اللّه وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُول لَوَجَدُوا اللّه تَوّاباً رَحيماً » و قد جئتك مستغفراً من ذنبي مستشفعاً إلي ربّي » .^{( 1 )}

1. نووي، مجموع، شرح مهذب شيرازي و شرح بر صحيح مسلم، ج8، ص 256، چاپ مكتبة الارشاد.

145

« سلام بر تو اي رسول خدا ، شنيدم كه خداوند مي فرمايد : « هرگاه آنان بر خويش ستم كنند و نزد تو بيايند و از خدا طلب آمرزش كنند و رسول خدا نيز براي آنان درخواست مغفرت كند ، خدا را توبه پذير و مهربان خواهند يافت . اي رسول خدا ، اينك به نزد تو آمدم ، از گناهم استغفار مي كنم و تو را شفيع به نزد پروردگارم قرار مي دهم » .

2 . ابن قدامه حنبلي صاحب كتاب « مغني » در آداب زيارت پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ضمن طرح اين مطلب كه زيارت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مستحب است ، از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند كه فرمود : هر كس به من سلام كند ، من پاسخ سلام او را مي گويم ، سپس از « عتبي » سرگذشت عرب ياد شده را كه از « نووي » آورديم ، نقل مي كند ، و هدف وي از نقل اين داستان آن است كه زيارت آن حضرت ، به اين شيوه مستحبّ است .

3 . سمهودي از كتاب « المستوعب » نگارش محمد بن عبد اللّه سامري حنبلي ، كيفيت زيارت آن حضرت را چنين نقل مي كند :

السّلام عليك يا رسول اللّه ، السّلام عليك يا نبي اللّه . . . اللّهمّ إنّك قلت في كتابك لنبيّك (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : « وَلَو أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُـمْ جاؤوكَ » وانّي قد أتيت نبيّك مستغفراً ، فأسألك أن توجـب لي المغفـرة كما أوجبتهـا لمـن أتاه في حياتـه ، اللّهـمّ إنّي أتـوجّه إليـك بنبيّك (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) » .^{( 1 )}

« سلام بر تو اي رسول خدا ، درود بر تو اي پيامبر خدا . . . پروردگارا ، تو در كتابت خطاب به پيامبرت چنين گفتي : « هرگاه آنان بر خويش ستم كنند و نزد تو بيايند . . . » .

پروردگارا ، من در حال استغفار به حضور پيامبرت رسيدم و از تو مي خواهم

1. وفاء الوفاء:4/1376، تحقيق محمد محيي الدين عبد الحميد.

146

مغفرتت را نصيبم كني ، همان طور كه در حال حيات پيامبر نصيب اصحاب وي مي فرمودي . پروردگارا ، من با وسيله قرار دادن پيامبرت ، به سوي تو روي مي آورم » .

4 . غزالي ( متوفاي 505 ) در بخش مربوط به فضيلت زيارت مدينه ، كيفيت زيارت آن حضرت را به تفصيل نقل كرده و مي گويد :

« پس از به پايان رساندن درودها ، رو به قبر پيامبر ايستاده خدا را حمد و ثنا بگويد و درود فراواني به پيامبر بفرستد . سپس آيه « ولو انّهم . . . » را تلاوت كند وبگويد : اللّهم انّا قد سَمِعْنا قولك وأطَعْنا أمْرَك وقَصَدْنا نبيّك ، متشفعين به إليك من ذنوبنا ، وقد أثقل ظهورنا من أوزارنا . . . .^{( 1 )}

پروردگارا ، سخن تو را شنيديم و امر تو را اطاعت كرديم و نزد پيامبر تو آمديم ، در حاليكه او را شفيع خود نزد تو براي آمرزش گناهانمان قرار داده ايم و پشت ما از بار گناهان ، سنگين است » .

علاوه بر عالمان بزرگ اهل سنت كه شيوه زيارت آن حضرت را به نحو ياد شده مورد تأكيد قرار مي دهند ، گروهي ديگر نيز در اين مورد ، با آنان همصدا مي باشند كه براي رعايت اختصار ، از نقل آنها خودداري شد .

7 . توسل به منزلت انسان هاي پاك و والا

تا اينجا محور سخن ، توسل به دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در زمان حيات و پس از رحلت بود ، ولي دامنه توسّل گسترده تر از آن است ، بلكه طبق احاديث صحيح ، انسان مي تواند به وجود پاك و والاي اولياي الهي توسّل جويد ، و شخصيت ارزنده آنان را بين خود و خدا واسطه سازد ، مثلاً چنين بگويد :

خدايا به عزيزان درگاهت .

1. احياء العلوم:1/259، چاپ دارالمعرفة.

147

به قرب و منزلت اولياي گرامي ات .

به حق پيامبر و آل پاكش .

در اين تعبييرها و مانند آن ، مايه قرب و وسيله كارساز ، شخص انسان والا ، و صفات برجسته اوست ، و درباره اين نوع توسل ، افزون بر رواج و گسترش آن در ميان مسلمانان ، روايت صحيحي به نام « حديث ضرير » وارد شده و گروه مخالف نيز بر صحت و استواري آن اعتراف مي نمايد .

از آنجا كه صحت استدلال در گرو نقل حديث با تمام خصوصيات آن مي باشد ، در اين بخش ، متن و ترجمه آن را نقل مي كنيم :

عثمان بن حنيف گويد : إِنَّ رَجُلاً ضَريراً أَتَي النَّبِيَّ ، فَقالَ : ادعُ اللّهَ أَنْ يُعافِيني ؟

فقال (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : إن شئتَ دعوتُ ، وإن شئتَ صبرتَ وهو خير ؟

قال : فادْعُه ، فأمره (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) أَنْ يَتَوضّأَ فيُحسِنَ وضوءَه ويصلِّي ركعتين ويدعوَ بهذا الدعاء : « اللهمّ إنّي أسألك وأتوجّه إليك بنبيّك محمّد ، نبي الرحمة ، يا محمد إنّي أتوجّه بِكَ إلي ربّي في حاجَتي لِتُقضي ، اللّهمّ شفّعه فيّ » .

فقال ابن حنيف : « فَوَاللّهِ ما تَفرّقْنا وَطَالَ بنا الحديثُ حتّي دخلَ علينا كَأَن لم يكن به ضُرّ » .^{( 1 )}

عثمان بن حينف گويد : « نابينايي خدمت پيامبر آمد ، و گفت : دعا كن خدا به من شفا دهد .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : اگر بخواهي دعا مي كنم ، و اگر مي تواني صبر كن و آن بهتر است .

1. سنن ترمذي:5، كتاب دعوات، باب119، شماره 3578; سنن ابن ماجه:1/441 شماره 1385; مسند احمد:4/8138

148

نابينا گفت : خدا را بخوان ، دعا كن !

در اين موقع پيامبر فرمود : وضوي نيكو بگير و دو ركعت نماز بخوان و پس از آن چنين دعا كن :

پروردگارا ! من از تو مسألت مي كنم و به واسطه پيامبرت « محمد » كه پيامبر رحمت است ، به سوي تو روي مي آورم .

اي محمد من به وسيله تو به پروردگارم رو آورده تا حاجتم برآورده شود . پروردگارا ! شفاعت او را در حقّ من بپذير .

ابن حنيف مي گويد : ما در محضر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوديم ، طولي نكشيد كه اين پيرمرد بر ما وارد شد ، گويي اصلاً نابينا نبوده است » .

بايد دقت نمود كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) چگونه به او آموزش داد كه به شخص وي ( نه به دعاي او ) و اوصاف برجسته اش توسل جويد و چنين بگويد :

أ . أَسْأَلُكَ بِنَبِيّكَ .

ب . أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِنَبِيّكَ .

ج . مُحَمَّد نَبّيِ الرَّحْمَةِ .

اين جمله ها حاكي از آن است كه فرد نابينا ، شخص پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را كه مظهر رحمت است ، واسطه قرار داده است .

ممكن است برخي از خوانندگان علاقه مند باشند كه از صحت حديث مطمئن شوند ، يادآور مي شويم اين حديث از احاديث صحيح است كه ترمذي آن را نقل كرده و مي گويد : اين حديث ، نيكو و صحيح است .^{( 1 )}

ابن ماجه صاحب كتاب سنن نيز مي گويد : حديث صحيح است .^{( 2 )}

1. ترمذي، سنن، ابواب الأدعية; مسند احمد بن حنبل، ج4، ص 138; مستدرك حاكم، ج1، ص 313; جامع الصغير، ص 59; التاج الجامع للاصول، ج1، ص 8286

2. ابن ماجه، سنن، ج1، ص 441، انتشارات داراحياء الكتب العربية، ترمذي.

149

شگفت اينجاست كه حتي ابن تيميه رهبر فكري وهابيان نيز بر صحت حديث اعتراف نموده است . وي در كتاب خود به نام « مجموعة الرسائل والمسائل » مي گويد : ابوجعفر كه نامش در سند ذكر شده ، ابوجعفر خطمي است كه ثقه است .^{( 1 )}

رفاعي ، يكي از نويسندگان وهابي معاصر مي گويد : شكي نيست كه اين حديث صحيح و مشهور است .^{( 2 )}

لازم به ذكر است كه اين جريان بار ديگر ، در عصر عثمان تكرار گشت و مشكل مرد حاجتمندي با توسّل به اين دعا حل شد ، با اين تفاوت كه در رويداد اوّل شخص پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) معلم آن نابينا بود ، ولي در رويداد دوم ، عثمان بن حنيف ، صحابي عالي مقام ، مرد حاجتمند را آموزش داد .

تفصيل ماجرا چنين بود كه مردي در زمان حكومت عثمان چند بار براي انجام كارش نزد عثمان رفت ، ولي موفق نشد . روزي عثمان بن حنيف را ديد و جريان را با او در ميان نهاد . وي گفت : برو وضو بگير و دو ركعت نماز بگزار و بگو :

« اللّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ وَأَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِنَبِيّنا مُحَمَّد نَبِيّ الرَّحْمَةِ ، يا مُحَمَّدُ إِنّي أَتَوَجَّهُ بِكَ إِلي رَبِّكَ لِتُقضي حاجَتِي » .

« پروردگارا ! من تو را مي خوانم و به وسيله پيامبر رحمت « محمد » ، به سوي تو روي مي آورم ، اي پيامبر رحمت ، من به وسيله تو رو به خداي تو آوردم ، تا حاجتم برآورده شود » .

وي اين كار را انجام داد و پيش خليفه رفت و حاجت او برآورده شد ، سپس با عثمان بن حنيف ملاقات كرد و سند دعا را خواست ، وي گفت : من با گروهي

1. مجموعة الرسائل والمسائل، ج1، ص813

2. التوصل إلي حقيقة التوسل، ص 158.

3.طبق نقل ترمذي:«بنبيّك».

﷯

150

در حضور پيامبر بوديم كه مردي نابينا وارد شد ، و از حضرت درخواست دعا كرد ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) همين كاري را كه به تو گفتم به او تعليم داد .^{( 1 )}

تاريخ و توسل به انسانهاي پاك

تاريخ به روشني گواهي مي دهد كه پيش از اسلام و پس از طلوع خورشيد اسلام ، افراد موحد به هنگام گرفتاري ها به شخصيت هاي والا و پاك كه نزد پروردگار جهان مقام و منزلت دارند ، متوسل مي شدند و به حكم فطرت هاي پاك خود ، آن را يك عمل مطلوب و مرغوب مي دانستند . اينك به برخي از آن موارد اشاره مي كنيم :

1 . عبدالمطلب و توسل به محمد شيرخوار

خشكسالي مكه و نواحي آن را فرا گرفته بود ، عبدالمطلب نوه شيرخوار خود را روي دست گرفت و از خدا باران طلبيد . حتي مي گويند شعر معروف ابوطالب ناظر به همين حادثه است آنجا كه مي گويد :

وَابيضُ يُستَسقَي الغَمامُ بوَجهِه ثِمالُ اليتامي عِصْمةٌ للأرامل^{( 2 )}

چهره نوراني كه به وسيله او از ابر باران طلبيده شد ، پناهگاه يتيمان و ياور بيوه زنان است .

2 . ابوطالب و توسل به پيامبر در نوجواني

مشابه همين جريان در دوران رياست ابوطالب بر قريش نيز پيش آمد ،

1. معجم طبراني:9/30ـ 31، شماره 8311، چون كيفيت استدلال اين حديث را در روايت نخستين، نقل كرديم، در اين مورد، به اختصار برگزار نموديم.

2. فتح الباري:2/398; دلائل النبوة:2/126.

151

قريش به حضور او رسيدند و از خشكسالي شكايت كردند ، ابوطالب تصميم گرفت به وسيله برادرزاده خود محمد ـ كه نوجواني بيش نبود ـ از خدا باران بطلبد ، دست او را گرفت و پشت او را به ديوار كعبه تكيه داد ، گاهي به نوجوان و گاهي به آسمان اشاره مي كرد ، يعني خدايا به خاطر اين نوجوان رحمت خود را بر ما فرو فرست .

چيزي نگذشت كه ابر ، آسمان مكه و حوالي آن را فرا گرفت ، و چندان باريد كه بيابان ها وگودال ها و دره ها مملو از آب گشت .^{( 1 )}

برخي مي گويند شعر مذكور از ابوطالب مربوط به اين حادثه است .

3 . نماز باران همراه كودكان و پيران

در آداب نماز باران ( نماز استسقا ) مي گويند بهتر آن است كه نمازگزاران ، كودكان و پيران را همراه خود بياورند^{( 2 )} حتي برخي يادآور مي شوند كه چهارپايان را نيز در محل دعا حاضر كنند . هدف از احضار كودكان بي گناه و پيران فرتوت و دام هاي زبان بسته اين است كه عملاً يادآور شوند ، بارالها هر چند ما شايسته رحمت تو نيستيم ، و پشت ما بر اثر گناهان سنگين بار است ، امّا

پروردگارا ! اين كودكان معصوم و پيران فرتوت و دام هاي زبان بسته شايسته رحمت تو هستند .

پروردگارا ! به خاطر اينها به ما رحم كن .

پروردگارا ! باغبان باغچه بزرگي را به خاطر يك درخت آب مي دهد و در ضمن علف هرزه ها نيز بهره مي برند .

اين جريان ها حاكي است كه توسل به موجوداتي كه رحمت حق را موجب

1. فتح الباري:2/492; سيره حلبي:1/116.

2. كتاب اُمّ: نگارش شافعي:1/23.

152

مي شوند ، امر فطري بوده كه قبل از اسلام رواج داشته و اسلام نيز آن را امضا كرده است .

4 . خليفه دوم به عموي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) متوسل مي شود

بخاري در صحيح خود نقل مي كند كه در خشكسالي ها ، عمر بن خطاب به وسيله عباس فرزند عبدالمطلب طلب باران مي كرد ، و چنين مي گفت : اللّهُمَّ إِنّا كُنّا نَتَوسَّلُ إِلَيْكَ بِنَبِيّنا فَتَسقِينا ، وإِنّا نَتَوسَّلُ إِلَيْكَ بِعَمِّ نَبِيّنا فَاسْقِنا فَيُسقَون .^{( 1 )}

در صحت سند مناقشه اي نيست ، چرا كه روايات صحيح بخاري نزد اهل سنت از صحت تام برخوردار است ، سخن در دلالت آن است .

هرگاه اين روايت را بر شخصي منصف و به دور از تعصب عرضه كنيد ، خواهد گفت : خليفه وقت ، عباس عموي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را ميان خود و خدا واسطه قرار داد تا خدا به خاطر او به ديگران نيز رحم كند و باران بفرستد .

مفاد توسل در اينجا اين است كه پروردگارا ! اگر ما شايسته نزول باران نيستيم ، عموي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به خاطر پيوند با او از منزلت و مقام عظيمي نزد تو برخوردار است . پروردگارا ! به خاطر اوباران رحمت بفرست .

5 . دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حق فاطمه بنت اسد

طبراني در كتاب خود معروف به « معجم طبراني » با سندي از انس بن مالك نقل مي كند ، وقتي فاطمه بنت اسد درگذشت ، پيامبر بر بالين او حاضر شد و فرمود : « خدا تو را رحمت كند اي مادر دومم ، گرسنه مي ماندي و مرا سير مي كردي ، برهنه مي ماندي و مرا مي پوشاندي ، از غذاهاي لذيذ محروم مي گشتي و به من مي دادي و در اين كار جز رضايت خدا انگيزه ديگري نداشتي » .

1. صحيح بخاري:2/32، باب صلاة استسقا.

153

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دستور داد او را سه بار غسل دهند و پيراهن خويش را درآورد و فرمود او را با آن كفن كنيد ، سپس براي او به امر رسول خدا لحدي كندند ، خود شخصاً وارد قبر شد و خاك هاي لحد را با دست خود بيرون آورد ، آنگاه كه از اين عمل فارغ گشت ، در قبر دراز كشيد و گفت : خدايي كه زنده مي كند و مي ميراند و او زنده است و نمي ميرد :

« . . . اِغْفِر لأُمّي فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَد وَلَقِّنْها حُجَّتَها وَأَوسِعْ عَلَيْها مَدْخَلَها بِحَقِّ نَبِيِّكَ وَالأَنْبِياءِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِي فَإِنَّكَ أَرْحَمُ الرَّاحِمين » .^{( 1 )}

« مادرم فاطمه را بيامرز ، حجت او را تفهيم نما ، جايگاه او را وسيع گردان ، به حق پيامبرت و پيامبران پيشين ، همانا تو ارحم الراحمين هستي » .

اين حديث به روشني مقام و منزلت مادر علي (عليه السلام) را آشكار مي كند و روشن مي سازد كه مي توان خدا را به حقّ پاكان سوگند داد و از او سؤال كرد . تنها چيزي كه ممكن دستاويز مخالف شود ، وجود يك راوي به نام « روح بن صلاح » در سند است ، در حالي كه ابن حِبّان وحاكم نيشابوري كه از راوي شناسان زبردست علم حديثند هر دو او را توثيق كرده اند .^{( 2 )}

ما در اينجا به همين مقدار از احاديث اهل سنت بسنده مي كنيم ، در حالي كه تعداد روايات از طرف آنان در اين مورد فزون از آن است كه ما ذكر كرديم و در نگاهي به روايات اهلبيت اين نوع توسل ، چشم گير و در ادعيـه امير مؤمنان و حسيـن بنعلـي و امـام زين العابـديـن (عليهم السلام) بسيـار فـراوان است .^{( 3 )}

1. حلية الاولياء:3/121; مستدرك حاكم:3/108; استيعاب در حاشيه الاصابة:4/382; سير اعلام النبلاء:2/118، شماره 7; هيتمي: مجمع الزوائد:9/256; كنز العمال: 13/ 636، شماره 37608.

2. ميزان الاعتدال:2/85، شماره 2801.

3. صحيفه علوي:51; صحيفه سجاديه، دعاي 44.

154

پرسش هايي پيرامون توسّل

در ميان اعمالي كه مسلمانان در حرم پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و يا نقاط ديگر انجام مي دهند ، توسل بيش از همه مورد انتقاد وهابيان قرار مي گيرد . آنان در اين مورد اعتراض هايي دارند كه در اين بخش به تحليل آنها مي پردازيم :

1 . آيا درخواست دعا از ميّت ، پرستش او نيست ؟

آنها بر اين عقيده اند كه : درخواست دعا از انسان زنده كه قادر بر انجام خواسته اوست ، جايز است و پرستش نيست ، ولي درخواست دعا و يا هر عمل ديگر از فرد درگذشته كه قادر بر انجام آن نيست ، نوعي پرستش ميّت به شمار مي رود و طبعاً انجام دهنده آن در شمار مشركان قرار مي گيرد .

پاسخ : أوّلاً ، هيچگاه حيات و موت و يا زنده و مرده بودن درخواست شونده ، ملاك عبادت و پرستش و شرك و توحيد نيست . چگونه ممكن است درخواست دعا از فرد زنده عين توحيد باشد ، ولي درخواست همان دعا از فرد درگذشته عين شرك به شمار رود ، در حالي كه ماهيت عمل يكي است ، جز اين كه طرف ( درخواست شونده ) در يكي در قيد حيات است ، و در ديگري رخت از جهان بربسته است ، و هرگز هيچ موحّدي ، حيات و موت را ميزان توحيد و شرك معرفي نكرده است . آري ، حيات و موت مي تواند در مفيد بودن و نبودن اين درخواست مؤثر باشد ، امّا در توحيد و شرك تأثيري ندارد .

ثانياً : اساس استدلال كساني كه درخواست دعا از ميت را شرك مي دانند ، اين است كه مرگ انبيا و اوليا را پايان زندگاني آنان مي دانند و براي آنان ، حيات برزخي

155

قائل نيستند ، در حالي كه در سؤال نخست اين فصل به روشني ثابت شد كه شهيدان ، انبيا ، اوليا و حتّي مجرمان ، پس از مرگ در حال حياتند .

ثالثاً : هر نوع دعوت و درخواست هنگامي رنگ شرك به خود مي گيرد كه انسان درباره درخواست شونده ، نوعي الوهيت و خداوندگاري و تفويض امور به وي قائل شود ، در چنين حالتي است كه درخواست از آن فرد ، زنده باشد يا مرده ، پرستش وي به شمار مي رود ، ولي درخواست دعا از يك شخص ، با اين عقيده كه او يك انسان وارسته است و خدا پذيراي دعا و درخواست اوست ، ارتباطي به شرك ندارد و تمام مسلمانان جهان ، در محضر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) او را به اين وصف مي ستايند .

2 . آيا درخواست دعا از ميت بي فايده نيست ؟

برخي معتقدند كسي كه از دنيا رفته ، قادر به اجابت درخواست متوسل نيست ، بنابراين هر نوع توسل و درخواست دعا از او عمل لغو و بيهوده اي مي باشد .

پاسخ : منشأ اين سؤال يك نوع جهان بيني مادّي است كه مرگ اوليا را پايان زندگي دانسته و براي آنان حيات و زندگي برزخي قائل نيست ، ولي با توجه به اصولي كه در گذشته يادآور شديم ، ثابت شد كه آنان از حيات بالايي برخوردارند ، سخن ما را مي شنوند و ارتباط ما با آنان قطع نشده است ، بنابراين درخواست دعا امري عقلايي بوده و لغو و بيهوده نيست ، امّا اين كه آنان به درخواست ما پاسخ مثبت مي گويند يا نه ، به وجود شرايط درخواست كننده و موضوع درخواست بستگي دارد .

3 . آيا ميان ما و كساني كه از دنيا رفته اند ، مانعي وجود دارد ؟

عده اي بر اين باورند كه ميان ما و افرادي كه از جهان رخت بربسته اند ، حائلي وجود دارد كه مانع از ارتباط ما با آنان مي شود ، به گواه اين كه قرآن مي فرمايد :

156

« وَمِنْ وَرائهِمْ بَرْزَخٌ إِلي يَوم يُبْعَثُون » .^{( 1 )}

« در پيش روي آنان ، تا روز قيامت مانعي وجود دارد » .

پاسخ : برزخ در لغت عرب به معني حائل و مانع است ، ولي اين مانع مربوط به بازگشت مجدد رفتگان ، به حيات دنيوي است ، نه مانع از ارتباط با آنان ، شاهد اين مطلب ما اين آيه است :

« حَتّي إِذا جاءَ أَحدهُمُ المَوتُ قَالَ رَبِّ ارجعُون * لعلّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكتُ كَلاّ إِنّها كَلمَةٌ هُوَ قائِلُها » .^{( 2 )}

« تا آنگاه كه مرگ يكي از ايشان فرا رسد مي گويد : پروردگارا ! مرا به دنيا بازگـردان ، باشد كه من در آنچه كه وانهـاده ام ، كـار نيكي انجـام دهـم . [ خـطاب مي رسد : ] هرگز چنين نيست ، اين سخني است كه او گوينده آن است » .

با توجه به اين كه گنهكار ، خواهان بازگشت به اين دنياست ، قرآن در رد درخواست او مي فرمايد :

« وَمِنْ وَرائهِمْ بَرْزَخٌ إِلي يَوم يُبْعَثُون » .

« پيش روي آنان حائل و مانعي وجود دارد كه از بازگشت به اين دنيا و تحقق آرزوي آنان جلوگيري مي كند » .

بنابراين ، حائل ، مانع از بازگشت به دنيا است ، نه مانع از آگاهي و ارتباط ميان زندگان و رفتگان .

4 . مقصود از آيه « إِنّكَ لا تُسْمِعُ المَوْتي » چيست ؟

مي گويند : قرآن در مقام تشريح وضع مشركان ، آنان را به ميّت تشبيه مي كند ،

1. مؤمنون/100.

2. مؤمنون/ 99ـ100.

157

و مي گويد : « اي پيامبر گرامي ! تو نمي تواني سخنت را به گوش مردگان برساني » .^{( 1 )}

و در آيه ديگر مي فرمايد :

« وَما أَنْتَ بِمسْمِع مَنْ فِي الْقُبُور » .^{( 2 )}

« كساني را كه در گورها هستند نمي تواني شنوا سازي » .

وجه شبه در تشبيه مشرك به ميّت اين است كه هر دو فاقد حسّ شنوايي هستند .

پاسخ : وجه شبه ، نفي سماع و يا فقدان قوه شنوايي نيست ، زيرا مشركان همگي داراي اين قوه بودند ، بلكه وجه شبه چيز ديگري است و آن نفي سودمند بودن است ، يعني همان طور كه دعوت ميت به ايمان و عمل صالح سودي نمي بخشد و زمان عمل سپري شده است ، دعوت مشركان نيز براي آنان سودي ندارد .

جالب است كه بدانيم شاگرد ابن تيميه ، ابن قيم جوزي ، در كتاب خود « الروح » هر دو را همين گونه تفسير نموده است .

اكنون پس از پاسخ به پرسش هاي چهارگانه پيرامون توسل به دعاي اوليا ، يادآور مي شويم كه شيخ خليل سهارنپوري فتواي 75 نفر از علماي اهل سنت بر جواز توسل را گردآوري نموده است و عبدالرحمن سربازي آن را به نام « عقيده اهل سنت و جماعت در ردّ وهابيت و بدعت » در سال 1370ش ترجمه و منتشر كرده است .

در كتاب ياد شده چنين آمده است : از نظر ما و مشايخ ما زيارت قبر سيدالمرسلين از بزرگترين راه هاي تقرّب به درگاه الهي ، و داراي مهمترين ثواب ها و

1. نمل/80.

2. فاطر/22.

158

بزرگ ترين وسيله براي دستيابي به درجات عاليه است . حتي امري است نزديك به درجه واجبات و فرائض شرعي ، اگر چه رسيدن به آن جز با شدّ رحال و تحمل رنج سفر وبذل جان ومال ، نباشد . توسل به انبيا و اوليا و صلحا و شهدا و صديقين در دعاها ، چه در حال حيات آنها و چه بعد از وفات ايشان جايز است .^{( 1 )}

1. خليل احمدسهارنپوري، عقايد اهل سنت و جماعت در ردّ وهابيت و بدعت، ص 86.

159

كمك خواهي از غير خدا

سؤال : قرآن مجيد مي فرمايد : « إِيّاك نَعْبُدُ وَإِيّاكَ نَسْتَعين » : او را مي پرستيم و از او استعانت مي جوييم ، بنابراين درخواست كمك از غير خدا بر خلاف فرمان خداست كه هر روز در نمازها آن را تكرار مي كنيم .

پاسخ : درخواست كمك از غير خدا ، دو صورت دارد :

1 . كمك خواهي از غير خدا خواه انسان باشد ، خواه عامل طبيعي ، با اعتقاد به اين كه او در فعل و كمك رساني خود ، از خدا بي نياز بوده و از موضع استقلال ، انسان را ياري مي كند ، چنين كمك خواهي ، جز « شرك » نام ديگري ندارد ، زيرا اعتقاد به استقلال موجودي و بي نيازي او از خدا ، خواه از نظر وجود و هستي ، خواه از نظر فعل و كار ، اعتقاد به الوهيت و خدايي اوست ، طبعاً هر نوع درخواست كمك با اين اعتقاد مايه شرك خواهد بود ، حتي اگر كشاورزي ، عوامل طبيعي را بدون اذن خدا ، پرورش دهنده بذر و به بار آورنده محصول بداند ، چنين فردي يا منكر خداست و يا مشرك مي باشد .

2 . استعانت از غير خدا به قيد اين كه اين فرد ، در كمك رساني خود ، از قدرت و نيروي خدادادي بهره گرفته و انسان را ياري مي كند ، چنين كمك خواهي نه

160

تنها مايه شرك نيست ، بلكه عين توحيد است ، زيرا جهان آفرينش جهان اسباب و مسبّبات است ، و فيض الهي ، طبق مشيت خدا از مجاري يك رشته اسباب به انسان مي رسد ، و سبب در كار خود ، استقلال ندارد و به امر الهي كار خود را صورت مي دهد .

آيه اي را كه در سوره حمد ، شب و روز مي خوانيم ، استعانت را به خدا منحصر مي كند و فرمان مي دهد كه تنها بايد از او كمك خواست ، در مقابل كار مشركان است كه از بت هاي خود ، طلب استعانت كرده و آنها را در فعل و كار خود مستقل مي پنداشتند ، و گرنه نام « اله » و « خدا » به خود نمي گرفتند .

به ديگر سخن ، مشركان هر چند خدايان خود را مخلوق خدا مي دانستند ، ولي معتقد بودند كه اداره امور جهان و بالاخص سرنوشت انسان به آنان سپرده شده و آنان فاعل ما يشاء و كارگزاران مستقلّ جهان خارج مي باشند . مسلّماً درخواست كمك با اين عقيده ، نوعي شرك و مظهر اعتقاد به خدايي آن مخلوق خواهد بود .

ولي هرگاه درخواست كمك از فردي از اين قيد پيراسته شد و او را موجودي ممكن و غير مستقلّ دانستيم و كمك رساني او را منوط به اذن الهي و مشيت او شمرديم ، طبعاً چنين درخواستي هر چند به ظاهر از غير خداست ، ولي در واقع درخواست كمك از خدا است كه به اين فرد قدرت و توانايي داده كه در مواردي ديگران را ياري كند .

قرآن در سوره حمد يادآور مي شود كه فقط از خدا استعانت بجوييم ، ولي در موارد ديگر دستور مي دهد ، كه از غير او نيز استعانت بجوييم مانند :

1 . « اِسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ » .^{( 1 )}

« از شكيبايي و نماز كمك بگيريد » .

مسلماً نماز و شكيبايي ، فعل انسان است ، و با انجام اين دو فعل ، انسان

1. بقره/45.

161

قوي و نيرومند مي شود .

2 . « ما مكِّنّي فيه رَبِّي خَيرٌ فَأََعينُوني بقوّة » .^{( 1 )}

( « ذوالقرنين گفت : ) آنچه پروردگارم در اختيار من گذارده بهتر است ، مرا با نيرويي ياري دهيد » .

اگر طلب كمك از غير خدا حرام بود و يا رنگ شرك داشت ، چگونه ذوالقرنين كه قرآن به ستايش او پرداخته ، از غير خدا استعانت مي جويد ؟

3 . « وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ » .^{( 2 )}

« هرگاه ( مؤمنان غير مهاجر در مكه در حفظ دين خود ) از شما ياري طلبند ، بر شماست كه آنها را ياري كنيد » .

اين آيات و آيات ديگر و سيره عقلاي جهان ، حاكي از آن است كه استعانت از غير خدا به نحوي كه بيان شد ، ارتباطي به شرك و پرستش فرد ندارد ، اگر درخواست كمك از غير خدا را مايه شرك بدانيم ، در روي زمين موحدي وجود نخواهد داشت . حتي خود وهابيان در امور فردي و اجتماعي ، خود را از كمك خواهي بي نياز نمي دانند .

در واقع همه مسلمانان جهان ، مي دانند كه نصرت واقعي از آن خداست ، چنان كه مي فرمايد :

« وَمَا النَّصْرُ إِلاّ مِنْ عِنْدِ اللّه العَزيز الحَكيم » .^{( 3 )}

« پيروزي تنها از جانب خداوند تواناي حكيم است » .

ولي در عين حال ، در كليه مسائل زندگي از يكديگر كمك طلبيده و يكديگر را كمك مي كنند ، و هرگز آن را با « وَإِيّاكَ نَسْتَعينُ » منافي نمي دانند ، و نكته در

1. كهف/95.

2. انفال/72.

3. آل عمران/126.

162

اين است كه هدف آيه ، نقد كمك خواهي مشركان است كه از معبودهاي خود كمك مي طلبيدند ، به تصور اين كه در افعال و اعمال خود ، از خدا بي نياز هستند .

ممكن است گفته شود درخواست كمك از انسان هاي زنده مفيد و سودمند است ، ولي درخواست كمك از درگذشتگان و ساكنان جهان ديگر ، سودي ندارد .

پاسخ اين پرسش روشن است ، زيرا كه مرگ پايان زندگي انسان نيست ، بلكه دروازه اي است كه انسان را از نقطه اي به نقطه ديگر منتقل مي كند ، از نظر قرآن ارتباط ميان انسان و اولياي خدا در جهان ديگر ، برقرار مي باشد و درخواست كمك از غير خدا ، به معني درخواست دعا از آنان است كه در حق ما انجام دهند ، و مشروح اين قسمت را در بخش توسل خوانديد ، بنابراين درخواست كمك از ارواح اولياي الهي ، در صورتي كه شرايط لازم را داشته باشد ، مستجاب و نتيجه بخش خواهد بود .

163

درخواست شفاعت از اولياي الهي

سؤال : آيا درخواست شفاعت از اوليا مايه شرك نيست و نوعي پرستش آنان به شمار نمي رود ؟

پاسخ : اعتقاد به شفاعت اولياي الهي در روز رستاخيز ، از اصولي است كه كسي در آن شك و ترديد ندارد و همه فرق اسلامي به شفاعت پيامبران و بالأخص پيامبر خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، اعتقاد راسخ دارند . تنها اختلافي كه پس از ظهور ابن تيميه در قرن هشتم و محمد بن عبدالوهاب در نيمه هاي قرن دوازدهم پيش آمد ، اين بود كه آيا مي توان در اين جهان نيز از شفيعان واقعي كه شفيع بودن آنها از نظر كتاب و سنت قطعي است ، درخواست شفاعت كرد و مثلاً گفت : « اي محبوب درگاه خدا در روز رستاخيز درباره من شفاعت كن » ؟^{( 1 )}

همه عالمان دين ، بر صحت درخواست شفاعت از صاحبان آن ، اتفاق نظر دارند ، جز دو فرد ياد شده و پيروان آن دو كه مي گويند : « نمي توان از صاحبان شفاعت در اين جهان درخواست شفاعت نمود ، بلكه بايد گفت : خدايا پيامبر را شفيع من قرار ده » .

اكنون اين مسأله را بر كتاب خدا و سنت پيامبر عرضه مي داريم تا پرده از چهره حقيقت برداشته شود .

1. يا وجيهاً عند اللّه اشفع لنا عند اللّه.

164

حقيقت درخواست شفاعت چيست ؟

شفاعت پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و ديگر شافعان راستين در روز جزا ، جز طلب مغفرت از خدا درباره گنهكاران امت چيز ديگري نيست ، در اين صورت ، طلب شفاعت ، در واقع طلب دعا از آنان خواهد بود و دعاي آنان ، در سايه قرب و مقامي كه نزد خدا دارند ، به هدف اجابت مي رسد و طبعاً گنهكار مشمول مغفرت خدا مي گردد . از طرفي ، درخواست دعا از برادر مؤمن و فراتر از آن ، از نبي گرامي كوچك ترين اشكالي ندارد ، اگر ما مي گوييم : « يا وجيهاً عند اللّه ، اشفع لنا عند اللّه » ، يعني اي كسي كه در پيشگاه خدا جاه و مقامي داري ، در نزد خدا درباره ما شفاعت كن ( دعا كن خدا گناه ما را ببخشد يا حاجت ما را برآورده كند ) » .

اصولاً « استشفاع » يعني طلب شفاعت ، در كتاب هاي حديثي و تفسيري به معني درخواست دعا وارد شده است . مثلاً محدث معروف اهل سنت « بخاري » در صحيح خود ، بابي را تحت اين عنوان منعقد كرده است : « إذا اسْتَشْفَعُوا إِلَي الإمامِ لِيَسْتَسْقِي لَهُمْ لَمْ يَرُدَّهُمْ » ، « هرگاه مردم در هنگام قحطي از پيشواي خود بخواهند كه براي آنان از خدا باران بطلبد ، نبايد درخواست آنان را ردّ كند » .

با توجه به اين اصل ، نبايد درباره درخواست شفاعت كه حقيقت آن درخواست دعاست ، شك و ترديد كرد ، زيرا درخواست دعا از مؤمن از امور پسنديده است ، چه رسد به انبيا و اوليا ، از اين گذشته ، برخي از ياران پيامبر از خود آن حضرت در زمان حيات و يا پس از درگذشت ايشان ، درخواست شفاعت مي كردند ، اينك نمونه هايي را يادآور مي شويم :

1 . حديث انس بن مالك

ترمذي يكي از نويسندگان سنن چهارگانه ، از انس بن مالك چنين نقل مي كند :

165

« سألتُ النبيَّ أن يشْفَع لي يَوم القيامة ، فقالَ : أنا فاعِل ، قلتُ : فأين اطلُبك ، فقَال : عَلي الصِّراطِ » .^{( 1 )}

« از پيامبر درخواست كردم كه در روز قيامت درباره من شفاعت كند ، وي پذيرفت و گفت : من اين كار را انجام مي دهم . به پيامبر گفتم : شما را كجا جستجو كنم ؟ فرمود : در كنار صراط » .

انس با الهام از فطرت خود كه درخواست شفاعت جز درخواست دعا چيز ديگري نيست ، از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درخواست شفاعت مي كند ، و پيامبر نيز به او قول مساعد مي دهد و هرگز تصور نمي كند كه درخواست شفاعت ، نوعي شرك است ، و نيز او را از اين درخواست باز نمي دارد .

2 . حديث سواد بن قارب

سواد بن قارب از ياران رسول خداست ، درباره پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اشعاري سروده و از او درخواست شفاعت مي كند و مي گويد :

وَكُن لي شَفيعاً يومَ لا ذُو شفاعة * بمُغن فَتيلاً عن سوادِ بن قارب^{( 2 )}

اي پيامبر گرامي ، در روز قيامت شفيع من باش ، روزي كه شفاعت ديگران به حال سواد بن قارب به مقدار رشته وسط هسته خرما ، سودي نمي بخشد .

3 . حديث ابوبكر

وقتي پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درگذشت ، بدن مبارك او را با پارچه اي پوشانيده ، منتظر بودند كه مسلمانان در كنار مسجد گرد آيند تا مراسم « تجهيز » وتغسيل و نماز و تدفين انجام گيرد . در اين شرايط ، وقتي ابوبكر وارد خانه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شد ، پارچه را از

1. سنن ترمذي، ج 4، ص 621، حديث 2433.

2. اصابه ابن حجر، ج2، ص 95، شماره ترجمه3583: اين درخواست را با طرق ششگانه نقل كرده است.

166

چهره پيامبر برگرفت ، خود را روي پيكرش افكند ، او را بوسيد و چنين گفت : « بِأَبِي أَنْتَ وَأُمّي طِبتَ حَيّاً وَمَيّتاً ، أُذْكُرْنا يا مُحَمَّد عِنْدَ رَبِّكَ وَلْنَكُنْ مِنْ بالِكَ » پدر و مادرم فداي تو باد ! تو در زندگي و پس از مرگ پاك و پاكيزه هستي ، ما را اي محمد نزد خدايت ياد كن ، و ما را به خاطر داشته باش .^{( 1 )} جمله هاي « اذكرنا عند ربّك » جز درخواست شفاعت چيزي نيست .

4 . حديث علي (عليه السلام)

محدثان نقل مي كنند آنگاه كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درگذشت ، علي (عليه السلام) مشغول تغسيل پيامبر گشت ، به هنگام غسل دادن چنين گفت : « بِأَبي أَنْتَ وَأُمّي أُذْكُرْنا عِنْدَ رَبِّكَ وَاجْعَلْنا مِنْ بالِكَ » ، « پدر و مادرم فداي تو باد ! ما را نزد خدايت ياد كن و ما را به خاطر داشته باش ! » .^{( 2 )}

5 . حديث نوجوان

مصعب بن اسلمي نقل مي كند : نوجواني از خاندان ما به سوي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آمد و به او گفت : من از تو چيزي مي خواهم .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : آن چيست ؟

نوجوان : « أسألُكَ أَنْ تَجْعَلَني مِمَّنْ تَشْفَعُ لَهُ يَومَ القِيامَةِ » ، « از تو مي خواهم مرا از كساني قرار دهي كه در روز قيامت درباره آنان شفاعت مي كني » .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : چه كسي تو را به اين كار راهنمايي كرده است ؟

نوجوان : هيچ كس . خودم به اين فكر افتادم .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : من در روز قيامت در حق تو شفاعت مي كنم .^{( 3 )}

1. سيره حلبي، ج 3، ص 474، چاپ دارالمعرفه، بيروت.

2. مجالس مفيد، مجلس12، ص 103; نهج البلاغه، خطبه 235.

3. مجمع الزوائد، ج10، ص 369، وي در اين مورد قضاياي زيادي نقل كرده است.

167

نمونه هاي اين نوع قضايا فراوان است كه نقل بيشترين آنها موجب اطاله سخن مي گردد .

يك پرسش پيرامون درخواست شفاعت از اوليا

درباره درخواست شفاعت از صاحبان آن ، پرسش ها و يا مطالبي مطرح است مانند اين كه صاحبان شفاعت رخت از اين جهان بسته اند ، و نداي شما را نمي شنوند و درخواست شفاعت از فردي چه سودي دارد ؟ ما در بخش توسل به برخي از اين نوع پرسش ها پاسخ داديم و اين جا نيز به طور اجمال يادآور مي شويم :

بر خلاف تصور پرسشگر و يا معترض ، شفيعان واقعي زنده اند ، از اين رو مسلمانان در نمازهاي فريضه هر روز پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را خطاب مي كنند و به او سلام مي دهند ، و مي گويند : « السلام ُعليكَ أيّها النبيّ ورحمةُ اللّه وبركاتُه » ، از اين گذشته ، در جايي كه شهيدان راه خدا به حكم آيات قرآن^{( 1 )} زنده و شنوا هستند ، قطعاً پيامبرِ شهيدان و امامان آنان ، نيز زنده و شنوا هستند . مشروح اين بحث در بخش توسل گذشت .

سؤال منحصر به اين باب آن است كه درخواست شفاعت از شفيعان واقعي همانند كار مشركان و طلب شفاعت آنان از بت ها و معبودهاي خود مي باشد ، و لذا قرآن در انتقاد از كار آنان چنين مي گويد :

« وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَضرُّهُمْ وَلا يَنْفعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤلاء شُفَعاؤنا عِنْدَ اللّه » .^{( 2 )}

« موجوداتي را مي پرستند كه به آنها زيان و سودي نمي رسانند ، و مي گويند : آنها شفيعان ما در نزد خدا هستند » .

1. سوره بقره، آيه 154; سوره آل عمران، آيه 169.

2. يونس/18.

168

پاسخ

اوّلاً : ميان درخواست شفاعت از پيامبر اسلام ، و درخواست شفاعت مشركان از بت ها ، تفاوتي آشكار وجود دارد; مشركان بتها را خدايان خود و صاحبان اصلي مقام شفاعت مي دانستند و از آنها طلب شفاعت مي نمودند و آنان را در شفاعت پرستندگان خود تام الاختيار مي پنداشتند ، و لذا قرآن در آيات متعدّدي يادآور مي شود كه هيچ فردي بدون اذن خدا نمي تواند شفاعت كند ، چنان كه مي فرمايد :

« مَنْ ذَا الَّذي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذنِهِ »^{( 1 )}

« چه كسي مي توان شفاعت كند ، جز آن كه خدا به او اجازه دهد ؟ » .

اين تذكرها حاكي از آن است كه مشركان ، بت ها را صاحبان شفاعت و دست آنها در شفاعتِ افراد باز مي دانستند ، در حالي كه موحدان و مسلمانان ، انبيا و اولياء الهي را بندگان خدا مي دانند ، نه صاحبان و مالكان شفاعت ، و معتقدند كه شفاعت آنان در روز قيامت مشروط به اذن الهي است ، با اين تفاوت چگونه مي توان درخواست شفاعت موحدان را با درخواست شفاعت مشركان يكسان پنداشت ؟

ثانياً : مشركان در برابر بت هاي خود دو كار انجام مي دادند و آيه ياد شده هر دو فعل را چنين بيان مي كند :

1 . بتها را به عنوان اله مي پرستند : « وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ » .

2 . آنان را شفيعان خود مي دانند : « وَيَقُولُونَ هؤلاءِ شُفَعاؤُنا » .

آنچه مايه مشرك بودن آنان مي شد ، پرستش بت ها بود ، نه درخواست شفاعت از غير خدا ، حتي اگر درخواست شفاعت مايه شرك گردد ، به خاطر همان اعتقاد به الوهيت بت هاست ، بنابراين نبايد تنها درخواست شفاعت را ملاك شرك بدانيم .

1. بقره/255.

169

آيا سوگند دادن خدا به مقام اوليا شرك نيست ؟

سؤال : برخي در مقام توسل ، مقامات انبيا و اوليا را در نظر گرفته و خدا را به شايستگي هاي آنان ، سوگند مي دهند ، مثلاً مي گويند خدايا به حق رسول اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيمار مرا شفا بده ، در صورتي كه هيچ كس بر گردن خدا حق ندارد ، تا خدا را به حق آنان سوگند دهيم .

پاسخ : مقصود از حق در اين تعبيرها ، همان منزلت و مقام والايي است كه آنها نزد خدا دارند ، و اگر هم اين منزلت ، حق شمرده شود ، حقي است كه خدا به آنان داده است و اين مطلب ، عين توحيد است ، زيرا خدا در برخي از موارد ، بنده خود را ذي حق و خود را بدهكار معرفي مي كند ، مثلاً مي فرمايد :

« كانَ حَقّاً عَلَيْنا نَصْرُ المُؤْمِنينَ » .^{( 1 )}

« ياري كردن افراد مؤمن حقي است بر ما » .

در حديث نبوي وارد شده است كه فرمود :

« حَقٌّ عَلَي اللّهِ عَونُ مَنْ نَكَحَ الْتِمَاسَ الْعِفافِ مِمّا حَرَّمَ اللّهُ » .^{( 2 )}

« بر خداست كه به كسي كه به خاطر حفظ عفت ، ازدواج كرده ، كمك كند » .

1.روم/47.

2. سيوطي، جامع الصغير، ص 33.

170

مراجعه به آيات و روايات روشن مي كند كه اين نوع حقوق بندگان بر خدا ، يك امر رايج در كتاب و سنت است . مقصود از اين كه مي گويند كسي بر خدا حقي ندارد ، اين است كه هيچ كس بالذات بر خدا حقي ندارد ، ولي اين مانع از آن نيست كه خدا از روي تفضل و بزرگواري ، افرادي را ذي حق معرفي كند ، و حتي از آنان وام بخواهد و بگويد :

« مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسناً » .^{( 1 )}

« كيست كه به خدا وام نيكو بدهد ؟ » .

در حديث آموزش پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به فرد نابينا در بخش توسل خوانديم كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به او آموخت كه بگويد : اللّهمّ انّي أسألك وأتوجّه إليك بنبيّك محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نبيّ الرحمة . ( كلمه بنبيّك متعلق به دو فعل پيشين است : « أسألك » و « أتوجه إليك ) » و معني جمله اين است كه خدايا من از تو به خاطر پيامبرت محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيامبر رحمت ، درخواست مي كنم و به سوي تو روي مي آورم .

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هنگام دفن فاطمه بنت اسد در حقّ او چنين دعا كرد :

« اللّهُمَّ اغْفِر لأُمّي فاطِمَةَ بِنتِ أَسد وَوَسِّعْ عَلَيْها مَدْخَلَها بِحَقِّ نَبِيِّكَ وَالأَنْبِياءِ الّذي مِنْ قَبْلي » .^{( 2 )}

« خدايا مادرم فاطمه بنت اسد را ببخش و جايگاه او را گسترش بده ، به حق پيامبرت و پيامبراني كه پيش از من بودند » .

در صحيفه سجاديه و دعاهايي كه از ائمه اهل بيت به ما رسيده است ، اين نوع سوگند دادن به فراواني از آنان نقل شده است ، علاقه مندان مي توانند به آنها مراجعه فرمايند .

1. حديد/11.

2. مستدرك حاكم:3/108; حلية الأولياء:3/121; استيعاب در حاشيه الاصابة:4/382.

171

نذر براي غير خدا

سؤال : شيعيان ، بلكه گروهي از مسلمانان ، براي اولياي الهي نذر مي كنند و مي گويند : اين گوسفند نذر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و يا حسين بن علي (عليه السلام) است ، در حالي كه نذر براي غير خدا جايز نيست .

پاسخ : نذر براي غير خدا دو صورت دارد :

1 . نذر كردن براي بندگان خدا به نيّت تقرّب و جلب رضايت آنان ( بدون توجه به خشنودي و يا خرسندي خدا ) .

روشن است چنين رفتاري ، نوعي شرك و به منزله بت پرستي است .

2 . نذر عملي خداپسندانه به خاطر تقرب به خدا و جلب رضايت او و هديه ثواب آن به يكي از اولياء الهي تا از اين رهگذر خشنودي خدا به دست آيد .

بي شك ، نذر كردن با چنين قصد و نيت پاك ، كاري پسنديده و درخور ستايش است .

آنچه موجب سؤال مي شود ، و احياناً افراد را به اشتباه دچار مي كند ، تشابه و يكسان بودن دو تعبير در مقام نذر است .

به حكم اين كه « نذر » يك امر عبادي است ، بايد براي تقرب به خدا صورت پذيرد و « ناذر » بگويد :

172

« للّه عليّ إن قُضِيتْ حاجتي أن أذبح هذه الشاة للنبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) » يعني براي كسب رضا و تقرب به خدا تعهد مي كنم : اگر حاجت من برآورده شد ، اين گوسفند را براي پيامبر ذبح كنم .

صيغه صحيح نذر اين است كه گفته شد ، ولي غالباً مردم به خاطر ناآگاهي ، يا خلاصه گويي مي گويند : هذا للنبي ، يا نذرتُ هذا للنبي .

در هر حال مورد سؤال اين است كه چگونه براي پيامبر نذر مي كنند ، و مي گويند : للنبي ، در حالي كه نذر بايد براي خدا باشد .

پاسخ سؤال اين است كه « لام » در جمله « للّه عليّ » براي تقرب است چنان كه قرآن مي فرمايد :

« أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْني وَفُرادي » .^{( 1 )}

« دو نفر دو نفر يا به تنهايي براي خدا قيام كنيد » .

در حالي كه « لام » در « للنبي » لام « انتفاع » است چنان كه در برخي آيات مي خوانيم :

« إِنّما الصَدقات لِلْفُقراء والمَساكين » .^{( 2 )}

« زكات براي تهي دستان و مستمندان است » .

از اينجا روشن مي شود عمل موحدان با عمل مشركان ، تفاوت جوهري دارد; آنان قرباني هاي خود را به نام بت ها و براي تقرب به آنان ذبح مي كردند ، و قرآن در اين مورد مي فرمايد :

« وَمَا ذُبِحَ عَلَي النُّصُبِ ذلِكَ فِسْقٌ » .^{( 3 )}

« و آنچه براي بت ها ذبح مي شود . . . اين كار خروج از دين است » .

در حالي كه موحدان براي خدا نذر مي كنند ، و نام او را به زبان مي آورند ، اما

1. سبأ/46.

2. توبه/60.

3. مائده/3.

173

ثواب كار نيك خود را به اوليا اهدا مي كنند و از اين طريق به درگاه الهي تقرب مي جويند .

مردي به حضور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد و عرض كرد : اي پيامبر خدا ! مادرم از دنيا رفته است ، و مي دانم اگر او زنده بود ، صدقه مي داد ، اگر از طرف او صدقه بدهم او سودي مي برد ؟

رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : آري .

آنگاه گفت : كدام يك از صدقه ها سود بيشتري دارد ؟

فرمود : آب .

در اين هنگام ، سؤال كننده چاهي كند و پس از آماده شدن گفت : « هذه لأُمّ سعد » ، « ثواب كندن اين چاه براي مادر سعد باشد » .

لام در « لأُمّ سعد » همان لام « للنبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) » است .^{( 1 )} كه به اصطلاح « لام » انتفاع است نه لام تقرّب . ولي روح نذر اين است كه براي تقرّب به درگاه الهي متعهد شدم حيواني را ذبح كنم و ثواب آن را به پيامبر اهدا كنم تا از اين طريق ، به درگاه خداوندي تقرب بجويم تا شايد خدا بيمارم را شفا دهد .

1. فرقان القرآن، ص 133.

﷯

174

آيا سوگند به غير خدا جايز است ؟

سؤال : ديده مي شود مسلمانان و شيعيان به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، قرآن و پيشوايان خود سوگند ياد مي كنند ، آيا چنين سوگندي از نظر شرع صحيح است ؟

پاسخ : در قرآن مجيد ، قريب 40 سوگند وارد شده و غالباً در آنها خداي متعال به غير خود ، مانند انجير ، زيتون و طور سينين ، بلد امين ، شب و روز ، فجر ، شب هاي دهگانه ، شفع و وتر ، طور ، كتاب مسطور ، بيت معمور ، سقف مرفوع ، بحر مسجور ، و جان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سوگند ياد كرده است .^{( 1 )}

مقصود از اين سوگندها دو چيز است :

1 . تحريك انسان هاي متفكر به انديشيدن در آيات الهي ـ مانند ماه و خورشيد ـ است كه از اين طريق به ايمان و نگرش توحيدي خويش ، استحكام و استواري مي بخشند .

2 . ابراز فضيلت و منزلت موجودي است كه به آن سوگند ياد مي كند و لذا خدا به جان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سوگند ياد مي كند و مي فرمايد :

1. به سوره هاي تين، ضحي، فجر، طور، حجر، يونس، شمس، مراجعه شود.

175

« لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُون » .^{( 1 )}

« [ اي پيامبر ] به جان تو سوگند ، كه آنها در مستي شهوات خود سرگردانند » .

با توجه به سوگندهاي مكرر در قرآن كه با دو انگيزه به آنها قسم ياد شده است ، چگونه مي توان گفت سوگند به غير خدا شرك يا حرام است ؟

بي ترديد اگر سوگند ، در اين موارد با توحيد و يكتاپرستي ناسازگار بود ، هرگز قرآن بدان مبادرت نمي ورزيد و اگر چنين سوگندي از ويژگي هاي خدا بود ، در آيات قرآن بيان مي گرديد تا اشتباه رخ ندهد .

سوگند به غير خدا ، در سخنان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

سوگند خوردن به غير خدا ، در سنّت پيامبر نيز نمونه هاي فراواني دارد كه ذيلاً به برخي از آنها مي پردازيم :

1 . مسلم در صحيح خود نقل مي كند كه :

« جاءَ رَجُلٌ إِلي النَّبِيّ فَقَالَ : يا رَسُولَ اللّهِ ، أَيّ الصَّدَقةِ أَعْظَمُ أَجراً ؟ فَقَالَ : أَما وَأَبِيكَ لَتُنَبَّأُنَّهُ ، أَنْ تَصدَّقَ وَأَنْتَ صَحيحٌ شَحيحٌ ، تَخشي الفَقْرَ وَتأَمُلُ البَقاء . . . » .^{( 2 )}

« مردي حضور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آمد و گفت : اي پيامبر خدا ، پاداش كدام صدقه بزرگتر است ؟ فرمود : « سوگند به پدرت » از آن آگاه مي شوي و آن اين كه صدقه دهي درحالي كه سالم هستي و به آن نياز داري . از فقر مي ترسي و به فكر زيستن در آينده هستي » .

2 . مسلم در صحيح خود نقل مي كند كه :

1. حشر/24.

2.صحيح مسلم:3/94، باب أفضل الصدقة از كتاب زكات.

176

جاءَ رَجُلٌ إِلي رَسُول اللّهِ ـ مِنْ نَجْد ـ يَسْأَلُ عَنِ الإِسْلامِ ، فَقالَ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : خَمْسُ صَلَوات فِي الْيَومِ وَاللَّيْلِ

فَقَالَ : هَلْ عَلَيَّ غَيرُهُنَّ ؟ قَالَ : لا . . . إِلاّ أَنْ تَطَوَّعَ ، وَصِيامُ شَهرِ رَمَضانَ .

فَقَال : هَلْ عَليَّ غَيرُهُ ؟

قالَ : لا . . . إِلاّ أَنْ تَطوّعَ ، وَذَكَرَ لَهُ رَسُولُ اللّهِ الزَّكاةَ .

فَقالَ الرَّجُلُ : هَلْ عَليَّ غَيْرُهُ ؟ قالَ : لا . . . إِلاّ أنْ تُطوِّعَ . فَأَدْبَرَ الرَّجُلُ وَهُوَ يَقُولُ : وَاللّهِ لا أَزيدُ عَلي هذا ولا أَنْقص مِنْهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : أَفْلَحَ ـ وَأَبِيهِ ـ إِنْ صَدَقَ . أَوْ قَالَ : دَخَلَ الجَنَّة ـ وَأَبِيهِ ـ إِن صَدَق .^{( 1 )}

مردي از اهل نجد به حضور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد و از اسلام سؤالاتي نمود ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود پايه هاي اسلام امور زير است :

الف : پنج نماز در روز و شب ، مردي نجدي گفت : آيا غير از اينها باز نمازهايي هست ؟

فرمود : بلي ! به طور مستحب .

ب : روزه ماه رمضان ، آن مرد پرسيد ، غير از آن باز روزه اي هست ؟

فرمود : به طور مستحب .

ج : زكات ، آن شخص پرسيد آيا زكات ديگري هست ؟

فرمود : به طور مستحب .

آن مرد حضور پيامبر را ترك كرد درحالي كه مي گفت نه كم مي كنم و نه زياد .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر پدر وي سوگند ياد كرد و گفت : « سوگند بر پدرش » رستگار مي شود ، اگر راست بگويد .

1. صحيح مسلم:1/32، باب ما هو الإسلام.

177

يا فرمود : به پدر وي سوگند كه اگر راست بگويد وارد بهشت مي شود .

اين تنها پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيست كه در سخن خود به غير خدا سوگند ياد كرده ، بلكه در خطبه ها و نامه هاي اميرمؤمنان نيز سوگند به غير خدا وارد شده است .

اميرمؤمنان علي بن ابي طالب (عليه السلام) كه نمونه عالي تربيت اسلامي است در خطبه ها و نامه ها وكلمات خود به طور مكرر به جان خود سوگند ياد كرده و فرموده است : « ولعمري »^{( 1 )} ، و در خطبه اي به جان پدر مخاطب سوگند ياد مي كند و مي گويد : « لعمر أبيك » .^{( 2 )}

نمونه اين نوع سوگندها در كتاب هاي حديث و تاريخ فراوان است كه اين صفحات گنجايش نقل آنها را ندارد .^{( 3 )}

دلايل قائلان به تحريم

مخالفان سوگند به غير خدا ، به دو حديث زير استدلال كرده اند :

1 . « انّ رسول اللّه سمع عمر و هو يقول : وأبي فقال : إِنَّ اللّهَ يَنْهاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبائِكُمْ وَمَنْ كانَ حالِفاً فَلْيَحْلِف بِاللّهِ أَوْ يَسْكُت » .^{( 4 )}

« پيامبر خدا شنيد عمر به جان پدر خود سوگند ياد مي كند . پيامبر فرمود : خدا شما را از سوگند به جان پدرها باز داشته است ، هر كس سوگند ياد مي كند ، به خدا قسم بخورد ، و يا ساكت باشد » .

1. نهج البلاغه، خطبه هاي 24، 33، 56، 89.

2. نهج البلاغه، خطبه 25.

3. موطأ مالك بشرح زرقاني:4/159، شماره حديث 580.

4.سنن ابن ماجه:1/277; سنن ترمذي:4/109; سنن نسائي:7/4ـ5; سنن كبري:10/29.

178

پاسخ

اين حديث گواه بر گفتار مخالف نيست زيرا :

به نظر مي رسد نهي از سوگند به جان پدران ، به اين علت بوده كه پدران صحابه ، غالباً اشخاصي مشرك و بت پرست بوده اند طبعاً چنين افرادي ، احترام و قداستي نزد خداوند نداشتند كه انسان به آنها سوگند ياد كند . مؤيّد اين نظر ، احاديث زير است كه مي فرمايد :

« لا تَحْلِفُوا بِآبائِكُمْ وَلا بِأُمَّهاتِكُمْ وَلا بِالأَنْدادِ » .^{( 1 )}

« به پدران و مادران خويش و نيز به بت ها ، سوگند ياد مكنيد » .

« لا تَحْلِفُوا بِآبائِكُمْ وَلا بِالطّواغِيتِ » .^{( 2 )}

« به پدران خويش و نيز به بتها ، سوگند نخوريد » .

با توجه به دو حديث فوق ، مقصود از حديث نخست به دست مي آيد ، و آن اينكه ، هدف پيامبر ، نهي عمر از سوگند ياد كردن به مظاهر شرك و مشركان بوده است ، به گواه اينكه در كنار « آباء » ، « انداد » و « طواغيت » وارد شده كه به معني بتها و عناصر سركش است . بنابراين ، نهي پيامبر ، متوجه موردي خاص از سوگند بوده است .

با توجه به دو روايت بعدي ، مي توان گفت ، حديث نخست ارتباطي به سوگند به مقدسات ندارد ، بلكه حديث ناظر به سوگند به پدران مشرك است نه سوگند به مظاهر توحيد .

2 . جاء ابن عمر رجل فقال : اِحْلِف بِالْكَعْبَةِ ، قَالَ : لا ، وَلكِنْ اَحْلِفُ بِرَبِّ الْكَعْبَة فَإِنَّ عُمَر كانَ يَحْلِفُ بِأَبيهِ ، فَقَالَ رَسُولُ

1. سنن ابن ماجه:1/278.

2.سنن نسائي:7:7.

179

اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : لا تَحْلِف بِأَبِيكَ فَإِنَّ مَنْ حَلَفَ بِغَيْرِ اللّهِ فَقَدْ أَشْرَكَ .^{( 1 )}

مردي پيش فرزند عمر آمد ، و گفت : من به كعبه سوگند ياد مي كنم فرزند عمر گفت : به خداي كعبه سوگند ياد كن زيرا عمر به پدر خود قسم ياد كرد ، پيامبر فرمود : به پدرت سوگند مخور ، زيرا هر كس به غير خدا سوگند ياد كند براي خدا شريك قرار داده است .

در اين حديث سه مطلب وارد شده است :

الف : مردي نزد فرزند عمر به كعبه سوگند ياد كرد ، او طرف را از چنين سوگندي باز داشت و دليل او براي نهي ، مطلب دوم بود .

ب : عمر نزد پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به پدر خود سوگند ياد كرد ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) او را از چنين سوگندي نهي كرد .

ج : گفتار كلي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه فرمود : من حلف بغير اللّه فقد أشرك .

1 . نهي فرزند عمر از سوگند به كعبه به استناد اين كه پيامبر عمر را از سوگند به پدرش نهي كرد ، اجتهاد باطل است و قياس كعبه ، به پدر عمر كه بت پرست بود كاملاً قياس مع الفارق مي باشد .

زيرا نهي از سوگند بر كافر بي ارزش ، هيچ گاه دليل بر حرمت سوگند بر كعبه و نخستين خانه توحيد و دومين قبله مسلمين نمي باشد .

2 . تعيين مقصود از « غير اللّه » در بند سوم « من حلف بغير اللّه فقد اشرك » در گرو بررسي در شرايط زندگي مسلمانان آن روز است .

آيا مقصود ، هر نوع سوگند به غير خدا است يا سوگند به لات و عزي ، كه بتهاي عرب جاهلي بودند ، و در آن ايام هنوز هم رسوبات جاهليت در ذهن مسلمانان وجود داشت ، و ـ لذا ـ گاه و بيگاه ناخودآگاه به آنها سوگند ياد مي كردند .

1. سنن كبري:10/29; مسند احمد:1/47; 2/34، 67، 78، 125; سنن بيهقي: 10/29.

180

قرائن نشان مي دهد كه مقصود سوگند به مقدسات نيست بلكه سوگند به موجودات بي ارزش بت ها و امثال آنها است زيرا پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حديثي چنين فرمود :

« مَنْ حَلَفَ فَقَالَ فِي حَلْفِهِ بِاللاّتِ وَالعُزّي ، فَلْيَقُلْ : لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ » .^{( 1 )}

« هر كس سوگند ياد كند و در آن بگويد به لات و عزي سوگند فوراً بگويد : لاإله الاّ اللّه » .

اين حديث به ضميمه دو حديث پيشين ، مي رساند كه هنوز رسوبات افكار دوران جاهلي در ذهن مسلمانان باقي بوده و گهگاه به سائقه عادت ديرينه ، حتي بر طواغيت سوگند ياد مي كردند ، و پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) براي قلع اين عمل زشت آن جمله كلي را فرمود ولي « ابن عمر » آن را هم بر سوگند بر مقدسات و هم سوگند بر پدر مشرك تطبيق كرده است در حالي كه مقصود پيامبر همان دومي بوده است .

در پايان يادآور مي شويم هر چند سوگند خوردن به غير خدا جايز است ، ولي در مقام قضاوت و داوري تنها سوگند بر خدا مي تواند عامل قطع نزاع باشد و سوگند به غير او ، مايه فصل خصومت نيست و بر اين مطلب فقيهان تصريح كرده اند .^{( 2 )}

1. سنن نسائي:7/8.

2. به كتاب نظام القضاء والشهادة:1/471 مراجعه شود.

181

بزرگداشت مواليد و وفيات اولياي خدا

سؤال : بزرگداشت اولياي الهي در سالروز تولد و درگذشت آنها امر نوظهوري است كه در عصر صحابه نبوده و بعدها پيدا شده است . اكنون چگونه ما آن را انجام دهيم ؟

پاسخ : تاريخ گواهي مي دهد كه از زمان هاي دور ، مسلمانان جهان ، روز ولادت پيامبر گرامي را در هر سال جشن مي گرفتند و خطيبان به ذكر مدايح آن حضرت مي پرداختند . مبدأ اين نوع جشن ها دقيقاً روشن نيست ولي صدها سال است كه اين گونه جشن ها در بلاد اسلامي رواج داشته و دارد .

احمـد بن محمـد معـروف به قسطلاني ( متوفاي 923هـ ) ، از علماي مشهور قرن نهم ، درباره جشن هايي كه در ماه ولادت پيامبر انجام مي گيرد ، چنين مي گويد :

مسلمـانان ، پيوسته در ماه ميـلاد پيامبر جشن مي گيرند ، اطعام مي كنند ، شب ها به پخش انواع صـدقات مي پردازنـد ، اظهار شادماني كرده و نيكي ها را دو چندان مي كنند ، و به قرائت اشعاري در تهنيت ولادت آن حضـرت مي پردازند . بركات آن حضرت در هر سال نمايان مي شود . رحمت خدا بر كساني باد كه

182

شب هاي ماه ميلاد او را عيد گرفته ، و دردي بر دردهاي كسي كه در قلب او مرض هست ، مي افزايند .^{( 1 )}

حسين بن محمد بن حسن معروف به « دياربكري » ( متوفاي 960هـ ) نيز ، كه از قضات مكه به شمار مي رود ، در تاريخ خود مي نويسد : مسلمانان پيوسته ماه ميلاد پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را جشن مي گيرند ، اطعام مي كنند ، شب ها صدقه مي دهند ، اظهار سرور و شادماني مي كنند ، در نيكي به فقيران اصرار مي ورزند ، به خواندن مولوديه مي پردازندو كرامات آن حضرت در هر زماني نمايان مي گردد .^{( 2 )}

اين دو نصّ تاريخي كه مربوط به قرن دهم است نشان مي دهد كه بزرگداشت روز ولادت اولياي الهي در تاريخ اسلام ، ريشه ديرينه اي داشته و علما و دانشمندان مسلمان بر اين عمل صحه مي نهاده اند ، و اين عمل مفهومي جز اظهار مودت به ساحت پيامبر ندارد .

با توجه به اين اصل ، دليل شرعي اين بزرگداشت را متذكر مي شويم :

1 . مهر ورزي و تكريم به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يكي از اصول اسلام است

مودّت و مهر به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دستور قرآني است ، و هيچ فردي نمي تواند آن را انكار كند ، و بزرگداشت ميلاد او تجسّم بخشيدن به اين اصل است و ما در اين مورد به ذكر دو آيه بسنده مي كنيم :

1 . « قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزواجُكُمْ وَعَشيرتكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَونَ كَسادها وَمَساكِن تَرْضَونَها أَحبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَجهاد فِي سَبيلِهِ فَتَرَبَصُّوا حَتّي يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لا يَهْدِي الْقَومَ الْفاسِقين » .^{( 3 )}

1. المواهب اللدنية:1/27.

2. تاريخ الخميس:1/323.

3. توبه/24.

183

« بگو اگر پدران و پسران و برادران و زنان و خاندان شما و اموالي كه گردآورده ايد و تجارتي كه از كسادي آن بيمناكيد و سراهايي كه مي پسنديد نزد شما از خدا و پيامبرش و جهاد در راه وي دوست داشتني تر است ، پس منتظر باشيد كه خدا خواسته خود را محقق مي سازد و خدا فاسقان را راهنمايي نمي كند » .

اين آيه به روشني بيان مي كند كه دوستي پيامبر در كنار دوستي خدا از واجبات الهي است ، هر چند اين دوستي مقدمه اي است براي عمل به شريعت و احكام او ، ولي در عين حال ، عمل به شريعت از گذرگاه مهر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي گذرد .

2 . در آيه ديگر مؤمنان را چنين توصيف مي كند :

« فَالّذِينَ آمَنُوا به وَعَزَّروهُ ونَصَرُوهُ واتَّبَعُوا النُّورَ الّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ المُفْلِحون » .^{( 1 )}

« آنان كه به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ايمان آورده و به تكريم او پرداخته و او را ياري مي نمايد و از نوري كه همراه وي فرود آمده يپروي مي كنند ، آنان همان رستگارانند » .

اين آيه به مسلمانان ، چهار دستور مي دهد :

1 . « آمنوا به » : به پيامبر ايمان بياورند .

2 . « عزّروه » : به تكريم و تعظيم او بپردازند .

3 . « ونصروه » : در سختي ها او را ياري كنند .

4 . « واتبعوا النور الّذي أنزل معه » : از قرآني كه با او فرستاده شده ، پيروي كنند .

با توجه به اين دو آيه كه مهر پيامبر و تكريم او را از فرائض مي داند ، اكنون سؤال مي شود ، آيا گردهمايي مسلمانان در روز تولد پيامبر تحقق بخشيدن به اين دو آيه هست يا خير ؟ به طور مسلم ، آري . و هر فردي كه از اين مجالس ديدن كند ، آن

1. اعراف/157.

184

را نوعي اظهار مهر و مودّت و تكريم و تعزيز مي داند . بنابراين عمل مسلمانان ريشه قرآني و اصل آسماني دارد ، در اين صورت طبعاً بدعت نخواهد بود . بدعت آن كار نوظهوري است كه در قرآن و سنت براي آن اصل و اساسي نباشد .

* * *

خدا در سوره « انشراح » يادآور مي شود كه ما پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را بلند آوازه كرديم ، چنان كه مي فرمايد :

« وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ » .^{( 1 )}

« آيا ما نامت را بلندآوازه نساختيم ؟ » .

اين آيه حاكي است كه ترفيع پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و بلندآوازه كردن او يكي از نعمت هاي الهي بر پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است يكي از ابزار « ترفيع پيامبر » ، نكوداشت ميلاد او است ، و شادماني به دور از هر نوع لهو و گناه در روز ولادت ، همگي نوعي ترفيع نبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و بلند آوازه كردن اوست .

حضرت مسيح (عليه السلام) روز نزول مائده سماوي را براي يارانش عيد معرفي مي كند و مي فرمايد :

« رَبّنا أَنزْل عَلَيْنا مائدةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لأوّلنا وَآخرنا وآيةً مِنْكَ وَارزُقْنا وَأَنْتَ خَيرُ الرّازِقين » .^{( 2 )}

« پروردگارا ! از آسمان خواني براي ما فرود آر تا عيدي براي اول و آخر ما و نشانه اي از جانب تو باشد و به ما روزي ده كه تو بهترين روزي دهندگاني » .

به راستي اگر روز نزول مائده ( كه نعمتي محدود و زودگذر است ) استحقاق جشن گرفتن آن روز در تمام سال ها را دارد ، چرا و چگونه ولادت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يا روز مبعث او ( كه نعمت بزرگ و جاويدان الهي براي بشريت است ) استحقاق چنين

1. انشراح/4.

2. مائده/114.

185

جشن و سروري را نداشته باشد ؟ !

بنابراين هرگاه مسلمانان در هر روز و شبي و هر ماه و سالي مجلسي تشكيل دهند و در آن ، فضائل و مناقب پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را يادآور شوند ، و آياتي كه در حق او وارد گشته تلاوت كنند ، و اشعاري را در مدح او بسرايند در حقيقت فرمان خدا را در زمينه مهرورزي و تكريم و ترفيع وي به اجرا درآورده اند ، و علّت اين كه تنها روز ولادت را براي اين كار اختصاص مي دهند ، اين است كه وجود او و تولّد او نعمت بزرگي بود ، به همين مناسبت در اين روز به آن كار مي پردازند ، بدون اين كه جشن در خصوص آن روز را به شرع مقدس نسبت بدهند ، بلكه انتخاب آن روي يك نوع گزينش است و ارتباطي به شرع ندارد .

186

زيارت قبور پاكان

سؤال : آيا زيارت قبور پاكان مستحب است ؟

پاسخ : زيارت قبور پاكان ، بلكه زيارت وادي خاموشان در هر شهر و روستا آثار سازنده اي دارد كه به برخي از آنها اشاره مي کنيم :

ديدار از اين وادي كه نشانگر « عجز ذاتي » انسان و زوال قدرت ها و مكنت هاي مادّي است ، آثار سازنده و حيات بخش دارد . انسان هوشمند ، با مشاهده اين وضع رقت بار ، ناپايداري جهان را از نزديك لمس كرده و در مقام چاره جويي برمي آيد ، و با درك « هدفداري جهان آفرينش » خود را از گرداب غفلت و خودخواهي بيرون مي كشد ، و به انديشه تحصيل سعادت اخروي و « حيات جاويد » مي افتد .

پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر اين نكته تربيتي انگشت نهاده و مي فرمايد :

« وَزُورُوا القُبُورَ فَإِنَّها تُذَكِّرُكُمُ الآخِرَة » .^{( 1 )}

« به زيارت قبور برويد كه مايه ياد سراي آخرت است » .

و در ديگر سخن خود مي فرمايد :

1. سنن ابن ماجه:1/500، حديث 1569.

187

« زُورُوا الْقُبُورَ فَإِنَّ لَكُمْ فِيها عِبْرَةٌ » .^{( 1 )}

« به زيارت قبور برويد زيرا در آن براي شما درس عبرت است » .

آنچه گفته شد درباره زيارت قبور افراد عادي است ، ولي بالاتر از آن ، زيارت تربت شهيدان است . زيارت تربت مجاهداني كه با خون خويش از شرف و عزّت ملّتي دفاع كرده و در راه پاسداري از آرمان هاي بزرگ انساني و الهي جان باخته اند ، مفهومي فراتر از زيارت قبور عادي دارد .

حضور بر تربت شهيدان راه حق ، علاوه بر آثار سازنده روحي و تربيتي ، نوعي پيمان بستن با آنان است . شخص زائر ، با اين حضور اعلام مي دارد كه به راه شهيدان وفادار است و آرمان مقدس و ارزشمندشان را پاس مي دارد .

براي روشن شدن بيشتر مطلب ، به يك مثال زنده توجه مي دهيم :

زائر خانه خدا پيش از طواف ، « حجر اسود » را استلام مي كند و با گذاردن دست بر آن ، با ابراهيم خليل (عليه السلام) بيعت مي كند كه در « توحيد » ثابت قدم باشد و در نشر آن سعي و تلاش نمايد ، ولي چون دست زائر به قهرمان توحيد نمي رسد ، به اثر بازمانده از او ، دست نهاده و مراسم بيعت را انجام مي دهد .

در احاديث اسلامي وارد شده است كه زائر خانه خدا به هنگام استلام حجر چنين بگويد :

« أَمّانَتي أَدَّيْتُها وَمِيثاقِي تَعاهَدتُهُ ، لِتَشْهَدَ لِي بِالمُوافاةِ » .^{( 2 )}

« امانتي كه بر ذمه ام بود ادا كردم و بيعت خود را تجديد نمودم تا به اداي آن گواهي دهي » .

زيارت قبور شهيدان سرزمين بدر و اُحد و كربلا و ديگر عزيزان خفته به

1. كنز العمال:15/647، حديث 42558.

2. وسائل الشيعه: 10/400، باب 12 از ابواب طواف، حديث 1.

188

خون ، نيز ترسيم گر اين حقيقت است ، وزائران اين مَشاهد با حضور در برابر ضريح و قبر آنان و فرستادن درود بر روان پاكشان ، تعهد مي كنند كه تداوم بخش راه ايشان باشند .

و به ديگر سخن ، زيارت قبر شهيد نوعي تكريم واحترام به اوست و از آنجا كه شهيد ، كشته آرمان ها و ايده هاي خويش است ، هر كس نيز به شهيد احتـرام گذارد در حقيقت آرمان او را مقدس شمرده و خود را پيرو راه و مرام وي دانسته است .

حضور در حرم پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

حضور در حرم رسول اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يا جانشينان پاك او (عليهم السلام) نيز ، علاوه بر تقدير و سپاس از فداكاري ها و جانفشاني هاي آنان در هدايت خلق ، حكم نوعي بيعت با ايشان را دارد . امام هشتم (عليه السلام) در يكي از سخنان خود پيرامون زيارت بارگاه معصومين (عليهم السلام) چنين مي فرمايد :

« إِنَّ لِكُلِّ إِمام عَهْداً فِي عُنُقِ أَوليائِهِ وَشِيعَتِهِ ، وَإِنَّ مِنْ تَمامِ الوَفاءِ بِالْعَهْدِ زِيارَةُ قُبُورِِهِمْ » .^{( 1 )}

« هر امامي عهد و ميثاقي بر ذمه دوستان و شيعيان خويش دارد و زيارت قبور امامان ، بخشي از عمل به اين تعهّد است » .

در واقع ، شخص زائر هنگام زيارت قبر پيامبر و امامان (عليهم السلام) با آنها پيمان مي بندد كه در زندگي ، جز راه و رسم آنان ، روشي را تعقيب نكند .

زائر حرم رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با زبان حال چنين مي گويد :

اي رسول خدا ، اگر مهاجر و انصار در حُدَيبيه با تو بيعت كردند كه از حريم

1. وسائل الشيعه: 10/346، باب 44 از ابواب مزار، حديث2.

189

رسالت دفاع كنند^{( 1 )} ، واگر زنان با ايمان مكه با تو بيعت كردند كه از شرك و گناه بپرهيزند^{( 2 )} ، و اگر مؤمنان گنهكار دستور يافته اند كه به حضور تو رسيده و از تو درخواست كنند كه در حقّ آنان طلب آمرزش كني^{( 3 )} ، من نيز اي رسول گرامي ، و اي شفيع امت با حضور در حرمت ، واستلامِ تربتت ، با تو بيعت مي كنم كه پاسدار آرمان هايت باشم ، و از شرك و ديگر گناهان دوري جويم ، و در ازاي اين عمل ، از تو مي خواهم كه برايم از درگاه الهي طلب آمرزش كني .

از آنجا كه استحباب زيارت قبور در تمام مذاهب فقهي ، امري مستحب است ، ديگر به نقل روايات آن ، نمي پردازيم حتّي خود پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گاهي قصد بقيع مي كرد و هرگاه وارد اين سرزمين مي شد ، آنان را چنين خطاب مي نمود :

« السلام عَلَيْكُمْ دارَ قَوم مُؤْمِنينَ وَآتاكُمْ ما تُوعَدُونَ غَداً ، مُؤجّلُونَ وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللّهُ بِكُمْ لاحِقُونَ ، اللّهُمَّ اغْفِر لأهْلِ بَقِيعِ الغَرْقَد » .^{( 4 )}

« درود بر شما اي ساكنان خانه افراد با ايمان ، خداوند آنچه را به شما وعده داده فردا به شما عطا فرمايد ، شما ميان مرگ و رستاخيز به سر مي بريد و ما نيز به شما خواهيم پيوست ، پروردگارا اهل بقيع غرقد را بيامرز ! » .

1. «لَقَدْرَضي اللّه عَنِ الْمُؤْمِنينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرة...» (فتح/18).

2. «إِذا جاءَكَ الْمُؤْمنات يُبايِعنَكَ عَلي أَنْ لا يُشْرِكنَ بِاللّه»(ممتحنه/12).

3. «ولو أَنّهم إِذ ظَلَمُوا أَنفُسهُمْ جاؤُكَ فاسْتَغْفَروا اللّه واستغفر لهم الرَّسُول لَوَجَدُوا اللّه تَوّاباً رَحيماً»(نساء/64).

4. صحيح مسلم:3/63، كتاب جنائز.

190

زنان و زيارت قبور و پاسخ به دو پرسش

سؤال : آيا زيارت قبور براي زنان ، ممنوع نيست ؟

پاسخ : زنان و مردان ، در زيارت قبور عزيزان خود و يا اولياي الهي ، حكمي يكسان دارند ، زيرا احكام اسلام درباره زن و مرد يكي است مگر آنجا كه دليلي بر اختصاص باشد ، و در مورد زيارت زنان نه تنها دليلي بر اختصاص نيست ، بلكه دليل بر يكسان بودن هر دو جنس وجود دارد .

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در خطاب خود به جامعه اسلامي مي فرمايد :

« زوروا القبورَ فانّها تذكِّركُم الآخرةَ » .^{( 1 )}

« به زيارت قبور بشتابيد زيرا مايه ياد آخرت است » .

و در حديث ديگر مي فرمايد :

« زُورُوا القبورَ فانّ لكُم فيها عِبْرةٌ » .^{( 2 )}

« به زيارت قبور برويد زيرا در اين عمل براي شما درس عبرت است » .

درست است اين خطاب به گواهي مذكر بودن صيغه خطاب متوجه مردان است ولي همان طور كه همگي مي دانند كليه خطاب هاي قرآن و حديث كه به ظاهر متوجه طبقه مرد است ، زنان را نيز شامل مي شود مگر اينكه دليل بر عدم اشتراك باشد ، ولذا آياتي كه مردم را به نماز و زكات دعوت مي كند ، هر چند كه خطاب به مردان است ، ولي زنان را نيز شامل مي شود ، چنان كه مي فرمايد :

« وَأَقِيمُوا الصَّلاة وَآتُوا الزَّكاة وَماتُقَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْر تَجِدُوهُ عِنْدَاللّه » .^{( 1 )}

« نماز بپا داريد ، زكات بدهيد آنچه كه قبلاً به عنوان خير براي خويش مي خواستيد نزد خدا آن را مي يابيد » .

خطاب در آن آيات از نظر قواعد عربي متوجه مردان است ولي نتيجه حكم از آنِ هر دو گروه است .

نتيجه اين كه : خطاب در هر دو حديث به عنوان « زوروا القبور » هر چند متوجه مردان

1. سنن ابن ماجه: 1/500، حديث 1569.

2. كنز العمال:15/647، حديث 42558.

191

است ولي نتيجه آن همگاني است .

گذشته از اين حديث ، روايات ديگري بر جايز بودن زيارت براي زنان گواهي مي دهد ، اينك به نقل اين روايات مي پردازيم :

1 . مسلم در صحيح خود از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند : جبرئيل فرود آمد و به من گفت : پروردگارت فرمان مي دهد به زيارت اهل بقيع بشتابيد و در حق آنان طلب آمرزش بكنيد .

پيامبر از رختخواب خود برخاست و به سوي بقيع رفت ، عايشه نيز به تعقيب پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پرداخت . در اين موقع به پيامبر گفت من چگونه اهل بقيع را زيارت كنم ؟

پيامبر فرمود : بگو درود بر اهالي اين سرزمين از مؤمنان و مسلمانان ، خدا

1.بقره/110.

192

گذشتگان و آيندگان را رحمت كند .^{( 1 )}

محور استدلال ، آموزش كيفيت زيارت بر عايشه است ، اگر زيارت قبور براي زنان حرام بود چگونه پيامبر نحوه زيارت را بر همسر خود آموخت .

گذشته از اين ، آنگاه كه عايشه اين سرگذشت را براي زنان ديگر نقل مي كند ، تلقي همگان اين مي باشد كه زيارت بقيع بر همه آنان جايز است ، و همسر او و ديگر زنان مؤمن در برابر حكم الهي يكسان مي باشند .

2 . فاطمه (عليها السلام) دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و يكي از آل عبا (عليهم السلام) پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به زيارت قبر عموي خود در اُحد مي رفت و در كنار قبر او دو ركعت نماز مي گزارد و گريه مي كرد .

حاكم نيشابوري پس از نقل اين روايت مي گويد : راويان اين حديث همگي ثقه و عادلند و از اين نظر با راويان صحيح بخاري و مسلم فرقي ندارند .^{( 2 )}

3 . ترمذي از عبداللّه بن ابي مليكه نقل مي كند : وقتي عبدالرحمان فرزند ابي بكر در نقطه اي به نام « حُبشي » درگذشت ، جنازه او را به مكه حمل كرده و در آنجا به خاك سپردند . بعدها كه خواهر او ، عايشه ، به مكه آمد به زيارت قبر « عبدالرحمان » رفت ، و دو شعر كه حاكي از شدت تأثر او بود بر سر مزار برادر خواند .^{( 3 )}

4 . بخاري مي نويسد : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) زني را در كنار قبري ديد كه گريه مي كند ، به وي فرمود : خوددار باش و در فراق عزيزان صبر كن .^{( 4 )}

بخاري دنباله

1. صحيح مسلم:3/64، باب ما يقال عند دخول القبور والدعاء لأهلها از كتاب الجنائز.

2. مستدرك حاكم:1/377، چاپ دارالمعرفة.

3. سنن ترمذي:3/371، ح1055.

4. صحيح بخاري:2/93، باب قو ل الرجل للمرأة عند القبر اصبري، از كتاب الجنائز.

193

حديث را نقل نكرده است ، ولي ابوداود در سنن خود دنباله حديث را چنين آورده است : آن زن پيامبر را نشناخت و به او اعتراض كرد و گفت : تو با مصيبت من چه كار داري . در اين هنگام زني كه در كنار او بود به او گفت : اين مرد را شناختي ؟ او پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بود .

آن زن براي جبران كار خود ، به خانه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رفت و به ايشان عرض كرد : اي رسول گرامي ، ببخشيد من شما را نشناختم .

پيامبر به او فرمود : بردباري در مصيبت ، شايسته است .^{( 1 )}

اگر زيارت قبر عزيزان حرام بود پيامبر به جاي دستور صبر ، آشكارا به او مي گفت : كار تو حرام است در حالي كه دستور به صبر در مصيبت داد ، نه دوري از قبر .

پاسخ به دو پرسش

گروهي زيارت را بر زنان تحريم كرده و به دو حديث ياد شده در زير استدلال مي كنند :

1 . لَعَنَ اللّهُ زَوّاراتِ القُبُور .^{( 2 )}

« خدا زنان زائر قبور را از رحمتش دور كند » .

پاسخ

اين حديث فاقد شرط لازم بر استدلال است ، زيرا به دلايل پيشين بايد آن را منسوخ دانست ، واتفاقاً برخي از محدثان از اهل سنت آن را منسوخ دانسته اند ، مثلاً : ترمذي ناقل حديث مي گويد : اين حديث مربوط به دوران پيش از تجويز زيارت قبور است و وقتي پيامبر زيارت قبور را بر همگان تجويز كرد ، زن و مرد در

1. سنن ابي داود:3/192، ح3123.

2.سنن ابن ماجه:1/503، حديث 1576; سنن أبي داود:3/218، حديث 3236 و در دومي به جاي «زوارات» ، «زائرات»آمده است.

194

برابر آن يكسان گشته اند .^{( 1 )}

قرطبي مي گويد : اين حديث مربوط به زناني است كه بيشتر وقت خود را در قبرستان ها گذرانده و از اين طريق حقوق شوهر خود را پايمال مي سازند ، زيرا پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) واژه « زوّارات » بكار برده و همه ما مي دانيم كه اين واژه صيغه مبالغه است .

2 . ابن ماجه از علي بن ابي طالب (عليه السلام) نقل مي كند : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيرون آمد و زناني را نشسته مشاهده كرد ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : براي چه نشسته ايد ؟ گفتند : منتظر جنازه هستيم .

فرمود : غسل خواهيد داد ؟

گفتند : نه .

فرمود : حمل خواهيد كرد ؟

گفتند : نه .

فرمود : آن را وارد قبر خواهيد كرد ؟

گفتند : نه .

فرمود : برگرديد ، گناه كارانيد نه دارندگان پاداش .^{( 2 )}

پاسخ

اين حديث از نظر سند و دلالت قابل استدلال نيست ، زيرا در سند آن ، « دينار بن عمرو » وارد شده كه از نظر راوي شناسان ، مجهول ، كذاب ، متروك و خطاكار ، معرفي شده است .

آيا حديثي كه راوي آن تا اين حدّ ضعيف باشد ، مي توان به آن استدلال نمود ؟

1. سنن ترمذي:3/371، باب ما جاء من الرخصة في زيارة القبور.

2. فتح الباري: 3/148، باب 31، زيارة القبور، حديث 1283.

195

همچنين مضمون آن نيز ـ بر فرض صحت سند ـ ارتباطي به زيارت قبور ندارد ، زيرا نكوهش پيامبر متوجه زناني بود كه براي انجام فريضه يا مستحبي به قبرستان نمي آمدند ، واين ارتباطي به زيارت قبور ندارد .

نكته اي كه تذكر آن ضروري مي نمايد آن است كه اسلام دين فطرت و دين سهل و سمح است و پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : آيين اسلام آيين استواري است و با آن به رفق و مدارا وارد شويد .^{( 1 )}

فرض كنيد مادر مؤمني فرزند رشيد خود را از دست داده و جسد او را زير خروارها خاك دفن كردند و قلب او سوزان است ، تنها چيزي كه مي تواند او را تسلي دهد زيارت قبر فرزندش است . در اين صورت بازداشتن مادر از چنين عمل عقلايي كه در همه جهان رواج دارد ، مايه فشار روحي وي خواهد بود . آيا ممكن است شريعت اسلام از چنين عملي نهي كند ، آنگاه دين را سهل و آسان بنامد ؟ !

اصولاً زيارت قبور جنبه عبرت آموزي و يادآوري آخرت دارد و با قرائت قرآن و فاتحه بر عزيزان همراه است ، چگونه مي توان زنان را از اين فيض محروم كرد ؟

و به ديگر سخن ، فلسفه زيارت قبور ، كه يادآوري آخرت و مايه عبرت است ، قابل تخصيص نيست .

البته زيارت قبور بايد از هر نوع گناه و خلاف پيراسته باشد و اگر به فرض نهي هم در كار بوده ، شايد براي اين بوده كه در آن زمان ، زنان اين شرايط را رعايت نمي كردند .

1. انّ هذا الدين متين، فأوغلوا فيه برفق. مسند احمد، ج 3، ص 199.

﷯

196

سفر براي زيارت قبور

سؤال : آيا سفر كردن به قصد زيارت قبور مشروع است ؟

پاسخ : از پاسخ دو سؤال پيشين روشن شد كه زيارت قبور ، يك امر مستحب است ، و اسلام به خاطر آثار سازنده ، بر آن تأكيد دارد ، ولي آيا صحيح است فردي براي زيارت قبور انبيا و اوليا به سفر برود ، مثلاً براي زيارت قبر پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به مدينه سفر كند و يا براي زيارت سيدالشهدا (عليه السلام) به كربلا برود ؟ ، پاسخ كوتاه اين كه : اگر زيارت قبور مستحب است ، مقدمه آن كه سفر كردن است نمي تواند حرام باشد . اينك توضيح آن :

زيارت قبر پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از مستحبات مؤكّدي است كه همه علماي اسلام بر آن اتفاق نظر دارند . تقي الدين سبكي شافعي ( متوفاي756 ) يكي از فقيهان چيره دست قرن هشتم است . او در نقد انديشه ابن تيميه ( م738هـ ) كه استحباب زيارت قبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را منكر شده بود ، كتابي به نام « شفاء السقام في زيارة خير الأنام » نوشت و با پژوهشي گسترده آراي فقيهان اهل سنت را از قرن چهارم تا روزگار خويش در آن كتاب گرد آورده ، و روشن ساخته است كه استحباب زيارت قبر پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از مسلّمات فقه اسلامي است .^{( 1 )}

1. شفاء السقام، ص 65 تا 79.

197

علاّمه و محقق سخت کوش معاصر ، آيت اللّه اميني ( 1320ـ 1390 ) در كتاب شريف « الغدير » به تكميل موضوع پرداخته و نظريات بيش از 40دانشمند مسلمان اعم از فقيه و محدّث را در اين زمينه تا عصر خويش گرد آورده است .^{( 1 )}

علاقه مندان مي توانند براي آگاهي از نظرات اين بزرگان به دو كتاب ياد شده كه در دسترس همگان قرار دارد ، مراجعه كنند . ما در اينجا به نقل سه گفتار بسنده مي كنيم :

1 . محمد بن عبدالوهّاب مي گويد : زيارت پيامبر مستحب است ، ولي بايد سفر براي زيارت مسجد و نماز گزاردن در آنجا انجام گيرد .^{( 2 )}

2 . عبد الرحمن جزيري نويسنده كتاب « الفقه علي المذاهب الأربعة » كه در آن فتاواي فقهاي چهار مذهب را گرد آورده است ، مي نويسد : « زيارت قبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از بالاترين مستحبات بوده و در مورد آن احاديثي وارد شده است » . سپس به نقل شش حديث پرداخته و آداب زيارت را بيان مي كند .^{( 3 )}

از آنجا كه مؤلف الفقه علي المذاهب الأربعة ، تعليقه اي بر متن مذكور ننوشته ، اين حاكي از آن است كه مذاهب أربعه با آن موافق هستند .

3 . شيخ عبد العزيز بن باز مي گويد : كسي كه مسجد پيامبر را زيارت كرد مستحب است در روضه پيامبر دو ركعت نماز بگزارد ، سپس بر پيامبر سلام بگويد ، همچنانكه مستحب است به قبرستان بقيع برود و به شهيدان مدفون در آن ، سلام بگويد .^{( 4 )} بدين ترتيب ، روشن گرديد كه زيارت قبر پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مستحب است ، امّا سخن درباره سفر براي زيارت قبر پيامبر و ديگر ياران اوست ،

1. الغدير:5/109ـ 125.

2. الهدية السنيّة، رساله دوم.

3.الفقه علي المذاهب الأربعة:1/590.

4. جريدة الجزيرة، مورخ 24 ذي قعدة الحرام 1411هـ، شماره 6826.

198

در اينجا اين سؤال مطرح است كه آيا سفر براي زيارت قبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مشروع است يا خير ؟ پاسخ آن روشن است ، زيرا سفر آنگاه كه مقدمه مستحب قرار بگيرد ، طبعاً مستحب و يا لااقل مباح خواهد بود ، علاوه بر اين دليل اصولي ، سيره مسلمانان جهان در چهارده قرن ، روشن ترين گواه بر جواز سفر به نيت زيارت قبر نبي اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است .

مسلمانان و سفر به مدينه براي زيارت

تاريخ اسلام نشان مي دهد كه پس از درگذشت پيامبر ، مسلماناني كه دور از مدينه مي زيستند ، براي زيارت مرقد شريف آن حضرت ، بار سفر مي بستند و به زيارت مرقدش مي شتافتند ، اينك نمونه هايي در اين مورد :

1 . بلال ، مؤذن و يار صميمي رسول خدا و مورد علاقه او بود . او پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پاسداري از مرزهاي كشور اسلامي را برگزيد و از مدينه هجرت كرد . شبي در رؤيا رسول خدا را ديد كه به او مي گويد : اين بي مهري چيست اي بلال ! آيا و قت آن نرسيده است كه مرا زيارت كني ؟

بلال از خواب بيدار شد ، در حالي كه هاله اي از غم و اندوه ، روح و روان او را فرا گرفته بود ، مقدمات سفر را فراهم كرد و آهنگ مدينه نمود . وقتي وارد روضه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شد ، با صداي بلند گريه مي كرد وصورت خود را بر قبر آن حضرت مي ماليد . ناگهان دو ريحانه رسول خدا حسن وحسين (عليهما السلام) به سوي او آمدند ، او هر دو را در بغل گرفت و بوسيد ، به او گفتند : علاقمنديم اذان تو را بشنويم ، اذاني كه براي جدّمان رسول خدا مي گفتي .

او به هنگام سحر به بام مسجد رفت و در همان نقطه كه مي ايستاد و اذان مي گفت ، ايستاد و اذان گفت .

وقتي صداي تكبير او مدينه را فرا گرفت و گويي مدينه تكان خورد . وقتي شهادت به توحيد را بر زبان جاري كرد گريه مردم بلند شد و زماني كه شهادت به

199

رسالت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را بر زبان جاري كرد ساكنان مدينه همگي از خانه بيرون ريخته و گريه سر دادند . چنانكه نوشته اند : بعد از رسول خدا مدينه چنين روز را از نظر گريه و شيون به خود نديده بود .^{( 1 )}

2 . عمر بن عبد العزيز افرادي را اجير مي كرد كه از شام به مدينه بروند و سلام او را به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) برسانند .

سبكي مي نويسد : عمر بن عبدالعزيز گروهي را از شام به مدينه فرستاد تا به پيامبر سلام بگويند و باز گردند .^{( 2 )}

واقدي در فتوح الشام مي نويسد : آنگاه كه عمر با مردم بيت المقدس مصالحه كرد ، كعب الأحبار بر او وارد شد و اسلام آورد و خليفه از اسلام او خوشحال شد .

عمر به او گفت : آيا مي تواني با من به مدينه بيايي ، و قبر پيامبر را زيارت كني و از زيارت آن بهره بگيري ؟

پاسخ كعب به درخواست خليفه ، مثبت بود و در بازگشت ، همراه او بار سفر بست . وقتي عمر به مدينه رسيد ، ابتدا وارد مسجد شد و به رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سلام داد .^{( 3 )}

البته ما نيازي به اين گونه استشهادهاي جزئي نداريم ، زيرا همه مسلمانان در طول چهارده قرن بر جواز سفر ، مُهر صحت نهاده وپيوسته كاروان ها از نقاط دور به زيارت قبر آن حضرت رهسپار مي شده اند .

سُبكي در مورد سير پياپي كاروان ها به سوي مدينه داد سخن داده و يادآور مي شود كه در تمام اعصار ، زائران خانه خدا به قصد زيارت قبر پيامبر ، راهي را

1. ابن عساكر: مختصر تاريخ دمشق: 5/265; تهذيب الكمال:4/289.

2.سبكي: شفاء السقام به نقل از مناسك امام ابوبكر ابي عاصم النبيل:143.

3. الواقدي: فتوح الشام: 1/244.

200

برمي گزيدند كه به مدينه منتهي شود و احياناً به خاطر درك فيض زيارت آن حضرت ، دورترين راه را برمي گزيدند كه به اين فيض عظيم برسند . سپس مي گويد كساني كه مي پندارند هدف از اين سفر زيارت مسجد وگزاردن نماز در آن است ، سخت در اشتباهند ، و ضمير اين زائران وگفتارشان بر خلاف اين نظر گواهي مي دهد . هدف آنان ، چيزي جز زيارت قبر پيامبر و درود بر او نبوده و نيست .

به راستي اگر هدف از تحمل رنج اين سفر ، زيارت مسجد بود پس چرا بيشترين سفر را به مدينه اختصاص مي دادند ؟

چنانچه اجماع و اتفاق علما ومسلمانان گواه بر جوازِ شرعيِ يك عمل است ، اجماع امت در اين مورد بالاترين نوع اجماع است .^{( 1 )}

دستاويز تحريم كنندگان سفر

تا پايان قرن هفتم همه علما در اين مسأله اتفاق نظر داشتند كه سفر براي زيارت ، امري مباح بوده ومقدمه يك امر مستحبي ـ اگر خود مستحب نباشد ـ دست كم مباح و جايز خواهد بود . ولي در اوايل قرن هشتم ، « ابن تيميه » حديثي را كه ابوهريره آن را از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل كرده دستاويز خود قرار داد و با اجماع علما به مخالفت برخاست . روايت مورد نظر ابن تيميه ، به سه صورت نقل شده است ، و آنچه به ظاهر مي تواند هدف او را تأمين كند ، دو صورت زير مي باشد :

1 . « لا تُشَدُّ الرِّحالُ إِلاّ إِلي ثَلاثَةِ مَساجِدَ : مَسْجِدي هذا ، وَمَسْجِدِ الحَرام ، وَمَسْجِدِ الأَقصي » .^{( 2 )}

1. شفاء السقام:100ـ 101.

2. صحيح مسلم: 4/126، باب «لا تشد الرحال إلاّ إلي ثلاثة مساجد» از كتاب حجّ.صورت سوم حديث چنين است: تشد الرحال إلي ثلاث مساجد(صحيح مسلم:4/126). ناگفته پيداست اين لفظ كافي در اثبات مقصود ابن تيميه نيست زيرا اثبات جواز سفر بر اين سه، ملازم با تحريم آن به غير اين سه نيست.

201

« بار سفر بسته نمي شود مگر به سه مسجد : مسجد من ، مسجد الحرام ، مسجد الاقصي » .

2 . « إِنّما يُسافِرُ إِلي ثَلاثَة مَساجِد : مَسجد الكَعْبَة ، ومَسْجدي ، وَمَسْجد إيليا » .^{( 1 )}

ابن تيميه به ظاهر اين حديث تمسك جسته و مدعي شده است كه براي انجام كارهاي عبادي ، فقط در سه مورد مي توان سفر كرد ، و زيارت قبر پيامبر كه يك امر عبادي و مستحب است داخل در اين سه مورد نيست .

اين استدلال با كمترين دقت كاملاً فرو مي ريزد و روشن مي شود كه پايه درستي ندارد ، زيرا همگي مي دانيم كه جمله استثنائيه از دو بخش تشكيل مي يابد :

1 . جمله مُستَثني منه : « ما جاءني أحد » .

2 . جمله استثناء : « إلاّزيداً » .

حديث ياد شده از دوجمله تشكيل يافته :

1 . مستثني منه : « لا تشدّ الرحال » .

2 . استثناء « إلاّ إلي ثلاثة مساجد » .

از آنجا كه در جمله نخست ، « مستثني منه » صريحاً وارد نشده است ، به اقتضاي قواعد زبان عربي بايد كلمه اي را در آن مقدّر كنيم كه در اينجا دو احتمال بيشتر وجود ندارد :

1 . بگوييم مستثني منه ، « إلي مسجد » است .

2 . مسثتي منه ، « إلي مكان » است .

بنابر احتمال اوّّل ، مضمون حديث چنين خواهد بود « لا تشد الرحال إلي مسجد من المساجد إلاّ إلي ثلاثة » .

1. صحيح مسلم: 4/126، باب «لا تشد الرحال إلاّ إلي ثلاثة مساجد» از كتاب حجّ.

202

اگر معني حديث اين باشد ، بايد گفت كه گفتار حضرت در نفي و اثبات ، بر محور مسجد قرار دارد و مفاد آن اين است كه براي اقامه نماز ، نبايد براي هيچ مسجدي رنج سفر را تحمل نمود ، مگر براي سه مسجد . در اين صورت ، سفر براي زيارت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مستثني منه « مسجد » داخل نبوده و موضوعاً از دايره كلام خارج خواهد بود و نهي شامل آن نمي گردد . امّا علت اين كه نبايد براي اقامه نماز در مسجدي ، سفر كرد آن است كه به استثناي سه مسجد ياد شده ، ديگر مساجد از ارزش يكساني برخوردار مي باشند ، ولذا در صورت امكان اقامه نماز در يكي از آنها ، سفر به مساجد مشابه كار لغو و بيهوده اي است . مثلاً شهري كه مسجد جامع دارد ، وجهي ندارد كه انسان براي اقامه نماز به مسجدِ جامعِ شهر ديگر برود ، زيرا پاداش دومي با پاداش اولي يكسان است ، و در اين صورت سفر وي بي ارزش خواهد بود . ولي سه مسجد ياد شده از اين قانون مستثني مي باشد ، زيرا نماز گزاردن در آنها از پاداش و ارزش والاتري برخوردار است .

با توجه به اين اصل كه حديث در جانب نفي وجانب استثنا پيرامون مساجد سخن مي گويد ، سفر به مراكز ديگر ، از دايره حديث بيرون بوده و نسبت به جواز و تحريم آن ساكت است .

امّا بنابر احتمال دوم ، معني حديث چنين خواهد بود :

« لا تشدُّ إلي مَكان مِنَ الأمكنةِ إلاّ إلي ثَلاثة » ( به هيچ نقطه نبايد سفر كرد مگر به سه مسجد ) .

برپايه اين احتمال ، استناد ابن تيميّه به حديث مزبور ، درست خواهد بود ، امّا استدلال به اين حديث براي تخطئه سيره عملي مسلمين و روايات متواتر در مورد استحباب زيارت مرقد رسول اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، به دلايل گوناگون مخدوش و نادرست است .

اوّلاً ـ چنانكه ديديم ـ ، در حديث مزبور ، احتمال ديگري نيز وجود دارد و بر

203

اساس آن ، هيچ تعارضي بين مفهوم حديث و سيره و اجماع مسلمين وجود نخواهد داشت . و با وجود احتمال نخست ، استدلال قطعيت خود را از دست مي دهد . خاصّه آنكه ، اين احتمال ( كه كلمه مقدّر : « مسجد » باشد ) با توجه به اين كه « مستثني » « مساجد » است ، قوي تر بلكه متعين به نظر مي رسد .

ثانياً ، چنانچه به احتمال دوم عمل كرده و كلمه مقدّر را « مكان » بگيريم ، حديث ، مفهوم ناصحيحي پيدا مي كند كه صدور آن از شخص خبير و حكيمي چون پيامبر ، محال مي نمايد . زيرا برپايه احتمال دوم ، از سفر به هر نقطه اي از جهان ـ به استثناي اين سه مسجد ـ نهي شده است . در حالي كه منطق اسلامي ، سفرهاي فراواني را جايز و مستحب مي شمارد . همچون : سفر براي تحصيل علم ، سفر براي تجارت ، سفر براي صله رحم ، سفر براي سياحت ، سفر براي جهاد و دهها سفر حلال ديگر .

در اين صورت چاره اي نداريم كه به احتمال اوّل گردن نهاده و واژه « مسجد » را در تقدير بگيريم و سفر براي زيارت را موضوعاً از دايره مضمون حديث خارج شمريم .

علاوه بر اينها ، اصولاً در صحتِ اساس اين حديث ، حتّي بنابر احتمال نخست ، شك و ترديد جدّي وجود دارد . زيرا حديث از زبان رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ادعا مي كند كه سفر به هيچ مسجدي جز مساجد سه گانه جايز نيست ، در حاليكه محدثان نقل مي كنند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در روزهاي شنبه پياده و گاهي سواره براي نماز گزاردن به مسجد قبا مي رفت و در آنجا دو ركعت نماز مي گزارد و مسجد قبا در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در دوازده كيلومتري مدينه قرار داشت .^{( 1 )}

1. صحيح بخاري: 2/72، صحيح مسلم، سنن نسائي يا شرح شيوطي 372.

204

زيارت مساجد سبعه

در گوشه و كنار « مدينه منوره » مراكزي به نام « مساجد سبعه » است كه زائران خانه خدا پس از استقرار در مدينه ، به زيارت آنها مي شتابند ، و اگر « مسجد ردّ الشمس » و « بلال » و « اجابه » را بر آنها بيفزاييم ، شمار آنها از هفت تجاوز مي كند .

زائران در اين مساجد ، دو ركعت نماز گزارده و بيش از همه به « مسجد امام علي (عليه السلام) » عنايت مي ورزند ، اكنون سؤال مي شود اگر ثوابِ گزاردن نماز در اين مساجد فزونتر از ديگر مساجد در جهان نيست ، پس چرا زائران به زيارت اين مساجد مي روند و در آنجا نماز مي گزارند ، در حالي كه چنين دستوري در شرع انور وارد نشده است و در نتيجه سفر براي زيارت آنها « بدعت » خواهد بود .

پاسخ اين پرسش روشن است :

سفر براي ديدار اين مساجد ، از اين نظر نيست كه در شرع دستوري در اين مورد وارد شده است ، يا گزاردن نماز در اين مساجد ، فضيلت بيشتري دارد بلكه انگيزه سفر يكي از دو چيز است :

1 . يادآوري خاطره مسلمانان صدر اسلام كه در سخت ترين شرايط ( جنگ خندق ) آنها را ساخته اند و در آنها نماز گزارده و به جهاد ادامه داده اند زيرا برخي از اين مساجد در نقاطي ساخته شده كه مسلمانان در آن نقطه ، با سپاه شرك و يهود به نبرد پرداخته و با كشتن قهرمان شرك به نام « عمرو بن عبدود » به حكومت طاغوت پايان بخشيده اند . حضور در اين مراكز و همانند آنها ، آن خاطره ها را تجديد مي كند و پيوند ما را با آنان مستحكم مي سازد .

2 . انگيزه ديگر ، قصد تبرك از زيارت اين نقاط است ، زيرا خون شهيدان راه توحيد در اين نقاط ريخته شده و اين سرزمين شاهد پايمردي شهيدان راه حق ، ويا محل رفت وآمد بزرگان اسلام بوده است .

اين دو انگيزه آنان را به زيارت اين مساجد برمي انگيزد و سفر به اين نقاط و

205

امثال آنها ، مانند سرزمين خيبر و فدك ، از يكي از اين دو انگيزه نشأت مي گيرد .

وامّا نماز گزاردن پس از ورود به اين مساجد ، به خاطر امتثال يك حكم الهي درباره كليه مساجد است ، زيرا مستحب است پس از ورود به هر مسجد ، دو ركعت نماز تحيت در آن به جا آورد و هرگز هدف از سفر اين نيست كه بروند در آنجا نماز بگزارند ، بلكه اين انگيزه پس از ورود به مسجد پديد مي آيد .

206

ساخت بنا بر روي قبور

سؤال : آيا بنا ، بر روي قبور جايز است ؟

پاسخ : مشروعيت بنا ، بر قبور پاكان را از راه هاي گوناگون مي توان ثابت كرد ، اينك به آنها اشاره مي كنيم :

1 . سيره سلف صالح در حفظ قبور پيامبران

تاريخ گواهي مي دهد كه ساخت و حفظ بنا بر روي قبور اوليا و انبيا يك سنت ديرينه انساني بوده ، و قبل از طلوع ستاره اسلام ، قبور انبياي بني اسرائيل و غيره ، همگي داراي بنا بوده است ، و روزي كه مسلمانان اين مناطق را در فلسطين و اردن و شام فتح كردند ، در حفظ و صيانت آنها كوشيدند و تا به امروز به همان حالت باقي مانده است . مسلمانان نه تنها خدشه اي بر اين بناها وارد نكردند ، بلكه در تعمير و نوسازي آنها و گماردن افرادي براي خدمت و حفاظت ، اهتمام ورزيدند .

2 . حفظ آثار ، حفظ اصالت ها است

اصولاً در حفظ آثار ، خصوصاً آثار پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، مانند مدفن وي و قبر

207

همسران و فرزندان و صحابه و ياران او ، و خانه هايي كه در آنجا زندگي كرده و مساجدي كه در آنها نماز گزارده ، فايده عظيمي است كه طي مقدمه اي به آن اشاره مي كنيم .

امروز پس از گذشت بيست قرن از ميلاد مسيح ، وجود مسيح (عليه السلام) و مادر او مريم و كتاب او انجيل و ياران و حواريون او ، در غرب به صورت افسانه تاريخي درآمده است كه گروهي از شرق شناسان در وجود چنين مرد آسماني ، به نام مسيح كه مادرش مريم و كتاب او انجيل است ، تشكيك كرده و آن را افسانه اي به سان « مجنون عامري » و معشوق وي « ليلي » ، تلقي مي كنند كه زائيده پندارها و انديشه هاست ، چرا ؟ به خاطر اين كه يك اثر واقعي ملموس از مسيح در دست نيست ، مثلاً به طور مشخص ، نقطه اي كه او در آن متولد گرديد و خانه اي كه زندگي كرده ، و جايي كه در آن به عقيده نصاري به خاك سپرده شده است ، معلوم و روشن نيست . كتاب آسماني او نيز دستخوش تحريف گرديده و اين اناجيل چهارگانه ، كه در آخر هر كدام جريان قتل و دفن عيسي آمده است ، به طور مسلم مربوط به او نيست و بي ترديد پس از وي تدوين شده اند . از اين جهت بسياري از محققان آن ها را از آثار ادبي قرن دوم ميلادي دانسته اند . ولي اگر تمام خصوصيات مربوط به او محفوظ مي ماند ، به روشني بر اصالت او گواهي مي داد ، و براي اين خيالبافان و شكاكان جاي تشكيك باقي نمي گذارد .

ولي مسلمانان آشكارا خطاب به مردم جهان مي گويند : هزار و چهارصد سال قبل در سرزمين حجاز مردي براي رهبري جامعه بشري برانگيخته گرديد و در اين راه موفقيت بزرگي به دست آورد; و تمام خصوصيات زندگي او محفوظ است ، بي آن كه كوچك ترين نقطه ابهامي در زندگي آن بزرگ مرد مشاهده گردد ، حتي خانه اي كه او در آن متولد شده مشخص است ، و اين كوه حراء است كه وحي در آنجا بر او نازل مي گرديد ، و اين مسجد او است كه در آن نماز مي گزارد ، و اين

208

خانه اي است كه در آنجا به خاك سپرده شد ، و اينها خانه هاي فرزندان و همسران و بستگان او است ، و اين قبور فرزندان و اوصياء و خلفا و همسران او مي باشد و . . . .

اكنون اگر همه اين آثار را از ميان ببريم ، طبعاً علايم وجود و نشانه هاي اصالت او را از برده ايم و زمينه را براي دشمنان اسلام آماده ساخته ايم .

بنابراين ويران كردن آثار رسالت و خاندان عصمت ، علاوه بر اين كه يك نوع هتك و بي احترامي است ، مبارزه با مظاهر اصالت اسلام و اصالت رسالت پيامبر نيز مي باشد .

آيين اسلام ، آيين ابدي و جاوداني است و تا روز قيامت آيين هدايت براي انسان ها مي باشد . نسل هايي كه پس از هزاران سال مي آيند ، بايد به اصالت آن ، اذعان كنند . لذا براي تأمين اين هدف ، بايد پيوسته تمام آثار و نشانه هاي صاحب رسالت را حفظ كنيم و از اين طريق گامي در راه بقاء دين در اعصار آينده برداريم و كاري نكنيم كه نبوت پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به سرنوشت آيين حضرت عيسي (عليه السلام) دچار گردد .

3 . ترفيع خانه هاي پيامبران

قرآن مجيد ، در آيه معروف به آيه « نور » ، نور خدا را به چراغي پرفروع تشبيه مي كند كه به سان ستاره فروزان مي درخشد ، آنگاه در آيه بعدي جايگاه اين مشعل فروزان را بيوتي مي داند كه در آنها مرداني وارسته ، صبح و شام خدا را تسبيح مي گويند ، آنجا كه مي فرمايد :

« في بُيُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيها اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالغُدُوّ وَالآصال . . . » .^{( 1 )}

« [ اين چراغ فروزان ] در خانه هايي روشن است كه خدا رخصت داده كه قدر و

1. نور/37.

209

منزلت آنها والا گردد و نام او در آنها ياد شود ، در آن خانه ها بامدادان و شامگاهان تسبيح خدا مي گويند » .

اكنون بايد ديد مقصود از آن بيوت چيست ؟ مسلّماً بيت غير از مسجد است ، زيرا بيت از بيتوته به معني شب را به پايان رساندن » گرفته شده است ، و اگر به مسكن انسان بيت مي گويند ، از آن روست كه انسان در آنجا شب را به صبح مي رساند .

قرآن ، هر جا كه درباره معبد و پرستشگاهِ جمعيِ مسلمانان سخن مي گويد ، لفظ « مسجد » يا « مساجد » را به كار مي برد ، و لذا اين واژه در قرآن 28بار به صورت جمع و مفرد به كار رفته است ، در حالي كه هرگاه قرآن از « مسكن » و « مأوي » سخن به ميان آورد ، از واژه « بيت » به صورت جمع يا مفرد بهره مي گيرد . لذا اين واژه 66بار در قرآن در همين مورد به كار رفته است . نتيجه اين كه در زبان قرآن « بيت » و « مسجد » ، مصداقاً يكي نبوده ، و يكي شمردن آن دو ، مدعايي بي دليل است .

به طور مسلّم ، مقصود از اين بيوت ، بيوت انبيا و اوليا و انسان هاي وارسته است كه در آنها ، صبح و شام ، خدا را تسبيح مي گويند . جلال الدين سيوطي ، از انس بن مالك نقل مي كند : زماني كه رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آيه « في بُيُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرفَعَ » را در مسجد تلاوت كرد ، فردي از ياران رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به پا خاست و پرسيد : مقصود از اين خانه ها چيست ؟ پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : خانه هاي پيامبران ، در اين هنگام ابوبكر برخاست و گفت : اي پيامبر خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اين خانه ( اشاره به خانه علي و فاطمه (عليهما السلام) ) از همين خانه هاست كه خدا رخصت بر رفعت و بالا بردن منزلت آنها داده است ؟ پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : آري از برترين آنهاست » .^{( 1 )}

تا اين جا روشن شد كه مقصود از بيوت خانه هاي پيامبران است نه مساجد ، اكنون بايد ديد مقصود از رفع چيست ؟ در اينجا دو احتمال است :

1. الدر المنثور:6/203.

210

1 . مقصود از رفع ، رفع حسي است .

2 . مقصود از رفع ، رفع معنوي است .

بنابر احتمال اوّل ، مقصود ، بالا بردن ديوارها و زدن سقف است ، چنان كه در آيه مي فرمايد : « رَفَعَ سَمْكَها فَسوّاها »^{( 1 )}

ولي چون قرآن درباره بيوتي سخن مي گويند كه ديوار و سقف دارند طبعاً مقصود از « ترفيع » ، رفع معنوي است ، يعني رفعت و منزلت و بزرگداشت آنها و يكي از مظاهر ترفيع اين بيوت آن است كه از هر نوع آلودگي حفظ شوند و به هنگام فرسودگي تعمير شوند .

اين ويژگي ها به پاس حضور مردان بزرگي است كه در آن خانه ها به راز و نياز پرداخته و خدا را ياد مي کنند و داد و ستد ، آنان را از برپاداشتن نماز و پرداخت زكات باز نمي دارد . به پاس وجود اين شخصيت ها ، خدا اذن داده است كه به اين آثار ، از ديده تعظيم و تكريم نگريسته شود و از ويراني و آلودگي صيانت گردد .

همگي مي دانيم كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در خانه خود به خاك سپرده شد ، يعني در آن نقطه اي كه خدا را ياد مي كرد و ستايش مي نمود . خانه وي ، به حكم اين آيه ، داراي ارج و احترام بوده و هر نوع ايجاد ويراني و تخريب و ايجاد آلودگي در آن ، دور از شأن آن و بر خلاف دستور قرآن است .

بلكه بخشي از بيوت مدينه مدفن و آرامگاه شخصيت هاي بزرگي است :

وبنابر روايت صحيح^{( 3 )} حضرت زهرا (عليها السلام) در خانه خود كه تاكنون نيز موجود است به خاك سپرده شد .

حضرت هادي (عليه السلام) و حضرت عسكري (عليه السلام) نيز در خانه هايي كه خدا را

1. نازعات/28.

2. «سقف آن را برافراشت و آن را منظم ساخت».نازعات/28.

3. كافي:1/461.

211

پرستش مي كردند به خاك سپرده شدند . در اين صورت اين خانه ها به تصريح آيه ، داراي منزلت و رفعت هستند و تخريب آنها با مفاد اين آيه ناسازگار است .

در محله بني هاشم مدينه ، تا چندي قبل خانه هاي حسنين (عليهما السلام) و مدرسه امام صادق (عليه السلام) برپا بود ، و نگارنده خود در سال 1335هـ . ش به زيارت اين بيوت تشرف يافت ، ولي متأسفانه به عنوان توسعه مسجد نبوي همه اين آثار نابود گشت ، در حالي كه توسعه مسجد النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، با حفظ اين آثار منافاتي نداشت .

4 . صيانت قبور ، نشانه مهر و محبت است

دوستي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و خاندان او از اصول مؤكد اسلام است ، و آيات و رواياتي بر اين مورد گواهي مي دهد ، پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلاوَةَ الإيمانِ وَطَعْمَه ، أَنْ يَكونَ اللّهُ وَرَسُولُهُ أحبَّ إليهِ مِمّا سِواهُما . . . » .^{( 1 )}

« سه چيز است كه هر كس آن را دارا باشد ، مزه شيرين ايمان را مي چشد ، يكي از آنها اين است كه خدا و پيامبر او ، نزد انسان از همه چيز محبوب تر باشند . . . » .

مهر ورزيدن به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، روش هاي گوناگوني دارد كه به برخي اشاره مي كنيم :

نشر سخنان و برنامه هاي آنها .

حفظ و صيانت آثار و يادگارهاي آنان .

بناي يادبود بر قبور آنان .

همه اين امور ، نوعي مهرورزي به آنان شمرده مي شود .

ترمذي در سنن خود نقل مي كند كه :

1. جامع الاصول:1/37، حديث 22(به حديث هاي 21 و 20 نيز مراجعه شود).

212

« إنّ النَّبِي أَخَذَ بِيَد الحَسَنَ وَالْحُسَينَ وَقالَ : مَنْ أَحَبَّنِي وَأَحبَّ هذَيْنِ الغُلامَيْنِ وَأَبَاهُما وَأُمَّهُما كانَ مَعي في دَرَجَتي يَوْمَ القِيامَة » .^{( 1 )}

« پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دست حسن و حسين (عليهما السلام) را گرفت و فرمود : هر كس مرا و اين دو كودك و پدر و مادر آنها را دوست بدارد ، روز رستاخيز با من هم درجه خواهد بود » .

همگي مي دانيم سبط اكبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در سرزمين بقيع و سبط اصغر وي در كربلا به خاك سپرده شده اند و مرقدشان پيوسته زيارتگاه مسلمانان بوده و خواهد بود . ساختن هر نوع سايبان براي حفاظت از تربت پاك آنان نوعي ابراز محبت به دو سبط بزرگوار پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است و اين عمل همان پاداش را خواهد داشت كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در روايت فوق متذكر شده است .

امروز ، ملل زنده جهان ، سعي مي كنند كه ياد شخصيت هاي ملي و مذهبي خويش ( سران نظامي ، سياسي و اصلاح گران عرصه فرهنگ ) را به اشكال گوناگون زنده نگه دارند ، و بدين خاطر پيكر آنان را با عظمت ، تشييع مي كنند و در محلي با صفا تحت بناي مجلّلي به خاك مي سپارند ، تا آيندگان نيز همچون نسل حاضر ، شخصيت هاي مزبور را همواره مد نظر داشته و گرامي بدارند ، ما مسلمانان نيز بايستي با شيوه هاي گوناگون ( ساختن آرامگاه ، بناي يادبود و غيره ) شخصيت هاي برتر و بي نظير خويش را پاس بداريم .

5 . اصحاب كهف و ساختمان بر قبور آنان

آنگاه كه سرگذشت اصحاب كهف پس از سيصد و اندي سال بر مردم كشف شد ، همه مردم آن منطقه دور غار آنان را فرا گرفته و به دو گروه تقسيم شدند :

گروهي گفتند : برروي قبر ، بناي يادبودي بسازيم وآرامگاه آنان را با اين بنا

1. جامع الاصول:9/157، حديث شماره 6706.

213

گرامي بداريم .

گروهي ديگر گفتند : برروي غاري كه اجساد آنان در آن نهفته است ، مسجد بسازيم .

قرآن اين حقيقت را چنين بيان مي كند :

« فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمُ بُنْيَاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الذَّينَ غَلَبُوا عَلي أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً » .^{( 1 )}

از اين آيه استفاده مي شود كه درآن زمان هم ، بنا بر روي قبر امري رائج بود و هم مسجد سازي روي قبر ، چيزي كه هست نظريه نخست مربوط به غير مؤمنين و نظريه دوم ، مربوط به موحدان بوده است .^{( 2 )}

گواه بر اينكه پيشنهاد دوم از آن موحدان بوده است ، تاريخ معروفي است كه در باره زندگاني اصحاب كهف در كتب تفسير وتاريخ موجود است و آن اينكه ، آنان وقتي از خواب بيدار شدند ، فردي را روانه شهر كردند ، و او وضع شهر را دگرگون ديد و گرايش هاي مردم به مسيح را مشاهده كرد و تعجب كرد كه چگونه اين شهر كه مركز مشركان بود ، بلكه وجود موحدان درآن غير قانوني به شمار مي رفت به چنين حالت و وضعي در آمده است^{( 3 )} ، گويا براي تبيين يك چنين دگرگوني در اوضاع ديني مي فرمايد :

« قَالَ الَّذينَ غَلبَوُا عَلي أمْرِهمْ . . . » يعني كساني كه بر گروه نخست پيروز شده بودند و مقصود اين است كه ازنظر فكر وانديشه وايدئولوژي پيروز شده بودند نه

1. كهف/21.

2. طبري ، تفسير 15/225 ونيز به تفسير قرطبي وكشاف زمخشري وغرائب القرآن نيشابوري ، ذيل همين آيه مراجعه فرمائيد همگي متفقند كه پيشنهاد اول مربوط به مشركان وپيشنهاد دوم مربوط به موحدان بوده است.

3.طبري، تفسير ،15/225.

214

از نظر سياسي ، و پيشنهاد مسجد سازي گواه بر اين است كه پيشنهاد دهندگان مردم متدين بودند و از اين نظر ، بر گروه ديگر غلبه كرده بودند ، نه اينكه اهل قدرت و سلطه بودند تا گفته شود : گفتار چنين گروه ، شايسته پيروزي نيست .^{( 1 )}

بنا براين آيه از دو جهت مي تواند سند ما باشد :

الف . از اينكه قرآن ، بنا بر مدفن اصحاب كهف را از زبان گروهي نقل مي كند ، بدون اينكه آن را نقد كند ، و اين خود نشانه مشروع بودن آن است ، زيرا در غير اين صورت ، آن را نقد مي كرد . شما اگر به آيات قرآن نظري بيفكنيد آنجا كه گفتاري را از ديگران نقل مي كند ، در صورت غير صحيح بودن به نقد آن مي پردازد ـ مگر اين كه بي پايگي آن روشن باشد ـ ، مثلاً فرعون به هنگام غرق شدن در امواج دريا اظهار ايمان كرد وگفت :

« آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ الَّذيِ آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إسْرائيلَ وَأنَا مِنَ المُسْلِمِيِنَ » .^{( 2 )}

« من ايمان آوردم كه خدايي جز آنكه بني اسرائيل به او ايمان آورده اند ، نيست ومن از مسلمانان هستم . »

قرآن ، براي اينكه ديگران نپندارند كه ايمان درچنين لحظاتي نافع وسودمند است ، فوراً نقد مي كند ومي فرمايد :

« الآنَ وقَدْ عَصَيْت من قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ » .^{( 3 )}

« آيا اكنون ( ايمان مي آوري ) در حالي كه در گذشته عصيان كردي و از مفسدان بودي » .

1. نويسنده كتاب « تحذير الساجد » ناصرالدّين الباني براي ناديده گرفتن دلالت آيه ، آن را به گروه سلطه و زور تفسير كرده است.در حالي كه به گواهي تفسير طبري،مقصود گروهي است كه بر آيين شرك غلبه كرده بودند.

2. يونس/90.

3. يونس/91.

215

ب . قرآن ، اين ديدگاه ( بناي بر قبور به صورت مسجدسازي ) را از جمعيت پيروز بر مشركان نقل مي كند ، و اين خود حاكي از آن است كه اين گروه چنين پيشنهادي را به عنوان حكم شريعت خود مطرح مي كردند و همگي مي دانيم كه شرايع سماوي از نظر اصول و قواعد كلي يكسانند واختلاف ، در كيفيت ها وجزئيات است^{( 1 )} ، از اين جهت فقها مي گويند احكام ثابت در شرايع پيشين براي ما حجت است ، مگر اينكه دليل محكمي بر منسوخ شدن آن داشته باشيم .

با توجه به اين ادله پنج گانه :

الف . سيره سلف صالح در حفظ قبور انبياي پيشين .

ب . صيانت آثار ، حفظ اصالت ها است .

ج . حفظ ابنيه مربوط به اوليا نوعي ترفيع بيوت آنها است .

د . حفظ آثار اوليا مظهر مهر و مودّت آنها است .

هـ . بناي يادبود يا مسجد بر قبور اصحاب كهف;

براي احدي جاي شك و ترديد باقي نمي ماند كه بناي بر قبور ، نه تنها مشكل شرعي ندارد ، بلكه امري مطلوب و مرغوب است .

تنها چيزي كه باقي مانده است ، تفسير روايتي است كه دستاويز وهابيان قرار گرفته است .

دستاويز وهابيان براي ويراني قبور

دلايل گرامي داشت مزار پاكان را از ديدگاه قرآن و سنت و سيره عملي

1. وبه تعبير قرآن : «وَلِكُلّ جَعَلْناشِرْعَةً وَمِنْهَاجاً » (مائده/47)

(براي هريك از امت ها آيين (طريق ) وروشي قرار داديم) . بنابراين ، فيض الهي به عنوان شريعت از نظر روح واصول ، يكي است واختلاف در صورت ها ولباس ها وطرقي است كه مارا به آن مي رساند.گذشته بر كمالي كه شريعت پسين بايد دارا باشد تا پيروي از آن متعين گردد.

216

مسلمانان ، بررسي كرديم ، وقت آن رسيده است كه دليل مخالفان را كه عمدتاً روايت « ابي الهياج اسدي » است ، مورد بررسي قرار دهيم و عيار صحت آن را با محك نقد بسنجيم .

مسلم در صحيح خود از ابي الهياج نقل مي كند كه :

« قَالَ لي عَليّ بن أبي طالب ألا أُبْعِثُكَ عَلي ما بَعثَني عَلَيْهِ رَسُولُ اللّهِ ، أَنْ لا تَدَع تِمْثالاً إلاّ طَمَسْتَهُ وَلا قَبْراً مُشْرِفاً إلاّ سَوّيتَهُ » .^{( 1 )}

« علي بن ابي طالب به من گفت : آيا نمي خواهي تو را به مأموريتي كه پيامبر مرا براي آن اعزام كرد ، اعزام كنم ، اين كه : هيچ تصوير ( ذي روحي ) را ترك مكن مگر آنكه آن را محو كني ، و نيز هر قبر بلندي را كه ديدي آن را مساوي و برابر ساز » .

مخالفان بناي قبور ، اين حديث را دليل بر حرمت ساختن آرامگاه مي گيرند و در شوال 1344هـ . ق كه قبور ائمه بقيع ويران گرديد ، همان روز در روزنامه « ام القري » پرسش و پاسخي انتشار يافت و در لزوم تخريب گنبد و بارگاه به اين حديث استدلال شد .

براي روشن شدن ميزان صحت استدلال به اين حديث ، آن را از نظر سند و دلالت مورد بررسي قرار مي دهيم :

الف : سند حديث

راويان حديث به قرار زيرند : 1 . وكيع ، 2 . سفيان الثوري ، 3 . حبيب بن ابي ثابت ، 4 . ابو وائل ، 5 . ابو الهياج الأسدي .

درباره راوي نخست ( وكيع ) همين بس كه احمد بن حنبل ، استاد حديث ،

1. صحيح مسلم:13/61، كتاب الجنائز; سنن ترمذي:2/256، باب ما جاء في تسوية القبور; سنن النسائي: 4/88، باب تسوية القبر.

217

درباره او مي گويد : وكيع در 500 حديث خطا كرده است .^{( 1 )} و نيز مي گويد : او حديث را نقل به معني مي كرد و آشنايي كافي با آن نداشت .^{( 2 )}

درباره راوي دوم ( سفيان ثوري ) كافي است بدانيم كه ابن حجر او را مدلّس شمرده و از « ابن مبارك » نقل مي كند كه : سفيان ثوري نقل حديث مي كرد ، و من كه رسيدم ديدم او در نقل خود تدليس مي نمايد; همين كه مرا ديد از كار خود خجالت كشيد .^{( 3 )}

تدليس ، به هر صورت تفسير شود ، با ملكه عدالت سازگار نمي باشد .^{( 4 )}

درباره راوي سوم ( حبيب بن ابي ثابت ) ، ابن حِبّان از عطا نقل مي كند : او در حديث تدليس مي كرد ، و از احاديث او پيروي نمي شود .^{( 5 )}

راوي چهارم ( ابووائل ) كه نام او شقيق بن سلمه اسدي كوفي است ، با علي بن ابي طالب (عليه السلام) سرسنگين بوده است ابن ابي الحديد مي گويد : وي از مخالفان اميرمؤمنان علي (عليه السلام) بوده است وقتي از او پرسيدند علي را دوست داري يا عثمان را گفت : روزگاري علي را ، ولي اكنون عثمان را .^{( 6 )}

درباره راوي پنجم يعني « ابو الهياج اسدي » كه نام او حيّان بن حصين است ، هر چند تضعيفي درباره او در كتب رجال مشاهده نمي شود ، ولي ترمذي از نقل احاديث وي خودداري كرده و صحاح شش گانه نيز ، جز همين روايت ، روايتي ديگر از وي نياورده اند .^{( 7 )}

1و2. ابن حجر عسقلاني: تهذيب التهذيب:11/125 و131.

3. تهذيب التهذيب: 4/115.

4.تدليس، پنهان كردن عيب سند است، تيسير مصطلح الحديث، ص 78.

5. تهذيب التهذيب:2/178.

6. تهذيب التهذيب:4/362.

7.تهذيب التهذيب: 3/67; شرح صحيح مسلم، نووي: 7/41.در نقد اين راويان، «ذهبي» نيز در ميزان الاعتدال مطالبي نقل كرده است كه به خاطر اختصار از ذكر آنها خودداري شد.

218

ب : دلالت حديث

وضع سند حديث ابوالهيّاج ، از آنچه گفتيم ، روشن شد . پيداست با حديثي چنين كه راويانش به خطاي در نقل و تدليس در روايت متهم هستند ، نمي توان بر حكمي شرعي استدلال كرد . خاصّه آنكه ، با فرضِ چشم پوشي از قدح راويان حديث فوق ، دلالت آن بر مدّعا نيز ضعيف و مخدوش است . براي روشن شدن اين مسئله ، ضروري است دو واژه كليدي در فهم حديث را بررسي كنيم : 1 . قبراً مشرفاً ، 2 . إلاّ سوّيته .

درباره واژه اول ( مشرفاً ) يادآور مي شويم : « مشرف » از مادّه « شرف » به معني علوّ و بلندي گرفته شده است . و كساني كه از نژاد والايي برخوردارند ( همچون فرزندان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ) « شريف » ناميده مي شوند و به كوهان شتر نيز كه از ساير اعضاي بدن وي ، ارتفاع چشمگيري دارد « شرف » گفته مي شود .

در تاج العروس آمده است : « الشرف : العلوّ والمكان العالي ، ومن البعير سنامه ، وشُرفات القصر أعاليه » : « شرف به معني بلندي و مكان بلند است . كوهان شتر را شرف مي نامند و نقاط بلند و مرتفع كاخ ها ، و احياناً بلندي هاي روي ديوار نيز « شرفه » ناميده مي شود » .^{( 1 )}

آيا مقصود از « مشرفاً » هر نوع بلندي است يا بلندي خاصي همچون بلندي شبيه به كوهان شتر يا بلندي پشت ماهي ؟ ! با توجه به مفهوم واژه دوم « سوّيته » خواهيم ديد كه بلندي خاصي مورد نظر است .

درباره واژه دوم ( سوّيته ) نيز يادآور مي شويم : فعل « سوَّيتَه » در حديث ، از مادّه « تسويه » گرفته شده كه در لغت عرب ، دو كاربرد دارد :

1 . برابري چيزي با چيزي ، در اندازه ، چگونگي و غيره ، مانند مساوات دو

1.تاج العروس، ج23، ماده شرف.

219

خط متوازي در طول ، يا برابري دو سيب از نظر وزن .

در اين كاربرد ، فعل « سَوّي » به دو مفعول نياز دارد و مفعول دوم نيز بايد با حرف جرّ ( مانند « با ) » همراه باشد . مانند : سوّي هذا بهذا : اين دو شيء را با هم يكسان كرد .^{( 1 )}

2 . از بين بردن ناهمواري ها و زدودن كجي ها و پستي و بلندي ها از پيكره يك شيء . در اين كاربرد ، فعل « سَوّّي » يك مفعولي بوده و نيازي به مفعول دوم نخواهد داشت . مثلاً هرگاه نجّار ، ناهمواري هاي چوبي را با تراشيدن آن از بين ببرد ، گفته مي شود : سوّي الخشب .^{( 2 )}

تفاوت ميان دو كاربرد روشن است : در كاربرد نخست ، « مساوات » وصفي است قائم به دو شيء ، در حالي كه در دومي وصفي است قائم به يك شيء ( به اعتبار زدودن ناهمواري هاي مثلاً چوب ، بدون اينكه مقايسه اي در كار باشد ) .

اكنون كه مفهوم هر دو لفظ ( « مشرفاً » و « سوّيته ) » براي ما روشن شد ، بايد گفت حديث درباره كيفيت خود قبر سخن مي گويد ( به دليل يك مفعولي بودن آن در حديث ) نه در مقايسه آن با زمين ، والاّ لازم بود بفرمايد : « إلاّ سَوَّيتَه بالأرض » .

غرض آن حضرت اين بود كه ابي الهيّاج هر قبري را كه در آن ناهمواري و بلندي و پستي ( مانند كوهان شتر ، و يا پشت ماهي ) وجود دارد ، صاف كند و به صورت مسطّح دربياورد ، و حديث گواه بر اين است كه بايد روي قبر مسلمان ، مسطح باشد ، نه مسنَّم ، مانند پشت ماهي .

در آن زمان سطح قبور هموار نبود ، و وسط آن ها مانند كوهان شتر ارتفاع داشت ، ويا به صورت پشت ماهي بود ، امام (عليه السلام) دستور داد كه ابي الهياج قبور را از اين حالت بيرون آورد . اين سخن چه ارتباطي به ويران كردن قبر از اساس و يا

1. مانند آيه : «إِذْنُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمين» (شعراء/98).

2. مانند آيه: «الَّذي خَلَقَ فَسَوّي» (اعلي/2).

220

تخريب ابنيه روي آن دارد ؟ !

اتفاقاً ناقلان حديث و شارحان آن ، حديث را به نحوي كه گفتيم ، تفسير كرده اند .

1 . مسلم نويسنده « صحيح » اين روايت را تحت اين عنوان آورده است : « باب الأمر بتسوية القبر » و معني اين عنوان چنين است : « بابي كه در آن روايت مربوط به صاف كردن قبر وارد شده است » . و اين حاكي از آن است كه نويسنده حديث نيز از « مُشرف » ضدّ مسطح ، و از « تسويه » تسطيح آن را فهميده است .

2 . مسلم در آغاز بابي كه اين حديث در آنجا آورده است نقل مي كند كه : فضالة بن عبيد با گروهي در سرزمين روم بود . يك نفر از ياران وي درگذشت و او پس از دفن ، قبر وي را مسطح كرد و گفت : از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شنيده ام كه قبرها را مسطّح و مساوي سازيد .

همه اين قراين گواهي مي دهد كه مقصود از « مشرفاً » ، بلندي سطح قبر از زمين نيست ، بلكه بلندي خاصي در خود قبر ، مدّ نظر مي باشد ( اعم از آنكه با زمين مساوي ، و يا بلندتر و پست تر از آن باشد ) .

3 . نووي در توضيح اين حديث مي گويد : قبر نبايد از زمين بلندتر يا سطح آن مسنَّم ( پشت ماهي ) باشد ، بلكه بايد يك وجب از زمين بلندتر و روي آن مسطّح باشد .^{( 1 )}

4 . قُرطبي در تفسير خود ، حديث ياد شده را نقل كرده و مي گويد : از حديث برمي آيد كه مسطّح بودن سنت ، و مسنّم بودن بدعت است .^{( 2 )}

5 . ابن حجر عسقلاني ضمن بيان استحباب مسطّح بودن روي قبر ، مي نويسد : مقصود از حديث ابي الهياج آن نيست كه قبر با زمين از نظر سطح يكسان باشد ، بلكه مقصود آن است كه روي قبر ، صاف و مسطّح گردد ، هر چند

1. نووي، شرح صحيح مسلم:7/41. 2. قرطبي، تفسير: 2/380، تفسير سوره كهف.

221

خود قبر بلندتر از زمين باشد .^{( 1 )}

چنانچه همه اين سخنان را نيز ناديده بگيريم ( فرض كنيم كه حديث مي گويد قبر را بايد با زمين يكسان كرد ) ، باز استدلال به اين حديث در تخريب بناء قبور ، دو اشكال جدّي دارد :

اوّلاً : برابري قبر با زمين ، بر خلاف اتفاق آراي همه فقهاي اسلام است ، زيرا همگي اتفاق دارند كه قبر بايد يك وجب از زمين بلندتر باشد .^{( 2 )}

ثانياً : اگر تفسير ياد شده را بپذيريم وبگوييم حديث ناظر به لزوم برابري قبر با زمين است ، بايد قبر را تخريب كرد و آن را با زمين يكسان نمود ، نه بنايي را كه روي قبر ساخته شده است . اساساً حديث ، ناظر به بناي روي قبر نبوده و محور سخن در آن ، خود قبر است ، نه بنا و سايبان روي آن !

حديثي از امام صادق (عليه السلام) در تعمير قبور اولياء

امام صادق (عليه السلام) فرمود : پدرم از پدرش و او از حسين بن علي و او از علي بن أبي طالب (عليهم السلام) نقل كرد كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : اي علي ! تو را در سرزمين عراق مي كشند و در آنجا به خاك سپرده مي شوي ، علي (عليه السلام) مي گويد : به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عرض كردم : كساني كه قبرهاي ما را زيارت كنند و در آبادي آن بكوشند و پيوسته به آنجا رفت و آمد نمايند ، چه پاداشي دارند ؟

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : اي ابالحسن ! خدا مرقد تو و مرقد فرزندان تو را بخشي از سرزمين بهشت و قسمتي از خاك آن قرار داده است ، و خدا دل هاي انسان هاي برزگوار و برگزيده از بندگان خود را به شما علاقه مند ساخته است . آنان اذيت و آزار را در راه شما پذيرا مي شوند ، قبور شما را آباد مي كنند و آن هم براي تقرب به خدا و اظهار دوستي به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) .^{( 3 )}

1.ارشاد الساري:2/468.

2.الفقه علي المذاهب الأربعة: 1/420.

3. شيخ طوسي، تهذب الاحكام:6/22، حديث50; وسائل الشيعة:10 از ابواب مزار، باب26، حديث 1. لطفاً دنباله حديث را مطالعه بفرماييد.

222

نماز گزاردن نزد قبور اولياء

سؤال : آيا نماز و دعا در كنار قبر انبيا و اوليا مشروع است ؟

پاسخ : از جمله مسائلي كه وهابيان به آن حساسيت خاصي دارند ، دعا نزد قبور اوليا و نماز خواندن در آن مكان ها است . مدتي اين مسأله به عنوان عمل مكروه در ميان آنان تلقي مي شد ، و مي گفتند : « الصلاة في المساجد والبيوت أفضل منها عند قبور الأولياء والصالحين » .^{( 1 )}

اين مسأله به مرور زمان از مرحله مكروه به مرحله ممنوع سپس به مرحله شرك رسيده است ، اكنون اين مسأله را بر قرآن وسيره مسلمين عرضه مي كنيم تا حكم آن روشن شود .

1 . قرآن به زائران خانه خدا دستور مي دهد كه در مقام ابراهيم نمازبگزارند و مي فرمايد :

« وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وأمْنَاً واتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إبْراهيِمَ مُصَلًّي . . . » .^{( 2 )}

1. رسالة زيارة القبور، ص 160.

2. بقره/125.

223

« آنگاه كه كعبه را زيارتگاه مردم و جايگاهي امن قرار داديم ، واز مقام ابراهيم ، نمازگاهي براي خود برگزينيد » .

اكنون سئوال مي شود : چرا خدا فرمان مي دهد كه از مقام ابراهيم نمازگاهي براي خود انتخاب كنند . آيا مطلب جز اين است كه مي خواهد از جاي آن معلّم توحيد ، تبرك جوييم ؟

در اين صورت آيا ميان مقام ابراهيم و مقام پيامبر اسلام ، تفاوتي هست ؟ ويا ميان مقام پيامبران و آرامگاه آنان كه اجساد آنان را در برگرفته ، فرقي هست ؟

2 . طبق احاديث ، پيامبر گرامي در شب معراج ، در مدينه و طور سينا و بيت لحم فرود آمد و در آنجا نماز خواند جبرئيل به او گفت : اي پيامبر خدا ! مي داني كجا نماز خواندي ؟ تو در « طيبه » نماز خواندي كه به آنجا هجرت خواهي كرد . و در طور سينا نماز گزاردي كه خدا در آنجا با موسي سخن گفته است; و در بيت لحم نماز گزاردي كه عيسي در آنجا متولد شده است .^{( 1 )}

آيا با توجه به اين حديث مي توان بين زادگاه و آرامگاه تفاوتي قائل شد ؟ يا اين كه آن آيه و اين روايت همگي به يك ضابطه كلي اشاره مي كنند و آن اينكه زميني كه با بدن رجال توحيد و مردان خدا در تماس بوده و هست ; جاي مباركي است و چه بهتر كه انسان در آن نقطه خدا را عبادت كند ، و همه مي دانيم ، پرستش در اين جايگاه ها ، عبادت انسان ها نيست ، بلكه پرستش خدا در اماكن متبرك است .

گاهي تلاش هاي يك انسان صبور و يك زن باايمان ، سبب مي شود كه جاي پاي او ، عبادتگاه شود و انسان ها در آن نقطه خدا را پرستش كنند ، مانند هاجر مادر اسماعيل كه چون در راه خدا صبر كرد و رنج ها را تحمل نمود ، خدا جاي پاي او را محل عبادت قرار داد ، و فرمان داد كه زائران خانه خدا ، بين صفا و مروه سعي

1. جلال الدين سيوطي، خصائص كبري،1/154.

224

كنند ، همچنان که هاجر سعي كرده بود . اگر صبر وبردباري اين بانوي بزرگ سبب شده است كه جايگاه قدم هاي او متبرك و محل عبادت زائران خدا گردد ، چرا جايگاهي كه پيكر مطهر نبي أعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را در برگرفته ، مبارك و مقدس نباشد ، در حالي كه او بيش از « هاجر » در راه خدا متحّمل مصائب و مشكلات شده است !

شگفت اينجاست كه ابن القيم ، شاگرد ابن تيميه ، ناخود آگاه به اين حقيقت اعتراف كرده است . وي مي گويد : سرانجام ، بردباري هاجر و فرزند او بر دوري و تنهائي ، و آمادگي مادر براي ذبح فرزند ، به اينجا منتهي شد كه اثر پاي مادر و فرزند ، مركز عبادت مردان و زنان مؤمن قرار گرفت ، اين سنت خداست كه به هر كسي از مخلوقات كه بخواهد ، رفعت مي بخشد .^{( 1 )}

3 . مسلمانان جهان ، چهارده قرن است كه در كنار قبر پيامبر به پرستش خدا مي پردازند . اگر نماز در كنار قبور پيامبران ، مكروه و يا حرام و باطل است ، پس چرا احدي از صحابه و تابعان و علما بر اين مطلب اعتراض نكرده اند ؟ و اگر كسي در مسجد پيامبر در قسمت صفه نماز بگزارد ، قبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيش روي او قرار خواهد گرفت . آيا مي توان گفت : چنين نمازي باطل و يا مكروه است ؟

4 . همگي با مقام والاي دخت پيامبر گرامي آشنا هستيم . او بانوي بزرگي است كه پيامبر در حق او فرمود :

« فاطمةُ بَضْعَةٌ مِنّي فَمَنْ أغْضَبَها أغْضَبَني »^{( 2 )} .

« فاطمه پاره تن من است پس كسي كه او را خشمگين كند مرا خشمگين كرده است » .

1. ابن القيم، زاد المعاد:1/17،چاپ قاهره، افست، دارالفكر، و متن عبارت او چنين است:«إنّ عاقبة صبر هاجر وابنها علي البعد والوحدة والغربة والتسليم إلي ذبح الولد آلت إلي ما آلت إليه من جعل آثارهما ومواطئ أقدامهما مناسك لعباده المؤمنين ومتعبدات لهم إلي يوم القيامة وهذه سنته تعالي فيمن يريد رفعه من خلقه ».

2. بخاري، صحيح، ج 5، باب مناقب قرابة رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، حديث 3714.

225

همين دخت پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) روزهاي جمعه به زيارت قبر عموي خود حمزه مي رفت ، نماز مي گزارد و در كنار قبر او اشك مي ريخت .^{( 1 )}

5 . همسر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عايشه ، سالياني دراز پس از آن حضرت زندگي كرد و در حجره اي كه بدن پيامبر را در آن به خاك سپرده بودند ، نماز مي گزارد وخدا را عبادت مي كرد واحدي به او چنين اعتراضي نكرد .

سمهودي در وفاء الوفا ياد آور مي شود كه عايشه گفت : تا روزي كه عمر را در حجره من به خاك سپردند ، فاصله اي ميان من و قبور سه گانه نبود ، ولي از آن به بعد ، ديواري ميان من و قبور ساخته شد .^{( 2 )}

اين مسأله نشان مي دهد كه همسر پيامبر قريب پانزده سال در كنار قبر رسولخدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نماز گزارده و هرگز در هيچ تاريخي ذكر نشده كه وي براي اقامه نماز از حجره خارج مي شده است .

6 . همگي مي دانيم كه « حجر إسماعيل » آرامگاه هاجر و فرزند او ، اسماعيل است و احدي از فقها فتوا نداده است كه نماز در حجر اسماعيل ، مكروه ويا باطل است .

اما اين گروه ، نه تنها نماز در كنار قبور شهدا را تحريم مي كنند ، بلكه معتقدند به هنگام دعا نبايد به حجره پيامبر نگريست ، بلكه بايد رو به قبله ايستاد و دعا كرد ، درحالي كه ابو جعفر منصور در حرم پيامبر از فقيه مدينه ، مالك بن انس پرسيد : آيا من روبه قبله بايستم و دعا كنم ، يا به قبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رو كنم و خدا را بخوانم ؟ مالك در پاسخ گفت : چرا از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) روي مي گرداني ، در حالي كه او وسيله نجات تو وپدرت آدم است . به سوي پيامبر رو كن و از او شفاعت بخواه .

1. بيهقي، سنن، 4/78، حاكم، مستدرك الصحيحين،1/377.

2. سمهودي، وفاء الوفا، ج2، ص544.

226

خدا او را شفيع تو قرار ميدهد .^{( 1 )}

با توجه به اين دلايل ششگانه ، ديگر دليلي ندارد كه مشاهد انبيا و اوليا را حتي از زمين هاي موات هم بي ارزش تر بدانيم ، در حالي كه نماز در آن اماكن صحيح ومقبول است .

در پايان ، ياد آور مي شويم كه وهابيان ، روشن كردن چراغ را در شب و در كنار قبور تحريم مي كنند و به حديث ذيل استناد مي جويند :

« لَعَنَ رسولُ اللّه ِ زائرات القُبُور والمُتَّخِذِين عَلَيهاَ المساجدَ والسرجَ » .^{( 2 )}

« پيامبر خدا زنان زائر قبرها وكساني كه آرامگاه پيامبران را عبادتگاه خويش ساخته اند ودرآن چراغ روشن مي كنند; لعنت فرمود » .

چنين حديثي شايسته استدلال نيست ، زيرا نمي توان پذيرفت كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) زنان زائر قبور را لعن كرده باشد ، در صورتي كه خود ، همراه همسرش عايشه به زيارت قبور مي رفت .

هر انساني نسبت به پدر و مادر و عزيزان خود ، علاقه خاصي دارد . قطع اين علاقه پس از مرگ آنها ، با فطرت انساني در تعارض است و لذا همه انسان ها به حكم فطرت خويش ، خواهان تكريم عزيزان خود ، و لو با حضور در آرامگاه آنها هستند .

امكان دارد مقصود از جمله « والمتخذين عليها المساجد » ، نماز گزاردن در كنار قبور انسان هاي عادي باشد ، نه شخصيت هاي الهي ، از اين رو نماز گزاردن در قبرستان ها مكروه است . با توجه به ادله پيشين ، آرامگاه انبيا و اوليا حساب

1. سمهودي، وفاء الوفاء، ج4، ص1376.

2. نسائي، سنن، 3/77ـ چاپ مصر.

227

ديگري دارد و اگر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) روشن كردن چراغ را كاري ناشايست مي شمارد ، مربوط به آن صورتي است كه ازاين روشنائي ، استفاده نشود ، وإلاّ اگر روشن كردن چراغ ، براي قرائت قرآن و دعا و توجه به خدا صورت گيرد ; چرا بايد حرام باشد ؟

اتفاقاً شارحان حديث نيز همين نكته را ياد آور شده اند .^{( 1 )}

1. نسائي، سنن،3/77و4/95 چاپ بيروت وشرح جامع صغير 2/198.

228

سوگواري در فراق عزيزان

سؤال : گريه بر عزيزان از دست رفته در اسلام چه حكمي دارد ؟

پاسخ : حزن و اندوه به هنگام از دست دادن دوستان و بستگان ، امري است كه فطرت انساني با آن سرشته شده است . وقتي كسي گرفتار مصيبت فقدان عزيز وجگرگوشه اي از دوستان و آشنايان خود مي شود ، اندوه او را فرا مي گيرد و بي اختيار اشك از گونه هايش جاري مي شود . تا كنون مشاهده نشده است كه كسي منكر اين حقيقت بشود و به طور جدي و واقعي آن را انكار كند . پر واضح است كه اسلام ديني فطري است و بدون مخالفت با فطرت انساني ـمطابق اقتضائات آن ـ برنامه هاي خود را تنظيم نموده است :

« فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرتَ اللّهِ الَّتِي فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها » .^{( 1 )}

« پس روي خود را متوجه آيين خالص پروردگار كن ! اين فطرتي است كه خداوندانسان ها را بر آن آفريده است » .

هرگز ممكن نيست كه ديني جهاني ، گريه و اندوه به هنگام ازدست دادن دوستان و عزيزان را ، تا وقتي كه موجب خشم و غضب خداوند نشده است ،

1. روم / 30.

229

تحريم كند .

در بررسي هاي تاريخي ، شاهد آنيم كه پيامبر گرامي اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، صحابه و تابعين ، بر اساس همين اقتضاي فطري رفتار كرده اند . اينك برخي شواهد تاريخي را در اين زمينه خاطر نشان مي سازيم :

پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هنگام مرگ فرزند دلبندش ابراهيم ، مي گريست و مي فرمود :

« اَلْعَيْنُ تَدْمَع ، وَالْقَلْبُ يَحزَن ، وَلا نَقُولُ إِلاّ ما يَرْضي رَبُّنا وَإِنّا بكَ يا إِبراهيمُ لَمَحْزُونُونَ »

« چشم مي گريد و قلب مي سوزد و جز آنچه مورد رضايت خدا است نگوييم . اي ابراهيم ! ما در فراق تو در اندوهيم » .^{( 1 )}

تاريخ نگاران و سيره نويسان نوشته اند : هنگاميكه ابراهيم فرزند رسولخدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حال احتضار بود ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وارد خانه شد و او را در دامن مادرش ديد . او را گرفت و در دامان خود خواباند و فرمود :

« يا إِبْراهيمُ إِنّا لَنْ نُغْني عَنكَ مِنَ اللّهِ شَيْئاً ـ ثُمَّ ذَرَفَتْ عَينْاهُ وَقالَ : ـ إِنّا بِكَ يا إِبراهيمُ لَمَحْزُونُونَ ، تَبكي العينُ وَيحزن القلبُ وَلا نَقُول ما يُسخِطُ الرَّبّ وَلَوْلا أَنّه أَمرٌ حقٌّ وَوَعْدٌ صِدْقٌ وَإِنّها سَبِيل مأتيَّة ، لَحَزِنّا عَلَيكَ حُزناً شَديداً أشدَّ مِنْ هذا » .

« اي ابراهيم ! كاري از ما ساخته نيست ، سپس اشك چشمان آن حضرت را فرا گرفت و فرمود : ـ ما در فراق تو اندوهناكيم ، چشم گريان است و قلب سوزان و آنچه خشم خدا را موجب شود بر زبان نرانيم و اگر نبود كه مرگ حق است و وعده اي است صادق و راهي است كه همه بايد بروند ، اندوه ما بر تو بسي بيش از اين بود » .

1. سنن ابي داود: 1/58; سنن ابن ماجه: 1/482.

230

در اين هنگام عبدالرحمان بن عوف به آن حضرت گفت : مگر شماخودتان از گريه بر اموات نهي نكرديد ؟ حضرت پاسخ داد :

« لا ، وَلكِنْ نَهَيْتُ عَنْ صوتينِ أحْمَقَين وَآخَرين ، صوتٌ عِنْدَ مُصيبة وَخَمْشِ وُجوه وَشقّ جُيوب ورَنَّةِ شَيطان ، وصوتٌ عِنْدَ نغمةِ لَهْو ، وهذهِ رَحمَة ، وَمَنْ لا يَرْحَم لا يُرْحَم » .^{( 1 )}

« نه ! اما از دو صداي جاهلانه و دو كار نهي كرده ام; داد و فرياد به هنگام واردآمدن مصيبت و خراش دادن صورت و پاره كردن گريبان و صداي گريه اي كه در حلق پيچانده شود كه شيطاني است ، و صداي نغمه لهوآميز . امّا اين گريه من ، ناشي از عطوفت و رحمت است و البته كسي كه رحم نكند ، بر او رحم نشود » .

نمونه فوق ، اولين و آخرين گريه آن حضرت بر مصيبت عزيزان خود نبود . آن حضرت در مرگ فرزندش « طاهر » نيز مي گريست و مي فرمود :

« إِنّ العَيْن تَذْرِفُ وَإِنَّ الدَّمْعَ يَغْلِب وَانّ القَلْبُ يَحَزن وَلا نَعصِي اللّهَ عَزَّ وجَلَّ » .^{( 2 )}

« چشم گريان است و اشك ريزان و قلب سوزان و البته خداوند را عصيان نخواهيم كرد » .

علامه اميني در اثر گران سنگ خود « الغدير » ، موارد بسياري از گريه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و صحابه و تابعين را در مصيبت فقدان عزيزان و دوستان ، گرد آورده است . نمونه هاي ذيل ، از جمله مواردي است كه اين محقق انديشمند بدان ها اشاره كرده است :

« وقتي حمزه (قدّس سرّه) در جنگ احد به شهادت رسيد ، صفيه دختر عبدالمطلب (قدّس سرّه)

1 .سيره حلبي: 3/348.

2. مجمع الزوايد هيثمي: 3/8.

231

سر رسيد و به دنبال پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي گشت [ وقتي آن حضرت را يافت ] پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بين او و انصار فاصله شد و فرمود : او را به حال خود گذاريد . صفيه در نزد پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) [ يا جنازه حمزه ] نشست و گريست . هرگاه صداي او به گريه بلند مي شد ، صداي گريه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز; و اگر او آهسته مي گريست پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هم . فاطمه (عليها السلام) دختر رسولخدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز مي گريست و پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) همراه او گريه مي كرد و مي فرمود : هرگز كسي مانند تو مصيبت زده نخواهدشد » .^{( 1 )}

« پس از جنگ احد كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به مدينه بازگشتند ، با خبر شدند كه زنان انصار بر شهداي خود گريه مي كنند . حضرت فرمودند : « امّا حمزه عزادار و گريان ندارد » ! انصار با شنيدن اين جمله ، به زنان خود گفتند : هر كس خواست براي شهيد خود گريه كند ، ابتدا بر حمزه عموي پيامبر بگريد . [ بنا به گفته مؤلف كتاب مجمع الزوايد ] اين رسم تا كنون ادامه دارد و مردم بر هيچ مرده اي گريه نمي كنند ، مگر آنكه ابتدا بر حمزه بگريند » .^{( 2 )}

« هنگاميكه خبر شهادت جعفر ، زيد ابن حارثة و عبداللّه بن رواحة به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد ، اشك از ديدگان حضرتش جاري شد » .^{( 3 )}

« وقتي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به زيارت قبر مادر خود رفت ، به شدّت گريست و از گريه ايشان ، اطرافيان نيز به گريه آمدند » .^{( 4 )}

« هنگاميكه عثمان بن مظعون ، يكي از صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از دنيا رفت ، پيامبر بر جنازه او بوسه زد و گريست ، به گونه اي كه اشك آن حضرت بر گونه هاي مباركش جاري شد » .^{( 5 )}

1. الاسماع مقريزي، ص 154.

2. مجمع الزوايد: 6/120.

3. صحيح بخاري: كتاب «المناقب في علامات النبوة في الاسلام»; سنن بيهقي:4/70.

4. سنن بيهقي: 4/70، تاريخ خطيب بغدادي: 7/289.

5. سنن ابي داود: 2/63; سنن ابن ماجة: 1/445.

232

« هنگاميكه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مرگ پسر يكي از دختران خود مي گريستند ، عبادة ابن صامت از علت اين گريه سئوال كرد . حضرت پاسخ دادند : گريه ، رحمتي است كه خداوند در نهاد فرزندان آدم قرار داده است و خداوند فقط بر بندگان عطوف خود رحم خواهد كرد » .^{( 1 )}

« حضرت زهرا (عليها السلام) ، پس از رحلت رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي گريست و مي فرمود : اي پدر ! تو به پروردگارت نزديك شدي و دعوتش را اجابت نمودي . پدر جان ! اينك ، بهشت فردوس مأواي تو است » .^{( 2 )}

« دخت پاك رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، فاطمه زهرا (عليها السلام) در كنار تربت مطهر پدر ايستاد ، مشتي از خاك قبر برداشت و آن را بوييد و با چشماني گريان چنين سرود :

ماذا عَلي مَنْ شَمَّ تربةَ أحْمد

صُبَّتْ عَلَيَّ مَصائِبٌ لَو أنَّها

أنْ لا يَشُمَّ مَدَيَ الزَّمانِ غَواليا ؟

صُبَّتْ عَلَي الأَيّامِ صِرْنَ لَيالِيا

« چگونه است ، آن كس كه تربت پاك رسول خدا را مي بويد ، هرگز هيچ بوي خوشي را تا پايان عمر نخواهد بوييد .

بر من مصائبي روي آورد ، كه اگر بر روزها فرود مي آمد ، به شب تيره تبديل مي شدند » .

ابوبكر بن ابي قحافة ، خليفه اول ، بر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گريست و در سوگ پيامبر مرثيه اي سرود كه با اين بيت آغاز مي شد :

يـا عَيـنُ فَابْكـي وَلا تَسـأمـي * وَحَــقَّ البُكـاء عَلـي السيّـدِ

1. سنن ابي داود: 2/58; سنن ابن ماجة: 1/481.

2. صحيح بخاري، باب «مرض النبي ووفاته»; مسند أبي داود:2/197; سنن نسائي:4/13; مستدرك حاكم: 3/163; تاريخ الخطيب: 3/262.

233

« اي چشم ! گريان باش و از گريه ملول مشو ، كه گريه بر آن بزرگ سزاوار است » .

و نيز حسّان بن ثابت ، شاعر پر آوازه صدر اسلام در رثاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي گريد و مي گويد :

ظَللتُ بِها أَبكي الرَّسُولَ فَأَسْعَدَتْ

ُبكّوُنَ مَنْ تَبْكي السَّماواتُ يومَهُ

عُيُونٌ وَمِثلاها مِنَ الْجُفْنِ أَسْعدُ

وَمَنْ قَدْ بَكَتهُ الارْضُ فَالنّاسُ أكْمد

« همواره بر رسول خدا مي گريم ، پس اي ديده ها و مژگان ها مرا در اين گريستن ياري دهيد .

مردم مي گريند در عزاي كسي كه آسمان ها در روز عزايش گريه مي كنند ، و مردم در عزاي كسي كه زمين براي او گريست ، غمگين ترند » .

و در شعري ديگر :

يا عَيْنُ جُودي بِدَمْع مِنْكَ اسبالِ * وَلا تَمُلـنَّ مِـنْ سَـحّ وَإعْـوال

« اي ديده ! مدام از خود اشك جاري كن و از اشك و شيون ملول مشو » .

دختر عبدالمطلب ، « أروي » در سوگ آن حضرت مي گريد و اينچنين مرثيه مي خواند :

اَلا يا عينُ ! وَيحَكِ أسْعَدِيني

اَلا يا عَينُ ! ويحَكِ وَاستَهلّي

بِدَمْعِكِ ما بَقيتِ وَطاوِعيني

عَلي نُورِ البِلادِ وَأَسْعِديني

اي ديده ! واي بر تو; تا وقتي كه من زنده ام مرا در اشك ريختنم ياري كن و مطيعم باش .

اي چشم ! واي بر تو; بر مرگ روشنايي شهرها اشك ريز و مرا در اين مصيبت ياري كن .

دخت ديگر عبدالمطلب ، « عاتكه » ، اين چنين مرثيه مي سرايد :

234

عُيينيَّ جُودا طِوالَ الدَّهر وانْهمِرا

يا عينُ فَاسحَنفرِي بِالدَّمْعِ وَاحتَفِلي

يا عينُ فَانهَمِلي بالدَّمْعِ وَاجتَهدي

سَكْباً وَسَحّاً بِدَمع غَيرَ تَعذِيرِ

حَتّي الْمَمَات بِسَجل غَير مَنذُور

لِلْمُصْطَفي دُونَ خَلقِ اللّهِ بِالْنُّورِ

اي ديدگانم ! به درازاي روزگار اشك ريزيد ، بي هيچ عذر و بهانه اي .

اي ديده ! با اشك ريختن گود شو و تا مردنم بدان اهتمام كن ، بي هيچ درنگي .

اي چشم ! فراوان گريه كن و در ماتم نور برگزيده ـ از بين خلق خدا ـ كوشش كن .

صفيّه ، دختر ديگر عبدالمطلب و عمه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در سوگ آن حضرت مي گريد و مي خواند :

أفاطِمُ بَكّي وَلا تسأمي

هُوَ الْمَرء يُبكي وَحَقَّ البُكاءُ

بِصَحبِكِ ما طَلَعَ الكَوكبُ

هُوَ الْماجِدُ السَّيّدُ الطيّب

اي فاطمه ! گريان باش و در عزاي همدمت تا هنگامه طلوع ستاره ، خسته مشو .

براي مردي به حق گريسته مي شود ، كه سرور و آقايي پاك نژاد است .

و در جاي ديگر :

أَعينَيَّ ! جودا بدمع سَجِم

أعينيّ ! فَاسحَنفِرا واسكَبا

يُبادِرُ غُرَباً بِما مُنْهَدِم

بِوَجْد وَحُزن شَديدِ الأَلَم

ديدگانم ! اشك روان ريزيد ، در مصيبتي كه ويرانگر است .

چشمانم ! اشك ريزيد و گود شويد ، در شور و غصّه دردناكي .

235

هند ، دختر حارث ابن عبدالمطلب با چشماني گريان ، در سوگ حضرتش مي گويد :

يا عين جُودي بِدَمع مِنْكَ وَابتَدرِي

كَما تَنَزَّلَ ماءُ الغَيث فانثعبا

اي ديده ! اشكي جاري ساز و بدان مبادرت كن ، همانند آب باران كه فرود آيد و جاري شود .

و هند ، دختر اثاثة ، در مرثيه اي مي گويد :

ألا يا عينُ ! بَكّي لا تَمُلّي

فَقَدْ بَكَرَ النعيُّ بِمَنْ هَوَيتُ

هان اي ديده ! گريه كن وخسته مشو ، چرا كه خبر مرگ ناگهاني دلباخته ام را آوردند .

عاتكه بنت زيد ، در ضمن مرثيه اي مي خواند :

وَأَمْسَت مَراكِبُهُ أوحَشَت

وَأَمْسَت تُبكّي عَلي سَيّد

وَقَدْ كانَ يَركَبها زَينُها

تُرَدَّدُ عَبَرتُها عَينَها

مركب هاي او شام كردند ، در حالي كه وحشت زده بودند و آن كه سوار بر آنان مي شد ، زينت آنان بود .

شام نمودند ، در حالي كه گريه مي كردند بر سروري كه اشكش از ديدگانش روان بود .

اُمّ ايمن نيز در سوگ آن حضرت مي گويد :

عَينُ جُودي فَإِنَّ بِذلِكَ لِلدَّمـ

بِدُمُوع غَزيرة مِنْكِ حَتّي

ـعِ شَفاءٌ فَأَكْثِري مِنْ بُكاء

يقضي اللّهُ فِيكِ خَيْرَ الْقَضاءِ

236

اي ديده ! اشك ريز كه اين اشك شفا است پس بسيار گريان باش .

اشك فراوان ريز تا هنگامي كه خدا درباره تو بهترين حكم را بنمايد .

در جريان جنگ اُحُد ، عمه جابر بن عبداللّه بر برادر خود ، عبداللّه بن عمر مي گريست .

جابر گفت : من مي گريم و مردم مرا از گريه نهي مي كنند ، اما رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مرا نهي نمي كند . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : در سوك او ، هم بگرييد [ زيرا عزيزي را از دست داده ايد ] و هم نگرييد ، [ زيرا ] قسم به خدا ، تا وقتي كه او را به خاك سپرديد ، ملائكه با بال هاي خود بر او سايه افكنده بودند » .^{( 1 )}

دستاويزي براي نهي از گريه

از عمر بن خطّاب و عبداللّه بن عمر نقل شده كه ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرموده اند :

« إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكاءِ أَهْلِهِ » .

« ميّت ، با گريه بستگان خود در عذاب مي افتد » .^{( 2 )}

پاسخ : اوّلاً ، ظاهر اين حديث با رفتار خليفه دوم « عمر » در موارد بسياري كه تاريخ آنها را ثبت كرده است ، در تعارض است ، از آن جمله :

1 . هنگاميكه خبر مرگ نعمان ابن مقرن المزني به عمر رسيد ، عمر از منزل خارج شد ، بر بالاي منبر رفت و اين خبر را به مردم رساند ، آنگاه دست خود را به روي سرگذاشت و گريست .^{( 3 )}

2 . هنگاميكه خالد بن وليد از دنيا رفت ، عمر در سوگ او گريست و وقتي اين خبر به او رسيد كه كساني زنان را از گريستن منع كرده اند گفت : تا وقتي كه گريه زنان بني مغيره بر ابي سليمان به صورت لغو و لقلقه ( صداي گريه باچرخانيدن

1. الغدير: 6/164 ـ 167.

2. صحيح مسلم: 3/41ـ 44، كتاب الصلاة، باب « الميت يعذب ببكاء أهله عليه».

237

در گلو ) نباشد ، بر آنان باكي نيست .^{( 1 )}

3 . برادر عمر ، زيد بن خطّاب در گذشت و دوست او ـ از قبيله بني عدي بن كعب ـ به مدينه آمد . وقتي چشم عمر به او افتاد ، اشك از ديدگانش جاري شد و گفت : « زيد را وانهادي و به نزد من آمدي ! » .^{( 2 )}

ثانياً : ظاهر حديث با آيه قرآني در تعارض است ، آنجا كه مي فرمايد :

« وَلاتَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْري » .^{( 3 )}

« هيچ گنهكاري بار گناه ديگري را بر دوش نمي كشد » .

معذب شدن ميّت به وسيله گريه شخص ديگر ، چه معنايي مي تواند داشته باشد ؟

ثالثاً : اگر سند حديث صحيح باشد ، قطعاً همراه با قرائني بوده كه در هنگام نقل آن از بين رفته است و به همين جهت برخي گمان برده اند كه مطابق اين حديث ، گريه بر ميّت حرام است ، درحاليكه از لبّ معناي آن غفلت ورزيده اند .

در كتاب صحيح مسلم به نقل از هشام بن عروة و او از پدرش آمده است : « در نزد عايشه از قول فرزند عمر اين روايت نقل شد كه : « الميّت يعذّب ببكاء » عايشه گفت : خدا پدر عبدالرحمن را بيامرزد ، چيزي شنيده است ، امّا به درستي آن را به خاطر نسپرده است . [ حقيقت آن است كه ] وقتي جنازه فردي يهودي از كنار رسول خدا عبور داده شد و بر او گريه مي كردند ، پيامبر فرمود : شما بر او گريانيد ، حال آنكه او در عذاب است » .^{( 4 )}

ابوداود در كتاب سنن خود ، به نقل از عروة و او از عبداللّه بن عمر آورده است : جمله « ان الميّت ليعذّب ببكاء اهله عليه » ، از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است .

1و2 . عقد الفريد . از ابن عبد ربّه اندلسي: 3/235.

3. فاطر / 18.

4. صحيح مسلم: 3/44، كتاب صلاة، باب «الميت يعذب ببكاء أهله عليه».

238

وقتي ماجرا به عايشه رسيد گفت : وقتي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از كنار قبر فردي يهودي مي گذشتند ، فرمودند : « صاحب اين قبر معذّب است ، در حاليكه بستگانش بر او مي گريند » سپس اين آيه را قرائت كردند :

« وَلاتَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْري » .^{( 1 )}

امام شافعي مي گويد : « آنچه عايشه از رسول خدا روايت كرده است ، به دليل مفاد كتاب و سنّت ، بيشتر از روايتي كه از ابن عمر نقل شده ، شبيه گفتار پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است . اگر بگوييد دليل شما از آيات قرآن چيست ؟ آيات ذيل را برمي شمريم :

« وَلاتَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْري » و « وَأَنْ لَيْسَ لِلإنْسانِ إلاّ ماسَعي »^{( 2 )} و « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة شَرّّاً يَرَهُُ »^{( 3 )} و « . . . لِتُجْزي كُلُّ نَفْس بِما تَسْعي » .^{( 4 )}

« و اينكه براي انسان بهره اي جز سعي و كوشش او نيست » ، « پس هر كس ، هم وزن ذره اي كار خير انجام دهد آن را مي بيند . و هر كس ، هم وزن ذره اي كار بد كرده آن را مي بيند » ، « تا هر كس در برابر سعي و كوشش خود ، جزا داده شود » .

و اگر بگوييد دليل شما از سنت رسول خدا چيست ؟ اين روايت را ذكر مي كنيم كه :

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از مردي پرسيد : آيا اين فرد پسر تو است ؟ پاسخ داد : آري ! حضرت فرمود :

1. سنن ابي داود: 3/194، شماره 3129. در اين صورت حروف «با» در بكاء «اهله» به معني «مع بكاء اهله» مي باشد يعني با اينكه بستگان ميّت مي گويند، دل او بيچاره معذّب است.

2. نجم / 39.

3. زلزلة / 7 و 8.

4. طه / 15.

239

« أَما أنّه لا يَجْني عَلَيْكَ وَلا تَجْني عَلَيهِ »

« او نبايد تو را آزار و اذيت كند و تو نيز نبايد او را آزار رساني » .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با اين جمله ، همان مطلبي را كه خداوند در قرآن ذكر كرده ، مي فرمايد ، كه جنايت و اذيّت هركس به ديگري به ضرر خود اوست; همچنانكه عمل نيك هر كس [ به نفع خود او است ] نه به سود ديگري است و نه به ضرر خود او .^{( 1 )}

در صحيح مسلم از ابن عباس روايت شده است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : « ان الميّت يعذّب ببكاء اهله عليه » . ابن عباس اضافه مي كند : وقتي عمر در گذشت ، اين حديث نزد عايشه نقل شد . عايشه گفت : خدا عمر رابيامرزد; نه ! به خدا قسم كه پيامبر نفرمود خداوند مؤمن را با گريه كسي بر او ، عذاب مي كند ، بلكه فرمود : خداوند عذاب كافر را با گريه اهلش بر او ، زياد مي كند . براي شما اين آيه قرآن كافي است كه :

« وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري » .^{( 2 )}

تذكر اين نكته لازم است كه توجيه نخست مبني بر روايت كه صحيح مسلم از هشام ابن عروة آورده است ، صحيح و پا برجا است . اما حديثي كه اكنون به نقل از ابنعباس نقل شد ، صحيح به نظر نمي رسد ، چرا كه زياد شدن عذاب كافر در اثر گريه اهلش بر او ، با آيات قرآن نيز ناسازگار است .^{( 3 )}

1. اختلاف الحديث، با حواشي كتاب الاُمّ شافعي: 7/267.

2. صحيح مسلم: 3/43، كتاب صلاة، باب «الميت يعذب ببكاء أهله عليه».

3. در اين مورد به كتاب «بحوث قرآنيه» به اين قلم و ترجمه آن به قلم آقاي مهدي عزيزان مراجعه شود.

240

سوگواري براي شهيدان

سؤال : عزاداري براي شهيدان راه حق چه فلسفه اي دارد ؟

پاسخ : فلسفه عزاداري براي شهيدان راه حق ، همان بزرگداشت ياد آنان و حفظ مكتب آنها است; مكتبي كه اساس آن را فداكاري در راه دين و تن ندادن به ذلّت و خواري تشكيل مي دهد . منطق آنان چنين بوده است كه « مرگ سرخ به از زندگي ننگين است » . آنان براي سربلندي دين خدا و عزّت مؤمنان به شهادت رسيده اند . گرامي داشت آنان سبب مي شود كه منطق آنها پا برجا بماند و ملت ها از آنها درس آموخته و راه آنها را ادامه دهند .

شهيد به سان شمعي است كه مي سوزد و پيرامون خود را روشن مي سازد ، زيرا با ريختن خون و پايان بخشيدن به حيات مادّي ، جامعه را از بند بندگي و حكومت ستمگران آزاد مي سازد . آيا بزرگداشت چنين افرادي از نظر منطق و عقل ، كاري نكو و پسنديده نيست ؟ جايي كه پيامبر براي از دست رفتگان عادي مي گريد و ديگران نيز ناله سر مي دهند ، آيا جا ندارد كه براي احياي مكتب شهادت و تكريم از شهيدان ، به مناسبت هاي گوناگون ، بزرگداشتي انجام گيرد و مجالس تشكيل گردد ؟

در ميان شهداي راه حق بيشترين مجالس به نام حسين بن علي (عليه السلام)

241

ابوالشهدا ، رهبر آزادگان ، منعقد مي گردد ، زيرا او بيش از ديگر شهيدان راه حق ، راه و رسم آزاد زيستن و زير بار ظلم و ستم نرفتن را به جهانيان آموخت . او مرگ شرافتمندانه و جان سپردن زير ضربات شمشير دشمن را بر زندگي ذلّت بار برگزيد و سرانجام در « بستر شهادت » به لقاء اللّه پيوست .

او دلباخته ايثار و فداكاري در راه اعلاي كلمه حق بود ، از اين جهت با چهره باز و لبي خندان به استقبال شهادت شتافت .

نشان مرد مؤمن با تو گويم اگر مرگش رسد خندان بميرد

دشمن دست خود را براي امان دادن به سوي او دراز كرد ، ولي او دست رد بر سينه نامحرم زد و امان دشمن را نپذيرفت ، زيرا مي دانست كه در پذيرش امان ، ذلت و خواري و مرگ واقعي است .

آنچه نگارش يافت ، ترجمه مطلبي است كه محقق تاريخ ابن ابي الحديد درباره سرور آزادگان حسين بن علي (عليه السلام) دارد . شايسته است با تعبير او آشنا شويم :

« سيّد أهل الاباء ، الذي علّم الناس الحميّة والموت تحت ظلال السيوف اختياراً له علي الدنيّة ، أبو عبد اللّه الحسين بن علي بن أبيطالب (عليه السلام) .

عرض عليه الأمان فأنف من الذل ، وخاف من ابن زياد أن يناله بنوع من الهوان ، إن لم يقتله فاختار الموت علي ذلك » .^{( 1 )}

از اين بيان پاسخ دو پرسش ديگر روشن گشت :

1 . آيا مذهب شيعه ، مذهب اندوه و گريه است ؟

2 . چرا براي امام حسين (عليه السلام) عزاداري مي كنيد ، با اين كه او در بهشت است ؟ گريه براي بهشتي چه ثمري دارد ؟

1. شرح نهج البلاغه:3/249.

242

در پاسخ سؤال نخست يادآور مي شويم : مذهب شيعه مذهب حق طلبي و عدالت جويي و جهاد و مبارزه در اين راه است ، و هرگز مذهب گريه و ناله نيست ، ولي در عين حال به سان پيامبر گرامي و يارانش براي عزيزان از دست رفته متأثر مي شوند و قلوب آنان از عاطفه به اهل بيت (عليهم السلام) موج مي زند و آثار خود را در زندگي مي گذارد .

به تعبيري ديگر ، سرودن اشعار مذهبي همراه با اظهار عواطف و تأثر ، نوعي همدردي و همراهي با شهيدان راه حق است ، و از اين طريق ، خواهان حفظ مكتب آنهاست ، مكتبي كه اساس آن را فداكاري در راه دين و تن ندادن به ذلت و خواري تشكيل مي دهد . اگر اين مجالس تعطيل شود ، و ياد شهدا در هر سال تجديد نگردد ، مكتب ايثار و شهادت به فراموشي سپرده مي شود ، شيعيان با برپا كردن مجالس سوگواري در ماه هاي محرم و صفر ، منطق حسين بن علي (عليه السلام) را كه منطق همه شهداست ، احيا مي كنند .

درباره پرسش دوم خاطر نشان مي سازيم : گريه بر امام حسين (عليه السلام) نه به خاطر اين است كه اكنون در بهشت به سر مي برد ، مسلّماً از اين جهت بايد خوشحال و شادمان باشيم ، گريه ما به خاطر آن ظلم ها و ستم هايي است كه بر وي روا داشته شد و دردانه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با لب تشنه با 72 تن از ياران و خاندانش در كنار نهر آب جان سپرده است ، گريه پيامبر بر عموي خويش حمزه نه به خاطر اين بود كه او با فرشتگان همنشين است ، بلكه به خاطر ستم ددمنشانه اي است كه بر او روا داشته بودند ، و هند جگرخوار همسر ابوسفيان ، دستور داده بود شكم او را پاره كنند و جگرش را بيرون آورند تا به دندان خويش آن را بسايد .

ما در اينجا دامن سخن را كوتاه مي كنيم ، سخن درباره فلسفه شهادت امام حسين (عليه السلام) كه با آن اسلام را نجات داد ، براي خود ، مجال ديگري مي طلبد .

243

نقل جنازه به اماكن متبركه

سؤال : گاهي ديده مي شود شيعيان جنازه هاي خود را به اماكن متبركه منتقل مي سازند ، آيا اين كار جايز است ؟

پاسخ : نقل جنازه از نقطه اي به نقطه ديگر دو حالت دارد :

الف . نقل جنازه پيش از دفن آن در مكان خاص .

ب . نقل جنازه پس از دفن براي دفن در مكان ديگر .

ما در اينجا آراي ائمه چهارگانه اهل سنت را مي آوريم تا روشن شود نقل جنازه پيش از دفن به اتفاق آرا ، جايز است ، و در اين مورد ، فتاوي را از كتاب « الفقه علي المذاهب الأربعة » نقل مي كنيم :

مالكي ها مي گويند : نقل جنازه پيش از دفن و پس از آن از مكاني به مكان ديگر با سه شرط جايز است :

الف . به هنگام نقل متلاشي نشود .

ب . به آن بي احترامي نشود .

ج . انتقال آن به مكان ديگر به انگيزه تبرّك يا نزديكي به خانواده اش باشد .

حنابله مي گويند : نقل جنازه از نقطه اي به نقطه ديگر جايز است ، مشروط بر

244

اين كه اين نقل انگيزه صحيحي داشته باشد ، مثل اين كه بخواهند آن را در مكان شريفي دفن كنند ، يا در كنار مرد صالحي به خاك بسپارند ، مشروط بر اين كه بوي آن تغيير نكند ، و در اين قسمت ، فرقي بين پيش از دفن و پس از دفن نيست .

شافعيان معتقدند : نقل جنازه به مكان ديگر جايز نيست ، و برخي مي گويند مكروه است مگر اين كه هدف از آن دفن در مكه يا مدينه منوره يا بيت المقدس يا در جوار قبر صالحي باشد ، اگر در حال حيات وصيت كرده باشد ، كه جنازه اش را به جايي ببرند ، اجراي آن لازم است .

حنفيان فتوا مي دهند : مستحب است انسان در هر نقطه اي كه درگذشت ، در همانجا به خاك سپرده شود . نقل جنازه به جاي ديگر پيش از دفن جايز است ، امّا پس از دفن اخراج آن از قبر حرام است مگر آن كه در زمين غصبي به خاك سپرده شده باشد .^{( 1 )}

چنان كه ملاحظه فرموديد نقل جنازه پيش از دفن مورد اتفاق همه مذاهب چهارگانه است .

اتفاقاً در تاريخ حيات صحابه و تابعان ، نقل جنازه از نقطه اي به نقطه ديگر پيش از دفن فراوان است ، مثلاً مقداد بن عمرو در نقطه اي به نام « جرف » در شش كيلومتري مدينه درگذشت ، جازه او را به دوش گرفتند و به مدينه آوردند و در قبرستان بقيع به خاك سپردند .

عبدالرحمن بن ابي بكر در حُبْشي در 6كيلومتري مكه درگذشت . او را به مكه آوردند و در آنجا به خاك سپردند .^{( 2 )}

بالاتر از همه ، شهداي احد ، برخي در سرزمين احد دفن شدند و برخي را به

1. الفقه علي المذاهب الأربعة:1/421.

2. الغدير، ج5، ص 75 تا 85.

245

مدينه آوردند و در بقيع به خاك سپردند ، و هم اكنون در بقيع جايگاه شهداي احد مشخص است .

و امّا نقل جنازه پس از دفن ، هرگاه ميّت ، در حال حيات خود ، وصيت كند كه او را پس از دفن به يكي از اماكن متبركه منتقل كنند ، وصيّت او تنفيذ مي شود ، زيرا به يك امر پسنديده وصيت كرده كه بايد تنفيذ شود ، ولي هرگاه ، وصيتي در كار نباشد . نبش قبر براي انتقال بدن به مكان مقدس خالي از اشكال نيست .^{( 1 )}

1. تحريرالوسيله، ج1، ص83.

﷯

247

فصل چهارم :

منزلت قرآن در نزد شيعه

249

مقدمه :

**********

250

**********

251

منزلت و جايگاه قرآن در نزد شيعه

سؤال : مي گويند شيعه معتقد است كه قرآن تحريف شده است ، آيا اين درست است ؟

پاسخ : از نظر شيعه ، قرآن يگانه كتاب آسماني تحريف نشده است كه هم اكنون به همان صورت اوليه در اختيار همه مسلمانان جهان قرار دارد .

قرآن تنها كتابي است كه سراسر آن صحيح است ، هيچ كتاب صحيحي جز قرآن در اختيار مسلمانان نيست ، و غير از آن ، همه كتاب ها بدون استثنا قابل نقد و بررسي هستند .

قرآن سند عقيده و شريعت است كه بايد مسلمانان هر دو را از آن كتاب دريافت كنند . اگر اختلافي در مسأله اي رخ داد ، حَكَم و داور در مورد آن مسأله ، قرآن است .

در سرتاسر تاريخ ، در ميان شيعيان غير از اين قرآن فعلي و موجود در تمام اعصار ، قرآن ديگري نبوده است و هم اكنون صدها هزار قرآن مخطوط و مطبوع در كتابخانه هاي عمومي و خصوصي و خانه هاي شيعيان موجود است ، و جز همين قرآنِ موجود در نزد همه مسلمانان ، قرآني حتي با اندكي اختلاف در ميان آنان وجود ندارد .

252

نسبت تحريف به شيعه ، افترايي ناجوانمردانه است كه از ناآگاهي يا دشمني با شيعه سرچشمه مي گيرد . تنها وجود چند روايت در كتب حديث كه به ظاهر حاكي از تحريف است ، دستاويز مخالفان قرار گرفته و شيعه را به اعتقاد به تحريف متهم كرده اند ، در حالي كه اين روايات به خاطر تضاد با قرآن ، فاقد ارزش است و اگر بنا باشد وجود روايات تحريف در كتب حديثي ، دليل بر چنين عقيده اي باشد ، مذاهب ديگر را نيز بايد به تحريف متهم كرد ، زيرا در كتاب هاي حديثي آنان روايات تحريف فراوان است ، و چنان كه بارها گفته ايم ، كتاب هاي حديثي ، كتاب هاي اعتقادي نيستند ، و اصول عقيدتي را بايد از منابع قطعي مانند قرآن مجيد ، عقل روشن و قاطع و روايات متواتر و متضافر ، اخذ كرد .

ما در اين بخش كلمات برخي از بزرگان شيعه را درباره عدم تحريف ، نقل مي كنيم ، امّا پيش از آن ، به اثبات اصل عدم تحريف مي پردازيم :

زمزمه تحريف قرآن مجيد بيشتر از طرف مسيحي ها و يهودي ها ساز شده است . از آنجا كه به شهادت مسلّم تاريخ ، كتب آسماني اين دو قوم با گذشت زمان ، دستخوش تحريف و تغيير گشته و اعتبار و ارزش اصلي خود را از دست داده است ، آنان كوشش مي كنند كه قرآن كريم را نيز به شائبه تحريف آلوده سازند !

تاريخ با قاطعيت گواهي مي دهد كه نسخه هاي « تورات » بارها در جريان حوادث مختلف تاريخي ـ خصوصاً در حمله بخت النّصر به بيت المقدس ـ از ميان رفته و عدّه اي از رجال مذهبي يهود آن را بعداً به رشته تحرير درآورده اند .^{( 1 )}

به گواهي تاريخ ، انجيل هاي چهارگانه نيز سالها پس از حضرت مسيح (عليه السلام) به وسيله عدّه اي به رشته تحرير درآمده و بدين ترتيب از انجيلي كه به صورت يك كتاب آسماني بر حضرت عيسي (عليه السلام) نازل شده ، نشاني در دست نيست .^{( 2 )}

1. *** .

253

كساني كه تمام معارف و اصول مذهبي خود را بر اساس چنين كتاب هايي بنيان گذاشته اند; مايلند قرآن را نيز به همان سرنوشت متهم سازند ، از اين رو مدعي شده اند كه قرآن هم با گذشت زمان دستخوش تحريف شده است . در حالي كه نحوه جمع آوري و نگهداري قرآن كريم در تمام ادوار تاريخ اسلامي ، اساساً با تاريخ تورات و انجيل در ادوار يهوديّت و مسيحيّت قابل مقايسه نيست .

تاريخ نشان مي دهد كه وضع قرآن كريم در هيچ كدام از ادوار اسلامي دچار ابهام و پيچيدگي نبوده است . در اين باب بايد به دو نكته كه پاسخ بسياري از سؤالات را در خود نهفته دارد ، توجّه كنيم :

1 . قرآن مجيد كتابي بود كه در همه شؤون زندگي اجتماعي مسلمانان ، انقلابي ايجاد كرد . قرآن زندگي سابق آنها را درهم كوبيد و به جاي آن يك زندگي نوين ، بر اساس ايمان و اصول انساني پديد آورد . بنابراين ، قرآن كتابي بود كه با شؤون اصلي زندگي مسلمانان ارتباط داشت و آنها سياست ، اقتصاد ، قوانين اخلاقي و حتّي آداب و رسوم معاشرت خانوادگي خود را از اين كتاب آسماني مي گرفتند . در شبانه روز پنج بار در نمازها با آن سر و كار داشتند و بالاخره در همه حوادث روزمرّه ، اوّل به قرآن و سپس به سنّت و روش پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مراجعه مي كردند .

در اين صورت ، كتابي كه تا اين اندازه با زندگي مردم آميخته و تا اين حد مورد مراجعه و استفاده آنها بوده است ، چگونه ممكن است مورد تحريف واقع شود و افكار عوام يا خواص متوجّه آن نگردد ؟

احتمال اين كه در قرآن تحريف واقع شده و كسي متوجّه آن نگشته باشد ، به منزله اين است كه احتمال دهيم در قانون اساسي يك ملّت بزرگ دنيا ، تغييري ايجاد شود ، ولي كسي متوجّه آن نگردد . آيا ممكن است موادّ قانون اساسي يك ملّت دستخوش تحريف شود ، ولي مردم نفهمند و سر و صداي آن بلند نشود ؟ نقش قرآن در زندگي اجتماعي مسلمانان ، به مراتب بيش از نقش يك قانون اساسي

254

در زندگي ملّت هاي امروز بوده ، و بدين ترتيب آن چنان افكار متوجّه آن بود كه اگر كمترين تحريف در آن رخ مي داد ، با عكس العمل شديدي مواجه مي گرديد و اعتراض ها از هر ناحيه شروع مي شد .

2 . تاريخ مربوط به جمع آوري قرآن در زمان پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و اهميّت فوق العاده وويژه اي كه پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و مسلمانان به حفظ و كتابت قرآن نشان مي دادند ، ثابت مي كند كه حتّي كم شدن كلمه اي از قرآن كريم به هيچ وجه امكان نداشته است .

به شهادت تاريخ ، در زمان پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عدّه زيادي از مسلمانان دانشمند كه تعداد آنان را تا چهل و سه نفر نوشته اند^{( 1 )} به دستور آن حضرت هر آيه و يا سوره اي را به محض نزول ، مي نوشتند و اين نوشته ها با اهتمام و كوشش هرچه تمام تر در ميان مسلمانان نگهداري مي شد . معروف ترين آنها كه اهتمامشان به نوشتن قرآن به مراتب بيش از ديگران بود ، حضرت علي بن ابي طالب (عليه السلام) و زيد بن ثابت بودند و بدين ترتيب از قرآن هايي كه به وسيله اين افراد نوشته مي شد ، نسخه هاي متعدّدي در ميان مسلمانان وجود داشت كه در قرائت و استفاده از قرآن ، مرجع شبانه روزي همه مسلمانان بود .

علاوه بر اين ، عدّه زيادي از مسلمانان ، آيات و سوره هاي قرآن را از بر كرده بودند . اينها در كار حفظ قرآن بسيار دقيق بودند و سعي داشتند حتّي كلمه اي از اين كتاب آسماني را فروگذار نكنند . اين عدّه كه به آنها « قاريان » گفته مي شد ، پيوسته مورد مراجعه و استفاده مردم در قرائت قرآن بودند .

توجّه مسلمانان و قاريان به حفظ و نگهداري قرآن به حدّي بود كه روزي ميان

1.تاريخ القرآن زنجاني ،فصل ششم، ص 20.

255

« ابي بن كعب » و « عثمان » خليفه وقت درباره آيه « وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَها فِي سَبيلِ اللّه » اختلافي رخ داد ، عثمان مدّعي بود كه وحي الهي « الّذين » است ـ بدون واو ـ و بايد اين كلمه ( و ) از نسخه هاي قرآن حذف گردد ، ولي « ابيّ » مي گفت ما از رسول خدا اين آيه را به همان طوري كه در قرآن ها موجود است شنيده ايم . بگو مگو ميان هر دو نفر درگرفت . ناگهان ، « اُبي » با شدّت هر چه تمامتر گفت : « هر كس بخواهد اين حرف را از قرآن بردارد ، شمشير بر مي گيرم و خون او را مي ريزم ! » پافشاري « اُبيّ » سبب شد كه خليفه حرف خود را پس بگيرد .^{( 1 )}

وقتي بحث بر سر تغيير يك حرف از قرآن به چنين ماجرايي منجر شود ، آيا مي توان گفت كه قرآن دستخوش تحريف شده و آياتي از آن حذف گرديده است ؟

علاوه بر دو مطلب اساسي فوق ، بايد توجّه داشت كه در آيات متعدّدي از قرآن كريم ، به مسئله عدم تحريف قرآن و اين كه اين كتاب آسماني از تغيير و تبديل مصون خواهد بود ، تصريح شده است; آنجا كه مي فرمايد :

« إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ » .^{( 2 )}

« ما قرآن را نازل كرديم و به طور قطع نگهدار آنيم ! » .

علما و دانشمندان اسلامي نيز در كتاب هاي تفسير و كلام تصريح نموده اند كه دانشمندان اسلامي اجماع دارند كه در قرآن تحريفي واقع نشده است و اگر احياناً در ميان دانشمندان كسي پيدا شده كه معتقد به موضوع تحريف بوده ، بر اثر پاره اي از اخبار مجعوله است كه بعضي از مغرضين در كتب احاديث وارد كرده اند . بديهي است اين گونه اخبار از درجه اعتبار ساقط است و يا اخباري بوده كه معني و مفهوم واقعي آن را كشف نكرده اند .

1. الدر المنثور:4/379.

2. سوره حجر، آيه 9.

256

در اين بخش ، كلمات بزرگان شيعه را درباره عدم تحريف يادآور مي شويم :

1 . شيخ صدوق ( 306ـ 381هـ ) در رساله اي كه درباره عقايد شيعه نوشته است ، مي گويد : « اعْتِقادُنا أنَّ الْقُرآنَ الّذي أَنْزَلَ اللّهُ عَلي نَبِيّهِ مُحَمَّد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هُوَ ما بَيْنَ الدَّفَتَينِ ، وَهُوَ ما بِأَيْدِي النّاس لَيْسَ بِأَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ وَمَنْ نَسَبَ إِلَيْنا أَنَّهُ أَكْثَر مِنْ ذلِكَ ، فَهُوَ كاذِبٌ » .^{( 1 )}

اعتقاد ما اين است : قرآني كه خدا آن را بر پيامبر خود نازل كرده ، در « بين الدفتين » موجود و آنچه در اختيار مردم است ، همان قرآن واقعي است و هر كس غير از اين را به ما نسبت دهد دروغگو است .

2 . شيخ مفيد ( 336ـ 413هـ ) آورده است :

« گروهي از اماميه مي گويند : نه كلمه اي و نه آيه اي و نه سوره اي از قرآن كم و حذف نشده است ، آنچه حذف شده ، مطالبي بوده كه در قرآن اميرمؤمنان وجود داشت وهمگي مربوط به تفسير معاني قرآن بود ، هر چند از كلام اللّه به شمار نمي رفت . گاهي تأويل كلام اللّه را نيز كلام خدا مي نامند . اين سخن نزد من به حق نزديك تر است ، تا سخن كساني كه مدعي نقص در قرآن هستند » .^{( 2 )}

ممكن است گفته شود : از كلام شيخ مفيد چنين برمي آيد كه برخي از اماميه قائل به تحريف هستند ، ولي مقصود او گروهي از شيعيان است كه روايات تحريف را در كتاب هاي حديثي خود نقل كرده اند ، و كراراً يادآور شديم كه نقل حديث ، نشانه اعتقاد نيست ، و گرنه در صحيح بخاري و مسلم ، احاديثي كه دلالت بر تحريف مي كنند ، وجود دارد كه ما به خاطر حفظ وحدت كلمه از بازگويي آن احاديث خودداري مي كنيم .

1. اعتقادات الإمامية، همراه با شرح باب حادي عشر، ص 93.

2.اوائل المقالات، ص 53ـ 54.

257

شيخ مفيد در كتاب ديگر خود مي گويد : اخباري كه درباره تحريف وارد شده ، اخبار آحاد است كه هرگز نمي توان بر صحت آنها اعتماد كرد ، لذا ما از آن روايات صرف نظر كرده ، ارزشي براي آنها قائل نيستيم .^{( 1 )}

3 . سيد مرتضي ( 355ـ 436هـ ) عالم بزرگ بغداد و مرجع عظيم جهان اسلام در عصر خود ، در جواب مسائل ارسال شده از « طرابلس » مي نويسد : « چگونه مي توان گفت قرآن تحريف شده ، در حالي كه گروهي از صحابه مانند عبداللّه بن مسعود و ابي بن كعب و ديگران ، قرآن را چند بار براي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از اوّل تا آخر خوانده اند ، و اين حاكي از آن است كه قرآن در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گردآوري شده و هرگز پراكنده نبوده است » .^{( 2 )}

4 . شيخ طوسي ( 385ـ 460هـ ) در كتاب ارزشمند خود « تبيان » مي نويسد :

« فزوني و كاهش در آيات قرآن ، قابل ذكر نيست ، امّا فزوني يعني چيزي كه جزء قرآن نبوده ، و وارد قرآن شده ، همگان بر بطلان آن اتفاق دارند ، امّا كاهش برخي از آيات بر خلاف مذهب مسلمانان جهان است ، و همين نيز عين مذهب ماست » . وي آنگاه روايات حاكي از تحريف را روايات آحاد دانسته و آنها را بي ارزش به شمار آورده است .^{( 3 )}

ذكر نظرات تمامي علما و دانشمندان متقدم و متأخر شيعه درباره عدم تحريف قرآن ، خود نيازمند كتابي مستقل است و ما در اين جا به خاطر رعايت اختصار ، به چند مورد مذكور بسنده مي كنيم .

1. المسائل السروية، ضمن مجموعة الرسائل، ص 366.

2. مجمع البيان، ج1، ص 10 به نقل از جواب مسائل طرابلس سيد مرتضي.

3. تبيان، ج1، ص 269.

258

نقد كتاب « فصل الخطاب »

سؤال : اگر شيعه به تحريف قرآن اعتقاد ندارد ، به چه دليل كتاب « فصل الخطاب » محدث نوري را كه درباره تحريف نوشته شده است ، نقد نمي كنند ؟

پاسخ : از روزي كه اين كتاب منتشر شد ، گروهي از محققان به نقد اين كتاب پرداختند . برخي از آنان عبارتند از :

1 . فقيه محقق شيخ محمود فرزند مرحوم شيخ ابوالقاسم معروف به معرّب تهراني ( متوفاي 1313هـ ) در نقد آن كتابي در 300 صفحه به نام « كشف الارتياب في عدم تحريف الكتاب » نوشت و در آن ، با دلايل روشن عدم تحريف قرآن را ثابت نمود ، تا آن جا كه مرحوم محدث نوري پس از مطالعه اين كتاب ، برخي از نظريات خود را تعديل كرد .

2 . سيد محمدحسين شهرستاني ( متوفاي 1315هـ ) كتابي ارزشمند در نقد آن نوشت و آن را « حفظ الكتاب الشريف عن شبهة القول بالتحريف » ناميد .

3 . علاّمه شيخ محمد جواد بلاغي ( 1284ـ 1351 ) مؤلف كتاب « آلاء الرحمن » در مقدمه كتاب خود نقدي روشن بر فصل الخطاب نوشته است .

4 . مرجع شهير سيد ابوالقاسم خوئي ( 1317ـ 1411هـ ) در كتاب « البيان »

259

فصلي به نام « صيانة القرآن عن التحريف » دارد و در آن روايات دالّ بر تحريف را كه شيخ نوري گردآوري كرده ، به نحو احسن ارزيابي نموده است .

5 . استاد بزرگوار ما مرحوم آية اللّه امام خمينيرحمه اللّه مي فرمود : محدث نوري انساني صالح و اهل تشيع بود ، ولي علاقه فراواني به گردآوري روايات ضعيف و عجيب و غريب داشت ، رواياتي كه خِرد انسان آن را نمي پذيرد .

در عين حال ، براي ارزيابي اين كتاب بايد گفت :

روايات ويژه اي كه در اين كتاب آمده و نشان از تحريف دارد ، خواه به طور كلي تحريف را بيان كند يا مورد خاصي را نام ببرد ، ( 1122 ) حديث است كه ( 61 ) روايت آن به طور عام قائل به تحريف است و ( 1068 ) روايت آن مورد خاصي را نام مي برد كه در آن تحريف صورت گرفته است .

اكثريت قاطع اين روايات از كتاب هايي گرفته شده كه سند و اعتبار ندارند ، يا نويسنده اش مجهول است و يا سند آن قطع شده ، يا از پايه و اساس جعلي و بي اعتبار بوده است .

بيشتر اين روايات از سه كتاب اخذ شده است :

1 . كتاب قراءات نگارش احمد بن محمد سيّاري ، از نويسندگان آل طاهر بود . او فردي ضعيف الحديث ، فاسد المذهب ، كثير الارسال معرفي شده است .^{( 1 )}

2 . كتاب علي بن احمد كوفي ( متوفاي 352هـ ) كه رجاليون ، او را كذاب و باطل گرا معرفي كرده اند .

نجاشي ، رجال شناس شيعه در حق او مي گويد : وي كوفي و از آل

1. فهرست شيخ طوسي، ص 47، شماره 70; رجال نجاشي:1/211، شماره 190.

260

ابي طالب است و در آخر زندگي ، راه غلوّ را پيش گرفت . مذهب او فاسد شد و كتاب هاي زيادي نوشت . اكثر آنها آكنده از خطا و اشتباه است . سپس مي گويد : غاليان براي اين مرد ، منزلت عظيمي قائلند .^{( 1 )}

3 . تفسير علي بن ابراهيم قمي ، اين تفسير هر چند به نام او معروف شده است ، ولي همه آن ، تأليف او نيست . بخشي به قلم او و بخشي به قلم ابي الجارود است كه شاگرد علي بن ابراهيم آن را ضميمه ساخته است .

شگفت اينجاست كه راوي اين كتاب كه خود را شاگرد علي بن ابراهيم معرفي مي كند و نامش ابو الفضل عباس بن محمد بن علوي است ، ناشناخته است و در كتاب هاي رجال معرفي نشده است . از اين جهت بر چنين تفسيري نمي توان اعتماد كرد .^{( 2 )}

آنچه از اين گونه كتاب ها نقل شده مجموعاً ( 815 ) حديث است . تنها ( 307 ) روايت باقي مي ماند كه بيشتر آنها ( 107روايت ) به اختلاف در قرائت ها باز مي گردد ، و به مسأله تحريف ربطي ندارد و بقيه آنها ( 200روايت ) را از كتاب هاي معتبر نقل كرده كه همگي به خوبي قابل توجيه هستند يا اصلاً دلالتي بر تحريف ندارند و ايشان به اصرار آنها را در ادلّه اثبات تحريف گنجانده است .

علاقه مندان به شناخت واقعيت اين روايات به كتاب « صيانة القرآن من التحريف » نگارش آية اللّه معرفت مراجعه فرمايند .

1. رجال نجاشي، ج2، ص 96، شماره 689.

2. در ارزيابي تفسير قمي به كتاب «كليات في علم الرجال» 329ـ 340 مراجعه فرماييد.

261

مصحف فاطمه (عليها السلام)

سؤال : گفته مي شود شيعيان قرآني به نام « مصحف فاطمه (عليها السلام) » دارند ، اين مطلب تاچه اندازه صحت دارد ؟

پاسخ : واژه « صحف » در قرآن به معناي مطلق كتاب آمده است ، چنان كه مي فرمايد :

ـ « وَإِذا الصُّحُفُ نُشِرَتْ » .^{( 1 )}

« آنگاه كه نامه هاي اعمال منتشر گردد » .

ـ « إِنَّ هـذا لَفِـي الصُّحُـفِ الأُولـي * صُحُفِ إِبْراهيـمَ وَمُـوسـي » .^{( 2 )}

« اين ، در صحيفه هاي نخستين ، در كتاب ابراهيم و موسي است » .

و همچنين « مصحف » نيز از همين ماده اخذ شده و به معناي دفتر يا كتاب جلد شده به كار مي رفت و در صدر اسلام حتي پس از درگذشت پيامبر ، مصحف » نام قرآن نبود بلكه هر كتاب مجلّدي را مصحف مي ناميدند .

1. تكوير:10.

2. اعلي:18ـ19.

262

ابن ابي داوود سجستاني در باب گردآوري قرآن ، در مصحفي از محمد بن سيرين نقل مي كند : وقتي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درگذشت ، علي (عليه السلام) چنين گفت :

« اَقْسَمَ عَليٌّ عَلي أَنْ لا يرْتَدي الرِّداءِ إِلاّ لِجُمْعة حَتّي يَجْمَعَ الْقُرآن فِي مُصحَف » .

« سوگند ياد كرد علي كه رداء بر دوش نيندازد مگر براي نماز جمعه تا اين كه قرآن را در مجلدي جمع كنم » .

ونيز ابي العاليه نقل مي كند :

« إنَّهُمْ جَمَعُوا القُرآنَ في مُصْحَف في خلافَةِ أبي بَكْر » .

« آنان قرآن را در خلافت ابي بكر در مصحفي جمع كردند » .

و نيز نقل مي كند :

« إنَّ عُمَرَ بنَ الْخَطّابِ أَمَرَ بِجَمْعِ الْقُرآنِ وَكانَ أَوّلَ مَنْ جَمَعَهُ فِي الْمُصْحَفِ » .

« عمر بن خطاب فرمان به گردآوري قرآن داد و او اول كسي است كه قرآن را در مصحف جمع كرد » .^{( 1 )}

اين جمله ها حاكي است كه در آن روزگار ، مصحف به معناي دفتر بزرگ و يا كتابي مجلد بوده كه اوراق را از پراكنده شدن حفظ مي كرده ، سپس به مرور زمان اختصاص به قرآن يافته است .

اتفاقاً روايات پيشوايان ما حاكي است كه حتي در زمان آنان ، لفظِ مصحف به معناي كتاب و يا دفتر مكتوب بوده است .

امام صادق (عليه السلام) فرمود :

1. كتاب مصاحف، نگارش حافظ ابوبكر عبداللّه بن ابي داوود سجستاني، ص 10ـ 9.

263

« مَنْ قَرَأَ الْقُرآنَ فِي الْمُصْحَفِ يَتَمَتَع بِبَصَرِهِ » .^{( 1 )}

« هر كس قرآن را از روي برگ هاي مجلد بخواند ، از چشم خود بهره مي گيرد » .

و نيز در حديثي ديگر آمده است :

« قِراءَةُ الْقُرآنِ فِي الْمُصْحَفِ تُخَفِّفُ الْعَذابَ عَنْ الوالِدَينِ » .^{( 2 )}

« خواندن قرآن از روي برگ هاي مجلد ، عذاب را از پدر و مادر كم مي كند » .

مورّخان درباره ترجمه خالد بن معدان مي نويسند :

« إنّ خالدَ بنِ مَعْدانِ كانَ عِلمُهُ في مُصْحَف لَهُ إِزارٌ وَعُري » .^{( 3 )}

« خالد بن معدان دانش خود را در دفتري ضبط كرده بود كه براي آن دكمه ها و دستگيره داشت » .

خالد بن معدان از تابعين بوده و هفتاد صحابي را درك كرده است . و ابن اثير ترجمه او را در ماده كلاعي آورده است .^{( 4 )}

پس تا اينجا روشن شد كه تا پايان قرن اول ، لفظ « مصحف » به معناي كتاب مجلد و يا دفترچه جلد شده بود كه افراد ، دانش و آگاهيِ خود را در آن ضبط مي كردند . و اگر بعدها قرآن را مصحف گفته اند ، چون از ذهن ها بيرون آمده و بر برگ ها نوشته شد و به صورت مجلّد درآمد .

با توجه به اين مسأله ، نبايد در شگفت باشيم كه دخت گرامي پيامبر داراي مصحفي باشد و دانش و آگاهي هاي خود را كه از پدر بزرگوارش برگرفته بود ، در آن

1. اصول كافي:2/613.

2.همان.

3. المصاحف سجستاني، صص134 و135.

4. اللباب في تهذيب الأنساب، ابن اثير:3/62و63.

264

نوشته شود و براي فرزندان خود ، به صورت بهترين ميراث ، به يادگار بگذارد .

خوشبختانه فرزندان فاطمه (عليها السلام) حقيقت و واقع اين مصحف را شناسانده وگفته اند : اين مصحف ، جز يك رشته آگاهي هايي كه از پدر بزرگوارش شنيده و يا از طريق ديگر به دست آورده ، چيز ديگري نيست . اينك برخي از روايات را مي آوريم :

حسن بن علي (عليهما السلام) فرمود : « نزد ما جامعه اي است كه در آن حلال وحرام وارد شده و مصحف فاطمه (عليها السلام) هست در حالي كه در آن كلمه اي از قرآن نيست بلكه املاي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و خطّ علي (عليه السلام) است و همگي در اختيار ماست » .^{( 1 )}

امام (عليه السلام) با عنايت كامل يادآور مي شود كه در آن حلال و حرامي نيست تا مبادا تصور شود وحي تشريعي بر دخت پيامبر نازل مي شده است .

امام صادق (عليه السلام) در روايت ديگر در توصيف مصحف فاطمه مي گويد :

« وَاللّهِ ما فِيهِ مِنْ قُرآنِكُمْ حَرْفٌ واحدٌ . قُلتُ هذا وَاللّهِ العِلْمُ ؟ قالَ : إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَما هُوَ بِذاك » .^{( 2 )}

« به خدا سوگند ، كلمه اي از قرآن شما در آن نيست . راوي مي گويد : پرسيدم : آيا در آن دانش است ؟ امام در پاسخ مي گويد : بلي ولي نه از اين دانش هاي معمولي » .

با توجه به آنچه گفته شد ، روشن مي گردد كه مصحف فاطمه (عليها السلام) ارتباطي به قرآن ندارد و كساني كه آن را دستاويزي براي تحريف قرآن قرار داده اند ، اگر مغرض نباشند ، ناآگاهانه و بدون تحقيق درباره واقعيت آن سخن مي گويند .

اكنون واقعيت را براي خوانندگان بيان مي كنيم :

1. بصائر الدرجات، الصفار، صص 157و 158.

2. كافي، همان، حديث1.

265

« محدّث » در اسلام

يكي از معارف مسلم در ميان علماي اسلام ، وجود افراد « محدَّث » در ميان مسلمانان است . فرد « محدَث » پيامبر نيست ، و بر او وحي نازل نمي شود ، ولي در عين حال ، فرشتگان ، با وي سخن مي گويند ، و سخن آنان را مي شنود ، و لذا او « محدَّث » بر وزن اسم مفعول نام گرفته است ، زيرا كه فرشته با او « حديث » مي گويد . بخاري نقل مي كند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« لَقَدْ كانَ فِيمَنْ كانَ قَبْلَكُمْ مِنْ بَني إِسْرائِيلَ رِجالٌ يُكلَّمُونَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا أَنْبِياءَ فَإِنْ يَكُنْ مِنْ أُمّتي مِنْهُمْ أَحَدٌ ، فَعُمَر . . . » .^{( 1 )}

« در ميان پيشينيان از بني اسرائيل ، مرداني بودند كه با آنها ـ از عالم غيب ـ سخن گفته مي شد ، بدون اين كه پيامبر باشند . و اگر در ميان امت من چنين فردي باشد ، آن عمر بن خطاب است » .

روايت درباره « محدّث » در ميان امت اسلامي از طريق اهل سنت و سخنان آنان در تفسير اين واژه بيش از آن است كه در اين جا نقل شود ، و شارحان صحيح بخاري در اين مورد ، توضيحات كافي داده اند .^{( 2 )}

كليني در كتاب كافي بابي تحت عنوان « إنّ الأَئِمَّةَ مُحَدَّثُونَ ، مُفَهّمُونَ » منعقد كرده و رواياتي در اين مورد نقل كرده است ، و همگي حاكي از آن است كه محدّث كسي است كه صوت فرشته را مي شنود ، ولي او را نمي بيند . آنگاه اضافه مي كند ائمه اهل بيت (عليهم السلام) همگي « محدّث » هستند .^{( 3 )}

1. بخاري، صحيح، ج2، ص 194، باب مناقب عمر بن الخطاب.

2. ارشاد الساري بشرح صحيح البخاري، ج6، ص 99.

3. اصول كافي، ج1، ص 325ـ 327.

266

فاطمه « محدَّثه » است

دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به خاطر كمال وجودي ، از افراد « محدّث » به شمار مي رود ، يعني صداي فرشته را مي شنيد ، ولي او را نمي ديد ، و اين جريان ، زماني رخ داد كه پدر والامقامش درگذشت . غم و اندوه او را فرا گرفت . در اين هنگام جبرئيل امين به فرمان الهي فرود آمد . اخباري را از آينده ، براي او بازگو مي نمود و از اين طريق ، مايه تسليت و تسلّي خاطر او را فراهم مي آورد . اينك ويژگي هاي مصحف فاطمه (عليها السلام) را از زبان فرزندان او بيان مي كنيم :

امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد : آنگاه كه خدا پيامبرش را قبض روح نمود ، اندوه فراواني فاطمه (عليها السلام) را در برگرفت . خدا فرشته اي را فرستاد تا او را تسليت بگويد . فاطمه (عليها السلام) امير مؤمنان را از آنچه مي شنيد ، آگاه ساخت . علي (عليه السلام) فرمود : هرگاه صداي فرشته را شنيدي ، مرا آگاه كن تا آنچه مي گويد ، بنويسم . اين گزارش ها كه از طريق فرشته به فاطمه (عليها السلام) مي رسيد و او در اختيار علي (عليه السلام) مي نهاد ، در دفتري جمع شد و نام مصحف به خود گرفت ، ولي در آن چيزي از حلال و حرام نيست ، بلكه تنها گزارش هايي از آينده است .^{( 1 )}

________________________

1. كافي، ج1، باب فيه ذكر الصحيفة، حديث2.

267

مصحف علي (عليه السلام)

سؤال : آيا علي بن أبي طالب (عليه السلام) مصحفي جداگانه داشته است ؟

پاسخ : اين سؤال به دو نحو مطرح مي شود :

گاهي مي گويند مقصود از مصحف علي (عليه السلام) چيست ؟

گاهي گفته مي شود مقصود از كتاب علي (عليه السلام) چيست ؟

مقصود از مصحف علي (عليه السلام) جمع آوري قرآن به ترتيب نزول است . ابن نديم در « فهرست » مي نويسد : اميرمؤمنان احساس كرد كه مردم درگذشت پيامبر را به فال بد گرفته اند ، سوگند ياد كرد كه ردا بر زمين نگذارد ، مگر اين كه قرآن را گردآوري كند . او قرآن را در سه روز جمع آوري كرد و به مسجد آورد .^{( 1 )}

يعقوبي مي نويسد : علي بن ابي طالب (عليه السلام) پس از درگذشت رسول خدا ، قرآن را جمع كرد و آن را بر هفت جزء تقسيم نمود . آنگاه همه اجزاي هفتگانه و سوره هاي وارد در آن را يادآور مي شود .^{( 2 )}

1. تاريخ القرآن، ص 76، تأليف ابوعبداللّه زنجاني(م1360هـ) چاپ قاهره، با مقدمه احمد امين مصري.

2. تاريخ يعقوبي(ابن واضح اخباري)، ج2، ص126.

268

دقت در فهرستي كه يعقوبي از قرآن علي (عليه السلام) ارائه كرده ، نشان مي دهد كه كوچك ترين اختلافي در عدد سوره ها با قرآن فعلي ندارد ، واگر اختلافي هست در كيفيت جمع سوره هاي قرآن است .

اگر چنين مصحفي داراي واقعيت باشد ، كوچك ترين منافاتي با صيانت قرآن از تحريف ندارد ، اين تنها علي (عليه السلام) نيست كه قرآن را به شكلي كه مورد نظرش بود ، جمع كرد ، بلكه مصحف عبداللّه بن عباس نيز چنين تفاوتي داشت .

اكنون وقت آن رسيده است كه به صورت دوم سؤال پاسخ بگوييم :

كتاب علي (عليه السلام) چيزي است كه اميرمؤمنان علي (عليه السلام) در حال حيات رسولخدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آن را نوشته است وي آنچه از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از حلال و حرام و ديگر مطالب مي شنيد ، همه را مي نوشت ، مجموع احادث مسموع از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه به املاء او و نگارش علي (عليه السلام) بود ، « كتاب علي » نام گرفته است ، و اين كتاب دست به دست ، در خاندان رسالت مي گشت و احياناً امام باقر (عليه السلام) و امام صادق (عليه السلام) با مراجعه به آنها احكامي را بيان مي كردند .

نجاشي دانشمند رجالي شيعه در ترجمه محمد بن عذافر صيرفي از پدرش نقل مي كند : من با حكم بن عتيبه نزد امام باقر (عليه السلام) بودم ، حَكَم پيوسته از امام باقر (عليه السلام) سؤال مي كرد . او نيز پاسخ مي داد ، ولي در موردي با هم اختلاف كردند ، امام باقر (عليه السلام) به فرزندش امام صادق (عليه السلام) گفت : فرزندم برخيز و كتاب علي (عليه السلام) را بياور ، او رفت و از درون خانه كتاب بزرگي كه به صورت طومار پيچيده شده بود ، آورد ، امام (عليه السلام) نقطه مورد نظر خود را پيدا كرد و به حكم بن عتيبه گفت : اين خط علي (عليه السلام) و املاي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است . آنگاه رو به او كرد و گفت : تو و دوستت سلمة بن كهيل و دوست ديگرت ابوالمقدام ، به هر كجا برويد ، دانشي استوارتر از دانش كساني كه جبرئيل بر آنها نازل مي شد پيدا نمي كنيد .^{( 1 )}

1.رجال نجاشي، شماره ترجمه 967.

269

از روايات ديگر چنين برمي آيد كه طول اين كتاب هفتاد ذراع و ضخامت آن به اندازه ران شتر و كتاب به صورت طوماري پيچيده شده بود .

اميرمؤمنان (عليه السلام) علاوه بر اين كتاب ، كتاب ديگري به نام صحيفه دارد كه احكام ديات در آن جمع شده است ، و روايات فراواني از اين صحيفه در كتب حديثي آمده است .

محقق فرزانه مرحوم جناب ميرزا علي ميانجي ، به گردآوري رواياتي كه از صحيفه در كتاب هاي حديثي وارد شده ، همّت گمارده و همه را جمع كرده است .^{( 1 )}

و ما نيز پيرامون كتاب علي (عليه السلام) و صحيفه وي در كتاب « تاريخ الفقه الاسلامي وادواره » به تفصيل سخن گفته ايم .^{( 2 )}

در پايان يادآور مي شويم : امام علي بن ابي طالب (عليه السلام) و فرزندان و شيعيان او از نخستين روز درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه كتابت حديث تحريم شد ، اقدام به كتابت و يا صيانت حديث رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كردند و به ممنوعيت هاي سياسي كه بعد از 100 سال با شكست مواجه شد ، اعتنايي نكردند ، و اين خود موضوع مستقلي است كه در جاي خود بايد درباره آن گفتگو كنيم .

1. مكاتيب الرسول، ج1، ص 66ـ 71.

2. تاريخ الفقه الإسلامي و أدواره، ص 118.

270

انديشه اهتمام به دعا بيش از قرآن

سؤال : چرا شيعه به كتاب هاي دعا بيش از قرآن اهتمام مي ورزد ؟

پاسخ : در آموزه هاي ديني كه از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) به ما رسيده است ، چنين مطلبي كه به دعا بيش از تلاوت قرآن بايد بها داد ، وجود ندارد . قرآن ، معجزه جاودان و آخرين حلقه از كتب آسماني است كه پيوسته بر تارك اعصار مي درخشد و روايات زيادي در تأكيد بر قراءت و حفظ و تلاوت آن با صداي خوش رسيده و در اين مورد كتاب هاي ويژه اي به نگارش درآمده است .

كافي است در اين مورد به كتاب « قرآن در روايات اهل بيت (عليهم السلام) » كه در ايران و مصر منتشر شده است ، مراجعه كنيد . مراجعه به اين كتاب ، عظمت و اهميت اين كتاب آسماني را نزد پيشوايان به روشني ثابت مي كند .

هم اكنون در جمهوري اسلامي ايران ، اهتمام فراواني به حفظ قرآن در ميان برادران و خواهران و حتي نونهالان پديد آمده است . تا آنجا كه كودكاني در سن 5سالگي يا كمي بيشتر ، حافظ كل قرآن شده و در مسابقات بين المللي برنده جوايز گشته اند و در كشور جمهوري اسلامي نيز همه ساله مسابقات بين المللي برگزار مي شود و با دعوت از داوران بين المللي برگزيدگان رشته هاي حفظ ، ترجمه و تفسير با اعطاي جايزه تشويق مي شوند .

271

در جمهوري اسلامي رسانه خاصي براي قرآن تأسيس شده كه 24ساعته ، به صورت هاي مختلف برنامه هاي قرآني اجرا مي كند .

توجه ويژه به ادعيه در ميان مردم ، بيشتر در مورد دعاي كميل و ندبه است كه به صورت دسته جمعي در شب هاي جمعه و صبح جمعه خوانده مي شود و همين سبب شده است كه اين توهم پيش آيد كه عنايت به دعا بيش از عنايت به قرآن است .

از آنجا كه در ميان اهل سنّت چنين ادعيه بليغ و رسا و سازنده اي كمتر وجود دارد ، لذا عنايت آنان به دعا بسيار كم است و همين سبب شده است كه عنايت شيعه به دعا چشمگيرتر به نظر آيد .

خواندن « دعا » و راز و نياز با خدا ، از والاترين مراتب عبادت و پرستش خدا است كه در حق آن گفته شده است : « الدعاء مخّ العبادة »^{( 1 )} : « راز و نياز با خدا ، مغز عبادت است » .

1. سفينة البحار:1، ماده دعا.

272

چرا روايات تحريف از كتاب هاي حديثي حذف نمي شود ؟

سؤال : اكنون كه شيعه قرآن را از تحريف مصون مي داند ، به چه دليل روايات تحريف را از كتاب هاي خود حذف نمي كند ؟

پاسخ : در فرهنگ اسلامي ، علماي شريعت به دو گروه تقسيم مي شوند :

الف : گروهي به نام « محدِّث » كه كار آنان گردآوري حديث به صورت مسند و يا مرسل است ، آنان در اين گردآوري در قيد صحت و سقم حديث نبوده و فقط مي كوشند آنچه را كه شنيده اند ، به دقت نقل كنند .

ب : علماي عقيده و شريعت ، اين گروه در عين تقدير از تلاش هاي توان فرساي محدّثان ، كارشان نقد احاديث از نظر سند و مضمون است ، چه بسا رواياتي را مي پذيرند و روايات ديگري را كنار مي گذارند . گروه دوم به خاطر حفظ امانت نمي توانند در كتاب هاي محدثان دست ببرند و به صورت گزينشي كتاب را منتشر كنند ، هرچند گاهي برخي از افراد به عنوان تلخيص يا گزينش صحيح از غير آن ، كتاب هايي را نوشته اند ، ولي سيره بر اين جاري است كه گروهي محقق به دنبال كارهاي محدثان باشد . درست مانند كارخانه اي كه گروهي مواد اوليه آن را تهيه مي كنند ، و گروهي مهندس با گزينش مواد صحيح از آنها بهره مي گيرند ، لذا كراراً گفته ايم كتاب هاي حديثي ، كتاب هاي عقيدتي نيستند ، حتي اگر هم در كتاب

273

كافي روايتي بر تحريف دلالت كند ، از نظر ارزش فاقد اعتبار است ، هر چند كافي به خودي خود كتاب ارزشمندي است .

مسند احمد بن حنبل ( م241 ) تقريباً حاوي 30 . 000 روايت است ، با اين حال در ميان احاديث آن ، ضعيف و غير صحيح بيش از آن است كه گزينش بشود ، ولي كار « احمد » كاري خداپسندانه و كارهاي محققان نيز به سان آن است .

اصولاً چيزي كه اسلام را زنده نگاه داشته ، همان تلاش ها و مذاكرات و نقد و بررسي هاي علماست كه به دين اسلام در هر زمان ، روح جديدي بخشيده است و اگر اين كار تعطيل شود ، در اندك زماني غبار نسيان و غفلت ، چهره دين را مي پوشاند .

274

شيعه و تأويل آيات متشابه

سؤال : آيا شيعيان براي تأييد مذهب خود آيات قرآن را تأويل مي كنند ؟

پاسخ : در توضيح مطلب ناگزير بايد قدري درباره لزوم تأويل برخي از آيات سخن بگوييم تا روشن شود تأويل برخي از آيات ، مورد اتفاق همه علماي اسلام است .

توضيح اين كه قرآن ، آيات خود را به دو گروه تقسيم مي كند و مي فرمايد :

« هُوَ الَّذِي أنْزلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الكِتاب وَأُخَرُ مُتَشابِِهات فَأَمّا الّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَة وَابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأَويلهُ إِلاّ اللّه وَالرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْد رَبّنا وَما يَذَّكَّرُ الاّ أُولُوا الأَلباب » .^{( 1 )}

« اوست كه كتاب ـ قرآن ـ را بر تو نازل كرد . بخشي از آن « محكم » كه اساس و ريشه كتاب است و قسمتي از آن « متشابه » مي باشد . آنها كه در دلشان انحراف است ، به خاطر فتنه انگيزي و « تأويل طلبي » ، از « متشابه » پيروي

1. آل عمران/7.

275

مي كنند ، در حالي كه تأويل آن را جز خدا و راسخان در علم كسي نمي داند ، آنان مي گويند : ما به همه آنها ايمان آورديم و همگي از طرف پروردگار ماست و جز صاحبان خرد ، كسي متذكر نمي شود » .

اين آيه ، آيات قرآن را به دو بخش تقسيم مي كند : 1 . محكم ، 2 . متشابه .

مقصود از « محكم » ، آياتي است كه از نظر دلالت ، روشن و پا برجاست و هرگز در آن ، دو احتمال وجود ندارد; در حالي كه « متشابه » آيه اي است كه ظهور آن متزلزل است و براي روشني آن ، لازم است كه در مفاد خود آيه و آيات مرتبط با آن دقت شود تا نشانه اي بر معناي مقصود به دست آيد و سرانجام تزلزل ظهور از بين رفته و تفسير درست آيه آشكار گردد .

علما درباره متشابه اختلاف نظر دارند ، ولي در لزوم تأويل آن وحدت نظر دارند . مسلّماً تأويل متشابه گاهي به وسيله افراد فتنه گر صورت مي گيرد كه قرآن از آنها انتقاد مي كند كه در پي سوء استفاده هستند ، و گاهي تأويل به وسيله « راسخان در علم » انجام مي شود كه با دقت و بي غرضي ، در خود آيه و آيات متناسب نشانه هايي مي يابند و سرانجام به مقصود الهي پي مي برند .

مسلّماً تأويل متشابه ، داراي ضوابط و شرايطي است كه بايد يك فرد مفسر واجد آن باشد .

امروز علمي به نام « هرمنوتيك » در غرب پايه گذاري شده كه به معني تفسير كتاب مقدس است . خوشبختانه علماي اسلام از قرن ها پيش اين علم را پي ريزي كرده و شرايط تفسير و مفسر و روش آن را در كتاب هاي خود ، بيان كرده اند .^{( 1 )}

اكنون نمونه اي از تأويل مقبول را كه در حقيقت توضيح آيه اي به آيه ديگر است ، ذكر مي كنيم :

1. به كتاب «المناهج التفسيرية» از اين قلم، ص 19ـ 45 مراجعه شود.

276

قرآن پيوسته يك رشته معارف والا را در سطح درك افراد عادي تنزل مي دهد تا همگان با چنين معارفي آشنا گردند . تنزل دادن اين گونه معارف به سطح افهام همگاني و پوشانيدن لباس حس بر مسائل عقلي ، مايه پيدايش يك رشته احتمالات در مفاد آيه مي گردد كه برخي از اين احتمالات با اصول مسلم قرآن سازگار نيست ، مثلاً قرآن در بيان احاطه و سلطه خدا بر ظالمان و ستمگران و اين كه آنان قدرت فرار از سلطه او ندارند ، چنين مي فرمايد :

« إِنَّ رَبّك لَبِالْمِرصاد » .^{( 1 )}

« به راستي خدا در كمينگاه است » .

و يا در تشريح ظهور هيبت و عظمت خدا در روز رستاخيز چنين مي فرمايد :

« وَجاء رَبّكَ وَالْمَلَكُ صَفّاً صَفّاً » .^{( 2 )}

« در روز قيامت در حالي كه فرشتگان صف كشان ايستاده اند ، خداي تو به صحنه مي آيد » .

هدف اين آيات ، بيان قدرت و سلطه خداست و در حقيقت مي خواهد احاطه خدا را بر روز قيامت در قالب مسائل محسوس بيان كند ، از اين جهت بايد براي پي بردن به معني واقعي اين آيات ، قرائن موجود در آيه هاي فوق و آيات مناسب را ديد تا از اين جهت ، آيات متشابه با آيات محكم هماهنگ گردند .

نوعي ديگر از تأويل

برخي از آيات قرآن هر چند هم محكم باشند ، قابليت تأويل دارند . چه بسا سؤال كننده به اين نوع از تأويل نظر دارد و مقصود از تأويل محكم اشاره به مصداق

1. فجر/14.

2. فجر/22.

277

اتمّ و اكمل موضوع است . به عنوان مثال ، قرآن مي فرمايد : « إِهدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيم » .

مفسران در تفسير « صراط مستقيم » احتمالات مختلفي داده اند ، ولي در روايات ما به صراط پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و جانشينان او تفسير شده است . مسلّماً اين نوع تأويل در مقام بيان مصداق اتمّ و اكمل است ، زيرا تمام پيامبران و اولياي الهي بر صراط مستقيم بوده و همگان گام در راه درست برمي داشته اند ، ولي فرد كاملي كه مي توان رفتار و گفتار او را بيانگر « راه راست » خواند ، معصومان اين امّت يعني پيامبر و خاندان او هستند .

تأويل به اين معني مشكلي ندارد ، به شرطي كه مستند به روايت صحيح باشد .

در جاي ديگر ، قرآن مي فرمايد :

« إِنّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوم هاد » .^{( 1 )}

« اي پيامبر ! تو بيم دهنده اي و هر ملتي هدايتگري دارد » .

در روايات ما وارد شده است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به علي (عليه السلام) فرمود :

« أنَا الْمُنذر وَأَنْت الهادي » .^{( 2 )}

« من بيم دهنده ام و تو هدايتگر » .

مسلّماً مقصود از « وَلِكُلِّ قَوم هاد » كليه شخصيت هاي والايي هستند كه پرچم هدايت را به دوش مي گيرند ، و در طول زمان ، بشر را به راه راست هدايت مي كنند ، ولي فرد اتم و اكمل آن در ميان اين هاديان ، اميرمؤمنان (عليه السلام) است .

1.رعد/7.

2. تفسير برهان، تأليف محدث بحراني:2/282، ضمن تفسير آيه.

278

جمع آوري قرآن در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

سؤال : آيا ادعاي جمع آوري قرآن در عصر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) براي انكار فضائل خلفا است ؟

گردآوري آيات و سوره هاي قرآن در عصر رسالت ، يك حقيقت تاريخي است كه دلايل قطعي آن را ثابت مي كند . اصرار بر اين كه قرآن در عصر رسول اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گردآوري شده ، به خاطر حفظ كرامت قرآن و صيانت آن از تحريف است و هدف از آن ، انكار فضيلتي از خلفا نيست . در واقع اين پندار ، سوء ظني است كه از نظر قرآن ممنوع و حرام است ، چنان كه خداوند متعال مي فرمايد :

« يا أَيُّها الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنّ بَعضَ الظنِّ إِثمٌ » .^{( 1 )}

« اي افراد با ايمان از بسياري از گمان ها بپرهيزيد كه پاره اي از گمان ها گناه است » .

شايسته بود كه پرسشگر ، پيش از اتهام ، دلايل اين رويداد تاريخي را بررسي نمايد . اينك به برخي از ادلّه اشاره مي كنيم :

1 . طبراني در معجم و ابن عساكر در تاريخ خويش از شعبي نقل مي كنند : شش نفر از انصار ، قرآن را در زمان رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) جمع كرده بودند . آنان عبارتند از :

1. حجرات/12.

279

ابي بن كعب ، زيد بن ثابت ، معاذ بن جبل ، ابوالدرداء ، سعد بن عبيد و ابوزيد .^{( 1 )}

2 . قتاده مي گويد : از انس بن مالك پرسيدم چه كساني قرآن را در عهد رسول خدا جمع كرده بودند ؟ گفت : چهار نفر و همگي از انصار : ابي بن كعب ، معاذ بن جبل ، زيد بن ثابت و ابوزيد .^{( 2 )}

3 . مسروق مي گويد : از عبداللّه بن مسعود نزد عبد اللّه بن عمر نام برده شد ، او گفت : من او را دوست دارم . از پيامبر شنيدم كه گفت قرآن را از چهار نفر ، فرا گيريد : عبداللّه بن مسعود ، سالم ، معاذ و ابي بن كعب .^{( 3 )}

4 . نسائي به سند صحيح از عبداللّه بن عمر نقل مي كند : من قرآن را جمع كردم و هر شب همه آن را مي خواندم ، خبر به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد فرمود : همگي را در يك ماه بخوان .^{( 4 )}

5 . ممكن است چنين تصور شود كه مقصود از جمع آوري قرآن به وسيله اين افراد ، حفظ قرآن است نه كتابت آن در يك مجموعه ، ولي اين تصور كاملاً بي پايه است ، زيرا حفظ قرآن اختصاص به اين افراد ندارد و حافظان قرآن در عصر آن حضرت ، به مراتب بيش از اين چهار يا شش نفر بودند و پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در جنگ يمامه ، شمار زيادي از حافظان قرآن كشته شدند .^{( 5 )}

6 . دعوت به مقابله با سور قرآني ( تحدّي )

خدا منكران وحياني بودن قرآن را دعوت به مقابله مي كند كه برخيزند و « مانند

1. منتخب كنز العمال:2/48.

2. منتخب كنز العمال:2/52.

3. صحيح بخاري، باب القراء من أصحاب النبي، ج6، ص 102.

4. الاتقان، النوع العشرون، ج1، ص 124.

5. صحيح بخاري، ج6، ص 98.

280

قرآن »^{( 1 )} يا « ده سوره اي مانند سوره هاي آن »^{( 2 )} يا يك سوره كامل^{( 3 )} مانند سوره هاي آن را بياورند ، و دعوت به چنين مقابله اي حاكي از آن است كه مجموع آيات قرآن و سوره هاي آن گردآوري شده بود و در اختيار منكران نيز قرار داشت ، بدين ترتيب چگونه مي توان گفت كه قرآن در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پراكنده بوده و هرگز در يك مجموعه جمع نشده بود ؟ !

7 . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) طبق حديث متواتر در ميان امت دو يادگار گرانبها گذارده و همگان را بر تمسك و بهره گيري از آن دو دعوت نموده ، آنجا كه فرموده است :

« إِنّي تارِكٌ فِيكُمُ الثّقلَين كِتابَ اللّهِ وَعِتْرَتي » .^{( 4 )}

« من در ميان شما دو چيز گرانبها مي گذارم ، يكي كتاب خدا و ديگري عترت من است » .

واژه « كتاب » به معني « مكتوب » است اگر قرآن حالت مكتوبي نداشت ، عنوان كتاب بر آن اطلاق نمي شد ، زيرا هيچ گاه سينه حافظان ، يا سنگ هاي صاف و استخوان كتف حيوانات كه ادعا شده كه قرآن بر روي آنها نوشته شده بود ، كتاب ناميده نمي شود .

8 . پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : « لا صَلاةَ إِلاّ بِفاتِحَةِ الْكِتاب »^{( 5 )} اگر قرآن وجود

________________________

1. «قل لئن اجتمعت الإنس والجنّ علي أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيراً»(اسراء/88).

2. «قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات»(هود/12).

3.« فأتوا بسورة من مثله» (بقره/23).

4.صحيح مسلم:7/122; سنن ترمذي:2/307; سنن دارمي:2/432; مسند احمد: 3/14، 17، 26 و 59; 4/366، 371; 5/182 و 189; خصائص علويه نسائي، ص 20; مستدرك حاكم3/109، 148، 533.

5. سنن بيهقي:2/63و 167; سنن دارمي:1/283; سنن ترمذي:1/156.

281

مكتوبي نداشت ، طبعاً نخستين سوره آن نام « فاتحة الكتاب » به خود نمي گرفت .

9 . داوري خرد را در اين گستره فراموش نكنيم ، قرآن يگانه معجزه جاودان پيامبر و منبع استنباط عقيده وشريعت بود ، آيا ممكن است كه پيامبر خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه سرآمد همه خردمندان جهان است ، كتاب خدا را گردآوري نكند و آن را به دست حوادث بسپارد تا همان بلايي كه بر سر سنّت وي آمد ، بر سر كتاب خدا نيز بيايد ؟

10 . علاقه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به حفظ و نشر قرآن و اجر و پاداشي كه براي حافظان مقرر شده است ، نشان از تدوين قرآن دارد ، حتي هر موقع فردي از خارج وارد مدينه مي شد و اسلام مي آورد ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) او را به محضر قاري قرآن مي فرستاد تا قرآن را بياموزد .^{( 1 )} و اينها همه مؤيد آن است كه قرآن در عصر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گردآوري شده بود و در اختيار مسلمانان قرار داشت .

1. مسند احمد:5/324.

﷯

283

فصل پنجم :

امامت در نزد شيعه

285

امامت

مقدّمه

امامت يكي از اصول اسلامي است كه شيعيان به آن اعتقاد راسخ دارند و آنچه اين طايفه را از ديگر گروه ها جدا مي سازد ، اعتقاد به انتصابي بودن مقام امامت ، به سان انتصابي بودن مقام نبوت است . شيعيان معتقدند كه امامت يك مقام الهي و سماوي است و جانشين پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بايد از طريق وحي الهي به وسيله پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) تعيين گردد . عالمان شيعه امامت را جزء اصول اعتقادي مي شمارند ، ولي علماي اهل سنت ، امامت و خلافت را شاخه اي از مسأله امر به معروف و نهي از منكر مي دانند و معتقدند چون اجراي اين اصل نياز به وجود امام دارد ، بايد امّت امامي را براي اداره امور انتخاب كند ، تا بتواند به اين اصل ، جامه عمل بپوشاند .

نتيجه مي گيريم كه هر دو گروه به اصل وجود امام پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اذعان قطعي دارند ، ولي در كيفيت تعيين امام دو نظر وجود دارد :

1 . نظريه انتصابي كه بر اساس آن بايد امام پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از طريق خود او تعيين شود .

2 . نظريه انتخابي كه بر مبناي آن ، امام بايد از طريق مردم تعيين شود .

اكنون اين دو نظريه را ( پيش از طرح پرسش هاي مربوط به امامت ) با دليل مي سنجيم تا روشن شود كدام يك از اين دو نظر پذيرفته تر است .

بررسي تاريخ صـدر اسـلام و شـرايط منطقه و جهـان در زمـان رحلت

286

پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، به روشني ثابت مي كند كه حفظ مصالح اسلام و وحدت كلمه در گرو تعيين خليفه از جانب پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بود ، زيرا به هنگام درگذشت آن حضرت ، خطري سه گانه و مثلث وار آيين اسلام را تهديد مي كرد : يك ضلع اين مثلث امپراتوري روم ، ضلع ديگر آن را امپراتوري ايران ، و ضلع سوم را گروه منافقان داخلي تشكيل مي دادند .

در اهميت خطر ضلع نخست همين بس كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) تا آخرين لحظه از فكر آن فارغ نبود ، و به همين علت در همان روزها بلكه ساعت هاي آخر عمر خويش سپاه عظيمي را به رهبري اسامة بن زيد براي نبرد با روميان بسيج و اعزام كرد و متخلفان از آن را نيز نفرين نمود .^{( 1 )}

ضلع دوم نيز دشمن بد سرشتي بود كه نامه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را پاره كرد و به فرماندار يمن نوشت كه آن حضرت را دستگير كند و يا سر ايشان را از تن جدا كرده براي او بفرستد .

و بالاخره در باره خطر سوم همين بس كه اين گروه پيوسته در مدينه يا بيرون از آن مزاحم پيامبر بودند و جز توطئه و تضعيف روحيه مسلمانان كار ديگري نداشتند . قرآن در سوره هاي مختلف درباره سنگ اندازي هاي آنان سخن گفته است ، تا آنجا كه سوره اي مستقل ، به نام آنها و در شرح افكار و اعمال سوء آنها نازل شده است .

اكنون اين پرسش مطرح مي شود كه آيا با وجود چنين مثلث خطرناك ، صحيح است كه پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) امت اسلامي و آيين اسلام را كه دشمن از هر سو در كمين آن نشسته بود ، بدون رهبر به حال خود رها سازد ؟ !

1. طبقات ابن سعد ابن سعد:2/190; تاريخ كامل ابن اثير:2/317; سيره حلبي:3/207; تاريخ طبري:2/295; تاريخ يعقوبي:2/61.

287

بي شك پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي دانست كه زندگي عرب ، يك زندگي قبيله اي است و در ميان افراد قبايل ، تعصب نسبت به سران قبيله با جان آنان در آميخته است ، بنابر اين ، واگذاري تعيين رهبر به چنين مردمي مايه چنددستگي و نزاع قبايل خواهد بود و دشمن از اين اختلاف بهره گيري خواهد كرد . بر پايه همين حقيقت است كه شيخ الرئيس ابو علي سينا مي گويد : « تعيين جانشين از طريق نص پيامبر ، به واقع نزديكتر است ، چون با تعيين جانشين هر نوع نزاع و اختلاف ريشه كن مي گردد » .^{( 1 )}

با توجه به اين مقدمه كه ضرورت انتصابي بودن مقام امامت را براي حفظ اسلام تأييد مي كند ، به پاسخ پرسش هايي كه در مسأله امامت مطرح شده ، مي پردازيم :

1. شفاء، الهيات، مقاله دهم، فصل پنجم، ص 564.

288

امامت در قرآن

سؤال : اگر امامت از اصول است ، چرا قرآن در اين مورد سخن نگفته است ؟

پاسخ : در اين كه مديريت جامعه پس از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شخصيت والايي نيازمند است ، جاي گفتگو نيست و خرد هر انسان منصفي بر اين اصل داوري مي كند ، و اتفاقاً قرآن ـ بر خلاف نظر پرسشگر ـ رهبري امّت ( امامت ) را به صورت كلي مطرح مي كند .

آياتي كه امامت را مطرح مي كنند :

1 . آيه ولايت

1 . « إِنّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَرَسُولهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاة وَهُمْ راكِعُون » .^{( 1 )}

« وليّ شما تنها خدا و پيامبر اوست و كساني كه ايمان آورده اند ، همان كساني كه نماز برپا مي دارند و در حال ركوع زكات مي دهند » .

1. مائده/55.

289

شأن نزول آيه را بسياري از مفسران و اهل حديث چنين نقل كرده اند : « سائلي وارد مسجد شد و درخواست كمك كرد . كسي به او چيزي نداد ، امام علي (عليه السلام) در حالي كه در ركوع بود ، با انگشت خود كه انگشتري در آن بود به فقير اشاره كرد كه انگشتري را از دست او درآورد و رفع احتياج نمايد . او نيز جلو آمد و انگشتر را از دست امام درآورد و دنبال كار خود رفت » .

در اين هنگام خبر به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد . وي از خدا چنين درخواست نمود : « پروردگارا همان طور كه براي موسي از خاندانش وزيري معين نمودي ، براي من نيز از اهل بيتم وزيري معين فرما » . در اين لحظه فرشته وحي فرود آمد و آيه ياد شده را براي پيامبر خواند .

اين شأن نزول را علاوه بر علماي شيعه ، 66 تن از محدثان و متكلمان بزرگ اهل سنت با مختصر تفاوتي ، در كتاب هاي خود آورده اند . محقق فرزانه علاّمه اميني مصادر آن را در كتاب شريف « الغدير » آورده است .^{( 1 )}

اكنون بايد ديد چگونه اين آيه مسأله امامت را مطرح مي كند :

توضيح اين كه : « وليّ » در آيه ياد شده به معني سرپرست و كسي است كه زمام امور را به دست گيرد ، لذا ، پدر و حاكم را وليّ مي خوانند و مي گويند : « الأب وليّ الطفل » ، و « الحاكم وليّ القاصر » . از آنجا كه محور سخن « ولي مؤمنان » است ، طبعاً ، مقصود از « وليكم اللّه » امام و حاكم آنها خواهد بود ، حتي قرائن موجود در آيه و شأن نزول آن ، روشن ترين گواه است كه مراد از « ولي » ، امامت و سرپرستي است .

اينك قرائن :

1 . اگر مقصود از « وليّ » در « وليّكم » غير از ولايت و زعامت ديني و مقام

1. الغدير، ج 3، ص 156 تا 162.

290

سرپرستي باشد ، مثلاً گفته شود مقصود از آن « محبّ » و « ناصر » است ، در اين صـورت منحصـر كردن مقـام به سه فـرد ، بي جهـت خواهد بود ، زيرا همه افراد با ايمـان ، محب و دوست و ناصـر و يار يكديگـرند و اختصاص به اين سه نفر ندارد .

2 . ظاهر آيه اين است كه تنها اين سه تن بر جامعه مسلمانان ولايت دارند ، در اين صورت بايد گروهي كه ولايت دارند ، غير از گروهي باشند كه تحت ولايت هستند . اگر وليّ را به معني رهبر و سرپرست امور مسلمانان بگيريم ، طبعاً اين دو گروه از هم جدا و متمايز مي شوند ، امّا اگر آن را به معني دوست و ياور بگيريم ، اين دو گروه ، يكي مي شوند ، زيرا همه افراد ، محب و دوست يكديگر و ناصر و ياور هم هستند .

3 . هرگاه مقصود دوستي و نصرت باشد ، مي بايست تنها به « الّذينَ آمَنُوا » اكتفا شود و ديگر به آوردن اين جمله كه « در حال ركوع زكات مي دهند » ، نيازي نمي باشد ، زيرا در جامعه با ايمان همه افراد با يكديگر دوست و ياور هم هستند ، خواه در حالت ركوع زكات بدهند يا نه .

از اين رو مفاد آيه ، همان است كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، در يكي از سخنانش فرموده است :

« يا عَلِيُّ أَنْتَ وَلِيُّ كُلِ مُؤْمِن مِنْ بَعْدي » .^{( 1 )}

« اي علي ! تو پس از من وليّ هر فرد با ايمان هستي » .

لفظ « بعدي » گواه بر اين است كه مقصود از « وليّ » همان مقام رهبري و حكومت و سرپرستي در امور ديني و دنيوي است ، نه محبت و دوستي ، زيرا اگر دوستي بود ، به زمان درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اختصاص نداشت .

1. مستدرك حاكم، ج 3، ص 111; مسند احمد، ج4، ص 437.

291

2 . آيه « أولوا الامر »

آيه پيشين تنها آيه اي نيست كه امامت و ولايت را به صورت يك اصل مطرح مي كند ، بلكه آيه اطاعت « اولو الامر » نيز نمونه اي ديگر است ، چنان كه مي فرمايد :

« يا أَيُّها الّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُول وَأُولي الأمْرِ مِنْكُمْ . . . » .^{( 1 )}

« اي كساني كه ايمان آورده ايد ، خدا را اطاعت كنيد و از پيامبر و اولياي امر خود فرمان بريد . . . » .

« اولو الامر » در آيه كه به معناي « فرمانروايان » است ، حاكي از فرمانروايي گروهي است كه اطاعت آنان در كنار اطاعت خدا و رسول ، قرار گرفته است . فخررازي در تفسير خود ، بيان شيوايي دارد و مي گويد : از اين كه اولوالامر در كنار خدا و رسول ، قرار گرفته ، بايد گفت كه صاحبان اين منصب ، معصوم از گناه و پيراسته از خطا بودند ، زيرا ( گذشته از اين كه در كنار دو فرد معصوم ( خدا و پيامبر ) واقع شده اند و بايد با آن دو همگون باشند ) ، از اين كه اطاعت « اولو الأمر » بدون قيد و شرط لازم شمرده شده ، بايد گفت اين فرمانروايان ، انسان هاي معصومي هستند كه پيراسته از گناه و خطا مي باشند و اگر غير آن بود ، حتماً بايد حدود اطاعت آنها محدود گردد ، در حالي كه قرآن ، بدون حدّ و مرز اطاعت آنها را لازم شمرده است .^{( 2 )}

اين دو آيه ( آيه هاي ولايت و اولو الامر ) مسأله امامت را به طور مستقل مطرح مي كند ، در حالي كه برخي از آيات هر چند مسأله امامت را مطرح نمي كند ولي شأن نزول آن حاكي است كه در اين مورد نازل شده است ، مانند آيه « اكمال » .

1. نساء/59.

2. مفاتيح الغيب معروف به تفسير رازي:10/144.

292

3 . آيه اكمال

« اَلْيَومَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِيناً . . . » .^{( 1 )}

« امروز دين شما را براي شما كامل ساختم و نعمت خويش را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين براي شما پسنديدم . . . » .

مفسران و گروهي از محدّثان ، نزول اين آيه را در حجة الوداع در ـ روز غدير خم ـ روزي كه علي (عليه السلام) به مقام امامت منصوب گشت ، يادآور شده اند .^{( 2 )}

با توجه به اين سه آيه پاسخ سؤال روشن مي شود كه مسأله امامت و ولايت در قرآن مطرح است ، و هرگز قرآن آن را ناگفته نگذاشته است .

1. مائده/3.

2. الدرالمنثور، ج2، ص 298; فتح القدير، ج2، ص 57; ينابييع المودة، ص 120; تفسير المنار، ج6، ص 463; مرحوم علامه اميني در كتاب الغدير، نزول اين آيه را در روز غدير از مدارك بسياري نقل كرده است(الغدر، ج1، ص 447ـ 458 از 16 منبع نقل كرده است.

293

نام امامان در قرآن

سؤال : چرا نام امامان دوازدهگانه در قرآن مجيد نيامده است ؟

پاسخ : روش آموزشي قرآن بيان كليات و اصول عمومي است ، تشريح مصاديق و جزئيات غالباً برعهده پيامبر گرامي مي باشد . رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نه تنها مأمور به تلاوت قرآن بود ، بلكه در تبيين آن نيز مأموريت داشت ، چنان كه مي فرمايد :

« وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْر لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُون » .^{( 1 )}

« قرآن را بر تو فرستاديم تا آنچه براي مردم نازل شده است ، براي آنها بيان كني و آشكارسازي ، شايد آنان بينديشند » .

در آيه ياد شده دقت كنيد ، مي فرمايد : « لتُبَيّن » و نمي گويد : « لتقرأ » يا « ليتلو » و اين نشانه آن است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) علاوه بر تلاوت ، بايد حقايق قرآني را روشن كند . بنابراين انتظار اين كه مصاديق و جزئيات در قرآن بيايد ، همانند اين است كه انتظار داشته باشم همه جزئيات در قانون اساسي كشور ذكر شود . اينك برخي از روش هاي قرآني را در مقام معرفي افراد بيان مي كنيم :

1. نحل/44.

294

1 . معرفي به نام

گاهي شرايط ايجاب مي كند كه فردي را به نام معرفي كند ، چنان كه مي فرمايد :

« وَمُبَشّراً بَرَسُول يَأْتِي مِنْ بَعْدي اسْمُهُ أَحْمَد » .^{( 1 )}

( « عيسي مي گويد : ) من به شما مژده پيامبري را مي دهم كه پس از من مي آيد و نامش احمد است » .

در اين آيه ، حضرت مسيح ، پيامبر پس از خويش را به نام معرفي مي كند و قرآن نيز آن را از حضرتش نقل مي نمايد .

2 . معرفي با عدد

و گاهي شرايط ايجاب مي كند كه افرادي را با عدد معرفي كند ، چنان كه مي فرمايد :

« وَلَقَدْ أَخَذَ اللّه مِيثاقَ بَني إِسرائيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَي عَشَرَ نَقِيباً . . . » .^{( 2 )}

« و خدا از فرزندان اسرائيل پيمان گرفت و از آنان دوازده سرگروه برانگيختيم » .

3 . معرفي با صفت

بعضي اوقات شرايط ايجاب مي كند كه فرد مورد نظر را با اوصاف معرفي كند ، چنان كه پيامبر خاتم را در تورات و انجيل ، با صفاتي معرفي كرده است .

« الّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُول الأُمّي الّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدهُمْ فِي

1. صف/6.

2. مائده/11.

295

التَّوراةِ وَالإِنْجِيل يَامُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ ويُحِلُّ لَهُمُ الطَّيّبات وَيُحَرّمُ عَلَيْهِمُ الخَبائِث وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلالَ الّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ . . . » .^{( 1 )}

« كساني كه از رسول و نبي درس ناخوانده اي پيروي مي كنند كه نام و خصوصيات او را در تورات و انجيل نوشته مي يابند ، كه آنان را به نيكي دعوت كرده و از بدي ها بازشان مي دارد ، پاكي ها را براي آنان حلال كرده و ناپاكي ها را تحريم مي نمايد و آنان را امر به معروف و نهي از منكر مي كند و بارهاي گران و زنجيرهايي كه بر آنان بود ، از ايشان برمي دارد . . . » .

با توجه به اين روش ، انتظار اين كه اسامي دوازده امام با ذكر نام و اسامي پدر و مادر در قرآن بيايد ، يك انتظار بي جا است ، زيرا گاهي مصلحت در معرفي به نام است و گاهي معرفي به عدد و احياناً معرفي با وصف .

اگر اين اصل را بپذيريم و بگوييم خدا بايد كليه مسائل اختلاف آفرين را در قرآن ذكر كند ، تا مسلمانان دچار تفرقه نشود; در اين صورت بايد صدها مسأله كلامي و عقيدتي ، و فقهي و تشريعي در قرآن ذكر شده باشد ، مسائلي كه قرن ها مايه جنگ و جدل و خونريزي در ميان مسلمانان شده است ، ولي قرآن درباره آنها به طور صريح و قاطع ـ كه ريشه كن كننده نزاع باشد ـ سخن نگفته است ، مانند :

1 . صفات خدا عين ذات اوست يا زايد بر ذات ؟

2 . حقيقت صفات خبري مانند استواي بر عرش چيست ؟

3 . قديم يا حادث بودن كلام خدا .

4 . جبر و اختيار .

اين مسايل و امثال آنها هر چند از قرآن قابل استفاده است ، ولي آن چنان

1. اعراف/157.

296

شفاف و قاطع كه نزاع را يك سره از ميان بردارد ، در قرآن وارد نشده است و حكمت آن در اين است كه قرآن مردم را به تفكر و دقت در مفاد آيات دعوت مي كند ، بيان قاطع همه مسائل ، به گونه اي كه همه مردم را راضي سازد ، بر خلاف اين اصل است .

معرفي به نام ، برطرف كننده اختلاف نيست

پرسشگر تصور مي كند كه اگر نام امام و يا امامان در قرآن مي آمد ، اختلاف از بين مي رفت ، در حالي كه اين اصل كليت ندارد ، زيرا در موردي تصريح به نام شده ولي اختلاف نيز حاكم گشته است .

بني اسرائيل ، از پيامبر خود خواستند فرمانروايي براي آنان از جانب خدا تعيين كند تا تحت امر او به جهاد بپردازند و زمين هاي غصب شده خود را بازستانند و اسيران خود را آزاد سازند . آنجا كه گفتند :

« إِذْ قالُوا لِنَبِيّ لَهُمُ ابْعَث لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبيلِ اللّه » .^{( 1 )}

« آنان به يكي از پيامبران خود گفتند : براي ما فرمانرواي معين كن تا به جنگ در راه خدا بپردازيم . . . » .

پيامبر آنان به امر الهي فرمانروا را به نام معرفي كرد و گفت :

« إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلكاً . . . » .^{( 2 )}

« به راستي كه خدا طالوت را به فرمانروايي شما برگزيده است » .

با وجودي كه نام فرمانروا به صراحت گفته شد ، آنان زير بار نرفتند و به اشكال تراشي پرداختند و گفتند :

« أَنّي يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤتَ سَعَةً مِنَ المالِ . . . » .^{( 3 )}

1. بقره/246.

2و3. بقره/247.

297

« از كجا مي تواند فرمانرواي ما باشد ، حال آن كه ما به فرمانروايي از او شايسته تريم ، و او توانمندي مالي ندارد ؟ . . . » .

اين امر ، دلالت بر آن دارد كه ذكر نام براي رفع اختلاف كافي نيست ، بلكه بايد شرايط جامعه ، آماده پذيرايي باشد .

چه بسا ذكر اسامي پيشوايان دوازده گانه ، سبب مي شد كه آزمندان حكومت و رياست به نسل كشي بپردازند تا از تولد آن امامان جلوگيري كنند ، چنان كه اين مسأله درباره حضرت موسي رخ داد و به قول معروف :

صد هزاران طفل سر ببريده شد * تـا كليـم اللّه مـوسي زنـده شـد

درباره حضرت مهدي (عليه السلام) كه اشاره اي به نسب و خاندان ايشان شد ، حساسيت هاي فراواني پديد آمد و خانه حضرت عسكري (عليه السلام) مدتها تحت نظر و مراقبت بود تا فرزندي از او به دنيا نيايد و در صورت تولد ، هر چه زودتر به حيات او خاتمه دهند .

در پايان يادآور مي شويم : همان طوري كه گفته شد ، قرآن به سان قانون اساسي است . انتظار اين كه همه چيز در آن آورده شود ، كاملاً بي مورد است . نماز و روزه و زكات كه از عالي ترين فرائض اسلام است به طور كلي در قرآن وارد شده و تمام جزئيات آنها از سنت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گرفته شده است .

298

تفاوت امامت با نبوت

سؤال : امامت با نبوت و يا امام با نبيّ چه تفاوتي دارد كه پيامبر اسلام را « نبيّ » و علي و فرزندان او را « امامان » خود مي دانيد ؟

پاسخ : ابن خلدون ، مؤرخ معروف متوفاي 808 هجري قمري در مقدّمه تاريخ خود به تشريح مفهوم امامت از ديدگاه تسنن و تشيع پرداخته است ، هر چند درباره مفهوم نبوت سخني نگفته است . چه بسا علت آن اين است كه فريقين در مفهوم « نبي » وحدت نظر دارند ، و لذا تنها به تبيين مفهوم امامت پرداخته است ، ولي ما به خاطر سؤال ياد شده ، به تبيين هر دو مي پردازيم .

« نبّي » بر گرفته از « نبأ » است كه به خبر بزرگ و قابل توجه مي گويند ، و در اصطلاح ، آن انسان والايي است كه از غيب خبر مي دهد و يا از غيب آگاه است .^{( 1 )}

البته هر خبر غيبي منظور نيست ، بلكه خبري كه مربوط به بيان وظايف مردم در قلمرو عقيده و شريعت باشد .

انبيا بر دو دسته اند :

1 . گروهي از طريق وحي ، پايه گذار شريعت و آورنده قوانين حيات بخش در

1. علّت ترديد اين است كه اگر نبي، متعدي باشد به معني خبر ده و گزارشگر از غيب و اگر لازم باشد، معني آگاه و خبردار از غيب است.

299

زندگي فردي و اجتماعي انسان ها هستند ، مانند شريعت نوح و ابراهيم و موسي و عيسي (عليهم السلام) و حضرت محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) .

2 . گروهي ديگر از طرف خدا مأمورند كه شريعت موجود را ترويج كند ، مثلاً انبياي بني اسرائيل كه همگان مروّجان شريعت حضرت موسي بودند .

نتيجه اين كه پيامبر ، مخاطب وحي تشريعي است ، خواه به صورت تأسيس ، يا به صورت ترويج . فرشته بر او فرود مي آيد و او را در جريان امور تشريعي و ديني قرار مي دهد و او مأمور است آنها را به مردم برساند . با آمدن آخرين حلقه از سلسله پيامبران آسماني ، باب وحي تشريعي منقطع شده و ديگر پيامبري نخواهد آمد تا پيام هاي ديني را كه قبلاً بازگو نشده است ، تبيين كند .

اكنون ببينيم امام كيست ؟ ابن خلدون مي گويد : امامت از نظر اهل تسنّن از امور عامّه است كه به خود امّت بستگي دارد . هر كس را امت تعيين كند ، او پيشوا خواهد بود .

از نظر شيعه امامت پايه دين و زيربناي اسلام است و هرگز براي پيامبر جايز نيست آن را ناديده بگيرد يا به امّت بسپارد ، بلكه بر او لازم است امام را معين كند . امامي كه از گناهان صغيره و كبيره پيراسته باشد .^{( 1 )}

با تقدير از تلاش ابن خلدون ، يادآور مي شويم كه امام از نظر شيعه كليه وظايف پيامبر را برعهده دارد ، جز آن كه وحي تشريعي بر او نازل نمي شود و فرشته اي در اين مورد بر او فرود نمي آيد . به تعبير ديگر ، « نبي » آن انسان والايي است كه وحي الهي را دريافت مي كند و دين از طريق او به مردم ابلاغ مي شود; و « امام » آن انسان وارسته اي است كه از طرف پيامبر ، مأمور پاسداري از دين پيامبر و رهبري امت پس از اوست .

1. مقدمه ابن خلدون، چاپ مكتبه تجارتي مصر، ص 196.

300

نتيجه اين كه پيامبر ، پايه گذار دين است و امام حافظ و پاسدار آن .

از آنجا كه كليه وظايف « نبي » به جز وحي تشريعي كه فقط بر پيامبر فرود مي آيد ، برعهده امام است ، وي بايد دو شرط مؤثر را داشته باشد تا بتواند وظايف خود را انجام دهد :

1 . از همه افراد امت ، به اصول وفروع اسلام ، اعلم و داناتر باشد ، تا بتواند مبيّن اصول و فروع اسلام و برطرف كننده كليه نيازهاي علمي و معنوي امت باشد كه با وجود او ، امّت به كسي ديگر نيازمند نگردد .

2 . در برابر گناهان مصونيت ( عصمت ) داشته باشد ، زيرا بدون پيراستگي از گناهان نمي تواند اعتماد مردم را به گفتار و رفتار خود جلب كند و الگويي براي مردم باشد ، همچنان كه بدون مقام عصمت نمي تواند در قلوب و نفوس مردم نفوذ كند . بنابراين امام به دو جهت بايد از تمام لغزش هاي عمدي و سهوي مصون باشد :

1 . براي جلب اعتماد مردم .

2 . براي نفوذ در افكار و انديشه هاي آنان ( الگو شدن ) .

البته متكلمان شيعه درباره لزوم اين دو شرط بحث هاي گسترده اي دارند كه مي توان براي آگاهي از آنها به كتاب هاي كلامي مراجعه كرد .

301

منبع علمي و آگاهي امامان

سؤال : شيعيان ، بالأخص شيعه اماميه در حالي كه بخشي از عقايد و احكام را از قرآن و سنّت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي گيرند ، در بيشتر موارد به روايات امامان خود اعتماد مي كنند ، منبع آگاهي هاي امامان شيعه چيست ؟

پاسخ : اگر شيعه بر روايات امامان خود اعتماد كامل دارد ، بدان سبب است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آنان را حجت دوم پس از كتاب خدا شمرده است و مي فرمايد :

« انّي تارك فيكم الثّقلين كتاب اللّه وعترتي » .^{( 1 )}

« من در ميان شما دو گوهر گرانبها به عنوان امانت مي گذارم كه عبارتند از كتاب خدا و عترتم » .

بنابراين ، كساني كه عقيده و شريعت را از اين دو چشمه زلال مي گيرند ، به تعبير پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گمراه نخواهند بود ، و اگر امت به افراد ديگر مراجعه كنند ، با سخن او مخالفت كرده اند .

اكنون اين سؤال مطرح مي شود كه سرچشمه علوم اهل بيت (عليهم السلام) چيست ؟

در پاسخ بايـد گفـت كه امامـان شيعه از منـابعي بهـره مي گيرند كه عبارتند از :

1. كنزالعمال، ج1، ص 165، حديث 945، چاپ دوم; صواعق محرقه، ص 148، چاپ محمدي و غيره.

302

الف . نقل از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

پيشوايان معصوم (عليهم السلام) احاديث را ( بدون واسطه ، يا از طريق پدران بزرگوارشان ) از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اخذ كرده و براي ديگران نقل مي كنند . اين نوع روايات ، كه هر امامي آن را از امام پيشين; تا برسد به رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل كرده است در احاديث شيعه اماميه فراوان است ، و اگر اين گونه احاديث اهل بيت (عليهم السلام) كه سند آنها متصل و منتهي به رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي باشد ، يك جا جمع شود ، مُسند بزرگي را تشكيل مي دهد كه خود مي تواند گنجينه عظيمي براي محدثان و فقيهان مسلمان باشد ، زيرا رواياتي با چنين سند استوار ، در جهان حديث نظير ندارد . به يك نمونه از اين نوع احاديث ـ كه گفته مي شود نسخه اي از آن ، به عنوان حديث سلسلة الذهب ، از باب تبرك و تيمن ، در خزانه سلسله ادب دوست و فرهنگ پرور « سامانيان » نگهداري مي شده است ـ اشاره مي كنيم :

شيخ بزرگوار صدوق ( 381ـ306هـ ) در كتاب توحيد به واسطه دونفر از ابو الصلت هروي نقل مي كند كه مي گويد : من با علي بن موسي الرضا (عليهما السلام) همراه بودم كه از نيشابور عبور مي كرد . در اين هنگام جمعي از محدثان نيشابور مانند محمد بن رافع ، احمد بن حرب ، يحيي بن يحيي ، اسحاق بن راهويه و جمعي از دوستداران علم ، زمام مركب ايشان را گرفته و گفتند : تو را به حق پدران پاك ومطهرت سوگند مي دهيم كه براي ما حديثي نقل كني كه از پدرت شنيده اي . حضرت در اين حال سر خود را از كجاوه بيرون آورد و چنين فرمود :

« حدثني أبي العبد الصالح موسي بن جعفر (عليهما السلام) قال : حدثني أبي الصادق ، جعفر بن محمد (عليهما السلام) قال حدثني أبي أبو جعفر محمد بن علي باقر علمالأنبياء (عليهم السلام) قال حدثني أبي علي بن الحسين سيد العابدين (عليهما السلام) قال حدثني أبي سيّد شباب أهل الجنّة الحسين (عليه السلام) قال حدثني أبي علي بن أبي طالب (عليهما السلام) سمعت النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يقول

303

سمعت جبرئيل يقول سمعت اللّه جلّ جلاله يقول : لا إله إِلاّ اللّه حِصني فَمَنْ دَخَلَ حِصْني أَمِنَ مِنْ عَذابي » . آنگاه مركب او به راه افتاد ، فرياد برآورد كه : « بشروطها و أنا من شروطها » .^{( 1 )}

بنابراين بخشي از علوم و دانش هاي آنان ، سينه به سينه از پيامبر خاتم در اختيار آنان قرار گرفته است .

ب . نقل از كتاب علي (عليه السلام)

امير مؤمنان (عليه السلام) در تمام دوران بعثت پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با ايشان همراه بود ، و بدين جهت توفيق يافت كه احاديث بسياري از رسول خدا را در كتابي گرد آورد ( در حقيقت ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) املا مي كرد وعلي (عليه السلام) مي نوشت ) . خصوصيات اين كتاب كه پس از شهادت امام در خانواده او باقي ماند ، در احاديث ائمه اهل بيت بيان شده است . امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد : طول اين كتاب هفتاد ذراع بوده ، وبه املاي رسول خدا و خط علي بن ابي طالب نگارش يافته است و آنچه مردم به آن نيازمندند در آن بيان شده است .^{( 2 )}

گفتني است كه اين كتاب پيوسته در خاندان علي (عليه السلام) دست به دست مي گشت و امام باقر و امام صادق (عليهما السلام) كـراراً از آن حديث نقل كرده و اصل كتاب را نيز به ياران خويش ارائه مي فرمودند^{( 3 )} و هم اكنون نيز بخشي از احـاديث آن كتاب در جوامع حديثي شيعه بالأخص در « وسائل الشيعه » در ابواب مختلف موجود است .

1. توحيد شيخ صدوق، باب 1، احاديث 21، 22، 23.

2. بحارالأنوار:ج26، ص18ـ 66.

3. وسائل الشيعه،ج3، باب 12 از ابواب لباس مصلّي، حديث1.

304

ج . استنباط از كتاب و سنت

امامان معصوم قسمتي از احكام الهي را كه بر پيامبر گرامي نازل شده از كتاب خدا و سنت هاي موجود استنباط مي كردند . استنباطي كه ديگران را ياراي آن نبوده است . در اينجا نمونه اي را يادآور مي شويم تا روشن شود كه قسمتي از مصادر علوم آنان چنين استنباط هايي بوده است :

در دوران متوكل عباسي يك مرد مسيحي با زن مسلماني مرتكب عمل خلافي شد ، از آنجا كه اين شخص بر خلاف موازين ذمه عمل كرده بود ، خونش هدر و قتلش واجب بود . آنگاه كه خواستند حكم را جاري كنند او اسلام آورد تا به حكم « الإسلام يجبّ ما قبله » جان به سلامت ببرد . در اين شرايط فقيهان دربار عباسي به چند گروه تقسيم شدند : گروهي گفتند : او به حكم اين كه اسلام آورد ، پيوند او از گذشته قطع گرديده ، و حد از او ساقط شده است و گروهي ديگر گفتند : سه بار حد بايد در مورد او جاري شود و گروه سوم فتواي ديگري دادند .

متوكل عباسي ناگزير ، پاسخ اين مسأله را از امام هادي پرسيد ، امام هادي (عليه السلام) فرمود : اين فرد محكوم به مرگ است و علت آن اين است كه چنين ايماني در هنگام تنگنا و خوف و ترس فاقد ارزش است ، به گواه اين آيه :

« فلَمّا رَأََوا بَأْسَنا قالُوا آمَنّا بِاللّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنّا بِهِ مُشْرِكين * فَلَمْ يَكُ يَنْفعهُمْ إِيمانُهُمْ لَمّا رَأَوا بَأْسَنا سُنَّتَ اللّه الّتي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُون »^{( 1 )} .^{( 2 )}

« هنگامي كه عذاب شديد ما را ديدند گفتند هم اكنون به خداوند يگانه ايمان آورديم و به معبودهايي كه همتاي او مي شمرديم كافر شديم ، امّا هنگامي كه

1. غافر/85ـ 84.

2. وسائل الشيعه، ج18، باب 36 من ابواب حد الزنا، ص 408.

305

عذاب ما را مشاهده كردند ايمان آنها براي آنها سود نداشت اين سنت خداوند است كه همواره در ميان بندگانش اجرا شده و آنجا كه كافران زيان كار شدند » .

در ايـن آيه خـداونـد منـان بي ثمر بـودن ايمان حاصـل از خـوف عـذاب را ، از سنت هاي الهي شمرده است ، سنت هايي كه در آن تبديل و تغييري رخ نمي دهد .

همه فقيهان و مفسران ، اين آيه را خوانده و تفسير كرده بودند ، ولي توان دستيابي به چنين فهمي از آيه را نداشتند . اين برداشت هاي عميقانه و واقع گرايانه يكي از مواهب الهي است كه به ائمه اهل بيت داده شده و بخشي از علوم آنان را تشكيل مي دهد . از اين رو ، امام باقر (عليه السلام) مي فرمايد : « خداوند منان هيچ چيزي را كه امت اسلامي به آن نيازمندند ، فرو نگذارده مگر اين كه آن را در كتاب خود فرو فرستاده و براي رسول خود بيان كرده است » .^{( 1 )}

امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد :

« ما مِنْ شَيْء إِلاّ وَفِيهِ كِتابٌ وَسُنَّةٌ » .^{( 2 )}

« هيچ رخدادي نيست مگر آن كه قانون آن در كتاب و سنت پيامبر بيان شده است » .

سماعه ، فقيه عصر امام موسي بن جعفر (عليه السلام) از امام سؤال مي كند : آيا همه چيز در كتاب خدا و سنت پيامبر او است يا چيزي را از پيش خود مي گوييد ؟ او در پاسخ مي گويد : « بَلْ كُلُّ شَيْء فِي كِتابِ اللّهِ وَسُنَّةِ نَبِيّهِ » .^{( 3 )}

امام باقر (عليه السلام) در سخنان خود ، اغلب به آيات قرآن مجيد استناد نموده از كلام خدا شاهد مي آورد و مي فرمود : هر مطلبي گفتم ، از من بپرسيد كه در كجاي قرآن

1و2و3. اصول كافي، ج1، ص 59، باب الرد إلي الكتاب والسنة.

306

است تا آيه مربوط به آن موضوع را معرفي كنم .^{( 1 )}

بنابراين امامان معصوم در حوزه معارف و احكام ، غالباً نوآوراني نبوده اند كه گفته هاي آنان ريشه در كتاب و سنت نداشته باشد ، بلكه استخراج كنندگان احكام الهي از كتاب و سنت بوده اند و ديگران را ياراي چنين فهم و دقتي نيست .

د . الهامات الهي

علوم ائمه اهل بيت (عليهم السلام) سرچشمه ديگري دارد كه مي توان از آن با عنوان « الهام » ياد كرد . الهام اختصاص به پيامبران نداشته و در طول تاريخ گروهي از شخصيت هاي والاي الهي از آن بهره مند بوده اند . قرآن از افرادي خبر مي دهد كه با اينكه پيامبر نبودند ، اسراري از جهان غيب بر آنها الهام مي شد و قرآن به برخي از آنها اشاره دارد . چنانكه درباره مصاحب موسي ( خضر ) كه چند صباحي او را آموزش داد ، چنين مي فرمايد :

« آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلماً » .^{( 2 )}

« او مورد رحمت خاص ما قرار داشته و از خزانه علم خويش به وي دانشي ويژه عطا كرده بوديم » .

نيز درباره يكي از كارگزاران سليمان ( آصف بن برخيا ) يادآور مي شود :

« قالَ الّذي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ » .^{( 3 )}

« آن كس كه دانشي از كتاب نزد او بود چنين گفت . . . » .

اين افراد علم خود را از طريق عادي نياموخته بلكه به تعبير قرآن داراي « علم

1. طبرسي، الإحتجاج، ص 176.

2. كهف/65.

3. نمل/40.

307

لدنّي » بوده اند : « عَلّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً » . بنابر اين ، نبيّ نبودن ، مانع از آن نيست كه برخي از انسانهاي والا مورد خطاب الهام الهي قرار گيرند . در احاديث اسلامي كه فريقين نقل كرده اند ، اين گونه افراد را « محدَّث » مي گويند ، يعني كساني كه بدون اينكه پيامبر باشند ، فرشتگان با آنها سخن مي گويند .

بخاري در صحيح خود از پيامبر نقل مي كند كه فرمود :

« لَقَدْ كانَ فيمَن كانَ قَبلَكُمْ مِنْ بني إسرائيلَ يُكَلَّمونَ مِنْ غير أَنْ يكونُوا أنبياءَ . . . »^{( 1 )} :

« قبل از شما در بني اسرائيل كساني بـودند كه ( فرشتگـان ) با آنها سخن مي گفتند ، بدون اينكه پيامبر باشند » .

بر اين اساس ، ائمه اهل بيت (عليهم السلام) نيز كه مرجع امت در تبيين معارف الهي و احكام ديني مي باشند ، برخي از سؤالات را كه پاسخ آن در احاديث مرويّ از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يا كتاب علي (عليه السلام) وجود نداشت ، از طريق الهام و آموزش غيبي پاسخ مي دادند .^{( 2 )}

از اين بيان مي توان نتيجه گرفت كه كساني كه الهام را با وحي تشريعي يكسان مي پندارند و تصور مي كنند كه هر فردي مورد الهام قرار گيرد ، نبي خواهد بود ، سخت در اشتباهند . محدَّث بودن يكي از مقامات انسان هاي والاست كه در عين حال كه فرشتگان با او سخن مي گويند ، ولي پيامبر نيستند . چنان كه يادآور شديم ، مصاحب موسي به تعبير قرآن علم لدني « وَعلّمناهُ من لدُنّا عِلماً » داشت ، ولي نبي نبود .

1. صحيح بخاري:ج2، ص149.

2. درباره محدَّث و حدود آن به كتاب ارشاد الساري في شرح صحيح البخاري:ج6، ص99 و غيره مراجعه شود.

308

امامان دوازدهگانه

سؤال : چرا عدد امامان 12 تاست ، نه كمتر و نه بيشتر ؟

پاسخ : از آنجا كه مسأله امامت در منطق شيعه به امّت واگذار نشده است ، همه مسائل آن مربوط به خدا و ابلاغ از طرف پيامبر است . طبعاً علت حصر امامان به دوازده تن از جمله مسائلي است كه فلسفه آن براي ما روشن نيست و نظائر آن در شرايع آسماني كم نيست ، اينك به نمونه هايي اشاره مي كنيم :

1 . پيامبران اولوالعزم از پنج تن تجاوز نمي كنند . مقصود پيامبراني هستند كه داراي شريعت بوده و ديگر پيامبران ، مأمور به ترويج آنها بودند ، اسامي چهار نفر از آنان در قرآن مجيد در سوره شوري آيه 13 آمده است ، و فرد پنجم همان كسي است كه خطاب « أَوحَيْنا إِليك » متوجه او است ، و او كسي جز پيامبر اسلام نيست .

« شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصّي بِهِ نُوحاً وَالّذِي أَوحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِِه إِبراهيم وَمُوسي وعيسي » .^{( 1 )}

« آييني را براي شما تشريع كرد كه به نوح توصيه كرده بود و آنچه را كه به تو وحي كرديم و آنچه را كه ابراهيم و موسي و عيسي را بدان سفارش كرده بوديم » .

2 . نقباي بني اسرائيل 12تن بودند ، چنان كه مي فرمايد :

1.شوري/13.

309

« وَلَقَدْ أَخَذَ اللّه مِيثاقَ بَني إِسْرائيل وَبَعَثْنا مِنْهُم اثْنَي عَشَرَ نَقِيباً » .^{( 1 )}

« خداوند از بني اسرائيل پيمان گرفت و از ميان آنان دوازده سرپرست برانگيختيم » .

3 . خلفا از نظر اهل سنت 4نفر هستند ، نه كمتر و نه بيشتر .

آيا فلسفه اين ارقام واعداد براي همگان روشن است ؟ !

اصولاً علت اين كه شماره امامان در 12محصور مي باشد ، روايات پيامبراكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است كه آنان را به همين عدد معرفي كرده است .

مسلم در صحيح خود از جابر بن سمره نقل مي كند كه : « سمعت رسول اللّه يقول : لا يَزالُ الإسلامُ عَزيزاً إلي اثني عَشَرَ خَليفَة » .

و نيز نقل مي كند كه آن حضرت فرمود :

« لا زالَ هذَا الدِّينُ عَزيزاً مَنيعاً إِلي اِثني عَشَرَ خَليفَةً كُلّهِمْ مِنْ قُرَيْش » .^{( 2 )}

حاصل اين دو حديث اين است كه اين دين ـ اسلام ـ تا زمان رهبري دوازده تن از خلفاي پيامبر ، نيرومند و آسيب ناپذير خواهد ماند .

روايات با اين مضمون در ديگر صحاح و مسانيد نيز وجود دارد . وابو داود^{( 3 )} و ترمذي^{( 4 )} در سنن و احمد در مسند^{( 5 )} خود ، و حاكم در مستدرك^{( 6 )} آنها را نقل كرده اند .

1. مائده/12.

2. صحيح مسلم، ج6، ص 3و 4.

3. سنن ابوادود، كتاب مهدي، ص 207، چاپ مصر.

4. سنن ترمذي، ج2، ص 45، چاپ سال 1342.

5. مسند احمد، ج5، ص 86ـ 106.

6. مستدرك حاكم، كتاب معرفت صحابه، ج 3، ص 617، چاپ هند.

310

بنابراين ، اگر شيعه پيشوايان معصوم خود را در 12تن محصور مي داند و يكي از ادله عقيده آنان همين روايات اثناعشر خليفة است ، البته براي ديگر خصوصيات اين خلفاي دوازده گانه ، ادله ديگري است كه در محل خود به تفصيل بيان شده است .

امّا مسأله ولايت فقيه مربوط به زمان غيبت نيست ، بلكه در زمان حضور نيز فقيهان جامع الشرايط ، داراي منصب افتاء و قضاوت و رفع خصومت هستند ، زيرا به خاطر گستردگي جهان اسلام ، شيعيان نمي توانستند در هر زمان مستقيماً به امامان مراجعه كنند ، طبعاً مجتهد مسلّم كه اسلام را درست شناخته باشد ، جانشين آنان در هر برهه از زمان مي باشد ، خواه در زمان غيبت ، و خواه در عصر حضور .

311

زمان اعتقاد به امامت دوازده تن

سؤال : آيا اعتقاد به امامت دوازده تن در عهد رسالت وجود داشته يا پس از وفات امام عسكري (عليه السلام) پيدا شده است ؟

پاسخ : اعتقاد به خلافت دوازده تن از قريش ـ يا از بني هاشم ـ در عصر پيامبر مطرح بوده ، ولي آشنايي به اسامي و هويت آنان به تدريج انجام گرفته است ، زيرا هر امامي ، به وصي و امام بعدي معين و معرفي مي نمود ، توضيح اين كه : دلايل قاطع نشان مي دهد كه پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) امامت و رهبري علي (عليه السلام) را در مواقع مختلف وبالأخص در روز غدير اعلام كرد ، و تشيع به معني رهبري علي (عليه السلام) به صورت يك اصل اعتقادي درآمد ، همچنان كه امامت و پيشوايي دو نور ديده خود ، حسن و حسين (عليهما السلام) را نيز در عصر خود مطرح كرده و فرموده است :

« اَلْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ إِمامانِ قاما أَوْ قَعَدا » .^{( 1 )}

« حسن و حسين هر دو پيشواي امتند ، خواه زمام امور را رسماً به دست بگيرند ، و خواه خانه نشين باشند » .

پس از شهادت حسين بن علي (عليهما السلام) و رسوايي خلافت امويان ، ديدگان امّت متوجه فرزند وي امام سجاد (عليه السلام) شد ، و پس از وي ، امام باقر و امام صادق (عليهما السلام) احياگر سنّت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و پيشواي محدّثان و فقيهان گشتند ، و به همين ترتب ، هر

1. الرسالة في نصيحة العامة، نگارش ابواسعد، المحسن بن كرامة بيهقي، ص 18 و 68; احقاق الحق:26/48.

312

امامي در عصر خود ، با وجود تمامي خفقان ها و تنگناها ، وظيفه خود را در حد امكان انجام داد و شيعيان نيز به امامت آنان اعتقاد راسخ داشتند .

تصور اين كه اعتقاد به امامت امامان در دوران حضرت عسكري (عليه السلام) شكل گرفته باشد ، ناشي از ناآگاهي از تاريخ تشيع است و در فصل نخست در اين باره به صورت گسترده سخن گفتيم . علاقه مندان به توضيح بيشتر به فصل نخست از اين كتاب مراجعه كنند .

313

امامان شيعه و مسند خلافت

سؤال : درست است كه جابر بن سمره از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خلافت دوازده تن را نقل كرده است ، ولي گفتار پيامبر شامل دوازده امام شيعه نمي شود ، زيرا آنان هيچگاه بر مسند خلافت تكيه نزده اند .

پاسخ : وظيفه پيامبران اين است كه مردم را به وظايف خود آشنا كنند ، خواه مردم بپذيرند يا نپذيرند ، حضرت موسي ، برادر خود هارون را به عنوان خليفه خويش معرفي كرد ، و فرمود :

« وقالَ مُوسي لأخيهِ هارُونَ اخْلُفْني فِي قَومِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ المُفْسِدين » .^{( 1 )}

« آنگاه موسي به برادرش هارون گفت : جانشين من در مردم باش و آنان را اصلاح كن و از روش مفسدان پيروي ننما » .

ولي در عين حال قوم موسي ، به چنين خليفه اي ارج ننهاده و با او به مخالفت برخاستند ، تا جايي كه نزديك بود او را بكشند ، چنان كه مي گويد :

« إِنَّ الْقَوم استَضْعَفُوني وَكادُوا يَقْتُلُونَني » .^{( 2 )}

« مردم مرا ناتوان ساختند و نزديك بود مرا بكشند » .

اگر مشروعيت خلافت هر خليفه مشروط به پذيرش مردم باشد ، مي توان اين اشكال را درباره نبوت انبيا و رسالت رسولان نيز مطرح نمود ، زيرا در طول تاريخ كمتر پيامبري موفق شد به رسالت خود ، جامه عمل بپوشاند .

1. اعراف/142.

2. اعراف/150.

314

اعتبار سند ائمه اثناعشر

سؤال : آيا سند حديث جابر بن سمره كه عدد امامان را دوازده تن مي داند ، ضعيف نيست ؟

پاسخ : احاديث دوازده خليفه را ، بخاري و مسلم در « صحيح » خود ، و ابوداود و ترمذي در « سنن » خود و احمد در مسند و حاكم در مستدرك^{( 1 )} آورده اند . روايات صحيحين يعني بخاري و مسلم نزد اهل سنت ، از اعتبار بالايي برخوردار است و هر نوع خدشه را در سند و مضمون آن ناروا مي دانند . شعار دانشمندان سني اين است : كلّ ما في صحيح البخاري صحيحٌ ، بنابراين چگونه مي توان سند روايات جابر بن سمره را ضعيف دانست ؟

ابن حجر در مقدمه كتاب « فتح الباري » كه شرح صحيح بخاري است ، يادآور مي شود كه كليه روايات صحيح بخاري معتبر است ، آنگاه برخي مناقشات را مطرح مي كند و به آنها پاسخ مي دهد .^{( 2 )}

ممكن است گفته شود : خبر جابر بن سمره ، خبر واحد است و چنين خبري در مورد عقايد حجت نيست .

ولي پاسخ آن روشن است كه اگر دليل امامت آنان ، به روايت جابر سمره منحصر بود ، اين اعتراض محل داشت ، ولي ادله امامت پيشوايان معصوم به اندازه اي است كه بر هر فرد منصف يقين افرين مي باشد .

1. به منابع حديث «اثنا عشر خليفة» در پاسخ به سؤال پنجم اشاره شد.

2.هدي الساري فتح البخاري، ص 11، اين كتاب به عنوان مقدمه بر كتاب فتح الباري في شرح البخاري نوشته شده است.

315

امامت دوازده تن و عهدين

سؤال : آيا نظريه امامت دوازده امام از عهدين اقتباس نشده است ؟

پاسخ : پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آنگاه كه امامان دوازده گانه را معرفي مي كند ، چنين مي فرمايد :

« يَمْلِكُ هذِه الأُمّةُ اثنا عَشَرَ خَليفَةً كَعَدَدِ نُقَباءِ بَني إِسْرائِيل » .^{( 1 )}

« زمام امور اين امت را دوازده جانشين من به دست مي گيرند كه تعداد آنان با تعداد نقباء بني اسرائيل برابر است » .

از ابن مسعود سؤال شد : چند نفر زمام امور اين امت را به دست مي گيرند ؟ او در پاسخ گفت : ما اين موضوع را از پيامبر خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پرسيديم . حضرت فرمود : « اثنا عشر كعدة نقباء بني اسرائيل » .^{( 2 )}

بنابراين منشأ اين عدد خود پيامبر است و بسيار جاي تأسف است كه انسان براي اثبات عقيده خود ، ميراث فرهنگي خود را تخطئه كند و بگويد عدد امامان از عهدين گرفته شده است . در اين صورت بايد بگوييم بخاري و مسلم نيز احاديث خود را از عهدين گرفته اند .

1. منتخب كنزالعمال، در حاشيه مسند احمد، ج5، ص 312.

2. تاريخ الخلفاء، سيوطي، ص 10.

316

وصايت امام علي (عليه السلام)

سؤال : چرا علي (عليه السلام) را وصيّ پيامبر مي دانيد ؟

پاسخ : امام علي در دو مرحله ، وصي پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوده است .

1 . مرحله تجهيز : پيامبر در بخش هاي پاياني از زندگاني خود كه در بستر بيماري افتاده بود ، به علي (عليه السلام) سفارش كرد كه مراسم تغسيل و تكفين و دفن او را برعهده بگيرد و بدهي هاي او را بپردازد . لذا اميرمؤمنان (عليه السلام) پيش از انجام اين اعمال ، دست به هيچ كاري نزد .

وصايت به اين معني را احدي انكار نكرده و همگان بر آن اتفاق نظر دارند .^{( 1 )}

2 . جانشيني از جانب پيامبر : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مسائل مربوط به زعامت و سرپرستي مسلمين علي (عليه السلام) را خليفه و جانشين خود قرار داد و اگر با ديده انصاف و بي طرفي و بدون تعصب بر مسأله بنگريم ، خواهيم ديد كه خلافت و جانشيني امام علي (عليه السلام) از جانب پيامبر ، در همان دوره نيز مسأله اي واضح و آشكار بود ، تا

1. تاريخ ابن عساكر شافعي:2/487، حديث 1006، مستدرك حاكم:1/362، مسند احمد:1/260، ط مصر.

317

آنجا كه واژه « وصيّ » يكي از القاب امام به شمار مي رفت و اين لقب در نظم و نثر آن زمان فراوان به چشم مي خورد .

مفسران در تفسير آيه « وَأَنْذِرْ عَشيرَتكَ الأَقْرَبين »^{( 1 )} و محدثان در بيان شأن نزول آن ، چنين نقل مي كنند : وقتي آيه ياد شده ـ كه به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمان مي دهد تا نزديكان خود را به آيين اسلام دعوت كند ـ نازل گرديد ، پيامبر از بزرگان بني هاشم دعوت به عمل آورد و آيين خود را بر آنها عرضه كرد ، آنگاه فرمود : اي فرزندان عبدالمطلب ! من براي شما خوبي هاي دنيا و آخرت را آورده ام ، خدايم مرا مأمور كرده كه شماها را به آن دعوت نمايم :

« فأيُّكم يُوازرني علي أمري هذا علي أن يكونَ أخي ووصييّ وخليفَتي فيكُم » .

« كدام از شما مرا در اين امر ياري مي كند تا او وصي و جانشين من در ميان شما باشد » .

كسي دعوت پيامبر را پاسخ نگفت ، جز علي كه كوچك ترين آنها بود ، در اين هنگام پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« إنّ هذا أخي و وصييّ وخليفتي فيكُم فاسمَعوا له وأطيعوه » :

« او برادر و وصي و جانشين من در ميان شماست ، سخن او را بشنويد و او را اطاعت كنيد » .

اين حديث ، به « حديث يوم الدار » معروف است و بسياري از محدثان و سيره نگاران آن را نقل كرده اند .^{( 2 )} دلايل مسأله وصايت امام به آنچه گفته شد منحصر نمي شود ، بلكه حديث « ثقلين » ، « سفينه » و « غدير » همگي گواه بر وصايت او است

1. شعراء/214.

2. تاريخ طبري:2/319ـ 321، ط دار المعارف مصر، تاريخ كامل ابن اثير:12/62ـ 63، منتخب كنز العمال در حاشيه مسند احمد:5/41ـ 42.

318

كه براي اختصار از ذكر آنها خودداري مي كنيم :

امير مؤمنان در يكي از سخنان خود درباره « اهل بيت پيامبر » مي فرمايد : « وَفِيهِمُ الوَصيّةُ وَالوِراثَة »^{( 1 )} پيامبر درباره آن وصيت نموده و آنان وارثان پيامبر هستند .

وصايت بودن امام در شعر شعراي عصر رسالت

وصي بودن امام در عصر رسالت و پس از آن ، از شهرت بسيار بالايي برخوردار بود ، تا آنجا كه شاعران عصر نخست ، « وصيّ » را يكي از القاب امام دانسته و در اشعار خود او را به اين لقب خوانده اند ، اينك چند نمونه از سروده هاي آنان را در اين مورد ذكر مي كنيم :

1 . عبداللّه بن ابي سفيان

وَصِيُّ النّبِيّ المُصْطَفي وَابْنُ عَمّهِ * فَمَنْ ذا يُدانِيهِ وَمَنْ ذا يُقارِبُهُ

او وصي پيامبر برگزيده و پسر عموي او * كيسـت كسـي كـه در رديف او قرار گيرد ؟ !

2 . عبدالرحمن جعيل

عَلِيّاً وَصِيُّ الْمُصْطَفي وَابنُ عَمّهِ * وَأوّلُ مَنْ صَلّي أَخا الدِّين وَالتُّقي

علي وصي ( نبي ) مصطفي و پسر عموي او نخستين كسي كه نمازگزارد ديندار و پرهيزگار است

3 . ابن التيهان از حاضران در جنگ بدر

إِنَّ الوَصـيَّ إِمامُنـا وَوَلِيُّنـا * بَرِحَ الخِفاءُ وَباحَتِ الأَسْرارُ

وصي امام و سرپرست ما است آنچه مخفي بود آشكار ، و رازها بازگو شد

ابن ابي الحديد در اين فصل ، اشعار زيادي نقل كرده كه در آنها ، شعراي

1. نهج البلاغه، خطبه2.

319

عصر رسالت و پس از وي ، امام علي (عليه السلام) را به عنوان وصي معرفي كرده اند .^{( 1 )}

تنها سخني كه ممكن است مطرح شود ، اين است كه اشخاصي به عايشه مراجعه كرده و درباره وصايت امام از وي مي پرسيدند ، او در پاسخ مي گفت كه پيامبر در خانه من جان سپرد و به كسي وصيت نكرد .^{( 2 )}

مراجعات مكرر به عايشه خود حاكي از اشتهار اين مطلب در آن اعصار بود ، ولي استدلال كاملاً بي پايه است ـ زيرا بر فرض اين كه پيامبر در خانه عايشه و در كنار او جان سپرده و در آن حالت به كسي وصيت نكرده باشد ، ولي گفته او دليل بر نفي وصايت نمي شود ، چه بسا ممكن است پيامبر در زمان صحت و عافيت و يا اوائل بيماري كه در خانه ديگران بود ، علي را وصي خود قرار داده باشد .

آيا ممكن است پيامبر به مردم بگويد : « ما حَقُّ امرئ مُسْلِم لَهُ شَيْءٌ يُوصي فِيهِ يَبيتُ لَيْلَتَين إِلاّ وَوَصِيّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ » .^{( 3 )}

« بر فرد مسلمان شايسته نيست ـ كه در موردي كه بايد وصيت كند ـ دو شب بخوابد مگر اين كه وصيت او مكتوب در نزد او باشد » .

ولي خود اصلاً وصيت نكند ؟ !

1. شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد:1/143ـ150 چاپ مصر.

2. صحيح بخاري، 1، كتاب وصايا، حديث2741.

3. صحيح بخاري، كتاب وصايا، حديث 2738.

320

مقصود از اولي الأمر كيست ؟

سؤال : چرا « اولي الأمر » در آيه مباركه « يا أَيُّها الّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُول وأُولي الأَمْرِ مِنْكُمْ »^{( 1 )} به افراد خاص تفسير مي شود ؟ !

پاسخ : در اين كه مقصود از « اولي الامر » چيست ، دو نظر وجود دارد :

1 . مقصود ، فرماندهان سپاه اسلام است .

2 . منظور ، علما و دانشمندان است .

گروهي به خاطر ظاهر لفظ « الامر » كه به « فرمان » تفسير مي شود ، به معني اوّل گرويده و مي گويند : مقصود فرماندهان نظامي است; در حالي كه اين تفسير از دو نظر صحيح نيست :

1 . اوّلاً احتمال دارد لفظ « الأمر » به معني « شأن و منزلت » باشد كه در اين صورت با تفسير دوم كاملاً سازگار خواهد بود .

2 . آيه مورد بحث ، زمينه ساز آيه بعدي است كه متن و ترجمه آن را بعداً مي آوريم و شأن نزول آن ، با تفسير نخست سازگار نيست ، بلكه قول دوم را تأييد مي كند .

1. نساء/59.

321

مفسران درباره شأن نزول آن مي گويند : فردي به ظاهر مسلمان با يك مرد يهودي بر سر موضوعي اختلاف پيدا كردند ، فرد يهودي گفت : موضوع را نزد « محمد » ببريم ، زيرا او مي دانست كه وي رشوه نمي پذيرد ، امّا آن مرد به ظاهر مسلمان ( منافق ) گفت : حَكَم ميان من و شما كعب بن الاشرف يهودي باشد ، زيرا مي دانست كه او رشوه مي گيرد و به نفع رشوه دهنده داوري مي كند .^{( 1 )}

در اين ماجرا آيه اولي الامر و آيه پس از آن نازل گرديد . متن اين دو آيه چنين است :

« يَا أَيُّها الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَأُولي الأمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيء فَرُدُّوهُ إِلَي اللّهِ وَالرَّسُولَ إِنْ كُنْتُمْْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْويلاً » .

« اي كساني كه ايمان آورده ايد اطاعت كنيد خدا را ، اطاعت كنيد پيامبر خدا را و اولي الامر را هرگاه در چيزي نزاع داشتيد ، آن را به خدا و پيامبر بازگردانيد [ از او داوري بطلبيد ] اگر به خدا و روز رستاخيز ايمان داريد ، اين كار براي شما بهتر و عاقبت و پايان آن نيكوتر است » .

« أَلَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُريدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَي الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلاَلاً بَعيداً » .

« آيا نديدي كساني را كه گمان مي كنند به آنچه [ از كتابهاي آسماني ] بر تو و به آنچه پيش از تو نازل شده ايمان آورده اند ولي مي خواهند براي داوري به نزد طاغوت و حاكمان باطل گرا بروند با اين كه فرمان داده شده اند كه به طاغوت كفر ورزند ، اما شيطان مي خواهد آنها را گمراه كند و به بيراهه هاي دوردستي بيفكند » .

1. مجمع البيان:2/264.

322

با توجه به آنچه گفته شد ، نظر دوم متعين است ، زيرا مسائل قضائي مربوط به عالمان ديني است ، نه فرماندهان . ولي سخن اين جا است كه آيا مقصود ، همه علما و دانشمندان است يا گروه خاصي كه خطا بر آنها راه ندارد ، پاسخ اين سؤال را مي توان از خود آيه استنباط كرد .

1 . لفظ « أولي الامر » بر لفظ « الرسول » عطف شده ، و عامل نصب در هر دو يك فعل است ، چنان كه فرمود : « أَطيعُوا الرسول واولي الامر منكم » واين حاكي است كه معطوف ( اولي الامر ) ، در مرحله قضاوت و داوري ، قرين « رسول » است ، يعني همان طور كه رسول اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در قضا و داوري دچار گناه و خطا نمي گردد ، « اولي الامر » نيز از اين جهت همانند او هستند . در اين صورت مقصود ، عالماني خواهند بود كه از گناه و خطا معصوم باشند .

2 . آيه مورد بحث ، اطاعت « اولي الامر » را مطلقا و بدون قيد و شرط الزامي مي داند ، بدون اين كه آن را محدود سازد و مثلاً بگويد : « اطاعت كنيد ، به شرط اين كه امر به گناه و خلاف شرع نكنند يا دچار اشتباه و خطا نشوند » . از اين الزام بي قيد و شرط ، استنباط مي شود كه قضاوت و داوري آنان هيچ گاه بر خلاف شرع نبوده و آنان هرگز دچار اشتباه نمي شوند و لازمه آن ، عصمت اين گروه از هر نوع گناه و خطا است .

خدا اطاعت والدين را محدود ساخته و مي فرمايد :

« وَوَصّينا الإِنْسانَ بِوالدَيهِ حُسْناً وان جاهَداكَ لِتُشْركَ بي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما » .^{( 1 )}

« به انسان سفارش كرديم كه به پدر و مادر نيكي كند و اگر [ آن دو مشرك باشند و ] تلاش كنند كه براي من همتايي قائل شوي ، در حالي كه به آن علم مداري ، از آنها پيروي مكن » .

1. عنكبوت/8.

323

اطاعت پدر و مادر در اين آيه مطلق و بي قيد و شرط نيست ، در حالي كه اطاعت « اولي الامر » در آيه مورد بحث كاملاً مطلق و فاقد هر نوع قيد است .

از سوي ديگر ، مي دانيم كه اطاعت مخلوق در موردي كه فرمان به خلاف شرع دهد ، حرام است .

رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي فرمايد : « لا طاعَةَ لِمَخْلُوق فِي مَعْصِيَةِ الْخالِق »^{( 1 )} خوشبختانه مفاد اين حديث در قرآن نيز آمده است چنان كه مي فرمايد : « إِنّ اللّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ » .^{( 2 )}

با توجه به اين دو مطلب :

الف : اطاعت اولي الامر در آيه بدون قيد و شرط لازم و واجب شمرده شده است .

ب : اطاعت شخصي آنگاه كه بر خلاف شرع دستور دهد حرام است;

نتيجه مي گيريم افرادي كه قرآن از آنها به « اولي الامر » ياد مي كند ، معصوم بوده و هيچ گاه بر خلاف شرع دعوت ننموده و در كار خود مرتكب خطا نمي شوند و جز ائمه اثناعشر ، كسي مصداق اولي الامر نيست ، زيرا به اتفاق همه مسلمانان ، جز اين افراد ، كسي معصوم نبوده و پيراسته از خطا نمي باشند .

علاوه بر مضمون آيه ، متجاوز از سي حديث به صورت مسند و مرسل در تفسير « اولي الامر » وارد شده و آن را به امامان معصوم تفسير مي كنند .^{( 3 )}

1.وسائل الشيعة،ج 8، باب 59 ، ابواب وجوب الحج، حديث 7.

2.اعراف/28.

3. تفسير برهان، ج1، ص381ـ 386.

324

معني مولا در حديث غدير

سؤال : آيا « مولي » در حديث غدير به معناي « محب » و « ناصر » نيست ؟

شيعيان ، با حديث غدير : « من كنتُ مولاه فهذا عليٌّ مولاه » ، بر امامت و خلافت علي (عليه السلام) ، پس از درگذشت رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) استدلال مي كنند و اين استدلال در صورتي صحيح است كه لفظ « مولي » به معناي « أولي » يا « ولي » باشد ، در حالي كه احتمال دارد مقصود از آن ، « محب » و « ناصر » باشد و گويا پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به مردم سفارش مي كند كه علي (عليه السلام) را پس از وي ياري كنند و دوست بدارند .

پاسخ : براي تبيين مدلول حديث ناچاريم در دو مقام سخن بگوييم :

الف : آيا در لغت عرب ، لفظ « مولي » به معني « اولي » آمده است ؟

ب : در صورت صحت چنين معنايي ، آيا مقصود از « مولي » در حديث همان « اولي » است ؟

الف . روشن ترين گواه بر اين كه لفظ « مولي » در زبان عرب به معني « اولي » آمده است ، آيات قرآن است كه به نقل برخي از آنها اكتفا مي كنيم :

« فَالْيَومَ لا يُؤخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْويكُمُ النّارُ هِيَ مَولاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » .^{( 1 )}

1. حديد/15.

325

« امروز ( رستاخيز ) نه از شما و نه افرادي كه كفر ورزيده اند ، عوضي گرفته نمي شود ، جايگاه شما آتش است و آن براي شما اولي و سزاوار است و چه بازگشتگاه بدي است ! » .

مفسران اسلامي مي گويند : لفظ « مولي » ، در اين آيه به معني اولي است ، زيرا براي اين افراد بر اثر اعمال ناشايستي كه مرتكب شده اند ، جز آتش چيزي شايسته و سزاوار نيست .^{( 1 )}

« يَدْعُوا لِمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلي وَلَبِئْسَ الْعَشيرُ » .^{( 2 )}

« كسي ( بت ) را مي خواند كه ضرر او از سودش نزديكتر است ، چه وليّ و مصاحب بدي است ! » .

در اين آيه ، به گواهي مضمون آن و آيات ماقبلش كه مربوط به مشركان و بت پرستان است ، لفظ « مولي » به معني « وليّ » است ، زيرا گروه بت پرست ، به اصنام به عنوان « وليّ » توجه نموده و آنها را « وليّ » خود مي خواندند .

اين دو آيه و آيات ديگر ـ كه از نقل آنها خودداري مي گرددـ به طور اجمال ثابت نمود كه يكي از معاني « مولي » همان « اولي » و « ولي » است .

اكنون وقت آن رسيده كه درباره مقصود از « مولي » در حديث بحث كنيم ، تا روشن شود كه مقصود از جمله « من كنت مولاه فهذا علي مولاه » چيست ؟ آيا هدف همان « اولي به نفس » و يا « اولي به اطاعت » و به يك معني « وليّ » و سرپرست است كه معناي « ولايت مطلقه » شخصي بر انسان را مي رساند; يا مفاد حديث ، چيزي غير از اين است ، چنان كه برخي تصور كرده اند كه « مولي » در حديث به معني دوست و ناصر و امثال اينهاست .

1.أي أولي لكم لما اسلفتم من الذنوب ـ اين جمله را مفسران در تفسير آيه، مي آورند.

2. حج/13.

326

قرائن فراواني گواهي مي دهد كه مقصود از « مولي » ، همان معناي نخستين است كه علما و دانشمندان ، از آن به « ولايت مطلقه » تعبيير مي كنند و قرآن مجيد درباره شخص پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي فرمايد :

« اَلنَّبِيُّ أَولي بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » .^{( 1 )}

« پيامبر نسبت به جان مؤمنان از خود آنها سزاوارتر است » .

كسي كه از خود انسان ، نسبت به او شايسته تر و سزاوارتر باشد ، طبعاً نسبت به مال او نيز چنين خواهد بود ، و لازمه برخورداري از چنين اولويت ، ولايت مطلقه است كه اطاعت امر و نهي را به دنبال مي آورد .

اين مقام و منصب از جانب خدا به پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) داده شده و هرگز خود او ذاتاً داراي چنين مقامي نبوده است . بنابراين خداست كه طبق موازين صحيح شرعي و عقلاني او را بر جان و مال افراد با ايمان مسلط نموده و دست او را در هر نوع امر و نهي بازگذاشته و تخلّف از دستور او را يك نوع سرپيچي از دستور خدا دانسته است .

اكنون كه با دلائل قطعي ثابت كرديم كه مولي در اين حديث به معني همان « اولي » در آيه است ، طبعاً امام اميرمؤمنان (عليه السلام) داراي همان مقامي خواهد بود كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به نصّ آيه شريفه دارا بوده است و چنين اولويت مطلقه در جان و مال ، لازمه مقام رسالت و امامت است ، ولي از آنجا كه به دلايل خاتميت ، باب نبوت و رسالت به روي بشر بسته شده است ، طبعاً امام جز اين مقام ، ديگر مناصب پيامبر را دارا بوده و در عصر خود پيشواي امت و رهبر جامعه و اولي به تصرف در جان و مال مردم بوده است ، و اين همان مقام شامخ و رفيع امامت است كه گاهي به آن ، ولايت الهيه ( ولايتي كه از جانب خداوند به افراد خاصي در مقياسي وسيع عطا

1. احزاب/6.

327

مي گردد ) ، گفته مي شود .

اكنون به بيان قرائن و شواهدي مي پردازيم كه به روشني ثابت مي كند كه مقصود از مولي در حديث ، جز همان « اولي به تصرف » و يا صاحب ولايت در تمام شؤون ، چيز ديگري نيست .

1 . در روز واقعه تاريخي غدير ، حَسّان بن ثابت شاعر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با كسب اجازه برخاست و مضمون كلام پيامبر را در قالب شعر بيان كرد . اين مرد فصيح و بليغ و آشنا به رموز زبان عرب ، به جاي لفظ مولي ، كلمه امام و هادي را به كار برد و چنين سرود :

فَقَـالَ لَـهُ : قُمْ يا عَلِيُّ فَإِنّني * رَضِيتُكَ مِنْ بَعْدِي إِماماً وِهادِياً

چنان كه روشن است ، وي از لفظ « مولي » كه در كلام پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بود ، جز مقام امامت و پيشوايي و هدايت و رهبري امت ، چيز ديگري تلقي نكرده است .

نه تنها « حسّان » از لفظ « مولي » اين معني را تلقي نموده است ، بلكه پس از وي شعراي بزرگ اسلامي كه بيشتر آنان از ادبا و شعراي طراز اوّل جامعه عربي بودند و برخي نيز از استادان زبان عرب به شمار مي رفتند ، همگي از اين لفظ همان معني را تلقي كردند كه حسان برداشت كرده بود و جز موضوع امامت و پيشوايي امت ، چيز ديگري به فكر آنان نرسيده است .

2 . اميرمؤمنان (عليه السلام) در اشعار خود كه براي معاويه نوشته ، درباره حديث غدير چنين مي گويد :

وَأَوجَبَ لي ولايَتَهُ عَلَيْكُمْ * رَسُولُ اللّهِ يَومَ غَدِيرِ خُمّ^{( 1 )}

پيامبر خدا ولايت مرا بر شما در روز غدير واجب ساخت .

1. مرحوم علامه اميني، در جلد دوم الغدير، صفحات 25ـ 30 اين شعر را ضميمه ابيات ديگر از 11 نفر از دانشمندان شيعه و 26 نفر از دانشمندان سني نقل نموده است.

328

چه شخصي بالاتر از امام ، حديث را براي ما تفسير كند و بفرمايد كه پيامبر خدا روز غدير خم ، ولايت مرا بر شما واجب ساخت ؟ آيا اين تفسير نمي رساند كه جز زعامت و رهبري اجتماعي ، مطلب ديگري به انديشه همه حاضران واقعه غدير خطور نكرد ؟

3 . قرائني در سخنان پيامبر : قرائني در متن حديث و در خطبه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وجود دارد كه نشان مي دهد مقصود از مولي ، اثبات زعامت و اولويت بر جان و مال است . اين قرائن و شواهد عبارتند از :

گواه نخست : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيش از بيان متن حديث فرمود :

« اَلَسْتُ أَولي بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ » ؟

در اين جمله ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) لفظ « اولي به نفس » به كار برده و از همه مردم درباره اولويت خود نسبت به جان آنان ، اقرار گرفته است ، سپس بلافاصله فرمود :

« مَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ » .

هدف از تقارن اين دو جمله چيست ؟ آيا جز اين است كه مي خواهد همان مقامي را كه خود پيامبر به نص قرآن دارد ، در مورد علي (عليه السلام) نيز ثابت كند ؟ در نتيجه معني حديث چنين خواهد بود : هر كس من نسبت به او اولي و سزاوارتر هستم ، علي نيز نسبت به او اولي است .^{( 1 )} و اگر مقصود پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) جز اين بود ، ديگر لزومي نداشت براي اولويت خود از مردم اقرار بگيرد .

گواه دوم : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در آغاز سخن ، از مردم در مورد سه اصل مهم اسلامي اقرار گرفت و فرمود :

« أَلَسْتُمْ تَشْهَدُونَ أَنْ لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَأَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَالنّارَ حَقٌّ ؟ » .

1. اين جمله«ألست أولي بكم من أنفسكم» را علامه اميني از 64 محدث و مورخ اسلامي نقل كرده است. به جلد 1، صفحه 371 مراجعه فرماييد.

329

هدف از اين اقرارگيري چيست ؟ آيا جز اين است كه مي خواهد ذهن مردم را آماده كند ، تا مقام و موقعيتي را كه در ادامه براي علي ثابت خواهد كرد ، به سان اصول پيشين تلقي نمايند و بدانند كه اقرار به ولايت و خلافت وي ، در رديف اصول سه گانه اي است كه همگي به آن اقرار و اعتراف دارند ؟ اگر مقصود از مولي ، دوست و ناصر باشد ، در اين صورت رابطه جمله ها به هم خورده و كلام ، بلاغت و استواري خود را از دست مي دهد ، زيرا :

اوّلاً : علي (عليه السلام) منهاي مقام ولايت ، يك فرد مسلمان برجسته بود ، كه در جامعه آن روز پرورش يافته بود و لزوم دوستي با همه افراد با ايمان ـ چه رسد به مؤمني مانند علي ـ مطلب مخفي و پنهاني نبود كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آن را در اجتماع بزرگ اعلام فرمايد .

ثانياً : اين مسأله ( دوستي و ياري ) چندان اهميت نداشت كه در رديف اصول سه گانه قرار بگيرد .

گواه سوم : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در آغاز خطابه خود ، از مرگ و رحلت خويش سخن مي گويد و مي فرمايد : « انّي اوشكُ أن اُدْعي فأجيب » .^{( 1 )}

اين جمله حاكي از آن است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي خواهد براي پس از رحلت خود چاره اي بينديشد و خلائي را كه از رحلت آن حضرت پديد مي آيد ، پر كند . آنچه مي تواند چنين خلائي را پر كند ، تعيين رهبري است كه زمام امور را پس از رحلت پيامبر به دست بگيرد ، نه مودّت و دوستي فردي و يا نصرت و كمك به او .

گواه چهارم : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پس از جمله « من كنت مولاه . . . » چنين فرمود :

« اللّهُ أَكْبَرُ عَلي إِكْمالِ الدِّينِ وَإِتْمامِ النِّعْمَةِ وَرِضَي الربّ بِرسالَتي وَالْولايَةُ لِعَليّ مِنْ بَعْدِي » .

1. به الغدير، ج1، ص 26، 27، 30، 32، 33، 34، 36، 47، 176 مراجعه شود.

330

اگر مقصود پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دوستي و نصرت فردي از مسلمانان است ، چگونه با ايجاب مودّت و دوستي علي و نصرت او ، دين خدا تكميل گرديد و نعمت او به پايان رسيد ؟ روشن تر از همه اين كه مي فرمايد : خداوند به رسالت من و ولايت علي (عليه السلام) راضي گرديد .^{( 1 )}

گواه پنجم : چه گواهي روشن تر از اين كه شيخين و گروه بي شماري از ياران رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پس از فرود آمدن از منبر خطابه ، همگي به علي (عليه السلام) تبريك گفته و موضوع تهنيت تا وقت نماز مغرب ادامه داشت و شيخين از نخستين افرادي بودند كه به امام اين چنين تهنيت گفتند :

« هَنيئاً لَكَ يَابنَ أبي طالِب أَصْبَحْتَ وَأَمْسَيْتَ مَولايَ وَمَولي كُلِّ مُؤْمِن وَمُؤمِنَة » .^{( 2 )}

علي (عليه السلام) در آن روز چه مقامي به دست آورد كه شايسته چنين تبريكي گرديد ؟ آيا جز مقام زعامت و رهبري امت كه تا آن روز به طور رسمي به او ابلاغ نشده بود ، شايسته چنين تهنيت هست ؟

گواه ششم : اگر مقصود همان مراتب دوستي علي بود ، ديگر لازم نبود كه اين مسأله در چنين هواي گرم مطرح گردد كاروان صد هزار نفري را از رفتن باز بدارد و مردم را در آن هواي گرم روي ريگ و سنگ هاي بيابان بنشاند و خطابه مفصل بخواند .

مگر نه اين كه قرآن افراد با ايمان را برادر يكديگر ناميده و مي فرمايد :

1. مرحوم علامه اميني مدارك اين قسمت از حديث را در جلد 1، صفحات43، 165، 231، 232، 233 و 235 آورده است.

2. براي آگاهي از اسناد تهنيت شيخين، به الغدير، ج1، ص 270، 283 مراجعه شود.

331

« إِنّما الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ » .^{( 1 )}

« مؤمنين و افراد با ايمان برادر يكديگرند » .

مگر قرآن ، در آيات زيادي افراد با ايمان را دوست يكديگر معرفي نكرده است ؟ علي نيز عضو همان جامعه با ايمان بود ، ديگر چه نيازي داشت كه مستقلاً درباره دوستي و مودّت علي (عليه السلام) داد سخن دهد ؟

چنين اشكالات كودكانه مبني بر اين كه هدف از حديث ، بيان مراتب دوستي و نصرت علي است و مولي به معني محب و ناصر است ، يك نوع اشكال تراشي است كه از تعصب هاي افراطي مايه مي گيرد ، بلكه به حكم قرائن پيشين و شواهد ديگر كه با دقت در سراسر خطبه به دست مي آيد ، مولي در اين جمله يك معني بيش ندارد ، و آن وليّ و اولي و سزاوارتر به انسان از خود او است .

1. حجرات/10.

332

حضور امام در شوراي شش نفره

سؤال : آيا حضور امام در شوراي شش نفره بيانگر قبول نظام شورايي در امامت نيست ؟

پاسخ : پيش از پاسخ به اين پرسش ، رويداد شوراي شش نفره را به گونه اي فشرده بيان مي كنيم :

آنگاه كه خليفه دوم مجروح گشت و مرگ وي قطعي به نظر رسيد ، از گوشه و كنار پيام هايي مي رسيد كه جانشين خود را تعيين كند ، عايشه به وسيله عبداللّه فرزند عمر پيام فرستاد كه امت محمد را بي شبان مگذارد و هر چه زودتر براي خود جانشيني تعيين كند ، زيرا او از فتنه و فساد مي ترسد .^{( 1 )}

خليفه گفت : شش نفر را كه پيامبر در حال مرگ از آنان راضي بود ، حاضر كنند ، مقصود از اين شش نفر ، علي (عليه السلام) ، عثمان ، طلحه ، زبير ، سعد وقاص و عبدالرحمان بن عوف بود .

تركيب شورا به نحوي بود كه شكست علي و پيروزي غير او قطعي بود ، زيرا غير از زبير ، بقيه اعضاي شورا با علي (عليه السلام) مخالف بودند .

نخستين كاري كه انجام گرفت اين بود كه طلحه ـ كه روابط او با علي (عليه السلام) تيره بود ـ به نفع عثمان كنار رفت ، زيرا مي دانست كه با وجود علي (عليه السلام) وعثمان ، كسي او

1. ابن قتيبه، الامامة والسياسة:1/22.

333

را براي خلافت انتخاب نمي كند;پس چه بهتر كه به نفع عثمان كنار رود و از شانس موفقيت وانتخاب علي (عليه السلام) بكاهد . علت اختلاف طلحه با علي (عليه السلام) اين بود كه وي همچون ابوبكر ، از قبيله بني تَيْم بود وپس از گزينش ابوبكر براي خلافت ، روابط قبيله تيم با بني هاشم به شدّت تيره شد واين تيرگي تا مدت ها باقي بود .

زبير كه پسر عمه علي (عليه السلام) بود ، به جهت پيوند خويشاوندي كه با آن حضرت داشت ، به نفع امام (عليه السلام) كنار رفت و سعد وقّاص به نفع عبد الرحمان كنار كشيد ، زيرا هر دو از قبيله زُهره بودند . سرانجام از اعضاي شوري سه تن باقي ماندند كه هركدام دو رأي داشتند وپيروزي از آنِ كسي بود كه يكي از اين سه نفر به او رأي دهد .

در اين هنگام عبد الرحمان رو به علي (عليه السلام) وعثمان كرد وگفت : كدام يك از شما حاضر است حق خود را به ديگري واگذار كند وبه نفع او كنار رود ؟

هر دو سكوت كردند وچيزي نگفتند . عبد الرحمان ادامه داد : شما را گواه مي گيرم كه من خود را از صحنه خلافت بيرون مي برم تا يكي از شما را برگزينم . پس رو به علي (عليه السلام) كرد وگفت : با تو بيعت مي كنم كه بر كتاب خدا وسنّت پيامبر عمل كني واز روش شيخَين پيروي نمايي .

علي (عليه السلام) آخرين شرط او را نپذيرفت وگفت : من بيعت تو را مي پذيرم ، مشروط بر اينكه به كتاب خدا وسنّت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وطبق اجتهاد و آگاهي خود عمل كنم .

چون عبد الرحمان از علي (عليه السلام) جواب منفي شنيد ، خطاب به عثمان همان سخن را تكرار كرد . عثمان فوراً گفت : آري . يعني پذيرفتم .

آن گاه عبد الرحمان دست بر دست عثمان زد وبا او به عنوان « امير مؤمنان » بيعت كرد ! ونتيجه جلسه به مسلمانان كه در بيرون خانه منتظر رأي شورا بودند ، گزارش شد .

334

نتيجه شورا چيزي نبود كه علي (عليه السلام) از آغاز از آن آگاه نباشد . حتّي ابن عباس نيز پس از آگاهي از تركيب اعضاي شورا ، محروميت قطعي علي (عليه السلام) را از خلافت براي بار سوّم اعلام كرده بود . لذا وقتي فرزند عوف نقش خود را در بيعت با عثمان به خوبي ايفا كرد ، علي (عليه السلام) رو به عبد الرحمان كرد وگفت :

تو به اميد اينكه عثمان خلافت را در آخر عمر به تو واگذارد او را انتخاب كردي ، چنانكه عمر نيز ابوبكر را به همين اميد برگزيد . ولي اميدوارم كه خداوند ميان شما سنگ تفرقه افكند .

تاريخ نويسان آورده اند كه چيزي نگذشت كه روابط فرزند عوف با عثمان به تيرگي گراييد و ديگر با هم سخني نگفتند تا عبد الرحمان در گذشت .^{( 1 )}

اكنون وقت آن رسيده است كه به پاسخ پرسش بپردازيم :

اوّلاً : روشن نيست كه ورود امام به شوراي شش نفره ، از روي اختيار بوده باشد ، زيرا تهديدهاي خليفه درباره اعضاي شورا حاكي از يك استبداد عجيب و شگفت آور است و هنگامي كه عمر هر شش نفر را احضار كرد و مسأله خلافت را مطرح نمود ، رو به محمد بن مَسْلمه كرد و گفت :

هنگامي كه از مراسم دفن من بازگشتيد ، با پنجاه مرد مسلّح اين شش نفر را براي امر خلافت دعوت كن وهمه را در خانه اي گِرد آور وبا آن گروه مسلح بر در خانه توقف كن تا آنان يك نفر را از ميان خود براي خلافت برگزينند . اگر پنج نفر از آنان اتّفاق نظر كردند ويك نفر مخالفت كرد ، او را گردن بزن واگر چهار نفر متحد شدند ودو نفر مخالفت كردند آن دو مخالف را بكُش و اگر اين شش نفر به دو دسته مساوي تقسيم شدند ، حق با آن گروه خواهد بود كه عبد الرحمان در ميان آنها

1. تمام مطالب مذكور در باره شورا از شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد (ج1، صص 188ـ 185) نقل وتلخيص شده است.

335

باشد . آن گاه آن سه نفر را براي موافقت با اين گروه دعوت كن . اگر توافق حاصل نشد ، گروه دوم را از بين ببر . واگر سه روز گذشت ودر ميان اعضاي شورا اتحاد نظري پديد نيامد ، هر شش نفر را اعدام كن ومسلمانان را آزاد بگذار تا فردي را براي زعامت خود برگزينند .

چون مردم از مراسم دفن عمر باز گشتند ، محمّد بن مسلمه با پنجاه تن شمشير به دست ، اعضاي شورا را در خانه اي گِرد آورد و آنان را از دستور عمر آگاه ساخت .

آيا با اين ارعاب و تهديد مي توان تصور كرد كه امام از روي ميل باطني در شورا شركت كرده باشد ؟ گفتار امام در خطبه شقشقيه حاكي از نارضايتي وي در اين مشاركت است . ايشان در اين مورد چنين مي فرمايد :

« حَتّي إِذا مَضَي لِسَبِيلِهِ جَعَلَها فِي جَماعَة زَعَمَ أَنِّي أَحَدُهُمْ فَيَا لَلّهِ وَلِلشُّوري ! مَتَي اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ مَعَ الأَوَّلِ مِنْهُمْ حَتّي صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَي هذهِ النَّظائِرِ ، لكِنّي أَسْفَفْتُ إِذْ أَسَفُّوا وَطِرْتُ إِذْ طَارُوا فَصَغي رَجُلٌ مِنْهُمْ لِضِغْنِهِوَ مالَ الآخَرُ لِصِهْرِهِ مَعَ هَن وَهَن » .

« آن گاه كه عمردر گذشت امر خلافت را در قلمرو شورايي قرار داد كه تصوّر مي كرد من نيز همانند اعضاي آن هستم . خدايا از تو ياري مي طلبم در باره آن شورا . كي حقانيت من مورد شك بود آن گاه كه با ابوبكر بودم ، تا آنجا كه امروز با اين افراد همرديف شده ام ؟ ! ولي ناچار در فراز ونشيب با آنان موافقت كردم ودر شورا شركت جستم . ولي يكي از اعضا به سبب كينه اي كه با من داشت [ مقصود طلحه يا سعد وقّاص است ] از من چهره برتافت وبه نفع رقيب من كنار رفت وديگري [ عبد الرحمان ] به خاطر پيوند خويشاوندي با خليفه به نفع او رأي داد » .

336

همكاري با خلفا براي حفظ مصالح

امام در حالي كه خود را خليفه شرعي مي دانست و حق خويش را مغصوب و به غارت رفته مي ديد ، ولي آنگاه كه خلافت خلفا تثبيت گرديد ، مصلحت را در اين ديد كه تا آنجا كه مصالح اسلام و مسلمانان ايجاب كند با آنان همكاري نمايد ، ولذا خلفا در كارهاي مهم با او مشورت مي كردند ، او نيز كمك فكري مي كرد .^{( 1 )} هيئت هاي علمي و تحقيقي از يهود و نصارا وارد مدينه مي شدند تا از برنامه آيين جديد آگاه گردند و يگانه كسي كه پاسخگوي مشكلات آنان بود ، شخص امام بود .

او احساس كرد كه زمزمه الحاد و دعوت به جاهليت از گوشه و كنار شبه جزيره بلند شده و چه بسا اگر خلافت را ياري نكند ، اصل و اساس به خطر بيفتد ، چنان كه در يكي از نامه هاي خود مي نويسد :

« حتّي رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الإِسْلامِ ، يَدْعُونَ إِلَي مَحْقِ دينِ مُحَمَّد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الإِسلامَ وَأَهْلَهُ أََنْ أَري فِيِهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً ، تَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَيَتِكُمُ الَّتِي إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّام قَلائِلَ ، يَزُولُ مِنْهَا مَا كانَ ، كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ ، أَوْ كَمَا يَتَقَشَّعُ السَّحَابُ; فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الأَحْدَاثِ حَتّي زَاحَ البَاطِلُ وَزَهَقَ » .

« تا اين كه با چشم خود ديدم گروهي از اسلام بازگشته و مي خواهند دين محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را نابود سازند . ( در اينجا بود ) كه ترسيدم اگر اسلام و اهلش را ياري نكنم بايد شاهد نابودي و شكاف در اسلام باشم كه مصيبت آن براي من از رها ساختن خلافت و حكومت بر شما بزرگتر بود چرا كه اين بهره دوران كوتاه زندگي دنيا است ، كه زايل و تمام مي شود . همان طور كه « سراب » تمام

1. نهج البلاغه، خطبه 146.

337

مي شود و يا همچون ابرهايي كه از هم مي پاشند . پس براي دفع اين حوادث به پا خاستم تا باطل از ميان رفت و نابود شد و دين پا برجا و محكم گرديد » .

مشاركت امام در شوراي شش نفره به معني پذيرش نظام شورايي نبود ، بلكه از يك اصل كلي سرچشمه مي گرفت و آن اين كه : اكنون حق از محور خود بيرون رفته ، بايد كوشش كرد لااقل مصالح اسلام و مسلمين در حد امكان محفوظ بماند ، شكاف كمتر شود و فساد مستولي نگردد .

338

نص بر امامت در نهج البلاغه

سؤال : آيا در نهج البلاغه نشاني از وجود نص بر امامت علي و فرزندان او هست ؟

پاسخ : اوّلاً بايد توجه نمود كه شريف رضي گردآورنده سخنان و نامه هاي امام ، همه سخنان ايشان را در موارد گوناگون ، جمع نكرده و بيشترين توجه او ، سخنان فصيح و بليغ آن حضرت بوده است ، لذا مجموعه سخنان امام را « نهج البلاغه » ناميده است . بنابراين اگر در اين كتاب نشاني از وجود نص بر امامت امام و فرزندان او نباشد ، دليل بر نبود نص و دليل از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيست .

ثانياً : در نهج البلاغه كراراً مسأله وصايت و امامت حضرت و اهل بيت او مطرح شده و ما از ميان سخنان فراوان آن حضرت به اندكي بسنده مي كنيم .

منزلت اهل بيت (عليهم السلام)

1 . امام (عليه السلام) در خطبه دوم نهج البلاغه ، منزلت اهل بيت (عليهم السلام) را چنين معرفي مي كند :

« مَوضِعُ سِرِّهِ وَلجأُ أَمْرِهِ وَعَيْبَةُ عِلْمِهِ وَموئِلُ حُكْمِهِ ، وَكهُوفُ كُتُبهِ ، وَجِبالُ دينِهِ; بِِهِمْ اقامَ انْحِناءَ ظَهْرِهِ وَأَذْهَبَ ارتعادَ فَرائِضِهِ . . . لا يُقاسُ

339

بِآل مُحَمَّد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مِنْ هذِهِ الأُمّة أَحد ، ولا يُسوّي بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتهُمْ عَلَيْهِ أَبداً ، هُمْ أَساسُ الدِّين وَعِمادُ اليَقينِ ، إِلَيْهِمْ يَفيءُ الغالي وَبِهِمْ يلحَقُ التالي وَلَهُمْ خَصائصُ حَقِ الوِلايَة وَفِيِهمُ الوَصيّةُ وَالوراثَةُ ، الآنَ إِذْ رَجَعَ الحَقّ إِلي أَهْلِهِِ وَنقل إِلي مُنتقَله » .^{( 1 )}

« جايگاه راز خدا ، پناهگاه دين او ، صندوق علم او ، مرجع حكم او ، گنجيينه هاي كتاب هاي او ، و كوه هاي دين او مي باشند . به وسيله آنها پشت دين را راست كرد و تزلزلش را مرتفع ساخت . . . احدي از امت با آل محمد قابل قياس نيست . كساني را كه از نعمت آنها متنعمند با خود آنها نتوان هم ترازو كرد ، آنان ركن دين و پايه يقينند ، تند روان بايد به آنان ( كه ميانه روند ) برگردند و كند روان بايد سعي كنند به آنان برسند ، شرايط ولايت امور مسلمين در آنها جمع است و وصيت پيامبر درباره آنها است و آنان كمالات نبوي را به ارث برده اند ، اين هنگام است زماني كه حق به اهلش بازگشته به جاي اصلي خود منتقل گشته است » .

چه نصي روشن تر از اين كه مي فرمايد :

« وفيهم الوصية والوراثة » .

« وصيت رسول خدا و وراثت او در ميان آنها است » .

و نيز مي فرمايد :

« أيْنَ الّذينَ زَعَمُوا انّهُمُ الرّاسِخُونَ فِي العِلْمِ دُوننا ، كذباً وَبَغْياً عَلَيْنا ان رَفَعَنا اللّه وَوَضَعَهُمْ ، وَأعْطانا وَحَرَّمهُمْ ، وادخلنا وأخرجهُم ، بِنا يُستَعطي ويُسْتَجلي العَمي ، إِنَّ الأئِمَّة مِنْ قُريش غَرَسُوا في هذا الْبَطْنِ مِنْ هاشِم لا تصلح عَلي سِواهُمْ وَلا تصلح الوُلاةَ من

1. نهج البلاغه، خطبه 2.

340

غَيْرِهِمْ » .^{( 1 )}

« كجايند كساني كه به دروغ و از روي حسد ـ گمان مي كنند كه آنان « راسخان در علمند نه ما » خداوند ما را بالا برده و آنها را پايين ، به ما عنايت كرده و آنها را محروم ساخته است ، ما را وارد كرده ، و آنها را خارج ؟ ! تنها به وسيله ما هدايت حاصل مي شود ، و كوري و ناداني برطرف مي گردد ، امامان از قريش اند امّا نه همه قريش بلكه خصوص يك تيره ، از بني هاشم ، جامه امامت جز بر تن آنان شايسته نيست و كسي غير از آنان چنين شايستگي را ندارد » .

سخنان حضرت درباره حقانيت خود بيش از آن است كه در اين جا به آن اشاره شود ، كافي است به ياد آوريم كه آن حضرت در اوائل خلافت ظاهري خود در خطبه اي چنين فرمود :

« فَوَ اللّهِ ما زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقّي مُسْتَأْثَراً عَليَّ مُنْذُ قَبَضَ اللّهُ نَبِيَّهُ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حَتّي يَومِ النّاسِ هذا » .^{( 2 )}

« به خدا سوگند از روزي كه خدا جان پيامبر خويش را تحويل گرفت تا امروز همواره حق مسلم من از من سلب شده است » .

1. نهج البلاغه، خطبه107.

2. نهج البلاغه، خطبه 6.

341

منزلت ائمه (عليهم السلام) در سنجش با صحابه

سؤال : چرا مقام ائمه را بالاتر از صحابه پيامبر مي دانيد ؟

پاسخ : مقام و منزلت صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را نمي توان انكار كرد ، زيرا نور الهي را ديده و از پرتو آن بهره مند شده اند . و آيات قرآن در فضيلت گروهي از آنان سخن گفته است .

ولي بايد توجه نمود كه ياران پيامبر اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، يكسان نبوده بلكه آنان گروه هاي گوناگون^{( 1 )} بودند و از لحاظ مرتبه ايمان ، با هم تفاوت داشتند . در اين صورت چگونه مي توان درباره آنان به يك صورت داوري كرد .

مسأله عدالت صحابه و اين كه ( هر كس پيامبر را مشاهده كرد و يا چند صباحي با او زندگي نموده است ، عادل و پرهيزگار بوده و تا آخر عمر به همين حالت باقي مانده است ) موضوعي است كه نه عقل و خرد آن را مي پذيرد و نه آيات قرآن و احاديث نبوي آن را تصديق مي نمايند .

آيا امكان دارد كه يك جمعيت حداقل صدهزار نفري كه تا ديروز در بت

1. صحابه پيامبر را گروه هاي زير تشكيل مي داد: مؤمنان مخلص، 2. منافقان بارز، 3. منافقان پنهان، 4. بيمار دلان(مرضي القلوب)، 5. دهن بينان(سمّاعون)، 6. بدگمانان به خدا«يَظُنُونَ بِاللّهِ غَيْرَ الحَقِّ ظَنَّ الْجاهِليّة»، 7. فاسق، 8. مسلمانان زباني«قَالَتِ الأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمنا» . 9. فراركنان از ميدان جهاد، 10. مؤلفة القلوب.

342

پرستي و فساد اخلاقي و مالي غوطه ور بودند ، يك مرتبه و به صورت ناگهاني با مشاهده رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دگرگون گردند و به صورت انسان هاي نمونه درآيند ، در حالي كه آيه دهم از سوره جمعه ، دنياطلبي و ضعف ايمان آنان را بيان نموده است .

روزي دحيه با كارواني از شام وارد مدينه شده و با خود مواد غذايي آورده بود . ورود او مقارن با روز جمعه و پيامبر مشغول خطبه نماز جمعه بود ، طبق معمول براي اعلام ورود كاروان ، طبل نواخته شد و مردم با سرعت خود را به بازار رساندند . افرادي كه در مسجد حاضر بودند نيز خطبه را رها كرده به سوي بازار شتافتند و تنها دوازده نفر مرد و زن در مسجد باقي ماندند ، در اين موقع اين آيه نازل گرديد :

« وَإِذا رَأَوا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِليها وَتَرَكُوكَ قائماً قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهوِ وَمِنَ التِّجارَة وَاللّهُ خَيْرُ الرّازِقين »^{( 1 )}

« هنگامي كه تجارت يا سرگرمي و لهوي را ببينند ، پراكنده مي شوند و به سوي آن مي روند و تو را ايستاده به حال خود رها مي كنند . بگو آنچه نزد خداست بهتر از لهو و تجارت است و خدا بهترين روزي دهندگان است » .

گروهي كه پايه ايمان آنان در اين حد باشد كه به خاطر مال دنيا مسجد را ترك كنند و به پيامبر اهانت نمايند ، چگونه مي توان آنان را عادل و پيراسته از گناه دانست ؟

سخن درباره عدالت صحابه گسترده تر از آن است كه در اين جا بيان گردد و براي اختصار به همين اندازه بسنده شد .

اكنون وقت آن رسيده است كه به گفته هاي خدا و رسول اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درباره اهل بيت ، مراجعه كنيم ، در اين موقع خواهيم ديد كه فاصله اين دو گروه آن چنان زياد است كه نمي توان آن دو را به هم قياس كرد .

1. جمعه/10.

343

1 . آيه تطهير

آيه تطهير به حكم روايات متواتر در حق امام علي و دخت گرامي پيامبر و دو فرزند عزيزشان حسن و حسين نازل شده و بر طهارت آنان از گناه و خطا ، گواهي مي دهد ، چنان كه مي فرمايد :

« إِنّما يُريدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهلَ البَيْتِ وَيُطهِّركُمْ تَطْهِيراً » .^{( 1 )}

« خدا مي خواهد از شما اهل بيت هر نوع پليدي را ببرد ، و همه تان را از گناه و خلاف پاك گرداند » .

مراد از اين تطهير ، پاكيزگي ظاهري نيست ، بلكه پيراستگي از پليدي ها است كه با عصمت يكسان مي باشد . بايد توجه نمود كه آيه مي فرمايد : اراده الهي بر اين تعلق گرفته كه اهل بيت پيامبر را از پليدي ها پاك گرداند و مقصود از اين اراده ، اراده تكويني است كه با آفرينش اهل بيت همراه مي باشد ، نه اراده تشريعي و قانوني كه بر اساس آن خدا از همه انسان ها خواسته كه از پليدي ها پاك و پيراسته باشند; زيرا اراده به معني دوم ، به گروهي معين اختصاص ندارد .

2 . حديث ثقلين

حديث ثقلين از احاديث متواتر است كه محدثان اسلامي از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل كرده اند . در قطعيت حديث كافي است كه سيد هاشم بحراني در كتاب نفيس خود « غاية المرام » آن را به سي و نه طريق از كتب اهل سنت نقل كرده است .^{( 2 )}

اخيراً در دار التقريب بين المذاهب الاسلاميه در قاهره ، رساله اي پيرامون

1. احزاب/33.

2. غاية المرام: 217ـ 234.

344

اسناد و متون حديث ثقلين منتشر گرديده كه نشان مي دهد اساتيد مصر و پايه گذاران دارالتقريب به صحت آن اذعان دارند .

متن حديث ثقلين چنين است :

قالَ رَسُولُ اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : « إنّي تارِكٌ فِيكُمُ الثّقلَيْن ، كِتابَ اللّهِ وَعِتْرَتي ، أَهلِ بَيْتي ، ما إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّوا أَبَداً ، وَإِنَّهُما لَنْ يَفْتَرِقَا حَتّي يَرِدا عَلَيَّ الْحَوضَ » .

« من در ميان شما دو امانت نفيس و گرانبها مي گذارم ، يكي كتاب خدا و ديگري عترت من است مادامي كه شما به اين دو تمسك مي جوييد گمراه نمي شويد و اين دو يادگار من ، هيچ گاه از هم جدا نمي شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند » .

البته اين حديث ، به صورت هاي گسترده تر نيز نقل شده است ، حتي ابن حجر مي گويد : پيامبر در آخر حديث افزود :

« هذا عَليٌّ مَع القُرآن والقُرآنُ مع عليّ لا يَفْتَرِقَانِ » .^{( 1 )}

« اين علي است كه پيوسته با قرآن است و قرآن نيز با علي همراه بوده و از هم جدا نمي شوند » .

آنچه نقل كرديم ، صورت كوتاه و فشرده حديث است كه محدثان اسلامي بر صحت و استواري آن گواهي داده اند . علت اختلاف در متن حديث اين است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مواقع مختلف مردم را به پيوند ناگسستني كه ميان قرآن و عترت وجود دارد ، توجه داده است .

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) تلازم اين دو حجت را در روز عرفه روي ناقه خود ، در

1. الصواعق المحرقة، ص 135.

345

مسجد خيف ، در خطبه غدير و نيز در بستر بيماري^{( 1 )} در حالي كه حجره ايشان مملوّ از صحابه بود ، يادآوري نموده است و اختلاف حديث از نظر تفصيل و اجمال مربوط به اختلاف مورد است .^{( 2 )}

با اين كه حديث به صورت هاي مختلفي نقل شده و پيامبر از دو يادگار خود ، گاهي با لفظ « ثقلين » و گاهي با لفظ « خليفتين » و احياناً « آمرين » ياد فرموده است ، مع الوصف ، همگي هدف واحدي را تعقيب مي كنند و آن ، وجود پيوند ناگسستني ميان قرآن و عترت است .

بررسي مفاد حديث

دقت در مفاد حديث ثقلين ، به روشني نشان مي دهد كه عترت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نه تنها از معصيت و گناه ، بلكه از لغزش و خطا نيز مصون مي باشند ، زيرا آنچه تا روز رستاخيز پيوند ناگسستني با قرآن دارد ، بايد به سان آن از خطا و اشتباه مصون باشد .

به عبارت ديگر ، از اين كه امت اسلامي تا روز رستاخيز ـ كه روز ملاقات دو يادگار با پيامبر گرامي است ـ بايد به آنها چنگ زنند و متمسّك شوند ، مي توان فهميد كه اين دو حجت الهي و دو يادگار پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيوسته از خطا و اشتباه مصون بوده و از هر نوع كجي و نافرماني به دور مي باشند ، زيرا نمي توان تصور كرد كه خداوند ، اطاعت بنده عاصي و گنهكار را بر ما واجب كند ، يا اين كه ميان گروه خطاكار و اشتباه كار و قرآن ، پيوند ناگسستني افكند ، نتيجه آن كه تنها يك گروه مي توانند شايستگيِ هم رديفي با قرآن را داشته باشند و آن ، گروهي پاك و پيراسته از

1. بحارالأنوار، ج22، ص 76، نقل از مجالس مفيد.

2. . براي آگاهي از مدارك آن به المراجعات، ص 23، طبع سوم، و تعاليق احقاق الحق، ج9 مراجعه گردد.

346

لغزش و گناه و خطا و اشتباه است . اگر عترت معصوم نباشد ، در اين صورت ممكن است عترت سخني بگويد و قرآن سخن ديگر ، در اين صورت تلازم ميان آنها كه حديث بيانگر آن است ، از ميان مي رود .

آيا با اين مقام و منزلتي كه حديث ثقلين براي اهل بيت (عليهم السلام) ثابت مي كند ، مي توان آنان را با صحابه برابر دانست ؟

3 . حديث سفينه نوح

حديث تشبيه اهل بيت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، به سفينه نوح ، از احاديث مستفيض است كه محدثان اسلامي در كتاب هاي خود آن را نقل كرده اند .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« إِنَّ مَثَلَ أَهْل بَيتي فِي أُمّتي ، كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوح ، مَنْ رَكِبَها نَجا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرِق » .

« مقام و موقعيت اهل بيت من در ميان امتم ، مانند كشتي نوح است; هر كس بر آن كشتي سوار شد ، نجات يافت و هركس ترك گفت ، غرق گرديد » .

سُليم بن قيس مي گويد : در موسم حج در مكه بودم ، ديدم كه ابوذر غفاري ، حلقه در كعبه را گرفته و با صداي بلند مي گويد : اي مردم هر كس مرا مي شناسد كه مي شناسد ، و هر كس مرا نمي شناسد من خود را معرفي مي كنم : من جندب بن جناده ، ابوذر غفاري هستم . مردم ! از پيامبر شما شنيدم كه فرمود :

اهل بيت من ، به سان كشتي نوح در ميان قوم خود مي باشند ، هر كس بر كشتي سوار شود ، نجات يابد و هر كس آن را ترك گويد ، غرق شود .^{( 1 )}

1. احتجاج طبرسي، ج1، ص 238; عيون الأخبار، ابن قتيبه، ج1، ص 211، طبع مصر; معارف ابن قتيبه، ص 86; المعجم الصغير، طبراني، ص 78.

347

بررسي سند حديث

حديث سفينه پس از حديث غدير و حديث ثقلين ، از احاديث متواتر اسلامي است كه از شهرت عظيمي ميان محدثان برخوردار است ، كافي است كه بدانيم مرحوم ميرحامد حسين مؤلف عبقات الأنوار آن را از نود ( 90 ) دانشمند اسلامي كه همگي از مشاهير اهل تسنن بوده اند ، نقل كرده است .^{( 1 )} مرحوم سيد هاشم بحريني ، اين حديث را با يازده سند از دانشمندان سني و با سي و نه طريق از دانشمندان شيعه نقل مي كند .

بررسي مفاد حديث

از اين كه حديث ، مقام و موقعيت عترت را با ترسيم مثالي ( كشتي نوح ) بيان مي نمايد ، چنين برمي آيد كه پيروي از آنان مايه نجات و مخالفت با آنها مايه نابودي است . اكنون بايد ديد كه آيا مفاد حديث اين است كه بايد تنها در موضوع حلال و حرام از آنان پيروي كرد و در مسائل سياسي و اجتماعي ، نظر و رأي و گفتار آنان را كنار گذارد ، يا اين كه در تمام اين موارد بايد از آنان پيروي كرد و سخن آنان را بدون استثناء از صميم دل پذيرفت ؟

كساني كه پيروي از آنان را مخصوص به احكام دين و امور مربوط به حلال و حرام مي پندارند ، بدون دليل موضوع پيروي را محدود نموده و از وسعت آن مي كاهند ، در حالي كه در حديث چنين قيد و شرطي وجود ندارد .

بنابراين ، حديث سفينه به سان ديگر احاديثي كه در اين زمينه وارد شده است ، گواه بر تعيين آنان براي زعامت اسلامي است و اين كه جز آنان شخصي براي اين مقام شايستگي ندارد .

1. به جزء دوم عبقات الأنوار، از مجلد دوازدهم، ص 914 به بعد مراجعه شود.

348

گذشته از اين ، حديث ياد شده روشن ترين گواه بر عصمت و مصونيت آنان از خطا و اشتباه و لغزش و گناه است ، زيرا يك فرد خطاكار و يا گنهكار كه خود بر لب پرتگاه سقوط و در وادي نابودي است ، چگونه مي تواند منجي ديگران و هادي گمراهان گردد ؟

هرگاه يك نفر با كمال بي غرضي و به دور از تعصب و پيشداوري ، در مضامين احاديث سه گانه دقت كند ، خواهد ديد كه پيامبر گرامي خلأ مقام و منصب رهبري را با تعيين رهبراني پر كرده و امت را به پيروي از افراد معين فرمان داده است .

* * *

با وجود تصريحاتي كه در حق اهل بيت (عليهم السلام) وارد شده است و ما مختصري از آن را نقل كرديم ، آيا صحيح است كه آنان را با صحابه برابر بدانيم ؟

﷯

349

رهبري در دوران كودكي

سؤال : آيا امامت كودكي مانند امام جواد ، از نظر عقل قابل قبول است ؟

امام و پيشوا ، مسئوليت سنگين امامت مسلمانان را برعهده دارد ، آيا ممكن است انسان در سن هفت ويا نه سالگي به اين حد از كمال برسد كه بتواند جانشين پيامبر باشد و آيا در امت هاي پيشين چنين چيزي سابقه داشته است ؟

پاسخ : دوران شكوفايي عقل وجسم انسان معمولاً حد و مرز خاصي دارد كه با رسيدن آن زمان ، جسم و روان به حد كمال مي رسند ، ولي چه مانعي دارد كه خداوند قادر حكيم ، براي مصالحي ، اين دوران را براي بعضي از بندگان خاص خود كوتاه ساخته ، در سال هاي كمتري خلاصه كند ؟ در جامعه بشر يت از آغاز تاكنون افرادي بوده اند كه از اين قاعده عادي مستثني بوده اند ودرپرتو لطف وعنايت خاصي كه از طرف خالق جهان به آنان شده است ، در سنين كودكي به مقام پيشوايي و رهبري امتي نائل شده اند .

براي درك بهتر موضوع ، ذيلاً مواردي از اين استثناها را ياد آوري مي كنيم :

1 . قرآن مجيد درباره حضرت يحيي و رسالت او و اينكه در دوران كودكي به

350

نبوت برگزيده شده است ، مي فرمايد :

« يا يَحْيي خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّة وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً » .^{( 1 )}

« اي يحيي كتاب را با تمام قدرت بگير ، ما فرمان نبوت را دركودكي به او داديم » .

بعضي از مفسران كلمه « حكم » را در آيه بالا به معناي هوش و درايت گرفته اند وبعضي گفته اند : مقصود از اين كلمه ، « نبوت » است . مؤيد اين نظريه ماقبل آن است كه مي فرمايد : « يا يَحْيي خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّة » دادن كتاب نشانه نبوت است ، در اين صورت مقصود از « حكم » همان خواهد بود .

2 . براي آغاز تكلم و سخن گفتن كودك معمولاً زماني حدود دوازده ماه لازم است ، ولي چنان كه مي دانيم ، حضرت عيسي (عليه السلام) در همان روزهاي نخستين تولد زبان به سخن گشود و از مادر خود ( كه به قدرت الهي بدون ازدواج باردار شده و نوزادي به دنيا آورده و به اين جهت مورد تهمت و اهانت قرار گرفته بود ) بشدت دفاع كرد وياوه هاي معاندين را با منطق و دليل رد كرد ، در صورتي كه اين گونه سخن گفتن وبا اين محتوا ، در شأن انسان هاي بزرگسال است . قرآن مجيد گفتار او را چنين نقل مي كند :

« قالَ اِنِّي عَبْدُاللّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيّاً وَجعَلَني مُبارَكاً أَيْنَما كُنْتُ وَاَوْصانِي بِالصَّلوةِ وَالزَّكاةِ مادُمْتُ حَيّاًوَ بَرّاً بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبّاراً شَقِيّاً » .^{( 2 )}

( « عيسي ) گفت : « بي شك من بنده خدايم ، به من كتاب ( آسماني= انجيل ) عطا فرموده و مرا پيامبر قرار داده و در هر جا كه باشم وجودي پربركت قرار داده است ، و مرا تا آن زمان كه زنده ام به نماز و زكات توصيه فرموده و ( نيز مرا ) به نيكي درحق مادرم سفارش كرده وجبار و شقي قرار نداده است » .

1. مريم/12.

2. مريم/30ـ 32.

351

با توجه به آنچه گفته شد به اين نتيجه مي رسيم كه قبل از امامان نيز مردان الهي ديگري از اين موهبت و نعمت الهي برخوردار بوده اند و اين امر اختصاص به امامان ما نداشته است .

اين سؤال ريشه در تاريخ دارد

ازبررسي تاريخ زندگاني امامان استفاده مي شود كه اين مسئله در زمان خود آنان ، به ويژه عصر امام جواد (عليه السلام) نيز مطرح بوده و آنان هم با همين استدلال پاسخ داده اند . به عنوان نمونه توجه شما را به سه روايت در اين زمينه جلب مي كنيم :

1 . علي بن اسـباط ، يكي از ياران امـام رضـا و امام جواد (عليهما السلام) ، مي گويد : روزي به محضر امام جواد رسيدم ، در ضمن ديدار ، به سيماي حضرت خيره شدم تا قيافه او را به ذهن خود سپرده ، پس از بازگشت به مصر براي ارادتمندان آن حضرت بيان كنم .^{( 1 )}

درست در همين لحظه امام جواد (عليه السلام) كه گويي تمام افكار مرا خوانده بود ، در برابر من نشست و به من توجه كرد و فرمود : اي علي بن اسباط ! كاري كه خداوند در مسئله امامت انجام داده ، مانند كاري است كه در مورد نبوت انجام داده است . خداوند درباره حضرت يحيي (عليه السلام) مي فرمايد : « ما به يحيي دركودكي فرمان نبوت داديم » .^{( 2 )}

و درباره حضرت يوسف (عليه السلام) مي فرمايد : « هنگامي كه او به حد رشد رسيد ، به او حكم ( نبوت ) و علم داديم » .^{( 3 )}

1. از سخن علي بن اسباط استفاده مي شود كه آن حضرت در آن زمان پيرواني هم درمصر داشته است و آنان علاقه مند بوده اندبا خصوصيات جسمي حضرت آشنا شوند.

2. وَآتَيْناهُ الحُكْمَ صَبِيّاً (سوره مريم:12).

3. وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً (سوره يوسف:22).

352

همچنين درباره حضرت موسي (عليه السلام) مي فـرمايد : « و چون به سـن رشد وبلوغ رسيد ، به او حكم ( نبوت ) و علم داديم » .^{( 1 )}

بنابر اين هـمان گونـه كه ممـكن است خـداونـد ، علم وحكمت را در سن چهل سالگي به شخصي عنايت كند ، ممكن است همان حكمت را در دوران كودكي نيز عطا كند .^{( 2 )}

2 . يكي از ياران امام رضا (عليه السلام) مي گويد : در خراسان در محضر امام رضا بوديـم . يكي از حاضران به امام عرض كرد : سرور من ، اگر ( خداي نخواسته ) پيـش آمـدي رخ دهـد ، بـه چـه كسي مراجـعه كنـيم ؟ امـام فرمـود : بــه فرزنـدم ابو جعفر^{( 3 )} . در اين هنگام آن شخص سن حضرت جواد (عليه السلام) را كم شمرد ، امام رضا (عليه السلام) فرمود : خداوند عيسي بن مريم را درسني كمتر از سن ابو جعفر ، رسول وپيامبر وصاحب شريعت تازه قرار داد .^{( 4 )}

3 . امام رضا (عليه السلام) به يكي از ياران خـود به نـام « معـمر بن خلاد » فرمود : « من ابو جعفر را در جاي خود نشاندم وجانشين خود قرار دادم ، ما خانداني هستيم كه كوچكتران ما مو به مو از بزرگانمان ارث مي برند » !^{( 5 )}

نشاني از امامت به هنگام مناظره

آغاز قرن سوم اسلامي ، عصر تضارب افكار و آراء و شكوفايي علوم

1. وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوي آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً (سوره قصص:14).

2.كليني، اصول كافي، تهران، مكتبة الصدوق، 1381هـ. ق،ج1،ص384(باب حالات الأئمة في السّنّ).

3. ابو جعفر كنيه امام جواد (عليه السلام) است، ايشان را براي تمايز از امام باقر (عليه السلام) ابو جعفر ثاني مي نامند.

4. كافي، ج1، ص322و 384 .

5. ارشاد شيخ مفيد، ص 319.

353

و دانش ها بود ، انتشار امامت كودك نه ساله يا كمتر ، مايه شگفتي فقيهان و متكلمان عصر گرديد ولي مأمون از واقع آگاه بود ، او همگان را دعوت به مناظره با حضرت جواد (عليه السلام) كرد تا پرده از چهره حقيقت برافتد ، مناظرات آن كودك با علما و دانشمندان ، نفس ها را در سينه حبس كرد و دهان ها بست ، به يك نمونه از مناظره او را با يحيي بن اكثم توجه كنيد :

يحيي از امام جواد اجازه گرفت . امام فرمود : هر چه مي خواهي بپرس .

يحيـي گفـت : درباره شخصي كه مُحْرِم بوده و در آن حال حيواني را شكار كرده است ، چه مي گوييد ؟^{( 1 )}

امام جواد (عليه السلام) فرمود : آيا اين شخص ، شكار را درحِلّ ( خارج از محدوده حَرَم ) كشته است يا درحرم ؟ عالم به حكم حرمت شكار در حال احرام بوده يا جاهل ؟ عمداً كشته يا به خطا ؟ آزاد بوده يا برده ؟ صغير بوده يا كبير ؟ براي اولين بار چنين كاري كرده يا براي چندمين بار ؟ شكار او از پرندگان بوده يا غير پرنده ؟ از حيوانات كوچك بوده يا بزرگ ؟ باز هم از انجام چنين كاري ابا ندارد يا از كرده خود پشيمان است ؟ در شب شكار كرده يا در روز ؟ در احرامِ عُمره بوده يا احرامِ حج ؟ !

يحيي بن اكثم از اين همه فروع كه امام براي اين مسئله مطرح نمود ، متحير شد و آثار ناتواني و زبوني در چهره اش آشكار گرديد و زبانش به لكنت افتاد ، به طوري كه حضار مجلس ناتواني او را در مقابل آن حضرت نيك دريافتند .

مأمون گفت : خداي را بر اين نعمت سپاسگزارم كه آنچه من انديشيده بودم همان شد .

1. يكي از اعمالي كه براي اشخاصِ در حال احرام، درجريان اعمال حج يا عمره حرام است شكار كردن است. درميان احكام فقهي، احكام حج، پيچيدگي خاصي دارد، از اين رو افرادي مثل يحيي بن أكثم، از ميان مسائل مختلف، احكام حج را مطرح مي كردندتا به پندار خود، امام را در بن بست علمي قرار دهند!

354

سپس به بستگان و افراد خاندان خود نظر انداخت و گفت : آيا اكنون آنچه را كه نمي پذيرفتيد ، دانستيد ؟ !^{( 1 )}

حكم شكار در حالات گوناگون توسط مُحْرِم

آنگاه پس از مذاكراتي كه در مجلس صورت گرفت ، مردم پراكنده گشتند وجز نزديكان خليفه ، كسي در مجلس نماند . مأمون رو به امام جواد (عليه السلام) كرد و گفت : قربانت گردم خوب است احكام هريك از فروعي را كه در مورد كشتن صيد درحال احرام مطرح كرديد ، بيان كنيد تا استفاده كنيم . امام جواد (عليه السلام) فرمود : بلي ، اگرشخص محرم در حِلّ ( خارج ازحرم ) شكار كند و شكار از پرندگان بزرگ باشد ، كفاره اش يك گوسفند است و اگر در حرم بكشد كفاره اش دو برابر است; و اگر جوجه پرنده اي را در بيرون حرم بكشد كفاره اش يك بره است كه تازه ازشير گرفته شده باشد ، و اگر آن را در حرم بكشد هم بره و هم قيمت آن جوجه را بايد بدهد; و اگر شكار از حيوانات وحشي باشد ، چنانچه گورخر باشد كفاره اش يك گاو است واگر شتر مرغ باشد كفاره اش يك شتر است و اگر آهو باشد كفاره آن يك گوسفند است و اگر هريك از اينها را در حرم بكشد كفاره اش دو برابر مي شود .

و اگر شخص محرم كاري بكند كه قرباني بر او واجب شود ، اگر دراحرام حج باشد بايد قرباني را در « مِني » ذبح كند و اگر در احرام عمره باشد بايد آن را در « مكّه » قرباني كند . كفاره شكار براي عالم و جاهلِ به حكم ، يكسان است; منتها در صورت عمد ، ( علاوه بروجوب كفاره ) گناه نيز كرده است ، ولي در صورت خطا ، گناه از او برداشته شده است . كفاره شخص آزاد

1.ارشاد شيخ مفيد، 321 ـ 319; بحار الأنوار، چاپ دوم، تهران، المكتبة الإسلامية، 1395 هـ. ق، ج50،ص75ـ 76.

355

بر عهده خود او است و كفاره برده به عهده صاحب او است وبر صغير كفاره نيست ولي بر كبير واجب است وعذاب آخرت از كسي كه از كرده اش پشيمان است برداشته مي شود ، ولي آنكه پشيمان نيست كيفر خواهد شد .^{( 1 )}

از اين بيان مشكل ايمان امام علي (عليه السلام) در دوران كودكي و امامت حضرت مهدي ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ ، در سن شش سالگي برطرف شده ، به شرط اين كه خاندان رسالت ، به افراد عادي قياس نشوند و به تعبير امير مؤمنان (عليه السلام) « لايُقاسُ بِآل مُحَمّد مِنْ هذِهِ الأُمة أحَدٌ »^{( 2 )} ، « احدي از اين امت را با آل محمد نتوان مقايسه كرد » .

1. شيخ مفيد، الإرشاد، ص322 ـ طبرسي، احتجاج، ص246 ، در اين بخش از كتاب شريف «سيره پيشوايان» كمال استفاده به عمل آمده است.

2. نهج البلاغه، خطبه2.

356

منزلت ائمه (عليهم السلام) نسبت به پيامبران

سؤال : چرا دوازده امام را بالاتر از پيامبران مي دانيد ؟

پاسخ : پرسشگر تصور كرده كه برتري امامان بر تمام پيامبران يكي از عقايد مسلم اماميه است ، در حالي كه در اين مسأله ، اتفاق نظر نيست و رأي قاطع و واحدي در آن وجود ندارد . استاد كلام شيعه ، شيخ مفيد به آراء مختلف اماميه در اين مسأله اشاره كرده كه خلاصه آن را منعكس مي كنيم :

1 . امامان دوازده گانه بر تمام پيامبران و رسولان جز پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) برتري دارند .

2 . امامان دوازده گانه از تمام پيامبران و رسولان ، جز پيامبران اولوالعزم ، برتر هستند .

3 . پيامبران و رسولان از امامان دوازده گانه بالاترند .

وي پس از نقل اقوال سه گانه از علماي اماميه ، اضافه مي كند : عقل و خرد را در اين مسأله راهي نيست و بر هيچ يك از اين اقوال سه گانه اجماعي منعقد نشده است ، ولي در قرآن مجيد اشاراتي است كه قول نخست را تأييد مي كند ، و من در اين مسأله قاطع نيستم .^{( 1 )}

1. اوائل المقالات، ص 81ـ 82.

357

محمد بن علي بن شهرآشوب ( 488ـ 588 ) استدلال برخي از علماي اماميه را بر برتري اميرمؤمنان (عليه السلام) بر همه پيامبران جز پيامبر اسلام نقل كرده است كه علاقه مندان مي توانند به كتاب وي مراجعه كنند .^{( 1 )}

محقق كتاب « اوائل المقالات » مرحوم محقق والامقام وجدي تبريزي در پاورقي هاي آن كتاب ، مي نويسد : در سال 1354هجري قمري ، من نامه اي به محضر سيد هبة اللّه شهرستاني نوشتم و پاسخ اين مسأله را از او خواستم ، آنگاه پاسخ او را آورده است .^{( 1 )}

آنچه مي توان از گفتار اين دو عالم بزرگ و ديگر دانشمندان اسلامي به دست آورد اين است كه اميرمؤمنان پس از پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) برترين انسان ها و اشرف مخلوقات است ، و اين را مي توان با اين بيان اثبات كرد :

محدّثان اسلامي از پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كنند كه فرمود : « أنا سيّد البشر » يا « سيد ولد آدم » .^{( 3 )}

از طرف ديگر در آيه مباهله اميرمؤمنان علي (عليه السلام) به منزله جان پيامبر معرفي شده است ، چنان كه مي خوانيم :

« قُلْ تَعالَوا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللّهِ عَلي الْكاذِبين » .^{( 4 )}

« بياييد ما فرزندان خود را دعوت كنيم و شما نيز فرزندان خود را ، ما زنان

1. مختلف القرآن و متشابهه، ج2، ص 44ـ 45.

2. اوائل المقالات، ص 82ـ 83، بخش پاورقي.

3. صحيح بخاري، 6، ص 223، صحيح مسلم، 7، ص 59، كتاب الفضائل باب معجزات النبي; سنن الترمذي، ج4، ص 370، شماره 5156; العقد الفريد، ج4، ص 251; شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديث:11/66.

4. آل عمران/61.

358

خويش را دعوت كنيم ، شما هم زنان خويش را ما نفوس خود را و شما نيز نفوس خود را ، آنگاه مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغ گويان قرار دهيم » .

به اتفاق مفسران ، مقصود از « انفسنا » جز علي (عليه السلام) كسي نيست ، زيرا در روز مباهله ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) جز خود ، با چهار نفر وارد ميدان مباهله شد : حسنين ، و فاطمه و علي (عليهم السلام) .

دو فرد نخست مصداق « ابناءنا » و نفر سوم بيانگر ( زنان ) و نفر چهارم كه علي (عليه السلام) باشد مصداق « أنفسنا » است ، ولازمه اين منزلت كه پيامبر او را جان خويشتن معرفي مي كند ، اين است كه او نيز در پيشگاه خدا در حد رسول خدا و يا در درجه بعد است ، و چون دليل قاطع بر برتري پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر تمام انسان ها داريم ، در اين صورت او بايد از نظر فضيلت ، و منزلت نزد خدا دومين شخصيت باشد .

گذشته از اين آيه ، روايات متعدد حاكي از منزلت علي (عليه السلام) و مقام اوست كه نشان مي دهد پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) او دومين مرد با فضيلت جهان بشريت است ، مانند :

« أنت أخي في الدّنيا والآخرة » .^{( 1 )}

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در روز مشخصي مهاجرين و انصار را با يكديگر برادر قرار داد و براي هر فرد شاخصي از مسلمانان ، به تناسب روحيه و شخصيت وي ، برادري معين كرد ، و تنها كسي كه براي او فردي را به عنوان برادر معرفي نكرد ، علي (عليه السلام) بود . آن گاه كه رويداد گزينش برادر ميان سران اصحاب به پايان رسيد ، پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خطاب به علي (عليه السلام) فرمود : « أنت أخي في الدّنيا والآخرة » ; « تو برادر من در هر دو جهاني » .

1. سنن ترمذي، ج5، ص 595، حديث 3720; مستدرك حاكم، ج 3، ص 6، حديث 4289.

359

اين اخوت اسلامي ، جنبه شكلي و تشريفاتي نداشت ، بلكه از واقعيتي سرچشمه مي گرفت و آن اين كه تنها كسي كه مي توانست در آن روز در كنار شخصيت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قرار گيرد ، علي بود . از اين جهت او را در هر دو جهان برادر خود خواند .

2 . « عَلِيٌّ مِنّي وَأَنَا مِنْ عَلِيّ وَهُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدِي » .^{( 1 )}

روزي برخي از افراد ناآگاه پشت سر علي (عليه السلام) سخن گفتند و از روش هاي سخت گيرانه او انتقاد كردند . پيامبر خطاب به جمعيت چنين فرمود : « علي از من و من از علي هستم و او سرپرست شما پس از من است » .^{( 2 )}

مقصود از اين وحدت و يگانگي كه در حديث آمده است ، يگانگي جسمي و مادّي نيست ، بلكه ناظر به وحدت روحي و صفات عالي انساني است كه اين دو را نشانگر يكديگر قرار داده است .

3 . « إنّ عَلِيّاً مِنّي وَأَنَا مِنْ عَلِيّ خُلِقَ مِنْ طِينَتي » .^{( 3 )}

اين حديث و نظاير آن كه در كتاب هاي فضائل و مناقب آمده است ، حاكي از برتري امام (عليه السلام) پس از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر ديگر انسان هاست ، كه به خاطر اختصار ، از ذكر ديگر روايات مربوط به فضائل كه مي تواند مؤيد اين نظر باشد ، خودداري كرديم .

4 . در ميان محدّثان ، حديثي است به نام حديث « طير مشوي » ( مرغ بريان ) ، در آن حديث ، اميرمؤمنان ، محبوب ترين انسان ها نزد خدا و رسول او معرفي شده است ، و ناگفته پيداست كه گرامي ترين فرد نزد اين دو ، افضل انسان ها خواهد بود .

خلاصه حديث اين است ، مرغ برياني را به حضرت هديه كرده بودند . آنگاه

1. خصائص نسائي، ص 24، چاپ مصر، تاريخ ابن عساكر، ترجمه امام علي، ج71 ص 369، حديث 466.

2و3. كنز العمال، ج15، ص 118، .حديث340، چاپ حيدرآباد.

360

كه چشم پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر آن غذاي لذيذ افتاد ، از خوردن امساك نمود و با خدا چنين راز و نياز كرد : « اللّهم ائتني بأحبّ خلقك إليك وإليّ يأكل معي فجاء عليّ فأكل معه » . « خدايا محبوب ترين انسان ها نزد خودت و من را برسان تا با من اين غذا را بخورد » .

چيزي نگذشت كه علي (عليه السلام) وارد شد و با حضرتش هم غذا شد .

حديث طير از احاديث قطعي و صحيحي است و اسانيد آن به دوازده صحابي مي رسد كه منبع احاديث نبوي هستند ، آنان عبارتند از :

1 . اميرمؤمنان علي (عليه السلام) ، 2 . سعد بن ابي وقاص ، 3 . ابوسعيد خدري ، 4 . ابورافع ، 5 . ابوالطفيل ، 6 . جابر بن عبداللّه انصاري ، 7 . حبشي بن جنادة ، 8 . يعلي بن مرّة ، 9 . ابن عباس ، 10 . سفينة مولي رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، 11 . انس بن مالك ، 12 . عمروبن عاص .

مرحوم محقق معروف سيد حامد حسين لكنهوي در كتاب ارزشمند خود « عبقات الانوار » اسانيد حديث را گردآوري نموده و پيرامون متن آن بحث هاي عالمانه انجام داده است .

همه اين مباحث را مي توان در كتاب « نفحات الازهار » ج13 و 14 كه ترجمه كتاب ياد شده به زبان عربي است مطالعه كرد .

اكنون فرصت آن رسيده است كه درباره ديگر امامان نيز به گونه اي به داوري بنشينيم .

داوري در ميان اولياي خدا و برتري بخشيدن يكي نسبت به ديگري كار مشكلي است و فقط با اعتماد به نص صريح مي توان در اين مورد اظهار نظر كرد ، ولي با توجه به برخي از آيات قرآن ، مي توان درباره ديگر امامان چنين گفت :

پيامبران الهي به دو گروه تقسيم مي شوند :

1 . علاوه بر « نبي » بودن ، « امام » نيز بودند ، يعني پس از نيل به مقام « نبوت » ، به مقام « امامت » نيز ارتقاء يافته اند . نمونه هاي بارز اين گروه عبارتند از :

الف . ابراهيم خليل ، قرآن درباره او مي فرمايد : « انّي جاعلك للناس

361

اماما »^{( 1 )} . همگي مي دانيم كه او پس از يك رشته امتحان هاي سخت به مقام امامت نائل آمد و تمام اين امتحانات در دوران نبوت او رخ داد ، مانند ذبح اسماعيل و غيره ، و اين بيان ثابت مي كند كه مقام امامت برتر از مقام نبوت است .

ب . برخي از انبيا كه به صورت كلي از آنها نام برده شده است مانند :

« وَجَعَلْناهُمْ أئمّةً يَهْدُون بِأَمْرِنا وَأَوحينا اليهم فِعل الخَيرات واقام الصَّلاة وايتاء الزَّكاة وكانُوا لَنا عابِدين » .^{( 2 )}

« و آنان را پيشواياني قرار داديم كه به فرمان ما مردم را هدايت مي كردند و انجام كارهاي نيك و برپا داشتن نماز و اداي زكات را به آنها وحي كرديم و تنها ما را عبادت مي كردند » .

و در آيه ديگر مي فرمايد :

« وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أئمّةً يَهْدُونَ بأمرِنا لَمّا صَبَرُوا . . . » .^{( 3 )}

« ما برخي از آنان را پيشواياني قرار داديم كه به امر ما ـ مردم را ـ هدايت مي كردند ، زيرا آنان شكيبايي پيشه ساخته بودند » .

لفظ « منهم » در آيه دوم حاكي از آن است كه همه پيامبران به مقام امامت ارتقا نيافته اند ، بلكه برخي از آنان داراي چنين مقامي بودند .

امامان دوازده گانه نبي و پيامبر نيستند ، زيرا پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خاتم پيامبران و رسولان است ، ولي از جانب خدا ، امام و پيشوا مي باشند .

با توجه به اين اصل ، برتري آنان بر پيامبراني كه مقام امامت را نداشتند ، قطعي بوده و با غير آنان از نظر فضيلت و برتري يكسان خواهند بود .

سيد هبة الدين شهرستاني در پاسخ نامه محقق اوائل المقالات مي نويسد :

« خلافت و جانشيني سيد رسولان ، كمتر از مقام نبوت نيست ، بنابراين امامان ما اگر چه داراي مقام نبوت نبودند ، ولي جانشين برترين پيامبران بودند ، آنگاه مثالي را يادآور مي شود و مي گويد : چه بسا وزير يك دولت بزرگ و ابرقدرت ، به مراتب بالاتر و برتر از رئيس يك دولت كوچك باشد .

1. بقره/124.

2. انبياء/73.

3. سجده/24.

362

افسانه خان الأمين

سؤال : آيا شيعيان پس از نماز سه بار مي گويند : « خان الأمين » ؟

پاسخ : آنچه در سؤال آمده است ، حاكي از يك نوع افترا و دروغ بر پيروان اهل بيت (عليهم السلام) است . فردي كه اين نسبت را به شيعه داده است ـ و ذهن پرسشگر را آلوده ساخته است ـ از ريشه آن آگاه نيست ، توضيح اين كه يهود معتقد بودند كه رشته نبوت بايد در خاندان يعقوب پيوسته بماند و از اين خاندان بيرون نرود ، ولي آنگاه كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با دلايل قطعي ظاهر گشت ، به اين فكر افتادند كه جبرئيل را به خيانت متهم كنند و اين شعار را سر دادند : « خان الأمين ! خان الأمين ! خان الأمين ! » يعني او در وحي الهي خيانت ورزيد و به جاي آن كه نبوت را در فرزندان اسحاق ابقا كند ، به فرزندان اسماعيل منتقل كرده و از همين جهت ، يهود از دشمنان سر سخت جبرئيل امين هست .

فخر رازي در تفسير خود مي نويسد : جامعه يهود ، جبرئيل را فرشته عذاب مي نامند ، و درباره او مي گفتند : خدا به او دستور داده بود كه نبوت را در سلسله فرزندان اسرائيل قرار دهد ولي آن را به فرزندان اسماعيل داد . اتهام جبرئيل به خيانت مربوط به اين گروه است كه او را به خيانت در عوض كردن محل نبوت متهم كرده و به عللي او را دشمن مي داشتند^{( 1 )} و به دوستي ميكائيل تظاهر مي كردند . قرآن در

1. تفسير كبير فخر رازي، ج 3، ص 195، دار احياء التراث العربي، بيروت.

363

مقام انتقاد از عقيده آنان چنين مي فرمايد :

« قُلْ مَنْ كانَ عَدُوّاً لِجِبْريل فانّهُ نَزّلَهُ عَلي قَلْبِكَ بإذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُديً وَبُشْري لِلْمُؤْمِنين » .^{( 1 )}

« بگو هر كس با جبرئيل دشمن باشد [ دشمن خداست ] ، و او مأموري بيش نيست كه به اذن خدا قرآن را بر قلب تو نازل كرده ، كتاب هاي پيشين را تصديق مي كند ، و مؤمنان را هدايت نموده و مايه بشارت است » .

اكنون ببينيد مطلبي را كه يهود با آن بر ضدّ مسلمانان شعار مي دادند ، چگونه برخي از افراد بي تقوا و دشمنان وحدت اسلامي ، آن را به شيعه نسبت مي دهند و مي گويند : شيعه معتقد است كه جبرئيل خيانت كرده و به جاي اين كه علي را به مقام نبوت منصوب كند ، آن را به پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عطا كرده است !

ميليون ها نفر از شيعيان در جهان نماز مي گزارند ، و حتي يك نفر از آنان چنين عبارتي را بر زبان نمي آورند ، بلكه همه آنها با بلند كردن دست ها ، سه بار « اللّه اكبر » مي گويند و بسياري از آنان ، حتي از اين كه چنين اتهامي بر آنان وارد مي شود ، بي خبرند .

1. بقره/97.

364

عصمت امامان

سؤال : دليل عصمت امامان شيعه چيست ؟

پاسخ : عصمت را به هر معنايي تفسير كنيم ، بالذات از آن خداست ، او كه در سايه علم گسترده خود ، از خطا و اشتباه پيراسته بوده ، و به خاطر حكمت خويش از كارهاي ناشايست مبرّاست .

اين نكته اختصاص به عصمت ندارد ، بلكه ديگر صفات نيز از اين قبيل است . او عالم و قادر و حيّ بالذات است ، و علم و قدرت و حيات ديگران از آن اوست .

به يك تعبير ، او غنيّ مطلق و غير او فقير بالذات است ، چنان كه مي فرمايد :

« يا أَيُّها النّاس أَنْتُمُ الفُقَراءُ إِلي اللّهِ وَاللّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الحَميد » .^{( 1 )}

« اي مردم ! شما همگي به خدا نيازمند هستيد و خدا بي نياز و شايسته هر ستايشي است » .

و به تعبير شيخ محمود شبستري :

سيه رويي ز ممكن در دو عالم * جـدا هـرگز نشـد واللّه أعلـم^{( 2 )}

1. فاطر/15.

2. گلشن راز، شيخ محمود شبستري، ص 41، تحت عنوان تمثييل.

365

همين غناي بالذات خدا سبب مي شود كه ديگر ممكنات از غناي او بهره گرفته ، زنده و دانا و توانا باشند .

مسأله عصمت نيز از اين مقوله است كه خدا بنا بر مصلحت ، گروهي از بندگان خود را كه معلمان بشر و هدايتگران انسان ها هستند ، به نيرويي مجهّز مي كند كه در عين قدرت بر گناه ، از آن بپرهيزند و از خطا و اشتباه مصون بمانند .

چه بسا ممكن است اين نيرو كه از آن به « روح القدس » تعبير مي كنند ، در درون وجود آنها ، يا خارج از آن باشد مثلاً فرشته اي آنان را از لغزش باز بدارد . بنابراين عصمت ، در عين اختصاص به خدا ـ به معني عصمت ذاتي ـ مانع از آن نيست كه پيامبران نيز پيراسته از گناه و اشتباه باشد ، چنان كه همه مسلمانان جهان ، پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را در هر دو مرحله ( خلاف و اشتباه ) معصوم مي دانند ، و ادلّه عصمت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در كتاب هاي كلامي متكلمان اسلامي ، اعم از اماميه و اشاعره و معتزله بيان شده است .

وامّا عصمت امامان دوازده گانه از طريق نقل قطعي است .

1 . آنان به حكم حديث ثقلين ، عدل و همتاي قرآنند و لازمه همتايي ، همگوني و همساني است ، از آنجا كه قرآن ، سخن حق است و سر سوزني از واقع و درستي ، منحرف نمي شود ، همتاي آنها نيز بايد چنين باشد ، زيرا در غير اين صورت ، همتاي قرآن نخواهند بود .

به ديگر سخن ، از آنجا كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قرآن و اهل بيت (عليهم السلام) را تا روز رستاخيز وسيله هدايت معرفي مي كند ، تا زماني كه هر دو در كنار حوض كوثر به وي برسند ، بايد هر دو از خلاف و اشتباه مصون باشند ، زيرا امكان ندارد افرادي كه وسيله هدايت بشر تا روز رستاخيز هستند ، خطا و اشتباهي مرتكب شوند .

2 . آيه تطهير كه درباره اهل بيت (عليهم السلام) سخن مي گويد ، يادآور مي شود كه اراده تكويني و قطعي خدا بر اين تعلق گرفته است كه آنان را از هر نوع پليدي پاك گرداند .

366

در بخش هاي گذشته به اين مسأله اشاره شد كه اراده تطهير و پاك گردانيدن اهل بيت (عليهم السلام) به دو معنا مي تواند تفسير شود :

1 . اراده تشريعي و قانوني ، به اين معنا كه خدا قانوناً مي خواهد آنان از پليدي ها دور شوند .

2 . اراده تكويني ، به اين معنا كه تطهير و پاكي با وجود آنان درآميخته و با جان و روان آنان عجين گشته است .

اراده به معني نخست اختصاص به اهل بيت (عليهم السلام) ندارد بلكه متعلق به همه انسان هاست ، زيرا در مقام تشريع ، خدا مي خواهد همه انسان ها به راه راست بروند و از آن منحرف نشوند ، در حالي كه در اين آيه ، خطاب خاصّي در مورد اهل بيت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وارد شده و فرموده است : « إِنّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجسَ أَهل البَيْتِ وَيُطَهِّركُمْ تَطهيراً » .

طبعاً اين اراده ، اراده ويژه اي است ، زيرا در غير اين صورت اراده گسترده خواهد بود كه برهمگان تعلق گرفته است . از اين جهت بايد بگوييم كه مقصود ، اراده تكويني و آفرينشي است كه عوامل پاكي در وجود آنان تعبيه شده ، ولي در عين حال قدرت انجام گناه را از آنان سلب نكرده است .

مرحوم مفيد ، براي تشريح معني عصمت و اين كه عصمت ، قدرت انجام گناه را از انسان سلب مي كند ، با ذكر يك مثال چنين مي فرمايد : انساني در حال غرق شدن است ، طنابي را به سوي او پرتاب مي كنند تا به آن چنگ بزند و ديگران او را از آب بيرون كشند . او در اين حال بين نجات و غرق مخير است ، ولي فرد عاقل به آن چنگ مي زند و خود را از غرق شدن نجات مي دهد .

دلائل بر عصمت امامان دوازده گانه فراوان است كه براي اختصار از ذكر آنها خودداري مي گردد .

367

ائمه (عليهم السلام) و آگاهي از غيب

سؤال : علم غيب از آن خداست ، چگونه پيامبران و حتي امامان شيعه از غيب آگاهند ؟

پاسخ اين پرسش ، از جواب پيش نيز روشن مي شود ، زيرا علم غيب ، به دو معني اطلاق مي گردد :

1 . علم غيب ذاتي . دانشي كه از درون موجود سرچشمه گرفته ، اكتسابي نباشد و براي آن حد و مرزي نباشد . چنين علم غيبي تنها از آن خداست و هيچ مخلوقي در اين نوع علم همتاي او نيست ، زيرا غير از خدا ، آنچه در عالم آفرينش وجود دارد ، فقير بالذات بوده ، دانش و توانايي را از خدا مي گيرد . در اين قسمت بين علم به محسوس و غير محسوس تفاوتي نيست . انسان با اراده و قدرت خدا ديده باز مي كند و اشيا را مي بيند و يا امواج صوتي را مي شنود .

هرگاه اراده الهي ـ بنا بر مصلحت ـ بر اين تعلق بگيرد كه انسان والايي را در موارد خاصي از پس پرده غيب آگاه سازد ، اين امر ممكن و شدني است و براي آن كوچك ترين مانعي نيست . افراد عادي دريچه هاي گوناگوني به جهان غيب دارند ، تا چه رسد به انسان هاي والايي مانند انبيا و اوليا . در اينجا كلماتي از بزرگان حكمت و دانش را در اين باره ذكر مي كنيم :

368

شيخ الرئيس در كتاب اشارات ، نمط دهم مي گويد :

« اگر عارفي از غيب خبر داد ، و گذر زمان ، درستي آن را ثابت كرد ، او را تصديق كن و به او ايمان بياور ، زيرا چنين آگاهي يك رشته اسباب طبيعي دارد » .

شيخ در تنبيهات اين نمط به برهان مطلب اشاره كرده و مي گويد :

« وقتي اشتغالات روح از طريق حواس كم شد ، براي روح انسان فرصتي دست مي دهد كه خود را از دست قواي طبيعي خلاص كرده و به جانب قدس پرواز كند و صورت هايي را در آن ببيند . اين حالت گاهي در خواب و در حال بيماري براي انسان هاي عادي نيز رخ مي دهد » .

سپس مي گويد : « اگر روح انساني قوي و نيرومند گرديد ، به اطراف خود احاطه پيدا كرده ، فرصت آگاهي از غيب در حال بيداري به او نيز دست مي دهد » .

شيخ اين بيان را در بحث ديگر نيز تكرار مي كند و مي گويد : « اگر به تو گفتند كه فلان عارف ، كاري انجام مي دهد ، و يا به جسمي حركت مي بخشد ، يا خود حركتي مي كند كه از توانايي ديگران بيرون است ، اين سخن را انكار مكن زيرا براي اين كار يك رشته اسباب وجود دارد كه اگر تو نيز از آن راه وارد شوي ، به همان مقصد مي رسي » .^{( 1 )}

2 . شيخ شهاب الدين سهروردي كه در فلسفه الهي و تزكيه نفساني كم نظير بود ، درباره آگاهي انسان از غيب چنين مي گويد :

« هر وقت شواغل حواس ظاهري كاهش يافت ، در اين وقت نفس انسان از دست قواي طبيعي رهايي جسته و بر يك رشته امور غيبي تسلط مي يابد » . سپس مي گويد : « اگر انسان هاي كامل مانند پيامبران و اولياء از غيب خبر مي دهند به خاطر نوشته هايي است كه مي بينند و امواج و يا صداهاي خوشايند و يا هولناكي

1. شرح اشارات، ج 3، ص 397، 407، 314.

369

است كه مي شنوند ، و يا صورت هايي است كه مشاهده مي نمايند و با آنان سخن مي گويند ، سپس از غيب خبر مي دهند » .^{( 1 )}

3 . صدرالمتألهين در شرح « حكمت اشراق » ، امكان آگاهي از غيب را به گونه اي مشروح مورد بحث قرار داده و مي گويد : « نفس بر اثر اتصال با جهان عقل ، و يا عالم مثال ( جهان صور اشياء ) ، آگاهي هايي كسب مي كند ، سپس مطلب را با براهين عقلي روشن مي سازد » .

هدف از نقل اين كلمات اين است كه روشن شود دانشمندان و پي افكنان علوم بشري آگاهي از غيب را يك امر ممكن بلكه واقع شده تلقي مي كنند ، جايي كه آگاهي از آن بر افراد غير معصوم امكان پذير باشد ، در امكان آن براي گروه معصوم شك و ترديدي نخواهيم داشت .

از آنجا كه روي سخن در اين بحث ها با گروهي است كه در برابر آيات قرآن خضوع بيشتري دارند ، آياتي را مورد بحث قرار مي دهيم كه آشكارا به آگاهي پيامبران از امور غيبي تصريح مي كند و هيچ فرد مسلماني كه قرآن را وحي آسماني مي داند ، پس از شنيدن اين آيات و دقت در مفاد آن ، نمي تواند به انكار چنين فضيلتي برخيزد ، و بدون علت و دليل آنها را تأويل كند .

آياتي كه در اين زمينه وارد شده اند بر دو گروهند :

گروه نخست آياتي است كه به طور كلي آگاهي پيامبران را از غيب تصديق مي كند ، و مي فرمايد كه خداوند پيامبران خويش را از امور پنهان آگاه مي سازد .

گروه دوم آياتي است كه به روشني گواهي مي دهند كه پيامبران در موارد مخصوصي از غيب خبر داده اند و به مضمون گروه نخست ( خداوند پيامبران خود را از غيب آگاه مي سازد ) در اين آيات جامه عمل مي پوشاند .

1. حكمت اشراق، مقاله پنجم.

370

آيات گروه نخست

1 . « ما كانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلي ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّي يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلي الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللّهَ يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَ آمَنُوا بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظيمٌ » .^{( 1 )}

« خداوند مؤمنان را بر اين حال كه شما هستيد نمي گذارد ، تا پليد را از پاك جدا كند ، خدا شما را از غيب مطلع نمي سازد ، ولي از فرستادگان خويش هر كه را بخواهد برمي گزيند ، و اگر ايمان بياوريد و پرهيزگاري كنيد پاداش بزرگ براي شما است » .

منظور آيه ، اين است كه هرگز خدا ، اجازه نخواهد داد كه خبيث از طيب; و منافق از مؤمن بازشناسي نشوند ، و براي انجام اين هدف دو كار صورت مي دهد :

الف . از طريق امتحان و آزمايش ، مؤمنان واقعي را از منافقان مشخص مي سازد و به اين راه با اين جمله اشاره مي كند :

« ما كانَ اللّه لِيَذر المُؤمنين علي ما أَنْتُمْ عَلَيه حتّي يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ » و بهترين راه براي جداسازي اين گروه امتحان هاي الهي در ميدان جهاد است .

ب . گروهي از رسولان را از پس پرده غيب آگاه مي سازد ، تا آنان از اين طريق اين افراد را باز شناسند و به اين مطلب با اين جمله اشاره مي كند : « وَما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلي الْغَيْبِ وَلكِنَّ يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاء » .

اين جمله حاكي از آن است كه خدا برخي از رسولان را براي آگاه ساختن از غيب برمي گزيند و خود دليل بر آگاهي آنان از غيب است .

1.سوره آل عمران، آيه 179.

371

اگر در مفاد آيه دقت كنيم ، خواهيم ديد كه اين فضيلت از آن همه پيامبران نيز نيست ، بلكه از آن گروه برگزيده اي از آنان مي باشد و لفظ « مِنْ رُسُلهِ » بر اين مطلب گواهي مي دهد زيرا لفظ « مِنْ » در آن به معني تبعيض و انتخاب است معني جمله « يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ » اين است كه از رسولان خود انتخاب مي كند .

* * *

2 . « عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلي غَيْبِهِ أَحَداً إِلاّ مَنِ ارْتَضي مِنْ رَسُول فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً » .^{( 1 )}

« داناي غيب او است ، هيچ كس را از غيب خويش مطلع نمي سازد مگر آن كس كه برگزيند از پيامبر . . . » .

مفاد آيه روشن است و در حقيقت علم غيب را از آن خدا مي داند و مي رساند كه هرگز كسي را بر غيب مسلط و مطلع نمي سازد ، جز رسول خويش كه با تعليم او از غيب مطلع مي گردد » .

اكنون وقت آن رسيده است به برخي از مواردي كه پيامبران از غيب خبر داده اند ، اشاره اي گذرا داشته باشيم :

مواردي كه پيامبران از غيب خبر داده اند

با بررسي آياتي كه در مورد آگاهي پيامبران از غيب وارد شده است ، مي توان گفت كه پيامبران الهي در مواردي كه مصلحت ايجاب مي كرد ، از پس پرده غيب گزارش داده اند كه برخي از آنها را به اختصار بيان مي كنيم :

1 . نوح و آگاهي از غيب

نوح فرمود :

1. سوره جن، آيه 26ـ 27.

372

« ربّ لا تَذَرْ عَلي الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيّاراً * إِنّك إِنْ تَذَرْهُمْ يُضلُّوا عِبادَك ولا يَلِدُوا الاّ فاجراً كَفّاراً » .^{( 1 )}

« پروردگارا از كافران كسي را روي زمين باقي مگذار ، زيرا اگر آنان را مجال دهي ، بندگان با ايمان تو را گمراه مي سازند و جز بدكار و ناسپاس به بار نمي آورند » .

اين پيامبر عالي قدر در اين آيه از دو مطلب كاملاً مخفي و پنهان خبر داده است :

1 . از اين به بعد ، هيچ کس از كافران به وي ايمان نخواهد آورند .

2 . از نسل اين گروه ، جز بدكار و ناسپاس ، كسي متولّد نخواهد شد .

2 . يعقوب و يوسف و خبرهاي غيبي

سوره يوسف مالامال از خبرهاي غيبي يعقوب و فرزند عزيز او يوسف است و با نگاهي گذرا ، آگاهي آنان از اخبار غيبي آشكار مي گردد . كه ما به دو مورد اشاره مي كنيم :

يوسف در آخرين ملاقات خويش با برادران ، خود را به آنان معرفي كرد وپيراهن خود را به مژده رساني داد تا آن را به يعقوب برساند ، وقتي برادران يوسف و مژده رسان ، مصر را ترك گفتند ، يعقوب فوراً گفت :

« إِنّي لأجدُ ريحَ يُوسفَ لَولا أَنْ تُفنّدون » .^{( 2 )}

« من بوي يوسف را مي شنوم اگر مرا تخطئه نكنيد » .

يعقوب (عليه السلام) از فرسنگ ها فاصله ، بوي يوسف را مي شنود و از وصال نزديك

1. سوره نوح، آيه26 و 27.

2. يوسف/95.

373

خبر مي دهد .

همچنين يوسف (عليه السلام) در زندان عزيز ، با دو هم بند روبر شد كه هر دو ، مشرك بوده و خواب خود را براي وي نقل كردند ، يوسف پس از دعوت آنان به توحيد ، خواب آنان را به درستي تعبير كرد و پرده از روي غيب برداشت ، و فرمود :

« أَمّا أَحَدُكُما فَيَسْقي ربَّهُ خَمراً وأَمّا الآخَرُ فَيُصلَبُ فَتأكُلُ الطَّيرُ مِنْ رَأسهِ » .^{( 1 )}

« يكي از شما ساقي ملك مي شود ، ولي ديگري را به دار مي زنند و پرندگان مغز سر او را مي خورند » .

3 . اين تنها پيامبران الهي نيستند كه به اذن خداوند از غيب خبر مي دهند ، مصاحب موسي كه معلم او نيز بود ، در سه رويداد از غيب خبر مي دهد :

1 . شكستن كشتي .

2 . كشتن نوجوان .

3 . تعمير ديوار .^{( 2 )}

4 . خبرهاي غيبي حضرت مسيح

حضرت مسيح كه آخرين حلقه اتصال ميان پيامبران پيشين و پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است ، از آگاهان به غيب به شمار مي رود . او خويش را با جمله زير توصيف كرده و مي فرمايد :

1 . « وأُنبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَتَدَّخرونَ فِي بُيُوتِكُم » .^{( 1 )}

1. يوسف/41.

2. به سوره كهف، آيه هاي 60 تا 82 مراجعه شود.

3. آل عمران/49.

374

« من به شما خبر مي دهم كه چه مي خوريد و چه چيزهايي را در خانه ذخيره مي كنيد » .

واين امر را از معجزات خود برمي شمارد و مي فرمايد :

« وَأُبْريءُ الأكْمَهَ وَالأَبْرَص وأُحي الْمَوتي بِإِذْنِ اللّه وَأُنبئكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ » .^{( 1 )}

« من نابينايان و متبلايان به بيماري پيسي را شفا مي بخشم و مردگان را به اذن خداوند زنده مي كنم و شما را از آنچه مي خوريد و در خانه هاتان ذخيره مي كنيد ، خبر مي دهم » .

شايد همين مقدار از آيات ، راه را براي اثبات آگاهي برخي از اوليا از غيب ، گشوده باشد .

اكنون وقت آن رسيده است كه به برخي از خبرهاي غيبي پيامبر اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و امامان دوازه گانه (عليهم السلام) ، اشاره كنيم :

5 . خبرهاي غيبي پيامبر اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

1 . خبر شهادت اميرمؤمنان (عليه السلام) به دست بدبخت ترين انسان ها : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حالي كه اشك در ديدگان او حلقه زده بود ، به علي (عليه السلام) فرمود : در چنين ماهي ( ماه رمضان ) خون تو حلال شمرده مي شود ، من مي بينم كه در حال نماز به دست بدبخت ترين انسان هاي تاريخ ، كشته مي شوي ، او كه همانند پي كننده ناقه صالح سنگدل است ، ضربتي بر سرت مي زند و محاسنت را از خون سرت رنگين مي كند .^{( 2 )}

2 . مرگ ابي ذر در تنهايي : ابي ذر در يكي از جنگ ها از ارتش اسلام عقب

1. صف/6.

2. تاريخ بغداد، ج1، ص 135; كامل مبرد، ج2، ص 132; نهج البلاغه، خطبه 151.

375

ماند ، هر چه بر مركب خود فشار آورد كه از جاي برخيزد ، سودي نبخشيد ، شتر را رها كرد و اثاث سفر را بر پشت خود نهاد ، و به راه افتاد تا هر چه زودتر به مسلمانان برسد .

ارتش اسلام در نقطه اي به دستور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) منزل كرده و به استراحت پرداخته بودند ، ناگهان سياهي شخصي كه با بار گران پياده مي آمد ، از دور نمايان شد . يك نفر از ياران رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از دور او را شناخت و به پيامبر گفت : اين مرد كه تنها مي آيد ، ابوذر است ، در اين لحظه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گفت :

« رَحِمَ اللّهُ أَباذَر يَمشي وَحْدَهُ وَيَمُوتُ وَحْدَهُ وَيُبْعَثُ وَحْدَهُ » .^{( 1 )}

« خدا ابوذر را رحمت كند كه تنها راه مي رود ، تنها مي ميرد و تنها برانگيخته مي شود » .

آينده نشان داد كه خبر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عين واقع بود ، زيرا وي در بيابان « ربذه » در تبعيد ، دور از اجتماع در كنار دختر خويش با وضع رقّت باري جان سپرد .

اين دو نمونه از خبرهاي غيبي پيامبر گرامي است كه مطرح گرديد ، و گرنه ذكر خبرهاي غيبي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خود به كتابي مستقل نياز دارد .

بر اين اساس ، اولياي الهي بر اثر صفاي باطن ، به اذن الهي از آينده خبر مي دهند و چه بسا به خاطر محدَّث بودن ، پرده از چهره غيب بردارند .

خبرهاي غيبي اميرمؤمنان (عليه السلام)

اميرمؤمنان و امامان يازده گانه (عليهم السلام) به خاطر محدّث بودن ، گزارش هايي از غيب داده اند كه به ذكر چند نمونه از آنها اكتفا مي كنيم :

1 . شهر بصره غرق مي شود

در جنگ جمل بصره فتح شد و سپاه دشمن تار و مار گشت و طلحه و زبير

1. سيره ابن هشام، ج2، ص 523.

376

كشته شدند ، امام (عليه السلام) وارد مسجد شد و روي منبر قرار گرفت ، پس از مقدمه اي ، رو به مردم كرد و گفت :

« وَاَيْمُ اللّهِ لَتُغْرِقَنَّ بَلْدَتُكُمْ كَأَنّي بِمَسْجِدِكُمْ كَجُؤجُؤ سفينَة قَدْ بَعَثَ اللّهُ عَلَيْهَا الْعَذابَ مِنْ فَوْقِها وَمِنْ تَحْتِها وَغَرِقَ مَنْ فِي ضِمْنِها » .^{( 1 )}

« به خدا سوگند شهر شما غرق خواهد شد و مسجد شما به سان سينه كشتي ( كه بدنه آن در آب فرو مي رود ، و تنها سينه آن روي آب ظاهر مي گردد ) ديده مي شود خداوند عذاب خود را از بالا و پايين به اين شهر خواهد فرستاد » .

ابن ابي الحديد مي گويد :

« بصره تاكنون دوبار در آب غرق شده است ، يك بار در زمان « القادر باللّه » و بار ديگر در زمان « القائم باللّه » طغيان آب هاي خليج فارس و باران هاي سيل آسا اين شهر را در آب فرو برد و از ميان آن همه ساختمان تنها كنگره هاي مسجد جامع كه در بلندي قرار داشت ، به سان سينه كشتي يا سينه مرغي در دريا ديده مي شد » .^{( 2 )}

2 . معاويه بر سرزمين عراق مسلط مي گردد

اميرمؤمنان (عليه السلام) از مرگ خود قبل از مرگ معاويه خبر داد و اعلام فرمود كه وي پس از آن حضرت بر اهل عراق مسلط مي گردد . البته ايشان از معاويه نام نمي برد ، ولي صفات او را متذكر مي گردد كه جز معاويه كسي نيست ، سپس مي فرمايد :

« وَاِنَّهُ سَيَأْمُرُكُمْ بِسَبّي وَالْبَراءَة مِنّي ، أمّا السَّبُّ فَسَبُّوني فَإِنَّهُ لِي

1. نهج البلاغه، خطبه 12.

2. شرح حديدي، ج71 ص 253.

377

زَكاةٌ ولَكُمْ نَجاةٌ وَأَمَّا الْبَرائَةُ فَلا تَتَبَرُّؤا مِنّي فَإِنّي وُلِدْتُ عَلي الْفِطْرَةِ وَسَبَقَتْ إِلَي الإِيمانِ وَالْهِجْرَةِ » .^{( 1 )}

« از شما مي خواهد كه به من ناسزا بگوييد و از من بيزاري بجوييد اگر از شما بخواهند از من بدگويي كنيد ، بدگويي بنماييد زيرا آن مايه پاكي من و نجات شما است ، ولي هرگز در باطن از من بيزاري نجوييد ، زيرا من بر فطرت اسلام چشم به جهان گشوده ام و قبل از همه اسلام آورده ام و به رسول خدا در مدينه پيوسته ام » .

3 . ده نفر از خوارج جان به سلامت نمي برند و از يارانم ده نفر كشته نمي شود

در نبردي كه ميان امام و خوارج در سرزمين نهروان رخ داد ، امام پس از اتمام حجت و بازگشت گروهي از خوارج به صفوف امام ، رو به ياران خود كرد و چنين فرمود :

« مَصارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ ، وَاللّهِ لا يُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَلا يَهْلكُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ » .^{( 2 )}

« قتلگاه آنان كنار آب نهروان است سوگند به خدا از گروه خوارج ده نفر جان به سلامت نمي برند و از شما هم ده تن كشته نمي شود » .

ابن ابي الحديد مي گويد : « اين خبر غيبي يكي از كرامات امام است و صحت آن به طور تواتر نقل شده است و در نبردي كه ميان سربازان امام و خوارج نهروان رخ داد ، نه نفر جان به سلامت بردند و از ميان ياران علي تنها هشت تن به شهادت رسيدند » .^{( 3 )}

1. شرح حديدي، ج71 ص 253.

2. نهج البلاغه، خطبه 58.

3. شرح حديدي، ج5، ص 4، و شرح عبده، صفحه103 مراجعه فرماييد.

378

امامت امامان موروثي نبوده است

سؤال : آيا امامت در مذهب اماميه امر موروثي است ؟

پاسخ : گاهي مشيت الهي ـ بنا بر مصلحت ـ بر اين تعلق مي گيرد كه يكي از مناصب الهي مانند نبوت را در خانواده خاصي قرار دهد ، و ديگر دودمان ها در آن شريك نشوند ، چنان كه درباره منصب نبوت پس از درگذشت ابراهيم چنين بوده است ، آنجا كه مي فرمايد :

« وَوَهَبْنـا لَـهُ إِسحـق وَيَعْقُوبَ وَجَعلْنا فـي ذُرّيتِهِ النُّبوّةَ والكِتابَ » .^{( 1 )}

« به ابراهيم [ فرزنداني به نام ] اسحاق و يعقوب بخشيديم و نبوت و كتاب آسماني را در دودمان او قرار داديم » .

گزينش ذريه ابراهيم براي نبوت و نزول كتاب ، در برابر ديگر خانواده ها ، به معني موروثي بودن مقام نبوت نيست ، زيرا در اين صورت بايد امر نبوت در ميان فرزندان يك پيامبر نسل اندر نسل منتقل گردد ، در حالي كه چنين نبود ، گاهي پدر و پسر به ترتيب به مقام نبوت نايل مي آمدند ـ مانند داود و سليمان ـ ولي در ديگر

1. عنكبوت/27.

379

موارد ، پس از مرگ پيامبر ، نور نبوت به فرزندان او نمي رسيد ، بلكه به افراد ديگر از خاندان بزرگ ابراهيم منتقل مي گشت .

خلاصه اين كه گزينش يك دودمان بزرگ براي فيض نبوت ، غير از موروثي بودن آن مقام مي باشد و امامت امامان دوازده گانه نيز از همين مقوله است .

طبق روايات الأئمة الاثني عشر من قريش ( كه در پيش تر آن را ذكر كرديم ) خاندان قريش براي ولايت و خلافت از رسول خدا برگزيده شده اند ، ولي مقصود از « قريش » همه قبايل چهارگانه آن نيست ، بلكه خصوص بني هاشم است كه از اصالت و طهارت و فضيلت بالايي برخوردارند^{( 1 )} ، و اين نور در اين خاندان باقي خواهند ماند ، امّا نه به معناي موروثي كه از پدر به فرزند منتقل شود ، بلكه به همان شيوه اي كه در انتقال نبوت در خاندان ابراهيم بيان گرديد .

از اين رو پس از شهادت حسن بن علي (عليهما السلام) مقام ولايت از آن برادر وي سالار شهيدان گرديد ، و همچنين پس از درگذشت امام صادق (عليه السلام) علي رغم وجود فرزندي به نام « عبداللّه بن افطح » ، خلافت الهي از آن فرزند ديگرش ، موسي بن جعفر (عليه السلام) گرديد .

با بررسي زندگاني پيشوايان اين حقيقت كاملاً روشن مي گردد كه اختصاص رهبري امت به خاندان « بني هاشم » ، ربطي به موروثي بودن امامت ندارد و گزينش امام به اختيار كسي ـ حتي امام پيشين ـ نيست ، بلكه بايد به روشي غير از وراثت تعيين گردد .

1. اميرمؤمنان (عليه السلام) در يكي از سخنان خود به اين تفسير اشاره مي كند و مي فرمايد:

«إنّ الأئمّة من قريش غُرِسُوا في هذا البطنِ مِن هاشم لا تصلَح علي سواهم، ولا تصلَح الولاة من غيرهم».

«امامان از قريش هستند، و درخت وجودشان در سرزمن اين تيره از بني هاشم غرس شده اند، مقام امامت در خور ديگران نيست و ديگران شايستگي اين مقام را ندارند.(نهج البلاغه، خطبه 44).

380

خلافت بلا فصل حضرت علي (عليه السلام)

سؤال : آيا در كتب اهل سنت ، دليلي بر خلافت بلا فصل علي (عليه السلام) يافت مي شود ؟

پاسخ : با مطالعه صفحات پيشين اين فصل پاسخ اين پرسش كاملاً روشن مي گردد و ديگر نيازي به پاسخ گويي مجدد نيست ، ولي اجمالاً به رؤوس دلايل اشاره مي كنيم :

1 . حديث يوم الدار .

2 . حديث منزلت .

3 . حديث ثقلين .

4 . حديث سفينه نوح .

5 . حديث غدير;

كه همه آنها ، دليل ما بر امامت و خلافت علي است ، و در گذشته درباره اين احاديث سخن گفتيم و نيازي به تكرار آن نيست .

﷯

381

فصل ششم :

اهل بيت (عليهم السلام)

383

مقدمه

منزلت اهل بيت (عليهم السلام) در ميان مسلمانان

واژه « اهل بيت » در نظر همه مسلمانان ، خوشايند و احترام برانگيز است و در انديشه آنان ، جايگاهي والا دارد ، چندان كه پيروان تمامي فرق اسلامي به مصاديق اين عبارت با ديده احترام مي نگرند و از آنان با ادب و احترام خاصي ياد مي كنند ، و هيچ يك از مذاهب اسلامي نسبت به اهل بيت پيامبر موضع خصمانه ندارد . علت اين امر آن است كه قرآن با تأكيد بر دو موضوع ، اين علاقه و مهر فزاينده را نسبت به اهل بيت در ميان پيروان خود پديد آورده است ، اين دو موضوع عبارتند از :

1 . علايم و نشانه هاي اهل بيت .

2 . حقوق اهل بيت بر مسلمانان .^{( 1 )}

و به همين جهت ، مسلمانان شيفته « اهل بيت » بوده و به آنان عشق مي ورزند . محدوديت صفحات كتاب به ما اجازه نمي دهد كه درباره اين دو موضوع هر چند به صورت فشرده سخن بگوييم ، از اين رو تنها در اين زمينه به پاسخ برخي از پرسش ها مي پردازيم :

1. درباره آشنايي با نشانه هاي اهل بيت و حقوق آنها به كتاب «مفاهيم القرآن» ج1، ص 229ـ 300 مراجعه فرماييد.

384

مقصود از اهل بيت كيست ؟

سؤال : قرآن از تعلق اراده خدا بر تطهير اهل بيت از رذائل و پليدي ها سخن مي گويد ، در اين جا اين سؤال مطرح مي شود كه مصاديق اهل بيت (عليهم السلام) از نظر شيعه چه كساني هستند ؟

پاسخ : نظر سائل به آيه مباركه است كه مي فرمايد :

« إِنّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَيْتِ وَيُطهّركُمْ تَطْهيراً » .^{( 1 )}

« خداوند مي خواهد پليدي ها را تنها از شما خانواده دور كند و شما را كاملاً پاك گرداند » .

براي بررسي آيه « تطهير » لازم است دو مطلب مورد بحث قرار گيرد :

1 . مفهوم « اهل بيت » چيست و عرب اين واژه را در چه موردي به كار مي برد ؟

2 . اين آيه در مورد چه كساني نازل شده است ؟

تبيين مفهوم « اهل بيت »

واژه « اهل بيت » مركب از دو كلمه است :

1. احزاب/33.

385

1 . اهل .

2 . بيت .

مفهوم هر دو كلمه واضح و آشكار است و براي تشريح آن ، به نقل سخنان فرهنگ نويسان عرب نيازي نيست ، زيرا واژه « أهل » هر چند عربي است ، ولي به خاطر ورود آن به زبان پارسي و اُنس ما با اين لفظ در طول چند قرن ، آن را در رديف كلمات فارسي درآورده است ، و از مجموع استعمالات آن به صورت مضاف مي توان مفهوم آن را چنين توضيح داد :

اهل امر : زمامداران .

اهل انجيل : پيروان انجيل .

اهل كتاب : پيروان كتاب هاي آسماني .

اهل اسلام : پيروان اسلام .

اهل الرجل : كساني كه با مردي پيوند خويشاوندي دارند .

اهل بيت : كساني كه در سايه پيوند خويشاوندي در خانه اي به صورت مشترك زندگي مي كنند .

اهل الماء : موجوداتي كه در آب دريا يا كنار آن زندگي مي كنند .

با توجه به موارد استعمال اين كلمه مي توان مفهوم اين لفظ را به شرح زير تحديد كرد : هر انساني كه نسبت به موضوعي ( مضاف اليه ) يك نوع انتساب يا اختصاص ، و الفت و انسي دارد ، به آن « أهل آن شيء » مي گويند ، از اين رو « ابن منظور » در « لسان العرب » مي گويد : « اهلُ الرجل أخصّ الناس به : وخِصّيصان هر مردي ، اهل اوست » .

به ديگر سخن ، هرگاه گفته شود « اهل الرجل » مقصود كساني است كه به او وابسته بوده ، و از اتباع و متعلقان او به شمار مي روند و بر اساس اين بيان ، بايد گفت : اهل بيت مفهوم وسيعي دارد كه فرزندان و همسران انسان را نيز دربرمي گيرد ،

386

لذا قرآن به روشني آن را در مورد همسر ابراهيم به كار برده و آورده است كه فرشتگان خطاب به او گفتند :

« رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ البَيْت » .^{( 1 )}

« رحمت و بركات الهي بر شما خاندان باد » .

مقصود از « اهل بيت » چه كساني است ؟

اكنون وقت آن رسيده است كه مقصود از اهل بيت در آيه تطهير روشن شود . هرگاه دليلي بر انحصار اين مفهوم بر همسر و همسران يا خصوص فرزندان اقامه نشود ، بايد آن را بر همان معني وسيع حمل كرد ، ولي قرائن قاطع نشان مي دهد كه مقصود ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و علي ، فاطمه و حسن و حسين (عليهم السلام) است و ديگر افراد را شامل نيست .

شواهد و قرائن اين گفته عبارتند از :

1 . « البيت » به بيت معيني اشاره دارد .

« ال » در واژه « البيت » ، ال جنس يا استغراق نيست ، بلكه اشاره به يك بيت معهود كه مورد عنايت آيه است ، زيرا اگر مقصود آيه خانه هاي همسران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بود ، لازم بود بگويد « أهل البيوت » ، و لذا آنجا كه درباره آنان سخن مي گويد ، صيغه جمع به كار مي برد ، نه صيغه مفرد و مي فرمايد :

« وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرُّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِليّةِ الأُولي » .^{( 2 )}

« در خانه هاي خود قرار گيريد و مانند دوران جاهليت نخست ، زيبايي هاي خود را آشكار نكنيد » .

در اين آيه هر اتاقي از اتاق هاي زنان رسول خدا بيتي محسوب شده كه متعلق

1. هود/74.

2. احزاب/33.

387

به يكي از همسران او بود ، در حالي كه در آيه ، يك بيت مشخص مطرح است و طبعاً بايد اين يك بيت را معين كنيم ، نمي توان گفت اين « بيت » يكي از بيت هاي متعلق به همسران رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است ، زيرا در اين صورت مفهوم آيه كاملاً در ابهام فرو رفته و مجمل خواهد بود ، گذشته از اين دليلي ندارد كه يكي از بيت ها را بر هشت بيت ديگر ترجيح دهيم .

از اين جهت بايد اين بيت ، جدا از بيوت ازواج رسول خدا باشد و آن بيت چيزي جز بيت فاطمه (عليها السلام) نيست كه در عين تعلق به وي ، به پيامبر نيز تعلق داشت و در آن چهار نفر مشتركاً زندگي مي كردند .

مؤيد اين مطلب حديثي است كه سيوطي در تفسير آيه « في بُيُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرفَعَ »^{( 1 )} آورده است . او مي نويسد : وقتي اين آيه نازل شد و پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آن را در مسجد تلاوت كرد ، فردي برخاست و از رسول خدا پرسيد : اين بيوت با عظمت از آن كيست ؟ پيامبر فرمود : « بيوت انبيا و پيامبران است » . در اين هنگام ابوبكر برخاست و در حالي كه به خانه فاطمه و علي (عليهما السلام) اشاره كرد ، گفت : آيا اين خانه نيز از آن خانه هاست ؟ پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : « نعم من أفاضلها^{( 2 )} ; آري ! از برترين آنهاست » .

2 . مذكر بودن ضماير

قرآن در سوره احزاب از آيه بيست و نهم تا آيه سي و چهارم پيرامون همسران پيامبر بحث و گفتگو مي كند و در تمام آيات ، ضماير مربوط به همسران پيامبر را مطابق قواعد ادبي مؤنث مي آورد ، در اين مورد متجاوز از بيست ضمير مؤنث به كار مي برد و مي فرمايد : « كُنْتُنَّ * فَتَعالِينَ * أُمَتِعْكُنَّ * أُسَرِّحْكُنَّ * تُرِدْنَ * لَسْتُنَّ *

1. نور/36.

2. الدر المنثور:6/203، تفسير سوره نور; روح المعاني:18/174.

388

اتَّقَيْتُنَّ * فَلا تَخْضَعْنَ * قلنَ * قَرْنَ بُيُوتِكُنَّ * تَبَرُّجْنَ * اتِينَ * أَطِعْنَ * وَاذْكُرْنَ * و . . . » .

ولي هنگامي كه به آيه مورد بحث ـ كه در ذيل آيه سي و سه قرار دارد ـ مي رسد ، لحن سخن دگرگون مي شود و مخاطب عوض مي گردد ، ضماير را مذكر مي آورد و مي گويد : « عَنْكُمُ الرِّجْسَ » و « يُطَهِّرَكُمْ » . در اين صورت بايد دقت كرد كه هدف از اين دگرگوني چيست ؟

اين دگرگوني جز اين نيست كه آيه درباره غير اين گروه ( زنان ) نازل شده ، هر چند در سياق آيات مربوط به آنها آمده است ، اين كه علت « تداخل » چيست و امّا چرا در اثناي گفتگوي با همسران ، ناگهان طرف خطاب دگرگون مي شود ومطلب مربوط به غير آنان به ميان مي آيد و آنگاه ، بار ديگر به بحث پيرامون همسران باز مي گردد را در جاي ديگري مورد بحث قرار خواهيم داد .

اهل بيت (عليهم السلام) در لسان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

روايات متضافر بلكه متواتر از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نشان مي دهد كه در اين آيه ، جز خود پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و ساكنان خانه فاطمه ، احدي مقصود نيست ، و اين روايات را گروهي از صحابه از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل كرده اند كه برخي از آنها عبارتند از : 1 . ابوسعيد خدري ، 2 . انس بن مالك ، 3 . ابواسحاق ، 4 . واثلة بن الاسقع ، 5 . ابوهريره ، 6 . ابوالحمراء ، 7 . سعد بن أبي وقاص ، 8 . عايشه ، 9 . ام سلمه ، 10 . ابن عباس .

مضمون احاديث حاكي است كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) براي روشن كردن مقصود از اهل بيت ، دو كار معين انجام داده است كه هركدام در نوع خود قابل توجه است :

1 . كسا و عبا و يا قطيفه اي بر سر پنج تن افكند و امّ سلمه را كه قصد ورود به

389

زير كسا را داشت ، از دخول تحت كِسا بازداشت و اين جمله را گفت : « خدايا اينان اهل بيت من مي باشند ، پروردگارا پليدي را از آنان دور ساز ! » .

2 . به مدت هشت ماه و يا بيشتر ، موقع رفتن به مسجد براي گزاردن نماز صبح ، به خانه زهرا مي رفت و آنان را براي نماز دعوت مي كرد و آيه مذكور را تلاوت مي نمود .

بنابر اين ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با اين دو عمل ، كاملاً مصاديق آيه را تعيين فرموده است . اينك به صورت فشرده به ترجمه و نقل برخي از احاديث مي پردازيم :

1 . ابو سعيد خدري مي گويد :

« قالَ رَسُوُل اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : نُزِّلَتْ هذِهِ الآيَةُ فِيَّ وَفي عَلِيّ وَفاطِمَةَ وَحَسَن وَحُسَيْن » .

« رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : اين آيه درباره من و علي و فاطمه و حسن وحسين فرود آمده است » .

امّ سلمه مي گويد : اين آيه در خانه من نازل گرديد . همان روز زهرا (عليها السلام) غذايي به حضور پيامبر آورد ، پيامبر فرمود : برو ابن عمت علي و دو فرزند خود را بياور ، زهرا در حالي كه دست فرزندان خود را گرفته بود و علي نيز پشت سر اوحركت مي كرد ، وارد محضر رسول خدا شد .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حسنين (عليهما السلام) را در آغوش خود گرفت و علي (عليه السلام) در سمت راست پيامبر و دخت او در سمت چپ او نشستند و هر پنج نفر مشغول خوردن غذايي شدند كه دخت گرامي پيامبر آماده كرده و به حضور پيامبر آورده بود ، ناگهان فرشته وحي الهي نازل شد و آيه تطهير را فرود آورد . در اين موقع پيامبر كسايي را كه شبها آن را به روي خود مي كشيد ، برداشت و همه را زير آن كساء قرار داد و دست خود را از زير كسا بيرون آورد و به آسمان اشاره كرد و سه بار فرمود :

390

« اَلّلهُمَّ إِنَّ هؤُلاءِ أَهْلُ بَيْتي وَخاصَّتي فَاذْهِبْ عَنْهُمَا الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً » .

من با شنيدن اين جمله خواستم زير كِسا درآيم و مشمول چنين فضيلتي گردم ، از اين جهت گوشه كسا را بالا زدم تا به آنان ملحق شوم ، پيامبر آن را از دست من كشيد ، گفتم : اي رسول خدا ! آيا من از اهل بيت تو نيستم ؟ ! پيامبر بدون اين كه يكي از دو طرف قضيه را تصديق كند فرمود :

« إنّكِ علي خَيْر أَنَّكِ مِنْ أَزْواجِ النَّبِيّ » .

« تو زن نيكي هستي و از همسران پيامبر مي باشي » .

مضمون حديث كه در كتاب هاي حديث و تفسير نقل شده ، همگي بيانگر آن است كه مفاد آيه از خصايص اين پنج نفر است و غير آن پنج تن ، حتي بهترين و پاكترين همسران او در اين فضيلت شركت ندارند .

رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به روايتي چهل روز و به روايت ديگر هشت ماه و به روايت سوم ، نُه ماه ، هنگامي كه براي گزاردن نماز صبح به مسجد مي رفت ، به در خانه علي (عليه السلام) مي آمد و مي گفت :

« الصَّلاةُ ، الصَّلاةُ ، « إِنَّما يُريدُ اللّهُ لِيُذْهبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُم تَطْهيراً » » .^{( 1 )}

آيا با توجه به اين روايات باز مي توان براي آيه ، تفسير ديگري جست ؟ شگفت از سر دبير مجله « ترجمان الحديث » لاهور پاكستان « احسان الهي ظهير » است كه خود را مترجم و سخن گوي احاديث نبوي مي داند; امّا با بي پروايي خاصي اين همه احاديث را كه نشانگر اختصاص تطهير به اين گروه است ناديده گرفته و در كتاب

1.درباره آگاهي از منابع احاديث ياد شده در متن به تفسير طبري:22/5ـ7 و تفسير الدر المنثور:5/198ـ 199 مراجعه فرماييد.

391

« الشيعة واهل البيت » به روايت ( عكرمه ) خارجي اعتماد كرده و مي گويد : مقصود همسران پيامبر است و مي افزايد كه فرزندان او نيز مجازاً در آن داخل است .

تنها سؤالي كه باقي مي ماند اين است كه چرا آيه تطهير در لابلاي آيات مربوط به همسران پيامبر آمده است ؟

پاسخ آن اين است كه گاهي قرآن در حالي كه درباره موضوعي سخن مي گويد ، آن را رها كرده و به موضوعي مي پردازد و اندكي بعد ، ديگر بار به همان موضوع نخست برمي گردد كه يك نمونه آن را نقل مي كنم .

در داستان يوسف ، آنگاه كه پرده از خيانت همسر عزيز برافتاد ، و شوهر از جريان آگاه شد ، عزيز رو به همسر خود مي كند و مي گويد :

« قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيدكُنَّ عَظيم » .^{( 1 )}

« گفت : اين كار مكر شما زنان است و حيله هاي شما بزرگ است » .

در حالي كه با همسر خود سخن مي گويد ناگهان خطاب را به يوسف متوجه مي كند و مي گويد :

« يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِري لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الخاطِئين » .^{( 2 )}

« يوسف از او درگذر ، و تو ـ اي زليخا ! ـ نيز از گناهي كه انجام داده اي استغفار كن ، تو از خطاكاران بوده اي » .

وامّا اين كه چرا اين كار انجام گرفته و لابلاي گفتگو درباره زنان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مسأله اهل بيت (عليهم السلام) آمده است ، در اينجا دو علت باعث اين كار شده است :

1 . خدا در حالي كه درباره زنان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سخن مي گويد و گاهي آنها را تهديد مي كند و مي گويد :

1. يوسف/28.

2. يوسف/29.

392

« يا نِساءَ النَّبيّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَة مُبَيّنَة يُضاعَف لَها العَذاب ضِعْفَين وَكانَ ذلِكَ عَلي اللّهِ يَسيراً » .^{( 1 )}

« اي زنان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ! هر يك از شما گناه آشكار و فاحشي مرتكب شود ، عذاب او دو چندان خواهد بود ، واين براي خدا آسان است » .

در اين شرايط با مطرح كردن اهل بيت و كمالات آنان مي خواهد برساند كه اين خاندان براي شما بهترين الگو هستند ، چه بهتر زندگي آنان ، سرخط زندگي شما باشد .

2 . بسياري از مسلمانان صدر اسلام درباره علي و خاندان او كاملاً حساسيت داشتند ، هيچ قبيله و عشيره اي نبود كه فردي از آنان به دست امام در غزوه هاي اسلامي كشته نشده باشد ، و لذا بسياري از آنان از امام سخت دل آزرده و ناراحت بودند ، و اين نوع بغض و كينه ، پس از درگذشت پيامبر آشكار شدو گروه هاي زيادي به نوعي از امام و خانواده او انتقام گرفتند .

به خاطر چنين حساسيتي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به فرمان خدا آيه مربوط به طهارت و عصمت اين خاندان را در لابلاي آيات مربوط به همسران پيامبر قرار داد تا تجلي زيادي نداشته باشد . آنگاه براي اين كه ايجاد اشتباه نكند ، از طريق سنّت و حديث به توضيح مفاد اين آيه پرداخت و پرده از مقصد حقيقي آيه برداشت .

اين جريان درست مانند اين است كه افراد خردمند و با تجربه اشياي بسيار قيمتي و گرانبها را در درون خانه در ميان اشيايي قرار مي دهند كه براي بيگانه چندان جلب توجه نكند ، هر چند خود اهل خانه از درون آن آگاه هستند .

اين بحث را ما با نقل روايتي از سعد بن ابي وقاص به پايان مي رسانيم :

ترمذي در صحيح خود از سعد وقاص نقل مي كند كه در ماجراي مباهله ،

1. احزاب/30.

393

پيامبر ، علي و فاطمه و حسن و حسين را خواست و گفت : « اَللّهُمَّ هؤلاءِ أَهْلِي » . وي در بخش ديگري از صحيح خود آورده است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حسن وحسين و علي و فاطمه (عليهم السلام) را با پارچه پوشانيد و فرمود :

« الَّلهُمَّ هؤلاءِ أَهْلُ بَيْتي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً . قالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ يا نَبِيَّ اللّه ؟ قالَ أَنْتِ عَلي مَكانِكِ وَأَنْتِ عَلي خَيْر » .^{( 1 )}

« خدايا آنان اهل بيت من هستند ، خدايا پليدي را از آنان دور ساز و آنان را به نحو خوبي ، پاكيزه گردان ! امّ سلمه عرضه داشت : اي پيامبر خدا ! من هم از آنان هستم ؟ فرمود : تو بر جاي خود باش ( وارد كسا مشو ) تو زن خوبي هستي » .

1. جامع الأُصول، ج10، ص 101ـ 102.

394

چرا تنها احاديث اهل بيت ؟ !

سؤال : چرا شيعه تنها بر احاديث مروي از اهل بيت عمل مي كند ؟

پاسخ : شيعه هر روايتي كه از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به سند صحيح نقل گردد ، آن را مي پذيرد و به آن عمل مي كند ، امّا در بخش عقايد و معارف ، به خبر واحد ( حتي اگر سند آن صحيح باشد ) ، اعتماد نمي كند ، ولي در مسائل مربوط به فروع و احكام ، خبر صحيح را كه راويان آن همگي ثقه و عدل باشند ، مي پذيرد .

ميزان صحت و حجيت خبر ، اين است كه با سند صحيح به معصوم مانند پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) برسد . اخباري كه در اختيار شيعه هست ، بر دو گونه است :

1 . رواياتي كه از طريق راويان ثقه و عادل از يكي از امامان معصوم نقل شده است .

اين نوع روايات بايد بر همگان حجت باشد ، زيرا فرض اين است كه انسان هاي ثقة و عادل از ائمه و پيشوايان بزرگ اسلام ، نقل حديث كرده اند ، و همگي مي دانيم كه احاديث ائمه اهل بيت (عليهم السلام) به شخص پيامبر مي رسد ، و شعار همه آنها اين است :

« حَدِيثي حَديثُ أَبِي وَحَدِيثُ أَبي حَدِيثُ جَدّي ، وَحَدِيثُ جَدّي حَديثُ الْحُسَين ، وَحَدِيثُ الحُسَيْن ، حَديثُ الْحَسَنَ

395

وَحَدِيثُ الْحَسَن حَديثُ أمير المُؤْمِنينَ وَحَديثُ أمير المُؤْمنين ، حَدِيثُ رَسُول اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وَحَديثُ رَسُولَ اللّهِ قَول اللّه عَزَّوَجَلّ . . . » .^{( 1 )}

« امام صادق (عليه السلام) فرمود : حديث من حديث پدرم ، و حديث پدرم ، حديث جدّم ـ علي بن الحسين ـ و حديث جدّم ، حديث حسين ، و حديث حسين ، حديث حسن ، و حديث حسن ، حديث اميرمؤمنان و حديث اميرمؤمنان ، حديث پيامبر خداست ، و حديث پيامبر خدا ، گفتار خداست » .

بنابراين كليه احاديث ائمه اهل بيت به رسول اللّه منتهي مي شود ، هرگاه حديث آنان به سند صحيح به دست هر مسلماني برسد ، لازم است بر چنين حديثي عمل كند .

2 . رواياتي كه از غير طريق اينها به وسيله سندهاي صحيح از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل شده باشد ، همه علماي شيعه به چنين حديثي عمل مي كنند ، و لذا قسمتي از احاديث مورد توجه فقها ، رواياتي است كه در صحاح و سنن اهل سنت هست ، و كساني كه با كتب شيعه آشنا باشند ، به اين حقيقت پي مي برند .

جاي تأسف است كه علماي اهل سنت به روايات افراد عادي كه از رسول خدا حديث نقل مي كنند عمل كرده اند ، ولي روايات اهل بيت (عليهم السلام) را كنار مي گذارند .

اهل بيت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) همتاي قرآن و مايه هدايت هستند ، چگونه روايات آنان ترك شود و روايات افراد عادي مانند ابوهريره و انس بن مالك وعبد اللّه بن عمر و عبداللّه بن عمرو بن العاص وغيره مورد توجه قرار گيرد ؟

علماي شيعه ، كليه رواياتي را كه از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) وارد شده و همگي

1. اصول كافي، ج71 ص 42، حديث14.

396

متصل به رسول خداست ، در جوامع حديثي خود گرد آورده اند . در ميان شيعه سه نوع جوامع حديثي وجود دارد كه هر كدام براي خود مزيتي دارند . آنچه بيشتر مطرح است ، كتب اربعه مي باشد كه سه شخصيت بزرگ دست به نگارش آنها زده اند :

1 . محمد بن يعقوب كليني ( متوفاي 329ق ) مؤلف كتاب « كافي » در 8جلد ، حاوي بيش از 16000حديث .

2 . محمد بن علي بن الحسين شيخ صدوق ( متوفاي 381ق ) ، مؤلف « من لا يحضره الفقيه » در 4 جلد .

3 . محمد بن حسن طوسي ( متوفاي 460ق ) ، مؤلف « التهذيب » در 10 جلد و كتاب « الاستبصار » در 4 جلد .

« علم حديث » همراه با دو علم « رجال » و « درايه » در طول قرون در ميان شيعه از رواج كاملي برخوردار بوده و خوشبختانه اخيراً در قم و شهر ري « مؤسسه دارالحديث » همراه با بخش آموزش عالي و بخش پژوهش آغاز به كار كرده است .

397

فاطمه (عليها السلام) و همسران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

سؤال : چرا دخت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فاطمه (عليها السلام) بر همسران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) برتري دارد ؟

پاسخ : براي پاسخ به اين پرسش به قرآن مراجعه مي كنيم ، آيا آياتي كه درباره دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نازل شده است ، درباره همسران او نيز فرود آمده است ؟ برخي از آياتي كه در شأن حضرت فاطمه (عليها السلام) نازل شده عبارتند از :

1 . سوره كوثر

خدا به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خطاب مي كند كه ما به تو « كوثر » داديم ، آن جا كه مي فرمايد :

« إِنّا أَعْطَيْناكَ الكَوثَر * فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَر * إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَر » .

« ما به تو كوثر اعطا كرديم ، پس براي پروردگارت نماز بخوان و قرباني كن ، به درستي كه دشمن تو ابتر است » .

مفسران در مصداق « كوثر » كه به معني « خير كثير » است ، اقوالي دارند ، ولي قول روشن همان است كه بگوييم مراد از آن ، فرزندان زيادي است كه خدا از طريق حضرت زهرا (عليها السلام) به پيامبر لطف فرموده است و شاهد اين گفتار آخر سوره است كه مي فرمايد : اي رسول گرامي دشمن تو « ابتر » است ، يعني تو ابتر نيستي به دليلي كه

398

ما به تو كوثر يعني خير كثير داديم كه يكي از مظاهر آن فرزندان زياد از نسل زهرا (عليها السلام) است .

فخـر رازي در تفسير سوره « كـوثر » مي گويد : اين خبر غيبي قرآن تحقـق پـذيرفته است زيرا امـوي ها و عبـاسي هـا در كشتن فـرزندان زهرا (عليها السلام) دريغ نكردند ، مع الوصف شرق و غرب عالم از نسل زهـرا مالامال است ، آنگاه مي گويد : علما و دانشمنداني بزرگ مانند باقـرالعلوم وحضرت صادق وحضرت كاظم و حضرت رضا (عليهم السلام) در آغوش اين خانواده پرورش يافته اند .^{( 1 )}

2 . آيه تطهير

آيه ديگري كه درباره حضرت زهرا (عليها السلام) نازل شده ، آيه « تطهير » است :

« إِنَّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْس أَهْل البَيْت وَيُطَهِّركُمْ تَطْهيراً » .^{( 2 )}

« همانا خداوند اراده كرده است تا رجس و پليدي را از شما اهل بيت ببرد و شما را به پاكي حقيقي برساند » .

اين آيه درباره حضرت زهرا (عليها السلام) و دو فرزندش حسن و حسين (عليهما السلام) و همسر گرامي و پدر بزرگوارش نازل شده است و مقصود از اهل بيت ، خاندان وحي و نبوت است .

روايات زيادي گواهي مي دهد كه پيامبر هر چهار نفر را به همراه خود زير كسايي قرار داد واين آيه را تلاوت كرد و فرمود : خدايا براي هر پيامبر اهل بيتي است و اينها اهل بيت من هستند .

درك مفهوم آيه در گرو توجه به دو مطلب است :

1. تفسير رازي، تفسير سوره كوثر.

2. احزاب/33.

399

الف : مراد از رجس چيست ؟

ب : اراده در آيه ، چه نوع اراده اي است ؟

يادآور مي شويم كه رجس در آيه به معني پليدي است ولي مقصود از آن ، پليدي معنوي است ، نه آلودگي ظاهري و حسي .

همچنان كه كه مقصود از اراده ، ارداه قطعي خدا است كه ما آن را اراده تكويني مي ناميم ، يعني همين طور كه اراده خدا تعلق مي گيرد كه موجود زنده اي پديد آيد يا نابود گردد ، همچنين مشيت الهي بر اين تعلق گرفته است كه خاندان رسالت از پليدي ها پاك شوند .

تصور نشود كه نوع اراده در آيه ، همان اراده قانوني است كه از آن به اراده تشريعي تعبير مي كنند زيرا چنين مشيت قانوني اختصاص به اين پنج نفر ندارد ، خداوند در مقام تشريع از همه خواسته است كه از گناه پاك شوند و همگي مي دانيم كه مشيت تشريعي ، لزوماً با حصول مراد همراه نيست ، چنان كه خدا از همه خواسته است نماز بخوانند ، ولي گروه كثيري اين فريضه را انجام نمي دهند .

اجمال سخن اين كه اين اراده تنها به اين پنج نفر متعلق است كه تحت پوشش اهل بيت قرار گرفته اند ، نه همه افراد . در نتيجه بايد گفت نوع اين اراده ، اراده تشريعي نبوده ، بلكه تكويني است كه حتماً با مراد همراه مي باشد ، چنان كه مي فرمايد :

« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُول لَهُ كُنْ فَيَكُون » .^{( 1 )}

« فرمان او اين است كه هر موقع تحقق چيزي را اراده مي كند به او فرمان باش مي دهد او نيز متحقق مي شود » .

1. يس/82.

400

3 . آيه مباهله

در يكي از سالهاي هجرت ، پيشوايان نصاراي « نجران » وارد مدينه شدند تا با پيامبر از نزديك مناظره كنند ، آنان در مناظره محكوم شدند ، ولي از پذيرفتن اسلام سربرتافتند . پيامبر آنان رابه مباهله دعوت كرد ، يعني همگان در نقطه اي به دور از مردم گرد آيند و دروغگويان را لعن و نفرين كنند .

و اين همان حقيقت است كه در قرآن چنين از آن ياد شده است :

« فَقُلْ تَعالَوا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْنائَكُمْ وَنِسائَنا وَنِسائَكُمْ وَأَنْفُسنا وَأَنفُسكُم » .^{( 1 )}

« پس بگو بياييد بخوانيم ( بياوريم ) فرزندان ما را و فرزندان شما را ، زنانمان را و زنانتان را و نفس هايمان و نفس هايتان را ( كساني را كه جان ما و شما هست ) . . . » .

آيه مباركه حاكي است كه پيامبر بايد سه گروه را به ميدان مباهله وارد كند :

الف : فرزندان خود را « أَبنائنا » .

ب : زنان خويش را « نِسائنا » .

ج : جان هاي خويش را « أنفسنا » .

و به اتفاق مفسران و تاريخ نويسان ، پيامبر از فرزندان منتسب به خويش فقط حسن و حسين (عليهما السلام) را وارد ميدان مباهله كرد ، و از زنان زهرا (عليها السلام) را برگزيد ، و از گروه سوم بنام « أنفسنا » كه جان پيامبر باشند علي (عليه السلام) را همراه آورد و به آنان گفت كه وقتي من دعا كردم شما آمين بگوييد ، و براي هر چهار نفر در آن بيابان سوزان سايه باني درست كرد و عباي خود را بر روي آن افكند و به آنان گفت منتظر نفرين و دعاي من باشيد .

401

يك چنين منظره روحاني بزرگان نجران را تكان داد و به صدق و صفاي منادي توحيد و رسالت پي بردند ، زيرا با خود انديشيدند كه اگر اين مرد به رسالت خود ايمان نداشت هرگز جگرگوشه هاي خود را وارد ميدان هلاكت نمي كرد ، از اين جهت از مباهله منصرف شده و پذيرفتند كه به آيين خود باقي بمانند ، ولي سالي دوبار جزيه بپردازند .

در اينجا نكته اي را اضافه مي كنم و آن اين كه در مجموع فرزندان و زنان مدينه جز اين چهار نفر صلاحيت اين مقام را نداشتند كه دعاي پيامبر را با آمين بدرقه كنند .

4 . آيه اطعام براي خدا

سوره هل اتي از سوره هاي مورد توجه شيعيان است ، زيرا آياتي از اين سوره در ستايش خاندان رسالت وارد شده ، و آنان را با آيات ياد شده در زير توصيف مي كند ، آنجا كه مي فرمايد :

« يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخافُونَ يَوماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطيراً * وَيُطْعِمُونَ الطَّعام عَلي حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتيماً وَأَسيراً * إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّه لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً * إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوماً عَبُوساً قَمْطَريراً * فَوَقاهُمُ اللّهُ شَرَّ ذلِكَ اليَوم وَلَقّاهُمْ نَضرَةً وَسُروراً * وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّة وَحَريراً » .^{( 1 )}

« همان بندگاني كه به نذر خود وفا مي كنند ، و از روزي كه گزند آن فرا گير است مي ترسند در حالي كه خوراك را دوست مي دارند آن را به بينوا و يتيم واسير مي دهند ، مي گويند ما براي خوشنودي خدا اين خوراك را به شما مي دهيم و از شما پاداش و سپاس نمي خواهيم . ما از پروردگارمان از روزي عبوس سخت هراسناكيم خدا آنان را از آسيب آن روزگار حفظ كرد ،

1. انسان/7ـ12.

402

شادابي و شادكامي به آنان ارزاني داشت ، و به پاس صبري كه كردند بهشت و پرنيان را پاداششان داد » .

در اين آيات نكات فراواني هست كه به آن اشاره مي شود :

1 . وفاي به نذر : آنجا كه نذر كرده بودند كه سه روز روزه بگيرند و همگي به نذر خود وفا كردند .

2 . هنگام افطار ، بينوايي در خانه ايستاد و غذا طلبيد ، آنان خوراك خود را در اختيار او نهادند و با آب افطار كردند ، فرداي آن روز نيز روزه گرفتند ، اين بار به هنگام افطار يتيمي در خانه ايستاد و درخواست غذا كرد ، آنان خوراك خود را به او دادند و با آب افطار كردند .

روز سوم نيز روزه گرفتند اين بار اسيري درخواست خوراك كرد و همگي غذاي خود را به او دادند .

3 . آنان خوراك خود را در حالي كه به آن نياز داشتند يعني گرسنه بودند در راه خدا دادند زيرا ضمير « علي حبّه » به طعام برمي گردد كه از فعل « ويطعمون » برگرفته مي شود .

4 . انگيزه آنان ستايش و پاداش نبود ، بلكه آنان اين كار را براي خدا انجام مي دادند و شعارشان اين بود « إِنّما نُطْعِمُكُمُ لوجهِ اللّه » بنابراين بايد شعار انسان در كارهاي خير اين باشد : كار براي خدا .

5 . آيه مودت

قرآن مجيد مودت زهرا (عليها السلام) را در ضمن مودت قربي به عنوان يك فريضه معرفي كرده است و آن را به ظاهر اجر رسالت مي داند ، آنجا كه مي فرمايد :

« قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ المَوَدَّةَ فِي القُربي » .^{( 1 )}

1. شوري/23.

403

« بگو من از شما پاداشي جز دوستي خويشاوندان خودم نمي خواهم » .

اينها برخي از آياتي است كه مقام و موقعيت اين بانوي بزرگ اسلام را معرفي مي كند و اگر به رواياتي كه از پيامبر در حق زهرا (عليها السلام) وارد شده است توجه كنيم ، منزلت حضرت زهرا (عليها السلام) نمايان تر مي گردد .

زهرا (عليها السلام) بانويي است كه رضاي او رضاي پيامبر و خشم او خشم پيامبر است و از طرفي هم رضا و خشم پيامبر همسو با رضا و خشم خدا مي باشد .^{( 1 )}

بنابراين او بانويي معصوم بوده كه رضا و خشم او با رضا و خشم الهي برابر بوده است و به خاطر همين شايستگي هاي ذاتي است كه پيامبر فرمود : دخترم زهرا سيده زنان بهشت است .^{( 2 )}

اكنون نظري به گفتار پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درباره دخت گرامي اش مي افكنيم و از روايات فراواني كه درباره دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وارد شده به يك مورد بسنده مي كنيم .

بخاري در صحيح خود ، بابي درباره مناقب فاطمه (عليها السلام) منعقد كرده و مي گويد :

« قال النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فاطمة سيدة نساء أهل الجنّة » . و در جاي ديگر چنين نقل مي كند : « إنَّ رَسُول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قالَ : « فاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنّي فَمَنْ أَغْضَبَها أَغْضَبَني » .^{( 3 )}

بدين ترتيب ، جز فاطمه (عليها السلام) ، بانوي بزرگواري كه سرور زنان بهشت باشد ، كيست ؟ با اين مناقب در قرآن و حديث چگونه مي توان ديگران را با او همسنگ و هم طراز دانست ؟

1. قال النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) لفاطمة: إنّ اللّه يغضب لغضبك، ويرضي لرضاك»(مستدرك حاكم:3/154; ذخائر العقبي: ص 39).

و نيز فرمود: فاطمة بضعة منّي فمن أغضبها فقد أغضبني.(خصائص النسائي:ص 35).

2. قال النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : فاطمة سيدة نساء أهل الجنّة.(صحيح بخاري:5/29، باب مناقب فاطمة).

3. صحيح بخاري، ج5، ص 105، حديث 255.

404

سخن گفتن فرشته با فاطمه زهرا (عليها السلام)

سؤال : سخن گفتن فرشته با دخت گرامي پيامبر فاطمه زهرا (عليها السلام) چگونه قابل توجيه است ؟

ترديدي نيست كه فرشته وحي و يا ديگر فرشتگان با انبيا و اوليا سخن مي گويند و وحي الهي را در اختيار آنان مي گذارند ، ولي سخن گفتن آنان به پيامبران اختصاص ندارد ، بلكه با انسان هاي والا ـ هر چند نبي نباشند ـ نيز سخن مي گويند ، و گروهي را كه فرشتگان در برابر آنها متمثل مي شوند و با آنان سخن مي گويند ، « محدَّث » مي نامند .

در احاديث فريقين گروهي به نام محدّث معرفي مي شوند و آنها كساني هستند كه فرشته با او به گفتگو مي 3پردازد . فرد محدَّث از نظر كمال بايد به پايه اي برسد كه بتواند اصوات برزخي را با گوش دنيوي بشنود . جهان ، پر از صور و اصوات برزخي است كه اغلب انسان ها را به خاطر نداشتن توانمندي ، ياراي ديدن و شنيدن آنها نيست ، امّا گروهي كه از نردبان كمال و فضيلت بالا رفته اند ، مي توانند اين اصوات و صور برزخي را درك كنند ، تا آنجا كه فرشته والامقامي چون « روح الأمين » با آنها سخن مي گويد و سخن او را مي شنوند .

از اين جهت در روايات ، دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) محدّثه^{( 1 )} معرفي شده كه

1.بحارالانوار:ج43، ص79، حديث 66ـ 67.

405

خود حاكي از كمال برتر است .

كوته نظران ، سخن گفتن فرشته با غير پيامبران را دور از واقعيت مي شمارند ، در حالي كه قرآن كريم يادآور سخن گفتن فرشته با مادر مسيح ، حضرت مريم است ، آنجا كه مي فرمايد :

« وَإِذْ قَالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَم إِنَّ اللّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَرَّكِ وَاصْطَفاكِ عَلي نِساءِ الْعالَمين » .^{( 1 )}

« آن گاه كه ملائكه به مريم گفتند : خدا تو را برگزيده و از آلودگي پاك كرده و تو را بر زنان جهان برتري بخشيده است » .

سخن گفتن فرشتگان با فرد ، نشانه نبوت و رسالت او نيست ، بلكه نشانه ارتقاي مخاطب به قله كمال است كه به او توان شنيدن صداي فرشتگان را مي دهد .

از اين گذشته ، قرآن كريم ، سخن گفتن فرشتگان را با همسر حضرت ابراهيم ، هاجر يادآور مي شود و مي فرمايد :

« قالُوا أَتَعْجَبينَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ رَحْمتُ اللّه وبَركاته عَلَيْكُمْ أَهل البَيْت انّه حَميدٌ مَجيد » .^{( 2 )}

« آيا از فرمان و اراده خدا در شگفت هستي ، رحمت و بركات او بر شما خاندان [ نبوت ] باد . . . »

مسأله الهام و فتوحات غيبي در مورد اولياي الهي يك مسأله گسترده كلامي و فلسفي است كه در اين مختصر ، مجال بازگويي آن نيست ، ولي به طور فشرده مي توان گفت كه عصر نبوت و رسالت ـ به معني رهبري انسان ها از طريق وحي تشريعي ـ سپري شده است و پس از رسول خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نبي و رسولي نخواهد آمد ، ولي هرگز باب فتوحات و شكوفايي معرفتي انسان به روي او بسته نشده است ، چه بسا

1. نساء/42.

2.هود/73.

406

انسان هايي با ديد برزخي و هوش برتر ، آنچه را كه ديگران نمي بينند و نمي شنوند ، ببينند و بشنوند . قرآن مجيد مي فرمايد :

« يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنوا إِن تَتَّقُوا اللّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً » .^{( 1 )}

« اي افراد با ايمان اگر از گناه پرهيز كنيد ، خدا قوه و نوري به شما مي دهد كه از درون حق را از باطل جدا مي سازيد » .

امير مؤمنان درباره انسان هاي وارسته كه از طريق تقوا و پرهيزكاري كسب كمال نموده اند ، چنين مي فرمايد :

« قَدْ أَحْيا عَقْلَهُ ، وَأَمَاتَ نَفسَهُ حَتّي دَقَّ جَليلُهُ وَلَطُفَ غَليظُهُ ، وَبَرَقَ لَهُ لامِعٌ كَثيرُ البَرْقِ ، فَأَبانَ لَهُ الطَّرِيقَ ، وَسَلَكَ بِهِ السَّبِيلُ ، وَتَدافَعَتْهُ الأَبْوابُ إِلي بابِ السلامةِ وَدَارِ الإِقامَةِ وَثَبَتَتْ رِجْلاهُ بِطُمأَنينَةِ بَدَنِهِ ، في قَرار الأَمْنِ وَالرّاحَةِ » .^{( 2 )}

« عقل خود را زنده ساخته و شهوتش را ميرانده است تا آن جا كه تنش به لاغري گراييده و تندخويي او به نرمي تبديل شده است . برقي پرنور در وجودش درخشيده و راه هدايت را براي او روشن ساخته است و در راه خدا او را به پيش برده است ، پيوسته در مسير تكامل از دري به دري ديگر راه يافته و در جايگاه امنيت و آسايش پاي نهاده و آرام گرفته است » .

لازم به ذكر است كه در پاسخ برخي از اين پرسش ها به تفصيل درباره افراد « محدَّث » در اسلام سخن گفته ايم .

1. انفال/29.

2.نهج البلاغه، خطبه 22.

407

كيفيت صلوات بر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

سؤال : چگونه بر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) صلوات مي فرستيد ؟

پاسخ : فرستادن درود بر والاترين انسان ها ، عملي خدا پسندانه است كه خداوند ، خود بر اين كار سبقت گرفته و فرشتگان و مؤمنان را فرمان داده است كه بر او درود بفرستند ، چنان كه مي فرمايد :

« إِنَّ اللّهَ وَملائِكتَهُ يُصَلُّونَ عَلَي النَبِيّ يا أَيُّها الّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَليهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً » .^{( 1 )}

« خدا و فرشتگان بر پيامبر درود مي فرستند ، اي كساني كه ايمان آورديد بر او صلوات و سلام بفرستيد » .

ذكر صلوات در هر زمان و در تمام حالات امري مستحب است و آيه مباركه بدون آن كه زمان و مكان خاصي براي آن تعيين كند ، به آن فرمان مي دهد ، خصوصاً هنگامي كه انسان به هنگام اذان و يا خواندن قرآن نام او را بشنود يا بر زبانش جاري گردد .

كيفيت صلوات بر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، در حديث عبدالرحمن بن ابي ليلي از كعب بن عجره از نبيّ مكرَّم اسلام وارد و در اصح كتب حديثي از نظر اهل سنت نقل شده

1. احزاب/56.

408

است كه به ترجمه بخشي از آن مي پردازيم :

كعب بن عجزه : آماده هستي حديثي كه از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شنيده ام به عنوان هديه اي به تو اهدا كنم ؟

عبدالرحمن : حاضر و آماده ام .

كعب بن عجزه : به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عرض كرديم ، بر شما اهل بيت چگونه درود بفرستيم ، در حالي كه از كيفيت دادن سلام آگاهيم .

پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : بگوييد : « اَللّهُمَّ صَلِّ عَلي مُحَمَّد وَعَلي آلِ مُحَمَّد ، كَما صَلَّيْتَ عَلي إِبْراهيمَ وَعَلي آلِ إِبْراهيمَ إِنَّكَ حَميدٌ مَجِيدٌ ، اللّهُمَّ بارِكْ عَلي مُحَمَّد وَعَلي آلِ مُحَمَّد كَما بارَكْتَ عَلي إِبْراهيمَ وَآلِ إِبْراهيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ » .^{( 1 )}

از اين بيان روشن مي شود كه در موقع فرستادن صلوات ، بايد آل محمد را نيز ذكر كنيم ، تا صلوات كامل شود و اين كه عده اي امروزه در سخنراني ها و نوشته ها ، تنها بر پيامبر درود مي فرستند و مي گويند : « صلّي اللّه عليه وسلم » ، كاملاً بر خلاف دستور رسول خدا است .

ابن حجر هيثمي ( 899ـ 974 ) از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند كه آن حضرت فرمود :

« لا تُصَلُّوا عَليّ الصَّلاةَ الْبَتْراء ، فَقَالُوا مَا الصَّلاةُ البَتْراء ؟ قَالَ : يَقُولُون : اَللّهُمَّ صَلِّ عَلي مُحَمَّد وَتمسكُون ، بَلْ قُولوا : اَللّهُمَّ صَلِّ عَلي مُحَمَّد وَعَلي آلِ مُحَمَّد » .^{( 2 )}

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : براي من درود مقطوع و بريده نفرستيد ، عرض شد مقصود چيست ؟ فرمود : نگوييد : اللهمّ صلّ علي محمّد ، وسكوت كنيد ، بلكه لازم است بگوييد : اللّهمّ صلّ علي محمّد وعلي آل محمّد .

1. صحيح بخاري:4/118، كتاب بدء الخلق، و ج6/27 ، باب تفسير سورة الاحزاب، و ج7/157، كتاب الاموات.

2. الصواعق المحرقة، 146.

409

از اين رو صلوات شيعه ، صلوات كامل و مطابق است با روايت صحيح بخاري كه اصح كتب حديثي اهل سنت است .

البته شايسته است كه پس از ذكر صلوات ، جمله « كَما صَلَّيْتَ عَلي إِبْراهيمَ وَآلِ إِبْراهيم » گفته شود ، ولي گاهي به جهت اختصار اين جمله ترك مي شود ، چنان كه خود پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در روايت دوم به آن بسنده كرد .

گذشته از اين ، مي توان گفت جمله « كَما صَلَّيْتَ عَلي إِبْراهيمَ وَآلِ إِبْراهيم » جزء صلوات نيست ، بلكه تعبيري است براي تعليم آن ، يعني همان طوري كه بر ابراهيم و آل او صلوات مي فرستيد بر محمّد و آل او نيز صلوات بفرستييد ، و اين دو را از هم جدا نسازيد . و شگفت آن كه در صحيحين و ديگر كتاب ها ، نامي از صحابه به ميان نيامده ، در صورتي كه اهل سنت به هنگام فرستادن درود كامل ، صحابه را بر آل عطف مي كنند و مي گويند : « وعلي آله وصحبه » .

410

عترتي يا سنتي

سؤال : شيعيان در اثبات مرجعيت علمي امامان خود ، به حديث ثقلين استناد مي كنند ، در حالي كه حديث ياد شده به دو صورت نقل شده است :

1 . كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي .

2 . كتاب اللّه وسنّتي .

كدام يك از دو تعبير صحيح است ؟

پاسخ : حديث صحيح وثابت از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) همان لفظ « . . . عترتي أهل بيتي » است; و روايتي كه در آن به جاي « عترتي أهل بيتي » ، لفظ « سنّتي » وارد شده از نظر سند باطل است .

اينك اسناد هر دو متن را بررسي مي كنيم تا روشن شود كه سند حديث « . . . وأهل بيتي » از صحّت كامل برخوردار است ، به خلاف ديگري كه سند آن كاملاً مردود وباطل مي باشد .

سند حديث « . . . وأهل بيتي »

اين متن را دو محدّث بزرگ نقل كرده اند :

1 . مسلـم در صحيـح خـود از زيـد بن ارقم ـ رضوان خدا بر او باد ـ چنين

411

نقل مي كند : پيامبر خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) روزي در كنار آبي به نام « خُمّ » ، ميان مكه ومدينه خطبه اي ايراد كرد; در آن خدا را ثنا گفت ومردم را نصيحت كرد ، آن گاه چنين فرمود :

« أَلا أَيُّهَا النّاسُ ! فَإِنَّما أَنَا بَشَرٌ يُوشَكُ أَنْ يَأْتِيَ رَسُولُ رَبّي فأُجيبَ ، وَأَنَا تارِكٌ فِيكُمْ ثِقْلَيْن : أَوَّلُهُما كِتاب اللّهِ فِيهِ الْهُدي وَالنُّور ، فَخُذُوا بِكتابِ اللّهِ وَاسْتَمْسكُوا به » ـ فحثّ علي كتاب اللّه ورغّب فيه ثمّ قال : ـ « وَأَهل بَيْتي ، اذكّركُمُ اللّه فِي أَهْل بَيْتِي ، اذكّركُمُ اللّه في أَهْل بَيْتي ، اذكّركُمُ اللّه في أَهل بَيْتي » .

« اي مردم من بشري بيش نيستم ونزديك است فرستاده خدايم بيايد ومن دعوت او را اجابت كنم ومن در ميان شما دو چيز گرانبها مي گذارم ومي روم ، يكي كتاب خدا كه در آن هدايت ونور است ، كتاب خدا را بگيريد وبه آن چنگ بزنيد ـ وپيامبر بر عمل به كتاب تأكيد نمود آن گاه فرمود : ـ واهل بيت من ، خدا را در باره اهل بيت خود متذكّر مي شوم ، اين جمله را سه بار تكرار فرمود » .

اين متن را مسلم در صحيح^{( 1 )} خود ، و دارمي در سنن^{( 2 )} خويش آورده اند وسند هر دو چون آفتاب واضح وروشن است ، وكوچكترين خدشه اي در آن نيست .

2 . ترمذي نيز اين متن را با لفظ « وعترتي أهل بيتي » نقل كرده است :

« إِنّي تارِكٌ فِيكُمُ ما إِنْ تَمَسّكْتمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي ، أحدهُما أَعْظَمُ مِنَ الآخُر : كِتابَ اللّه حَبلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّماءِ إِلَي الأَرْضِ ، وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي ، لَنْ يَفْتَرِقا حَتّي يَرِدا عَلَيَّ الْحَوض ، فَانْظُروُا كَيْفَ

1. مسلم، صحيح:4/3، 18 به شماره 2408، چاپ عبد الباقي.

2. دارمي، سنن: 2/431 ـ 432.

412

تَخْلِفُونِي فِيها » .^{( 1 )}

« من در ميان شما دو چيز به وديعت مي گذارم مادامي كه به آن تمسّك جستيد هرگز گمراه نمي شويد ، يكي از ديگري بزرگ تر است : كتاب خدا كه ريسمان رحمت آويخته از آسمان به سوي زمين است ، وعترت و اهل بيت من; واين دو هرگز جدا نمي شوند تا در حوض به من بپيوندند; بنگريد چگونه با وديعتهاي من رفتار مي كنيد » .

متن اين دو روايت كه هر دو بر لفظ « اهل بيت » تأكيد مي كند ، در اين مورد كافي است وسند هر دو در كمال اتقان است و نياز به بحث وگفتگو ندارد ، زيرا ناقلان آن مؤلّفان صحاح و سنن مي باشند كه از اعتبار خاصي برخوردارند .

سند متن « . . . وَسُنّتي »

روايتي كه به جاي « اهل بيتي » ، لفظ « سنتي » ، در آن آمده است ، حديثي مجعول است كه علاوه بر ضعف سند ، عوامل وابسته به امويان آن را ساخته وپرداخته اند . اينك اسناد آن را بررسي مي كنيم :

سند نخست; روايت حاكم

حاكم نيشابوري در مستدرك متن ياد شده را با سندي كه از نظر مي گذرانيم نقل كرده است :

1 . اسماعيل ابن ابي اويس ، عن :

2 . ابي اويس ، عن :

3 . ثور بن زيد الديلمي عن :

1. ترمذي، سنن: 5/663، به شماره 37788.

413

4 . عكرمه عن :

5 . ابن عباس كه پيامبر فرمود :

« يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّي قَدْ ترَكْتُ فِيكُمْ ، إِنِ اعْتَصَمْتُم بِهِ فَلَنْ تَضِلُّوا أَبَداً كتاب اللّه وَسنّة نَبِيّه » .^{( 1 )}

« اي مردم من در ميان شما دو چيز ترك كردم مادامي كه به آن دو ، چنگ بزنيد هرگز گمراه نمي شويد : كتاب خدا وسنّت پيامبر » .

آفت سند اين متن ، پدر وپسري است كه در آغاز سند آمده اند . يعني : 1 . اسماعيل بن ابي اويس ، 2 . ابو اويس . اين پدر وپسر نه تنها توثيق نشده اند ، بلكه متهم به كذب و وضع و جعل روايت هستند . اينك نظرات علماي رجال را درباره آنان نقل مي كنيم :

حافظ مزي در كتاب « تهذيب الكمال » در باره اسماعيل وپدر او ، از محقّقان فنّ رجال چنين نقل مي كند :

يحيي بن معين ( كه از علماي بزرگ علم رجال است ) مي گويد : ابو اويس و فرزند او ضعيف اند ، ونيز از يحيي بن معين نقل شده كه مي گفته ، اين دو نفر حديث را مي دزدند ، و نيز ابن معين در باره فرزند گفته است : نمي توان به او اعتماد كرد .

نسائي در باره فرزندِ ابي اويس گفته كه او ضعيف است وثقه نيست . ابوالقاسم لالكائي معتقد بود كه نسائي عليه او زياد سخن گفته ، تا آنجا كه معتقد است بايد حديث او را ترك گفت .

ابن عدي ( از علماي رجال ) مي گويد : ابن ابي اويس از دائي خود مالك ، احاديث غريبي را روايت مي كند كه هيچ كس آن را نمي پذيرد .^{( 1 )}

1. حاكم، المستدرك:1/93.

2.حافظ مزي، تهذيب الكمال:3/127.

414

ابن حجر در مقدمّه فتح الباري مي گويد : هرگز با حديث ابن ابي اويس نمي توان احتجاج نمود ، به خاطر نقدي كه نسائي در باره او انجام داده است .^{( 1 )}

حافظ سيد احمد بن الصديق در كتاب فتح الملك العليّ از سلمة بن شبيب نقل مي كند كه از اسماعيل بن ابي اويس شنيد كه مي گفت : آن گاه كه اهل مدينه در باره موضوعي ، دو گروه مي شوند ، من حديث جعل مي كنم .^{( 2 )}

بنابراين ، پسر ( اسماعيل بن ابي اويس ) ، به جعل حديث متهم است وابن معين به او نسبت دروغگويي داده است; گذشته از اين ، حديث او در هيچ يك از دو صحيح مسلم وترمذي وديگر كتب صحاح نقل نشده است .

در باره پدر همين بس كه ابوحاتم رازي در كتاب « جرح وتعديل » مي گويد : حديث او نوشته مي شود ولي با آن احتجاج نمي شود ، وحديث او قوي ومحكم نيست .^{( 3 )}

ونيز ابوحاتم از ابن معين نقل كرده كه ابواويس ، مورد اعتماد نيست .

روايتي كه در سندهاي اين دو نفر باشد هرگز صحيح نخواهد بود; گذشته از اين ، با روايت صحيح وثابت نيز مخالف مي باشد .

نكته قابل توجه اين است كه ناقل حديث يعني حاكم نيشابوري ، بر ضعف حديث مذكور اعتراف كرده ولذا به تصحيح سند آن نپرداخته است; لكن بر صحّت مفاد آن شاهدي آورده كه آن نيز از نظر سند ، سست و از درجه اعتبار ساقط است . از اين جهت ، به جاي تقويت حديث ، بر ضعف آن مي افزايد . سند حديث حاكم از اين قرار است :

1. ابن حجر عسقلاني، مقدّمه فتح الباري، ص 391، چاپ دار المعرفة.

2.حافظ سيد احمد، فتح الملك العليّ، ص 15.

3. ابو حاتم رازي، الجرح والتعديل: 5/92.

415

سند دوم حديث « وسنّتي »

حاكم نيشابوري با سندي كه خواهد آمد ، از ابوهريره به طور مرفوع^{( 1 )} چنين نقل مي كند :

« انّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ شَيْئَين لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُما : كِتابَ اللّهِ وَسُنّتي وَلَنْ يَفْتَرِقا حَتّي يَرِدا عَلَيَّ الْحَوْض » .^{( 2 )}

اين متن را حاكم با چنين سندي نقل كرده است :

1 . الضبي ، عن :

2 . صالح بن موسي الطلحي ، عن :

3 . عبد العزيز بن رفيع ، عن :

4 . ابي صالح ، عن :

5 . ابي هريره .

اين حديث به سان حديث پيشين ، مجعول است . در ميان رجال سند ، صالح بن موسي الطّلحي را مورد بررسي قرار داده و سخنان بزرگان علم رجال در باره او را نقل مي كنيم :

يحيي بن معين مي گويد : صالح بن موسي ، قابل اعتماد نيست . ابوحاتم رازي مي گويد : حديث او ضعيف و منكر است ، بسياري از احاديث منكر را از افراد ثقه نقل مي كند . نسائي مي گويد : حديث او نوشته نمي شود; و در جاي ديگر مي گويد : حديث او متروك است .^{( 3 )}

ابن حجر در « تهذيب التهذيب » مي نويسد : به عقيده ابن حبان ، صالح بن

1. حديثي كه راوي آن را به معصوم نسبت ندهد مرفوع مي نامند.

2. حاكم، مستدرك: 1/93.

3. حافظ مزي، تهذيب الكمال:13/96.

416

موسي به افراد ثقه مطالبي را نسبت مي دهد كه شبيه سخنان آنان نيست . سرانجام مي گويد : حديث او حجّت نيست . ابو نُعَيْم نيز درباره صالح بن موسي چنين مي گويد : حديث او متروك وپيوسته حديث منكر نقل مي كند .^{( 1 )}

همچنين ابن حجر در تقريب^{( 2 )} مي گويد : حديث او متروك است . ذهبي نيز در كاشف^{( 3 )} مي گويد : حديث او سست است . تا آنجا كه ذهبي در « ميزان الاعتدال »^{( 4 )} ، حديث مورد بحث را از او نقل كرده و آن را از احاديث منكر وي برشمرده است .

سند سوم حديث « وسنتي »

ابن عبد البر در كتاب « تمهيد »^{( 5 )} اين متن را با سند ذيل نقل كرده است :

1 . عبد الرحمان بن يحيي ، عن :

2 . احمد بن سعيد ، عن :

3 . محمّد بن ابراهيم الدبيلي ، عن :

4 . علي بن زيد الفرائضي ، عن :

5 . الحنيني ، عن :

6 . كثير بن عبد اللّه بن عمرو بن عوف ، عن :

7 . ابيه ، عن جدّه :

ما از ميان اين راويان ، كثير بن عبد اللّه را مورد بررسي قرار مي دهيم . امام

1. ابن حجر، تهذيب التهذيب:4/355.

2. ابن حجر، تقريب، ترجمه شماره 2891.

3. ذهبي، الكاشف، ترجمه شماره 2412.

4. ذهبي، ميزان الاعتدال:2/302.

5. التمهيد: 24/331.

417

شافعي مي گويد : او يكي از اركان دروغ است^{( 1 )} . ابوداود مي گويد : او يكي از كذّابين و دروغگوهاست .^{( 2 )} ابن حبان مي گويد : عبداللّه بن كثير از پدرش وجدّش كتاب حديث را نقل مي كند كه اساس آن جعل است . و هرگز نقل از آن كتاب و روايت از عبد اللّه حرام است مگر براي نقد و ردّ آن .^{( 3 )}

نسائي ودارقطني مي گويند : حديث او متروك است . امام احمد نيز معتقد است : او منكر الحديث وقابل اعتماد نيست ، و ابن معين نيز همين را ياد آور شده است .

شگفت آن كه ابن حجر در كتاب « التقريب » ، در شرح حال او تنها به لفظ « ضعيف » اكتفا كرده وكساني را كه او را متهم به كذب كرده اند ، افراط گر خوانده است; در حالي كه پيشوايان علم رجال او را به كذب وجعل متهم كرده اند حتي ذهبي مي گويد : گفتار او واهي و سست است .

روايت چهارم; نقل بدون سند

مالك در « الموطّأ » روايت « . . . وسنتي » را بدون سند وبه صورت مرسل نقل كرده است و همگي مي دانيم كه چنين حديثي فاقد ارزش مي باشد .^{( 4 )}

اين بررسي به روشني ثابت كرده كه حديث « وسنّتي » ساخته وپرداخته راويان دروغ پرداز و وابستگان به دربار اموي است كه آن را در مقابل حديث صحيح « وعترتي » جعل كرده اند . از اين جهت ، بر خطيبان مساجد وگويندگان ديني وائمه جماعات لازم است ، حديثي را كه از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وارد نشده ترك كنند وبه جاي آن مردم را با حديث صحيح آشنا سازند ، حديثي كه آن را مسلم در « صحيح » خود

1و2. ابن حجر، تهذيب التهذيب:8/377، ط دار الفكر; تهذيب الكمال:24/138.

3. ابن حِبان، المجروحين:2/221.

4. مالك، الموطّأ، ص 889، شماره حديث 3.

418

به صورت اهل بيتي ، وترمذي به لفظ عترتي واهل بيتي نقل كرده ، بازگو نمايند و بر طلاب و دانشجويان است كه به فراگيري علم حديث روي آورند وحديث صحيح را از ضعيف بازشناسند .^{( 1 )}

1.در اين بحث از رساله حديث شناس معروف كشور اردن آقاي حسن سقّاف با عنوان « صحيح صفة صلاة النبي»، صص 289ـ 294 كه فرزندم سعيد سبحاني آن را به فارسي برگردانيده، استفاده شده است.

419

سرگذشت فدك

سؤال : فدك چيست و چرا غصب شده است ؟

پاسخ : سرزمين آباد و حاصل خيزي كه در نزديكي خيبر قرار دارد و فاصله آن تا مدينه حدود140كيلومتر است ، « فدك » ناميده مي شود .^{( 1 )}

از نظر قوانين اسلامي ، سرزمين هايي كه از طريق جنگ و نبرد فتح مي شوند متعلق به عموم مسلمانان است و به وسيله حاكمان اسلامي تحت عنوان « مفتوحة عنوة » اداره مي شود ، ولي سرزميني كه بدون نيروي نظامي ، از طريق صلح و سازش در اختيار پيامبر قرار گيرد ، « انفال » و يا « فيء » و به اصطلاح امروزي « املاك خالصه » ناميده مي شود و از آنِ شخص پيامبر مي باشد و از درآمد آن نيازمندي هاي مسلمانان را برطرف مي كند .

در سال هفتم هجري كه ارتش اسلام دژهاي مستحكم خيبر را محاصره كرد ، همه آنها با قدرت نظامي فتح گرديد ، جز « فدك » كه مردم آنجا از در صلح و مسالمت وارد شدند و اراضي آنان به صورت املاك خالصه درآمد و در اختيار رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قرار گرفت . آنچه گفته شد ، مورد اتفاق فقيهان اسلامي و مطابق با

1. معجم البلدان، ماده «فدك».

420

حكم قرآن مجيد مي باشد ، آنجا كه مي فرمايد :

« وَمَا أَفَاءَ اللّهُ عَلي رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْل وَلاَ رِكاب وَلكِنَّ اللّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلي مَنْ يَشَاءُ وَاللّهُ عَلي كُلِّ شَيْء قَديرٌ » .^{( 1 )}

« آنچه را خدا از آنان ( يهود ) به رسولش بازگردانيده چيزي است كه شما براي به دست آوردن آن زحمتي نكشيديد نه اسبي تاختيد ، و نه شتري ، امّا خداي ، فرستادگانش را بر آنچه خواهد چيره مي گرداند ، كه خداوند بر همه چيز تواناست » .

از سوي ديگر ، قرآن پيامبر را موظف مي سازد كه حق « ذي القربي » را بپردازد . چنان كه مي فرمايد : « وآتِ ذَا الْقُربي حقّه »^{( 2 )} « حق خويشاوندان را بپرداز » .

نزديك ترين فرد به رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دخت گرامي او فاطمه (عليها السلام) بود ، از اين جهت « فدك » را به او بخشيد و تا زماني كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) زنده بود ، كارگران حضرت زهرا (عليها السلام) آنجا را اداره مي كردند .

دلائل حديثي و تاريخي تمليك فدك

علماي شيعه وگروهي از محدثان اهل تسنن اتّفاق نظر دارند كه وقتي آيه « وَآتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ » نازل شد پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فدك را به دختر خود فاطمه (عليها السلام) بخشيد .

سند حديث به دو صحابي بزرگ ، ابوسعيد خِدري وابن عباس منتهي مي شود و از ميان محدّثان اهل تسنن افراد ذيل اين حديث را نقل كرده اند :

1 . جلال الدين سيوطي ، متوفاي سال 909 هجري ، در تفسير معروف خود

1. حشر/6.

2. اسراء/26.

421

مي نويسد : وقتي آيه ياد شده نازل گرديد ، پيامبر فاطمه را خواست و فدك را به او داد .

او در ادامه مي گويد : اين حديث را محدّثاني مانند بزاز وابو يَعلي وابن ابي حاتم وابن مردويه از صحابي معروف ابوسعيد خدري نقل كرده اند .

و نيز مي گويد : ابن مردويه از ابن عباس نقل كرده است كه وقتي آيه ياد شده نازل گرديد ، پيامبر فدك را به فاطمه تمليك كرد .^{( 1 )}

2 . علاء الدّين علي بن حسام معروف به متّقي هندي ، ساكن مكّه و متوفاي 976 هجري نيز حديث ياد شده را نقل كرده است .^{( 2 )}

او مي گويد : محدّثاني مانند ابن النجار وحاكم در تاريخ خود اين حديث را از ابوسعيد نقل كرده اند .

3 . ابواسحاق احمد بن محمّد بن ابراهيم نيشابوري معروف به ثعلبي ، متوفاي سال 427 يا 437 هجري ، در تفسير خود به نام « الكشف والبيان »^{( 3 )} گفتگوي امام سجاد (عليه السلام) را با مرد شامي پيرامون آيه « وآت ذا القربي حقّه » نقل كرده است كه در ادامه آن را نقل خواهيم كرد .

4 . مورخ شهير ، بلاذري ، متوفاي 279 هجري ، متن نامه مأمون به والي مدينه را نقل كرده است . در آن نامه چنين آمده است :

« وَقَدْ كانَ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) أَعْطي فاطِمَةَ فَدَكَ وَتَصَدَّقَ بهِا عَلَيْها وَكانَ ذلِكَ أَمْراً مَعْرُوفاً لاَاخْتِلافَ فِيهِ بَيْنَ آلِ رَسُولِ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وَلَمْ تَزَلْ تُدْعي . . . » .^{( 4 )}

1. الدر المنثور، ج4، ص 177، متن حديث چنين است:«لَمّا نُزِلَتْ هذِهِ الآيَةُ «وَ آتِ ذَاالْقُرْبي حَقَّهُ» دَعا رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فاطِمَةَ فَأَعْطاها فَدَك».

2. كنز العمّال، باب صله رحم، ج2، ص 157.

3. الكشف والبيان معروف به تفسير ثعلبي:6/95.

4. فتوح البلدان، ص 46; معجم البدان، ج4، ص 240.

422

پيامبر خدا سرزمين فدك را به فاطمه بخشيد واين امر چنان مسلّم است كه دودمان رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در آن هرگز اختلاف نداشتند و او ( فاطمه ) تا پايان عمر مدّعي مالكيت فدك بود .

5 . احمد بن عبد العزيز جوهري ، مؤلّف كتاب « السقيفه » مي نويسد :

هنگامي كه عمر بن عبد العزيز زمام امور را به دست گرفت ، نخستين مظلمه اي را كه به صاحبانش رد كرد اين بود كه فدك را به حسن بن حسن بن علي بازگردانيد .^{( 1 )}

از اين جمله استفاده مي شود كه فدك ملك مطلق دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوده است .

6 . علاوه بر اينها ، ابن ابي الحديد ، شأن نزول آيه را در باره فدك از ابوسعيد خدري نقل كرده است . هر چند وي در اين نقل به سخن سيّد مرتضي در كتاب « شافي » استناد جسته است ، ولي اگر گفتار سيد مرتضي مورد اعتماد او نبود ، حتماً از آن انتقاد مي كرد .

به علاوه ، در فصلي كه به تحقيق اين موضوع در شرح خود بر نهج البلاغه اختصاص داده است ، از مذاكره اي كه با استاد مدرسه غربي بغداد داشته صريحاً استفاده مي شود كه به اعتقاد وي ، پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فدك را به دخت گرامي خود بخشيده است .^{( 2 )}

7 . حلبي در سيره خود ، ماجراي طرح ادعاي دخت پيامبر ونام هاي شاهدان او را ذكر كرده و مي گويد :

خليفـه وقـت قبـاله فـدك را به نام زهـرا صادر نمود ، ولي عمر آن را گرفـت

1. شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج16، ص 216.

2. شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج16، صص 268 و284. و گفتگوي او با استادش در ادامه خواهد آمد.

423

وپاره كرد .^{( 1 )}

8 . مسعودي در كتاب « مروج الذّهب » مي نويسد :

دخت پيامبر با ابوبكر در باره فدك مذاكره كرد واز او خواست كه فدك را به او بازگرداند ، وعلي وحسنين وامّ ايمن را به عنوان شاهدان خود آورد .^{( 2 )}

9 . ياقوت حموي مي نويسد :

فاطمه پيش ابوبكر رفت وگفت پيامبر فدك را به من بخشيده است . خليفه شاهد خواست و . . . ( سرانجام مي نويسد : ) در دوران خلافت عمر [ بن عبد العزيز ] فدك به دودمان پيامبر باز گردانيده شد ، زيرا وضع در آمد مسلمانان بسيار رضايت بخش بود .^{( 3 )}

سمهودي در كتاب « وفاء الوفا » مذاكره فاطمه (عليها السلام) را با ابوبكر نقل مي كند وسپس مي گويد :

علي وامّ ايمن به نفع فاطمه گواهي دادند وهر دو گفتند كه پيامبر فدك را در زمان حيات خود به فاطمه بخشيده است .^{( 4 )}

ونيز مي گويد :

فدك در دوران خلافت عمر بن عبد العزيز به خاندان زهرا بازگردانيده شد .^{( 5 )}

10 . مردي شامي با علي بن الحسين (عليهما السلام) ملاقات كرد وگفت خود را معرفي كن ، امام (عليه السلام) فرمود : آيا در سوره بني اسرائيل اين آيه را خوانده اي : « وَآتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ » ؟ مرد شامي به عنوان تصديق گفت : به سبب خويشاوندي بود كه خدا به

1. سيره حلبي، ج 3، صص400ـ 399.

2. مروج الذهب، ج2، ص 200.

3. معجم البلدان، ج4، ص 238، ماده فدك.

4. وفاء الوفا، ج2، ص 160.

5. وفاء الوفا، ج2، ص 160.

424

پيامبر خود دستور داد كه حقّ آنان را بپردازد .^{( 1 )}

از ميان دانشمندان شيعه ، شخصيت هاي بزرگي مانند كليني وعيّاشي وصدوق ، نزول آيه را در باره خويشاوندان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل كرده وافزوده اند كه پس از نزول اين آيه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فدك را به دختر خود فاطمه (عليها السلام) بخشيد .

در اين مورد متتبّعِ عاليقدر شيعه ، مرحوم سيّد هاشم بحريني ، يازده حديث با أسناد قابل ملاحظه از پيشواياني مانند امير مؤمنان وحضرت سجّاد وحضرت صادق وامام كاظم وامام رضا (عليهم السلام) نقل كرده است .^{( 2 )}

چرا فدك به فاطمه (عليها السلام) بخشيده شد ؟

تاريخ زندگي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وخاندان او ، به خوبي گواهي مي دهد كه آنان هرگز دلبستگي به دنيا نداشته اند وچيزي كه در نظر آنان ارزش نداشت ، همان ثروت دنيا بود ، مع الوصف مي بينيم كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فدك را به دختر خود بخشيد . در اين جا ممكن است اين سؤال پيش آيد كه چرا پيامبر چنين كرد ؟ در پاسخ به اين سؤال به نكات زير توجه فرماييد :

1 . پس از رحلت پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، طبق تصريحات مكرّر آن حضرت ، زمامداري مسلمانان از آنِ امير مؤمنان (عليه السلام) بود و اداره اين مقام و منصب به هزينه سنگيني نياز داشت . حضرت علي (عليه السلام) براي اداره امور وابسته به منصب خلافت مي توانست از در آمد فدك به نحو احسن استفاده كند . گويا دستگاه خلافت از اين پيش بيني پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مطلّع شده بود كه در همان روزهاي نخست ، فدك را از دست خاندان پيامبر خارج كرد .

2 . دودمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، كه مظهر كامل آن يگانه دختر وي و نور ديدگانش

1و2 .تفسير برهان، ج2، ص 419.

425

حضرت حسن (عليه السلام) وحضرت حسين (عليه السلام) بود ، بايد پس از فوت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به صورت آبرومندي زندگي كنند تا حيثيت و شرف رسول اكرم وخاندانش محفوظ بماند . براي تأمين اين منظور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فدك را به دختر خود بخشيد .

3 . پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي دانست كه گروهي كينه حضرت علي (عليه السلام) را در دل دارند ، زيرا بسياري از بستگان ايشان به شمشير در ميدان هاي جنگ با كفار كشته شده بودند يكي از راه هاي زدودن اين كينه اين بود كه امام (عليه السلام) از طريق كمك هاي مالي از آنان دلجويي كند وعواطف آنان را به خود جلب نمايد . همچنين به كليه بينوايان و درماندگان كمك كند و از اين طريق موانع عاطفي كه بر سر راه خلافت او بود ، از ميان برداشته شود .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، هرچند ظاهراً فدك را به زهرا (عليها السلام) بخشيد ، ولي در آمد آن در اختيار صاحب ولايت بود تا از آن ، علاوه بر تأمين ضروريات زندگي خود ، به نفع اسلام و مسلمانان استفاده كند .

* * *

اين سرگذشت فدك در عصر رسول خدا است ، امّا اين كه چگونه از دست زهرا (عليها السلام) گرفته شد ، خود داستان مفصّلي دارد .

خلافت نوپا به خاطر تقويت مالي پايه هاي حكومت ، آن را ملك پيامبر انگاشت ، و به عنوان اين كه پيامبران چيزي از خود به ارث نمي گذارند ، « فدك » را مصادره كرد . آنان حديثي^{( 1 )} را دستاويز قرار دادند كه قرآن آن را تكذيب مي كند چگونه پيامبران از خود ارث برجا نمي گذارند ، در حالي كه سليمان وارث داود شد ؟

1 . « وَوَرِثَ سُليمانُ داودَ » .^{( 2 )}

1. نحن معاشر الأنبياء لا نُورَث ما تركناه صدقة: پيامبران ارث نمي گذارند تركه ما صدقه است.

2. نمل/16.

426

2 . زكريا در دعايي از حضرت باري فرزندي مي طلبد كه وارث او گردد :

« فَهَبْ لي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً يَرِثُني وَيرثُ مِنْ آل يَعْقوب وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً » .^{( 1 )}

« به من فرزند پاكيزه اي عطا كن تا از من و از خاندان يعقوب ارث برند او را مورد رضايت خود قرار ده » .

اگر واقعاً پيامبران ارث نمي گذارند ، چرا پيامبر آن حكم الهي را به دخترش زهرا (عليها السلام) كه تنها وارث او بود نگفت و به فردي گفت كه اصلاً با موضوع ارتباط نداشت .

فدك در كشاكش سياست ها

پس از گذشت سال ها كه سيل غنايم به سوي مدينه سرازير گرديد ، خلفا در اداره كشور از درآمد « فدك » بي نياز شدند ، ولي از باز پس دادن آن خودداري كردند و از اين لحاظ مسأله فدك رنگ سياسي به خود گرفت .

عمربن عبدالعزيز آن را پس داد ، امّا پس از مرگ او ، آل مروان آن را ديگر بار تصاحب كردند . پس از انقراض امويان و روي كار آمدن عباسيان ، نخستين خليفه عباسي سفاح « فدك » را به عبداللّه بن الحسن برگردانيد ، پس از درگذشت او ، منصور دوانيقي آن را پس گرفت و اين رويه ادامه يافت .^{( 2 )}

اميرمؤمنان (عليه السلام) در نامه اي خطاب به عثمان بن حنيف مي نويسد :

« بَلي كانَـتْ في أيْدِينا فَدَك مِنْ كُلِّ ما أَظلّته السَّمـاءُ ، فَشَحَّت عَلَيْها نُفُوسُ قوم وَسَخَت عَنْها نُفُوسُ قَوم آخَرينَ وَنَعِمَ الحَكَمُ اللّهُ » .^{( 3 )}

1. مريم/5و6.

2. براي آگاهي از سير سياسي پرونده فدك به شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج16، ص216ـ 217 مراجعه فرماييد.

3. نهج البلاغه، نامه 45.

427

« آري از ميان آنچه آسمان بر آن سايه افكنده بود ، تنها فدك در اختيار ما بود ، گروهي بر آن بخل و حسادت ورزيدند ، و گروه ديگر سخاوتمندانه رها كردند و بهترين حاكم خدا است » .

در پايان شايسته است داوري يكي از محققان اهل سنت را در اين باره ذكر كنيم :

تاريخ زندگي خليفه نخست گواهي مي دهد كه در بسياري از موارد ، ادعاي افراد را بدون شاهد وگواه مي پذيرفت . مثلاً ، هنگامي كه از طرف « علاء حضرمي » اموالي را به عنوان بيت المال به مدينه آوردند ، ابوبكر به مردم گفت : هركس از پيامبر طلبي دارد يا آن حضرت به وي وعده اي داده است ، بيايد وبگيرد .

« جابر » از افرادي بود كه به نزد خليفه رفت و گفت : پيامبر به من وعده داده بود كه فلان قدر به من كمك كند وابوبكر به او سه هزار وپانصد درهم داد .

« ابوسعيد » مي گويد : وقتي از طرف ابوبكر چنين خبري منتشر شد گروهي به نزد او رفتند ومبالغي دريافت كردند . يكي از آن افراد « ابوبشر مازني » بود كه به خليفه گفت : پيامبر به من گفته بود كه هر وقت مالي براي او آوردند به نزد او بروم ، ابوبكر به وي هزار وچهارصد درهم داد .^{( 1 )}

اكنون مي پرسيم كه چگونه خليفه ادعاي هر مدعي را مي پذيرد واز آنها شاهد نمي خواهد ، ولي در باره دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مقاومت مي كند وبه بهانه اينكه او شاهد و دليل ندارد ، از پذيرفتن سخن وي سرباز مي زند ؟ وي كه درباره اموال عمومي تا اين حد سخاوتمند است وبه قرض ها ووعده هاي احتمالي حضرت رسول (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هم ترتيب اثر مي دهد ، چرا در باره دخت آن حضرت تا اين حد خسّت مي ورزد ؟ !

امري كه خليفه را از تصديق دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بازداشت ، همان است

1. صحيح بخاري، ج 3، ص 180 وطبقات ابن سعد، ج4، ص 134.

428

كه ابن ابي الحديد از استاد بزرگ ومدرّس بغداد ، علي بن الفار نقل مي كند ، آنجا كه مي گويد :

به استاد گفتم : آيا زهرا در ادعاي خود راستگو بوده است ؟ گفت : بلي .

گفتم : خليفه مي دانست كه او زني راستگو است ؟ گفت : بلي .

گفتم : چرا خليفه حقّ مسلّم او را در اختيارش نگذاشت ؟

در اين موقع استاد لبخندي زد وبا كمال وقار گفت :

اگر در آن روز سخن او را مي پذيرفت وبه اين جهت كه او زني راستگوست ، بدون درخواست شاهد ، فدك را به وي باز مي گرداند ، فردا او از اين موقعيت به سود شوهر خود علي استفاده مي كرد ومي گفت كه خلافت متعلّق به علي است ، ودر آن صورت ، خليفه ناچار بود خلافت را به علي تفويض كند;چرا كه وي را ( با اين اقدام خود ) راستگو مي دانست . ولي براي اينكه باب تقاضا ومناظرات بسته شود ، او را از حقّ مسلّم خودبازداشت .^{( 1 )}

1. شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج16، ص 284.

﷯

429

غلوّ درباره اهل بيت (عليهم السلام)

سؤال : آيا عقيده شيعه درباره « اهل بيت » ، غلو آميز نيست ؟

پاسخ : « غلو » در فرهنگ عربي به معناي « تجاوز از حد و مرز » است ، مثلاً پزشك عمومي ، به عنوان متخصص قلب و عروق معرفي شود ، يا در ستايش زيبايي هاي ظاهري و معنوي فردي ، بيش از حدّ سخن گفته شود . و از آنجا كه غلو يك امر نكوهيده است ، خدا اهل كتاب را پند مي دهد كه در دين خود زياده روي نكنند ، چنان كه مي فرمايد :

« يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغلُوْا فِي دِينِكُم » .^{( 1 )}

« اي اهل كتاب ، در دين خود غلو و زياده روي نكنيد » ، ( چه غلوي بالاتر از اين كه بشر را خدا و فرزند خدا بدانند ) .

اميرمؤمنان ، رفتار و گفتار اهل بيت پيامبر را حد و مرز شريعت و عقيده معرفي مي كند و مي فرمايد :

« نَحْنُ النُمْرُقَةُ الْوُسْطي ، بِها يَلْحَقُ التّالِي ، وَإِلَيْها يَرْجِعُ الْغالي » .^{( 2 )}

1. نساء/171، مائده/77.

2. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 109.

430

« ما جايگاه ميانه و حد وسط هستيم ، عقب ماندگان بايد به ما ملحق شوند ، و تندروانِ غلو كننده ، بايد به سوي ما بازگردند » .

متهم كردن پيروان اهل بيت به غلو ، انديشه باطلي است كه بر اثر ناآگاهي از عقايد آنان و يا مباني و دلائل آنها پديد مي آيد .

در قلمرو توحيد ، غالي كسي است كه امامان را از مقام عبوديت وبندگي فراتر برده و آنها را خدا و يا مصدر افعال خدا بينگارد ، مثلاً بگويد : آنان خالق زمين و آسمانند ( شرك در خالقيت ) يا معتقد باشد كه تدبير نظام آفرينش ـ پس از ايجاد ـ به دست آنها است و آنها « رازق » ، « محيي » و « مميت » مي باشند . ( شرك در تدبير ) .

يا بگويد : امر تشريع به آنان واگذار شده ، و تحريم و تحليل در دست آنها است ( شرك در تقنين ) .

پيروان اهل بيت در تمام مراتب توحيد كه برخي را يادآور شديم ، ذرّه اي از مرز توحيد حقيقي تجاوز نكرده ، تنها خدا را خالق و مدبر ، و مشرّع مي دانند و امامان را انسان هاي برتر و والا مي شمارند .

به عقيده شيعيان ، اگر در يك مورد خاص و در پرتو دعاي آنان ، تحولي در جهان آفرينش رخ دهد و يا بيماري شفا پيدا كند ، همگي به اذن خدا بوده و شبيه كارهاي معجزه آساي حضرت مسيح (عليه السلام) مي باشد .

شفاعت آنان در روز رستاخيز هم به اذن خدا است و توسل به آنان ، به خاطر موقعيتي است كه آنان نزد خدا دارند . ذكر فضائل و مناقب آنان نيز نوعي اظهار مهر و مودت به خاندان رسالت است كه مورد تأكيد قرآن و سنت پيامبر مي باشد . حب عترت و مودت ذوي القربي از اصولي است كه قرآن و سنت بر آن تأكيد دارند .^{( 1 )}

1. سنن ترمذي، كتاب مناقب، شماره هاي 3772 و 37751; مستدرك حاكم:3/177.

431

اعتقاد به آگاهي آنان از غيب نيز به معناي آن است كه آنان به اذن الهي و تعليم وي از غيب خبر مي دهند .

اميرمؤمنان پس از فتح بصره برفراز منبر رفت و از رويدادهاي بزرگي كه در آينده در شهر بصره رخ خواهد داد ، خبر داد .

فردي از ياران گفت : قد اُعطِيَت عِلمَ الغيب : آيا به شما علم غيب داده شده است ؟ امام خنديد و فرمود : آنچه گزارش مي دهم علم غيب نيست ، بلكه آموزشي از صاحب علم ( پيامبر ) است .^{( 1 )}

بنابراين « علم غيب » ذاتي ، ( نه اكتسابي و آموزشي ) از آن خدا است ، آگاهي ديگران از غيب به صورت اكتسابي و آموزشي است .

اگر قرآن ، علم غيب را از آن خدا دانسته و مي فرمايد :

« قُلْ لا يَعْلَمُ الْغَيب فِي السَّمواتِ وَالأَرْض إِلاّ اللّه » .^{( 2 )}

« بگو كساني كه در آسمان ها و زمين هستند ، غيب را نمي دانند جز خدا » .

مقصود ، علم غيب ذاتي و نامحدود است كه از آنِ آفريدگار هستي است ، و غير او در همه چيز نيازمند او مي باشد .

بنابراين به هيچ عنوان نمي توان اين عقايد را نشانه غلو و زياده روي درباره آنان دانست .

امامان ما پيوسته از غاليان تبري جسته ، و آنان را از ساحت خود طرد مي كردند .

امام هشتم (عليه السلام) ، در يكي از دعاهاي خويش ، از غاليان زمان خود تبري و دوري مي گزيند . آن حضرت در اين دعا از عقيده غاليان كه خلقت جهان و روزي دادن بندگان را به دست امامان مي دانستند ، تبري مي جويد . اين دعا حاكي است

1. نهج البلاغه، خطبه 128.

2. نمل/65.

432

كه برخي از كوته نظران با مشاهده امور خارق العاده از آنان ، انديشه هاي ناروا و غير صحيحي را به خود راه مي دادند ، ـ لذاـ امام براي تبري از انديشه هاي باطل ، دعايي به شرح زير دارد :

« پروردگارا ! من ازگفتار كساني كه در حق ما مطالبي را مي گويند كه ما نگفته ايم ، تبري مي جويم ، پروردگارا خلقت جهان و روزي بندگان از آن تو است ، تو را مي پرستيم و از تو كمك مي طلبيم . . . » .

« بارالها ! تو آفريدگار ما و آفريدگار پدران و فرزندان ما هستي ، پروردگارا ربوبيت و الوهيت شايسته تو است ، از كساني كه تصور مي كنند كه ما پروردگار آنها هستيم و يا مي انديشند كه خالق و رازق آنها هستيم ، برائت و بيزاري مي جوييم . بارالها ما اين سخنان را به آنان نگفته ايم ، ما را به گفتار آنان مؤاخذه نفرما ! » .^{( 1 )}

امام با اين راز و نياز ، به انتقاد از آن انديشه هاي باطل برخاسته و از كساني كه معتقدند سرپرستي و قيمومت جهان هستي به پيامبر و امامان تفويض شده و آنان از جانب خداوند ، آفريننده زمين و آسمان ، روزي دهنده بندگان و زنده كننده و ميراننده آنان در جهان و روز رستاخيز مي باشند ، بيزاري جسته است .

امامان و بهره گيري از اسباب طبيعي

هيچ يك از افراد بشر ، هر چند كه در مقام بالا قرار داشته باشد ، جانشين هيچ يك از وسايط فيض نمي گردد ، بلكه خود او فيض را از همان وسايط مي گيرد ، اشعه خورشيد ، ريزش برف و باران و شكفته شدن غنچه ها ، همگي تأمين كننده زندگي پيامبران و پيشوايان معصوم واولياي الهي است ، همچنانكه وحي را فرشته به

1. بحار الأنوار، ج25، ص 243.

433

پيامبر مي رساند ، و جان او را ملك الموت مي گيرد^{( 1 )} و از روز نخست حافظان و نگهبانان براي حفاظت جان او و تكميل ملكات و فضايل اخلاقي او گمارده مي شوند .^{( 2 )}

بنابراين ، تمام افراد بشر ، حتي انسان هاي كامل ، از نظام علّي و معلولي گيتي بهره مند بوده و هرگز جانشين هيچ يك از وسايط فيض مادي و معنوي نمي گردند ، ولي اين حقيقت ، مانع از آن نيست كه آنان گاهي بنا بر مصلحت و به دور از هوي و هوس ، مبدأ كرامات و تصرفاتي در جهان گردند و به اشاره غيبي ، در جهان خلقت ، تصرفاتي انجام دهند .

1. در اين مورد قرآن كريم در سوره انعام آيه 61 چنين مي گويد:«وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتّي إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا» : «نگهباناني بر شما مي گمارد و هنگامي كه اجل شما فرا رسيد مأموران ما جان او را مي گيرند».

2. اميرمؤمنان (عليه السلام) در نهج البلاغه خطبه 234(قاصعه) مي فرمايد«وَلَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ مِنْ لَدُنْ أَنْ كانَ فَطيماً أَعْظَمَ مَلَك مِنْ مَلائِكَة يَسْلُكُ به ِ طَريقَ الْمَكارِمِ وَمَحاسِنَ أَخلاقِ العالَمِ»: از روزي كه پيامبر از شير گرفته شد، فرشته اي از جانب خدا مأمور گرديد كه او را به راه هاي بزرگواري و اخلاق نيكو رهبري كند».

434

يورش به خانه وحي

سؤال : آيا خبر يورش به خانه حضرت زهرا (عليها السلام) صحيح است ؟

پاسخ : اين رويداد تاريخي ، دلايل روشن و واضحي دارد كه نمي توان همه را در اين صفحات بازگو كرد ، ولي به صورت موجز به برخي از آنها ، اشاره مي كنيم . ابتدا به بررسي علل و ريشه هاي آن مي پردازيم :

نشستي در سقيفه

هنوز پيكر مطهر پيامبر گرامي بر روي زمين بود و مراسم تغسيل و تكفين آن حضرت آغاز نشده بود و ياران رسول خدا در محل دفن او گفتگو مي كردند . چشمها گريان و خردها حيران بود كه ناگهان دو نفر به نامهاي معن بن عُديّ و عُديم بن ساعدة ، از سقيفه بني ساعده خبر آوردند كه انصار گرد هم آمده و مي خواهند با سعد بن عباده به عنوان خليفه رسول خدا بيعت كنند ! اين خبر را آهسته به ابي بكر گفتند ، و او همراه عمر و ابو عبيده ، بدون اينكه كسي را از هدف خود آگاه سازند ، رهسپار محل اجتماع انصار شدند . آنان موقعي به سقيفه رسيدند كه سعد بن عباده ، رئيس قبيله خزرج ، مشغول سخنراني بود و خدمات انصار را به اسلام ، بازگو مي كرد .

435

در اين نشست كه از طرف انصار تشكيل شده بود ، پيروزي از آن گروه مهاجر شد كه عده آنان از سه يا پنج تن تجاوز نمي كرد .

تشريح سرگذشت سقيفه و آن كه چگونه يك اقليت كوچك پيروز شدند ، مفصل و گسترده است و در اين مقال جاي بازگويي آن نيست . خلاصه اين كه جمعيت انصار را دو طائفه بزرگ به نام هاي « خزرج » و « اوس » تشكيل مي داد . نشست سقيفه به تدريج به سود « خزرج » پيش مي رفت . رئيس قبيله اَوْس براي ناكام گذاردن خزرجيان ، فوراً با ابوبكر بيعت كرد و در پي اين امر ، اقليت ناچيز مهاجرين حاضر در سقيفه ، به همين اندازه اكتفا كرده و سقيفه را به عزم مسجد ترك گفتند و در مسير خود به مسجد به بيعت گيري از افراد مشغول شدند و آنچه از خاطرها و يادها محو شد ، جنازه پيامبر و مراسم دفن و كفن و نماز بر آن حضرت بود !

اميرمؤمنان (عليه السلام) همراه عباس و گروهي از بني هاشم و مهاجرين ، پيكر مطهر پيامبر را به خاك سپردند ، و در ادامه ، شاهد صحنه بيعت گيري ها و مقام خواهي هاي گروه اقليت بودند .

و اي كاش به همين مقدار اكتفا مي ورزيدند ، امّا آنان اصرار داشتند كه با ارعاب و تهديد از علي (عليه السلام) بيعت بگيرند تا سرانجام بني هاشم نيز بيعت نمايند .

در اين موقع ، رويدادهاي تلخي رخ داد كه به صورت گذرا به آن اشاره مي كنيم :

هتك حرمت خانه حضرت زهرا (عليها السلام)

گروهي از مهاجرين در خانه زهرا (عليها السلام) متحصن شده بودند و خواهان خلافت علي (عليه السلام) بودند و تن به بيعت نمي دادند . دستگاه خلافت ناچار شد به هر قيمت اجتماع آنان را به هم زند و از آنان به اجبار بيعت بگيرد .

محدثان و مورخان در بيان واقعه هتك حرمت خانه حضرت زهرا (عليها السلام) دو راه را

436

در پيش گرفته اند . گروهي فقط تصميم خلافت را بر هتك حرمت نقل كرده و از عملي شدن آن چيزي نگفته اند . در رأس آنان ، ابن ابي شيبه مؤلف كتاب « المصنف » قرار دارد كه از مشايخ بخاري است .

ولي گروه ديگر ، با شهامت بيشتر سخن گفته و از حقايق پرده برداشته اند و به عملي شدن هتك حرمت تصريح كرده اند . اينك از هر دو گروه سخناني نقل مي كنيم :

1 . ابن ابي شيبه در كتاب المصنف ، رويداد پس از سقيفه را با سند صحيح چنين نقل مي كند :

انّهُ حينَ بُويِعَ لأَبي بكر بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كانَ عَليٌّ وَالزُّبَير يَدْخُلانِ عَلي فاطِمَةَ بِنْتِ رَسُول اللّهِ ، فَيُشاوِرونَها وَيَرتَجِعُونَ في أَمْرِهِمْ .

فَلَمّا بَلَغَ عُمَرَ بنَ الْخَطاب خَرَجَ حَتّي دَخَلَ عَلي فاطِمَةَ ، فَقَالَ : يا بِنْتَ رَسُولِ اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وَاللّهِ ما أَحَدٌ أَحبّ إِلَيْنا مِنْ أَبيكِ وَما مِنْ أََحد أَحبَّ إِلَيْنا بَعْدَ أَبِيكِ مِنْكِ ، وَأَيمُ اللّهِ ما ذاكَ بِمانِعي إِنِ اجْتَمَعَ هؤلاءِ النفرُ عِنْدَكِ ، إنِ أَمَرتهُمْ أَنْ يُحْرَقَ عَلَيْهِمُ الْبَيتُ .

قَالَ : فَلَمّا خَرَجَ عُمَر جاؤوها ، فَقَالَتْ : تَعْلَمُونَ أَنَّ عُمَر قَدْ جاءَني ، وَقَدْ حَلَفَ بِاللّهِ لَئِنْ عُدْتُمْ لَيَحْرِقَنَّ عَلَيْكُمُ الْبَيْتَ ، وَأَيْم اللّهِ لَيُمْضيّن لِما حَلَفَ عَلَيْه .

هنگامي كه مردم با ابي بكر بيعت كردند ، علي و زبير در خانه فاطمه با او به گفتگو و رايزني مي پرداختند . زماني كه اين مطلب به گوش عمر بن خطاب رسيد ، به خانه فاطمه آمد و گفت : اي دختر رسول خدا ، به خدا قسم محبوبترين فرد نزد ما پدر تو است ، و بعد از پدر تو خود شما ، ولي به خدا سوگند اين محبت ، مانع از آن نيست كه اگر اين افراد در خانه تو جمع شوند ، دستور دهم خانه را بر سر آنها به آتش بكشند .

437

اين جمله را گفت و بيرون رفت . وقتي علي و زبير به خانه بازگشتند دخت گرامي پيامبر (عليها السلام) به علي (عليه السلام) و زبير گفت : عمر نزد من آمد و سوگند ياد كرد كه اگر تجمع شما در اين خانه تكرار شود خانه را بر سر شماها خواهد سوزاند . به خدا سوگند ! او آنچه را كه قسم خورده انجام مي دهد .^{( 1 )}

اين گزارش در كتاب « المصنف » با سندي صحيح نقل شده است و تمام راويان خبر ، از نظر علما و رجال ثقه و عادلند .

علاوه بر ابن أبي شيبه ، گروهي ديگر نيز همين راه را در پيش گرفته و تنها تصميم بر هتك را نقل كرده اند ، نه عملي شدن آن را . اينك به برخي از آنان اشاره مي شود :

2 . بَلاذُري و كتاب انساب الاشراف

احمد بن يحيي جابر بغدادي بلاذري ( متوفاي 270 ) نويسنده معروف و صاحب تاريخ بزرگ ، رويداد تاريخي فوق را در كتاب « انساب الاشراف » به گونه زير نقل مي كند :

« إنّ أَبابَكر أَرْسَلَ إِلي عَليّ يُريدُ البَيْعَةَ فَلَمْ يُبايِع ، فَجاءَ عُمَرُ وَمَعَهُ فَتِيلَةٌ ، فَتَلقته فاطِمَةُ عَلَي الْباب .

فَقالَتْ فاطِمَة : يابْنَ الْخَطاب ، أَتُراك مُحَرِّقاً عَليَّ بابِي ؟ قَالَ : نَعَمْ ، وَذلِكَ أَقوي فِيما جاءَ بِهِ أَبُوك . . . » .^{( 2 )}

ابوبكر به دنبال علي (عليه السلام) فرستاد تا بيعت كند ، ولي علي (عليه السلام) از بيعت با او امتناع ورزيد . سپس عمر همراه با فتيله ( آتشزا ) حركت كرد و با فاطمه در مقابل در خانه روبرو شد . فاطمه گفت : اي فرزند خطاب ، آيا در صدد

1. مصنف ابن ابي شيبه:8/572.

2. انساب الأشراف1/586، ط دار معارف، قاهره.

438

سوزاندن خانه من هستي ؟ عمر گفت : بلي ، اين كار كمك به امري است كه پدرت براي آن مبعوث شده است !

3 . طبري و تاريخ او

محمد بن جرير طبري ( متوفاي 310 ) ، فقيه و تاريخ نگار برجسته اهل سنت در تاريخ خود رويداد فجيع هتك حرمت به خانه وحي را چنين بيان مي كند :

أَتَي عُمَرُ بنُ الْخَطّاب مَنْزِلَ عَليّ وَفِيهِ طَلْحَةَ وَالزُّبَيْرُ وَرِجالٌ مِنَ الْمُهاجِرينَ ، فَقَالَ وَاللّهِ لأُحُرِقَنَّ عَلَيْكُمْ أَوْ لَتُخَرجُنّ إِلي البَيْعَةِ ، فَخَرَجَ عَلَيْهِ الزُّبَيرُ مُصلِتاً بِالسَّيْفِ فَعَثَرَ فَسَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِهِ ، فَوَثَبُوا عَلَيْهِ فَأَخَذُوهُ .^{( 1 )}

عمر بن خطاب به در خانه علي آمد ، در حالي كه گروهي از مهاجران در آنجا گرد آمده بودند . وي رو به آنان كرد و گفت : به خدا سوگند ، خانه را به آتش مي كشم مگر اين كه براي بيعت بيرون بياييد . زبير از خانه بيرون آمد در حالي كه شمشيري بر دست داشت ، ناگهان پاي او لغزيد و شمشير از دست او بر زمين افتاد . در اين موقع ديگران بر او هجوم آورده و شمشير را از دست او گرفتند .

اين صحنه تاريخي ، بازگو كننده دو چيز است :

1 . اخذ بيعت براي خليفه اوّل ، با تهديد و ارعاب صورت گرفته و آزادي و انتخابي در كار نبوده است . حال ، آيا اين نوع بيعت ارزشي دارد ؟ خواننده بايد درباره آن داوري نمايد .

2 . سوزاندن خانه دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، براي دستگاه خلافت چندان مهم نبود .

1. تاريخ طبري:2/443، چاپ بيروت.

439

ما به نقل اين سه نفر كه با اسناد صحيح اين رويداد را نقل كرده اند بسنده مي كنيم ، هر چند مدارك اين واقعه فزونتر از آن است كه در اين جا نقل شود .

* * *

از ميان بازگو كنندگان واقعه هتك حرمت ، گروهي ديگر كه از حرّيت و آزادي بيشتري برخوردار بودند ، بر اصل تصميم اكتفا نكردند و هتك حرمت و يورش به خانه وحي را نيز نقل كرده اند كه در اين ميان مي توان از افراد زير نام برد :

1 . ابوعبيد در كتاب الأموال ، ص 195 .

2 . محمد بن سعد در كتاب الطبقات الكبري ، ج8 ، ص 27 .

3 . ابن عبد ربه در العقد الفريد ، ج4 ، ص 263 .

4 . مسعودي در مروج الذهب ، ج2 ، ص 301 .

5 . ابن عساكر در مختصر تاريخ مدينة دمشق ، ج13 ، ص 222 ، چاپ دارالفكر .

6 . شمس الدين ذهبي در تاريخ الاسلام ، ج3 ، ص 117ـ 118 .

و . . . .

از آنجا كه غالباً سخنان آنان تكرار يك رويداد است ، اينك به ترجمه سخنان ابوعبيد در كتاب الأموال اكتفا مي كنيم :

او از عبدالرحمن بن عوف چنين نقل مي كند : « در بيماري ابوبكر براي عيادتش وارد خانه او شدم . او پس از گفتگوي زياد ، به من گفت : آرزو مي كنم كاش سه چيز را كه انجام داده ام ، انجام نداده بودم . همچنين آرزو مي كنم كاش سه چيز را كه انجام نداده ام ، انجام مي دادم . همچنين آرزو مي كنم اي كاش سه چيز را از پيامبر پرسيده بودم .

امّا آن سه چيزي كه انجام دادم و اي كاش انجام نمي دادم :

440

1 . كاش به خانه فاطمه بي احترامي نمي كردم و او را به حال خود مي گذاشتم ، هر چند بستن در آن خانه نشانه جنگ بود . . . .

ابوعبيد هنگامي كه به اين جا مي رسد به جاي جمله « اي كاش به خانه فاطمه بي احترامي نمي كردم . . . » مي نويسد : « چنين و چنان . . . » و مي گويد : نمي خواهم عين جملات او را بياورم .

اگر ابوعبيد به هرعلتي به كنايه اكتفا كرده ، خوشبختانه محققان كتاب « الأموال » در پاورقي توضيح داده اند كه جمله هاي حذف شده فوق در كتاب « ميزان الاعتدال » به صورت كامل آمده است ، و ديگران نيز مانند طبراني در معجم خود و ابن عبدربه در العقد الفريد و . . . آن را به طور كامل و به همان صورت كه ذكر شد ، آورده اند .

طبراني در معجم كبير در اين باره چنين آورده است :

ابوبكر به هنگام مرگ آرزو كرد كه : اي كاش سه چيز را انجام نمي دادم و اي كاش سه چيز را انجام مي دادم و اي كاش سه چيز را از رسول خدا پرسيده بودم .

سپس درباره آن سه چيزي كه ابوبكر آرزو مي كرد كاش انجام نمي دادم ، چنين مي گويد :

« فَأمّا الثَّلاثُ الّذي وَدَدْتُ أَنّي لَمْ أَفْعلَهُنَّ ، فَوَدَدْتُ أََنّي لَمْ أَكُنْ كَشَفْتُ بَيْتَ فاطِمَة وَتركتُهُ » .^{( 1 )}

« امّا آن سه چيزي كه آرزو مي كنم كه انجام نمي دادم ، يكي از آن ها خانه فاطمه است ، كه اي كاش هتك حرمت نمي كردم و رها مي كردم » .

ما در اين جا از ترجمه ديگر مدارك خودداري مي كنيم و به نقل كلام دانشمند خبير و شهير مصري عبدالفتاح عبدالمقصود در كتاب « الإمام علي (عليه السلام) » اكتفا

1. طبراني، المعجم الكبير:1/62، شماره حديث 62، تحقيق حمدي عبدالمجيد سلفي.

441

مي ورزيم :

او در كتاب ارزشمند خود با قلم اديبانه چنين مي نويسد :

عمر گفت : قسم به كسي كه جان عمر در دست اوست ، بيرون بياييد و گرنه خانه را با ساكنانش به آتش مي كشم . گروهي كه از خدا مي ترسيدند و حرمت پيامبر را در نسل او نگاه مي داشتند ، گفتند : اي اباحفص ! فاطمه در اين خانه است ! او بي پروا فرياد زد : باشد ! عمر نزديك آمد و در زد ، سپس با مشت و لگد به در كوبيد تا به زور وارد شود .

سپس در را كوبيد و وارد شد ، علي را يافت ، در اين هنگام ناله زهرا در آستانه خانه بلند شد ، اين ناله چيزي جز صداي شكوه و شكايت زهرا (عليها السلام) به پدرش نبود كه از دست يكي از يارانش به وي كه در نزديكش خفته بود ، شكايت مي برد . . . .^{( 1 )}

جاي تأسف است كه محمد حافظ ابراهيم قصيده عمريه خود كه آن را در مدح عمر بن خطاب سروده تصميم بر هتك خانه زهرا (عليها السلام) را از فضايل عمر مي شمرد ، و مي گويد :^{( 2 )}

وَقَولة لِعَليّ قالَها عُمَرُ

حَرَّقْتُ دارَكَ لا أَبقيش عَلَيْكَ بِها

ما كانَ غيْرُ أَبي حَفْص يفُوهُ بِها

أكْرِمْ بِسامِعِها أَعْظِمْ بِمُلقيها

إِنْ لَمْ تُبايِعْ وَبنتُ الْمُصْطَفي فِيها

أَمامَ فارِسِ عَدنان وَحامِيها^{( 3 )}

1. الإمام علي بن أبي طالب، ج4، ص 274. 2. ديوان محمد حافظ ابراهيم:1/82.

3. سخني كه عمر به علي گفت، چه شنونده گرانقدر و چه گوينده بزرگواري داشت!

گفت: خانه ات را به آتش مي كشم ، و تو را زنده نمي گذارم اگر بيعت مكني هر چند دختر پيامبر در اين خانه است.

جز ابوحفص ـ عمر ـ كسي نمي تواند اين سخنان ، را در برابر يكه سوار عدنانيان و پاسدار آنان ـ علي ـ به زبان آورد.

442

اهل بيت (عليهم السلام) و تمدن اسلامي

سؤال : ائمه اهل بيت (عليهم السلام) و پيروان آنها چه خدماتي به اسلام انجام داده اند ، در حالي كه صحابه با جهاد خود اسلام را در جهان منتشر ساخته اند ؟

پاسخ : پيش از آن كه به نقش ائمه در پيشرفت اسلام و صيانت آن از تحريف اشاره كنيم ، نكته اي را يادآور مي شويم :

جهاد يكي از درهاي بهشت است كه خداوند جهان آن را به روي بندگانش گشوده است^{( 1 )} ، ولي در عين اهميّت اين موضوع بايد توجه نمود كه همه وظايف در جهاد خلاصه نمي شود ، در كنار نبرد با دشمنان و رفع موانع براي انتشار اسلام ، كارهاي فرهنگي ، و تربيتي و حفظ مسلمين از انحراف ، و ساختن يك جامعه صد در صد اسلامي از اهمّ وظايف است ، در اين صورت نبايد خدمات ارزشمند فرهنگسازان و مربيان و معلمان واقعي را ناديده گرفت و تنها چشم به شمشير جهادگران دوخت .

با توجه به اين اصل ، اكنون نقش ائمه را در دوره هاي مختلف تاريخ اسلام ، به صورت موجز بيان مي كنيم :

1. اقتباس از خطبه امير مؤمنان (عليه السلام) درباره جهاد، نهج البلاغه، خطبه 27.

443

عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اميرمؤمنان علي (عليه السلام) كه امام نخستين شيعيان است ، در كنار رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوده و نخستين فردي است كه به او ايمان آورده^{( 1 )} ، و در 27غزوه كه رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز در آن شركت داشت ، اميرمؤمنان مشاركت كرده و با قدرت هر چه تمام تر دشمن را تار و مار مي ساخت .

در نبرد خندق ، آن گاه كه نعره هاي خشمگين قهرمان شرك ، عمرو بن عبدود لرزه بر اندام سپاه اسلام انداخته بود و او پياپي مبارز مي طلبيد ، تنها علي (عليه السلام) بود كه به نداي او پاسخ گفت و با ضربت خود ، شر اين دشمن را از سر مسلمانان كوتاه كرد و در شأن اين جهاد بود كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« لَمُبارَزَةُ عَليّ بن أبي طالِب لِعَمْرو بنِ عَبدَوُدّ أفضلُ مِنْ أَعْمالِ أُمّتي إِلي يَوْمِ الْقِيامَةِ » .^{( 2 )}

« پيكار علي بن ابي طالب در جنگ خندق با عمرو بن عبدود از اعمال امت من تا روز قيامت ارزشمندتر است » .

قلعه هاي خيبر داراي استحكامات بسيار و تجهيزات دفاعي فراوان بود و مردان جنگي يهود ، به شدت از آنها دفاع مي كردند ، ولي متأسفانه پرچمداران اسلام كه براي فتح قلعه مأمور شدند ، يكي پس از ديگري پا به فرار نهاده و به ستاد سپاه اسلام بازگشتند . تحمل اين وضع براي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بسيار سنگين بود . حضرت با مشاهده اين وضع فرمود : « فردا پرچم را به دست كسي خواهم داد كه خداوند اين دژ را به دست او مي گشايد . كسي كه خدا و رسول خدا را دوست دارد و خدا و

1. پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود:«أوّلكم وارداً عَلَيّ الحوض أوّلكم إسلاماً عليَّ بن أبي طالب»مستدرك:3/136; السيرة الحلبية:1/285.

2. المستدرك علي الصحيحين، تحقيق عبدالرحمن مرعشي، ج 3، ص 32، چاپ اوّل، بيروت، دارالمعرفة، 1406هـ.ق.

444

رسولش نيز او را دوست دارند ، پياپي حمله مي برد و هرگز از برابر دشمن فرار نمي كند و خدا به دست او قلعه را مي گشايد » .^{( 1 )}

عصر پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

پس از درگذشت پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رويدادهاي ناگواري براي اهل بيت (عليهم السلام) رخ داد كه جاي بازگويي آنها نيست . ائمه اهل بيت (عليهم السلام) از حق خود محروم شدند ، ولي در عين حال ، آنان از آنچه در دست داشتند ، نسبت به اسلام و مسلمين نه تنها مضايقه نكردند ، بلكه پيشواي امامان علي بن ابي طالب (عليه السلام) در 25 سال سكوت پر راز و رمز خود ، خدمات بزرگي انجام داد كه هرگز نمي توان آنها را با جهاد يك فرد در ميدان نبرد مقايسه كرد .

1 . صيانت قرآن از اختلاف قراءات

قرائتي كه هم اكنون مسلمانان دارند ، از طريق حفص از عاصم به اميرمؤمنان علي (عليه السلام) مي رسد^{( 2 )} و اين يكي از افتخارات امام است كه با قرائت خود ، قرآن را از تشويش و پراكندگي قرائت ها حفظ نمود .

2 . تفسير قرآن

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) علاوه بر تلاوت قرآن ، مأمور به تبيين آن بود ، چنان كه مي فرمايد :

1. صحيح مسلم، ج7، ص 121، مكتبة محمد علي صبيح، قاهره; استيعاب، ج 3، ص 36، دار احياء التراث العربي، بيروت.

2. عاصم بن بهدله كوفي، متوفاي 128ق. قرائت او به اميرمؤمنان (عليه السلام) منتهي مي شود و او دو راوي دارد: يكي حفص و ديگري ابوبكر(البرهان في علوم القرآن، ج1، ص 338).

445

« وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُون » .^{( 1 )}

« قرآن را بر تو فرو فرستاديم تا آنچه را براي مردم نازل شده است ، بيان و آشكار فرمايي تا آنان بينديشند » .

يكي از بزرگ ترين خدمات اميرمؤمنان ، تفسير قرآن است و آن حضرت ، برجسته ترين مفسر جهان اسلام به نام ابن عباس كه او را ترجمان القرآن مي نامند ، تربيت كرده است .

3 . حفظ حديث پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

حديث و سنت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به سان قرآن حجت است ، با اين تفاوت كه لفظ و معناي قرآن ، هر دو از جانب خداست ، امّا حديث از نظر معني از آنِ خدا و لفظ آن از پيامبر است . قرآن به منزله قانون اساسي است كه متكفل بيان كليات است ، در حالي كه سنت ، شارح و بيانگر وظايف مسلمانان در عقيده و احكام مي باشد . متأسفانه پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به عللي كه در اين جا مجال بازگويي آنها نيست ، نقل حديث و كتابت آن ممنوع شد و از اين طريق ضربه مهلكي بر نيمي از ميراث فرهنگي اسلام وارد شد ، ولي اميرمؤمنان تنها كسي بود كه علي رغم اين بخشنامه به آن اعتنا نكرد و كتاب علي (عليه السلام) ـ كه حاوي احاديثي است كه آن حضرت از پيامبر شنيده و در آن بسياري از مسائل مربوط به اسلام ، در هر دو قلمرو ( عقيده و شريعت ) ذكر شده است ـ نسل به نسل در اختيار ائمه اهل بيت (عليهم السلام) قرار داشت .

4 . مسائل نوظهور

پس از عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مسائل نوظهور مايه سر درگمي دستگاه خلافت

1. نحل/44.

446

بود . مسائلي كه به طور صريح در قرآن وارد نشده و حديث پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز در مجموعه اي گردآوري نشده بود تا در پرتو مراجعه به آن ، مشكل حل شود ، تنها كسي كه به پاسخ اين پرسش ها مي پرداخت و دستگاه خلافت را از لغزش نجات مي داد ، امام علي (عليه السلام) بود ، و هنوز هم نداي « لولا علي لهلك عمر » يا « يا أبا حسن لا أبقاني اللّه لشدة لست لها ولا في بلد لستَ فيه » در تاريخ اسلام طنين انداز است . خليفه اين جمله ها را نه در يك مورد ، بلكه در موارد بيشماري اعتراف كرده است .^{( 1 )}

5 . مناظره با رهبران اهل كتاب

پس از درگذشت پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) صداي اسلام در جهان متمدن پيچيده بود . دانشمندان كيش يهود و نصاري ، سراسيمه روانه مدينه شدند تا از اين آيين جديد و دلايل آن ، آگاه شوند و مهمترين هدف آنان ، در تنگنا قرار دادن مسلمانان و بازگرداندن آنان از دين خود بود . آنان با آگاهي هاي گسترده از عهد عتيق و جديد ، روانه « ام القراي اسلام » ، مدينه منوّره شدند . متأسفانه دستگاه خلافت ، كوچك ترين اطلاعي در مورد پاسخ به پرسش هاي آنان نداشت و تنها كسي كه به داد آنان مي رسيد ، امام علي بن ابي طالب (عليه السلام) بود و شواهد اين مسأله به اندازه اي است كه نيازي به بيان ندارد .^{( 2 )}

6 . جلوگيري از تحريف اسلام

پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گروهي از دانشمندان يهود و مسيحي به ظاهر اسلام آوردند ، ولي اسطوره هاي اسرائيلي و عقايد مسيحي را زيركانه در ميان مسلمانان ترويج مي كردند و خود را به عنوان عالمان شرايع پيشين معرفي مي كردند .

1. ذخائر العقبي، ص 80; الرياض النضرة، ج 3، ص 143 و كنز العمال: 5/830، حديث 14508.

2. عرائس المجالس، تأليف ابواسحاق ثعلبي(متوفاي 427)، ص 413ـ 419.

447

بر اثر همين القائات ، مسأله تشبيه و تجسيم خدا و يا جبر انسان در اعمال خود ، پيش آمد كه همگي بر خلاف صريح قرآن و داوري خرد است . متأسفانه هنوز هم در كتاب هاي حديثي ، اساطير اسرائيلي و مسيحي و مجوسي فراوان است ، و « توحيد ابن خزيمه » نمونه اي از اين كتاب هاست كه امروز هم به وسيله سلفي ها چاپ و منتشر مي شود .

اميرمؤمنان (عليه السلام) با خطبه هاي خود ، درباره توحيد و عدل داد سخن داد ، و عقيده اسلامي را در تنزيه از هر نوع تشبيه و تجسيم بيان فرمود و با تفسير صحيح از قضا و قدر آزادي انسان را در عمل تثبيت نمود ، و لذا متكلمان اسلامي ، خود را رهين خطبه هاي اميرمؤمنان و مذاكرات او مي دانند .^{( 1 )}

نظري به خطبه هاي امام در نهج البلاغه اين مطلب را روشن مي سازد .

الگويي از حكومت اسلامي پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

در دوران خلافت خلفا ، سليقه ها ، تمايلات و مصلحت انديشي سبب شد كه بسياري از اصول اسلام در اداره جامعه ناديده گرفته شود ، تا آنجا كه در دوره خلافت خليفه سوم به انفجار كشيده شد .

مسلمانان از نقاط مختلف وارد مدينه شدند و از او درخواست كردند كه حاكمان ظالم را از تمام بلاد فرا خواند و حكومت را به دوران پيشين بازگرداند ، ولي دست هايي در داخل دستگاه خلافت ، سبب شد كه خليفه پاسخ منفي به درخواست آنان بدهد و سرانجام جان خود را در اين راه از دست داد . مردم جنازه خليفه را در خانه خويش رها كرده و همگي به خانه علي روي آوردند تا زمام خلافت را به دست گيرد و بر اين هرج و مرج و مال اندوزي و فاميل بازي خاتمه دهد . امام در دوران

1. شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج1، ص 17; امالي مرتضي، ج1، ص 148.

448

حكومت پنج ساله خود ، الگوي زيبايي از حكومت را در پنج سال تنظيم كرد كه مي توانست براي رهبران بعدي اسوه و الگو باشد .

البته خدمات امام ، منحصر به چند نمونه نيست و هرگز صفحات كتاب گنجايش بررسي ديگر مطالب را ندارد .

دوران تابعان

پس از شهادت اميرمؤمنان (عليه السلام) بسياري از صحابه در مدينه و در نقاط ديگر ، نداي حق را لبيك گفتند و به يك معني دوران تابعان آغاز گشت ، هر چند در ميان اين تابعان گروهي از صحابه نيز مي زيستند . در اين دوره كه دوره تاريك خلافت اسلامي به شمار مي رود ، خلافت از مسير واقعي خود ، خواه تنصيصي و خواه شورايي ، خارج شد و به صورت سلطنت موروثي درآمد . بنيانگذار آن معاويه و فرزند او يزيد و بعداً مروان و آل مروان شدند . در اين دوره ائمه اهل بيت (عليهم السلام) نه تنها كنار زده شده بودند ، بلكه مراقبت هاي شديدي بر زندگي آنان انجام مي شد .

آيا در اين شرايط انتظار مي رود كه ائمه اهل بيت (عليهم السلام) مصدر كاري باشند ؟ ولي در عين حال پس از حكومت بيست ساله معاوية بن ابي سفيان ، زمام خلافت به دست فرزند پليدش يزيد بن معاويه افتاد كه امامان اهل بيت (عليهم السلام) سكوت را جايز نديده و شجره اسلام را با خون خود سيراب كردند .

زمام خلافت به دست يزيد بن معاويه افتاده بود كه شراب مي خورد و وحي و دين را مسخره مي كرد و اين اشعار را زمزمه مي نمود :

لسـت من خندفَ إن لم أنتقم

مـن بنـي أحمـد مـا كـان فعـل

لـعبـت هـاشـم بـالمـلك فـلا

خبـر جــاء و لا وحـيٌّ نــزل^{( 1 )}

1. الغدير، ج 3، ص 365 نقل از كتاب المعتضد و تاريخ طبري:1/358.

449

1 . امام حسين (عليه السلام) با نهضت خود كه سرانجام به شهادت خود و هفتاد و دو تن از يارانش انجاميد ، سكوت و بي تفاوتي مسلمانان را درهم كوبيد .

پس از حادثه كربلا كه خشم جهانيان را بر امويان برافروخت ، يزيد پس از اندي درگذشت و فرزند صالح او معاويه خود را از خلافت عزل كرد ، در اين هنگام فرصت3طلباني مانند مروان بن حكم و فرزندان او ، زمام خلافت را به دست گرفتند و از سال 64 تا 132 بر اسلام و مسلمانان تاختند .

2 . امام چهارم (عليه السلام) ، دريايي از حقايق و معارف اسلام را به صورت دعا و مناجات با پروردگار بيان كرد و گنجينه اي ارزنده و آكنده از مفاهيم بلند معنوي را به نام « صحيفه سجاديه » به امت اسلامي عرضه كرد كه در ارزش و اعتبار آن همين قدر بس كه « انجيل اهل بيت » و « زبور آل محمد » لقب گرفته است .

در سال 1353 قمري ، يكي از مراجع بزرگ در قم ، نسخه اي از صحيفه سجاديه را براي علامه معاصر خويش طنطاوي ( مؤلف تفسير طنطاوي و مفتي اسكندريه ) به قاهره فرستاد . وي پس از تشكر از دريافت اين هديه گرانبها و ستايش فراوان از آن ، در پاسخ چنين نوشت :

« اين از بدبختي ما است كه تاكنون بر اين اثر گرانبهاي جاويد كه از مواريث نبوت است ، دست نيافته بوديم ، من هر چه در آن مي نگرم آن را از گفتار مخلوق برتر و از كلام خالق فروتر مي يابم » .^{( 1 )}

همچنين « رسالة الحقوق » ، ميراث علمي ارزنده ديگري است كه از آن بزرگوار باقي مانده و در محافل علمي ، ارزش تربيتي و اخلاقي آن شناخته شده است .

3 . امام باقر (عليه السلام) ( 57ـ 114هـ ) و امام صادق (عليه السلام) ( 83ـ 148هـ ) كه در

1.صحيفه سجاديه، ترجمه سيد صدرالدين صدر بلاغي، تهران، دار الكتب الإسلامة، مقدمه، ص 37.

450

دوران ممنوعيت رسمي نقل و كتابت حديث زندگي مي كردند ( و مي دانيم اين ممنوعيت چه آثار زيانباري براي فرهنگ و معارف اسلام به بار آورد ) ، با تأسيس حوزه بزرگ اسلامي ، هزاران شاگرد تربيت كردند و سنت پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ( گفتار و كردار او ) را متصل به پيامبر از طريق پدرانش ، حفظ و به نسل بعدي منتقل كردند . ممنوعيت نقل حديث ، عملاً توسط منصور دوانيقي عباسي در سال 143هجري قمري لغو شد^{( 1 )} ، هر چند ائمه از روز نخست ، اين ممنوعيت را قبول نداشت و امام باقر و امام صادق (عليهما السلام) بسيار پيش از اقدام منصور ، شاگرداني ثقه ، ضابط ، حافظ و متقي مانند محمد بن مسلم ، جابر بن يزيد جعفي ، زُرارة بن اعين ، حمران بن اعين و هشام بن سالم تربيت كردند كه هزاران حديث در فقه و تفسير و به طور كلي در باب معارف اسلامي فرا گرفتند . به علاوه ، ائمه از دسّ و جعل و تحريف در سنت نبوي جلوگيري كردند . امام صادق (عليه السلام) با فتنه و شيطنت مادي گراها و منكران خدا امثال عبدالكريم بن ابي العوجا ( دهري مشهور ) مبارزه و يا آن را خنثي كرد .

عبدالكريم پسر ابي العوجاء پيش از اجراي حكم اعدامش به دستور خليفه وقت ، به وي گفت : « . . . اكنون كه مرا مي كشيد ، بدانيد كه چهار هزار حديث به احاديث شما افزودم » .^{( 2 )} اين احاديث جعلي مربوط به حوزه فعاليت ائمه نبود ، بلكه به حوزه حديثي رسمي مربوط مي شد كه از اهل بيت فاصله گرفته بودند .

4 . ائمه (عليهم السلام) نقش بزرگي در آموزش عقايد و خداشناسي خالص داشتند . عقايدي كه امامان به مسلمانان آموختند ، سراسر تنزيه خداوند از تجسيم و تشبيه و پيراستگي خدا از ظلم و نقص بود . به عنوان نمونه مي توان دو كتاب را كه در يك قرن درباره توحيد نوشته شده ، در كنار هم قرار داد و آن دو را با هم مقايسه و آنگاه داوري كرد :

1. سيوطي، تاريخ الخلفاء، ص 170.

2. امالي سيد مرتضي:1/127; تهذيب التهذيب:3/11.

451

الف : توحيد ابن خزيمه ( متوفاي 311هجري ) كه احاديثي درباره خدا نقل مي كند كه در آن جسميت و جهت داشتن خدا و عاري بودن او از عدل كاملاً پيدا است ، بي شك اين گونه صفات براي خدا از اسرائيليات است . همچنين احاديث حاكي از ـ جبر كه بطلان آن آشكار است ـ در اين كتاب نقل شده است .

ب . توحيد صدوق ( متوفاي 381هجري ) كه شامل عقايد برگرفته از ائمه و احاديث آنها است ، اين كتاب ، سراسر تنزيه و پيراستگي خدا از جسميت و داشتن جهت و توصيف او به عدل و ديگر صفات كمال و جلال است . در زمينه عقايد ، يكي ديگر از جهادهاي علمي امامان ، مبارزه با غُلات است . آن بزرگواران ، هم در الوهيت و هم در موضوع نبوت ، با غاليان مبارزه قاطع داشتند و اين مبارزه ، تاريخچه اي درخشان ، امّا پر درد سر و رنجبار براي ائمه به دنبال داشته و موضوع كتاب ها و رساله هاي علمي است .

5 . امام رضا (عليه السلام) در عهد مأمون عباسي ، از شركت در حكومت و امور اجرايي خودداري كرد ، امّا مناظرات و گفتمان گسترده اي با رؤساي اديان و مذاهب و فرقه هاي مختلف داشت كه طي آنها حقانيت اسلام و قرآن را ثابت كرد و افكار و عقايد باطل آنها را فاش ساخت . اين مناظرات چون در مركز حكومت و دربار مأمون تشكيل مي شد ، آوازه آن به نقاط مختلف كشور مي رسيد و شكوك و شبهات و اشكالات مخالفان اسلام را برطرف مي كرد و از اين نظر مجلس آن حضرت ، پايگاه هدايت و روشنگري و گرمي بخش قلوب مسلمانان بود . خوشبختانه امروز آن مباحث و مناظرات در دسترس است و گواه روشني بر صدق اين مدعا مي باشد .

6 . با آن كه ائمه بعدي از صحنه قدرت بركنار بودند و حكومت و سپاه و بيت المال ، همه در دست خلفاي وقت بود ، امّا گاهي اساس اسلام و مصالح مسلمين چنان به خطر مي افتاد و دستگاه دولتي و مردم چنان در بن بست قرار مي گرفتند كه جز با سرانگشت تدبير امام قابل شكستن و گشودن نبود . نمونه آن

452

رهنمود امام هادي (عليه السلام) در افشاي نقشه ماهرانه يك راهب مسيحي بود كه مردم را به شبهه افكنده و موجب گرايش آنها به مسيحيت شده بود . توضيح اين كه يك سال در سامرا قحطي سختي پيش آمد . « معتمد » خليفه عباسي ، فرمان داد مردم به نماز استسقاء ( طلب باران ) بروند . روز چهارم « جاثليق » ، بزرگ اسقفان مسيحي ، همراه مسيحيان و راهبان به صحرا رفت . يكي از راهبان هر وقت دست خود را به سوي آسمان بلند مي كرد ، باراني درشت فرو مي باريد . روز بعد نيز همين امر تكرار شد و همين موضوع موجب شگفتي مردم و شك و ترديد آنان و تمايل به مسيحيت در ميان بسياري از مسلمانان شد . اين وضع ، خليفه را در تنگنا قرار داد و ناگزير امام هادي (عليه السلام) را كه زنداني بود به دربار خواست و گفت : امت جدّت را درياب كه گمراه شده اند !

امام هادي (عليه السلام) از خليفه خواست كه دستور دهد جاثليق و راهبان روز ديگر نيز جهت طلب باران به صحرا بروند . آنگاه امام خود در صحرا حاضر شد و راهبي را كه استخواني در دست داشت و هر وقت آن را به سوي آسمان مي گرفت ، باران نازل مي شد ، معرفي كرد و فرمود : آن استخوان ، استخوان پيامبري از پيامبران است كه از قبر او برداشته است . هر وقت استخوان پيامبري ظاهر شود باران نازل مي شود .^{( 1 )}

بدين گونه مشت آن راهب باز شد و يك فتنه بزرگ كه عقيده مردم را متزلزل كرده بود ، برطرف گرديد .

اين بود گوشه اي از خدمات ارزنده امامان در عصر خفقان ، اكنون به بيان گوشه اي از خدمات شيعيان مي پردازيم :

1. شبلنجي، نور الأبصار، ص 167; ابن شهر آشوب، مناقب آل ابي طالب، ج4، ص 425; علي بن عيسي أربلي، كشف الغمة، ج 3، ص 319; ابن حجر هيتمي مكي، الصواعق المحرقة، ص 207; ابن صباغ مالكي، الفصول المهمة، ص 304ـ 305.

453

شيعيان و تمدن اسلامي

تمدن اسلامي مرهون تلاشهاي بي وقفه امت اسلامي است . آنان با داشتن مليتهاي گوناگون ، در سايه ايمان وعقيده ، در اسلام وخدمت به آن ذوب شدند و همه تلاش خود را در مسير پيشبرد اهداف عالي اسلام به كار گرفتند ، و در نتيجه تمدني را پايه گذاري كردند كه هم اكنون جامعه بشري مرهون آن تمدن درخشان است .

در اين ميان ، شيعه با الهام از تعاليم امامان در برافراشتن بناي شكوهمند تمدن اسلامي نقش مؤثري داشته است ، با مراجعه به كتاب هاي مربوط به علوم و تمدن اسلامي مشاهده مي كنيم كه همه جا نام دانشمندان شيعه مي درخشد .

در بيان نقش آنان در ادبيات و علوم ادبي همين بس كه پايه گذار علم نحو ، امير مؤمنان علي (عليه السلام) ; و ادامه دهنده راه او شاگردش ابوالأسود دوئلي بوده ، وپس از وي شخصيت هاي شيعي كه غالباً در عراق مي زيستند ، مانند : مازني ( متوفاي248 ) ، ابن سكيت ( متوفاي 244 ) ابو اسحاق نحوي ( از ياران امام كاظم (عليه السلام) ) ، خليل بن احمد فراهيدي مؤلف كتاب « العين » ( متوفاي 170 ) ، ابن دريد مؤلف « الجمهرة » ( متوفاي 21 ) و صاحب بن عبّاد ، مؤلف كتاب « المحيط » ( متوفاي 86 ) و ده ها اديب شيعي ديگر ، هر يك در عصر خود سرآمد علوم لغت و نحو و صرف و يا شعر و عروض بودند .

در علم تفسير ، پس از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اوّلين مفسر امير مؤمنان (عليه السلام) وائمه اهل بيت (عليهم السلام) و پس از آنان عبد اللّه بن عباس ( متوفاي 68 ) و ديگر شاگردان آنان بوده اند . در طول چهارده قرن ، صدها تفسير بر قرآن به صورت هاي مختلف نوشته اند و ما سير تاريخي تفسير نگاري شيعه را در مقدمه « تبيان » شيخ طوسي به تفصيل نگاشته ايم .

در علـم حـديـث نيــز شيعـه بر ديگـر فـرق اسلامي تقدم داشتـه و سنت

454

رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را حتي در زماني كه نوشتن حديث در عصر خلفا ممنوع بود ، با نوشتن ومذاكره ، حفظ كردند . در اين باره مي توان از « عبد اللّه بن ابي رافع » ، « ربيعة بن سميع » و « علي بن أبي رافع » از ياران امام علي (عليه السلام) وسپس شخصيت هايي از شاگردان امام سجاد وحضرت صادق و باقر (عليهم السلام) ياد كرد .

رُشد حديث در عصر حضرت صادق (عليه السلام) به جايي رسيد كه حسن بن علي الوشّاء مي گويد : من در مسجد كوفه نهصد محدّث را ديدم كه همگي مي گفتند : حدثني جعفر بن محمد (عليهما السلام) .^{( 1 )}

در قلمرو فقه ، در مكتب پيشوايان اهل بيت (عليهم السلام) مجتهدان برجسته اي تربيت شده اند ، مانند : ابان بن تغلب ( متوفاي 141 ) ، زرارة بن اعين ( متوفاي 150 ) ، محمد بن مسلم ( متوفاي150 ) ، صفوان بن يحيي بجلي مؤلف سي كتاب ( متوفاي/210هـ ) وصدها مجتهد توانا و محقّق مانند شيخ مفيد ، سيد مرتضي ، شيخ طوسي و ابن ادريس ، محقّق حلّي و علامه حلّي كه آثار گرانبهايي از خود به يادگار نهاده اند .

شيعه نه تنها در اين علوم تلاشگر وخدمتگزار بوده ، بلكه در ديگر علوم مانند تاريخ و مغازي ، رجال و درايه ، شعر و ادب نيز خدمات شاياني را به جهان اسلام عرضه كرده است كه ذكر نام و اسامي آنان در اين مختصر نمي گنجد .

آنچه گفته شد مربوط به علوم نقلي است ، حال آن كه شيعيان در علوم عقلي مانند كلام وفلسفه ، بر تمام مذاهب تقدم داشته اند ، زيرا شيعه بيش از تمام فرقه هاي اسلامي به عقل بها داده است و با الهام از گفتارهاي امير مؤمنان و فرزندان معصوم او (عليهم السلام) در تبيين عقايد اسلامي بيش از حد كوشش كرده ، ومتكلماني عاليقدر و فلاسفه اي بزرگ به جهان اسلام تحويل داده است ، چندان كه كلام شيعي يكي از پربارترين مكاتب كلام اسلامي است كه علاوه بر كتاب و سنت ، از

1. نجاشي، شماره79.

455

عقل وخرد به نحو شايسته بهره مي گيرد .

يكي ازپايه هاي تمدن علمي ، شناخت عالم طبيعت و قوانين آن است و در عصر حضرت صادق (عليه السلام) ، شاگرد نامدار او جابر بن حيان در علوم طبيعي به پايه اي رسيد كه او را امروز پدر علم شيمي مي نامند .

همچنين در تدوين علوم جغرافيا ، احمد بن ابي يعقوب ، معروف به يعقوبي ( متوفاي290 ) نخستين جغرافي داني است كه كشور پهناور اسلامي را زير پا نهاد وكتابي به نام « البلدان » نگاشت .

اين تلاش همه جانبه توسط دانشمندان شيعه از قرن نخست هجري تا به امروز ادامه داشته و در اين راه حوزه ها و مدارس و دانشگاه هاي فراواني تأسيس كرده اند كه پيوسته در راه علم و دانش خدمتگزار بشريت بوده است . آنچه گفته شد اشاره اي گذرا به نقش ائمه شيعه در علم و تمدن اسلامي بود و براي آگاهي بيشتر مي توانيد به كتاب هاي مربوط به اين موضوع رجوع فرماييد .^{( 2 )}

1. فهرست ابن نديم، رجال نجاشي، فهرست شيخ طوسي، تأسيس الشيعة، الذريعة إلي تصانيف الشيعة، أعيان الشيعة، وجلد ششم از بحوث في الملل والنحل و كتب ديگر.

﷯

457

فصل هفتم :

مهدويت در اسلام

459

مقدّمه

بررسي زندگي انسان در روي زمين ، حاكي است كه وي در هر عصري ، گامي به سوي تكامل برداشته و هر يك از تمدن هاي گوناگون با نوآوري هاي خاصّي در جهت تكامل مادّي او بوده است .

در اين ميان ، نقش انبيا در تعديل اين تكامل و همراه سازي تمدن مادي با معنوي بسيار مؤثر بوده ، هر چند عوامل تعصب و جهل و ناداني ، مانع از آن شده كه ميان دو تكامل مادّي و معنوي تعادل دقيق برقرار شود .

بر اين اساس ، بايد در انتظار روزي باشيم كه اين تعادل به حدّ كمال برسد و بشر به جاي تكامل يك بعدي ، تكامل همه جانبه پيدا كند . جسم و جان ، و تن و روان با هم پيش بروند و امكانات مادي با حفظ ارزش هاي اخلاقي و عقلاني همراه باشد و در غير اين صورت ، اين تكامل به ضرر انسان بوده و به سان اين خواهد بود كه قلب كودك بزرگ شود ، امّا مغز او به همان حالت كوچكي باقي بماند . اگر تكامل را يك قانون طبيعي جهان بـدانيم و يا آن را بـه علاوه بر اقتضاي طبيعـي خواسته مشيّت الهي بينـديشيم ، سرانجـام بايد اين تكامـل حالت واقعي پيدا كند و از حـالـت يك بعدي به دو بعـدي تبـديل شود . اين همان است كه تمامي شرايع آسماني بر خـروج مصلحي در برهه اي از زمان اتفاق نظر دارند ، از ديدگاه مسلمانان رهبر اين تكامل همه جانبه بشر ، فرزندي از فرزندان پيامبر اسلام ، به

460

نام حضرت مهدي ( عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ) خواهد بود ، زيرا پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي فرمايد :

« لَوْ لَمْ يَبْقِ مِنَ الدُّنْيا إِلاّ يومٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّهُ ذلِكَ الْيَومَ حَتَّي يَخْرُجَ مِنْ وُلْدِي فَيَمْلأها عَدلاً وَقِسْطاً كَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوراً » .^{( 1 )}

« اگر از عمر جهان يك روز باقي نمانده باشد ، خدا آن روز را به قدري طولاني مي كند تا مردي از فرزندان من قيام نمايد و دنيا را از عدل و قسط پر سازد ، همان گونه كه با جور و ستم پر شده است » .

مهدي (عليه السلام) پايه گذار حكومت واحد جهاني

در حالي كه ايجاد حكومت واحد جهاني براي بشر كنوني ـ كه در اخلاق مادي فرو رفته و معنويات و احساسات پاك فروكش كرده است ـ به صورت يك آرزوي رؤيايي و طلايي در آمده است ، احاديث اسلامي ، تشكيل حكومت واحد جهاني اسلام را از ويژگي هاي قيام مهدي موعود (عليه السلام) مي داند و بيان مي كند كه در پرتو عدل او ، جهان زير پرچم يك حكومت ، يك دولت ، يك قانون و يك قدرت درمي آيد و بساط تمام ابرقدرت ها و فرعون ها و قارون ها و قارونك هاي زمان ، از بزرگ و كوچك برچيده مي شود و پرچم عدل و داد ، در سراسر جهان به اهتزاز درآمده و صفا و صميميت و عشق به انسان ها جهان را فرا مي گيرد .

امام باقر (عليه السلام) مي فرمايد :

« إذا قامَ الْقائِمُ ذَهَبَ دَولَةُ الْباطِل » .^{( 2 )}

« وقتي امام قائم قيام كند ، حكومت هاي باطل نابود مي شود » .

1. مسند احمد بن حنبل:1/99 و 3/17 و 70.

2. منتخب الأثر، ص 471.

461

باز در حديث ديگر مي فرمايد :

« يَبْلُغُ سُلْطانُهُ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ » .^{( 1 )}

« قدرت او شرق و غرب را فرا مي گيرد » .

در قرآن كريم آمده است :

« الّذينَ إِنْ مَكّنّاهُمْ فِي الأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلّهِ عاقِبَةُ الأُمورِ » .^{( 2 )}

« آنان كه اگر در روي زمين به آنان قدرت دهيم ، نماز را به پاي مي دارند و زكات مي دهند ، و به نيكي ها فرمان مي دهند و از بدي ها جلوگيري مي كنند ، و سرانجام كارها به دست خداست » .

امام باقر (عليه السلام) در تفسير آيه ياد شده فرمود :

مصداق كامل اين آيه حكومت مهدي ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ است ، خدا او و ياران او را بر شرق و غرب زمين مسلّط مي گرداند و دين خدا را آشكار مي سازند و به وسيله او و يارانش بدعت ها را از ميان مي برد ، همچنان كه بي خردان ، حق را از ميان برده بودند ، تا جايي كه ديگر از ستم اثري ديده نمي شود ، آنان مردم را به نيكي ها امر مي كنند و از بدي ها باز مي دارند ، و سرانجام كارها به دست خداست .^{( 3 )}

خصوصيات مهدي (عليه السلام) در روايات

خصوصيات اين مصلح جهاني در روايات اسلامي كه فريقين به نقل آنها

1. منتخب الأثر، ص 472.

2. سوره حج، آيه 41.

3. تفسير برهان، ج 3، ص 96; تفسير نورالثقلين، ج 3، ص 506.

462

پرداخته اند ، به شرح زير بيان شده است :^{( 1 )}

1 . از اهل بيت پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است . 407روايت

2 . از فرزندان اميرمؤمنان علي (عليه السلام) است . 225روايت

3 . از فرزندان فاطمه زهرا (عليها السلام) است . 202روايت

4 . نُهمين فرزند از اولاد امام حسين (عليه السلام) است . 208روايت

5 . از فرزندان امام زين العابدين است . 197روايت

6 . از فرزندان امام حسن عسكري (عليه السلام) است . 107روايت

7 . دوازدهمين امام از امامان اهل بيت (عليهم السلام) است . 151روايت

8 . به دنيا آمده است 426روايت

9 . عمر او طولاني خواهد بود 318روايت

10 . غيبت طولاني خواهد داشت 100روايت

11 . به هنگام ظهور او اسلام جهانگير مي شود 22روايت

12 . زمين را پر از عدل و داد مي كند . 154روايت

بنابراين ، نقل همه روايات مربوط به ويژگي هاي آن حضرت براي ما مقدور نيست . خوشبختانه در اين مورد ، علماي فريقين از شيعه و سنّي كتاب هاي بسيار ارزشمندي نوشته اند . علاقه مندان مي توانند به آنها مراجعه كنند .

اكنون به پاسخ پرسش هايي در اين مورد مي پردازيم :

1. اين ارقام از كتاب ارزشمند «منتخب الأثر» تلخيص شده است، بايد توجه داشت كه برخي از روايات متكفل بيان چند ويژگي است. از اين جهت گاهي يك روايت بيانگر بسياري از اين خصوصيات مي باشد.

463

امام زمان از نسل كيست ؟

سؤال : آيا مهدي از نسل امام حسن مجتبي (عليه السلام) نيست ؟

پاسخ : رواياتي كه در خصوصيات حضرت مهدي (عليه السلام) وارد شده ، تصريح مي كند كه او از فرزندان حسين بن علي (عليهما السلام) است . در اين مورد به دو روايت از طريق اهل سنت اكتفا مي كنيم :

1 . حذيفة بن يمان كه از اصحاب رسول خداست مي گويد : رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خطبه اي براي ما خواند و در آن خطبه چنين گفت :

« لَوْ لَمْ يَبْقِ مِنَ الدُّنْيا إِلاّ يَوم واحِد لطوّل اللّهُ عزّ وجلّ ذلك اليَومَ حتّي يَبْعَثَ فيهِ رَجُلاً مِنْ وُلْدِي إِسْمهُ إِسْمِي » .

« اگر از عمر دنيا جز يك روز نمانده باشد ، خدا آن روز را چنان طولاني مي كند تا مردي از فرزندان مرا برانگيزد كه نام او نام من است » .

در اين هنگام سلمان فارسي به پا خاست و گفت : « اي رسول گرامي ! از نسل كدام يك از فرزندان توست ؟ » پيامبر فرمود :

« هُوَ مِنْ وُلْدي هذا ، وضربَ بِيدِهِ عَلي الحُسَينِ » .

« او از نسل اين فرزندم است ، و دست خود را به حسين بن علي زد » .^{( 1 )}

1. عقدالدرر، يوسف بن يحيي مقدسي شافعي، ص 24 و 25.

464

محمد بن يوسف كنجي شافعي با سند خود از ابوسعيد خدري نقل مي كند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« وَمِنّا مَهْدِيُّ هذِهِ الأُمَّة الّذي يُصلّي عِيسي خَلْفَهُ ، ثُمَّ ضَرَبَ عَلي مِنْكبِ الحُسَيْن وَقَال : مِنْ هذا مَهْدِيُّ الأُمّة » .^{( 1 )}

« مهدي اين امت از خاندان ماست . و عيسي پشت سر او نماز مي خواند . سپس دست خود را بر شانه حسين زد و فرمود : مهدي امت از نسل اين است » .

كليه كساني كه درباره حضرت مهدي كتاب مستقلي نوشته اند ، بابي تحت عنوان « إنّه من ولد الحسين » گشوده اند ، و كساني كه اخيراً اين شايعه را پخش كرده اند كه او از فرزندان حسن (عليه السلام) است ، هدفي جز تحريف حديث و تاريخ ندارند .

درگذشته يادآور شديم كه تعداد احاديثي كه حضرتش را از فرزندان حسين مي داند 208روايت است و با بررسي دقيق تر ، چه بسا روايات بيشتري در اين باره به دست آيد .

از قديم الأيام گفته اند : « أَهْلُ البَيْتِ أَدْري بِما فِي الْبَيْتِ » ، « صاحب خانه بهتر مي داند كه در خانه چيست » .

خاندان پيامبر كه حضرت مهدي (عليه السلام) از آنان است ، همگي او را از نسل حسين (عليه السلام) مي دانند .

1. البيان في اخبار صاحب الزمان، باب9، ص 121 و 122.

465

امام زمان (عليه السلام) و تولد او

سؤال : آيا امام مهدي (عليه السلام) متولد شده است ؟ و اصولاً آيا امام حسن عسكري (عليه السلام) فرزندي داشته است ؟

پاسخ : تمامي علماي شيعه اتفاق دارند كه آن حضرت در شب نيمه شعبان سال 255ق . و به قولي 256 از مادري به نام نرجس خاتون در سامّرا و در خانه امام حسن عسكري (عليه السلام) ديده به جهان گشوده و در اين مورد ، روايات زيادي از پدر ارجمندش حضرت عسكري (عليه السلام) وارد شده كه با نقل آنها سخن به درازا مي كشد .

از آنجا كه تولد حضرت مهدي (عليه السلام) زنگ خطري براي تمام نظام هاي فاسد آن روز بود ، پيوسته عباسيان در صدد بودند كه از تولد او جلوگيري كرده و در صورت تولد ، به حياتش خاتمه دهند . يكي از علل اين كه حضرت عسكري (عليه السلام) را در سامّرا تحت نظر گرفته بودند ، اين بود كه از تولد فرزند او آگاه شوند .

تولد او مانند تولد موسي اعجاز آميز بود . با مراقبت هاي پياپي مأموران حكومت عباسي خدا آخرين وصي خود را از نسل امام عسكري (عليه السلام) پيش از تولد و پس از آن ، از گزند دشمنان محفوظ نگاه داشت . اسامي برخي از كساني كه در زمان تولد آن حضرت حضور داشته و يا آن حضرت را پس از تولد مشاهده نموده اند ، از اين قرار است :

466

حكيمه خاتون دختر امام محمد تقي و عمه امام حسن عسكري (عليه السلام) است . او مي گويد : روزي به خانه امام حسن (عليه السلام) مشرف شدم . مي خواستم شبانگاه نيمه شعبان سال 255 به منزل بازگردم كه امام حسن عسكري (عليه السلام) فرمود : عمه جان ! امشب در خانه ما باش ، زيرا وليّ خدا و جانشين من در اين شب متولد خواهد شد ، پرسيدم از كدام يك از كنيزانت ؟ فرمود از سوسن .

من هر چه جستجو كردم اثري از بارداري در وي نديدم ، بعد از افطار با سوسن در يك اتاق خوابيدم ، طولي نكشيد كه بيدار شدم ، به فرمايش امام حسن (عليه السلام) مي انديشيدم . مشغول نماز شب شدم . سوسن هم از خواب برخاست و به نماز شب پرداخت . حتي نزديك سپيده دم ، باز هم اثري از وضع حمل نبود . نزديك بود درباره سخن امام (عليه السلام) به شك و ترديد دچار شوم كه صداي امام (عليه السلام) از اتاق ديگر آمد كه فرمود : عمه جان ! ترديد نداشته باش ، تولد فرزندم نزديك شده است .

لحظاتي بعد ولي خدا پاك و پاكيزه به دنيا آمد ، . . . كودك را نزد امام بردم . . . .^{( 1 )}

به خاطر مراقبت هاي عباسيان ، كمتر كسي موفق شد در حيات حضرت عسكري (عليه السلام) امام را از نزديك ببيند ، ولي در عين حال گروهي از افراد بسيار نزديك و مورد اعتماد به زيارت آن حضرت در حيات والدش موفق شدند . اينك به ذكر اسامي شمار اندكي از آنان مي پردازيم :

1 . ابوغانم خادم مي گويد : فرزندي براي امام حسن (عليه السلام) متولد شد كه او را « محمد » ناميدند . روز سوم آن كودك را به اصحابش نشان داد و فرمود : اين فرزندم پس از من صاحب و امام شماست و اين همان قائمي است كه همه در انتظارش مي باشند .^{( 2 )}

1. غيبت، شيخ طوسي، ص 141.

2. اثبات الهداة، ج6، ص 431.

467

2 . حسن بن حسين بن علوي مي گويد : در سامّرا خدمت امام عسكري (عليه السلام) رسيدم ، تولد فرزندش راتبريك گفتم .^{( 1 )}

3 . حسن بن منذر مي گويد : روزي حمزة بن أبي فتح نزد من آمد و گفت : بشارت باد كه ديشب خدا به امام حسن (عليه السلام) فرزندي عطا كرده ، ليكن دستور داده كه امرش مخفي باشد . نامش را پرسيدم ، گفت : نامش « محمد » است .^{( 2 )}

4 . احمد بن اسحاق مي گويد : روزي خدمت امام حسن عسكري (عليه السلام) رسيدم . قصد داشتم از جانشينش سؤال كنم . آن جناب ، خود سخن آغاز كرد و فرمود : اي احمد بن اسحاق ! خداوند متعال از هنگامي كه آدم (عليه السلام) را آفريد تا قيامت ، زمين را هرگز از حجت خالي نگذاشته و نمي گذارد ، به بركت وجود حجت خداست كه بلا از زمين دفع مي شود و باران نازل مي گردد و زمين بركاتش را بيرون مي دهد . عرض كردم : يابن رسول اللّه ! بعد از شما ، امام و جانشين شما كيست ؟ آن جناب به درون خانه رفت و كودك سه ساله اي را با خود بيرون آورد كه از زيبايي مانند ماه شب چهاردهم بود . او را بر دوش گرفته بود . فرمود : احمد ! اگر تو نزد خدا و امامان ، گرامي نبودي ، فرزندم را به تو نشان نمي دادم . بدان كه اين كودك هم نام وهم كنيه رسول خداست ، همان كسي است كه زمين را پر از عدل و داد مي كند .^{( 3 )}

اينها برخي از شخصيت هاي برجسته شيعيان بودند كه توفيق زيارت امام را در زمان حيات امام عسكري (عليه السلام) به دست آوردند ، هر چند اين توفيق منحصر به ايشان نبود و گروه بيشتري آن حضرت را در زمان زندگي پدرش در خانه وي ملاقات كردند .^{( 4 )}

1. اثبات الهداة، ج6، ص 433.

2. اثبات الهداة، ج6، ص 439.

3. بحارالأنوار، ج52، ص 23.

4. بحارالأنوار، ج52، ص 25 و 78 و 86; اثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، ج6، ص 311 و 425 و ج7، ص 16; ينابيع المودة، باب 82.

468

در پايان يادآور مي شويم كه گروهي از بزرگان اهل سنت به ولادت او تصريح كرده اند . در اين مورد به كتاب منتخب الاثر ، چاپ جديد ، ص 371 تا 392 مراجعه شود . مؤلف اين كتاب 68 نفر از اهل سنت را نام برده است كه در كتاب هاي خود ، به ولادت آن حضرت از حضرت عسكري (عليه السلام) تصريح نموده اند ، علاقمندان مي توانند به آن مراجعه فرمايند .

469

علت غيبت امام (عليه السلام)

سؤال : علّت غيبت حضرت مهدي چيست و چرا مانند ديگر ائمه در ميان مردم حضور ندارد ؟

پاسخ : غيبت حضرت ولي عصر ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ يكي از رازهاي الهي بوده و ممكن است ما نتوانيم به كُنْهِ آن پي ببريم . غيبت موقت رهبران الهي از ميان مردم ، در امت هاي پيشين نيز سابقه داشته است ، چنان كه موسي بن عمران (عليه السلام) چهل روز از امت خود غايب شد و در ميقات به سر برد .^{( 1 )} حضرت مسيح (عليه السلام) به مشيت الهي از ديدگاه امت خويش پنهان گرديد ، و دشمنان قادر به كشتن او نگشتند .^{( 2 )} حضرت يونس (عليه السلام) نيز مدتي از قوم خود غايب گشت .^{( 3 )} اصولاً هرگاه مطلبي از طريق نقل متواتر ثابت شود ولي انسان نتواند به راز آن كاملاً پي ببرد ، نبايد آن را مورد ترديد يا انكار قرار دهد ، زيرا در اين صورت بخش عظيمي از احكام الهي ، كه از مسلّمات و ضروريات دين اسلام به شمار مي رود ، مورد ترديد قرار مي گيرد . غيبت حضرت ولي عصر ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ نيز از اين قاعده

1. اعراف/142.

2. نساء/158.

3. صافات/140.

470

مستثني نيست وعدم اطلاع از سرّ يا اسرار حقيقي آن ، مجوّز ترديد يا انكار آن نمي تواند باشد . با اين همه ، مي توان راز غيبت را در حد انديشه بشر دريافت .

حضرت مهدي ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ آخرين حجت معصوم الهي است كه براي تحقق آرماني بزرگ ( گسترش عدل فراگير و به اهتزاز درآوردن پرچم توحيد در جهان ) در نظر گرفته شده است ، و اين آرمان نياز به گذشت زمان و شكوفايي عقل و دانش بشر و آمادگي روحي بشريت دارد ، تا جهان به استقبال موكب آن امام عدل وآزادي رود . ظهور زود هنگام آن حضرت ، قيام كلي و گسترده اي را به دنبال نخواهد داشت ، زيرا اگر ايشان پيش از فراهم شدن مقدمات در ميان مردم ظاهر شود ، سرنوشتي چونان ديگر حجت هاي الهي ( شهادت ) يافته و قبل از تحقق آن آرمان بزرگ ، ديده از جهان برخواهد بست .

پيشوايان معصوم در روايات نيز به اين حكمت اشاره كرده اند . امام باقر (عليه السلام) فرمود : براي حضرت قائم ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ غيبتي است قبل از ظهور . راوي از علت آن پرسيد ، امام فرمود : « براي جلوگيري از كشته شدن »^{( 1 )} . گذشته از اين ، در برخي روايات مسئله امتحان و آزمودن خلق مطرح شده است ، بدين معني كه مردم در عصر غيبت در بوته آزمايش الهي قرار مي گيرند و مراتب استواري آنان در ايمان واعتقاد سنجيده مي شود .^{( 2 )}

اجمال سخن اين كه حضرت مهدي آخرين وصي از اوصياي الهي است كه براي تكامل همه جانبه بشر و ايجاد حكومت واحد الهي آفريده شده است . اين ايده و آرزو هنگامي تحقق مي پذيرد كه در جامعه بشري ، آمادگي براي پذيرش چنين حجتي وجود داشته باشد و در غير اين صورت ، ظهور جز كشته شدن و نابودي

1. كمال الدين، شيخ صدوق، باب 14، حديث 8، 9، 10.

2. مجلسي، بحارالأنوار، 52/102ـ 113ـ 114، باب التمحيص و النهي عن التوقيت.

471

نتيجه اي نخواهد داشت و آن هدف عالي تحقق نخواهد يافت . از اين جهت وجود حضرت ، در پس پرده غيبت به سر مي برد و در حالي كه در ميان مردم زندگي مي كند و مردم او را مي بينند ، ولي او را نمي شناسند و از اين طريق از گزند دشمنان حق و عدالت مصون مي ماند .

از اين گذشته ، از آنجا كه حكومت وي حكومت جهاني خواهد بود و تحقق اين امر در گرو ايجاد شرايطي است كه در هنگام تولد ، وجود نداشته است . اين شرايط به مرور زمان تحقق پيدا كرده ، و يا در حال پيدايش است و ما اين شرايط را در پاسخ به پرسش ششم توضيح خواهيم داد .

472

بهره مردم در زمان غيبت

سؤال : مردم از حضرت مهدي (عليه السلام) در زمان غيبت چه بهره اي مي برند ؟

پاسخ : از نظر قرآن شريف ، اولياي الهي بر دو نوعند : وليّ ظاهر كه مردم وي را مي شناسند; و وليّ غايب از انظار كه مردم او را نمي شناسند ، گرچه او در ميان آنها بوده و از حال آنان باخبر است .

در سوره كهف ، وجود هر دو وليّ به طور همزمان بيان شده است : يكي موسي بن عمران; و ديگري مصاحب موقّت او در سفر دريايي و زميني كه به نام خضر معروف است . اين وليّ الهي به گونه اي بود كه حتي موسي با او آشنا نبود و تنها به راهنمايي خدا او را شناخت و از علمش بهره گرفت ، چنانكه مي فرمايد :

« فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلماً * قالَ لَهُ مُوسي هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلي أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً » .^{( 1 )}

« موسي و همراهش بنده اي از بندگان ما را ( در لب دريا ) يافتند كه وي را مشمول رحمت خود قرار داده و از جانب خويش به او علمي آموخته بوديم .

1. كهف/65ـ66.

473

موسي به وي گفت : آيا اجازه مي دهي همراه تو باشم تا از علوم رشدآفرين خويش به من بياموزي ؟ »

قرآن سپس شرحي از كارهاي مفيد و سودمند آن ولي الهي بيان مي كند و نشان مي دهد كه مردم او را نمي شناخته ، ولي از آثار و بركات او بهره مند بوده اند .^{( 1 )}

حضرت ولي عصر ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ نيز به سان مصاحب موسي ، وليّ ناشناخته اي است و در عين حال مبدأ كارهاي سودمندي براي امت مي باشد . بدين ترتيب ، غيبت امام به معني انفصال و جدايي او از جامعه نيست ، بلكه او ـ همان گونه كه در روايات معصومين (عليهم السلام) نيز وارد شده ـ به سان خورشيد در پشت ابر است كه ديدگان آن را نمي بينند ، امّا به اهل زمين نور و گرمي مي بخشد .^{( 2 )}

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« وَالّذي بَعَثَني بِالنُّبُوَّةِ إِنَّهُمْ لَيَنْتَفِعُونَ بِهِ وَيَسْتَضِئُونَ بِنُورِ وِلايَتِهِ في غَيبَتِهِ كانْتِفاعِ النّاسِ بِالشَّمْسِ وَإِن جَلَّلها السَّحابُ » .^{( 3 )}

« آري سوگند به خدايي كه مرا به نبوت برگزيد ، مردم از او سود مي برند و از نور ولايتش در دوران غيبت ، بهره مي گيرند ، چنان كه از خورشيد به هنگام قرار گرفتن پشت ابرها بهره مي برند » .

اشعه معنوي وجود امام (عليه السلام) در حالي كه در پشت ابرهاي غيبت نهان است ، داراي آثار قابل ملاحظه اي است كه علي رغم تعطيل مسئله تعليم و تربيت و رهبري مستقيم ، حكمت وجودش را آشكار مي سازد . در اين جا به بيان برخي از اين آثار مي پردازيم :

1. سوره كهف، آيات: 71ـ 82.

2.كمال الدين، شيخ صدوق، باب 45، حديث 4، ص 485.

3. بحارالأنوار، ج52، ص 93(به نقل از كمال الدين شيخ صدوق).

474

الف ) پاسداري از آيين الهي

با گذشت زمان و آميختن سليقه ها و افكار شخصي به مسائل مذهبي و گرايش هاي مختلف به مكتب هاي انحرافي و دراز شدن دست مَفسده جويان به سوي مفاهيم آسماني ، اصالت پاره اي از اين قوانين از دست مي رود و دست3خوش تغييرات زيان بخشي مي گردد .

اين آب زلال كه از آسمان وحي نازل شده ، با عبور از مغزهاي اين و آن ، تدريجاً تيره و تار گشته ، صفاي نخستين خود را از دست مي دهد . اين نور پرفروغ ، با عبور از شيشه هاي ظلماني افكار تاريك ، كم رنگ تر مي گردد . خلاصه با آرايش ها و پيرايش هاي كوته بينانه افراد و افزودن شاخ و برگ هاي تازه به آن ، چنان مي شود كه گاهي انسان در بازشناسي مسائل اصلي ، دچار اشكال مي گردد . آن شاعر ، خطاب به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي گويد :

شــرع تــو را در پـي آرايشنـد * ديـن تــو را از پـي پيـرايشنـد

بسْ كه فـزودند بر آن بـرگ و بر * گـر تـو ببينـي نشنـاسي دگـر

با اين حال ، آيا ضروري نيست كه در ميان جمع مسلمانان كسي باشد كه مفاهيم فناناپذير تعاليم اسلامي را به شكل اصلي اش حفظ و براي آيندگان نگه داري كند ؟

مي دانيم در هر مؤسسه مهمي ، صندوق نسوزي وجود دارد كه اسناد مهم را در آن نگه داري مي كنند تا از دستبرد دزدان محفوظ بماند . و در صورت آتش سوزي ، از خطر حريق مصون باشد ، چرا كه اعتبار و حيثيت آن مؤسسه در گرو حفظ آن اسناد و مدارك دارد .

سينه امام و روح بلند او ، صندوقچه حفظ اسناد آيين الهي است كه همه

475

اصالت هاي نخستين و ويژگي هاي آسماني اين تعليمات را در خود نگاه داري مي كند ، « تا دلايل الهي و نشانه هاي روشن پروردگار باطل نگردد و به خاموشي نگرايد » ; و اين يكي ديگر از آثار وجود او است .

ب ) تربيت منتظران آگاه

بر خلاف آنچه بعضي مي پندارند ، رابطه امام در زمان غيبت به كلي از مردم بريده نيست ، بلكه آن گونه كه از روايات اسلامي برمي آيد ، شمار اندكي از آماده ترين افراد ـ كه سري پر شور از عشق خدا و دلي پر ايمان و اخلاصي فوق العاده براي تحقّق بخشيدن به آرمان اصلاح جهان دارند ـ با حضرتش در ارتباطند .

معناي غيبت امام (عليه السلام) ، اين نيست كه آن حضرت به شكل روح نامرئي و يا شعاعي ناپيدا در مي آيد ، بلكه او از يك زندگي طبيعي و آرام برخوردار است; به طور ناشناخته در ميان همين انسان ها رفت و آمد دارد ، دل هاي بسيار آماده را برمي گزيند و در اختيار مي گيرد و آنها را بيش از پيش آماده مي كند و مي سازد . افراد مستعد ، به تفاوت ميزان استعداد و شايستگي خود ، توفيق درك اين سعادت را پيدا مي كنند . بعضي از آنان چند لحظه و برخي چند ساعت يا چند روز و جمعي سال ها با حضرت بقية اللّه (عليه السلام) در تماس بوده اند .

آنان كساني هستند كه آن چنان بر بال و پرِ دانش و تقوا قرار گرفته و بالا رفته اند كه همچون مسافران هواپيماهاي دور پرواز ، بر فراز ابرها قرار مي گيرند ، آن جا كه هيچ گاه حجاب و مانعي بر سر راه تابش جهان بخش آفتاب نيست ، در حالي كه ديگران در زير ابرها و در تاريكي و نور ضعيف به سر مي برند .

به درستي حساب صحيح نيز همين است . كسي انتظار داشته باشد كه آفتاب را به پايين ابرها فرود آورد تا چهره آن را ببيند . چنين انتظاري ، اشتباهي بزرگ و پنداري باطل بيش نيست . اين ما هستيم كه بايد بالاتر از ابرها پرواز كنيم ، تا شعاع

476

جاودانه آفتاب را جرعه جرعه بنوشيم و سيراب گرديم .

به هر حال ، تربيت اين گروه منتظر ، يكي ديگر از حكمت هاي نهفته در غيبت آن حضرت است .

ج ) نفوذ روحاني و نا پيدا

چنان كه مي دانيم ، خورشيد يك پرتو مرئي دارد كه از تجزيه آن ها ، هفت رنگ معروف پيدا مي شود; و يك سلسله اشعه نامرئي نيز دارد كه « اشعه ماوراء بنفش » و « اشعه مادون قرمز » ناميده شده است . هم چنين يك رهبر بزرگ آسماني ، خواه پيامبر باشد يا امام ، علاوه بر تربيت تشريعي ـ كه از طريق گفتار و رفتار و تعليم و تربيت عادي صورت مي گيرد ـ تربيت روحاني دارد كه از راه نفوذ معنوي در دل ها و فكرها اعمال مي شود و مي توان آن را تربيت تكويني نام گذاشت . در آن جا الفاظ و كلمات و گفتار و كردار به كار نمي آيد ، بلكه تنها جاذبه و كشش دروني مؤثر است .

در حالات بسياري از پيشوايان بزرگ الهي مي خوانيم كه گاه بعضي از افراد منحرف و آلوده ، با يك تماس مختصر با آنان به كلي تغيير مسير مي دادند و سرنوشتشان يك باره دگرگون مي شد و به قول معروف با 180درجه بازگشت ، راه كاملاً تازه اي را برمي گزيدند و به يك باره به فردي پاك و مؤمن و فداكار تبديل مي شدند كه از بذل همه وجود خود نيز مضايقه نداشتند . اين دگرگوني هاي سريع و همه جانبه و اين تحوّلات جهش آسا و فراگير ، آن هم با نگاه و برخوردي كوتاه ـ البته براي آنها كه در عين آلودگي ، نوعي آمادگي نيز دارند ـ نتيجه جذبه ناخود آگاه است كه گاهي از آن به « نفوذ شخصيت » تعبير مي شود .

بسياري اين موضوع را در زندگي خود تجربه كرده اند كه به هنگام برخورد با صاحبان روح هاي بزرگ و متعالي ، چنان بي اختيار و ناخودآگاه تحت تأثير آنان قرار

477

مي گيرند كه حتي سخن گفتن در برابر آنان برايشان مشكل مي شود و خود را در ميان هاله اي مرموز و وصف ناپذير از عظمت و بزرگي مي بينند .

البته ممكن است گاهي اين امور را با تلقين و امثال آن توجيه كرد ، ولي مسلماً اين تفسير براي همه موارد صحيح نيست . راهي جز اين نيست كه بپذيريم اين آثار ، نتيجه شعاع اسرارآميزي است كه از درون ذات انسان هاي بزرگ برمي خيزد .

سرگذشت هاي فراواني در تاريخ پيشوايان بزرگ مي بينيم كه جز از اين راه نمي توان آن ها را تفسير كرد . در اين جا چند نمونه را ذكر مي كنيم :

برخورد اَسعد بن زراره بت پرست به پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در كنار خانه كعبه و تغيير جهش آساي طرز تفكر او ، و يا آنچه دشمنان سرسخت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نام آن را سحر مي گذاردند و مردم را به خاطر آن از نزديك شدن به او باز مي داشتند .^{( 1 )}

تأثير پيام امام حسين (عليه السلام) بر فكر « زُهَير » در مسير كربلا ، تا آن جا كه با شنيدن پيام امام حتي نتوانست لقمه اي را كه در دست داشت به دهان بگذارد و آن را به زمين نهاد و حركت كرد .^{( 2 )}

كشش عجيب و فوق العاده اي كه « حرّ بن يزيد رياحي » در خود احساس مي كرد و با تمام شجاعتش همچون بيد مي لرزيد و همين حالت ، سرانجام او را به صف مجاهدان كربلا كشيد و به افتخار بزرگ شهادت نائل آمد .^{( 3 )}

داستان جواني كه در همسايگي « ابوبصير » سكونت داشت و با ثروت سرشار خود ـ كه از خودش خدمتي به دستگاه بني اميّه فراهم ساخته بود ـ به عيش و نوش و بي بند و باري پرداخته بود و سرانجام با پيام امام صادق (عليه السلام) به كلي دگرگون شد و

1. اعلام الوري، ص 35ـ 40. و مشروح اين ملاقات را در كتاب «فروغ ابديت» ج1 بخوانيد.

2. اللهوف، تأليف سيد بن طاوس:62ـ 63.

3. اللهوف:68.

478

تمام اموالي را كه از طريق نامشروع گرد آورده بود ، به صاحبانش داد و يا در راه خدا انفاق كرد .^{( 1 )}

همه اين موارد ، نشانه و نمونه هايي از همين تأثير ناخودآگاه است كه مي توان آن را شعبه اي از ولايت تكويني معصومين ـ اعم از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و امام (عليه السلام) ـ دانست; چرا كه عامل تربيت و تكامل در اين جا ، الفاظ و جمله ها و راه هاي معمولي و عادي نيست ، بلكه جذبه معنوي و نفوذ روحاني ، عامل اصلي محسوب مي شود .

همان گونه كه گفتيم ، پيامبران و امامان ـ بر اساس فضايل موهبتي ـ و رجال راستين و شخصيت هاي بزرگ الهي ـ بر اساس فضايل اكتسابي ـ به تناسب ميزان شخصيت خود ، هاله اي از اين نفوذ ناخودآگاه در پيرامون خود ترسيم مي كنند . البته قلمرو گروه اوّل با گروه دوم از نظر ابعاد و گستردگي قابل مقايسه نيست .

وجود مبارك امام (عليه السلام) در پشت ابرهاي غيبت نيز ، اين اثر را دارد كه از طريق شعاع نيرومند و پردامنه « نفوذ شخصيت » خود ، دل هاي آماده را در نزديك و دور ، تحت تأثير جذبه مخصوص قرار داده ، به تربيت و تكامل آن ها مي پردازد و از آنان انسان هايي كامل تر مي سازد . ما قطب هاي مغناطيسي زمين را با چشم خود نمي بينيم ، ولي اثر آن ها روي عقربه هاي قطب نما ، در درياها ، راهنماي كشتي هاست و در صحراها و آسمان ها ، راهنماي هواپيماها ووسائل ديگر است . در سرتاسر كره زمين ، از بركت اين امواج ، ميليون ها مسافر راه خود را به سوي مقصد پيدا مي كنند . وسائل نقيله بزرگ و كوچك به فرمان همين عقربه ظاهراً كوچك از سرگرداني رهايي مي يابند .

آيا تعجب دارد اگر وجود مبارك امام (عليه السلام) در زمان غيبت ، با امواج جاذبه معنوي خود ، افكار و جان هاي زيادي را كه در دور يا نزديك قرار دارند ، هدايت كند و از سرگرداني رهايي بخشد ؟ البته نبايد فراموش كرد كه امواج مغناطيسي زمين ،

1. منتهي الآمال:719، نقل از مناقب ابن شهرآشوب.

479

روي هر آهن پاره بي ارزش اثر نمي گذارد ، بلكه تنها بر عقربه هاي ظريف و حساسي كه خاصيت آهن ربايي يافته اند و يك نوع سنخيت و شباهت با قطب فرستنده امواج مغناطيسي پيدا كرده اند ، اثر مي گذارد . بدين ترتيب دل هايي كه ارتباطي با امام (عليه السلام) دارند و شباهتي را در خود ايجاد نموده اند ، تحت تأثير آن جذبه روحاني قرار مي گيرند .

آثار وجودي و بركات آن حضرت در زمان غيبت بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد ، از اين رو به همين مختصر بسنده مي كنيم . خوشبختانه محققان اسلامي در اين باره به نگارش و شرح و بسط پرداخته اند كه مطالعه آنها را به علاقمندان توصيه مي كنيم .

480

امام زمان و عمر طولاني

سؤال : حضرت مهدي (عليه السلام) در سال 255ق ديده به جهان گشوده است و اكنون از تولد او بيش از 1000سال مي گذرد . چگونه بشر مي تواند چنين عمر طولاني داشته باشد ؟

پاسخ : اين سؤال را از دو راه مي توان پاسخ گفت :

1 . روش غيبي

با توجه به آنچه كه قرآن مجيد و روايات از طولاني بودن عمر گروهي گزارش مي دهد كه هرگز با مقياس هاي ما تطبيق نمي كند . مي توان به اين سؤال پاسخ داد . قرآن درباره نوح (عليه السلام) مي فرمايد :

« فَلَبِثَ فِي قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَة إِلاّ خَمْسينَ عاماً » .^{( 1 )}

« او در ميان قوم خود 950 سال زيست » .

اين آيه تنها به دوران تبليغ آن حضرت اشاره دارد . امّا اين كه پس از طوفان چه مقدار عمر كرد و يا قبل از تبليغ چه مقدار عمر كرده بود ، آيه متذكر آن نيست .

1.عنكبوت/14.

481

همچنين قرآن درباره يونس (عليه السلام) يادآور مي شود كه اگر او در شكم ماهي خدا را تسبيح نمي گفت ، تا روز رستاخيز در شكم آن ماهي مي ماند :

« وَلَوْلا انّهُ كانَ مِنَ المُسَبِّحينَ * لَلَبِثَ في بَطْنِهِ إِلي يَومِ يُبْعَثُون » .^{( 1 )}

« اگر از تسبيح گويان نبود ، تا روز رستاخيز در شكم آن مي ماند » .

بنابراين همان خدايي كه اين دو ولي را تا اين حد زنده نگاه داشته يا مي توانست زنده نگاه دارد ، چرا آخرين وصيّ و ذخيره خود را تحت عنايات خود ، زنده نگاه ندارد ؟ در اين مورد به آيه شريفه توجه كنيد :

« وَما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ » .^{( 2 )}

« آنها خدا را چنان كه شايسته اوست نشناختند » .

مسأله طول عمر حضرت ولي عصر ، مسأله عنايات الهي است و اگر عنايات او نبود ، رويدادهاي بي شمار و مصائب روزگار و پيامدهاي بد در كمين آن حضرت بود ، خداست كه او را از اين حوادث حفظ كرده و عمر طولاني بخشيده است ، و به قول شاعر :

خدايي كه جهان پاينده دارد تـواند حجتـي را زنده دارد

2 . روش طبيعي

از آنجا كه در علم طب و زيست شناسي ، براي عمر انسان حدي معين نشده كه تجاوز از آن امكان نداشته باشد ، مي توان با يافتن علل پيري و مرگ زودرس و مقابله با آنها ، طول عمر بشر را افزايش داد ، چنان كه هم اكنون بر اثر پيشرفت هاي

1. صافات/143ـ 144.

2. انعام/91.

482

علم طب و بهداشت عمومي در كشورهاي پيشرفته ، متوسط طول عمر انسان ها افزايش يافته است ، مثلاً در آمريكا در سال 1901 ، عمر متوسط مردان 23/48سال و زنان 80/51سال بوده ، ولي در سال 1944 عمر متوسط مردان به 50/63 و زنان به 95/68سال رسيده است . اين افزايش بيشتر شامل وضع تغذيه و بهداشت در دوران كودكي و بهبود وضع درمان و پيشگيري مخصوصاً در بيماري هاي واگيردار است ولي در بيماري هاي استحاله اي مانند تصلب شرايين هنوز پيشرفت چنداني حاصل نشده است .^{( 1 )}

اين آمار مربوط به اعصار پيشين است ، ولي اكنون وسايل بهداشت و درمان و تغذيه بهبود يافته و حتي در ايران ، ميانگين عمر بالا رفته است .

طول عمر بيشتر به وراثت ، محيط زيست ، نوع كار و شغل از نظر فشار روحي و عصبي ، و نيز تغذيه صحيح بستگي دارد .

افزايش طول عمر به خودي خود علت مرگ نيست ، بلكه بر اثر بيماري ها و عادات مضر ، اعضاي اصلي بدن فرسوده شده و از كار مي افتند . هم اكنون عمر بالاي صد سال فراوان ديده مي شود و در كشورهايي نظير تركيه و قفقاز و كشورهاي بالكان ، به علت شرايط زيست محيطي و تغذيه طبيعي و سالم ، افراد بالاي صد سال فراوان ديده مي شوند .

در تاريخ زندگي انسان ، افراد معمّر فراوان ديده شده اند ، حتي كتاب هايي تحت عنوان « المعمّرون » نوشته شده است .

1. دادگستر جهان، ص 177 تا 182.

483

تأخير در ظهور

سؤال : چرا حضرت مهدي (عليه السلام) ظهور نمي كند ؟

پاسخ : برنامه حضرت مهدي (عليه السلام) با برنامه پيامبران و ساير پيشوايان يك تفاوت كلي دارد و آن اين كه برنامه وي قانونگذاري نيست ، بلكه يك برنامه به تمام معني اجرايي در تمام جهان است . به اين معني كه او مأموريت دارد تمام اصول تعاليم اسلام را در جهان پياده كند و اصول عدالت و دادگري و حق و حقيقت را در ميان جامعه بشري بگستراند .

روشن است كه پياده شدن يك چنين برنامه انقلابي جهاني كه به وسيله آن اصول عدالت و دادگري و حقّ و حقيقت در ميان همه مردم جهان گسترش يابد ، به شرايط و مقدّماتي نياز دارد كه تحقق آنها جز با مرور و تكامل همه جانبه اجتماع ممكن نيست; برخي از آن مقدمات عبارتند از :

1 . آمادگي روحي

در درجه نخست بايد مردم جهان براي اجراي اين اصول ، تشنه و آماده گردند و تا زماني كه در مردم جهان تقاضايي نباشد ، « عرضه » هر نوع برنامه مادّي و معنوي مؤثر نخواهد بود . قانون عرضه و تقاضا نه تنها در نظام زندگي اقتصادي

484

حكمفرماست ، بلكه مشابه اين نظام در عرضه برنامه هاي معنوي و اصول اخلاقي و مكتب هاي سياسي و انقلابي نيز حاكم مي باشد و تا در اعماق دل مردم ـ براي اين نوع امور ـ تقاضا و درخواستي نباشد ، عرضه آن با شكست رو به رو شده و كاري از پيش نخواهد رفت .

امام باقر (عليه السلام) مي فرمايد :

« إذا قَامَ قائِمُنا وَضَعَ اللّهُ يَدَهُ عَلي رُؤوسِ الْعِبادِ ، فَجَمَعَ بِها عُقُولَهمْ وَكَمُلَتْ بِهِ أَحْلامُهُمْ » .^{( 1 )}

« روزي كه قائم آل محمّد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قيام كند ، خدا دست خود را بر سر بندگان مي گذارد ، در پرتو آن خردها را جمع مي گرداند و شعور آنان به حد كمال مي رسد » .

البتّه گذشت زمان و شكست قوانين مادّي و پديد آمدن بن بست هاي جهاني و كشيده شدن بشريّت بر لب پرتگاه جنگ ، مردم جهان را به تنگ آورده و آنان را به اين حقيقت واقف خواهد ساخت كه اصول و قوانين مادّي و سازمان هاي به اصطلاح بين المللي ، نه تنها نمي توانند مشكلات زندگي را حل كنند و عدالت را در جهان حكمفرما سازند ، بلكه همين خستگي و يأس ، مردم دنيا را براي پذيرش يك انقلاب بنيادي مهيّا و آماده مي سازد و مي دانيم كه اين موضوع نياز به گذشت زمان دارد تا تجربه هاي تلخ زندگي ثابت كند كه تمام نظامات مادّي و سازمان هاي بشري در اجراي اصول عدالت و احقاق حق و برقراري امنيّت و آرامش ، عاجز و ناتوان مي باشند و سرانجام بايد بر اثر يأس و نوميدي ، اين تقاضا در مردم گيتي براي تحقّق چنان آرمان الهي پديد آيد و زمينه براي عرضه يك انقلاب جهاني به وسيله يك مرد

1. كافي:1/25، كتاب العقل، ح21.

485

الهي و آسماني ، از هر نظر مساعد گردد .^{( 1 )}

2 . تكامل علوم و فرهنگ هاي انساني

از سوي ديگر براي برقرار ساختن يك حكومت جهاني بر اساس عدل و داد ، نياز فراواني به پيشرفت علوم و دانش ها و فرهنگ هاي اجتماعي و مردمي وجود دارد كه آن نيز بدون پيشرفت فكري و گذشت زمان ممكن و ميسّر نمي گردد .

برقراري حكومت جهاني كه در پرتو آن ، در سراسر جهان عدل و داد و قانون حكومت كند و همه مردم جهان از كليه مزاياي فردي و اجتماعي اسلامي بهره مند گردند بدون وجود يك فرهنگ پيشرفته در كليّه شؤون بشري امكان پذير نيست و هرگز بدون يك فرهنگ كامل ، جامه عمل به خود نمي پوشد . اين نيز احتياج به گذشت زمان دارد .

3 . تكامل وسايل ارتباط جمعي

از سوي ديگر ، چنين حكومتي به وجود وسايل كامل ارتباط جمعي نياز دارد تا در پرتو آن بتواند مقرّرات و احكام و اصول انساني را از طرق مختلف در مدّت كوتاهي به مردم جهان اعلام كند . اين امر نيز بدون تكامل صنايع انساني و گذشت زمان محقق نمي شود .

1. يكي از نشانه هاي روشن قيام امام زمان كه احاديث اسلامي همگي بر آن اتّفاق دارند اين است كه سراسر اجتماع بشري را جور و ستم و تعدّي و بيدادگري فرا مي گيرد و ابرهاي يأس و نوميدي زندگي جامعه انساني را تيره مي سازد و در حقيقت فشار ظلم و تعدّي آن چنان بر دوش آنان سنگيني مي كند كه انسان را براي پذيرش انقلاب ديگر، انقلابي عميق و بنيادي به دست توانا و نيرومند يك مرد الهي آماده مي سازد.

486

4 . پرورش نيروي انساني

از همه اينها گذشته ، پيشبرد چنين هدفي و پي ريزي چنان انقلابي ، به يك نيروي فعّال و سازنده انساني نياز دارد كه در واقع ارتش انقلاب جهاني را تشكيل مي دهد . تشكيل چنين ارتشي و به وجود آمدن چنين افراد پاكباخته و فداكاري كه در راه هدف و حقيقت از همه چيز بگذرند ، به گذشت زمان نياز دارد .

اگر در برخي از روايات مي خوانيم كه فلسفه طولاني شدن غيبت امام زمان ، همان امتحان و آزمايش مردم است ، ممكن است ناظر به همين نكته باشد; زيرا امتحان و آزمايش در منطق اسـلام نه به معني آزمـون هاي معمولي و كشف امور پنهاني نيست; بلكه مقصود از آن پرورش روحيّات پاك و پديد آوردن حداكثر ورزيدگي در افراد مي باشد .^{( 1 )}

مجموع اين جهات چهارگانه^{( 2 )} نياز به اين دارد كه زمان قابل ملاحظه اي بگذرد و جهان از بسياري جهات پيش برود; و آمادگي روحي و فكري براي پذيرش حكومت جهاني بر اساس حقّ و عدالت در مردم پديد آيد; آنگاه اين برنامه با وسايل و امكانات خاصّي در سطح جهاني وسيله حضرت مهدي ـ عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف ـ پياده گردد ، و اين است گوشه اي از فلسفه غيبت طولاني امام (عليه السلام) .

1. تمام آزمونهاي الهي كه درباره پيامبران و اولياي وي انجام مي گيرد براي همين منظور است. اگر خدا ابراهيم را با تكاليف و وظايف سنگيني آزمود، چنان كه مي فرمايد: «وَإِذِ ابْتَلي إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلمات فَأَتَمَهُنَّ» (سوره بقره، آيه 124) براي همين هدف بوده است تا اين رادمرد الهي به قدري در كوران حوادث قرار گيرد كه در صلابت و استقامت به صورت فولاد آب ديده درآيد.

2. مجموع اين جهات چهارگانه را مي توان در امور زير خلاصه نمود: 1. تكامل روحي، 2. تكامل فرهنگي، 3. تكامل وسايل ارتباط جمعي، 4. تشكيل يك ارتش انقلاب جهاني از يك جمعيت پاكباخته و فداكار.

487

فصل هشتم :

مسائل فقهي

489

مقدمه

آيين اسلام ، تركيبي است از « عقيده » و « شريعت » ; و به تعبير ديگر از « هستي شناسي » و « بايدها و نبايدها » كه گاهي از آن دو ، به اصول و فروع دين ياد مي كنند .

جاي خوشبختي است كه مسلمانان جهان ، با همه اختلافاتي كه در برخي مسائل دارند ، در بسياري از مسائل عقيدتي و احكام عملي وحدت نظر دارند ، و منشأ بسياري از اختلاف نظرها ، اجتهاد و نحوه برداشت از منابع ديني است .

ما در اين فصل به برخي از مسائل فقهي كه شيعه اماميه در آنها نظرات خاص دارد ، اشاره مي كنيم تا مشخص گردد كه عمل و رفتار آنان ، با دليل قاطع و روشن همراه است و اگر اين قبيل مسائل در يك مجمع فقهي آزاد مطرح گردد ، سيماي حقيقت به روشني مشاهده مي شود .

گفتگوهاي آرام و واقع بينانه در ميان فقيهان شيعه اماميه و اهل سنت سبب شده است در تدوين قانون مدني بزرگ ترين كشور عربي ( مصر ) ، در برخي از مسائل ، رأي اماميه جايگزين رأي پيشين گردد و يا برخي فقيهان رسماً به آن فتوا دهند ، از جمله :

الف . در فقه اماميه ، حضور عدلين به هنگام اجراي صيغه طلاق لازم و شرط صحت است ، در حالي كه در مذاهب چهارگانه ، اين شرط الزامي نيست ، ولي دو فقيه بزرگ معاصر مصر رأي اماميه را برگزيدند :

1 . احمد محمد شاكر قاضي مصر ، مؤلف كتاب « نظام الطلاق في

490

الاسلام » ( ص118ـ 119 ) .

2 . ابوزهره ، مؤلف كتاب « الأحوال الشخصية » ( ص365 ) .

ب . سه طلاق در يك مجلس ، در فقه اهل سنت ، سه طلاق صحيح حساب مي شود و زن مطلقه ، قابل رجوع نمي باشد ( الفقه علي المذاهب الأربعة : 4/341 والفقه وأدلته : 7/391ـ 392 ) .

اين مسأله ، مايه گسسته شدن پيوند بسياري از خانواده ها گرديده و احمد محمد شاكر مؤلف كتاب نظام الطلاق في الاسلام داستان غم انگيزي در اين مورد نقل مي كند . او نظريه اماميه را تأييد مي كند و ابوزهره پيشنهاد مي كند كه در قانون مدني مصر ، رأي اماميه به اجرا درآيد .

از اين جهت پيشنهاد مي شود كه كنگره هايي در مورد مسائل فقهي حساس ، برگزار گردد ، به اميد آن كه بر اثر تبادل نظر و آگاهي از فقه اهل بيت ، برخي از مشكلات برطرف شود .

اكنون به برخي از شبهات در مسائل فقهي پاسخ مي دهيم :

491

كيفيت شستن دست ها

سؤال : چرا شيعيان دست ها را از بالا به پايين مي شويند در حالي كه ديگران از پايين به بالا مي شويند ؟ !

پاسخ : همگي مي دانيم كه وضو يكي از مقدمات نماز است . در سوره مباركه مائده مي خوانيم :

« يا أَيُّهَـا الّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَي الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيديَكُمْ إِلَي المَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤوسِكُمْْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَي الكَعْبَيْنِ » .^{( 1 )}

« اي افراد با ايمان هرگاه براي نماز به پا خاستيد ، صورت و دست هاي خود را تا آرنج بشوييد و سر و پاها را تا كعبين ( دو برآمدگي ) مسح كنيد » .

در جمله نخست « فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيديَكُمْ إِلَي المَرافِق » لفظ « أيدي » به كار رفته كه جمع « يد » به معني دست است و با در نظر گرفتن دو مطلب روشن مي شود كه چرا بايد دست ها را از بالا به پايين شست .

1 . كلمه « يد » در زبان عربي استعمالات مختلفي دارد و گاه صرفاً به انگشتان

1. مائده/6.

492

دست ، گاه به انگشتان تا مچ ، گاه به انگشتان تا آرنج ، و بالأخره گاه به كلّ دست از سر انگشتان تا كتف ، اطلاق مي شود .

2 . مقدار واجب از شستن دست در وضو فاصله ميان مرفق تا سر انگشتان است ، لذا قرآن لفظ « إِلَي المَرافِق » را به كار برده تا مقدار واجب را بيان كند .

نتيجه مي گيريم : چون لفظ « يد » كاربردهاي گوناگوني دارد ، كلمه « إلي » در « إِلَي المَرافِق » بيانگر مقداري از اجزاء عضو است كه بايد شسته شود يعني بايد دستها تا آرنج شسته شود نه كمتر و نه بيشتر و هرگز ناظر به « كيفيت » غَسل و شستوي دست ( كه مثلاً از بالا به پايين صورت گيرد يا از پايين به بالا ) نيست ، اما كيفيت شستشو چگونه است ؟ آن مربوط به عرف وعادت است و معمولاً از بالا به پايين مي شويند .

في المثل اگر پزشك دستور دهد پاي بيمار را تا زانو بشوييد ، پاي وي را از بالا به پايين مي شويند ، نه بالعكس يا اگر انساني به رنگ کاري بگويد اين اطاق را تا سقف رنگ كن ، هيچ گاه از پايين ديوار آغاز نمي كند ، بلكه از بالا شروع كرده تا به پايين برسد . ازين روي شيعه اماميه معتقد است كه در هنگام وضو صورت و دست ها را بايستي از بالا به پايين شست و خلاف آن را صحيح نمي داند . زيرا كلمه « تا » در زبان فارسي ، و يا « إلي » در زبان عربي ، در اين موارد ، ناظر به بيان مقدار محل عمل است نه كيفيت انجام آن .

گذشته از اين سيره ائمه اهل بيت كه عِدل قرآنند بيانگر كيفيت شستن است و آنان دست ها را از بالا به پايين مي شستند .

493

مسح بر پا به جاي شستن

سؤال : چرا شيعيان به جاي شستن ، پاها را مسح مي كنند ؟

پاسخ : مسح پاها در وضو پشتوانه قرآني و حديثي دارد ، اينك هر دو را به صورت موجز بيان مي كنيم :

ظاهر آيه ششم سوره مائده حاكي از آن است كه انسان نمازگزار به هنگام وضو دو وظيفه دارد : يكي شستن ( در مورد صورت و دست ) و ديگري مسح ( در مورد سر و پاها ) . اين مطلب از تقارن و مقايسه دو جمله زير روشن مي شود :

1 . « فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيديَكُمْ إِلَي المَرافِق » ;

2 . « وَامْسَحُوا بِرُؤوسِكُمْْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَي الكَعْبَيْنِ » .

چنانچه ما اين دو جمله را به فرد عرب زباني كه ذهن او مسبوق به اختلافات فقهي نباشد ارائه كنيم ، بي ترديد خواهد گفت كه طبق اين آيه وظيفه ما نسبت به صورت و دست ، شستن; و نسبت به سر و پاها ، مسح است .

از نظر قواعد ادبي ، لفظ « أرجلكم » بايد عطف بر كلمه « رؤوسكم » باشد كه نتيجه آن همان مسح پاهاست ، و نمي توان آن را بر لفظ پيشين « وأيديكم » عطف كرد كه نتيجه آن شستن پاها مي باشد . زيرا لازمه آن اين است كه ميان معطوف « وَأرجلكم » و معطوفٌ عليه « وأيديكم » جمله معترضه اي « فامسحوا برؤوسكم » قرار

494

گيرد ، كه از نظر قواعد عربي صحيح نيست و گذشته از اين مايه اشتباه در مقصود مي باشد .

ضمناً در اين قسمت ( مسح كردن پاها ) فرقي ميان قرائت جرّ و قرائت نصب وجود ندارد و برمبناي هر دو قرائت ، كلمه « أرجلكم » عطف بر كلمه « رؤوسكم » است; با اين تفاوت كه اگر بر ظاهر رؤوسكم عطف شود مجرور ، و اگر بر محلّ آن عطف شود منصوب خواهد بود .

علماي اماميه در تحقيق مفاد آيه وضو بحث هاي گسترده اي دارند كه طبرسي در مجمع البيان به برخي از آنها اشاره كرده است .^{( 1 )}

ريشه اختلاف

بي ترديد ظاهر آيه ، حاكي از آن است كه وظيفه نمازگزار به هنگام وضو مسح پاهاست ، و مفاد آيه دو كلمه بيش نيست :

1 . غسلتان : شستن دستها و صورت .

2 . مسحتان : مسح بر سر و پاها .

هرگاه از ابن عباس در مورد كيفيت وضو مي پرسيدند ، او در پاسخ مي گفت :

نزلَ القرآنُ بالمسح : وحي الهي بر مسح بر پا وارد شده است .

و نيز مي گفت :

« أبَي النّاسُ إِلاّ الغُسلَ وَلا أَجِدُ في كِتابِ اللّهِ إِلاّ المَسْح » .

« مردم اصرار بر شستن كردند ، در حالي كه مسح فرمان داده است » .^{( 2 )}

1.مجمع البيان:2/163ـ 167; الانصاف في مسائل دام فيها الخلاف:1/10ـ40.

2. الدر المنثور:3/1ـ4.

495

ولي بايد ديد چگونه اين اختلاف با ظهور آيه در مسح پديد آمد ، از بررسي روايات و تاريخ تشريع وضو به دست مي آيد كه دو عامل سبب پيدايش انحراف از ظاهر آيه شده است :

1 . سلطه ها و حكومت ها

سلطه و حكومت ها بيشترين تأثير را در تغيير حكم مسح پاها داشتند ، بالاخص حجاج بن يوسف كه اصرار مي ورزيد بايد پاها شسته شود ، زيرا آلودگي پاهاي نمازگزاران كه غالباً پا برهنه بودند ، بسيار ناراحت كننده بود .

انس بن مالك ، از اصحاب پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه عمري طولاني داشت ، مدتي در كوفه زندگي مي كرد . به وي خبر دادند كه حجاج مي گويد : فاغسِلوا بطونَهما وظهورَهما : ظاهر و باطن ، پاها را بشويند ، وقتي وي اين جمله را شنيد ، سخت شوريد و گفت : صَدَق اللّهُ وكَذِبَ الحجّاجُ قال اللّه تعالي : « وَامْسَحُوا بِرُؤوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُم » .^{( 1 )}

دعوت مردم بر شستن پا از طرف اموي ها بسيار جدي و سرسختانه بود به گونه اي كه فقيهان معاصر ، جرأت مخالفت نداشتند .

احمد بن حنبل از اصحاب رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از ابومالك اشعري نقل مي كند كه وي به بستگان خود گفت : همديگر را خبر كنيد تا من نماز رسول خدا را براي شما بخوانم ، وقتي همگان گرد آمدند ، وي گفت : در ميان شما بيگانه اي نيست ؟ گفتند : خير ، وي ظرف آبي طلبيد ، پس از شستن دهان و بيني ، سه بار صورت و دست ها را شست ، آنگاه بر سر و روي پا مسح كشيد و نماز گزارد .^{( 2 )}

1. تفسير طبري:6/82، تفسير قرآن ابن كثير:2/20.

2. مسند احمد:5/342; معجم كبير طبراني:3/28، شماره 3412.

496

2 . تقديم مصلحت انديشي بر ظهور آيه

تقديم مصلحت بر نص قرآني وحديث پيامبر ، اساس بسياري از بدعت ها است و ما به قسمتي از آنها در كتاب خاصي به نام « بدعت » اشاره كرده ايم ، اتفاقاً همين نظريه ، انگيزه عدول از مسح و روي آوردن به غسل شده است .

ابوبكر رازي معروف به جصاص ( 305ـ 370 ) در كتاب « احكام القرآن » مي نويسد : آيه وضو از نظر وجوب مسح يا غسل مجمل است ، لازمه احتياط اين است كه پاها شسته شود زيرا ، در اين صورت هر دو احتمال انجام مي گيرد .^{( 1 )}

ادعاي اجمال در آيه با هدف آن كه در مقام بيان وظيفه است ، سازگار نيست; به علاوه اگر بنا بر احتياط باشد ، بايد دوباره وضو گرفته شود ، زيرا ماهيت مسح با غسل متفاوت است .

مؤلف « المنار » از جمله كساني است كه ظهور آيه در لزوم مسح بر پا را انكار نمي كند ، ولي از طرف ديگر مي گويد : تر كردن پاهاي كثيف و آلوده چه سودي دارد .^{( 2 )}

او از يك نكته غفلت كرده كه آيه وضو تنها از آنِ بدوي ها و انسان هاي غير نظيف نيست ، بلكه وحي الهي شهري و بدوي را همزمان شامل مي شود و اين نور الهي تا روز رستاخيز تابنده است .

جا دارد از مؤلف المنار بپرسيم : مسح بر سر با يك انگشت ( كه شافعي آن را كافي مي داند ) ، چه سودي دارد ؟ به چه دليل يكي از آن دو ، جايز و عقلاني و ديگري نامشروع معرفي مي شود ؟ گذشته از اين ، وضو تنها نظافت نيست بلكه آميخته با عبادت است ، نظيف ترين افراد بايد براي نماز وضو بگيرند ، و انسان غير نظيف هم قبلاً بايد پاها را بشويد بعداً وضو بگيرد . تا اين جا گفتگوي ما مربوط به

1. احكام القرآن:2/346.

2.المنار:6/234،

497

آيه قرآني بود ، اكنون دلايل مسح را در رويات مطرح مي كنيم :

روايات مسح از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

شايد برخي تصور كنند كه در كتب اهل سنت ، روايتي از پيامبر درباره لزوم مسح بر پا وارد نشده است ، در حالي كه با يك بررسي ، بيش از سي روايت يافتيم كه بسياري از آنها بيانگر وضوي رسول خدا و اصحاب او است .

دلالت روشن آيه وضو بر لزوم مسح و روايات چشم گير در اين مورد ، ايجاب مي كند كه فقيهان اهل سنت در اين مسأله تجديد نظر كنند و از اين طريق گامي به سوي وحدت در رفتار بردارند و در اين مورد از گروه كثيري از بزرگان صحابه و تابعان كه وضوي آنان بر اساس مسح برپا بود ، پيروي كنند ، اينك اسامي برخي آنان را در اين جا ذكر مي كنيم :

1 . امام علي بن ابي طالب (عليه السلام) فرمود : « رَأيتُ رَسُولَ اللّهَ مَسَحَ ظاهَرهما » .^{( 1 )}

2 . جابر بن عبداللّه گويد : امام محمد بن علي بن الحسين (عليه السلام) ، ـ معروف به باقرالعلوم كه عظمت و جلالت علمي و فقاهت او مورد اتفاق همگان است^{( 2 )} ـ به من فرمود : « اِمسَح عَلي رَأْسِكَ وَقَدَمَيكَ » ، « بر سر و پاها مسح بكش » .^{( 3 )}

3 . بسر بن سعيد مي گويد : عثمان وضو گرفت و بر سر و پاها سه بار مسح كشيد و گفت : رسول خدا اين چنين وضو مي گرفت .^{( 4 )}

4 . حمران بن أبان ـ غلام عثمان ـ از او نقل مي كند : پيامبر خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پس از شستن صورت و دست ، بر سر و پاها مسح مي كشيد .^{( 5 )}

5 . عبداللّه بن زيد مازني معروف به ابن عماره مي گويد : پيامبر وضو گرفت « و

1. مسند احمد:1/153، شماره739، و ص 183 شماره 91.

2. تذكرة الحفاظ:1/124.

3. تفسير طبري:6/82.

4. مسند احمد:1/109، حديث 489.

5. كنزالعمال:9/436، شماره 26863.

498

مسح رأسه ورجليه » ; سر و پاها را مسح كشيد .^{( 1 )}

6 . عبداللّه بن عباس ، پيوسته مي گفت : انّ الوضوء غسلتان ومسحتان .^{( 2 )}

7 . عامر الشعبي ، مي گفت : اساس وضو را دو شستن و دو مسح كشيدن تشكيل مي دهد و لذا در تيمم بدل از وضو ، مواضع شستن براي تيمم محفوظ مانده و جايگاه مسح الغاء شده است .^{( 3 )}

8 . رفاعة بن رافع از اصحاب رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از آن حضرت چنين نقل مي كند : پيامبر بر سر و پاها تا دو برآمادگي مسح مي كشيد .^{( 4 )}

9 . ابو مالك اشعري ، صحابي رسول خدا ، به عشيره خود وضوي رسول خدا را آموزش داد و در پايان بر روي پاها مسح كشيد .^{( 5 )}

10 . رفاعة بن رافع صحابي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از پيامبر نقل مي كند كه آن حضرت فرمود :

« لا يَتمُّ صَلاةُ أَحدِكُمْ حَتّي يُسْبِغ الوُضوءَ كَما أَمَرَهُ اللّهُ فَيَغْسِل وَجهَهُ وَيَدَيْه إِلي الْمِرْفَقَين وََيَمْسَح بِرأْسِهِ وَرِجْلَيْهِ إِلي الْكَعْبَين » .^{( 6 )}

« نماز هيچ يك از شما پذيرفته نمي شود تا به نحو كامل وضو بگيرد ، صورت و دست ها را بشويد و سر و پاها را تا دو برآمادگي مسح كند » .

ما از ميان اعلام صحابه و تابعان به ذكر ده نفر اكتفا كرديم ، اسامي شخصيت هايي كه مسح بر سر را از پامبر و بزرگان صحابه و تابعان نقل كرده اند در كتاب « الانصاف في مسائل دام فيها الخلاف » ، ج1 ، ص 56 ـ 95 وارد شده است .

1. كنزالعمال:9/451، حديث 26922.

2. تفسير طبري:6/82.

3. تفسير طبري:6/82.

4. سنن ابن ماجه:1، حديث 460; سنن نسائي:2/226.

5. مسند احمد:5/342.

6. مستدرك حاكم:1/241.

499

« حي علي خير العمل » در اذان

سؤال : چرا شيعيان در اذان و اقامه ، ذكر « حي علي خير العمل » را اضافه مي كنند ؟ !

پاسخ : در اذان شيعـه پس از « حـي علي الفلاح » دوبـار « حـي علي خير العمـل » گفتـه مي شـود . در روايـات ائمـه اهل بيت (عليهم السلام) اين جمله جزء اذان معرفي شده است ، در حالي كه در اذان كنوني اهل سنت چنين جمله اي نيست ، اكنون بايد ديـد ريشـه اين اختـلاف كجـا است و چگونه اين جمله از اذان حذف شده است .

يادآور مي شويم كه در عصر خليفه دوم ، « مصلحت انديشي » از رواج بيشتري برخوردار بود چه بسا مصلحت انديشي ، بر حكم خدا در قرآن و سنت مقدم شمرده مي شد .

از باب نمونه ، در عصر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و عصر خليفه نخست و حتي بخشي از خلافت خليفه دوم ، سه طلاق در يك مجلس ، تنها يك طلاق محسوب مي شد ، امّا در نيمه دوم خلافت خليفه دوم اين حكم دگرگون گشت و سه طلاقه كردن زن در يك مجلس ، سه طلاق واقعي تلقي گرديد و هر نوع حق رجوع از شوهر سلب

500

شد .^{( 1 )}

در ادامه ثابت خواهيم كرد كه حذف « حي علي خير العمل » از فصول اذان ، در عصر خليفه دوم رخ داده است .

بررسي تاريخ اذان و اقامه به روشني ثابت مي كند كه جمله « حي علي خير العمل » از فصول قطعي اذان بوده است و مؤذنان در عصر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و مدتي پس از آن حضرت ، اين جمله را ضمن فصول ديگر مي گفتند . سپس به علت و يا عللي از اذان حذف گرديد .

الف . سيد مرتضي مي گويد : علماء اهل سنت نقل كرده اند كه در برخي سال هاي رسالت ، جمله « حي علي خير العمل » ، گفته مي شد ولي بعداً نسخ شده است .^{( 2 )}

ب . ابن عربي در فتوحات مي گويد : در جنگ خندق ، آنگاه كه صحابه پيامبر خندق مي كندند ، چون وقت نماز فرا رسيد ، يك نفر از آنان ندا سر داد : « حي علي خير العمل » و از آن زمان سنت حسنه شد .^{( 3 )}

ج . شرف الدين معروف به سياغي ( متوفاي 1221 ) در كتاب « الروض النضير » مي گويد : صحيح آن است كه اذان با « حي علي خير العمل » تشريع شده است ، گذشته بر اين همگان اتفاق نظر دارند بر اين كه در روز خندق ، اين جمله جزء اذان بوده است .^{( 4 )}

1. تفسير اين بخش را در كتاب «الاعتصام بالكتاب والسنة» قرائت بفرماييد، ص 175 تا 210 و در اين مطلب ميان مؤرخان و محدثان اتفاق نظر هست;به صحيح مسلم:4، باب الطلاق الثلاث، حديث 1،3; سنن بيهقي:7/339; الدر المنثور:1/279 مراجعه شود.

2.الانتصار:137، باب وجوب قول «حي علي خير العمل».

3. الفتوحات المكية:1/400.

4. الروض النضر:1/542.

501

د . سه طايفه بزرگ اماميه ، زيديه و اسماعيليه كه پيرو مكتب اهل بيت هستند ، آن را جزء اذان مي دانند .^{( 1 )}

اكنون به برخي از روايات در اين مورد اشاره مي كنيم :

1 . متقي هندي در كنزالعمال از معجم طبراني نقل مي كند : كان بلال يؤذن بالصبح ويقول : « حي علي خير العمل »^{( 2 )} : بلال در اذان صبح « حي علي خير العمل » مي گفت .

2 . حافظ علوي زيدي ( 367ـ 445 ) در رساله خاص خود به نام « الأذان بحيّ علي خير العمل » به طور مسند از « ابي محذوره » صحابي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند كه پيامبر به وي اذان آموخت و يكي از فصول آن « حي علي خير العمل » بود .^{( 3 )}

و سيره نويسان اتفاق نظر دارند كه پييامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اذان را پس از بازگشت از جنگ « حنين » به وي آموخت .^{( 4 )} و غزوه حنين در اواخر سال هشتم هجري ، پس از فتح مكه رخ داد و اين حاكي است كه اين فصل از اذان تا آن روز ، جزء اين فريضه الهي بوده است .

اين دو نمونه از رواياتي است كه بيانگر وجود اين فصل از اذان در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوده است .

در دو رساله بسيار محققانه كه به قلم فاضلانه دو عالم زيدي نگارش يافته است به نام هاي الأذان بحي علي خير العمل ، نگارش حافظ علوي زيد ( 372ـ

1. حافظ علوي در كتاب الاذان به«حي علي خير العمل»:91.

2. كنزالعمال:342، ح23174.

3. الأذان بحي علي خيرالعمل:26، 27، 29 و الاعتصام بحبل اللّه تأليف الإمام قاسم بن محمد الزيدي المتوفي عام 1029، نشر مطابع الجمعية عمان.

4.مسند احمد:3/408.

502

445 ) . الاعتصام بحبل اللّه ، تأليف امام قاسم بن محمد الزيدي ( م1029 ) ; از شخصيت هاي بزرگي از صحابه و تابعان نقل شده كه همگي در اذان و اقامه خود ملتزم به گفتن اين فصل از اذان بودند . ذكر اسامي و گفته هاي آنان ، در اين مختصر نمي گنجد و محققان مي توانند به اين دو كتاب مراجعه فرمايند .

بنابراين نبايد در اصل مشروعيت اين فصل از اذان شك كرد . در واقع كساني كه آن را از فصول اذان حذف كرده اند ، بايد علت آن را بيان كنند . متأسفانه اين كار جز « مصلحت انديشي شخصي » دليل ديگري نداشته است .

حافظ علوي در كتاب « الأذان بحي علي خير العمل » به سندي از « حسن بن يحيي بن الحسين بن زيد بن علي » نقل مي كند كه آل رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر وجود آن در اذان اتفاق نظر دارند و مؤذنان در عصر ابي بكر نيز به همين شيوه اذان مي گفتند ، امّا وقتي عمر زمان خلافت را به دست گرفت ، گفت : « دعوا حي علي خيرالعمل لئلا يشتغل الناس عن الجهاد فكان أوّل من تركها » .^{( 1 )} « گفتن حيّ علي خير العمل را ترك كنيد تا مردم به بهانه اين كه نماز بهترين عمل است ، جهاد را ترك نكنند » . او ( عمر ) نخستين فردي بود كه اين فصل از اذان را ترك كرد » .

محقق شهير ، سعدالدين تفتازاني ( 712ـ793 ) در شرح مقاصد; و متكلم معروف اشعري به نام علاء الدين قوشجي ( متوفاي 879 ) مي گويند : عمر بن خطاب نسبت به سه چيز هشدار داد و گفت :

« ثَلاثٌ كُنَّ عَلي عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وَأَنَا انْهي عَنْهُنَّ وَأُحَرِّمُهُنَّ وَأُعاقِبُ عَلَيْهِنّ : مُتْعَةَ النِّساءِ ، وَمُتْعَةَ الحَجِّ وَحَيَّ عَلي خَيْرِ الْعَمَل » .^{( 2 )}

1. الاذان بحي علي خير العمل:29.

2. شرح مقاصد: 2835، شرح تجريد قوشجي: بحث امامت.

503

« سه چيز در عهد رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسميت داشت و من از آنها باز مي دارم ، و انجام دهنده آن را مؤاخذه مي نمايم : 1 . متعه زنان ، 2 . متعه حج ، 3 . گفتن حي علي خير العمل » .

مصحلت انديشي خليفه ، علاوه بر اين كه نوعي اجتهاد در مقابل نص به شمار مي آيد ، تنها مي تواند براي خود او حجت باشد نه براي ديگران و آيندگان . اگر آيندگان از حقيقت امر آگاه شدند ، بايد سنت را بر بدعت مقدم بدارند ، به ويژه آن كه ملاك دگرگون گرديده است و ديگر جهادي بر ضد كفر و شرك نيست .

از آنجا كه تثبيت چنين بدعتي كار آساني نبود ، تني چند از بزرگان بر اين نهي ارزش قائل نشده و همچنان به هنگام اذان اين جمله را مي گفتند .

برهان الدين حلبي ( 975ـ 1044 ) در سيره خود مي نويسد : عبداللّه بن عمر و علي بن الحسين در اذان پس از « حي علي الفلاح » جمله « حي علي خير العمل » مي گفتند^{( 1 )} و از آنجا كه گفتن اين جمله نوعي شعار مخالفت بود ، پيوسته در طول تاريخ ، موافق و مخالف از آن بهره مي گرفتند .

در انتفاضه حسني ها آنگاه كه حسين بن علي بن حسن ( صاحب فخ ) بر مدينه مسلط شد ، عبد اللّه بن حسن أفطس بر بالاي مناره اي كه روي مرقد پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است ، قرار گرفت و به مؤذن گفت : بگو : « حي علي خير العمل » مؤذن نيز اين جمله را به زبان راند .^{( 2 )}

و نيز در دولت آل بويه كه تمايلات شيعي داشتند ، شعار شيعيان بغداد در اذانها جمله « حي علي خير العمل » بود ، آنگاه كه سلجوقي ها روي كار آمدند اين شعار ممنوع گرديد ، و شگفت اين است كه فرمان دادند كه در اذان صبح ، جمله « الصلاة خير من النوم » را بگويند ، و اين جريان در سال 448 رخ داد .^{( 3 )}

1. سيره حلبي:2/305.

2. مقاتل الطالبين: نگارش ابوالفرج اصفهاني(284ـ 356)، 446، چاپ دار المعرفة.

3. سيره حلبي:2/305.

504

شهادت به ولايت علي (عليه السلام)

سؤال : چرا شيعيان در اذان بر ولايت علي (عليه السلام) شهادت مي دهند ؟

پاسخ : شيعيان در اذان پس از شهادت بر رسالت پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، بر ولايت اميرمؤمنان علي بن ابي طالب (عليه السلام) گواهي مي دهند ، و اين مسأله در تمام بلاد شيعي مشاهده مي شود ، در اين باره توضيح چند نكته ضروري است :

1 . تمامي فقهاي شيعه بر اين نكته اتفاق نظر دارند كه شهادت ثالثه « شهادت بر ولايت علي (عليه السلام) » جزء اذان نيست و لذا هنگامي كه فصول اذان را مي شمارند ، آن را هجده فصل بيشتر نمي دانند كه عبارتند از :

4 تكبير ، 2 بار شهادت بر وحدانيت خدا ، 2 بار شهادت بر رسالت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، 2 بار « حي علي الصلاة » ، 2 بار « حي علي الفلاح » ، 2 بار « حي علي خير العمل » ، 2 تكبير و 2بار تهليل و اين سخني است كه فقهاي شيعه جملگي بر آنند .

2 . اگر فردي شهادت سوم را به عنوان جزئي از اذان بگويد ، كار حرامي مرتكب شده و گناه كرده است .

3 . شهادت سوم در اذان ، بدون قصد جزئيت جايز و يا مستحب است و اين استحباب ، دو مبنا دارد :

505

الـف : علـي (عليه السلام) به حكم قـرآن و حـديث رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، وليّ خـداست .

ب : امام صادق (عليه السلام) فرمود : هر گاه به رسالت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) شهادت داديد بر ولايت علي (عليه السلام) نيز گواهي دهيد .

در اثبات اصل نخست و اين كه علي (عليه السلام) وليّ خداست ، گذشته از حديث متواتر غدير و روايات متواتر كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كراراً فرموده است : يا علي أنت ولي كلّ مؤمن بعدي ،^{( 1 )} قرآن مجيد نيز بر ولايت علي (عليه السلام) تصريح كرده است ، آنجا كه مي فرمايد :

« إِنّما وليُّكُم اللّهُ ورسولُه وَالّذينَ آمَنُوا الّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاة وَهُمْ راكِعُون * وَمَنْ يَتَوَل اللّه وَرَسُولهُ وَالّذينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزبَ اللّه هُمُ الْغالِبُون » .^{( 2 )}

« تنها ولي و سرپرست شما خداست و پيامبر او و آنها كه ايمان آورده اند; همانها كه نماز را برپا مي دارند و در حال ركوع زكات مي دهند و كساني كه ولايت خدا و پيامبر او و افراد با ايمان را بپذيرند ، حزب و جمعيت خدا پيروز است » .

مفسران اتفاق نظر دارند كه اين آيه در حقّ اميرمؤمنان علي (عليه السلام) وارد شده است ، آنگاه كه فقيري وارد مسجد شد و از مردم درخواست كمك كرد و حضرت در حال ركوع بود ، با انگشت خود به فقير اشاره كرد كه انگشتر را از دست او برگيرد و در آن هنگام دو آيه ياد شده فرود آمد .

مدارك نزول اين حديث فزونتر از آن است كه در اينجا ذكر شود ، امّا به عنوان

1. كنز العمال:6/396، حديث 6048.

2. مائده/55ـ56.

506

نمونه به چند مورد در پاورقي اشاره مي كنيم .^{( 1 )}

بدين ترتيب ، با توجه به آيه مذكور و آيات و روايات متعدد ديگر ، آشكار مي گردد كه اميرمؤمنان (عليه السلام) وليّ و سرپرست مؤمنان از جانب خدا است .

در خصـوص نكته دوم نيز قـاسم بن معاويه ، از اصحاب امام صادق و كاظم (عليهما السلام) ، از آن حضرت چنين نقل كرده است :

« إِذا قَالَ أَحدكُمْ لا إِلهَ الاّ اللّه مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّه ، فَلْيَقُل عَليٌّ وَلِيُ اللّه » .^{( 2 )}

« هر گاه كسي از شما به وحدانيت خدا و رسالت پيامبر گواهي داد ، براي تكميل شهادت به ولايت علي (عليه السلام) نيز گواهي دهد » .

بنابر آنچه گفته شد ، احدي از شيعيان آن را به عنوان جزئي از اذان نمي گويد وحتي برخي در اقامه براي اينكه از ديگر اجزا تميز داده شود ، فقط يك بار آن را مي گويند و در اين صورت مشكلي در اين مورد نخواهد بود .

1. تفسير طبري:6/86; ابو بكر جصاص: أحكام القرآن:2/542; ابوالحسن واحدي نيشابوري در اسباب النزول:148; زمخشري در كشاف:1/422و مرحوم علاّمه اميني نزول آيه را در حقّ علي بن ابي طالب (عليه السلام) از 66 منابع سني نقل كرده است حتّي حسان بن ثابت كه در واقعه حاضر بود چند بيتي درباره اين رويداد گفت كه يكي را يادآور مي شويم:

فأنت الذي أعطيت إذ أنت راكع فدتك نفوس القوم يا خير راكع

تو كسي هستي كه در حال ركوع بخشيدي . ارواح ديگران فداي تو گردد اي بهترين ركوع كننده.

2. احتجاج طبرسي:83.

507

شيعيان و نماز دست باز

سؤال : چرا شيعيان با دست باز نماز مي خوانند ؟

پاسخ : قرار دادن دست راست بر روي دست چپ در نماز ( دست بسته نماز خواندن ) از اموري است كه استحباب آن بين فقهاي سه مذهب از مذاهب چهارگانه اهل سنّت مشهور است :

حنفي ها مي گويند : روي هم گذاشتن دست ها در نماز ، سنّت است وواجب نيست ، و براي مرد بهتر است كه كف دست راستش را بر پشت دست چپ ، زير ناف قرار دهد ، و زن دست ها را بر سينه اش بگذارد .

شافعي ها مي گويند : گذاشتن دست روي يكديگر ، در نماز براي مرد و زن سنّت است و بهتر است كه كف دست راست را بر پشت دست چپ زير سينه و بالاي ناف به سمت چپ قرار دهد .

حنبلي ها مي گويند : گذاشتن دست ها روي هم ، سنّت است و بهتر است كه كف دست راست را بر پشت دست چپ نهاده زير ناف قرار دهد .

فرقه مالكيّه بر خلاف سه مذهب فوق مي گويند : آويختنِ دست ها در نمازهاي واجب ، مستحب است ، قبل از مالكي ها نيز جماعتي همين قول را گفته اند كه از آن جمله اند : عبداللّه بن زبير ، سعيد بن مسيّب ، سعيد بن جبير ،

508

عطاء ، ابن جريح ، نخعي ، حسن بصري ، ابن سيرين و جماعتي از فقهاء .

از امام اوزاعي منقول است كه نمازگزار ، بين آويختن دست ها يا روي هم قرار دادن آنها مخير است .^{( 1 )}

امّا مشهور بين شيعه اماميّه آن است كه قرار دادن دست ها روي يكديگر در نماز ، حرام ، و موجب بطلان نماز است و به ندرت از فقهاي شيعه كسي قائل به كراهت شده ، مانند ابو الصلاح حلبي در كافي .^{( 2 )}

كيفيت نماز پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

با وجودي كه به جز مالكي ها ، مذاهب ديگر اهل سنّت ، قرار دادن دست چپ بر دست راست در نماز را جايز شمرده اند و پيرامون اين مسئله زياد سخن گفته اند ، با اين حال دليل قانع كننده اي حتّي بر جواز آن ندارند ، چه رسد بر استحباب . بلكه مي توان ادّعا كرد كه دلايلي بر خلاف ادعاي آنان وجود دارد و رواياتي كه از فريقين ( شيعه و سنّي ) بيانگر طريقه نماز گزاردن رسول اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است ، از گذاشتن دست ها بر يكديگر سخني به ميان نياورده است و امكان ندارد كه پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) امر مستحبّي را در طول حيات خود ( يا بخشي از آن ) ترك نمايد . اينك سه نمونه از اين روايات ، دو مورد از طريق اهل سنّت و ديگري از طريق شيعه اماميّه را ذكر مي كنيم كه هر دو روايت ، كيفيّت نماز پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را بيان مي كند و در هيچ يك كوچكترين اشاره اي به روي هم قرار دادن دست نشده ، چه رسد به كيفيّت آن :

الف : حديث ابي حُميد ساعدي

حديث ابي حُميد ساعدي را عدّه اي از محدّثان ( سنّي ) روايت كرده اند و ما از

1. محمّد جواد مغنيه: الفقه علي المذاهب الخمسه، ص 110، وملاحظه شود «رسالة مختصرة السدل» ا از دكتر عبدالحميد، ص 5.

2.محمد حسن نجفي، جواهر الكلام:11/15ـ16.

509

كتاب سنن بيهقي نقل مي كنيم كه گفت : او رو به اصحاب پيامبر كرد و گفت : من داناترين شما به نماز رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هستم ، گفتند : به چه سبب ؟ ، زيرا تو نه بيش از ما پيرو آن حضرت بوده اي و نه افزونتر از ما مصاحبتش كرده اي ، گفت : چرا ، گفتند : پس ( كيفيّت نماز آن حضرت را ) بر ما عرضه كن . ابوحُميد گفت :

رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هرگاه مي خواست به نماز بايستد ، دست ها را تا برابر شانه هايش بالا مي بُرد ، سپس تكبير مي گفت و هنگامي كه همه اعضايش به حال اعتدال در جاي خود قرار مي گرفت به قرائت مي پرداخت ، آنگاه تكبير مي گفت و دست ها را تا برابر شانه بالا مي بُرد ، پس از آن به ركوع مي رفت و دو كف دست را بر زانوها مي گذاشت و در حال اعتدال كه نه سرش را بالا مي گرفت و نه پايين مي انداخت ، ركوع را انجام مي داد . سپس از ركوع سر بلند مي كرد ( مي ايستاد ) و مي گفت : سمع اللّه لمن حمده . آنگاه دست ها را تا برابر شانه ها بالا مي بُرد و تكبير مي گفت ، سپس ( براي سجده ) متوجّه زمين شده و دست هايش را ( در سجده ) از پهلوهايش جدا مي گرفت ، آنگاه سر از سجده برمي داشت و پاي چپش را خم مي كرد و بر آن مي نشست . انگشتان پاهايش را در سجده باز مي نمود و سجده دوم را نيز همين گونه انجام مي داد و پس از سجده ، تكبير مي گفت ، سپس پايش را خم كرده بر آن مي نشست در حالي كه هر عضوي به حال اعتدال قرار مي گرفت . ركعت بعدي را هم به همين كيفيّت انجام مي داد و پس از دو ركعت در حال قيام تكبير مي گفت و دست هايش را تا برابر شانه ها بالا مي برد همانگونه كه تكبير افتتاحيّه را انجام مي داد و در بقيّه نمازش نيز همين طور عمل مي كرد تا به سجده آخر . پس از آن سلام مي گفت ، پاي چپ را عقب قرار مي داد و بر سمت چپ بر وَرِك^{( 1 )} مي نشست .

1. تورك عبارت است از اين كه انسان در حال نشستن بر روي پاي چپ بنشيند، وروي پاي راست را بر كف پاي چپ قرار دهد.

510

همه گفتند : ابوحميد راست گفت ، رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بدين گونه نماز مي گزارد .^{( 1 )}

مبيّن صحّت و قبول همگانيِ روايت فوق ، امور ذيل است :

1 . تصديق بزرگان صحابه^{( 2 )} . تصديق حديث ابي حميد از طرف اين عدّه دلالت بر قوّت حديث و ترجيح آن بر ساير ادلّه دارد .

2 . ديگر اينكه ابوحُميد فرائض و سنّت ها و مستحبّات را بيان كرده و از بر هم گذاشتن دست ها يادي نكرده است و كساني كه حاضر بودند اين امر را بر او ايراد نگرفتند و چيزي بر خلاف او ذكر ننمودند در حالي كه بر شنيدن گفتار او حريص بودند ، زيرا آنان در ابتداي امر ، تسليم گفته او مبني بر اينكه او عالمترين آنها به نماز رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است نشدند ، ولي در پايان همگي گفتند : درست گفتي ، رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) همين گونه نماز مي خواند . و جدّاً بعيد است كه آنان كه ده نفر بودند در همان مدّت كوتاه مذاكره دچار فراموشي شده باشند .

3 . حالت طبيعي دست ها در نماز ، آويختن است ، زيرا آويختن دست امري طبيعي است بنابراين ، حديث مذكور بر اين اصل طبيعي دلالت مي كند .

4 . نمي توان گفت كه اين حديث مطلق است و احاديث دالّ بر وجوب گرفتن دست ها ، آن را تقييد و تكميل مي كند ، زيرا ابوحميد ساعدي همه فرائض و سنن و مستحبّات و هيئت كامل نماز را توصيف كرده و برشمرد ، در حالي كه در مقام تعليم و بيان ( كيفيّت نماز رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ) بود ، بنابراين ، حذف كردن چيزي در مقام بيان ، خيانت است و اين امر از او و كساني كه به گفتار او گوش مي دادند ،

1. سنن بيهقي:2/72، 73، 101، 102; سنن أبي داود:1/194، باب افتتاح الصّلاة، حديث 730ـ736; سنن ترمذي:2/98، باب صفة الصّلاة.

2. از آن جمله: ابو هريره، سهل ساعدي، ابو اُسيد ساعدي، ابو قتاده حارث بن ربعي و محمّد بن مَسْلمه.

511

بعيد است . مسأله اطلاق و تقييد ، از آن موردي است كه متكلم ، يك حكم كلي را به صورت اجمال بيان كند ، آنگاه با دليل ديگر آن را مقيد سازد . مثلاً در دليلي بگويد : از بابت كفاره ، غلام آزاد كن; و در دليل ديگر بگويد : غلام مؤمن آزاد كن . در چنين موردي ، سخن نخست را با سخن دوم مقيد مي سازيم و مي گوييم مقصود ، غلام مؤمن نيست .

ولي در اين مورد ابو ساعد حميدي جزئياتِ رفتار و گفتار پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را بيان كرده ، به گونه اي كه مدعي شده است كه نماز پيامبر جز اين نبود . چنين موردي جاي اطلاق و تقييد است .

5 . چنان كه در روايت آمده ، حتي يكي از حاضران در مجلس هم در باره ترك بيان دست روي دست گذاردن ، به ابي حميد ساعدي اعتراض نكرد و اين نشان مي دهد كه گذاشتن دست ها بر يكديگر از سنن و مستحبّات نماز نيست ، چنانكه مذهب ليث بن سعد و اوزاعي و مالك نيز همين است .^{( 1 )}

اين بود حديثي در مقام بيان كيفيّت نماز رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه از طريق اهل سنّت روايت شده كه وجه دلالت آن را دانستيم . اينك به حديثي كه شيعه اماميه روايت كرده توجه كنيد :

ب : حديث حمّاد بن عيسي

حمّاد بن عيسي از امام جعفر صادق (عليه السلام) روايت كرده كه آن حضرت فرمود : چه قدر ناپسند است براي مردي كه 60يا 70 سال از عمرش بگذرد و يك نماز با شرايط كامل انجام نداده باشد . حمّاد گفت : ( از اين سخن امام (عليه السلام) ) در دلم احساس حقارت كردم و عرض كردم : فدايت شوم ، نماز را ( با شرايط كامل ) به من تعليم فرما .

1.دكتر عبدالحميد«رسالة مختصرة في السدل»، ص 11.

512

پس ابوعبداللّه (عليه السلام) ( جعفر بن محمّد (عليهما السلام) ) راست قامت رو به قبله ايستاد و دست هايش را با انگشتان بسته بر روي رانهايش انداخت و پاهايش را نزديك به هم به فاصله سه انگشت باز ، قرار داد و انگشتان پاهايش همه رو به قبله بود و آنها را از قبله منحرف نمي كرد و با خشوع و فروتني تمام بود ، پس تكبير گفت و سوره حمد و قل هو اللّه احد را با ترتيل قرائت كرد ، سپس به اندازه نفس كشيدني در حال قيام صبر كرد و پس از آن تكبير گفت در حالي كه هنوز ايستاده بود ، آنگاه به ركوع رفت و دو كف دستش را با انگشتان باز روي كاسه زانوهايش قرار داد و زانوها را به عقب داد تا پشتش صاف شد به طوري كه اگر قطره اي آب يا روغن بر پشتش ريخته مي شد به واسطه راست بودن پشتش به هيچ طرف مايل نمي گشت ، امام گردنش را ( در ركوع ) راست گرفت و چشمانش را بست و سه مرتبه با ترتيل تسبيح ( سبحان ربّي العظيم وبحمده ) گفت ، سپس راست قامت ايستاد و چون كاملاً به حال قيام درآمد ، گفت : سمع اللّه لمن حمده و بعد از آن در همان حال قيام ، تكبير گفت و دستها را تا مقابل صورت بالا آورد ، و آنگاه به سجده رفت و دستهايش را قبل از زانوها بر زمين گذاشت و سه مرتبه گفت : سبحان ربّي الأعلي وبحمده ، و ( در سجده ) عضوي از بدنش را بر عضو ديگر نگذاشت و بر هشت موضع سجده كرد : پيشاني ، دو كف دست ، دو كاسه زانو ، دو انگشت ابهام پا ، و بيني ، ( گذاشتن هفت موضع در سجده بر زمين واجب و گذاشتن بيني بر خاك سنّت است كه اِرغام ناميده مي شود ) . سپس سر از سجده برداشت و هنگامي كه راست نشست ، تكبير گفت و ساق پاي چپ را خم كرده روي آن نشست و پشت پاي راستش را بر كف پاي چپش گذاشت و گفت : أستغفر اللّه ربّي و أتوب إليه ، و در همان حال نشسته تكبير گفت و بعد سجده دوم را مانند سجده اوّل بجا آورد و همان ذكر تسبيح را در سجده دوم نيز گفت و از عضوي از بدنش براي عضو ديگر در ركوع و سجود كمك نگرفت و در حال سجده دست هايش را به صورت بال از بدنش جدا گرفت و ذراعِ

513

دستها را بر زمين نگذاشت و بدين ترتيب دو ركعت نماز بجا آورد .

سپس فرمود : اي حمّاد ، اين گونه نماز بخوان ، و در نماز به هيچ سويي التفات مكن و با دست ها و انگشتانت بازي مكن و آب دهان به راست و چپ يا پيش رويت مينداز .^{( 1 )}

چنان كه ملاحظه مي شود هر دو روايت در صدد بيان كيفيّت نماز واجب است و در هيچكدام كوچكترين اشاره اي به روي هم گذاشتن دست ها نشده است ، زيرا اگر گرفتن دست سنّت مي بود ، امام صادق (عليه السلام) در بيان خود آن را ترك نمي كرد و حال اين كه آن حضرت با عمل خود ، نماز رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را براي ما مجسّم مي كرد ، چون او از پدرش امام باقر (عليه السلام) و امام باقر (عليه السلام) از پدرانش و آنها از اميرمؤمنان (عليه السلام) و او از رسول اعظم صلوات اللّه عليهم اجمعين گرفته اند ، بنابراين دست روي دست گذاشتن در نماز بدعت است ، زيرا گرفتن دست در واقع داخل كردن چيزي است در شريعت كه از شريعت نيست .

ج . آموزش نماز به كسي كه نماز صحيح نمي خواند

در ميان محدثان اهل سنت حديثي است به نام « حديث المسيء صلاتُه » يعني حديث كسي كه نماز خود را صحيح نمي خواند ، در اين حديث چنين آمده است :

ابوهريره مي گويد : پيامبر وارد مسجد شد ، مردي نيز وارد مسجد شد و نماز گزارد ، سپس به حضور پيامبر آمد و سلام كرد . پيامبر سلام او را پاسخ گفت و فرمود : برگرد و دو مرتبه نماز بخوان ، رفت و نماز گزارد و به سوي پيامبر بازگشت ، پيامبر نيز فرمود : برگرد باز نماز بگزار ، اين كار سه بار تكرار شد ، سرانجام آن مرد

1.شيخ حرّ عاملي: وسائل الشيعه، 4، باب 1 از ابواب افعال نماز، حديث 1، و باب 17، حديث 1و2.

514

عرض كرد : سوگند به خدايي كه تو را به حق مبعوث كرده است ، من جز آنچه انجام مي دهم ، چيزي نمي دانم ، چه بهتر كه نماز را به من بياموزي .

در اين موقع پيامبر فرمود : هر موقع به نماز ايستادي تكبير بگو ، سپس آنچه از آيات قرآن مي داني ، بخوان ، سپس ركوع كن به نحوي كه بدنت آرام گردد ، آنگاه پيامبر ديگر اجزاء و شروط نماز را به او مي آموخت^{( 1 )} و هيچ اشاره اي به گذاردن دست راست بر دست چپ نمي كند ، در حالي كه اگر اين كار واجب و يا مستحب مؤكد بود ، از گفتن آن خودداري نمي فرمود .

نظر ائمّه اهل بيت (عليهم السلام)

با توجه به آنچه تاكنون گفته شد ، روشن گرديد كه سنت بودن دست روي دست گذاشتن در نماز ثابت نشده است ، بدين جهت مي بينيم كه ائمّه اهل بيت (عليهم السلام) از اين عمل ( گرفتن دست در نماز ) ، احتراز مي كردند و آن را از افعال مجوس در مقابل پادشاه مي دانستند .

محمّد بن مسلم از امام جعفر صادق (عليه السلام) يا امام محمّد باقر (عليه السلام) روايت كرده مي گويد : به آن حضرت عرض كردم : حكم كسي كه دستش را در نماز بر دست ديگر مي گذارد ، چيست ؟ فرمود : اين عمل ، تكفير است و نبايد انجام شود . ( تكفير به معني تعظيم در مقابل پادشاهان است ) .

زراره از حضرت امام محمّد باقر (عليه السلام) روايت كرده كه فرمود : بر تو باد توجه به نماز ، و در نماز تكفير مكن ( دستهايت را بر هم مگذار ) ، زيرا مجوس اين عمل را انجام مي دهند .

صدوق به سندي از امير مؤمنان علي (عليه السلام) روايت كرده كه آن حضرت فرمود : مسلمان دستهايش را در نماز جمع نمي كند و در حالي كه در مقابل خداي عزّ وجلّ

1. صحيح بخاري، ج1، ص 189، شماره 793; صحيح مسلم:2/11.

515

ايستاده است ، تشبّه به اهل كفر ( يعني مجوس ) نمي ورزد .^{( 1 )}

در خاتمه يادآوري مي كنيم كه آقاي دكتر علي سالوس بعد از نقل نظريات و فتاواي فقهاي شيعه و سنّي ، ( در مورد نهادن دست ها بر يكديگر در حال نماز ) به كساني كه دست روي دست گذاشتن را حرام مي دانند حمله كرده و مي گويد : « كساني كه قائل به حرمت و مبطل بودن اين عمل هستند يا تنها آن را حرام مي دانند ، به واسطه تعصب مذهبي ، بين مسلمين اختلاف و تفرقه ايجاد مي كنند » .^{( 3 )}

جا دارد از ايشان پرسيده شود : اگر تلاش و بررسي وتحقيق در كتاب و سنّت ، شيعه را به اين نتيجه رسانده كه گرفتن دست در نماز ، امري است كه بعد از نبيّ اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پيدا شده و مردم در زمان خلفا به آن امر مي شدند ، گناه شيعه چيست ؟ و در اين صورت هر كس گمان كند كه آن عمل جزئي از نماز است چه واجب باشد يا مستحب ، تحقيقاً در دين امري را بدعت نهاده كه از دين نيست . آيا جزاي كسي كه در كتاب و سنّت اجتهاد و تحقيق نمايد اين است كه با تير اتّهام به تعصّب مذهبي و ايجاد اختلاف ، مورد هدف قرار گيرد ؟

اگر اين اتّهام بجا باشد ، آيا امام مالك را نيز مي توان اين گونه متّهم كرد ؟ زيرا او گرفتن دست را مطلقاً ، يا در نمازِ واجب ، مكروه مي داند . آيا مي توان امام دارالهجره را به تعصّب مذهبي و ايجاد خلاف متّهم كرد ؟

به چه دليل دست بسته نماز خواندن را نشانه تعصّب مذهبي و ميل به اختلاف بين مسلمين نمي دانيد ؟ قضاوت با شماست .

1. شيخ حرّ عاملي، وسائل الشيعه:4، باب 15 از ابواب قواطع الصّلاة، حديث 1، 2و 7.

2. فقه الشيعة الإمامية ومواضع الخلاف بينه و بين المذاهب الأربعة:183.

516

سجده بر تربت

سؤال : چرا شيعه اماميه ، در نماز ، بر تربت سجده مي كند ؟

پاسخ : از نظر شريعت مقدس اسلام ، سجده فقط براي خدا شايسته و جايز است ، و بر غير او نمي توان پيشاني بر زمين ساييد ، و اين سخني است كه همه فقهاي اسلام بر آن اتفاق نظر دارند .

اگر اختلافي وجود دارد ، به مورد ديگرمربوط مي شود و آن اين كه از نظر فقه شيعي فقط مي توان بر دو چيز سجده كرد :

1 . زمين ، مانند خاك و سنگ و مانند آن دو .

2 . چيزي كه از زمين مي رويد ، مشروط بر اين كه پوشيدني و خوردني نباشد .

از نظر فقه سني ، دايره حكم وسيع تر است ، آنها سجده بر منسوجاتي از پشم و پنبه و مو را جايز مي دانند ، تنها شافعي است كه مي گويد : بر گوشه دستار و اطراف جامه و آستين پيراهن سجده جايز نيست .^{( 1 )}

اكنون بايد ديد رواياتي كه از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در قلمرو گفتار و رفتار وي وارد شده است ، كدام يك از دو نظر را تأييد مي كند . مسلماً پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به حكم

1. خلاف شيخ طوسي1/357ـ 358، مسأله 112، 113 و مدارك ديگر.

517

قرآن ، « اسوه و الگو » است و هيچ فردي نمي تواند رأي خود را بر گفتار و رفتار او مقدم بدارد .

بررسي احاديث اسلامي كه در صحاح و سنن وارد شده است ، اين مطلب را ثابت مي كند كه حكم نهايي سجده گاه و به تعبير فقيهان « ما يصحّ عليه السجود » ، در سه مرحله بيان گرديده است .

در مرحله نخست فقط سجده بر زمين تشريع گرديده و سجده بر غير آن جايز نبود ، و هر چه هم ياران پيامبر از گرمي سنگريزه هاي مسجد نبوي شكايت مي كردند رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شكايت آنان ترتيب اثر نمي داد ، وحتي اگر شخصي بر گوشه دستار خود سجده مي كرد ، رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آن را از زير پيشاني او مي كشيد و كراراً مي فرمود : « ترّب ! » يعني صورت خود را خاك آلود كن .

به خاطر الزامي بودن سجده بر زمين ، ياران رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) براي پرهيز از گرما ، سنگريزه ها را در دست خود نگاه مي داشتند تا مقداري خنك شود آنگاه به هنگام فرود براي سجده ، بر آنها سجده مي كردند .

در اين مرحله فقط و فقط سجده بر زمين ، آن هم به صورت طبيعي جايز بود .

در مرحله دوم ، وحي الهي بنابر مصلحت ، موضوع را توسعه داد و سجده بر حصير و بوريا نيز تشريع شد ، و همگي مي دانيم كه حصير و بوريا از روييدني ها است و از اين جهت گشايشي در امر سجده پديد آمد .

در مرحله سوم اجازه داده شد كه به هنگام ضرورت و ناچاري ، مانند گرماي شديد و غيره ، بر گوشه دستار و مانند آن سجده كنند ، و در غير ضرورت از سجده كردن بر غير زمين و روييدني ها بپرهيزند .

اين مراحل سه گانه تشريع در موضوع سجده است كه ما از هر مرحله رواياتي را گزينش مي كنيم تا روشن شود كه فقه شيعي دقيقاً مطابق رواياتي است كه

518

محدثان اهل سنت از گفتار و رفتار آن حضرت در مورد سجده در حال نماز نقل كردند .

مرحله نخست : سجده فقط بر زمين

در اين مرحله پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اصرار داشتند كه يارانش فقط بر زمين سجده كنند و اين مسأله از گفتار و رفتار ايشان كاملاً هويداست ، روايات اين بخش فزونتر از آن است كه در اين نوشته بيايد و ما به برخي از آنها بسنده مي كنيم :

1 . زمين سجده گاه و مايه پاكيزگي است

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : « وجعلت لي الأرضُ مسجداً وطهوراً »^{( 1 )} : زمين براي من سجده گاه و مايه پاكيزگي قرار داده شده است » .

مسلماً مقصود از زمين در اين حديث زمين طبيعي است ، نه زمين مفروش با فرش و سجاده به گواه اين كه براي زمين دو ويژگي قايل شده است :

أ . سجده گاه است ( مسجداً ) .

ب . و طهور است ( مطهر و مايه پاكيزگي ) .

مسلماً حكم دوم كه مايه پاكيزگي است از آنِ زمين طبيعي است كه انسان جُنب بر اثر تيمم بر زمين ، نوعي طهارت پيدا مي كند . قرآن در آيه اي مي فرمايد :

« وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فاطّهروا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرضي أَوْ عَلي سَفَر أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِط أَوْ لامَسْتُمُ النِّساء فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً » .^{( 2 )}

1. صحيح بخاري:1/91، كتاب تيمم، حديث2.

2. مائده/6

519

« اگر جنب باشيد خود را بشوييد و ( غسل كنيد ) و اگر بيمار و يا مسافر باشيد يا يكي از شما از قضاي حاجت بازگشت يا با زنان تماس گرفت و آبي براي غسل و يا وضو نيافتيد با خاك پاك تيمم كنيد » .

آيه به روشني نشان مي دهد كه دو چيز به ترتيب مايه پاكيزگي است ، يكي غسل با آب ، دومي تيمم بر خاك .

بنابراين از آنجا كه زمين طبيعي داراي چنين ويژگي است ، قهراً همان نيز سجده گاه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و همه مسلمانان است .

احمد بن علي معروف به جصاص ( 305ـ 370 ) در كتابي كه پيرامون آيات احكام تأليف كرده آورده است :

« إِنّ ما جَعَلَهُ مِنَ الأَرْضِ مَسْجِداً هُوَ الَّذِي جَعَلَهُ طَهُوراً » .^{( 1 )}

« آنچه را كه مايه پاكيزگي قرار داده همان را نيز سجده گاه معرفي كرده است » .

2 . خنك كردن سنگريزه ها در دست

از آنجا كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اصرار بر سجده بر زمين داشت و در فصل گرما سنگريزه هاي مسجد نبوي بر اثر تابش خورشيد گرم مي شدند ، ياران پيامبر سنگريزه ها را در دست خود نگاه مي داشتند تا به طور موقت از تابش خورشيد جلوگيري كنند و به هنگام سجده كردن ، پيشاني بر آنها بگذارند . به عنوان نمونه ، جابر بن عبد اللّه انصاري مي گويد :

« كُنْتُ أُصَلّي مَعَ النَّبِيّ الظّهْرَ فَ آخُذُ قَبْضَةً مِنَ الْحِصي ، فَأَجْعَلُها في كَفّي ثُمَّ أَحوّلُها إِلي الكفِّ الأُخْري حَتّي تبردَ ، ثُمَّ أَضَعُها لجبيني

1. احكام قرآن:2/389، نشر بيروت.

520

حَتّي أَسْجُدَ عَليها مِنْ شِدّةِ الحَرّ » .^{( 1 )}

من با پيامبر نماز ظهر را برگزار مي كردم مشتي از سنگريزه ها برمي داشتم و آنها را دست به دست مي كردم تا خنك شوند ، سپس زير پيشاني نهاده بر آنها سجده مي كردم به خاطر پرهيز از گرمي آنها .

محدث بزرگوار بيهقي از استاد خويش نقل مي كند كه اين حديث گواه بر اين است كه بر لباسي كه بر تن است نمي توان سجده كرد ، زيرا سجده بر چنين لباسي آسان تر از خنك كردن سنگ3ريزه ها با دست به دست كردن است .^{( 2 )}

در اينجا شايسته بود بيهقي بر چيزي ديگر نيز استدلال كند و بگويد هرگاه سجده بر هر پوشيدني ( خواه بر تن انسان باشد يا نباشد ) جايز بود ، پيامبر آن را پيشنهاد مي كرد و ياران پيامبر نيز به همين روش عمل مي كردند ، مثلاً دستمال ويا سجاده اي را در بغل يا در دست مي گرفتند و بر آن سجده مي كردند .

انس بن مالك نيز يادآور مي شود و مي گويد :

« كُنّا مَعَ رَسُول اللّهِ في شِدّةِ الحَرِّ فَيَأْخُذ أَحَدُنا الحِصي في يَدِهِ فَإِذا بَردَ وَضَعَهُ وَسَجَدَ عَلَيْهِ » .^{( 3 )}

« ما با پيامبر در سخت ترين گرما نماز مي گزارديم هر يك از ما سنگريزه هايي به دست مي گرفت ، آنگاه كه خنك مي شد به زمين مي گذاشت و بر آن سجده مي كرد » .

اصرار پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر سجده بر زمين به حدي بود كه به شكايت ياران خود از گرمي سجده گاه ترتيب اثر نمي داد چون وحي الهي به او چنين اجازه نداده بود .

1. مسند احمد:3/327، حديث جابر; سنن بيهقي:1/439.

2. سنن بيهقي:2/105.

3. سنن بيهقي:2/106.

521

خبّاب بن أرتّ مي گويد :

« شَكَونا إِلي رَسُولِ اللّهِ سَجدَةَ الرّمضاءِ في جِباهِنا وَاكفّنا فَلَمْ يَشُكَّنا » .^{( 1 )}

« از زيادي گرمي سجده گاه و زير دست ها به پيامبر شكايت برديم ، او به شكايت ما ترتيب اثر نداد » .

ابن اثير در كتاب ارزشمند خود « النهاية » ذيل ماده ( شكي ) مي گويد :

آنگاه كه ياران پيامبر از گرماي زيردست و سجده گاه براي پيامبر شكايت بردند ، پيامبر اجازه نداد آنان بر گوشه لباس خود سجده كنند .

شايسته بود ابن اثير بر مفهومي گسترده تر استدلال كند و آن اين كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اجازه نداد بر غير زمين مانند سجاده و فرش و غيره سجده كنند .

اين احاديث كه نمونه هايي از آنها را ياد كرديم حاكي از آن است كه در اين مرحله فقط و فقط سجده بر زمين مشروع بود .

3 . فرمان خاك آلود كردن پيشاني ( تتريب )

ياران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از اين كه پيشاني آنان بر اثر تماس با زمين خاك آلود مي شود ، كمي دوري مي جستند ، امّا پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كراراً به آنان دستور مي داد كه از اين كار پرهيز نكنند . در اين مورد به روايات ذيل توجه كنيد :

الف . خالد جهني مي گويد : پيامبر صهيب را مشاهده كرد كه سجده مي كند و از خاك آلود شدن پيشاني مي پرهيزد ، به او فرمود : « تَرَّبَ وَجهَكَ يا صُهيبُ »^{( 2 )} صورت خود را برخاك بنه اي صهيب !

1. سنن بيهقي: 2/105.

2. كنز العمال:7/465، شماره 19810.

522

ب . اُمّ سلمه مي گويد : پيامبر نوجواني به نام « افلح » را ديد كه به هنگام سجده ، سجده گاه را « فوت » مي كند ، فرمود : « يا أَفْلحُ تَرِّبْ »^{( 1 )} ;چهره بر خاك بگذار .

در روايت ديگر به شخصي به نام رباح فرمود : يا رباحُ تَرِّبْ وَجهَكَ .^{( 2 )}

ج . ابو صالح مي گويد : وارد خانه اُمّ سلمه شدم ، برادر زاده او نيز وارد شد و در خانه وي دو ركعت نماز گزارد . آنگاه كه سجده كرد ، خاكي را كه بر روي زمين بود فوت كرد ، امّ سلمه به او گفت : برادر زاده ام ! چنين مكن . از رسول خدا شنيدم به جواني كه يسار نام داشت و سجده گاه را فوت مي كرد ، فرمود : ترِّبْ وجهكللّه .^{( 3 )}

4 . كشيدن دستار از زير پيشاني

رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كساني كه بر گوشه دستار خود سجده مي كردند و به نوعي از سجده بر زمين دوري مي جستند ، از اين كار منع مي كرد و دستار را از زير پيشاني آنها بيرون مي كشيد .

روي انّ النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كانَ إِذا سَجَدَ رَفَعَ العَمامَةَ عَنْ جَبْهَتهِ .^{( 4 )}

روايت شده : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به هنگام سجده ، عمامه از پشاني خود برطرف مي كرد .

صالح بن حيوان مي گويد : أنّ رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رأي رجلاً بِجَنْبِهِ يَسْجُدُ وَقَدْ اعتمَّ

1. كنز العمال:7/459، شماره 19776.

2. كنز العمال:7/459شماره 19777.

3. كنز العمال:7/465، شماره 19810; مسند احمد:6/301.

4. طبقات ابن سعد:1/151.

523

عَلي جبْهَته فَحَسر رَسُول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عَنْ جبهَته .^{( 1 )}

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مردي را كه در كنارش قرار گرفته مشاهده كرد كه بر پيشاني خود پارچه بسته و بر آن سجده مي كند پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پارچه را از پيشاني او كنار زد .

روايت در اين مضمون فزون تر از آن است كه همه آنها را ذكر كنيم ، علاقمندان مي توانند در اين مورد ( كشيدن پارچه يا پيشاني بند از سجده گاه ) به مصادر ياد شده در زير مراجعه كنند .^{( 2 )}

با ملاحظه اين روايات كه در مرحله نخست بيان شد ، نتيجه مي گيريم كه نخستين سال هاي تشريع اسلامي كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مدينه مي زيست ، جز سجده بر زمين در سرما و گرما ، سجده بر چيزي جايز نبود ، و اگر كسي از اين سنت پا فراتر مي نهاد ، عملاً با مخالفت پيامبر روبرو مي شد ولذا ياران او چاره اي جز اين نداشتند جز اين كه به خنك كردن سنگريزه ها بپردازند .

مرحله دوم : جواز سجده بر حصير و بوريا

مصلحت اسلام ايجاب مي كرد كه مسلمانان در برهه اي از زمان فقط بر زمين سجده كنند ، امّا چندي بعد ، پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و مسلمانان در پرتو وحي اجازه يافتند كه بر روييدني هاي زمين مانند حصير و بوريا نيز سجده كنند .

در اين مورد روايات فراواني وارد شده كه برخي را يادآور مي شويم :

الف . ابن عباس مي گويد : كانَ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يُصَلّي عَلي الخَمْرة .^{( 3 )}

1. سنن بيهقي:2/105.

2. لطفاً به مسند احمد:6/301; طبقات كبري:1/151; منتخب كنز العمال كه در حاشيه مسند چاپ شده است:3/194 و غيره مراجعه فرماييد.

3. مسند احمد:1/269و 303 و 309و 358.خمره به حصير كوچكي مي گويند كه حائلي ميان صورت و زمين مي گردد. لسان العرب، والمنجد، ماده «خمر».

524

پيامبر بر حصير كوچكي كه ميان زمين و صورت انسان حايل مي گردد ، سجده مي كرد .

امّ سلمه نيز مي گويد : كان رسول اللّه يُصلّي عَلَي الْخُمْرة .^{( 1 )}

پيامبر بر حصير كوچكي سجده مي كرد .

مضمون اين نوع احاديث كه از سجده رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر حصير كوچك حكايت مي كند ، از عايشه ، ميمونه ، امّ سُليم و عبد اللّه بن عمر^{( 2 )} نيز نقل شده است .

در اين مرحله گشايشي رخ داد و مسلمانان به پيروي از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر حصير كوچك كه حائل ميان صورت و زمين بود سجده مي كردند .

مرحله سوم : جواز سجده بر لباس به هنگام اضطرار

اسلام آيين سهل و آسان است . روزگاري مصلحت ايجاب مي كرد كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شكايت ياران خود از نظر گرم بودن سجده گاه ، ترتيب اثر ندهد; ولي بعداً به اذن پروردگار جهان به آنان اجازه داد به هنگام عذر ، بر گوشه لباس خود سجده كنند .

بخاري در صحيح خود از انس بن مالك نقل مي كند ، كُنّا نُصَلّي مَعَ النّبيّ فَيَضَعُ أَحَدُنا طَرَفَ الثَّوبِ مِنْ شِدّةِ الحَرِّ فَإِذا لَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدُنا أَنْ يُمَكِّنَ جبهَتَهُ بَسَطَ ثَوبَهُ .^{( 3 )}

به اين مضمون روايات متعددي وارد شده و همگي حاكي از آن است كه

1. مسند احمد:6/302.

2. به مسند احمد6/179; 6/331، 335، 337و 2/92و 98 مراجعه شود.

3. صحيح بخاري: 2/101; صحيح مسلم:2/105; مسند احمد:1/100.

525

سجده بر گوشه لباس تنها به هنگام ضرورت تجويز شده است و هرگز نمي توان در غير ضرورت بر غير زمين ويا روييدني ها سجده كرد .

بنابراين هرگاه در برخي روايات ، سجده بر گوشه دستار و غيره وارد شده همگي به قرينه روايت پيش ، مربوط به صورتي است كه عذري در كار باشد .

خوشبختانه در بسياري از روايات اشاره به اضطرار آمده است .

نسائي از ياران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند كه مي گويند :

« كُنّا إِذا صَلَّيْنا خَلفَ النّبيّ بِالظَهائِرِ سَجَدْنا عَلي ثِيابِنا اتّقاءَ الحَرِّ » .^{( 1 )}

« ما به هنگام ظهر پشت سر پيامبر نماز مي گزارديم و به خاطر پرهيز از گرما بر لباس خود سجده مي كرديم » .

اين تاريخچه اجمالي كيفيت وضع سجده گاه در نماز است كه در سه مرحله بيان شد و مسلمانان در مرحله نخست ساليان درازي بر زمين سجده مي كردند و تربت و خاك پاك ، سجده گاه آنان بود و اين كه چگونه اين سنت متروك شد و بدعت جاي آن را گرفت و اكنون در هيچ مسجدي از مساجد اهل سنت سجده بر خاك ديده نمي شود ، موضوعي است جداگانه كه در فصل ديگر بايد درباره آن سخن گفت .

فلسفه سجده بر خاك در بيانات پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )

نكته لازم به ذكر آن است كه شخص رسول گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فلسفه سجده بر خاك را در حديثي بيان كرده است كه به روشني مي رساند كه اصرار تشريع اسلامي بر سجده بر زمين جنبه تربيتي داشته است .

3. ابن اثير: جامع الأُصول:5/468 شماره 3660.

526

حضرتش فرمود :

« إذا صَلّي أَحدكُمْ فَليَلزم جَبْهَتَهُ وَأَنفه الأَرض حَتّي تخرج مِنْ الرَّغم » .^{( 1 )}

« هرگاه كسي از شما نماز گزارد ، پيشاني و بيني خود را بر زمين قرار دهد تا ذلت وخضوع خود را آشكار سازد » .

هشام بن حكم از امام صادق (عليه السلام) فلسفه سجده بر زمين را پرسيد . امام در پاسخ او چنين فرمود :

زيرا سجده ، خضوع و فروتني در برابر خدا است و هرگز شايسته نيست انسان پرستشگر ، بر خوردني ها و پوشيدني ها سجده كند ، زيرا معبود دنياپرستان خوراك و پوشاك است بنابراين نبايد بر آنچه معبود دنيا پرستان است سجده كرد ، در حالي كه سجده بر خاك و زمين ، بالاترين و برترين مظهر فروتني و خضوع در برابر خداست .^{( 2 )}

از آنجا كه سجده بر خاك مظهر كامل عبوديت و اظهار بندگي است ، عمر بن عبدالعزيز بر حصير تنها اكتفا نمي كرد ، بلكه مقداري خاك بر حصير مي ريخت و بر آن سجده مي نمود .

ابن حجر در شرح صحيح بخاري مي گويد :

كانَ عُمَرُ بْنُ عَبد العَزيز الخَليفَةَ الأَموَي لا يكتَفي بالخَمرَة ، بَلْ كانَ يَضَعُ عَلَيْها التُّرابَ وَيسجُد عَلَيه .^{( 3 )}

حتّي عروة بن زبير نيز جز بر زمين بر چيزي ديگر سجده نمي كرد .^{( 4 )}

1. نهاية ابن أثير:2، مادة رغم.

2. بحارالأنوار:82/147، باب ما يصحّ السجود عليه.

3و4. فتح الباري:1/410; شرح الاحوذي:1/272.

527

مسروق كه يكي از تابعان است ، به هنگام سفر خشتي را با خود برمي داشت تا در كشتي بر آن سجده كند .^{( 1 )}

ابن ابي شيبه ، شيخ بخاري مي گويد : نماز بر « طنفسة » ( كه نوعي فرش كرك دار است ) امري است جديد; و از رسول خدا به سند صحيح روايت شده است كه بدترين امور ، امر بي سابقه است و هر امر بي سابقه بدعت است .^{( 2 )}

سجده بر تربت امام حسين (عليه السلام)

در اينجا سؤالي مطرح است كه چرا شيعيان در بين سرزمين هاي جهان ، خاك كربلا را برگزيده اند و ترجيح مي دهند به هنگام نماز بر آن سجده نمايند و چرا قطعه هايي از تربت ياد شده را در مساجد و خانه هاي خود يا به هنگام مسافرت با خويش به همراه دارند ؟

پاسخ

پاسخ اين پرسش روشن است و آن اين كه سجده گاه بايد از هر آلودگي پاك باشد ، و چون در همه شرايط سجده بر زمين پاك امكان پذير نيست ، به پيروي از تابعي بزرگ « مسروق بن أجدع » بخشي از خاك پاك را به صورت قطعه درآورده و همراه دارند تا در همه جا سجده بر خاك پاك امكان پذير باشد ، درست مانند كساني كه در حال سفر ، مقداري خاك همراه خود مي برند كه اگر نيازي به تيمم پيدا كردند ، بر آن تيمم كنند .

وامّا اينكه چرا از ميان خاك ها ، تربت كربلا را انتخاب كرده اند ، علت آن است كه وقتي نمازگزار پيشاني خود را بر آن خاك مقدس مي گذارد ، فداكاري هاي

1. طبقات كبري:6/79، چاپ بيروت.

2. المصنف:2

528

بي نظير بزرگ مرد تاريخ از خاندان رسالت را به ياد مي آورد كه جان و مال و فرزندان خود را در راه اعتلاي اسلام فدا نمود و زير بار ظلم و ستم نرفت و درس آزادگي و حميت و غيرت ديني به جهانيان آموخت .

سجده بر تربت حسين (عليه السلام) نه تنها انسان را از مسير توحيد خارج نمي سازد ، بلكه به سجود او اخلاص مي بخشد و او را براي فداكاري در راه دين كه نماز جزئي از آن است آماده مي سازد .

علي بن عبداللّه بن عباس كه از تابعان است به « رزين » نوشت : أَن ابْعَثْ إِلَيّ بِلَوح مِنْ أَحجارِ المَروَة أَسْجُدُ عَلَيْهِ^{( 1 )} : قطعه سنگي از سنگ هاي كوه مروه براي من بفرست تا بر آن سجده كنم .

كوه مروه شاهد فداكاري هاي زن با ايماني است كه براي تهيه آب ، هفت بار ميان دو كوه دويد ، و در راه خدا ، سختي ها تحمل نمود .

شيخ طوسي با سند خود از معاوية بن عمار نقل مي كند براي امام صادق (عليه السلام) كيسه زرد رنگي از جنس « ديبـا » بود كه مقداري از تربت امام حسين (عليه السلام) در آن كيسه بود ، به هنگام نماز آن را بر روي سجاده خود مي ريخت و بر آن سجده مي كرد .^{( 2 )}

كساني كه سجده بر تربت كربلا را نوعي پرستش انسان تلقي مي كنند ، « مسجود له » را از « مسجود عليه » باز نشناختند ، در تمام احوال سجده براي خدا است و او « مسجود له » است ، و چيزي كه پيشاني بر آن مي نهيم « مسجود عليه » است ، خواه خاك باشد و يا فرش ، خاك كربلا باشد ، يا خاك مدينه و يا سنگ مروه .

1.اخبار مكه، تأليف ارزمي /151.

2. وسائل:3/608، باب 16 از ابواب ما يصحّ عليه السجود.

﷯

529

جمع بين دو نماز

سؤال : چرا شيعيان نمازهاي پنجگانه را در سه وقت مي خوانند ؟

پاسخ : مسأله « جمع بين الصلاتين » از مسائل مهم فقهي و حساس است كه اخيراً از طرف دانشمندان محقق شيعه مورد بحث و بررسي قرار گرفته است ، زيرا برخي تصور مي كنند كه جمع بين دو نماز نوعي خواندن نماز در غير وقت شرعي است ، براي روشن شدن موضوع ابتدا نكاتي را يادآور مي شويم :^{( 1 )}

1 . همه گروه هاي اسلامي در اين مسأله اتفاق نظر دارند كه در « عرفات » مي توان هر دو نماز ظهر و عصر را در وقت ظهر ، با هم و بدون فاصله ادا كرد ، و در « مزدلفه » نيز جايز است نماز مغرب و عشا را در وقت عشا بجا آورد .

2 . حنفي ها مي گويند : جمع بين نماز ظهر و عصر در يك وقت ، و نماز مغرب و عشا در يك وقت ، تنها در همان دو مورد « عرفه » و « مزدلفه » جايز است

1. درباره جمع بين صلاتين رساله هاي ارزنده اي نوشته شده است ، مانند: رسائل فقهيه نگارش علامه شرف الدين عاملي، و الجمع بين الصلاتين، نگارش نجم الدين عسكري، و الانصاف في مسائِلَ دامَ فيها الخلاف، از اين قلم.

آنچه در اينجا مي خوانيد عصاره اي از تحقيقات گذشتگان به قلم آقاي سيد رضا حسيني نسب در كتاب «شيعه پاسخ مي دهد»، است.

530

و در ساير موارد ، جايز نيست .

3 . حنبلي ها ، مالكي ها و شافعي ها مي گويند : جمع بين نماز ظهر و عصر و يا جمع ميان نماز مغرب و عشا در يك وقت خاص ، علاه بر دو مورد ياد شده ، در حال سفر نيز ، جايز است . برخي از اين گروه ها ، با هم خواندن دو نماز را در موارد اضطراري; مانند زماني كه باران ببارد و يا نمازگزار بيمار يا در هراس از دشمن باشد ، جايز مي دانند .^{( 1 )}

4 . شيعه بر آن است كه هر يك از نمازهاي ظهر و عصر و نمازهاي مغرب و عشا ، يك « وقت خاص » دارند و يك « وقت مشترك » ;

الف . وقت خاص نماز ظهر ، از آغاز ظهر شرعي ( وقت زوال ) است تا مقدار زماني كه چهار ركعت نماز خوانده مي شود ، در اين مدّت محدود ، تنها نماز ظهر را مي توان بجا آورد .

ب . وقت خاصّ نماز عصر ، زماني است كه از آن لحظه تا وقت غروب ، تنها به اندازه مدّت خواندن نماز عصر ، فرصت باشد .

ج . وقت مشترك بين دو نماز ظهر و عصر ، از انتهاي وقت خاص نماز ظهر ، تا ابتداي وقت خاص نماز عصر است .

سخن شيعه آن است كه در تمام اين وقت مشترك ، مي توان نماز ظهر و عصر را با هم و بدون فاصله خواند .

اهل سنت به خاطر ديدگاه خاصي كه در تقسيم وقت ( از زوال تا غروب ) دارند ، هيچ گاه به وقت مشترك ميان ظهر و عصر مثلاً قائل نيستند ، زيرا معتقدند كه از اوّل زوال تا سايه شاخص به اندازه آن گردد ، وقت مختص نماز ظهر است و

2. با اقتباس از:«الفقه علي المذاهب الأربعة»، كتاب الصلاة، الجمع بين الصلاتين تقديماً وتأخيراً.

531

نمي توان نماز عصر را در اين وقت به جا آورد ، از آن به بعد وقت نماز عصر آغاز مي گردد تا غروب ، و مختص به آن مي باشد با چنين ديدگاهي هرگز نمي توان بين دو نماز جمع كرد ، زيرا لازمه آن اين است كه انجام يكي از آن در غير وقت خود باشد .

شيعيان معتقدند كه اين تقسيم بندي ، مربوط به وقت فضيلت هر دو نماز است ، نه وقت اجزاء ، يعني بهتر است نماز عصر را موقعي خواند كه سايه شاخص به اندازه آن باشد ، ولي اگر كسي قبل از آن هم بخواند مجزي است ، دقت فرماييد .

از طرف ديگر روايات زيادي حاكي است كه رسول خدا ، در سفر و احياناً در حضر بدون كوچك ترين عذر ، ميان دو نماز جمع نموده است و آنان براي حفظ ديدگاه خود در تقسيم وقت ناچار شدند كه اين روايات را به نحو بسيار بعيد از واقع توجيه كنند ، به تفسير اين روايات از ديدگاه شيعيان و اهل سنت توجه كنيد :

الف . شيعه بر آن است كه بر مبناي اين روايات ، پس از اتمام نماز ظهر ، مي توان نماز عصر را بجا آورد و همچنين پس از خواندن نماز مغرب ، مي توان نماز عشا را ادا نمود و اين مسأله به زمان يا مكان يا شرايط خاصّي بستگي ندارد ، بلكه در همه جا و همه وقت ، جايز است .

ب . ديگران به خاطر نفي وقت مشترك و منحصر كردن وقت به وقت اجزاء مي گويند : مقصود روايت اين است كه نماز ظهر ، در آخر وقت آن ، و نماز عصر در اوّل وقت آن بجا آورده شود .

دقت در فلسفه جمع بين دو نماز ، بي پايگي اين تفسير را روشن مي سازد ، زيرا علت تجويز جمع بين الصلاتين ، ايجاد سهولت بر امت اسلامي است كه بتوانند در تمام حالات هر دو نماز ظهر و عصر را ـ مثلاً ـ در يك زمان بخوانند و اين در صورتي تحقق پيدا مي كند كه جز به مقدار چهار ركعت از اوّل و چهار ركعت از آخر ، بقيه زمان ها « وقت مشترك » هر دو نماز باشد .

532

امّا اگر جمع بين دو نماز را مطابق با نظر اهل سنت تفسير كنيم و بگوييم پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ظهر را در وقتي بجا آورد كه با پايان آن ، سايه شاخص به اندازه خود آن شود و سپس بلافاصله نماز عصر را بخواند ، در اين صورت به جاي تسهيل ، كار را مشكل و پيچيده تر كرده ايم ، زيرا شناخت اول وقت و آخر آن در تمام اعصار ، خصوصاً در مناطقي كه ابزار و ادوات دقيق موجود نباشد ، بسيار كار مشكلي است .

اكنون به منظور روشن شدن مسأله ، به بررسي روايات در اين زمينه مي پردازيم تا مشخص گردد كه مقصود از « جمع » در اين احاديث ، همان روش و عقيده شيعه است; يعني به جا آوردن هر دو نماز در وقت مشترك ، نه اين كه اوّلي را در آخر وقت ، و ديگري را در اوّل وقت^{( 1 )} به جا آوريم .

1 . احمد بن حنبل در مسند خود از جابر بن زيد ، چنين روايت مي كند :

« أَخْبَرني جابِرُ بنُ زَيد أَنّه سَمِعَ ابنَ عَبّاس يَقُولُ : صَلّيتُ مَعَ رَسُولِ اللّهِ صَلّي اللّهُ عَليهِ [ وَآلهِ ] وَسَلّمَ ثَمانياً جَميعاً وَسَبْعاً جَميعاً . قالَ قُلْتُ لَهُ يا أَبا الشَّعْثاءِ أَظنُّهُ أَخَّرَ الظُّهرَ وَعجّل العصرَ وَأخَّر المغربَ وَعجّلَ العِشاءَ ، قالَ وَأَنَا أَظُنُّ ذلِكَ » .^{( 2 )}

ـ جابر بن زيد گويد : از ابن عباس شنيدم كه مي گفت : با پيامبر گرامي هشت ركعت نماز ( ظهر و عصر ) را با هم و هفت ركعت نماز ( مغرب و عشا ) را نيز با هم به جاي آوردم . مي گويد به او گفتم : اي ابوشعثا ! فكر مي كنم رسول خدا ، نماز ظهر را به تأخير انداخت و نماز عصر را زودتر ( در اوّل وقت )

1.دقت شودكه تعبير اوّل وقت و يا آخر وقت از ديدگاه آنها است و از ديدگاه ما اوّل وقت فضيلت و آخر آن است.

2. مسند احمد بن حنبل، ج71 ص 221.

533

ادا نمود و نيز نماز مغرب را به تأخير انداخت و نماز عشا را زودتر ( در اوّل وقت ) بجا آورد ، ( ابوشعثا ) گفت : من هم چنين مي انديشم .

از اين روايت به روشني معلوم مي گردد كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، هر دو نماز ظهر و عصر را با هم و هر دو نماز مغرب و عشا را نيز با هم ، بجاي آورده است .

2 . احمد بن حنبل ، از عبداللّه بن شقيق روايت ذيل را نقل كرده است :

« خَطَبنا ابنُ عَبّاس يَوماً بَعْدَ الْعَصْرِ حَتّي غَرُبَتِ الشَّمْسُ وَبَدَتَ النُّجومُ وَعلّق النّاسَ يُنادونهُ الصَّلاةَ وَفي الْقَومِ رَجُلٌ مِنْ بَني تميم فَجَعَلَ يَقُول : الصَّلاةَ الصّلاةَ : قالَ : فَغَضِبَ قَال أَتُعلّمُني بالسّنّة ؟ شهدتُ رَسُولَ اللّهِ صلّي اللّهُ عَلَيه [ وآله ] وسَلّم جَمَعَ بَيْنَ الظُّهرِ وَالْعَصرِ ، وَالْمَغْرِب وَالعِشاءِ . قَالَ عَبْدُ اللّه فَوَجدتُ في نَفْسي مِنْ ذلِكَ شَيْئاً فَلَقيتُ أَبا هُريرةَ فَسألتهُ فوافقَه » .^{( 1 )}

ـ ابن عباس بعد از نماز عصر ، براي ما سخنراني نمود تا آنگاه كه خورشيد غروب كرد و ستارگان آشكار شدند و مردم نداي نماز دادند و در آن ميان ، مردي از قبيله بني تميم به تكرار كلمه « نماز » پرداخت ، ابن عبّاس ، خشمگين گرديد و گفت : آيا تو مي خواهي سنّت پيامبر را به من بياموزي ؟ من شاهد و ناظر بودم كه رسول خدا بين نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا جمع نمود .

عبد اللّه مي گويد : براي من در اين مسأله ، ترديدي بروز كرد و لذا در ديداري با ابوهريره در اين مورد سؤال كردم و او سخن ابن عباس را تأييد نمود .

در اين حديث ، دو تن از صحابه; « عبداللّه بن عباس » و « ابوهريره » بر اين حقيقت گواهي مي دهند كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا

1. مسند احمد، ج1، ص 251.

534

را با هم خوانده و ابن عباس نيز به رفتار پيامبر ، تأسّي نموده است .

3 . مالك بن انس در كتاب « موطّأ » اين گونه مي نگارد :

« صَلّي رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) الظُّهرَ وَالْعَصْرَ جَميعاً ، وَالْمَغْرِبَ وَالعِشاءَ جَميعاً في غَيْرِ خَوف وَلا سَفَر » .^{( 1 )}

ـ رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هر دو نماز ظهر و عصر را با هم خواندند و هر دو نماز مغرب و عشا را نيز با هم بجا آورد ، بدون اين كه از دشمن بهراسد يا در سفر باشد .

4 . مالك بن انس ، از معاذ بن جبل ، چنين روايت مي نمايد :

« فَكانَ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ، وَالْمَغْرِب وَالعِشاء » .^{( 2 )}

ـ رسول خدا ، نماز ظهر و عصر را با هم و نماز مغرب و عشا را نيز با هم مي خواند .

5 . مالك بن انس از نافع و او از عبداللّه بن عمر چنين روايت مي كند :

« كانَ رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) إِذا عَجّل بِهِ السَّيْرُ يَجمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالعِشاءِ » .^{( 3 )}

ـ هرگاه پيامبر براي پيمودن مسيري عجله داشت ، نماز مغرب و عشا را با هم مي خواند .

6 . مالك بن انس ، از ابوهريره چنين روايت مي كند :

1. موطّأ مالك، كتاب الصلاة، ط 3(بيروت)، ص 125، حديث 178; صحيح مسلم، ج2، ص 151، طبع بيروت، باب الجمع بين الصلاتين في الحضر.

2. موطأ مالك، كتاب الصلاة، ص 134، حديث 176، ط 3(بيروت)، سال 1403هـ; صحيح مسلم، ط مصر، جزء2، ص 152.

3 . موطأ مالك، كتاب الصلاة، ط (بيروت)، ص 125، حديث 177.

535

« إنّ رَسُولَ اللّه ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) كانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهرِ وَالْعَصْرِ في سَفَرِهِ إِلي تَبُوك » .^{( 1 )}

ـ پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در راه تبوك ، نماز ظهر و عصر را با هم بجا مي آورد .

7 . مالك در موطّأ از نافع چنين روايت مي نمايد :

« إنَّ عَبْدَ اللّهِ بنِ عُمَرَ كانَ إِذا جَمَعَ الأُمَراءَ بَيْنَ المَغْرِبِ وَالْعِشاءِ في الْمَطَر جَمَعَ مَعَهُمْ » .^{( 2 )}

ـ هرگاه اميران ، نماز مغرب و عشا را در باران با هم مي خواندند ، عبداللّه بن عمر هم هر دو نماز را با آنها ادا مي نمود .

8 . مالك بن انس به نقل از علي بن حسين (عليه السلام) مي نگارد :

« كانَ رَسُولُ اللّهِ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) إِذا أَرادَ أَنْ يَسيرَ يومَهُ جَمَعَ بَيْنَ الظُّهرِ وَالْعَصْرِ وَإِذا أَرادَ أَنْ يَسيرَ لَيْلَهُ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشاء » .^{( 3 )}

ـ هرگاه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مي خواست در روز ، طي طريق نمايد ، نماز ظهر و عصر را با هم ادا مي كرد و هرگاه مي خواست در شب مسيري را بپيمايد ، نماز مغرب و عشا را با هم بجا مي آورد .

9 . محمد زرقاني در شرح موطّأ ، از ابي شعثا چنين روايت مي كند :

« إنّ ابن عَباس صَلّي بِالْبَصْرَةِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ لَيْسَ بَيْنَهُما شَيءٌ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشاءَ لَيْسَ بَيْنَهُما شَيْءٌ » .^{( 4 )}

1. موطأ مالك، كتاب الصلاة، ص 124، حديث 175.

2. مدرك سابق، ص 125، حديث 179.

3. مدرك سابق، ص 125، حديث 181.

4. شرح زرقاني بر موطأ مالك، ط مصر، جزء اوّل، باب «الجمع بين الصلاتين في الحضر و السفر»، ص 294.

536

ـ عبداللّه بن عباس در شهربصره ، نماز ظهر و عصر را با هم خواند ، به طوري كه بين آن دو فاصله اي نبود و نماز مغرب و عشا را نيز با هم ادا نمود; به گونه اي كه بين آن دو فاصله اي نيفتاد .

10 . زرقاني از طبراني و او از ابن مسعود ، آورده است :

« جَمَعَ النَّبِيُّ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْر وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشاءِ . فَقِيلَ لَهُ في ذلِكَ ، فَقالَ : صَنَعْتُ هذا لِئَلاّ تَخْرُجَ أُمّتي » .^{( 1 )}

ـ پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، نماز ظهر و عصر را با هم اقامه كرد و نماز مغرب و عشا را نيز با هم بجا آورد . در اين مورد از وي سؤال شد ، فرمود : براي اين كه امت من در رنج و سختي قرار نگيرند .

11 . مسلم بن حجاج ، به واسطه ابوزبير و او از سعيد بن جبير و او از ابن عباس روايت مي كند :

« صَلّي رَسُولُ اللّهِ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَميعاً بِالْمَدِينَةِ في غَيْرِ خَوف وَلا سَفَر » .^{( 2 )}

ـ پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مدينه منوره ـ بدون هيچ هراسي از دشمن و بدون اين كه در حال سفر باشد ، نماز ظهر و عصر را با هم بجا آورد .

سپس ابن عباس ، در مورد هدف پيامبر از اين كار مي گويد : براي اين كه مي خواست هيچ کس از امت وي در زحمت نيفتد .^{( 3 )}

12 . مسلم در صحيح خود ، از سعيد بن جبير و او از ابن عباس روايت مي نمايد كه گفته است :

1. مدرك سابق، ص 294.

2. صحيح مسلم، جزء 2، ط مصر، ص151، «باب الجمع بين الصلاتين في الحضر».

3. مدرك سابق، در ذيل حديث ياد شده.

537

« جَمَعَ رَسُولُ اللّه ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ وَالعِشاءِ فِي الْمَدِينَةِ ، مِنْ غَيْرِ خَوف وَلا مَطَر » .^{( 1 )}

ـ پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، در مدينه منوره بين نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا جمع نمود ، بدون اين كه هراسي در ميان باشد و يا باران ببارد .

آنگاه سعيد بن جبير مي گويد : از ابن عباس پرسيدم : چرا پيامبر به چنين رفتاري مبادرت ورزيد ؟ ابن عباس گفت : براي آن كه نمي خواست امّت خود را به زحمت بيندازد .^{( 2 )}

13 . بخاري باب ويژه اي را تحت عنوان « بابُ تأخيرِ الظُّهر الي العَصْرِ » ـ به اين مسأله اختصاص داده^{( 3 )} كه خود اين عنوان ، گوياترين شاهد بر آن است كه مي توان نماز ظهر را به تأخير انداخت و در وقت نماز عصر ، هر دو را با هم به جا آورد . آنگاه ، بخاري در همان باب ، روايت ياد شده در زير را بيان مي كند :

« إِنَّ النَّبِيّ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) صَلّي بِالْمَدينَةِ سَبْعاً وَثَمانِياً ، الظُّهرَ وَالْعَصْرَ ، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشاءَ » .^{( 4 )}

ـ پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هفت ركعت ( نماز مغرب و عشا ) و هشت ركعت ( نماز ظهر و عصر ) را در مدينه به جاي آورد .

از اين روايت به خوبي روشن مي گردد كه نه تنها مي توان نماز ظهر را به تأخير انداخت و در وقت ( فضيلت ) نماز عصر ، هر دو را با هم ادا نمود و نماز مغرب را نيز به تأخير انداخت و در وقت ( فضيلت ) عشا به جاي آورد .

14 . ولذا بخاري در جاي ديگر از صحيح مي گويد :

1و2. صحيح مسلم، جزء 2، ط مصر، ص151، «باب الجمع بين الصلاتين في الحضر».

3و4. صحيح بخاري، جزء اوّل، ص 110، كتاب الصلاة، باب «تأخير الظهر إلي العصر»، ط مصر، نسخه اميريّه، سنه 1314هـ.

538

« قَالَ ابنُ عُمَر وَأَبُو أَيُّوب وَابنُ عَبّاس رَضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ : صَلّي النَّبِيُّ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) الْمَغْرِبَ وَالعِشاء » .^{( 1 )}

ـ عبداللّه بن عمر و ابوايّوب انصاري و عبداللّه بن عباس گفته اند : پيامبر دو نماز مغرب و عشا را با هم ( بدون فاصله ) بجا آورد .

بخاري مي خواهد از اين روايت استفاده كند كه پيامبر گرامي نماز مغرب و عشا را با هم خواند; و گرنه معلوم است كه پيامبر نماز مغرب و عشا را مي خواند .

15 . مسلم بن حجّاج در صحيح خود ، چنين مي نگارد :

« قَالَ رَجلٌ لابنِ عَبّاس الصَّلاةَ فَسَكَتَ ، ثُمَّ قَالَ الصَّلاةَ فَسَكَتَ ، ثُمَّ قَالَ الصَّلاةَ فَسَكَت ، ثُمَّ قَالَ : لا أُمّ لَكَ أَتعلِّمُنا بِالصَّلاةِ وَكُنّا نَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ عَلي عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) » .^{( 2 )}

ـ مردي به ابن عباس گفت : نماز ، او سخني نگفت . دوباره گفت : نماز ، ابن عباس سكوت نمود ، باز گفت : نماز ، وي پاسخي نداد . براي چهارمين بار گفت : نماز ، ابن عباس [ برآشفت و ] گفت : « لا امّ لك » ; « مادر برايت نباشد » آيا تو مي خواهي نماز را به ما بياموزي ؟ در حالي كه ما با پيامبر ، بين دو نماز جمع مي نموديم و هر دو را با هم به جا مي آورديم .

16 . مسلم روايت مي كند :

« إنّ رَسُولَ اللّهِ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ في سَفَرة سافَرَهَا في غَزْوَةِ تَبُوك فَجَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ، وَالْمَغْرِبِ وَالعِشاءِ . قَالَ سَعيدٌ : فَقُلْتُ لابنِ عَبّاس : ما حَمَلَهُ عَلي ذلِكَ ؟

1. صحيح بخاري، جزء اوّل، كتاب الصلاة، باب ذكر العشاء، ص 113، ط مصر، سنه 1314هـ.

2. صحيح مسلم، جزء2، ص 153، باب الجمع بين الصلاتين في الحضر.

539

قَالَ : أَرادَ أَنْ لا يَحْرُج أُمّتَهُ » .^{( 1 )}

ـ پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، جمع بين نمازها را در مسافرت خود در غزوه تبوك انجام داد و بين نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا جمع نمود . سعيد بن جبير مي گويد : از ابن عباس پرسيدم : چه چيز او را بر آن داشت ؟ گفت : پيامبر مي خواست كه امت خود را در رنج و سختي نيندازد .

17 . مسلم بن حجاج ، از زبان معاذ چنين حكايت مي كند :

« خَرَجْنا مَعَ رَسُولِ اللّه ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) فِي غَزْوَةِ تَبُوك فَكانَ يُصَلّي الظُّهْر وَالْعَصْرَ جَميعاً وَالْمَغْربَ وَالْعِشاءَ جَميعاً » .^{( 2 )}

ـ با پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در نبرد تبوك ، خارج شديم ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نماز ظهر و عصر را با هم بجا مي آورد و نماز مغرب و عشا را نيز با هم ادا مي نمود .

18 . مالك بن انس ، در كتاب « موطّأ » مي نگارد :

« عِن ابن شَهاب أنّه سَألَ سالم بن عَبْد اللّه : هَلْ يَجْمَع بَيْنَ الظّهْرِ وَالْعَصْرِ في السَّفَر ؟ فَقَالَ : نَعَمْ لا بَأْسَ بِذَلِكَ ، أَلَمْ تَرَ إِلي صَلاةِ النّاسِ بِعَرفَة » .^{( 3 )}

ـ ابن شهاب ، از سالم بن عبداللّه پرسيد : آيا نماز ظهر و عصر در حين مسافرت با هم جمع مي شوند ؟ پاسخ داد : آري ، اشكالي ندارد ، آيا نماز مردم را در روز عرفه ( در سرزمين عرفات ) نمي بيني ؟

لازم به ذكر است كه زائران خانه خدا در روز عرفه و در عرفات ، بين نماز ظهر و عصر ، جمع مي كنند و هر دو را در وقت ظهر و بدون فاصله مي خوانند . در

1. صحيح مسلم، جزء2، ص 151، ط مصر.

2 . مدرك سابق، ص 152.

3. موطأ مالك، ط 3(بيروت)، ص 125، حديث 180.

540

اين جا سالم بن عبداللّه مي گويد : همان طور كه مردم در عرفه ، هر دو نماز را با هم مي خوانند ، در غير عرفه نيز مي توان بين آن دو جمع نمود .

19 . متّقي هندي ، در كتاب « كنزالعمّال » آورده :

« قَالَ عَبْدُ اللّه : جَمَعَ لَنا رَسُولُ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) مُقِيماً غَيْرَ مُسافِر بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشاءِ . فَقَالَ رَجُلٌ لابْنِ عُمَر : لِمَ تَري النَّبِيّ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فَعَلَ ذلِك ؟ قَالَ : لأَن لا يَحرُجْ أُمّتَه إِنْ جَمَعَ رجلٌ » .^{( 1 )}

ـ عبداللّه بن عمر گويد : پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، در حالي كه ساكن و در حضر بود و در حال سفر نبود ، بين نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا جمع نمود . پس مردي از ابن عمر سؤال نمود : چرا پيامبر به چنين رفتاري مبادرت ورزيد ؟ پاسخ داد : براي اين كه امّت خود را در رنج و مشقّت نيندازد ، اگر شخصي بخواهد بين دو نماز جمع نمايد .

20 . همچنين در « كنزالعمّال » ، چنين مي خوانيم :

« عن جابر ، إنّ النّبيّ ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) جَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِأَذان وَإِقامَتَينِ » .^{( 2 )}

ـ جابر بن عبداللّه مي گويد : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بين نماز ظهر و عصر با يك اذان و دو اقامه ، جمع نمود .

21 . در كنزالعمال ، روايت ذيل را يادآور مي شود :

« عن جابر إنّ رسول اللّه ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) غَرُبَت لَهُ

1. كنزالعمال، كتاب الصلاة، الباب الرابع في صلاة المسافر، باب جمع، ج8، ص 246، ط 1(حلب)، سنه 1391هـ.

2. كنزالعمال، كتاب الصلاة، الباب الرابع في صلاة المسافر، باب جمع، ج8، ص 247، ط 1(حلب).

541

الشَّمْسُ بِمَكّة فَجَمَعَ بَيْنَهُما بِسَرَف » .^{( 1 )}

ـ جابر بن عبداللّه مي گويد : در حالي كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در مكه بودند ، خورشيد غروب نمود و هنگامي كه به منطقه « سرف »^{( 2 )} رسيد ، نماز مغرب و عشا را با هم ادا نمود .

22 . در كنزالعمال از ابن عباس ، چنين آمده است :

« جَمَعَ رَسُولُ اللّه ( صلّي اللّه عليه [ وآله ] وسلّم ) بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشاءِ بِالْمَدِينَةِ في غَيْرِ سَفَر وَلا مَطَر ، قَالَ : قُلتُ لابنِ عَبّاس : لِمَ تَراهُ فَعل ذلِك ؟ قَالَ : أَرادَ التّوسِعةَ عَلي أُمّتِهِ » .^{( 3 )}

ـ پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، در مدينه منوّره ، بين نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا جمع نمود ، بدون اين كه در حال سفر باشد و يا باران ببارد . راوي مي گويد : از ابن عباس پرسيدم : چرا پيامبر بين دو نماز جمع نمود ؟ ابن عباس پاسخ داد : زيرا پيامبر مي خواست براي امّت خود گشايش و تسهيلي ايجاد نموده باشد .

نتيجه

اينك در پرتو روايات ياد شده ، به جمع بندي دلايل روشني كه بر صحّت تفسيرِ جمع از نظر شيعه گواهي مي دهد ، مي پردازيم :

1 . جمع بين دو نماز در يك وقت ، به جهت تسهيل و پيشگيري از رنج و زحمت :

1. كنزالعمال، كتاب الصلاة، الباب الرابع في صلاة المسافر، باب جمع، ج8، ص 247، ط 1(حلب).

2. «سرف» منطقه اي است كه در نُه ميلي مكه واقع است، (كنزالعمال، در ذيل حديث ياد شده آورده).

3. كنزالعمّال، كتاب الصلاة، الباب الرابع، باب جمع، ج8.

542

بسياري از روايات ، بر اين حقيقت گواهي مي دهد كه اگر جمع ميان نماز ظهر و عصر و يا مغرب و عشا در يك وقت جايز نباشد ، موجب رنج و مشقّت در كار مسلمانان مي گردد ، ولذا پيامبر به منظور ايجاد نوعي گشايش و تسهيل در امور مسلمانان ، با هم خواندن هر دو نماز در يك وقت را تجويز نمودند . در اين زمينه به احاديث دهم ، شانزدهم ، نوزدهم و بيست و دوم ، مراجعه فرماييد .

روشن است كه اگر مقصود از روايات ياد شده ، اين باشد كه « از نظر اهل سنت مي توان نماز ظهر و عصر را به آخر وقت آن ، ( نزديك زماني كه سايه هر چيز به اندازه خود آن باشد ) و نماز عصر را در آغاز وقت آن بجا آورد ، به طوري كه هر دو نماز با هم و در عين حال در محدوده وقت خود خوانده شود » ، چنين كاري نه تنها مايه سهولت نيست ، بلكه موجب مشقّت و زحمت بيشتر مي گردد ، در حالي كه هدف از جمع ميان دو نماز تسهيل در امور است .

بنابراين مقصود آن است كه مي توان دو نماز را در سراسر وقت مشترك ميان آن دو ، مانند اوائل وقت ياد شده و يا اواخر آن بجا آورد ، نه اين كه يكي را در آخر وقت آن نماز و ديگري را در آغاز وقتش ادا نماييم .

2 . جمع ميان دو نماز در يك وقت در عرفه ، بيانگر كيفيت جمع است

همه مذاهب اسلامي ، جمع ميان دو نماز ظهر و عصر در يك وقت را در عرفه جايز دانسته اند ،^{( 1 )} از سوي ديگر برخي از روايات ياد شده^{( 2 )} ، بر اين معنا گواهي مي دهد كه اين گونه جمع ميان دو نماز ، در جاهاي ديگر نيز به سان جمع ميان آن ها در عرفه مي باشد و از اين نظر ، تفاوتي ميان روز عرفه و ساير روزها و يا سرزمين عرفات و ساير سرزمين ها وجود ندارد . در اين مورد ، به حديث هيجدهم مراجعه فرماييد .

1. الفقه علي المذاهب الأربعة، كتاب الصلاة، الجمع بين الصلاتين تقديماً وتأخيراً.

2. به روايت 18 مراجعه بفرماييد.

543

بنابراين ، همان گونه كه به اتفاق آراي همه مسلمانان در عرفه مي توان نماز ظهر و عصر را در وقت فضيلت ظهر ، بجا آورد ، در غير عرفه نيز جمع بين نمازها جايز مي باشد .

3 . شيوه جمع ميان دو نماز در سفر ، بيانگر كيفيّت جمع در حضر است

از طرفي ، فقهاي حنبلي ، مالكي و شافعي ، جمع ميان دو نماز را در حال سفر ، جايز دانسته اند و از سوي ديگر ، روايات ياد شده تصريح مي نمايد كه در اين زمينه ، تفاوتي ميان سفر و حضر وجود ندارد و پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هم در سفر و هم در حضر ، ميان دو نماز جمع مي نمود .

در اين مورد ، به روايات سوم ، يازدهم ، سيزدهم ، نوزدهم و بيست و دوم مراجعه فرماييد . بر اين اساس ، همان طور كه با هم خواندن دو نماز در يك وقت در سفر ( به نحوي كه شيعه مي گويد ) جايز است ، در حضر نيز جايز مي باشد .

4 . شيوه جمع ميان دو نماز در حال اضطرار ، بيانگر كيفيت جمع در حال اختيار است

تعداد انبوهي از روايات صحاح و مسانيد ، بر اين حقيقت گواه است كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و صحابه آن حضرت ، در مواقع اضطراري مانند زمان بارش باران ، و يا ترس از دشمن و يا در حال بيماري ، دو نماز را ـ چنان كه شيعه مي گويد ـ با هم و در يك وقت ، بجا مي آوردند ، و لذا بسياري از فقيهان مذاهب مختلف اسلامي ، به جواز آن در برخي حالت هاي اضطراري ، فتوا داده اند ، در حالي كه روايات ياد شده ، تصريح مي نمايند به اين كه از اين جهت نيز ، ميان حالت اضطرار و غير آن ، تفاوتي وجود ندارد و پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در غير باران و هراس از دشمن نيز ميان دو نماز جمع مي نمود . در اين زمينه به روايات سوم ، يازدهم ، دوازدهم ، و بيست و دوم ، مراجعه فرماييد .

544

5 . رفتار صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيانگر كيفيت جمع است

در ميان روايات ياد شده ، به اين نكته برخورد مي كنيم كه بسياري از صحابه پيامبر ، هر دو نماز را در وقت واحد با هم به جا مي آوردند ، چنان كه عبداللّه بن عباس ، نماز مغرب را آن قدر به تأخير انداخت كه هوا تاريك و ستارگان آسمان ، پديدار شدند و هر قدر ديگران كلمه نماز را تكرار مي كردند ، به آنان اعتنا نمي نمود و سرانجام نماز مغرب و عشا را بعد از سپري شدن پاسي از شب ، با هم به جا آورد و در پاسخ اعتراض كنندگان گفت : من شاهد و ناظر بودم كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) هم اين چنين نماز مي خوند و ابوهريره نيز سخن ابن عباس را تأييد نمود . در اين مورد به روايات دوم ، هفتم ، نهم و پانزدهم ، مراجعه نماييد .

در پرتو روايات ياد شده ، ترديدي نمي ماند كه ابن عباس ، به شيوه اي كه شيعه بر آن است ، دو نماز را در وقت يكي از آنها ، به جا آورده است .

6 . سيره پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيانگر شيوه جمع ميان دو نماز است

از حديث بيست و يكم ، به روشني چنين برداشت مي شود كه پيامبر به هنگام مغرب ، هنوز در مكّه بودند و نماز مغرب را به تأخير انداختند تا اين كه در منطقه سرف كه در فاصله نُه ميلي مكه قرار دارد ، هر دو نماز مغرب و عشا را با هم در يك وقت بجا آورد . بديهي است كه اگر آن حضرت به هنگام اوّل مغرب هم از شهر مكّه حركت نموده باشد ، تا زماني كه به منطقه سرف برسد ، با توجه به وسائل كُندرو و حمل و نقل قديم ، طبعاً قسمتي از شب گذشته بوده است و لذا پيامبر گرامي هر دو نماز مغرب و عشا را در وقت فضيلت نماز عشا با هم ادا نموده است .

از مجموع روايات ياد شده ـ كه همگي از منابع روايي و صحاح و مسانيد اهل تسنّن استخراج گرديده اندـ صحّت نظريه شيعه مبني بر جواز جمع ميان دو نماز ظهر و عصر و يا دو نماز مغرب و عشا در يك وقت ، به اثبات مي رسد و عموميّت و گسترش آن نسبت به همه شرايط و مكان ها و زمان ها آشكار مي گردد .

545

7 . مجموع روايات بيست و دو گانه به چهار گروه تقسيم مي شود :

1 . جمع در مزدلفه و مني .

2 . جمع در سفر .

3 . جمع در حضر به هنگام عذر مانند باران و غيره .

4 . جمع در حصر بدون كوچك ترين عذر .

شما مي توانيد اين روايات را نيز دسته بندي فرماييد .

546

قصر در حال سفر

سؤال : چرا شيعيان در سفر ، نمازهاي چهارركعتي را دو ركعت مي خوانند ؟

پاسخ : فقيهان اسلام ، به پيروي از آيه مباركه كه در مورد نماز مسافر وارد شده است ، اتفاق نظر دارند كه شكسته خواندن نماز چهارركعتي ، مشروع و قانوني است ، هر چند همراه با خوف و ترس نباشد ، ولي سخن در اينجاست كه آيا شكسته خواندن واجب است يا سنّت مؤكد ، يا نوعي ترخيص و تسهيل در امر مسافر است ؟

فقيهان مذهب اماميه و حنفيه معتقدند كه شكسته خواندن واجب و لازم است ، در حالي كه فقيهان مالكي آن را سنّت^{( 1 )} مي دانند ، زيرا هيچ گاه ديده نشد كه پيامبر نماز خود را در سفر تمام بخواند .

مسلم در صحيح خود از عبداللّه بن عمر نقل مي كند : من در سفرها با پيامبر همراه بودم هيچ گاه در سفر بر دو ركعت چيزي اضافه نمي كرد و حتّي ابوبكر و عمر و عثمان نيز چنين مي كردند .^{( 2 )}

1. مداومت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر يك امر مستحب «سنت» ناميده مي شود.

2. شرح صحيح مسلم، نگارش نووي، ج5، ص 5ـ2.

547

فقهاي شافعيه و حنابله معتقدند كه شكسته خواندن نوعي ترخيص و تسهيل در حال مسافر است ، نه واجب است و نه سنت .^{( 1 )}

اكنون مسأله را بر كتاب خدا و احاديث نبوي عرضه مي كنيم تا روشن شود كدام يك از اين سه قول مورد تأييد آنهاست . نخست به تفسير آيه اي كه در مورد نماز مسافر وارد شده است ، مي پردازيم :

« وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُروا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يُفْتِنَكُمْ الَّذينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوّ مُبيناً » .^{( 2 )}

« هنگامي كه سفر مي كنيد بر شما گناهي نيست كه نماز را كوتاه كنيد . اگر از فتنه و خطر كافران بترسيد ، زيرا كافران دشمناني آشكار براي شما هستند » .

به اتفاق مفسران ، اين آيه در مورد نماز مسافر وارد شده است ، و مقصود از « أَنْ تَقْصُرُوا » كاستن از نمازهاي چهارركعتي است كه آنها را به صورت دو ركعتي بخوانند .

آيه فقط صورت خوف و ترس را شامل است ، ولي سنّت پيامبر گرامي ، حكم الهي را گسترش داده و در هر دو حالت ، نماز در سفر را شكسته مي داند .

به يك معني مي توان گفت كه جمله « إِنْ خِفْتُمْ » قيد غالبي است ، نه قيد احترازي ، زيرا در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) سفرهاي مسلمانان به خاطر فزوني دشمن ، و مشرك بودن گروهي از قبائل ، همراه با خوف و ترس بود .

ممكن است چنين تصور شود كه جمله « لا جُناح » در زبان عربي به معني « گناهي نيست » آمده و با قول سوم كه شكسته خواندن را فقط يك امر ترخيصي

1. الخلاف، ج1، ص 569، كتاب صلاة، مسأله 321; الفقه الإسلامي وأدلّته، ج2، ص 338، 339، به نقل از شرح كبير و مغني المحتاج.

2. نساء/101.

548

مي داند ، موافق مي باشد . ولي بايد توجه نمود كه همين جمله در مورد سعي ميان صفا و مروه نيز وارد شده است ، آنجا هم مي فرمايد :

« وَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوّفَ بِهِما » .^{( 1 )}

« گناهي بر او نيست كه ميان صفا و مروه سعي كند » .

در حالي كه همه فقيهان اسلام ، سعي را از واجبات عمره و حج مي دانند ، بنابراين نبايد به كارگيري اين واژه را دليل بر عدم وجوب گرفت .

اكنون بايد ديد با اين كه قصر و شكسته خواندن و يا سعي كردن واجب است ، چرا اين حكم الهي با جمله « لا جُناح » كه ظاهر در ترخيص است بيان شده است .

پاسخ ، آن است كه در مورد نخست ، يعني شكسته خواندن نماز چهار ركعتي در سفر ، نوعي انديشه غير صحيح در اذهان مسلمانان آن روز نقش بسته بود ، به گونه اي كه كوتاه كردن نماز را نوعي كاستن از عبادت خدا مي پنداشتند و از آنجا كه چنين ذهنيتي حاكم بود ، خدا مي فرمايد : « نه چنين نيست ، شكسته خواندن گناه نيست » .

در مورد سعي ميان صفا و مروه ذهنيت ديگري بود ، و آن اين كه در « عمرة القضاء » حرم شريف در اختيار مشركان بود و بت هاي آنان در كنار كوه صفا و مروه نصب شده بود . مسلمانان از سعي ميان اين دو كوه به خاطر وجود بت ها خودداري مي كردند ، در اين هنگام ، اين آيه نازل شد كه « لا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَوَّفَ بِهِما » ، « يعني بودن بت ها در كنار صفا و مروه ضرري به سعي شما نمي زد ، و اين كار ناپسند نيست » .

از آنجا كه هر دو آيه در زمينه چنين ذهنيت هايي وارد شده اند ، نمي توان آنها

1. بقره/158.

549

را دليل بر ترخيص برشمرد ، زيرا اين آيات در مقام ردّ ذهنيت ها است ، نه در مقام بيان لزوم يا عدم لزوم شكسته خواندن و يا سعي كردن .

اكنون به رواياتي كه حاكي از وجوب شكسته خواندن نماز در سفر است ، توجه كنيد :

1 . مسلم در صحيح خود ، از ابن عباس چنين نقل مي كند :

« فَرَضَ اللّهُ الصَّلاةَ عَلي لِسانِ نَبِيّكُمْ فِي الحَضَرِ أَرْبعاً وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَين » .

« خدا نماز را به زبان پيامبر شما در حضر چهار ركعت و در سفر دو ركعت واجب كرده است » .

2 . مسلم از موسي بن سلمه هذلي نقل مي كند از ابن عباس پرسيدم : آنگاه كه در مكّه هستم ( مسافرم ) چگونه نماز بخوانم ؟ فرمود : « ركعتين سنّة أبي القاسم » ، « دو ركعت نماز بخوان كه سنّت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است » .

3 . مسلم از انس نقل مي كند :

« إنّ رَسُولَ اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) صَلّي الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعاً ، وَصَلّي الْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَين » .

« پيامبر در يكي از سفرهاي خود به مكه نماز ظهر را در مدينه چهار ركعت خواند و نماز عصر را در ذوالحليفه ( مسجد شجره ) دو ركعت خواند » .

اين قبيل روايات كه شمار آنها در صحيح مسلم به نُه حديث مي رسد ، حاكي از آن است كه شكسته خواندن نماز ، امري لازم است و اعراض از آن ، اعراض از سنّت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شمار مي آيد .^{( 1 )}

1. در مورد اين روايات و آنچه كه نقل نكرديم به شرح نووي بر صحيح مسلم، ج5، ص 207 مراجعه فرماييد.

550

علاوه بر مسلم كه در صحيح خود به نقل اين احاديث پرداخته است ، ديگر نويسندگان سنن نيز اين مطلب را نقل كرده اند .

5 . ابوداود از عمران بن حصين نقل مي كند :

« غَزوتُ مَعَ رَسُولِ اللّهِ وَشهدتُ مَعَهُ الْفَتْحَ فَأَقَامَ بِمَكّة18 لَيْلَةً لا يُصَلّي إِلاّ رَكْعَتَيْن وَيَقُولُ يا أَهْلَ الْبَلَدِ صَلُّوا أَرْبعاً فَإِنّا قَومٌ سُفّرٌ » .

« با پيامبر در نبرد با مشركان شركت كردم و در فتح مكه افتخار ملازمت داشتم ، پيامبر 18شب در مكّه اقامت گزيد و هميشه چهار ركعتي را دو ركعت مي خواند و به مردم مكّه مي گفت : اي مردم شهر ، شما نمازتان را چهار ركعت بخوانيد ، ما گروهي مسافر هستيم » .^{( 1 )}

6 . تعداد رواياتي كه در مورد شكسته خواندن نمازهاي چهارركعتي در سفر آمده ، بيش از آن است كه در اين جا نقل شود . در كتاب « الانصاف » ، 26 روايت از پيامبر و يارانش در اين مورد نقل كرده ايم .^{( 2 )} مجموع روايات حاكي از لزوم قصر و عدم جواز اتمام است و چه دليلي روشن تر از گفتگوي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با مردم مكه در روايت اخير .

اعتراض صحابه به عثمان

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و دو خليفه بعدي حتي خود عثمان ، سالياني در سفرهاي خود به مكّه ، نماز را در مني دو ركعت مي خواندند ، آنان هر چند اهل مكّه بودند و فاصله مكه و مني 6كيلومتر بيشتر نبود ، ولي چون از شهر خود اعراض كرده بودند ، حالت مسافر داشتند ، ولي متأسفانه در يكي از سفرها ، عثمان به جاي دو ركعت ،

1. سنن ابي داود، ج1، ص 10، به شماره 1229; سنن ترمذي، ج2، ص 430، حديث شماره 545.

2. الانصاف في مسائل دام فيها الخلاف، ج1، ص 331 تا 336.

551

چهار ركعت خواند ، در اين هنگام ، صداي اعتراض همگان بر عليه او بلند شد .

مسلم در صحيح خود چنين نقل مي كند : عثمان در مني نماز ظهر و يا عصر را چهار ركعت خواند . وقتي خبر به عبداللّه بن مسعود رسيد ، استرجاع كرد ، يعني گفت : « إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِليهِ راجِعُون » ، سپس افزود : من با دو خليفه پيشين در مني نماز خواندم ، آن دو نفر نمازهاي چهار ركعتي را دو ركعت مي خواندند .^{( 1 )}

1. نووي، شرح صحيح مسلم، ج5، ص 209، باب قصر الصلاة بمني.

﷯

552

روزه در سفر

سؤال : چرا شيعه روزه در سفر را حرام مي داند ؟

پاسخ : همه فقهاي اسلام اتفاق دارند كه مسافر مي تواند در سفر روزه نگيرد ، و تنها اختلاف در اينجاست كه آيا افطار در سفر يك امر الزامي است و يا يك امر ترخيصي و تسهيلي براي مسافر است ؟

فقهاي اماميه به پيروي از اهل بيت (عليهم السلام) و نيز فقيهان ظاهريه و گروهي از صحابه ، افطار در سفر را الزامي و روزه گرفتن مسافر را حرام مي دانند . در اين ميان ، اسامي اين افراد كه با اماميه هماهنگ هستند در كتاب هاي فقهي وارد شده است :

1 . عبد الرحمن بن عوف ، 2 . عمر بن الخطاب ، 3 . عبداللّه بن عمر ، 4 . ابوهريره ، 5 . عايشه و 6 . ابن عباس .

در ميان تابعان نيز افراد زير به چشم مي خورند :

1 . علي بن الحسين (عليه السلام) ، 2 . امام محمد باقر (عليه السلام) ، 3 . سعيد بن مسيب ، 4 . عطاء بن أبي رباح ، 5 . عروة بن زبير ، 6 . شعبه ، 7 . زهري ، 8 . قاسم بن محمد بن ابي بكر ، 9 . يونس بن عبيد .^{( 1 )}

1. المُحلّي، ج6، ص 258.

553

در حالي كه فقهاي چهار مذهب معتقدند كه افطار در سفر اختياري است ، ولي برخي از آنها افطار را بر روزه گرفتن ترجيح مي دهند و برخي ديگر بر عكس . و شافعي مي گويد : افطار كردن بهتر از روزه گرفتن است ، در حالي كه مالك مي گويد : روزه در سفر بهتر از افطار است .^{( 1 )}

آنچه مهم است ، بررسي ادلّه مسأله از ديدگاه كتاب و سنّت است .

قرآن و روزه گرفتن در سفر

« يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامَ كَما كُتِبَ عَلي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون * أَيّاماً مَعْدُودات فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ عَلي سَفَر فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّام أُخَر وَعَلي الَّذِينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِين فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيراً فَهُوَ خَيْر لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُون » .^{( 2 )}

« اي افراد با ايمان روزه بر شما نوشته شده همان گونه كه بر كساني كه پيش از شما بودند ، نوشته شد ، تا پرهيزكار شويد . و اين چند روز معدود است ، پس هر كس از شما بيمار يا مسافر باشد چند روز ديگر را روزه بگيرد ، و كساني كه روزه براي آنها طاقت فرسا است ، كفاره بدهند و مسكيني را اطعام كنند ، و هر كس بيش از يك مسكين اطعام كند براي او بهتر است . و روزه گرفتن براي شما بهتر است اگر بدانيد » .

اكنون به تحليل اين دو آيه مي پردازيم :

آيه نخست روزه را يك فريضه و امر واجب مي داند ، به گونه اي كه از آن ، با جمله « كُتِبَ عَلَيْكُم » تعبير مي كند ، يعني اين مطلب بر شما نوشته شده است ، و

1. أحكام القرآن، ج1، ص 215; المبسوط نگارش سرخسي، ج 3، ص 91 ـ 92.

2.بقره/183ـ 184.

554

نوشته شدن كنايه از اين كه عمل براي همه ، امري الزامي است ، ولي در آيه دوم ، سه گروه را استثنا مي كند :

1 . مريض : « وَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً » .

2 . مسافر : « أو عَلي سَفَر » .

3 . كساني كه روزه گرفتن براي آنها طاقت فرسا است : « وَعلَي الّذينَ يُطيقُونهُ » .

زمان روزه انسان هاي غير مريض و مسافر ، همان ماه رمضان است كه در آيه دوم از آن با جمله « أَيّام مَعْدُودات » تعبير شده است ، در حالي كه زمان روزه براي حاضر و غير بيمار ماه رمضان است ، ولي زمان روزه گيري دو گروه ديگر يعني مريض و مسافر « روزهاي ديگر » است ، چنان كه مي فرمايد : « فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّام أُخَر » يعني در روزهاي ديگر غير از رمضان روزه بگيرد .

به تعبير ديگر ، توده مردم بايد در ماه رمضان روزه بگيرند ، ولي زمان روزه گيري گروه معذور به نام مريض و مسافر روزهاي ديگر است ، با اين دو تعبير روشن ، چگونه مي توان گفت روزه گرفتن براي مسافر امر ترخيصي است و مي تواند مثل افراد ديگر روزه بگيرند ، در حالي كه آيه براي روزه دو زمان معرفي مي كند : زماني براي عامّه مردم ، و زماني ديگر براي دو گروه مريض و مسافر .

بسياري از مفسران اهل سنت كه مقلد ائمه خود مي باشند ، آنگاه كه ظهور آيه را در لزوم افطار مي نگرند و احساس مي كنند كه قرآن زمان روزه گيري را براي نوع مردم ، ماه رمضان و براي دو گروه ديگر ، غير رمضان به نام « أيّام أُخر » معرفي مي كند ، ناچار مي شوند در آيه ، جمله اي را مقدر بگيرند ، تا از اين طريق فتواي امام مذهب را توجيه كنند . به عقيده آنان ، پيش از كلمه « فعدّة من أيّام أُخر » جمله « إن أفطر » مقدّر است ، گويا آيه چنين است : « فَمَنْ كانَ مِنكم مَريضاً أو علي سفر ـ فأفطر ـ ، فعدّة من أيام أُخر » ; « اگر مريض و مسافر ، افطار كرد ، مي تواند در روزهاي

555

ديگر روزه بگيرد » ، و گرنه زمان روزه گيري اين دو گروه با توده مردم ، يكسان است .

ناگفته پيداست اين نوع تفسير ، جز تفسير به رأي براي حفظ اعتبار فقه ائمه اربعه چيز ديگري نيست .

تفسير ذيل آيه

در يكي از سال ها كه براي شركت در كنگره « احكام مسافر » به آنكارا دعوت شده بودم و همگان در آنجا حنفي مذهب بودند ، يكي از اعضا هيئت رئيسه با ذيل آيه ، بر جواز روزه در سفر استدلال مي كرد و آن جمله :

« وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُم » .

« [ ما بر افراد معذور ، اجازه افطار داديم ، ] ولي با اين همه اگر روزه بگيرند ، روزه براي آنها بهتر [ از افطار ] است » .

در پاسخ آنان يادآور شدم خطاب مزبور ، اختصاص به مسافر ندارد ، بلكه همه گروه هاي چهارگانه را دربر مي گيرد :

1 . توده مردم كه هيچ عذري ندارند .

2 و 3 . مريض و مسافر .

4 . كساني كه روزه گرفتن آنها با مشقت همراه است .

آيه همگان را خطاب مي كند و مي گويد : خوب است همه شما روزه بگيريد ، به نحوي كه در آيه بيان گرديد ، يعني توده مردم در ماه رمضان ، بيمار و مسافر در ديگر روزها كه عذرشان برطرف مي شود و سالخوردگان در ماه رمضان ، هر چند روزه گيري براي گروه چهارم به خاطر تجويز بدل ( كفاره ) ، الزامي نيست .

بنابراين جمله خطاب ، تنها به مسافر ـ كه در وسط وارد شده ـ اختصاص ندارد ، بلكه مربوط به آغاز آيه نخست تا پايان آيه دوم است و ناگفته پيداست روزه سپر عذاب و آتش الهي است و با گرفتن روزه ، شعله هاي آتش فروكش مي كند ، ولي هر فرد بايد در زماني كه براي او تشريع شده است روزه بگيرد .

556

تا اينجا با دلالت آيه بر لزوم افطار ، آشنا شديم ، وقت آن رسيده است با روايات پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) درباره روزه در سفر آشنا شويم :

روايات نبوي حاكي است كه پيامبر گرامي روزه در سفر را گناه تلقي مي كرد و روزه داران را گنه كار مي شمرد .

1 . مسلم در صحيح خود از جابر بن عبداللّه نقل مي كند : رسول خدا در سال هشتم و در ماه رمضان ، عازم مكه شد . آنگاه كه به نقطه « كراع الغميم » رسيد ، ظرف آبي خواست و آن را با دست خود بلند كرد و همگان ديدند ، آنگاه آن را نوشيد ، يعني اي مردم ، همگي روزه خود را بشكنيد . براي رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خبر آوردند كه برخي از كساني كه در ركاب شما هستند ، روزه خود را نشكسته اند . حضرت فرمود : « اُولئك العصاةُ ، اُولئك العصاةُ » ; « آنها گنه كارند ، آنها گنه كارند » .^{( 1 )}

2 . ابن ماجه قزويني در سنن خود از عبدالرحمن بن عوف نقل مي كند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود : « صائِمُ رَمضان فِي السَّفَرِ كَالْمُفْطِرِ فِي الحَضَر » ، « روزه دار در سفر به سان روزه خوار در حضر است » .^{( 2 )}

3 . بخاري در صحيح خود از جابر بن عبداللّه انصاري نقل مي كند : پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در يكي از سفرهاي خود ، گروهي را ديد كه در كنار فردي گرد آمده و براي او سايه باني درست كرده اند .

پرسيد : اين فرد كيست ؟

گفتند : روزه دار است .

فرمود : « لَيْسَ مِنَ البِرِّ الصَّومُ فِي السَّفر » ، « روزه داري در سفر كار خوبي نيست » .^{( 3 )}

1. نووي، شرح صحيح مسلم، ج7 ، ص 232.

2. سنن ابن ماجه، ج1، ص 532، حديث شماره 1666; سنن ابي داود، ج2، ص 217، حديث شماره 2407.

3. صحيح بخاري، ج 3، ص 44; صحيح مسلم، ج7، ص 233.

557

واژه « برّ » در قرآن در مقابل « اثم » وارد شده است ، چنان كه مي فرمايد :

« وَتَعاوَنُوا عَلي البِرِّ وَالتَّقْوي وَلا تَعاوَنُوا عَلي الإِثْمِ وَالْعُدْوان » .^{( 1 )}

« در راه نيكي و پرهيز كاري به يكديگر كمك كنيد و در راه گناه و ستمكاري با يكديگر همكاري نكنيد » .

بنابراين ، با توجه به تقابل « برّ » با « إثم » روشن مي شود كه اگر روزه داري در سفر از كارهاي نيك نباشد ، پس حتماً خطا و گناه خواهد بود .

روايات ائمه اهل بيت (عليهم السلام) درباره وجوب افطار بر مسافر نيز فراوان است و علاقه مندان مي توانند به كتاب « وسائل الشيعه ، ج7 » مراجعه كنند .

1. مائده/2.

558

خمس در غير غنائم جنگي

سؤال : فقيهان سني خمس را فقط در غنائم جنگي واجب مي دانند ، چرا فقيهان شيعه آن را توسعه داده اند ؟

پاسخ : خمس ، همان گونه كه در غنائم جنگي واجب است ، در ديگر درآمدهاي مشروع نيز با شرايطي كه فقها در كتاب خمس گفته اند ، واجب و لازم است . اينك مسأله را بر قرآن و سنت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عرضه مي كنيم .

قرآن كريم مي فرمايد :

« وَاعْلَمُوا أَنّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيء فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُربي وَالْيَتامي وَالْمَساكِينِ و ابنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلي عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرقانِ يَوْمَ التَقَي الْجَمْعانِ وَاللّهُ عَلي كُلِّ شَيء قَدِيرٌ » .^{( 1 )}

« بدانيد كه هرگونه غنيمتي كه به دست آورديد ، يك پنجم آن براي خدا و پيامبر و نزديكان و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه است ، اگر به خدا و آنچه كه بر بنده خود در روز جدايي حق از باطل و روز درگيري دو گروه نازل كرده ، ايمان داريد ، خداوند بر هر كاري تواناست » .

1. انفال/41.

559

آيا آيه مباركه تنها ناظر به غنائم جنگي است ، يا مدلول وسيع و گسترده دارد ؟ براي پاسخ به اين پرسش ، بايد مادّه « غنم » از نظر لغت مورد بررسي قرار گيرد .

در كتاب هاي فقهي هرگاه كه لفظ غنيمت به كار رود ، ، معمولاً مورد آن ، غنائم جنگي است ، ولي اين سبب نمي شود كه ما دلالت آيه را محدود به درآمدهاي جنگي كنيم ، بلكه اطلاق آيه كه هر درآمدي را شامل است ، براي ما حجت مي باشد .

لغت نويسان عرب براي لفظ غنيمت معني وسيعي ذكر مي كنند كه اختصاص به غنائم جنگي ندارد . برخي را يادآور مي شويم :

1 . خليل بن احمد فراهيدي ( م170هـ ) مي گويد :

« الغُنمُ : الفَوزُ بالشيء من غير مشقّة » .^{( 1 )}

« هر چه را كه انسان بدون رنج به دست آورد ، غنيمت است » .

2 . ازهري مي گويد :

« الغُنمُ الفَوزُ بالشَّيء َو الاغتِنامُ انتِهاز الغُنم » .^{( 2 )}

« غنم به دست آوردن چيزي است و اغتنام ، بهره برداري از غنيمت است » .

3 . ابن فارس مي نويسد :

« الغُنْمُ أصلٌ صَحيحٌ واحدٌ يَدلّ عَلي اِفادَةِ شَيء لَمْ يَمْلِك مِنْ قَبلُ ثُمَّ يَخْتَصُّ بِما أُخِذَ مِنَ الْمُشْرِكين » .^{( 3 )}

« غنم يك ريشه بيش نيست كه حاكي از به دست آوردن چيزي است كه پيش تر داراي آن نبوده است و بعد ، در مورد غنائم جنگي به كار مي رود » .

1. كتاب العين، ج4، ص 426، ماده غنم.

2. تهذيب اللغة، ماده غنم.

3. مقاييس اللغة، ماده غنم.

560

در اين جا به همين مقدار از گفتار بزرگان ادب اكتفا مي كنيم ، با ذكر اين نكته كه تفسير غنيمت به مطلق « درآمد » ، در اغلب لغتنامه هاي عربي وارد شده است .^{( 1 )}

اتفاقاً قرآن اين واژه را در مطلق « سود بردن » به كار مي برد ، آنجا كه مي فرمايد :

« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنِ أَلْقي إِلَيْكُمُ السلام لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ » .^{( 2 )}

« اي افراد با ايمان ، هنگامي كه در راه خدا گام مي زنيد ـ براي جهاد سفر مي كنيد ـ تحقيق كنيد . و به كسي كه بر شما سلام مي كند نگوييد مؤمن نيستي ، تا بخواهيد از اين راه به كالاهاي دنيوي دست يابيد ، زيرا نزد خداوند بهره هاي فراواني است » .

جمله « فعند اللّه مغانم » در اين آيه ، پاداش هاي دنيوي و اخروي را شامل مي شود ، هر چند مربوط به درآمدهاي جنگي نباشد ، بلكه مي توان گفت مراد از آن ، پاداش اخروي است ، در مقابل « عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنيا » ، « كالاهاي زندگي دنيوي » .

ابن ماجه در سنن خود ، از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به هنگام دريافت زكات مي فرمود :

« اللّهُمَّ اجْعَلْها مَغْنَماً وَلا تَجْعَلْها مَغْرَماً » .^{( 3 )}

« خداوندا ! اين زكات را براي پردازنده آن سود و پاداش قرار ده و آن را ضرر و زيان قرار مده » .

1. نهاية ابن اثير، و قاموس فيروز آبادي، تاج العروس زبيدي، ماده غنم مراجعه فرماييد.

2. نساء/894.

3. سنن ابن ماجه، كتاب زكات، باب ما يقال عند اخراج الزكاة، حديث 1797.

561

احمد بن حنبل از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند :

« غَنِيمَةُ مَجالِسِ الذِّكْرِ الْجَنَّةُ » .^{( 1 )}

« سود مجالسِ ياد خدا ، بهشت است » .

حضرتش ماه رمضان را چنين توصيف مي كند : « غنم للجنّة »^{( 2 )} « سودي براي بهشت است » .

روشن ترين گواه بر اين كه آيه هر چند در مورد غنائم جنگي نازل شده است ، ولي حكم آن اختصاص به مورد نزول ندارد ، اين است كه فقهاي چهار مذهب اهل سنّت ، در مواردي كه مال به دست آمده از غنائم جنگي نبوده است ، پرداخت خمس را لازم دانسته و با آيه شريفه استدلال نموده اند .

خمس در معادن

خمس در معادن يكي از ماليات هاي اسلامي است كه اسلام آن را واجب كرده است و فقيهان حنفي به هنگام استدلال بر وجوب خمس در معادن با دو چيز استدلال كرده اند :

1 . آيه غنيمت ( كه پيش تر آن را ذكر كرديم . )

2 . حديث پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : « وفي الرِّكازِ الْخُمُسُ »^{( 3 )} « در چيزهاي زير خاكي ـ معدن و گنج ـ خمس واجب است » .

بررسي كتب حديث بيانگر آن است كه در روايات متعددي جمله ياد شده از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وارد شده است .

1. مسند احمد، ج2، ص 330 و 374 و 524.

2. همان، ج2، ص 377.

3. الفقه الإسلامي وأدلّته، ج2، ص 776; مسند احمد، ج1، ص 314; سنن ابن ماجه، ج2، ص 839، چاپ 1373.

562

خمس درآمد كسب و كار

از نظر شيعه به كليه درآمدهاي كسبي يك فرد ، پس از كسر هزينه سال ، خمس تعلق مي گيرد . البته در اين مسأله شرايط ديگري لازم است كه اينجا مجال بيان آن نيست ، بلكه هدف اين است كه نشان دهيم قول اماميه در اين جا با رواياتي كه اهل سنّت از پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كنند ، كاملاً موافق است . از آنجا كه در اين مختصر نمي توانيم همه آنچه را كه در اين مسأله آمده است ، نقل كنيم ، به نقل برخي از آنها بسنده مي كنيم :

1 . هيئت اعزامي « عبدالقيس »

قبيله عبدالقيس در منطقه شرقيه عربستان زندگي مي كردند ، و امروز نيز مردم قطيف و احساء و حتي بحرين منتسب به همين قبيله مي باشند . رئيس قبيله به نام عبدالقيس به حضور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد و گفت : ميان ما و شما ، قبايلي زندگي مي كنند كه مشرك هستند و اجازه نمي دهند كه ما جز در ماه هاي حرام به حضور شما برسيم . از شما مي خواهيم آموزش هاي لازم را به ما بدهيد و ما نيز آنها را به ديگران منتقل كنيم ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فرمود :

« آمُرُكُمْ بِأَرْبَع وَأَنْهاكُمْ عَنْ أَرْبَع : آمُرُكُمْ بِالإِيمانِ بِاللّه ( وَهَلْ تَدْرُونَ مَا الإيمان ؟ شَهادَةُ أَنْ لا إِلهَ إِلاّ اللّه ) ، وَإِقامُ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ وَتُؤْتُوا الخُمسَ عَنِ الْمَغْنَم . . . » .^{( 1 )}

« من شما را به چهار كار فرمان مي دهم و از چهار كار باز مي دارم : 1 . فرمان مي دهم به ايمان به خدا ـ و مي دانيد ايمان به خدا چيست ؟ ـ شهادت به

1. صحيح بخاري، ج4، ص 250، باب «واللّه خلقكم وما تعملون» از كتاب توحيد; صحيح مسلم، ج1، ص 35 ـ36، باب الأمر بالايمان.

563

يگانگي او ، 2 . به برپايي نماز ، 3 . پرداخت زكات ، 4 . پرداخت خمس از غنيمت » .

بايد دقت شود كه مقصود از مغنم چيست ؟ در اينجا دو احتمال وجود دارد :

أ . غنائم جنگي .

ب . درآمدهاي حلال .

مسلّماً احتمال نخست منفي است ، زيرا هيئت عبدالقيسي آشكارا مي گفتند كه ما توان ملاقات با شما را جز در ماه هاي حرام نداريم ، زيرا خروج ما از منطقه و عبور از ميان قبايل مايه خطر و خونريزي است ، چنين مردمي چگونه مي توانستند به جنگ با دشمن بپردازند و از آنها غنيمت بگيرند ؟ ! از اين گذشته جهاد با دشمن بدون اذن پيامبر و جانشين او جايز نيست .

ممكن است تصوّر شود كه مقصود ، شبيخون زدن و غارت كردن است . اين احتمال نيز صحيح نيست ، زيرا پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از هر نوع غارت نهي فرموده است و سخن ايشان در كتب حديث وارد شده است كه : « نهي النبي عن النهب . . . » .^{( 1 )} پيامبر از غارت گري نهي فرموده است .

در اين صورت جز درآمدهاي حلال انسان ، پس از كسر هزينه ها ، چيز ديگري مورد نظر نخواهد بود .

2 . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) آنگاه كه عمرو بن حزم را به يمن اعزام كرد ، فرماني براي او نوشت كه بخشي از آن چنين است :

« أَمَرَهُ بِتَقْوَي اللّه في أَمْرِهِ كُلّهِ ، وَأَنْ يَأْخُذَ مِنَ الْمَغانِمِ خُمسَ اللّهِ وَما كَتَبَ عَلي الْمُؤْمِنينَ مِنَ الصَّدَقَةِ مِنَ الْعِقار عُشرُ ما سَقي البَعلَ ، وَسَقَتِ السَّماءُ ، وَنصفُ العُشر مِمّا سَقَي الغرب » .^{( 2 )}

1. التاج الجامع للاصول، ج4، ص 334، به نقل از صحيح بخاري.

2. فتوح البلدان، ج1، ص 81، باب يمن; سيره ابن هشام، ج4، ص 265.

564

نخست برخي از واژگان به كار رفته در فرمان را توضيح مي دهيم :

الف . « العقار » : به معني زمين است و در اين جا مقصود ، زمين هاي كشاورزي است .

ب . « البعل » : درختاني كه نياز به آبياري ندارند ، زيرا ريشه هاي آنان از آب هاي سطحي مجاور رودخانه ها استفاده مي كند .

ج . « الغرب » به معني دلو بزرگ است ، و منظور درختاني كه با كشيدن آب با دلو ، آبياري مي شوند .

پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در اين حديث ، پس از امر به تقوا دو نوع ماليات اسلامي را يادآور مي شود :

1 . خمس غنائم .

2 . زكات زمين ، گاهي يك دهم و گاه يك بيستم . زميني كه به وسيله باران يا آبهاي مجاور سيراب مي شود . به خاطر كمتر بودن هزينه يك دهم . و زميني كه با دلو و كشيدن آب از چاه آبياري مي شود ، يك بيستم .

پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، عمرو بن حزم را به عنوان فرماندار يمن اعزام كرد ، نه به عنوان يك فرد نظامي كه در آنجا با مشركان جهاد كند ، زيرا اهل يمن اسلام را پذيرفته بودند ، طبعاً مقصود از جمله « وأنْ يَأخُذ مِنَ المَغانِم خُمُسَ اللّه » درآمدهاي حلال كسب است .

در اين مورد ، عهدنامه هاي فراواني از جانب پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شخصيت هايي كه در اطراف شبه جزيره زندگي مي كردند ، نوشته شده و در همه آنها پرداخت خمس از غنائم وارد شده است ، در حالي كه اين افراد ، فرماندهان نظامي و رجال جنگي نبودند ، بلكه در منطقه خود رهبري و رياست داشت و پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به آنها دستور مي دهد كه خمس درآمدها را جمع كنند و براي او بفرستند .

565

3 . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در ضمن عهدي به جهينة بن زيد چنين نوشت :

« إِنَّ لَكُمْ بُطُونَ الأَرْضِ وَسُهُولَها وَتَلاعَ الأودِية وَظُهُورَها عَلي أَنْ تَرعَوا نَباتها ، وَتَشرَبُوا ماءَها عَلي أَنْ تُؤدّوا الخُمُسَ » .^{( 1 )}

« زير زمين و روي آن و كف دره ها و روي آنها از آن شما باشد ، از چراگاه هاي آن استفاده كنيد و از آب آنها مصرف كنيد ، به شرط آن كه يك پنجم درآمد خود را بپردازيد » .

گذشته از اين ، ائمه اهل بيت (عليهم السلام) كه همتاي قرآن و هم سنگ آن هستند ، در روايات فراواني پرداخت يك پنجم درآمدها را ضروري و واجب دانسته اند . كساني كه بر حديث ثقلين مهر صحّت نهاده اند ، بايد پيروي از سخن آنان را لازم و واجب بدانند .

1. الوثائق السياسية، ص 265، شماره 157.

566

ازدواج موقت

سؤال : به چه دليل ازدواج موقت مشروع است ؟

پاسخ : پيش از آن كه به دليل مشروعيت ازدواج موقت بپردازيم ، مفهوم آن را روشن مي سازيم :

نكاح پيوندي است بين زن و شوهر . اين پيوند ، گاهي به صورت دائمي است و حد و مرزي براي آن در عقد ، بيان نمي شود و گاهي با همان ماهيت ، ولي به صورت محدود ، موقت و با مدت معين است . هر دو به عنوان ازدواج شرعي انجام مي گيرد و تفاوت اين دو تنها در « دائم » و « موقت » بودن آن است . در ساير خصوصيات غالباً با يكديگر همانند و يكسانند . شرايطي را كه اينك يادآور مي شويم در نكاح « متعه » به سان « ازدواج دائم » معتبر است :

1 . زن و مرد بايد مانع شرعي در ازدواج; از قبيل نسب و سبب و ديگر موانع شرعي ، نداشته باشند و گرنه عقد آنان باطل است .

2 . مهريه مورد رضايت طرفين بايد در عقد ذكر شود .

3 . مدت ازدواج معين باشد .

4 . عقد شرعي اجرا گردد .

5 . فرزندي كه از آنان متولد مي شود ، فرزند مشروع آنان است . همان گونه كه

567

براي فرزندان متولد شده با نكاح دائم ، شناسنامه گرفته مي شود ، بايد براي فرزندي كه در نتيجه نكاح موقت متولد مي گردد نيز شناسنامه اخذ گردد و در اين مورد هم تفاوتي بين عقد دائم و موقت وجود ندارد .

6 . نفقه فرزندان ، بر پدر است و اولاد از پدر و مادر ارث مي برند .

7 . آنگاه كه مدت ازدواج به پايان رسيد ، اگر زن يائسه نباشد ، بايد عده شرعي نگه دارد و اگر در اثناي عده روشن شود كه باردار است ، بايد از هر نوع ازدواج خودداري كند تا وضع حمل نمايد .

همچنين ، ساير احكام ازدواج دائم بايد در مورد متعه رعايت شود تنها تفاوت اين است كه چون ازدواج متعه براي رفع ضرورت ها تشريع شده است ، نفقه زن برعهده شوهر نيست و از نظر بسياري از فقيهان ، در صورتي كه زن به هنگام عقد ، شرط ميراث ننمايد ، از شوهر خود ارث نمي برد . روشن است كه اين دو تفاوت تأثيري در ماهيت نكاح ندارند .

راز تشريع ازدواج موقت

همگي معتقديم كه آيين اسلام ، شريعت جاوداني و خاتم است كه پاسخگوي تمام نيازها مي باشد . بايد براي همه مشكلات جامعه نيز برنامه داشته باشد .

مثلاً جواني كه به منظور ادامه تحصيلات بايد سال هاي متمادي در يك كشور و يا شهر غريب به سر ببرد و به علت امكانات محدود ، نمي تواند به ازدواج دائم دست يابد ، در برابر خود سه راه مشاهده مي كند كه بايد يكي از آنها را انتخاب كند :

الف . به همان حالت عزب باقي بماند و خواسته طبيعي را سركوب كند .

ب . در منجلاب فحشاء و آلودگي ها سقوط كند .

ج . در چهارچوب شرايط ياد شده ، با زني كه ازدواج او شرعاً جايز است ،

568

براي مدت معيني ازدواج نمايد .

در مورد نخست بايد گفت كه غالباً با شكست روبرو مي شود ، هر چند افراد انگشت شماري مي توانند قيد هر نوع عمل جنسي را بزنند و صبر و بردباري پيشه سازند ، ولي اين روش ، براي همه قابل اجرا نيست .

فرجام كساني كه راه دوم را برگزينند نيز تباهي و بيچارگي است و از ديدگاه اسلام عملي حرام مرتكب شده اند . و انديشه تجويز آن به بهانه ضرورت ، نوعي گمراهي فكري و كج انديشي مي باشد .

بنابراين ، تنها راهِ سوم متعين مي شود كه اسلام آن را پيشنهاد نموده و در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز به آن عمل مي شد و بعدها مورد اختلاف قرار گرفت .

ازدواج موقت به صورت ديگر

در اين جا توضيح يك نكته ضروري به نظر مي رسد : كساني كه از نكاح متعه هراس دارند و آن را نامشروع مي پندارند ، بايد توجه داشته باشند كه همه فقها و محققان اسلامي ، نظير آن را از نظر معنا ، در عقد دائم پذيرفته اند ، و آن اين كه زوجين ، عقد دائم ببندند ولي نيت هر دو آن باشد كه بعد از يك سال و يا كمتر و بيشتر ، به وسيله طلاق از هم جدا گردند .

روشن است كه چنين پيوندي ، به حسب ظاهر دائمي و در حقيقت موقت است و تفاوتي كه اين گونه نكاح دائم با متعه دارد اين است كه متعه ، در ظاهر و باطن ، محدود و موقت است ولي اين نوع ازدواج دائم ، به ظاهر پيوسته و هميشگي ، و در باطن محدود مي باشد .

كساني كه اين نوع ازدواج دائم را ، كه مورد پذيرش همه فقهاي اسلامي است ، تجويز مي كنند ، چگونه از تشريع و تجويز نكاح متعه بر خود بيم و هراس راه مي دهند ؟

569

« زواج مسيار » ، نوعي ازدواج موقت

زواج مسيار براي خود داستان مفصل و گسترده اي دارد ، اجمال آن ، اين است كه برخي از مردان بنا به علل و شرايطي كه بر آنها حاكم است ، از ازدواج دائم ناتوانند ، زيرا :

1 . مأموريت چند ماهه و چند ساله در منطقه اي دارند كه نمي توانند خانواده خود را به آن منطقه منتقل كنند .

2 . جواناني هستند كه در حال تحصيل در كشورهاي بيگانه هستند و نمي توانند دست به ازدواج بزنند و چه بسا شرايط حاكم بر خانواده مانع از آن مي شود كه پس از ازدواج همسرشان را به كشور خود ببرند .

3 . از نظر مالي توانايي اداره يك خانواده را ندارند .

اين علل از طرف مردان و عللي ديگر از جانب زنان است ، مانند :

1 . دختراني كه به خاطر سن بالا موفق به ازدواج نشده اند .

2 . مواردي كه تعداد زنان از مردان بيشتر بوده و به اين دليل تقاضا براي ازدواج وجود ندارد .

3 . زنان مطلّقه شوهر از دست داده اي كه هرگز جوان هاي نورس حاضر به ازدواج با آنها نيستند .

اين مشكلات و نظاير آنها ، اخيراً فقهاي اهل سنت را در مجمع فقهي جدّه بر آن داشت كه به نوعي از ازدواج به ظاهر دائم ولي در حقيقت موقت تن بدهند و آن اين كه هر دو طرف پس از عقد دائم رسمي ، كليه حقوق خود را به يكديگر ببخشند جز اين كه مرد گاه و بيگاه بتواند به زن سر بزند و از اين طريق نياز جنسي انان از راه مشروع برآورده شود ، و نام اين ازدواج را « مسيار » نهاده اند . و از اين طريق ، مشكلات دختران در خانه مانده و زنان مطلقه را برطرف مي كنند ، زيرا با تسهيل

570

شرايط بسياري از افراد حاضرند با چنين زناني بدون سر و صدا ازدواج كرده و هيچ نوع تعهد و بار سنگيني بر دوش يكديگر ننهند .

اين كه چنين ازدواجي صحيح است يا نه ، از قلمرو گفتگوي ما بيرون است ، ولي بايد گفت كه اين گروه به خاطر روي گرداني از شريعت و سنّت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ناچار شدند از كانال هاي انحرافي وارد شده و رفع نياز كنند .

تا اين جا با ماهيت ازدواج متعه آشنا شديم . اكنون وقت آن است كه با دلائل حلال بودن و تشريع آن آشنا گرديم . در اين خصوص ، توجه به دو نكته ضرورت دارد :

1 . مشروع بودن نكاح متعه در صدر اسلام .

2 . نسخ نشدن اين حكم شرعي در زمان رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) .

دليل مشروعيت « متعه » ( ازدواج موقت )

دليل روشن مشروع بودن متعه اين بخش از آيه كريمه است كه مي فرمايد :

« فَمَا اسْتَمْتَعْتُم بِهِ مِنْهُنَّ فَ آتُوهُنَّ أُجورَهُنَّ فَريضَة » .^{( 1 )}

« با زناني كه عقد موقت مي بنديد ، لازم است مزد آنان ( مهر ) را بپردازيد ، واين يك امر واجب است » .

اكنون بايد ديد اين آيه ، ناظر به ازدواج موقت است يا ازدواج دائم ؟

قرائني به روشني گواهي مي دهد كه اين بخش از آيه ناظر به ازدواج موقت است :

قرينه نخست

در آيه شريفه واژه « اجر » به كار رفته است ، درست است واژه « اجر » هم در

1. نساء /24.

571

عقد موقت به كار مي رود و هم در عقد دائم ، ولي از اين كه كلمه « اجر » را به كار برده ، در حالي كه مي توانست از واژه « صدقاتهن »^{( 1 )} يا « مهورهن » استفاده كند ، قرينه بر آن است كه مراد آن نوع ازدواجي است كه در عين بهره گيري ، يك نوع رفع نياز مالي نيز در كار هست .

قرينه دوم : استمتاع به معني عقد متعه است

جمله « فَما استمتعتم بِهِ مِنهُنّ » به معناي عقد است ، نه تلذّذ و بهره گيري هر چند در عرف ما ، كلمه استمتاع به همان بهره مندي و بهره گيري اطلاق مي شود ، ولي مقصود از آن در آيه ، خواندن صيغه است ، به گواه اين كه جمله هاي « فَما استمتعتم بِهِ مِنهُنّ فَ آتُوهنَّ أُجورهنّ » به صورت شرط و جزء آمده است ، و لازمه شرط و جزء اين است كه دومي بر اوّلي مترتب مي شود . هرگاه بگوييم مقصود از « فما استمتعتم » ، اجراي صيغه است ، اين ترتب صحيح است ، زيرا پس از خواندن صيغه ، مهر بر ذمّه شوهر تعلق مي گيرد ، خواه دخول بكند ، خواه نكند . خواه همسر مطالبه بكند يا نكند . امّا اگر بخواهد پيش از دخول طلاق بدهد ، نصف مهر ساقط مي شود .

ولي اگر بگوييم مقصود از جمله « فما استمتعتم » عمل فيزيكي است ، اين ترتب صحيح نيست ، زيرا وجوب مهريه در گرو استمتاع و تلذذ خارجي نيست .

اكنون كه روشن شد مقصود از « فما استمتعتم » ، عقد استمتاع است ، بايد ببينيم مراد ، صيغه نكاح دائم است يا صيغه نكاح موقت ؟ روايات فراواني حاكي از آن است كه واژه « استمتاع » در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر عقد موقت اطلاق مي شد ، نه بر عقد دائم ، اينك برخي از اين روايات :

1. نساء/4.

572

1 . مسلم در صحيح خود از جابر عبداللّه انصاري نقل مي كند :

« كُنّا نَسْتَمْتِعُ بِالْقَبْضَةِ مِنَ التَّمْرِ وَالدَّقيقِ الأَيّامَ عَلي عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ وَأَبِي بَكْر حَتّي ـ ثَمَةَ ـ نَهي عَنْهُ عُمر » .^{( 1 )}

« ما در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و عصر ابوبكر با يك مشت خرما و يا آرد ، زني را به عقد موقت خود درمي آورديم تا آن زماني كه عمر از اين كار جلوگيري كرد » .

ـ . مالك از عروة بن زبير نقل مي كند : خوله دختر حكيم بر عمر بن خطاب وارد شد و گفت :

« إنّ رَبِيعَةَ بنِ أُميّةَ إِسْتَمتَعَ بِامرأَة فَحَمَلَتْ مِنْهُ . فَخَرَجَ عُمَرُ بن الخَطّاب فَزعاً يَجرُّ رِداءَهُ فَقَالَ : هذه المُتْعَة وَلَوْ كُنتُ تَقدّمتُ فيِها لرَجَمتُه » .^{( 2 )}

« ربيعه فرزند اميه ، زن زايايي را به ازدواج موقت درآورده و آن زن باردار شده است . عمر از خانه بيرون آمد ، در حالي كه از روي خشم ، رداي خود را بر زمين مي كشيد ، گفت : اين همان متعه است . اگر قبلاً مي دانستم او را سنگسار مي كردم » .

در اين سخن ، واژه « استمتع » به معني ازدواج موقت به كار رفته و عمر هم واژه متعه را در بيان همان ازدواج موقت به كار برده است .

قرينه سوم : حمل معناي آيه بر نكاح دائم ، مايه تكرار است

جمله « فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِِ مِنهُنَّ فَ آتُوهُنَّ أُجورَهُنَّ » در آغاز سه احتمال دارد :

الف . مقصود بيان حلال بودن نكاح دائم است .

1. صحيح مسلم، ج4، ص 131، باب نكاح المتعة من كتاب النكاح.

2. موطأ، ج2، ص 542، باب نكاح المتعة، حديث42; سنن بيهقي، ج7، ص 206.

573

ب . هدف تأكيد بر پرداخت مهريه زنان است .

ج . هدف بيان حلّيّت ازدواج موقت است .

تفسير نخست جز تكرار يك مطلب چيز ديگري نيست ، زيرا خداوند ، حكم نكاح دائم را در آيه چهارم از اين سوره بيان كرده و فرموده است :

«="" فَانْكِحُوا="" ما="" طابَ="" لَكُمْ="" مِنَ="" النِّساءِ="" مَثْني="" وَثُلاثَ="" وَرُباع="" »="" .=""^{( 1 )
« زنان پاكيزه را به صورت دو تا يا سه تا يا چهار تا به ازدواج خود درآوريد . . . » .
ديگر با اين بيان روشن چه لزومي دارد كه با يك جمله دو پهلو به بيان حلال بودن ازدواج دائم بپردازد ؟ !
احتمال دوم مانند احتمال اوّل منتفي است ، زيرا خدا لزوم پرداخت مهريه را در همان آيه چهارم بيان كرده است ، آنجا كه مي فرمايد :
« و آتُوا النِّساء صَدقاتِهنَّ نِحلَة » .^{( 2 )}
« مهر زنان را به صورت يك بدهي يا هديه به آنان بپردازيد » .
با منتفي شدن هر دو احتمال ، احتمال سوم متعين خواهد بود .
قرينه چهارم ، اشاره به مال و عفّت
قبل از جمله مورد بحث ، دو جمله ياد شده در زير وارد شده است :
1 . « أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُم » : « براي شما حلال است كه با اموال خود آنان را انتخاب كنيد » .
2 . « مُحْصِنينَ غَيْرَ مُسافِحين » : « در حالي كه هدف پاكدامني باشد نه زنا » .
جمله نخست حاكي از آن است كه مرد به خاطر داشتن توان مالي مي خواهد به رفع نياز جنسي خود بپردازد و اسلام اين كار را اجازه مي دهد .

1و2. نساء/4.
574
جمله دوم تأكيد دارد كه اين ازدواج به نيت حفظ عفاف و پاكدامني صورت مي گيرد ، نه به عنوان زنا و فرو نشاندن آتش شهوت .
به طور مسلم هر دو جمله حاكي است كه آيه در صدد تبيين يك نوع ازدواج است كه در آن مرد به خاطر ثروتش در صدد بهره گيري جنسي است و اسلام براي اين نوع ازدواج شرط مي كند كه نيت طرفين حفظ عفت باشد ، نه زنا .
ناگفته پيداست يك چنين زمينه اي جز در عقد موقت در نكاح دائم نيست . در نكاح دائم مرد ، مي خواهد به وسيله مال ، تشكيل خانواده دهد و داراي فرزند و خانواده گردد ، و اصلاً طرح كردن اين نكته كه اين ازدواج براي حفظ عفت باشد نه زنا از واقع آن بسيار دور است .
قرينه پنجم : جمله « إِلي أَجل مُسمّي »
گروهي از صحابه و تابعان ، جمله ياد شده را با جمله ديگري تكميل مي كنند و چنين مي گويند : « فما استمتعتم به منهنّ إلي أجل مسمّي » .^{( 1 )}
ناگفته پيداست كه قرآن مصون از تحريف و نقصان است و نظر آنان اين است كه مقصود ، ازدواج موقت و محدود است .
قرينه ششم : نظر ائمه اهل بيت (عليهم السلام)
فقيهان شيعه و محدّثان عالي مقام ، به پيروي از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) همگي معترفند كه اين آيه ، در مورد ازدواج موقت نازل شده است .^{( 2 )}
اين بحث كوتاه درباره آيه مي تواند مشروعيت متعه را در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ثابت كند .

1. الدرّ المنثور، ج2، ص 484ـ 488.
2.كافي، ج5، ص 448.
575
آيه متعه منسوخ نيست
مشروعيت ازدواج موقت با آيه مباركه ثابت شد ، ولي بايد توجه نمود كه اين حكم شرعي هرگز منسوخ نشده و تا روز قيامت باقي خواهد ماند . بعدها مصلحت انديشي ، سبب شده است كه حكومت ، مردم را از عمل به اين ازدواج باز دارد .
1 . احمد بن حنبل با سندي كه كليه راويان آن ثقه و عادل هستند از عمران بن حصين چنين نقل مي كند :
« نزلتْ آيةُ المتعةِ في كتابِ اللّه وعَمِلْنا بها مَع رسولِ اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) فلم تَنزل آية تنسخها ولم ينه عنها النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حتي مات » .^{( 1 )}
« عمران بن حصين مي گويد : آيه متعه در كتاب خدا آمده است و ما به آن در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عمل كرديم و تا رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) زنده بود ، آيه اي نازل نشد كه آن را نسخ كند و پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز از آن نهي نكرد » .
2 . ابن أبي نضرة نقل مي كند : به جابر بن عبداللّه انصاري گفتم : عبداللّه بن زبير از ازدواج موقت نهي مي كند ، ولي ابن عباس آن را جايز مي داند . جابر گفت : ما در زمان رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و زمان ابي بكر به اين آيه عمل كرديم ، آنگاه كه عمر به قدرت رسيد ، به مردم گفت :
« انّهُما كانَتا مُتْعَتَانِ عَلي عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، أَنَا أَنْهي عَنْهُما وَأُعاقِب عَلَيْهِما; إِحْداهُما مُتْعَةُ النِّساء وَالأُخري مُتْعَةُ الحَجِّ » .^{( 2 )}
« دو متعه در زمان رسول خدا حلال بود ، ومن از آن نهي مي كنم ، يكي ازدواج موقت و يكي تمتع در حج » .

1. مسند احمد، ج4، ص 446.
2. سنن بيهقي، ج7، ص 206، با تلخيص.
576
شگفت آن كه خليفه هر دو را در يك زمان ممنوع كرد ، ولي نهي نخست ، بعد از وي به شدّت اجرا شد و نهي دوم ناديده گرفته شد و هم اكنون زائران خانه خدا را مي بينيم كه از مذاهب مختلف اسلامي غالباً حج تمتع انجام مي دهند .
البته بحث درباره ازدواج موقت و شبهات پيرامون آن فراوان است ، علاقه مندان به كتاب « الانصاف في مسائل دام فيها الخلاف » ، از صفحه 508 تا 551 مراجعه فرمايند .
577
12
اجتهاد در فقه
سؤال : اجتهاد در مذهب شيعه و اهداف آن .
پاسخ : آيين اسلام ، آيين دائم و جاوداني است و قوانين آن ، تا روز رستاخيز براي بشر لازم الاجراست . اسلام به حكم اين كه خاتم شرايع آسماني است ، بشر را از هر نوع قانون غير آسماني بي نياز ساخته و تكامل او را در پيروي از قوانين خود تضمين نموده است .
از سوي ديگر ، زندگي بشر در معرض دگرگوني قرار دارد و هر روز موضوعات جديد و مسائل نوظهوري در جامعه پديد مي آيد كه در عصر نزول وحي موجود نبوده و حكم آن به صورت صريح و مشخص در كتاب و سنّت وارد نشده است . درباره اين قبيل موضوعات كه در طول 14 قرن زندگي مسلمانان را فرا گرفته ، دو راه بيش در پيش روي فقيهان نيست :
1 . درباره اين موضوعات ، از قوانين غربي و يا قوانين وضعي هر كشوري استفاده شود ، هر چند اين قوانين ، ريشه اي در شريعت نداشته باشد . اين همان راهي است كه غربيان و برخي از كشورهاي اسلامي كه با حكومت هاي سكولار اداره مي شوند ، در پيش گرفته اند . مسلّماً اين راه از نظر شرع درست نيست ، زيرا چنان كه گفتيم ، آيين خاتم ، آنچه را كه بشر در بستر قانونگذاري به آن نياز دارد ، همه را
578
آورده و او را از قوانين غير آسماني بي نياز ساخته است ، و احكام رايج را به دو بخش : احكام جاهلي ، و احكام الهي تقسيم نموده است ، و آنچه را مربوط به خدا نباشد ، حكم جاهلي خوانده است و مي فرمايد :
« أَفَحُكْمَ الْجاهِليّة يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْماً لِقَوم يُوقِنُون » .^{( 1 )}
« آيا حكم جاهليت را مي جويند ، و چه كسي بهتر از خدا براي اهل يقين حكم مي كند ؟ » .
2 . راه ديگر آن است كه با توجه به غناي نظام تشريعي اسلام ، به منابع فقهي مراجعه كرده و احكام موضوعات نوظهور را با دقت و تأمّل از آنها استخراج كنيم و از اين طريق جامعه را از قوانين وضعي سكولارها ويا غربيان بي نياز سازيم .
اصولاً اجتهاد ، مايه حيات اسلام و پويايي قوانين آن است . در پرتو اجتهاد بود كه مسلمانان توانستند در طول 14قرن ، جامعه اسلامي را از قوانين غير اسلامي بي نياز سازند . تأسف اور است كه اهل سنّت ، باب اجتهاد مطلق را به روي خود بسته و فقط اجتهاد در مذهب را به روي خود باز نگه داشته اند ، يعني فقيه حنفي مي تواند با توجه به مباني و آراي ابوحنيفه ، احكام موضوعات نوظهور را استخراج كند ، ولي حق ندارد از حدود آرا و مباني او فاصله بگيرد ، هم چنين فقيهان شافعي و مالكي و حنبلي نيز در حيطه مذهب خود حق اجتهاد دارند .
اين نوع اجتهاد يك اجتهاد فلج كننده دين و شريعت است . مسلمانان جهان ، قرن ها به احكام فقيهان ديگر عمل مي كردند ، و هنوز فقه اين چهار نفر از رسميت گسترده برخوردار نبود . اجتهاد واقعي اين است كه فقيه با شكستن قيد اجتهاد در مذاهب ، اجتهاد مطلق را مطرح كند ، بي آن كه خود را به پيروي از

1. مائده/50.
579
مذهب امامي ملزم سازد ، حكم الهي را از منابع و مصادر فقهي استخراج كند ، خواه با نظريه و مباني يكي از اين چهار فقيه موافق باشد يا نباشد .
اجتهاد شيعه اجتهاد از نوع دوم است . فقيه شيعي ملتزم است حكم الهي را از كتاب ، سنّت ، عقل و اجماع استخراج كرده ، و آنچه را كه به عنوان حكم الهي به دست آورده است ، در اختيار ديگران قرار دهد .
اجتهاد مطلق ، تا سال 665ق در ميان فقيهان اهل سنت رواج كامل داشت ، ولي به علل سياسي ، ديگر مذاهب ناديده گرفته شد و جز چهار مذهب ، بقيه از رسميت افتاد و تمام مناصب رسمي از قبيل قضاوت و امامت جمعه و افتا در اختيار كساني قرار گرفت كه از يكي از چهار مذهب معروف پيروي كنند .^{( 1 )}
ما درباره آثار سازنده اجتهاد و اين كه براي حيات علمي اسلام بايد باب اجتهاد از نو به روي همه امت گشوده شود ، در كتاب « مفاهيم القرآن » به تفصيل سخن گفته ايم .^{( 2 )}

1. خطط مقريزي، ج2، ص 333ـ 334.
2. مفاهيم القرآن، ج 3، ص 271ـ 288.
580
13
تقيه و نفاق
سؤال : تقيه چيست و چه تفاوتي با نفاق دارد ؟
پاسخ : در تبيين حقيقت تقيه ، نخست به بيان معني لغوي و سپس به معني اصطلاحي آن مي پردازيم ، آنگاه تفاوت آن را با نفاق روشن مي سازيم .
واژه تقيه « مصدر فعل « إتّقي يتقّي » است كه در معناي آن ، مفهوم مصونيت و حمايت نهفته است . علي (عليه السلام) در منزلت پيامبر در ميدان جهاد مي فرمايد :
« إذا اشتدّ البأس اتقينا برسول اللّه » .^{( 1 )}
« هر موقع جنگ شدت مي يافت ، به رسول خدا پناه مي برديم و تحت حمايت او قرار مي گرفتيم » .
قرآن درباره مؤمن آل فرعون كه در باطن مؤمن ، و در ظاهر به شرك تظاهر مي كرد ، مي فرمايد :
« فَوقاهُ اللّه سَيّئات ما مَكرُوا » .^{( 2 )}
« خدا او را از نقشه هاي شيطاني فراعنه ، حفظ كرد [ گويي تظاهر به عقيده مخالف سپري بود كه بلاها را از او دفع كرد ] » .

1. نهايه ابن اثير، ماده «وقي».
2. غافر/45.
581
تعريف تقيه يا معني اصطلاحي آن
براي تقيه تعريف هاي متعددي انجام گرفته^{( 1 )} و يكي از آنها را در اين جا نقل مي كنيم :
مؤلف المنار آن را چنين تعريف مي كند :
« ما يُقال أَوْ يَفْعَل مُخالِفاً لِلْحَقّ لأجْل تَوقّيي الضَّرَر » .^{( 2 )}
« انسان براي دفع ضرر چيزي به زبان بگويد ، يا كاري انجام دهد كه مخالف حق است » .
در پرتو اين تعريف ، تفاوت جوهري تقيه با « نفاق » روشن گرديد ، تقيه از آن مؤمن است كه با حفظ گوهر ايمان در باطن ، تظاهر به عقيده مخالف مي كند ، تا مال و عرض و مالش محفوظ بماند .
در حالي كه نفاق از آن كافر و مشرك است در عين كفر دروني ، تظاهر به ايمان مي كند ، كه از منافع حاكم بر جامعه بهره مند گردد .
قرآن كريم پيوسته نفاق را نكوهش مي كند و مي فرمايد :
« إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النّارِ وَلَنْ تَجدَ لَهُم نَصيراً » .^{( 3 )}
« منافقان در پايين ترين دركات دوخ قرار دارند ، و هرگز ياوري براي آنها نخواهي يافت » .
در حالي كه از تقيه مؤمن آل فرعون ، و عمار ياسر ـ كه با حفظ گوهر ايمان ، تظاهر بر خلاف كردند ـ ستايش مي كند ، چنان كه در ادامه خواهد آمد .
بنابراين نبايد اين دو مفهوم را با هم درآميخت .

1 . براي آگاهي از ديگر تعريف ها به كتاب «الانصاف في مسائل دام فيها الخلاف»:2/287ـ 281 مراجعه فرماييد.
2. المنار:3/280.
3.نساء/145.
582
14
دليل تقيه
سؤال : آيا بر مشروعيت تقيه دليلي در قرآن و رفتار صحابه وجود دارد ؟
پاسخ : عمل به تقيه و تظاهر بر خلاف حق و حقيقت در شرايطي از نظر عقل و خرد لازم است و شرع مطهر نيز آن را تأييد كرده است . در حقيقت تقيه يكي از تعاليم اسلام است كه بر اساس آن ، در مواردي كه جان و عرض و مال يك فرد مسلمان در اثر اظهار عقيده مورد تهديد قرار گيرد ، مي تواند عقيده خود را كتمان كند . در اصطلاح شرعي به اين امر « تقيه » گفته مي شود . جواز تقيه ، نه تنها مدرك شرعي دارد ، بلكه عقل و خرد نيز بر درستي و لزوم آن در شرايط حساس گواهي مي دهد . چه ، از يك طرف حفظ جان و مال و آبرو لازم است ، و از طرف ديگر عمل بر وفق عقيده يك وظيفه ديني است . امّا در مواردي كه اظهار عقيده جان و مال و آبروي شخص را به خطر مي افكند و اين دو وظيفه عملاً با هم تزاحم و تعارض مي يابند ، طبعاً حكم خرد آن است كه انسان وظيفه و تكليف مهمتر را بر ديگري مقدم بدارد . در حقيقت ، تقيه سلاح افراد ضعيف در مقابل اشخاص قدرتمند و بي رحم است ، و پيداست كه اگر تهديدي دركار نباشد ، انسان نه عقيده خويش را كتمان مي كند و نه بر خلاف اعتقاد خود عمل مي نمايد .
قرآن در مورد عمّار ياسر ( و كليه كساني كه در چنگ كافران گرفتار شده و به
583
رغم ايمان استوار قلبي خويش ، براي تخلص از چنگ آنان ظاهراً لفظ كفر را بر زبان جاري مي كنند ) چنين مي فرمايد :
« مَنْ كَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاّ مَن أُكْرِهَ وَقَلْبُـهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمانِ » .^{( 1 )}
« كسي كه پس از ايمان به خدا كفر ورزد ( به سزاي عمل خود مي رسد ) مگر كسي كه از روي ناچاري و اجبار اظهار كفر كند ، ولي قلبش به ايمان ، قرص و محكم باشد » .
در آيه ديگر مي فرمايد :
« لا يَتّخِذِ المؤْمِنُونَ الكافِرينَ أولياءَ مِنْ دُونِ المُؤْمِنينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِك فَلَيْسَ مِنَ اللّهِ فِي شَيء إِلاّ أَنْ تَتّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَإِلَي اللّه الْمَصِيرُ » .^{( 2 )}
« روا نيست مؤمنان كافران را به جاي مؤمنان وليّ خود گيرند ، و هركس چنين كند پيوند خويش را با خداوند گسسته است; مگر اينكه خود را ( براي ايمني از شر آنها ) در حصن و حفاظِ تظاهر به قبول ولايتشان قرار دهيد . خداوند شما را از مخالفت با خويش برحذر مي دارد و بازگشت همگان به سوي خدا است » .
مفسران اسلامي در شرح اين دو آيه ، همگي اصل تقيه را اصلي مشروع دانسته اند .^{( 3 )}
اصولاً هركس مطالعه مختصري در تفسير و فقه اسلامي داشته باشد ،

1. نحل/106.
2. آل عمران/28.
3. تفسير طبري:3/153; تفسير رازي:8/113; تفسير نسفي، در حاشيه تفسير خازن: 1/271; روح المعاني:3/121; مجمع البيان:3/...و 1/430.
584
مي داند كه اصل تقيه از اصول اسلامي است و نمي توان آيات فوق و نيز عمل مؤمن آل فرعون در كتمان ايمان خويش و اظهار خلاف آن را ( غافر/28 ) ناديده گرفت و تقيه را به طور كلّي منكر شد .
تقيه در برابر مسلمان بي رحم
آيات تقيه در مورد تقيه از كافران وارد شده ، ولي ملاك آن ، كه همان حفظ جان و عرض و مال مسلمين در شرايط حساس و ناگوار است ، اختصاص به كافران ندارد و اگر اظهار عقيده و يا عمل شخص بر وفق آن ، در برابر فرد مسلمان نيز موجب خوف شخص بر جان و مال خويش باشد ، تقيه در اين مورد حكم تقيه از كافر را خواهد داشت . اين سخني است كه ديگران نيز به آن تصريح كرده اند .
رازي مي گويد : مذهب شافعي اين است كه هرگاه وضع مسلمانان در ميان خود همان حالتي را به خود گرفت كه مسلمانان در ميان كفّار ( حربي ) دارند ، تقيه براي حفظ جان جايز است . همچنين تقيه منحصر به ضرر جاني نبوده و حتي ضرر مالي نيز مجوّز تقيه است; مالي كه حرمت آن مانند حرمت خون مسلمان است ، و اگر كسي در راه آن كشته شود ، شهيد مي باشد .^{( 1 )}
ابوهريره مي گويد : من از پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دوگونه تعاليم و دستورات دريافت كرده ام . برخي را در ميان مردم منتشر كردم ، ولي از نشر برخي ديگر خودداري كردم . چه ، اگر انجام مي دادم كشته مي شدم .^{( 2 )}
كارنامه زندگي خلفاي اموي و عباسي سرشار از ظلم و ستم است . در آن روزگار ، نه تنها شيعيان به علت اظهار عقيده مطرود و منزوي شدند ، بلكه محدثان اهل سنت نيز در دوران مأمون در مسئله « خلق قرآن » غالباً راه تقيه را در پيش گرفته و

1. تفسير رازي:8/13.
2. محاسن التأويل:4/82.
585
جز يك نفر همگي پس از صدور بخشنامه مأمون درباره خلق قرآن ، بر خلاف عقيده قلبي خويش موافقت نشان دادند ، كه داستان آن در تاريخ آمده است .^{( 1 )}
بنابراين « تقيّه » هم دليل قرآني دارد ، و هم صحابه پيامبر در شرايطي به آن عمل كرده اند كه نمونه بارز آن عمار ياسر است كه به اتفاق مفسران ، آيه « مَنْ كَفَرَ مِنْ بَعْدِ إِيمانهِ . . . » در حق وي نازل شده است .

1. تاريخ طبري:7/195ـ206.﷯

587
فصل نهم :
مسائل تاريخي
589
مقدمه
تاريخ گذشتگان ، تومار گشوده اي است در برابر تومار بسته آينده; به وسيله اين تومار باز ، بايد بخش بسته را گشود و خطوط حركت آينده را ترسيم كرد و در ضمن ، از آن درس هايي آموخت .
بخش مهمي از قرآن مجيد را داستان هاي پيامبران و سرگذشت اقوام و ملل مختلف تشكيل مي دهد ، اين بخش از كتاب آسماني به قلم وحي الهي نگارش يافته و كوچك ترين خطا و يا غرض ورزي و تحريف در آن رخ نداده است . از اين جهت سر تا پا نكته وعبرت است ، چنان كه مي فرمايد :
« لَقَدْ كانَ في قَصَصهم عِبرةٌ لأُولي الأَلباب » .^{( 1 )}
« در سرگذشت آنها ، درس عبرتي براي خردمندان است » .
ولي تاريخ هايي كه به قلم غير وحي نگارش يافته ، يعني انسان هاي غير معصوم ، با روحيه هاي مختلف و اهداف گوناگون به نگارش آن پرداخته اند ، از خطا و اشتباه; و در مواردي از غرض ورزي پيراسته نمي باشد . از اين جهت در پاره اي از موارد سيماي حقيقت در پس پرده هاي ضخيمِ دگرگوني و تحريف ، مستور و پنهان مانده است .
با تمام اين مشكلات ، انسان هاي محقق و باريك بين با گردآوري قرائن و شواهد ، مي توانند حقيقت را از مجاز و راست را از دروغ باز شناسند و به صورت عالمانه و منصفانه در رويدادها ، قضاوت كنند .

1. يوسف/11.
590
در برخي از پرسش هاي اين فصل ، بعضي از تاريخ نگاران در نقل وقايع دچار خطا و اشتباه شده و احياناً به پيش داوري پرداخته اند . اميد است با نيش قلم پرده ها بالا رود و خورشيد حقيقت محيط داوري را روشن سازد .
از خداي بزرگ خواهانيم ما را از لغزش حفظ فرمايد .
591
1
عزاداري در ايام سوگواري
سؤال : چرا به ياد حادثه كربلا اين همه عزاداري مي كنيد ؟
پاسخ : اهميت نهضت امام حسين (عليه السلام) كه به صورت يكي از « شورانگيزترين حماسه هاي تاريخ بشريت » درآمده ، نه تنها از اين نظر است كه همه ساله نيرومندترين امواج احساسات ميليون ها انسان را برمي انگيزد و مراسمي پرشورتر از هر مراسم ديگر به وجود مي آورد ، بلكه اهميت آن بيشتر بدين خاطر است كه هيچ گونه « محركي » جز عواطف پاك ديني و انساني ندارد . اين تظاهرات پرشكوه كه به خاطر بزرگداشت اين حادثه تاريخي انجام مي گيرد و بر خلاف ديگر تظاهرات ، نيازمند هيچ گونه مقدمه چيني و فعاليت3 تبليغاتي نيست ، از اين جهت در نوع خود بي نظير است .
نكته اي كه براي بسياري از كساني كه از دور دست بر آتشند هنوز به درستي روشن نشده و همچنان به صورت « معمائي » در نظر آنها باقي مانده اين است كه :
چرا اين قدر به اين حادثه تاريخي اهميت داده مي شود ؟
چرا امروز كه از « حزب اموي » و دار و دسته آنها اثري نيست و قهرمانان اين حادثه مي بايست فراموش شده باشند ، اين ماجرا رنگ ابديت به خود گرفته است ؟ !
592
پاسخ اين سؤال را بايد در لابه لاي انگيزه هاي اصلي اين انقلاب جستجو كرد . تجزيه و تحليل اين مسئله براي كساني كه از تاريخ اسلام آگاهي دارند ، پيچيده و دشوار نيست .
به بيان روشن تر ، حادثه خونين كربلا نموداري از جنگ دو رقيب سياسي بر سر به دست آوردن كرسي زمامداري يا بر سر املاك و سرزمين ها نبود .
از طرفي ، اين حادثه معلول انفجار كينه هاي دو طايفه متخاصم بر سر امتيازات قبيله اي هم نيست ، بلكه اين حادثه صحنه روشني از مبارزه دو مكتب فكري و عقيدتي است كه آتش فروزان آن ، در طول تاريخ پرماجراي بشريت ، از ديرباز تاكنون هرگز خاموش نشده است . اين مبارزه ادامه مبارزه تمام پيامبران و مردان اصلاح 3طلب جهان ، و به تعبير ديگر دنباله جنگ هاي خونين « بدر و احزاب » بود .
همه مي دانيم هنگامي كه « پيامبر اسلام » به عنوان يك رهبر انقلاب فكري و اجتماعي براي نجات بشريت از انواع بت پرستي و خرافات ، و آزادي انسان ها از چنگال جهل و بيدادگري ، قيام كرد و قشرهاي ستمديده و زجر كشيده را كه مهم ترين عناصر انقلاب بودند به گرد خود جمع نمود ، مخالفان اين نهضت اصلاحي كه در رأس آنها رباخواران مكه بودند ، صفوف خود را فشرده ساخته براي خاموش كردن اين ندا ، تمام نيروهاي خود را به كار انداختند ، ابتكار اين عمليات در دست « حزب اموي » و سرپرست آنها « ابوسفيان » بود .
ولي سرانجام ، در برابر عظمت و نفوذ خيره كننده اسلام به زانو درآمده و به ناچار تسليم شدند .
بديهي است از هم گسيختگي اين حزب ، به معني ريشه كن شدن و نابودي كامل آنها نبود ، بلكه نقطه عطفي در زندگي آنها محسوب مي شد ، يعني فعاليت هاي ضد اسلامي صريح و آشكار خود را به فعاليت هاي پشت پرده و تدريجي تبديل نمودند و در انتظار فرصت بودند .
593
پس از رحلت پيامبر بني اميه براي ايجاد يك جنبش ارتجاعي و سوق مردم به دوران قبل از اسلام ، مي كوشيدند كه در دستگاه رهبري اسلامي نفوذ پيدا كنند و هر قدر مسلمانان از زمان پيامبر فاصله مي گرفتند ، بني اميه زمينه را مساعدتر مي ديدند . برخي از « سنت هاي جاهليت » كه بنابر علل گوناگون به دست غير بني اميه احيا گرديده بود ، زمينه را براي يك « قيام جاهلي » آماده ساخته بود ، از جمله اين كه :
1 . مسئله نژاد پرستي كه اسلام روي آن خط قرمز كشيده بود ، مجدداً به دست خليفه دوم زنده شد و نژاد عرب بر موالي ( غير عرب ) آشكارا برتري يافت !
2 . تبعيض هاي گوناگون كه با روح اسلام ابداً سازگار نبود آشكار گشت و « بيت المال » كه در زمان پيامبر به طور مساوي در ميان مسلمانان تقسيم مي شد ، به صورت ديگري درآمد . به عده اي امتيازات بي موردي داده شد و امتيازات طبقاتي مجدداً احيا گرديد !
3 . پست ها و مناصب كه در زمان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر اساس لياقت و ارزش علمي و اخلاقي و معنوي به افراد داده مي شد ، تحت تأثير روابط خويشاوندي و فاميلي ، در ميان اقوام و بستگان بعضي از خلفا تقسيم شد !
مقارن همين اوضاع و احوال ، فرزند ابوسفيان ( معاويه ) پس از برادرش به دستگاه حكومت اسلامي راه يافت و به زمامداري يكي از حساس ترين مناطق اسلام ( شام ) رسيد و از اينجا با همكاري باقيمانده احزاب جاهليت ، زمينه را براي قبضه كردن حكومت اسلام و احياي همه سنت هاي جاهليت هموار ساخت .
اين موج به قدري شديد بود كه پاك مردي مانند علي (عليه السلام) را در تمام دوران خلافت نيز به خود مشغول ساخت .
چهره اين جنبش ضد اسلامي به قدري آشكار بود كه رهبران آن نيز نمي توانستند آن را مكتوم دارند .
اگر ابوسفيان در آن جمله عجيب تاريخي خود هنگام انتقال خلافت به
594
بني اميه و بني مروان با وقاحت تمام مي گويد : « هان اي بني اميه ! بكوشيد و گوي زمامداري را از ميدان برباييد ( و به يكديگر پاس دهيد ) سوگند به آنچه من به آن سوگند ياد مي كنم ! بهشت و دوزخي در كار نيست^{( 1 )} ( و قيام محمد يك جنبش سياسي بوده است ! ) .
و يا اگر « معاويه » هنگام تسلط بر عراق در خطبه خود در كوفه مي گويد : « من براي اين نيامده ام كه شما نماز بخوانيد و روزه بگيريد ، من آمده ام بر شما حكومت كنم هر كس با من مخالفت ورزد او را نابود خواهم كرد ! »^{( 2 )} و اگر يزيد هنگام مشاهده سرهاي آزاد مرداني كه در كربلا شربت شهادت نوشيدند ، مي گويد : « اي كاش نياكان من كه در ميدان بدر كشته شدند ، بودند و منظره انتقام گرفتن مرا از بني هاشم مشاهده مي كردند ! »^{( 3 )} . . . همه اينها شواهد گويايي بر ماهيت اين خيزش ننگين اموي بود كه هر قدر پيشتر مي رفت ، بي پرده تر و حادتر مي شد .
در اين شرايط ، كه امويان ، جامعه اسلامي را به صورت خزنده به سوي جاهليت سوق مي دادند و خليفه وقت ، آشكارا هر نوع نزول وحي را بر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) انكار مي كرد ، ارزيابي نهضت آن حضرت سهل و آسان مي باشد .
اگر حضرتش ، با شهادت خود و يارانش اين شجره خبيثه را از بيخ نمي كند ، از اسلام ناب محمدي جز نام و آيين محرّف 3چيزي باقي نمي ماند ، و لذا وقتي امام حسين (عليه السلام) از بيعت مردم شام با يزيد آگاه گشت فرمود :
« فعَلي الإسلام السلام إذا بُليت الأُمّة براع مِثل يَزيد » .^{( 4 )}
« پس از زمامداري يزيد ، بايد فاتحه اسلام را خواند » .

1. ابن عبد البر در الاستيعاب در حاشيه الاصابة، ج4، ص 87، و شرح نهج البلاغه، ج2، 45 و ج15، ص 175.
2. صلح الحسن (عليه السلام) :285، به نقل از شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج4، ص 16.
3. تاريخ طبري، 10، رويدادهاي سال 284.
4. اللهوف في قتلي الطفوف، 18.
595
امام در اين شرايط احساس كرد كه بايد سكوت را شكست و حالت بي تفاوتي را كه بر جامعه آن روز حاكم بود درهم كوبيد ، چرا سكوت را نشكند ؟ مگر مي توانست در برابر اين خطر بزرگ كه اسلام عزيز را تهديد مي كرد و در زمان « يزيد » به اوج خود رسيده بود ، سكوت كند و خاموش بنشيند ؟ او در دامن انسان هايي پرورش يافته بود كه حفظ دين الهي نزد آنان از همه چيز عزيزتر بود ، از اين رو با يك فداكاري فوق العاده و از خودگذشتگي مطلق ، سكوت مرگباري را كه بر جامعه اسلامي سايه افكنده بود ، درهم شكست و چهره شوم اين نهضت جاهلي را از پشت پرده هاي تبليغاتي بني اميه آشكار ساخت و با خون پاك خود ، سطور درخشاني بر پيشاني تاريخ اسلام نوشت كه براي انقلاب هاي آينده حماسه اي جاويد و پرشور باشد .
آري حسين (عليه السلام) چنين كرد و رسالت بزرگ و تاريخي خود را در برابر اسلام انجام داد و مسير تاريخ اسلام را دگرگون كرد ، توطئه هاي ضد اسلامي حزب اموي را درهم كوبيد و آخرين تلاش هاي ظالمانه آنها را خنثي كرد ، از اين جهت ، نهضت او يك نهضت بي مثال گرديد . راه و رسم امام حسين (عليه السلام) براي همگان ، بهترين الگو است ، وبراي صيانت آن هر سال بايد مراسمي برپا كرد تا مكتب جهاد و شهادت در راه حق و مبارزه با ظلم و بيدادگري ، زنده و پوينده بماند ، و اگر شيعيان در ايام شهادت آن حضرت جوش و خروش كوبنده اي از خود نشان مي دهند ، مي خواهند روح ظلم و كفرستيزي را در كالبد مسلمانان بدمند .
* * *
تا اينجا با علل پيدايش نهضت حسيني آشنا شديم ، و اگر با نتايج و پيامدهاي قيام عاشورا آشنا شويم ، به يقين اعتراف خواهيم كرد كه هرچه در برپايي با شكوه مراسم عاشوراي حسيني بكوشيم ، باز حق آن را ادا نكرده ايم .
596
2
زيارت قبر ابوطالب
سؤال : چرا به زيارت قبر ابوطالب مي رويد ، مگر او با ايمان از دنيا رفته است ؟
پاسخ : ابوطالب فرزند عبدالمطلب ، عموي پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و پدر اميرمؤمنان علي (عليهم السلام) است كه در خاندان توحيد ديده به جهان گشوده و پس از درگذشت عبدالمطلب ـ كه در آن روز ، هشت بهار از عمر پيامبر گذشته بود ـ سرپرستي پيامبر را برعهده گرفت و تا جان بر لب داشت ، از آن حضرت حمايت كرد .
ما به عنوان يك تاريخ نگار بي طرف مي خواهيم وضعيت اعتقادي او را بررسي كنيم و بدانيم آيا او يك فرد مشرك بود يا ايمان آورده بود ، هر چند به سان فرزندش علي ، يا ديگر افراد عادي ، مانند حمزه و ابي ذر ، تظاهر به اسلام نمي كرد .
شاهراه هاي سه گانه براي تشخيص عقيده
طرز تفكر و عقيده هر شخص را از سه طريق مي توان به دست آورد :
1 . بررسي آثار علمي و ادبي كه از او به يادگار مانده است .
2 . رفتار و كردار او در ميان جامعه .
597
3 . عقيده دوستان و نزديكان بي غرض در حقّ وي .
ما مي توانيم عقيده و ايمان ابوطالب را از سه راه ياد شده ، اثبات كنيم .
اشعار و سروده هاي وي ، گواهي بر ايمان و اخلاص او مي دهد . همچنين ، خدمات ارزشمند او در ده سال آخر عمر خود ، گواه محكمي بر ايمان فوق العاده او است . عقيده نزديكان بي غرض وي نيز اين است كه او يك فرد مسلمان و با ايمان بوده است و هرگز كسي از دوستان و اقوام او ، جز تصديق اخلاص و ايمان او چيز ديگري نگفته است . اينك موضوع را از سه طريق ياد شده مورد بررسي كامل قرار مي دهيم :
ذخائر علمي و ادبي ابوطالب
ما از ميان قصائد طولاني وي ، قطعاتي چند انتخاب نموده و براي روشن شدن مطلب ، ترجمه آنها را نيز مي نگاريم :
لِيَعْلَم خِيارُ النّاسِ انَّ مُحَمَّـداً
أتـانـا بِهَـدْي مِثْلَ مـا اتيـا بـه
وَزيرٌ لِمُوسي وَالمَسيحِ بن مَرْيَمَ
فَكُلٌّ بِأَمْرِ اللّه يَهْدِي وَيَعْصِمُ^{( 1 )}
« اشخاص شريف و فهميده بدانند كه ، محمّد به سان موسي و عيسي پيامبر است;با آن نوري كه آن دو نفر مبعوث شدند ، او نيز برانگيخته شده است . و تمام پيامبران به فرمان خداوند ، مردم را راهنمايي و از گناه باز مي دارند » .
تَمَنَّيْتُمُ أَنْ تَقْتُلُوهُ وَإِنَّما
نَبِيٌّ أَتاهُ الوَحْيُ مِنْ عِنْدِ رَبّهِ
أَمّانِيّكُمْ هذِي كَأَحْلامِ نائِمِ
فَمَنْ قَالَ لا ، يَقْرَع بِها سِنَّ نادِم^{( 2 )}
« سران قريش ! آرزو كرديد كه او را بكشيد ، اين آرزوي خامي است كه در سر مي پرورانيد;و كمتر از خواب هاي آشفته نيست ! او پيامبر است ، از ناحيه خدا بر

1. مجمع البيان، ج7، ص 37 و الحجة، ص 57 و مستدرك حاكم، ج2، ص 623.
2. ديوان ابوطالب، ص 84.
598
او وحي نازل مي گردد و كسي كه بگويد نه; انگشت پشيماني به دندان خواهد گرفت » .
« قريش ! آيا نمي دانيد كه ما او ( محمّد ) را مانند موسي پيامبر يافته ايم و نام و نشان او در كتاب هاي آسماني قيد گرديده است ، و بندگان خدا محبت مخصوصي به وي دارند ، و نبايد درباره كسي كه خدا محبت او را در دل هايي به وديعت گذارده ، ستم كرد » .
وَاللّهِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بِجَمْعِهِمْ
فَاصْدَعْ بِأَمْرِكَ ما عَلَيْكَ غَضاضَةٌ
وَدَعَوتَني وَعَلِمتُ أنّكَ ناصِحي
وَلَقَدْ عَلِمْتُ انّ دينَ مُحَمّد (صلّي الله عليه وآله وسلّم )
حَتّي أُوسِّدُ فِي التُّرابِ دَفينا
وَابشِرْ بِذاك وَقُرَّ مِنْكَ عُيُونا
وَلَقَدْ دعوتَ وَكُنتَ ثَمَّ أمينا
مِنْ خَيْرِ أَدْيانِ البريّة دِينا^{( 2 )}
« برادرزاده ام ! هرگز قريش تا آن روزي كه لحد را بستر كنم بر تو دست نخواهد يافت .
به آنچه مأموري آشكار كن ، از هيچ چيز مترس ، و بشارت ده ، و چشماني را روشن ساز .
مرا به آيين خود خواندي و مي دانم تو پند ده من هستي ، تو در دعوت خود امين و درستكاري ، حقا كه كيش محمد از بهترين آيين ها است » .
هر يك از اين قطعات ، كه بخش كوچكي از قصائد مفصل و سراپا نغز ابوطالب است ، صريحاً بر ايمان او به كيش برادرزاده اش گواهي مي دهد .

1. ديوان ابوطالب، ص 32، و سيره ابن هشام، ج1، ص 373.
2. تاريخ ابن كثير، ج72 ص 42.
599
خلاصه سخن آن كه هر يك از اين اشعار در اثبات ايمان و اخلاص گوينده آنها كافي است ، و اگر گوينده اين ابيات يك فرد خارج از محيط اغراض و تعصبات بود ، همگي بالاتفاق به ايمان و اسلام سراينده آن حكم مي كردند ، ولي از آنجا كه گوينده آنها « ابوطالب » است و دستگاه تبليغاتي سازمان هاي سياسي اموي و عباسي پيوسته بر ضد آل ابوطالب تبليغ كرده اند; از اين نظر گروهي نخواسته اند يك چنين فضيلت و مزيّتي را براي ابوطالب اثبات كنند .
از طرفي وي ، پدر علي (عليه السلام) است كه دستگاه هاي تبليغي خلفاء بر ضد او پيوسته كار كردند; زيرا اسلام و ايمان پدر وي ، فضيلت بارزي درباره او حساب مي شود . در حالي كه كفر و شرك پدران خلفا ، موجب كسر شأن آنها مي باشد .
رفتار و كردار او در جامعه
راه دوم ، طرز رفتار او با پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) و نحوه فداكاري و دفاع او از ساحت اقدس پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) است و هر كدام از آن خدمات ، مي تواند آئينه فكر و روشنگر روحيات او باشد ، زيرا :
ابوطالب شخصيتي است كه ، راضي نشد برادرزاده او دل شكسته شود ، و عليرغم تمام موانع و نبود امكانات زحمت بردن او را به شام ، پذيرفت .
اعتقاد او به فرزند برادر تا آن پايه بود كه او را همراه خود به مصلّي برده و خدا را به مقام او قسم داد و باران رحمت طلبيد .
وي در راه حفظ پيامبر از پاي ننشست ، و سه سال دربه دري و زندگي در شكاف كوه و اعماق درّه را بر رياست و سيادت مكه ترجيح داد; تا آنجا كه اين آوارگي سه ساله ، او را فرسوده ساخت و صحت و سلامت خود را از دست داد و چند روز پس از پايان محاصره اقتصادي كه به خانه و زندگي برگشت ، بدرود زندگي گفت .
ايمان او به رسول خدا به قدري محكم بود كه راضي بود تمام فرزندان گرامي
600
وي كشته شوند ولي او زنده بماند . علي را در رختخواب وي مي خوابانيد ، تا اگر سوء قصدي در كار باشد به وي اصابت نكند . بالاتر از آن ، روزي حاضر شد تمام سران قريش به عنوان انتقام كشته شوند ، و طبعاً تمام قبيله بني هاشم نيز كشته مي شدند .
وصيّت ابوطالب هنگام مرگ
وي هنگام مرگ به فرزندان خود چنين گفت : من « محمد » را به شما توصيه مي كنم ، زيرا او امين قريش و راستگوي عرب ، و حائز تمام كمالات است . آئيني آورده كه دل ها بدان ايمان دارد ، امّا زبان ها از ترس شماتت به انكار آن برخاسته است . من اكنون مي بينم كه افتادگان و ضعيفان عرب ، به حمايت او برخاسته و به او ايمان آورده اند; و محمد به كمك آنها بر شكستن صفوف قريش قيام نموده است . سران قريش را خوار ، خانه هاي آنان را ويران ، و بي پناهان آنها را قوي و نيرومند و مصدر كار نموده است . سپس گفتار خود را با جمله هاي زير پايان داد : اي خويشاوندان من ، از دوستان و حاميان حزب او ( اسلام ) گرديد . هر كسي پيروي او را نمايد; سعادتمند مي گردد ، اگر اجل مرا مهلت مي داد ، حوادث و مكاره روزگار را از او دفع مي نمودم .^{( 1 )}
ما شك نداريم كه وي در اين آرزو راستگو بوده و خدمات و جان فشاني هاي ده ساله او ، گواه صدق گفتار او است . حتي روزي كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، تمام اعمام و خويشاوندان خود را دور خود جمع كرد و آيين اسلام را به آنها عرضه داشت ، ابوطالب به او گفت : برادرزاده ام قيام كن ، تو والامقامي ، حزب تو از گرامي ترين

1. كونوا له ولاة ولحزبه حماة، واللّه لا يسلك احد سبيله إلاّ رَشَد ولا يأخذ أحد بهداه إلاّ سعد، ولو كان لنفسي مدّة وفي احلي تأخير لكففت عنه الهزاهز، ولدافعت عنه الدوافع». سيره حلبي، ج1، ص 390; تاريخ الخميس، ج71 ص 339.
601
حزب هاست ، تو فرزند مرد بزرگي هستي ، هرگاه زباني تو را آزار دهد ، زبان هاي تيزي به دفاع تو برمي خيزد ، و شمشيرهاي برنده اي آنها را مي ربايد .^{( 1 )}
قضاوت بستگان
خوب است ايمان و اخلاص ابوطالب را از نزديكان بي غرض او بپرسيم . زيرا اهلِ خانه ، به درون خانه و آنچه در آن مي گذرد ، داناترند :^{( 2 )}
1 . وقتي علي (عليه السلام) خبر مرگ ابوطالب را به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) داد; وي سخت گريست و به علي دستور غسل و كفن و دفن صادر نمود ، و از خدا براي او طلب مغفرت نمود .^{( 3 )}
2 . امام باقر (عليه السلام) مي فرمايد : ايمانِ ابوطالب ، بر ايمان بسياري از مردم ترجيح دارد و اميرمؤمنان دستور مي داد از طرف وي حج به جا آورند .^{( 4 )}
3 . امام صادق (عليه السلام) فرمود : حضرت ابوطالب به سان اصحاب كهف است كه در دل ايمان داشتند و تظاهر به شرك مي نمودند ، از اين جهت دوبار مأجور خواهند بود .^{( 5 )}
نظر دانشمندان شيعه
علماي اماميه ، زيديه ، به پيروي از اهل بيت همگي اتفاق دارند كه ابوطالب

1. اخرج ابن اخي فانك الرفيع كعبا، والمنيع حزباً والأعلي أباً، واللّه لا يسلقك لسان الا سلقتْه السن حداد، واجتذبته سيوف حداد، «الطرائف»، تأليف سيد بن طاووس، ص 85، نقل از غاية السؤل في مناقب آل الرسول، نگارش ابراهيم بن علي دينوري.
2. أهْلُ الْبَيْتِ أَدْري بِما فِي البَيْتِ.
3. شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، ج14، ص 76.
4. همان مدرك، ص 68.
5. اَسَرُّوا الايمانَ وأظْهَرُوا الشِّرك فأتاهُمُ اللّه أجرَهُم مَرَّتينِ.اصول كافي،ج1 ص 248، ح28.
602
يكي از افراد برجسته اسلام بوده و روزي كه جان از بدنش خارج گرديد ، دلي مالامال از ايمان و اخلاص به اسلام و مسلمانان داشت و در اين باره كتاب ها و رساله هاي زيادي نوشته اند . از اعصار گذشته تاكنون هيجده كتاب پيرامون ايمان ابوطالب به رشته تحرير درآمده است .
بررسي حديث ضحضاح
حديث ضحضاح دستاويز كساني است كه بر كفر ابوطالب استدلال نموده اند . اينك متن حديث :
بخاري در صحيح خود از ليث بن سعد دو مطلب را از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كند :
الف . « وَجدتُهُ في غَمرات مِنَ النّارِ فَأَخّرَجتهُ إلي ضَحْضاح » .
ـ او ( ابوطالب ) را در انبوهي از آتش يافتم ، پس وي را به ضحضاح^{( 1 )} ( پاياب ) منتقل نمودم .
ب . « لَعَلَّهُ تَنْفَعهُ شَفَاعَتي يَوْمَ القِيامَةِ فَيُجْعَل في ضَحْضاح مِنَ النّارِ يَبْلُغُ كَعْبَيْهِ يَغلي مِنْ دِماغِهِ » .
ـ شايد در روز رستاخيز ، شفاعت من به او ـ ابوطالب ـ سودي رساند پس در پايابي از آتش قرار گيرد ، كه گودي آن تا برآمدگي پاهاي وي مي رسد; به طوري كه مغز او به جوش مي آيد .^{( 2 )}
ما فعلاً در سند روايت بحث و گفتگو نمي كنيم زيرا گفتگو در اين صورت به

1. «ضحضاح» كه معادل آن در فارسي «پاياب» است، به معناي گودالي است كه عمق آن، كمتر از قامت انسان است.
2. صحيح بخاري، ج5، ابواب مناقب، باب قصّه ابي طالب، ص 52، ط مصر ; و ج8، كتاب الأدب، باب كنية المشرك، ص 46.
603
درازا مي كشد ، فقط درباره مضمون سخن مي گوييم :
مضمون حديث از دو نظر بر خلاف قرآن است :
اوّلاً : تا روز رستاخيز احدي وارد دوزخ و يا بهشت نمي شود آنگاه كه ميزان هاي الهي برپا شود و به اعمال انسان ها رسيدگي گردد ، همگان از صراطي كه خدا از واقع آن خبر دارد مي گذرند ، گروهي نجات يافته و گروهي ديگر وارد دوزخ مي شوند ، چنان كه مي فرمايد :
« وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاّ واردُها كان عَلي رَبّكَ حَتْماً مَقْضِيّا * ثُمَّ نُنَجي الّذينَ اتَّقَوا وَنَذَر الظّالِمينَ فِيها جِثِياً » .^{( 1 )}
« همه شما بدون استثنا وارد دوزخ مي شويد ، اين امري است قطعي بر پروردگارت ، سپس آنها را كه تقوا پيشه كرده اند از آن رهايي مي بخشيم و ظالمان را در حالي كه به زانو درآمده اند در آن رها مي سازيم » .
بنابراين چگونه ابوطالب بدون درنگ ، پس از وفات وارد دوزخ شده و در انبوه آتش قرار گرفته ، مگر ابوطالب از اين اصل كلي مستثني است ؟
خدا درباره آل فرعون مي فرمايد :
« النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيها غُدوّاً وعَشِيّاً وَيَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ اَدخِلوا آلَ فِرعونَ أَشدَّ العَذاب » .^{( 2 )}
« آل فرعون صبح و شام به آتش عرضه مي شوند ( به آن وارد نمي شوند ) و روزي كه قيامت برپا شود ، فرمان مي آيد آل فرعون را در سخت ترين عذاب ها وارد كنيد » .
چگونه است كه ابوطالب ، حامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) كه سه سال تمام در شعب با او به سر برده و تمام زجرها را در راه برادرزاده اش تحمل نموده است ، پس از مرگ در

1. مريم/71 و 72.
2. غافر/46.
604
انبوهي از آتش قرار مي گيرد ؟
2 . ظاهر حديث اين است كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وعده داد كه درباره او شفاعت كند ، در حالي كه شفاعت از آن مؤمنان است ، قرآن كريم مي فرمايد :
« وَالّذينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّم لا يُقْضي عَليهم فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجزِي كلَّ كَفُور » .^{( 1 )}
« آتش دوزخ براي كافران است ، نه مرگ آنان فرا مي رسد كه بميرند و نه عذاب آنان تخفيف داده مي شود ، ما كافران را چنين كيفر مي دهيم » .
ب . « شَفاعَتي نائِلَة إِنْ شاءَ اللّه مَنْ ماتَ وَلا يشرك بِاللّهِ شَيْئاً » .^{( 2 )}
« شفاعت من به خواست خدا به كساني از امتم مي رسد كه مشرك نباشند » .

1. فاطر/36.
2. مسند احمد:1/301، و 4/416 و 5/148.

605
3
صلح امام حسن (عليه السلام)
سؤال : آيا صلح امام حسن (عليه السلام) با معاويه نشان دهنده حسن روابط اهل بيت با معاويه نبود ؟
پاسخ : صلح امام حسن از رويداهاي تاريخي صدر اسلام است كه محققان درباره آن زياد سخن گفته و كتاب ها و رساله ها نوشته اند و حقايقي را روشن ساخته اند . همه آنها به اين نتيجه رسيده اند كه امام (عليه السلام) از روز نخست آماده قيام و دفاع از حريم خلافت بود و هرگز صلح و سازش در برنامه او نبود ، لذا وقتي خبر حركت معاويه از شام به كوفه رسيد ، دستور داد كه در مسجد جمع شوند ، آنگاه خطبه اي آغاز كرد و پس از اشاره به بسيج نيروهاي معاويه ، مردم را به جهاد در راه خدا و ايستادگي در مبارزه با پيروان باطل دعوت نمود و لزوم صبر و فداكاري و تحمل دشواريها ر ا گوشزد كرد . امام (عليه السلام) با اطلاعي كه از روحيه مردم داشت ، نگران بود كه دعوت او را اجابت نكنند . اتفاقاً همين طور شد و پس از پايان خطبه مهيّج حضرت ، همه سكوت كردند و احدي سخنان آن حضرت را تأييد نكرد !
اين صحنه به قدري اسف انگيز و تكان دهنده بود كه يكي از ياران دلير و شجاع اميرمؤمنان (عليه السلام) كه در مجلس حضور داشت ، مردم را به خاطر اين سستي و افسردگي به شدت توبيخ كرد و آنها را قهرمانان دروغين و مردمي ترسو و فاقد
606
شجاعت خواند و از آنها دعوت كرد كه در ركاب امام براي جنگ با اهل شام آماده گردند .^{( 1 )}
اين سند تاريخي نشان مي دهد كه مردم عراق تا چه حد به سستي و بي حالي گراييده بودند و آتش شور و سلحشوري و مجاهدت ، در آنها خاموش شده بود و حاضر نبودند در جنگ شركت كنند .
سرانجام پس از فعاليت ها و سخنراني هاي عده اي از ياران بزرگ حضرت مجتبي بـه منظور بسـيج نيروهـا و تحريك مـردم بـراي جنگ ، امـام (عليه السلام) با عده كمي كوفه را ترك گفت و محلي در نزديكي كوفه به نام « نُخيْلَه » را اردوگاه قرار داد و پس از ده روز اقامت در « نخيله » به انتظار رسيدن قواي تازه ، جمعا « چهارهزارنفر » در اردوگاه حضرت گرد آمدند ! به همين جهت امام ناگزير شد دوباره به كوفه برگردد و اقدامات تازه و جدّي تري جهت گردآوري سپاه به عمل آورد .^{( 2 )}
خستگي مردم عراق پس از سه جنگ جمل و صفين و نهروان از يك طرف ، و وجود عناصر متضاد در سپاه امام از طرف ديگر ، و خيانت فرماندهان او از طرف سوم سبب شد كه صلح بر امام تحميل شود .
اين حقيقت را امام در يكي از سخنان خود بيان كرده و مي فرمايد :
من به اين علت حكومت و زمامداري را به معاويه واگذار كردم كه اعوان و ياراني براي جنگ با وي نداشتم . اگر ياراني داشتم ، شبانه روز با او مي جنگيدم تا كار يكسره شود . من كوفيان را خوب مي شناسم و بارها آنها را امتحان كرده ام . آنها

1. ابوالفرج اصفهاني، مقاتل الطالبيين،ط 2، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية، 1385هـ. ق،ص 39 ـ احمد بن يحيي البلاذري، انساب الأشراف، ط 1، ص60، تحقيق: شيخ محمد باقر محمودي، بيروت، دار التعارف للمطبوعات، 1397هـ ق، ص32.
2. آ ل ياسين، شيخ راضي، صلح الحسن، ط 2، منشورات دارالكتب العراقية في الكاظمية، ص 102.
607
مردمان فاسدي هستند كه اصلاح نخواهند شد ، نه وفادارند ، نه به تعهدات و پيمان هاي خود پايبندند و نه دو نفر از آنان با هم موافقند . برحسب ظاهر به ما اظهار اطاعت و علاقه مي كنند ، ولي عملاً با دشمنان ما همراهند .^{( 1 )}
پيشواي دوم كه از سستي و عدم همكاري ياران خود به شدت ناراحت و متأثّر بود ، روزي خطبه اي ايراد فرمود و در آن چنين گفت :
درشگفتم از مردمي كه نه دين دارند و نه شرم و حيا . واي برشما ! معاويه به هيچ يك از وعده هايي كه دربرابر كشتن من به شما داده ، وفا نخواهد كرد . اگر من بامعاويه بيعت كنم ، وظايف شخصي خود را بهتر از امروز مي توانم انجام بدهم ، ولي اگر كار به دست معاويـه بيفتـد ، نخواهـد گذاشت آيين جدم پيامبر را در جامعه اجرا كنم .
به خدا سوگند ( به علت سستي و بي وفايي شما ) ناگزير شوم زمامداري مسلمانان را به معاويه واگذار كنم ، يقين بدانيد زير پرچم حكومت بني اميه هرگز روي خوشي و شادماني نخواهيد ديد و گرفتار انواع اذيت ها و آزارها خواهيد شد .
هم اكنون گويي به چشم خود مي بينم كه فردا فرزندان شما بر در خانه فرزندان آنها ايستاده و درخواست آب و نان خواهند كرد; آب و ناني كه از آنِ فرزندان شما بوده و خداوند آن را براي آنها قرار داده است ، ولي بني اميه آنها را از در خانه خود رانده و از حق خود محروم خواهند ساخت » .
آنگاه امام افـزود :
« اگر ياراني داشتم كه در جنگ با دشمنان خدا بامن همكاري مي كردند ، هرگز خلافت را به معاويه واگذار نمي كردم ، زيرا خلافت بر بني اميه حرام

1. مجلسي، بحار الأنوار، تهـران، المكتبـة الإسلاميـة، 1393هـ.ق، ج 44، ص147ـ طبرسي، احتجاج، نجف،المطبعة المرتضوية، ص 157.
608
است . . . » .^{( 1 )}
اين بيان ، پرده از چهره اين رويداد تاريخي برمي دارد و نشان مي دهد كه :
اوّلاً ، امام خواهان صلح نبود ، بلكه به خاطر فقدان ياور و سستي مردم كوفه و ديگر عواملي كه به آنها اشاره شد ، صلح را پذيرا شد .
ثانياً ، صلح حضرت نشانه حسن روابط با معاويه و پيروان او نبوده است .

1. شُبَّر، سيد عبدالله، جلاء العُيون، قم، مكتبة بصيرتي، ج1، ص 345 ـ 346.
609
4
نامگذاري فرزندان امام
سؤال : نام گذاري حضرت علي فرزندانش را به نام هاي ابوبكر و عمر و عثمان دليل بر علايق قلبي بين آنان نيست ؟
پاسخ : مؤلف « جنات الخلود » كه ويژگي هاي هر امامي را در كتاب خود آورده ، از اولاد امام نزديك به سي نفر را نام مي برد ، از جمله :
1 . رقيه و عمر دوقلو از يك مادر به نام ام حبيبه .
2 . عثمان ، از ام البنين كه در كربلا شهيد شد .
3 . محمد اصغر ، مكنّي به ابي بكر .
آنچه مهم است اين است كه اين نام ها در آن روزها در شبه جزيره ، از رواج گسترده اي برخوردار بوده است ، و هزاران نفر از اين نام ها بهره مي گرفتند ، بدون اين كه در مقام نام گذاري توجه كنند كه اسامي سه خليفه ، ابوبكر ، عمر ، و عثمان است .
خاندان امام نيز از اين سيره بهره گرفته ، و اين اسامي را بر فرزندان خود نهاده اند .
مطلب ديگر اين كه بد بودن يك شخص ، مايه بدي نام او نمي گردد ، چنان كه پيش از انقلاب ، شاه ايران منفورترين فرد نزد ملت ايران بود ، ولي نام محمد رضا از رايج ترين نام ها در ميان همه طبقات به شمار مي رفت .
610
5
شيعه و دولت هاي غير شيعي
سؤال : چرا شيعه دولت هاي غير شيعي را نپذيرفته و آنها را نامشروع مي داند ؟
پاسخ : دولت هاي غير شيعي كه در جهان حكومت مي كنند بر دو نوعند :
الف : از طريق قدرت هاي خارجي و سلطه گر ، حقوق حقه ملتي را ناديده گرفته و آنان را از خانه و كاشانه بيرون رانده و سپس بر ويرانه هاي آنان ، حكومت جائرانه خود را پي ريزي كرده است ، يك چنين حكومت غاصب و بي رحم ، مشروع نبوده و نخواهد بود ، نمونه آن دولت اسرائيل غاصب است كه به پشتيباني دولت هاي سلطه گر با هجوم نظامي ، ملتي را از سرزمين خود رانده و پس از كشتارهاي فراوان و ننگين ، حكومت پوشالي خود را تشكيل داده است ، لذا جمهوري اسلامي ايران كه نمونه اي از حكومت شيعي است نه تنها آن را به رسميت نشناخته ، بلكه خواهان بازگشت ميليون ها آواره فلسطيني است ، تا پس از يك همه پرسي ، حكومت مورد دلخواه اكثريت تشكيل گردد .
ب : حكومت هايي كه فاقد چنين ويژگي ضد انساني هستند ، خواه اسلامي باشد يا غير اسلامي . برقراري رابطه با چنين دولت هايي خصوصاً دولت هاي اسلامي ، از نظر عقل و شرع امري مطلوب و احياناً لازم است .
در قانون اساسي جمهوري اسلامي در ذيل اصل سوم چنين آمده است :
611
« تنظيم سياست خارجي كشور بر اساس معيارهاي اسلام ، تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمانان و حمايت بي دريغ از مستضعفان جهان » .
و نيز در اصل يكصد و پنجاه و چهارم از قا نون اساسي مي خوانيم :
« جمهوري اسلامي ايران ، سعادت انسان در كل جامعه بشري را آرمان خود مي داند و استقلال و آزادي و حكومت حق و عدل را حق همه مردم جهان مي شناسد . بنابراين در عين خودداري كامل از هرگونه دخالت در امور داخلي ملت هاي ديگر ، از مبارزه حق طلبانه مستضعفين در برابر مستكبرين در هر نقطه از جهان حمايت مي كند » .
612
6
ازدواج امّ كلثوم
سؤال : آيا ازدواج عمر با ام كلثوم ـ دختر علي (عليه السلام) ـ گواه بر حسن روابط نيست ؟
پاسخ : پرسش ياد شده يك سؤال تاريخي محض نيست بلكه پيوند ناگسستني با عقايد و انديشه هاي شيعي درباره خلفا دارد ، ما در گذشته در پاسخ برخي از پرسش ها به روشني ثابت نموديم كه پس از درگذشت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، خانه حضرت زهرا (عليها السلام) ، مورد تجاوز قرار گرفت ، به گونه اي كه خليفه نخست ، در آخرين روزهاي زندگي ، آرزو مي كرد كه اي كاش ، به خانه وحي تجاوز نمي كرد . خليفه دوم نيز با آتش در برابر خانه دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حاضر شد . . . .
با اين شرايط چگونه مي توان ، به آساني پذيرفت كه فرد متجاوز ، از دختر زهرا (عليها السلام) خواستگاري كرده و پدر و كسان دختر با دست و دل باز ، دسته گل زهرا را به وي اهدا كرده باشند ؟ !
از اين جهت چنين مسائلي به خاطر تعدد ابعاد ، بيش از هزار سال مورد بحث و بررسي قرار گرفته است و چون صفحات كتاب محدود است ، تنها نظريات گوناگون پي افكنان كلام و حديث شيعي را در اين جا منعكس مي كنيم :
613
نظريه شيخ مفيد
شيخ مفيد ( 336ـ 413 ) ، در رساله ويژه اي كه در اين موضوع نوشته ، در صحت آن تشكيك كرده و مي گويد : خبر تزويج از طريق زبير بن بكار^{( 1 )} نقل شده و او مورد اعتماد نيست ، بالأخص كه او از دشمنان علي (عليه السلام) بود ، طبعاً نقل وي بالأخص آنچه مربوط به بني هاشم است ، قابل پذيرش نخواهد بود .
آنچه مايه انتشار اين خبر گرديد اين است كه ابومحمد ، حسن بن يحيي علوي آن را در كتاب « النسب » خود نقل كرده و از آنجا كه يك فرد علوي آن را نقل كرده است ، گروهي آن را پذيرفتند .
آنگاه شيخ مفيد ، استاد عقايد شيعه ، به وجود تناقض ها و اختلاف هاي عجيب و غريب در نقل اين قطعه از تاريخ اشاره مي كند و مي گويد : نقل هاي مختلفي در اين باره وجود دارد ، از جمله اين كه :
1 . علي (عليه السلام) او را به عقد عمر درآورد .
2 . اين كار به وسيله عباس عموي علي (عليه السلام) صورت پذيرفت .
3 . اين كار از روي تهديد انجام گرفت .
4 . عروسي صورت پذيرفت و عمر از او داراي فرزندي به نام « زيد » شد .
5 . خليفه پيش از مراسم عروسي كشته شد .
6 . زيد نيز داراي فرزندي بود .
7 . او كشته شد و وارثي نداشت .
8 . او و مادرش در يك روز كشته شدند .
9 . مادرش پس از وي زنده بود .
10 . مهريه او چهل هزار درهم بود .

1. زبير بن بكار از اولاد زبير صحابي ، قاضي عصر معتصم عباسي كه در مكه به سال 256 درگذشته است.
614
11 . مهريه او چهار هزار درهم بود .
12 . مهريه او پانصد درهم بود .
اين اختلاف ها شك و ترديد را در ذهن انسان زنده كرده و اصل تزويج را زير سؤال مي برد .^{( 1 )}
2 . امّ كلثوم ربيبه امام (عليه السلام) بود
برخي از نويسنـدگان معتقدند امّ كلثومي كه به تزويج خليفه درآمد ، ربيبه امام علي (عليه السلام) بود ، نه دختر صلبي او ، زيرا اسمـاء بنت عميس پس از درگذشت جعفر بن ابي طالب ، با ابوبكر ازدواج كرد و از اين ازدواج دختري به نام امّ كلثوم متولد شد . پس از درگذشت خليفه نخست ، اسماء با علي (عليه السلام) ازدواج كرد و دختر خود را به عنوان ربيبه به خانه امام آورد ، سپس همين ربيبه به عقد عمر بن خطاب درآمد .
اين نظريه چندان استوار نيست ، زيرا صحيح است كه ابوبكر دختري به نام امّ كلثوم داشت ، ولي مادر او « حبيبه » دختر يكي از انصار ، به نام زيد بن خارجه بود . امّ كلثوم دختر ابي بكر را طلحة بن عبيداللّه تزويج كرد و از او فرزنداني به نام هاي محمد و زكريا و عايشه به دنيا آمدند . پس از كشته شدن طلحه ، عبدالرحمن بن عبداللّه وي را تزويج كرد .
خلاصه اين كه اسماء بنت عميس با ازدواج با ابي بكر ، جز يك فرزند به نام « محمد » به دنيا نياورد ، بنابراين نمي توان گفت امّ كلثوم مورد گفتگو ، دختر اسماء بنت عميس است ، زيرا اصلاً اسماء دختري از ابي بكر نداشت و امّ كلثوم كه دختر

1. مصنفات الشيخ المفيد:7، 86، 90، اختلافات بحث انگيز كه شيخ به آن اشاره كرده در كتاب «الذرية الطاهرة» نگارش ابي بشر دولابي224ـ 310، صفحات: 157، 162 آمده است.
615
ابي بكر بود ، از مادري به نام « قتيله » متولد شده و او هم با طلحة بن عبيداللّه ( نه عمر ابن خطاب ) ازدواج نمود .^{( 1 )}
واكنش هاي مختلف در برابر خواستگاري خليفه
انگيزه ظاهري خليفه براي ازدواج ، حديثي بود كه از پيامبر نقل مي كرد :
« كُلُّ نَسَب وَسَبَب مُنْقَطعٌ يَومَ الْقِيامَةِ إِلاّ نَسَبي وَسَبَبي » .^{( 2 )}
« هر نوع پيوند نسبي و سببي روز قيامت از هم گسسته مي شود ، جز پيوند با من از طريق نسب يا سبب » .
آنگاه خليفه افزود : من با پيامبر مدّت ها زندگي كرده ام ، مي خواهم اين كار انجام بگيرد .
ولي در باطن انگيزه ديگري در كار بود و آن اين كه از اين طريق مي خواست بر اعمال گذشته خود سرپوش بگذارد و با آن پيوند خويشاوندي ، گذشته به فراموشي سپرده شود .
آنگاه كه خواستگاري انجام گرفت ، اميرمؤمنان به صورت هاي مختلف عذر خواست كه اين كار انجام نگيرد :
الف . فرمود : دخترم كوچك است ( فعلاً هنگام ازدواج او نيست ) .
خليفه پاسخ داد : « إنّكَ وَاللّه ما بِكَ ذلِكَ وَلكِنْ قَدْ عَلِمْنا ما بِكَ;به خدا سوگند منظور تو آن نيست ، ما مي دانيم منظور تو چيست ، تو خواستي از اين كار جلوگيري كني » .^{( 3 )}
ب . بار ديگر عمر بر خواستگاري اصرار كرد ، حضرت اين بار عذر ديگري

1. اسدالغابة، ج5، ص 395.
2. الطبقات الكبري، ج8، ص 463.
3. الطبقات الكبري، ج8، ص 464; الذرية الطاهرة، ابي بشر دولابي(224ـ 360)، ص 155.
616
آورد و گفت : من دخترانم را براي پسران برادرم جعفر نگه داشته ام .^{( 1 )}
عمر پاسخ داد : علي ! او را به ازدواج من درآور ، كه در روي زمين كسي بهتر از من با او رفتار نخواهد كرد .^{( 2 )}
گويا خليفه در اينجا تعهد مي كند كه رفتارش با دختر علي رفتار نيك باشد ، زيرا خليفه به تندي و بدرفتاري با زنان مشهور بود .
ج . اميرمؤمنان به اين درخواست تن نداد و عذر سومي آورد كه من بايد اين مطلب را با خانواده و نزديكانم در ميان بگذارم ، طرف مشورت سه نفر بودند : عقيل و حسنين . عقيل از اين پيشنهاد خشمگين شد ، و سخن جسارت آميزي به علي گفت كه : هر چه زمان بگذرد ، در كار خود از واقعيت ها دور مي شوي ، به خدا اگر اين كار صورت بگيرد ، چنين و چنان مي شود و آنگاه پيامدهاي آن را برشمرد . آنگاه از جاي خود برخاست و در حالي كه لباس خود را به زمين مي كشيد ، مجلس را ترك كرد .
وقتي خبر مخالفت عقيل به خليفه رسيد ، گفت : شگفتا ! عقيل مرد نابخرد و ناداني است .^{( 3 )}
حسنين نيز مانند عموي خود نظر منفي داشتند ، امّا ادب را كاملاً رعايت كردند ، گفتند : او هم مانند زنان ديگر اختيار امر خود را دارد و خودش مي تواند همسري براي خود انتخاب كند .^{( 4 )}
وقتي عمر از اين رفت و آمدها نتيجه نگرفت ، با عموي علي (عليه السلام) عباس بن عبدالمطلب ملاقات كرد و به او چنين گفت : « مالي ؟ أبي بأس ؟ ، قال : وما ذلك ؟

1. الطبقات الكبري، ج8، ص 463; الاستيعاب، ج4، ص 491; اسدالغابة، ج5، ص 615; الاصابة، ج4، ـ 469.
2. الطبقات الكبري، ج8، ص 463.
3و4. مجمع الزوائد، ج8، ص 271.
617
خطبت إلي ابن أخيك فردّني » .^{( 1 )}
« من چه عيبي دارم ؟ آيا در من مانعي هست ؟ عباس متوجه نشد و گفت : موضوع چيست ؟ ( عمر گفت : ) دختر برادر زاده ات را خواستگاري كرده ام ، و پاسخ منفي شنيده ام » .
در اين جا تهديد آغاز مي شود و مي گويد : « أما واللّه لأعودنّ زمزم ، ولا أدع لكم مكرمة إلاّ هدمتها ولأقيمن عليه شاهدين بأنّه سرق ولأقطعنّ يمينه فاتاه العباس فأخبره وسأله أن يجعل الأمر إليه فجعله إليه » .
« به خدا سوگند زمزم را كور مي كنم ـ با توجه به اين كه آب دادن به حجاج به عهده عباس بود ـ و هيچ فضيلتي براي شما نمي گذارم مگر اين كه آن را نابود مي كنم ، دو نفر را وامي دارم تا شهادت دهند كه برادرزاده ات دزدي كرده است ، و آنگاه دست او را قطع مي كنم » .
وقتي عباس اين سخنان را شنيد و با علي در ميان گذاشت ، از او خواست كه تزويج دخترش را به او واگذار كند .^{( 2 )}
شكي نيست كه اين تهديد ، كاملاً تهديد توخالي بود ، علي (عليه السلام) مقام و منزلتي بالاتر از اين داشت كه بتوان او را به اين مسائل متهم كرد . ولي اين رفت و آمدها حاكي از اين بود كه از طرف خليفه اصرار بر اين كار وجود دارد ، و حضرت بنابر مصالحي به اين كار تن در داد .
داوري وجدان
تاريخ به نقل گفتار اين و آن منحصر نمي شود . در تحليل تاريخ بايد مسائل جانبي را نيز در نظر گرفت ، آنگاه درباره آن قضاوت و داوري كرد .

1. كافي، ج5، ص 346.
2. كافي، ج6، ص 115.
618
با توجه به آنچه در كتاب هاي فريقين وارد شده ، ازدواج رخ داده و متصدي آن عموي امام ، عباس بن عبدالمطلب بوده است ، ولي سخن اين جا است كه آيا اين پيوند ، با طيب خاطر انجام گرفته و يا فشارهايي از خارج و داخل در آن مؤثر بوده است .
شما با يك محاسبه كوتاه و داوري وجدان مي توانيد پايه اين ازدواج را از منظر طيب نفس و طوع و رغبت به دست بياوريد .
1 . شكي نيست كه روابط خاندان رسالت با خليفه وقت كاملاً تيره و تار بود ويورش به خانه وحي و هتك حرمت دخت گرامي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) چيزي نيست كه بتوان آن را انكار نمود و ما مدارك آن را در پاسخ به يكي از پرسش ها ارائه كرديم .
2 . عمر فردي خشن و تندخوي بود ، هنگامي كه خليفه او را بر خلافت برگزيد ، گروهي از صحابه بر اين امر اعتراض كردند ، و گفتند : يك فرد خشن و تندخو را بر ما مسلط كردي ؟
3 . طبري مي نويسد : خليفه ، نخست از دختر ابي بكر به نام « ام كلثوم » خواستگاري كرد ولي دختر ابي بكر به خاطر تندي اخلاق خليفه ، دست رد بر اين خواستگاري زد .^{( 1 )}
4 . وجدان خود را قاضي و داور قرار دهيد ، آيا خانواده اي كه از اين خواستگار دل خوشي ندارد ، و هنوز ناله هاي مادر در گوش آنان طنين انداز است و از طرف ديگر خواستگار ، يك فرد جوان و شاداب نيست ، بلكه در بخش پاياني عمر خود قرار دارد ، و از نظر اخلاق و روحيات ، انسان خشن و سخت گير است ، در اين شرايط كدام خانواده با طيب خاطر دسته گل خود را در طبق اخلاص نهاده به چنين دامادي تقديم مي كند ؟
خانواده هر چه هم از نظر فكري و اقتصادي پايين باشد ، تن به اين كار

1. تاريخ طبري، ج5، ص 58.
619
نمي دهد ، چه رسد به خاندان امامت و نبوت .
بنابراين نمي توان اين ازدواج را نشانه حسن روابط دانست .
آنچه از مدارك شيعي استفاده مي شود ، تنها عقدي بوده و بس . و امّا اين كه مراسم ديگري انجام گرفته يا نه چندان روشن نيست ، حتي امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد : روزي كه عمر بن خطاب درگذشت ، اميرمؤمنان ، دخترش ام کلثوم را به خانه خود آورد .^{( 1 )}
مسعودي مي نويسد : عمر از اين ازدواج طرفي نبست و ثمره اي به نام فرزند نداشت .^{( 2 )}
در كنار اين حادثه ، بسياري از مورخان و رجال نويسان مطالبي را متذكر شده اند كه هيچگاه قابل پذيرش نيست و با كرامت و عفت خاندان رسالت سازگار نمي باشد ، از اين گذشته اسانيد آنها نيز مخدوش و مردود است ، و لذا ما از آوردن آنها خودداري مي كنيم .

1. كافي، ج6، ص 115.
2. مروج الذهب، ج2، ص 321، چاپ دارالاندلس، مي گويد: عاصم و عبيداللّه وزيد از يك مادر متولد شده اند در حالي كه ديگران مي گويند: زيد از ام كلثوم متولد شده است.
620
7
دختران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )
سؤال : آيا پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دختران خود را به نام هاي رقيه و امّ كلثوم به عثمان تزويج كرده است ؟
پاسخ : رقيه دختر خديجه ، نخست با عتبه فرزند ابي لهب ازدواج كرد ، آنگاه كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به رسالت مبعوث شد و با مخالفت شديد ابي لهب با دعوت پيامبر روبرو شد ، و سوره « لهب » درباره او نازل گرديد ، در اين شرايط ، شوهر رقيه به اصرار پدر ، او را طلاق داد ، آنگاه عثمان بن عفان با او ازدواج كرد ، و همراه شوهرش به حبشه هجرت كردند ، سپس به مدينه بازگشتند و در سال دوم هجرت يعني درست ، هفده ماه پس از مهاجرت پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، وي درگذشت و فرزندي از او به نام عبداللّه برجاي ماند كه در دوران كودكي از دنيا رفت .^{( 1 )}
امّ كلثوم دختر دوم خديجه با پسر ديگر ابي لهب به نام عتيبه ازدواج كرد ، سپس به اصرار پدر او را طلاق داده و به خانه پدر آمد و همراه او بود تا اين كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به مدينه مهاجرت كرد . آنگاه كه رقيه ، دختر پيشين حضرت ، در سال دوم هجرت درگذشت ، عثمان با او ازدواج نمود ، تا اين كه در سال نهم هجرت از دنيا

1. طبقات ابن سعد، ج8، ص 36.
621
رفت و فرزندي از او متولد نشد .^{( 1 )}
و امّا اين كه دختران خديجه از شوهر پيشين بودند يا دختر رسول خدا ، مشهور اين است كه دختران رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بودند .^{( 2 )}
ولي محقق معاصر آقاي سيد جعفر مرتضي عاملي در كتاب « بنات النبي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) » معتقد است كه خديجه كبري از پيامبر يك دختر بيش ، آن هم به نام زهرا نداشت و زينب و رقيه و ام كلثوم دختران خديجه از شوهر پيشين و ربيبه هاي پيامبر اسلام (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بوده اند . علاقمندان به اين موضوع مي توانند به آن مراجعه كنند .

1.طبقات ابن سعد، ج8، ص 38.
2. شيخ مفيد، مصنفات، ج7، ص 92.﷯

623
فصل دهم :
صحابه
625
مقدمه
« صحابي » به كسي مي گويند كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را ديده و مدتي با او معاشرت نموده است ، و برخي در تعريف صحابي نظر وسيع تري دارند و آن اين كه هركس پيامبر را ديده و به او ايمان آورده است ، صحابي مي باشد .^{( 1 )}
از نظر ما تعريف نخست واقع بينانه تر است ، زيرا فردي كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را يك بار و دوبار و يا يك روز ، ده روز ديده بدون اين كه با او معاشرت كند ، واژه « صحبت » كه صحابي از آن گرفته شده در مورد او صدق نمي كند .
شكي نيست كه مصاحبت با نور الهي و گرامي ترين انسان هاي روي زمين ، افتخاري است كه نمي توان آن را ناديده گرفت و اين زمينه فضيلت ، قابل انكار نيست ، امّا مشروط بر اين كه مصاحبت ، زمينه و بستر تكامل و تعالي معنوي باشد ، و گرنه نوعي خسران شمرده مي شود .
قرآن از زنان نوح و لوط به عنوان زنان زيانكار نام مي برد كه از مصاحبت همسران خود كه از انبياي الهي بودند ، بهره اي نبردند ، بنابراين انتظار اين كه هر فردي به مجرد همنشيني با پيامبري به درجات كمال برسد ، انديشه اي نادرست است .^{( 2 )}
سيره نويسان و علماي رجال ، از پانزده هزار و اندي نفر به عنوان اصحاب

1. اسدالغابة، ج71 ص 11و 12.
2. تحريم/10.
626
پيامبر نام برده اند ، در حالي كه اصحاب او فزونتر از اين ارقام بوده اند ، زيرا هنگامي كه آن حضرت دعوت حق را لبيك گفت ، بيشتر نقاط شبه جزيره به وي ايمان آورده و گروه گروه به زيارتش مي شتافتند .
با توجه به اين اصل ، چگونه مي توان گفت تنها يك ديدار يا يك روز همنشيني ، اين افراد را كه پيش از اسلام ، مشرك و بت پرست وغرق در فساد بودند ، يك باره به انسان هايي عادل و پرهيزكار مبدل ساخت ؟ گويي « صحبت » از نظر برخي ، به سان اكسيري است كه هر مسي را طلا مي كند !
قرآن در حالي كه در آياتي از صحابه تمجيد مي كند ، در آيات ديگر گروه هايي از آنان را نكوهش مي نمايد . هر نوع قضاوت درباره صحابه در گرو ملاحظه همه آيات قرآني است ، آن هم به ضميمه سنت نبوي .
در اين هنگام است كه انسان مي تواند درباره صحابه قضاوت قطعي كند .
زندگي صحابه پرونده قطوري است كه بسياري از محدثان و مفسران اهل سنت از آن فقط به خواندن برگ هاي خاصي بسنده كرده اند و از ديگر برگ ها غفلت ورزيده اند .
اكنون ما نظريه شيعه را درباره صحابه كه يك نظريه معتدل است ، مطرح مي كنيم :
627
1
عدالت صحابه
سؤال : نظريه شيعه درباره صحابه چيست ؟
پاسخ : نظريه شيعه درباره صحابه همان نظريه اهل سنت درباره « تابعان » است ، يعني كساني كه پيامبر را نديده ، امّا به زيارت ياران او موفق شده اند ، همان طور كه تابعان به دو گروه تقسيم مي شوند : صالح و ناصالح ، عادل و غير عادل ، همچنين صحابه پيامبر نيز به دو دسته تقسيم مي شوند :
1 . گروهي از آنان از نظر تقوا و پيراستگي به مقامي رسيده بودند كه مي توان آنان را حجت هاي الهي و انسان هاي وارسته دانست .
2 . برخي ديگر كساني هستند كه قرآن از آنها به گونه اي ديگر ياد مي كند ، فاسق^{( 1 )} ، بيمار دل^{( 2 )} ، منافق^{( 3 )} ، دهن بين و حرف شنو از منافقين^{( 4 )} ، در آستانه ارتداد^{( 5 )} ، داراي عمل نيك و بد^{( 6 )} ، مؤمنان زباني^{( 7 )} ، كساني كه با دريافت پول ، دل به اسلام مي بندند ( المؤلفة قلوبهم )^{( 8 )} ، فراريان از جنگ^{( 9 )} ، كساني كه در نماز ،

1.حجرات/6.
2. احزاب/12.
3. توبه/101.
4. توبه/47.
5. آل عمران/154.
6. توبه/45ـ 47.
7 حجرات/14.
8. توبه/60.
9. انفال/15ـ16.
628
پيامبر را تنها گذاردند و از پي داد و ستد رفتند .^{( 1 )} و . . .
با توجه به اين گروه هاي مختلف كه قرآن از آنها ياد مي كند ، نمي توان همه صحابه را در يك درجه قرار داد و بدون استثنا به عدالت همه آنان رأي داد .
علماي اهل سنت چون همه صحابه را عادل و پرهيزكار مي دانند ، آنان را بالاتر و برتر از هرگونه نقد و انتقاد مي شمارند ، حقيقت آن است كه اهل سنت ، به ظاهر همه صحابه را عادل مي دانند ، ولي عملاً با آنان به سان افراد معصوم رفتار مي كنند ، به دليل اين كه حاضر به نقد آنان نبوده و نقد صحابه را نوعي انتقاد از دين مي شمارند .
اصولاً اين قداستي كه صحابه پيامبر در قرن هاي اخير به خود گرفته اند ، در عصر رسول خدا ، حتي در قرن اوّل و دوم براي آنان ثابت نبود . به مرور زمان اين جامه قداست بر اندام آنان پوشانده شد ، حتي كار به جايي رسيد كه مي گويند : اگر فردي به نقد يكي از صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پرداخت ، زنديق است و مي خواهد شهود و دليل ما را از دست ما بگيرد .^{( 2 )}
ولي اين نوع افراط و غلوّ دور از واقع بيني است ، در جايي كه قرآن آنان را قابل نقد مي داند و از كارهاي آنان انتقاد مي كند ، نمي توان اين اصل را پذيرفت و اگر كسي در زندگي صحابي بحث و گفتگويي بكند; از برخي ستايش و برخي را نكوهش كند ، اين نشانه آن است كه مي خواهد دين خود را از سرچشمه سالم بگيرد و از آلودگي آن جلوگيري كند .
اگر انتقاد از صحابه از اين نظر ممنوع است كه ما دين و آيين خود را از آنها گرفته ايم ، مشابه اين سخن درباره تابعان نيز صادق است ، زيرا ما دين خود را از

1 . جمعه/11.
2. الاصابة، ج71 ص 17.
629
تابعان نيز گرفته ايم كه از صحابه اخذ كرده اند .
از اين گذشته ، در ميدان نقد ، گروهي مردود مي شوند ، نه همه صحابه ، آنگاه دين خود را از گروه هاي بي غل و غش مي گيريم ، نه از افراد مشكوك و مردود . در واقع تحقيق درباره راويان ـ خواه صحابي باشد يا تابعي ـ نوعي بها دادن به دين است .
اصولاً علماي اسلام ، علم رجال و درايه را براي همين تأسيس كرده اند كه حديث سره از ناسره تميز داده شده و صحيح از ناصحيح بازشناسي شود و هر نوع دقت در شناخت راوي را نوعي تلاش در حفظ دين تلقي كرده اند . علماي حديث ، به تلاميذ خود چنين مي گفتند :
« إنّ هذا الْعِلمَ دينٌ فَانْظُرُوا عَمَّنْ تَأْخُذُونَ دِينَكُمْ » .^{( 1 )}
« اين حديث ها مبناي دين است ، پس بنگريد كه دين خود را از چه كسي اخذ مي كنيد » .
پيامبر گرامي مي فرمايد :
« مَنْ أَصْغَي إِلي ناطِق فَقَدْ عَبَدَهُ ، فَإِنْ كانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ فَقَد عَبَداللّهَ وَإِنْ كانَ النّاطِقُ عَنْ إِبْلِيسَ ، فَقَدْ عَبَدَ إِبْلِيسَ » .^{( 2 )}
« هر كس به سخن گوينده اي گوش كند ، گويي او را پرستيده است ، اگر گوينده از جانب خدا سخن گويد ، خداي را پرستش كرده و اگر از جانب ابليس سخن بگويد ، ابليس را پرستيده است » .
واژه « ابليس » ، كنايه از انسان هاي كذاب ووضّاع است كه از زبان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) وضع حديث مي كردند .

1. صحيح مسلم:1/11، باب أنّ الأسناد من الدين; سنن الدارمي:1/113.
2. عيون اخبار الرضا (عليه السلام) ، ج1، ص 303، حديث 63.
630
بنابراين ، نتيجه مي گيريم كه طبق آيات قرآن ، صحابه به دو دسته تقسيم مي شوند :
1 . گروهي عادل و پاكدامن و پرهيزگار كه پس از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، حجت هاي الهي و انسان هاي وارسته بر روي زمين بودند ، زيرا سخني جز از پيامبر نمي گويند .
2 . گروهي ديگر ، انسان هايي كه به ظاهر ايمان آورده ، ولي در عمل بر خلاف آن رفتار مي كردند و قرآن آنان را به ده صنف تقسيم نموده و از اخذ حديث و دين از آنان جلوگيري مي كند و در سطور گذشته ما به اين دو گروه و آيات مربوط به آنها اشاره كرديم .
گاهي ديده مي شود كه هر نوع نقد از صحابه را مخالف با اين آيه مي دانند كه مي فرمايد :
« تِلْكَ أُمّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تسألون عمّا كانُوا يَعْمَلُون » .^{( 1 )}
« آنها امّتي بودند كه از ميان رفتند ، اعمال آنها مربوط به خودشان بود ، و اعمال شما نيز مربوط به خود شماست ، و شما هيچ گاه مسئول اعمال آنها نخواهيد بود » .
ذيل آيه هرگز درصدد اين نيست كه در مقام اخذ دين از كسي ، درباره او سخن نگوييم و درباره مراتب تقواي او تحقيق نكنيم ، آيه مي گويد هر كسي مسئول عمل خود مي باشد ، ما هم اين اصل را مي پذيريم ، ولي اين اصل مانع از آن نيست كه در مقام اخذ دين از فردي ، تحقيق كنيم كه آيا واقعاً انساني درستكار است يا منحرف ؟

1. بقره/134.
631
اصولاً اگر معني آيه اين است كه در زندگي اجتماعي افراد نبايد تحقيق كرد ، پس بايد قول شاهد را بدون تحقيق پذيرفت و اصولاً بايد كتاب هاي رجال و معجم هاي مربوط به شناسايي راويان را به دور ريخت .
عجيب اينجاست كه علماي اهل سنّت ، بر عدالت همه اصحاب صحّه نهاده و از اين طرف مطالبي از پيامبر درباره اصحاب نقل مي كنند كه صد در صد بر خلاف اين نظريه است .
عدالت صحابه در احاديث
مؤلفان صحاح و مسانيد ، براي « مناقب » صحابه ، باب مستقلي را گشودهاند ، بلكه گاهي براي هر كدام ، بابي تنظيم كردهاند ، و در آن ، فضايل و مناقب آنان را نقل كردهاند; ولي هرگز ديده نشده است ، بابي به عنوان « مثالب » صحابه كه نقطه مقابل « مناقب » است ، بگشايند . از اين روي ، ناچار شدهاند رواياتي را كه در مذمت گروهي از آنان وارد شده است ، در بابهاي ديگر بگنجانند . مثلاً ، « بخاري » ، در باب « فتن » ، به درج آنها مبادرت جسته و ابن اثير ، صاحب « جامع الاصول » ، در فصول مربوط به قيامت ، مانند « حوض » ، آنها را نقل كرده است; در حالي كه وضع طبيعي ، ايجاب ميكرد كه در كنار بيان نيكيهاي آنان ، بابي به نام بديها و زشتيهاي آنان گشوده شود; تا انسان از داوري احاديث درباره صحابه پيامبر ، آگاه گردد . ما در اينجا از ميان روايات انبوه ، به نقل سه روايت ميپردازيم و علاقهمندان مي توانند به مداركي كه در ذيل به آنها اشاره خواهيم كرد ، مراجعه كنند .
1 . « سهل بن سعد » ميگويد ، پيامبر فرمود :
« إنّي أفرطُكم عَلي الحَوضِ مَنْ وَرَدَ ، شَرِبَ وَمَنْ لَمْ يَظْمأ أبداً ،
632
ولْيَردنّ عليّ أقوامُ أعرفُهُم ويَعرفونني ثمّ يُحالُ بيني وبينَهُم فأقول إِنّهُم مِنّي فَيُقال لا تَدري ما أحدَثُوا بَعدكَ فأقُول سُحقاً لمن بدّل بعدي » .^{( 1 )}
« من پيشتاز شما به سوي حوض هستم ، هر كس بر آن وارد شد ، از آن مينوشد ، و آن كس كه نوشيد هرگز تشنه نميشود . در آنجا ، گروهي بر من وارد ميشوند كه من آنان را ميشناسم و آنان نيز مرا ميشناسند ، ولي آنان را از من دور ميكنند . . . ، من ميگويم : آنان از من هستند . گفته ميشود : نمي داني بعد از تو چه بدعتهايي را به وجود آوردند . در اين موقع مي گويم ، نابودي بر آنان كه پس از من ، آيين مرا دگرگون كردند » .
2 . بخاري و مسلم نقل كرده اند كه پيامبر گرامي فرمود : « روز رستاخيز گروهي از ياران من ، بر من وارد ميشوند ، ولي از حوض رانده ميشوند . ميگويم ، خدايا ، آنان ياران من هستند ، خطاب مي آيد : نمي داني بعد از تو چه كردند ، آنان به حالت گذشته خود ( جاهليت ) باز گشتند » .^{( 2 )}
3 . بخاري ، نقل مي كند كه رسول گرامي فرمود : « در آن حالي كه من در كنار حوض ايستاده ام ، ناگهان گروهي پديدار مي شوند ، وقتي آنان را مي شناسم ، آنان را از من دور مي كنند » .
آيا گروهي كه از نظر فكري و عقيدتي و يا از نظر عمل و كردار ، به عصر جاهلي باز گردند ، مي توانند عادل و دادگر ، زاهد و پارسا ، و صالح و نيك فرجام باشند ؟

1. جامع الاصول،ج 11،كتاب الحوض،ص120،حديث7972.نقل از صحيح بخاري ومسلم.
2. جامع الاصول، ج 11، ص 120، حديث 7972، (ارتدوا علي ادبارهم القهقري).
633
ما در اينجا به همين مقدار از احاديث نكوهش گر ، اكتفا ورزيده و علاقمندان را به مطالعه كتاب هاي حديث در باب هاي ياد شده سفارش مي كنيم و ياد آور مي شويم كه هيچ عبارتي رساتر از جمله « ارتدوا علي ادبارهم القهقري » ، در نكوهش اين گروه نمي توان يافت و اين عبارت بيان مي كند كه به راستي گروهي از ياران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بدعت هايي در دين گذاردند و به عصر جاهلي باز گشتند .
عدالت صحابه در آينه تاريخ
داوري قرآن و پيامبر درباره « عدالت صحابه » را از نظر گذرانديم ، اكنون وقت آن رسيده كه نداي تاريخ و قضاوت آن را درباره همه صحابه بشنويم . بررسي شايسته اين مطلب ، در گرو اين است كه زندگي هفتاد ساله امت اسلامي را پس از پيامبر ، به طور مفصل مرور كنيم تا كاملاً با سيماي حقيقت آشنا گرديم . ناگفته پيداست كه بررسي همه جانبه ، در اين كتاب نمي گنجد ، از اين جهت ، تنها به فشرده گويي بسنده مي كنيم و سخن را از شركت صحابه در قتل خليفه سوم ، و نبردهاي « جمل » و « صفين » ، آغاز مي كنيم .
شركت كنندگان در قتل خليفه سوم و پايهگذاران جنگ جمل و صفين و نهروان ، همگي از مهاجرين و انصار و احياناً از تابعان بودند . حكومت معاويه ، پس از بر كناري حسن بن علي (عليه السلام) به وسيله مزدوراني از صحابه ، تثبيت شد و اين منحصر به معاويه نبود ، بلكه در استوار شدن حكومت « يزيد » نيز ردپاي صحابه به چشم مي خورد ، در حكومت مروانيان كه بوسيله مروان بن حكم آغاز شد نيز چنين بود . و فساد و ستم در عصر فرزندش عبد الملك ، به اوج خود رسيد ، به گونه اي كه مكه معظمه در عصر حكومت امويها به وسيله « منجنيق » سنگ باران گرديد .
هنگامي كه عثمان به خلافت رسيد ، ابو سفيان در يك محفل مخصوص كه همه اعضاي آن را امويها تشكيل ميدادند و كاملاً درهاي آن بسته بود ، رو به آنان
634
كرد و گفت :
« آيا در اين مجلس از غير بني اميه كسي هست ؟ گفتند : نه . آنگاه به همه آنان گفت : اي فرزندان بني اميه ! گوي حكومت را به يكديگر پاس بدهيد و كاملاً آن را حفاظت كنيد; سوگند به كسي كه ابو سفيان به او سوگند ياد مي كند ، نه عذابي هست و نه بهشتي ، نه آتشي و نه رستاخيزي » .^{( 1 )}
در دوران حكومت عثمان ، روزي ابو سفيان كه از كنار قبر حضرت حمزه « سيّد الشهداء » مي گذشت ، خطاب به قبر حمزه گفت :
« ذُقْ عُقَقَ ، انّ المُلكَ الّذي كُنّا نَتَنازَعُ عَلَيْهِ أَصْبَحَ الْيَومَ بِيَد صِبيانِنا » .^{( 2 )}
« اي فرزند نا فرمان ، بچش ، فرمانروايي و حكومتي كه ما بر سر آن ، با هم ميجنگيديم ، امروز به دست بچه هاي ما افتاده است » .
اين جمله ها ، حاكي از كفر و ارتداد گوينده آن است و شايد وي از روز نخست نيز يك لحظه ايمان نياورده بود . زشت کاري ها و زشت گويي ها ، منحصر به نامبرده نيست و علاقه مندان مي توانند در اين زمينه به كتاب هاي تاريخ و رجال مراجعه كنند و از بيدادگري هاي گروهي از صحابه كه قلم از نوشتن آن ها شرم دارد ، آگاه شوند . مانند :
1 . خالد بن وليد ، « مالك بن نويره » را كشت و با همسر او كه در عده بود ازدواج كرد .^{( 3 )}
2 . بسر بن ارطاة ، به فرمان معاويه ، حمام خوني در حجاز و يمن به راه

1. شرح ابن ابي الحديد، ج 9، ص 53. به نقل از كتاب «السقيفه»، نگارش جوهري.
2. قاموس الرجال، ج 10، ص 289. به نقل از شرح ابن ابي الحديد.
3. تاريخ كامل، ج 2، ص 358.
635
انداخت و حتي دو كودك « عبيداللّه بن عباس » را كشت .^{( 1 )}
3 . سفيان بن غامد ، به فرمان معاويه به سوي عراق يورش برد و پس از ويراني و كشتار و غارت بسيار ، به شام باز گشت .^{( 2 )}
4 . مسلم بن عقبه ، فرمانده سپاه يزيد ، هزاران نفر را در مدينه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، در ماجراي « حره » به قتل رسانيد و ناموس دختران و زنان مدينه را تا سه روز بر سپاه يزيد حلال شمرد .^{( 3 )}
5 . سمرة بن جندب ، در دوران حكومت خود در بصره ، خونهاي فراواني ريخت .^{( 4 )}
6 . مسيلمه كذاب ، پس از ورود به مدينه و ايمان ظاهري ، به سوي قوم خود بازگشت و ادعاي نبوت كرد .^{( 5 )}
7 . وليد بن عقبه ، در دوران استانداري خود در حالي كه شراب نوشيده بود ، نماز صبح را چهار ركعت خواند و در ركوع و سجود ، پي در پي ميگفت : « اشربي و اسقني . . . بمن شراب بنوشان و مرا سيراب كن » . وقتي به او گفتند ، نماز صبح را چهار ركعت خواندي ، در پاسخ گفت : اگر مي خواهيد ، بر آن بيفزايم .^{( 6 )}
8 . جبلة بن حنبل ، در نبرد « حنين » ، فرياد بر آورد : « سحر باطل شد » . ابوسفيان بن حرب هم آهنگ با او ، گفت : « شكست تا لب دريا ادامه دارد » .^{( 7 )}

1. اسد الغابه ج 1، ص 180. تاريخ كامل، ج 3، ص 383.
2. شرح ابن ابي الحديد، ج 2، ص 85 ـ 88.
3. طبقات كبري، ج 5، ص 283 و 147.
4. سير اعلام النبلاء، ج 3، ص 185. مينويسد: هفتاد هزار نفر را كشت.
5. تاريخ كامل، ج 2 ص 360.
6. الكامل، نگارش ابن اثير، ج2، ص42. اسد الغابة، ج5، ص91.
7.سيره ابن هشام، ج4، ص 443.
636
9 . ذو الخويصره ، در تقسيم غنائم به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) اهانت كرد و گفت : « اعدل » ، يعني اي پيامبر با عدالت رفتار كن . رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بر وي نهيب زد : اگر عدل و داد نزد من نباشد ، پس نزد كيست ؟ آنگاه فرمود : « اين مرد ، در آينده پيرواني پيدا مي كند كه به موشكافي بي جا در دين ميپردازند ، تا آنجا كه از دين بيرون ميروند ، همانگونه كه تير از كمان بيرون مي جهد » .^{( 1 )}
اين ها نمونه اي از خطاها و جنايت هاي بسياري از ياران به اصطلاح عادل پيامبر است كه اگر كسي درباره آنان سخن بگويد و به جرح و تعديل آنان برخيزد ، فوراً متهم ميشود كه مي خواهد اساس دين مسلمانان را متزلزل سازد .
ما درباره اين شخصيت هايي كه فجايع آنان بر همه روشن است ، بيش از اين سخن نمي گوييم ، بلكه به نقل سخنان صحابه و رفتار آنان نسبت به يكديگر ، مي پردازيم :
1 . بخاري در صحيح خود ، مشاجره سعد بن معاذ را با سعد بن عباده ، نقل كرده و مي گويد : « پيامبر پس از انتشار خبر « افك » ، بر بالاي منبر قرار گرفت ، و با كنايه ، از « عبد اللّه بن اُبيّ » رئيس منافقان ، شكايت كرد و فرمود : وي ، مردي را متهم به خيانت به خانواده من كرده است كه من جز خير و نيكي در او نديده ام ، و هرگز تنها به خانه من وارد نميشود » در اين هنگام « سعد معاذ » برخاست و گفت : « اي پيامبر خدا ، اين مرد ، اگر از « اوسيان » ( قبيله سعد معاذ ) است ، گردن او را ميزنيم و اگر از برادرانمان ، « خزرجيان » است ، هر چه امر بفرماييد ، اطاعت ميكنيم » .
ناگهان « سعد بن عباده » ، رئيس خزرج ، برخاست و به ناطق قبلي نهيب زد و گفت : « تو دروغ ميگويي ، هرگز نميتواني فردي از خزرجيان را بكشي و اگر آن

1.سيره ابن هشام، ج4 ص496.
637
كس كه رسول گرامي از او شكايت ميكند ، از اوسيان باشد ، دوست نداري كه او را بكشي » . « اسيد بن حضير » ، پسر عموي « سعد بن عباده » برخاست و به خاطر اختلافي كه با او داشت ، به او حمله كرد و گفت : « تو دروغ ميگويي ، هر كس كه رسول خدا را آزار دهد ، مي كشيم ، ولي تو منافق هستي و از منافقان دفاع مي كني . در چنين شرائطي ، هر دو قبيله ، از جاي برخاستند كه با هم درگير شوند ، پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حالي كه روي منبر نشسته بود ، آنان را اندك اندك آرام ساخت ، تا سكوت بر مجلس حاكم شد » .^{( 1 )}
شگفتا كه صحابه ، خود يكديگر را به باد انتقاد گرفته و به كذب و نفاق متّهممي سازند ، ولي دايه هاي مهربان تر از مادر ، همه آنان را عادل مي پندارند .
2 . شورشيان بر عثمان ، غالباً صحابي بودند و پس از يك محاصره طولاني به زندگي او پايان بخشيدند . آيا مي توان گفت : قاتل و مقتول هر دو بر حق و عادل بوده اند ؟ يا خليفه از خط اسلام كنار رفته و انحرافاتي در حكومت او پديد آمده بود و به جزاي خود رسيد; و يا شورشيان از صحابه ، بدون مجوز شرعي خون خليفه را ريختهاند و در هر حال نمي توان هر دو گروه را درست کار دانست .
3 . طلحه و زبير ، نبرد سنگين و خونيني بر ضد امير مؤمنان (عليه السلام) به راه انداختند و عائشه ، آنان را در اين راه كمك كرد و گروه زيادي از دو طرف ، كشته شدند . بايد پرسيد كه حكم خروج بر امام منصوص ـ از نظر شيعه ـ و منتخب و برگزيده از طرف مهاجر و انصار چيست ؟ اين همان مسأله « بغي » و « بغاة » است كه در كتاب هاي فقهي به صورت مبسوط از آن بحث شده است . آيا مي توان ياغيان بر امام مفترض الطاعة را عادل خواند ؟
4 . معاوية بن ابي سفيان ، در جنگ « صفين » ، رو در روي علي (عليه السلام) ايستاد

1. صحيح بخاري، ج 5، ص 118 ـ 119.
638
و سپاه شام را رهبري كرد ، در حالي كه بيشتر صحابه ، در ركاب علي اميرمؤمنان (عليه السلام) و تعداد اندكي از آنان نيز با معاويه بودند . شايد نزديك بهيك صد صحابي بدري ، در ركاب امير مؤمنان شمشير ميزدند . پس از نبردخونيني كه چند ماه ادامه داشت ، با سياست قرآن بر نيزه كردن ، طرفين دست ازنبرد كشيدند ، در حاليكه معاويه 45000 كشته و امير مؤمنان 25000 مقتولداشت . اين خونها بر اثر آتش افروزي معاويه و عمرو عاص ريخته شد;حال چگونه مي توان بر همه صحابي كه معاويه و . . . در بين آنان است ، رحمت فرستاد و همه را عادل و دادگر خواند ، و آنان را فراتر از جرح و تعديل پنداشت ؟
شگفت اين جا است كه محدثان اهل سنت ، درباره پيامبراني مانند داود و سليمان ، احاديث تند و زننده اي نقل مي كنند كه هرگز با عصمت و حتي عدالت عادي نيز ، جمع نميشود ، ولي به هنگام سخن از صحابه ، بحث و بررسي را تحريم ميكنند و مي گويند : ما نبايد درباره آنان به جرح و تعديل بپردازيم . گويي آنان مافوق قانون هستند و قوانين خدا درباره آنان نازل نشده است .
مؤلف « المنار » ، از يكي از بزرگان مكه ، چنين نقل مي كند : « در استانبول با يك دانشمند آلماني ملاقات داشتم ، او به من گفت : بر ما مردم آلمان و حتي اروپا ، لازم و واجب است كه مجسّمه طلايي معاويه بن ابي سفيان را در يكي از ميدانهاي بزرگ « برلين » نصب كنيم ، گفتم چرا ؟ گفت : براي اينكه وي نخستين كسي بود كه برنامه حكومت اسلامي را از دموكراسي و انتخابات آزاد ، به رژيم سلطنتي موروثي تبديل كرد و اگر او دست به چنين كاري نمي زد ، اسلام جهان را ميگرفت و اكنون ملت آلمان و كليه ملل اروپا ، عرب و مسلمان بودند ( و مليت هاي خود را از دست داده بودند ) » .^{( 1 )}
اين ، وضع زندگي « خال المؤمنين » است كه هم اكنون در خطبه هاي نماز

1. المنار، ج 11، ص 269، تفسير سوره يونس.
639
جمعه ، بر او رحمت فرستاده ميشود . « تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل » .
هر گاه كردارهاي زشت و نادرست اين گروه از صحابه مطرح مي شود ، طرفداران « عدالت صحابه » ، مسأله اجتهاد معاويه و امثال او را ، پيش مي كشند و مي گويند : معاويه و طلحه و زبير ، در كار خود مجتهد بودند ، هر چند در اجتهاد خود به خطا رفتند ، پس نه تنها كيفر نخواهند داشت ، بلكه به اندازه نيمي از پاداش مجتهدان « مصيب » ، به آنان پاداش داده خواهد شد .
640
2
حديث « اصحابي كالنجوم »
سؤال : شيعه درباره روايت « أصحابي كالنجوم . . . » چه مي گويد ؟
پاسخ : محدثان از ابن عمر نقل مي كنند كه پيامبر فرمود : « مثل أصحابي مثل النجوم يهتدي بها فبأيّهم أخذتم بقوله اهتدتم » .^{( 1 )}
« ياران من مانند ستارگانند ، از سخن هركدام پيروي كنيد ، هدايت مي شويد » .
پيرامون اين حديث ، از نظر مضمون و سند ، گفتگوهاي فراواني انجام گرفته است ، نخست درباره مضمون آن سخن مي گوييم :
گوينده اين سخن مي خواهد همه صحابه پيامبر را كه فزون از صد هزار بودند ، به ستارگان آسمان تشبيه كند و بگويد هر فردي از ياران من ، مايه هدايت است ، چنان كه هر ستاره اي در آسمان داراي چنين ويژگي است ، در حالي كه اين مسأله درباره ستارگان كه به آنها تشبييه شده اند ، صحيح نيست ، زيرا هيچگاه همه ستارگان چنين ويژگي ندارند ، و لذا قرآن گاهي كلمه « نجم » را به صورت مفرد مي آورد و مي فرمايد :
« وَعَلامات بِالنجم هُمْ يَهْتَدون » .^{( 2 )}
« علاماتي قرار داد ـ و شب هنگام ـ با ستاره هدايت مي شوند » .

1. مسند جامع، ج10، ص 783.
2. نحل/16.
641
و گاهي واژه « نجوم » را به كار مي برد ، ولي مقصود از آن ستارگان مخصوص و معهودي است كه عرب ها با آنها آشنا بودند ، چنان كه مي فرمايد :
« وَهُوَ الّذي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُوم لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنا الآياتِ لِقَوم يَعْلَمُون » .^{( 1 )}
« او كسي است كه ستارگان ويژه اي را براي شما قرار داد تا در تاريكي هاي خشكي و دريا با آنها راه يابيد ، ما نشانه هاي خود را براي كساني كه مي دانند ، بيان داشتيم » .
بنابراين اگر مضمون حديث صحيح باشد ، بايد گروه خاصي از صحابه مايه هدايت باشند ، نه همه آنان . و ناگفته پيداست كه اخلاص و پاكي گروه خاص به صورت قضيه جزئيه ، جاي گفتگو ندارد .
اصولاً چگونه پيامبر همه ياران خود را مايه هدايت معرفي مي كند ، در حالي كه برخي از آنان را مانند وليد بن عقبه در سوره حجرات فاسق مي خواند و گذشته از اين برخي از صحابه روي زمين را با خون پاكان رنگين كردند . بسر بن ارطاة پس از ارتكاب جرائمي كه از شنيدن آن عرق شرم بر پيشاني انسان مي نشيند ، دو كودك عبيداللّه بن عباس را كشت .
از نظر سند نيز محققان و حديث شناسان ، اين حديث را مجعول مي دانند .
ابوجعفر نقيب مي گويد : اين حديث را اموي هاي متعصب جعل كرده اند . در زمان امويان دو گروه آنان را ياري مي كردند : گروهي به شمشير و گروهي با وضع حديث .^{( 2 )}
تنها ابوجعفر نقيب نيست كه حديث يادشده را مجعول مي داند ، ابن حزم در

1. انعام/97.
2. شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، ج20، ص 12.
642
رساله ويژه اي درباره قياس مي گويد : « "حديث نجوم" خبري دروغ و جعلي و باطل است كه هرگز صحت ندارد » .^{( 1 )}
رجالي معروف ، ذهبي كه پيشواي رجاليون اهل سنت است ، مي گويد : اين حديث ثابت نيست و اسانيد آن ، همگي ضعيف است .^{( 2 )}
الباني حديث شناس معروف ، اين حديث را از موضوعات مي داند .^{( 3 )} البته كساني كه بر مجعول بودن حديث تصريح كرده اند بيش از آن هستند كه از آنها نام ببريم .
از اين گذشته ، چگونه پيامبر ، همه صحابه را ستارگان راه هدايت معرفي مي كند ، در حالي كه آنان در بسياري از مسائل با يكديگر اختلاف داشتند و مراجعه به فقه و تاريخ حيات خلفا ، اين مسأله را به ثبوت مي رساند ، مثلاً در مسأله سه طلاق در يك مجلس ، عمر بن خطاب در يك طرف ، و ديگران در طرف مخالف قرار داشتند .
علاوه بر اين ، معني حديث اين است كه همه صحابه در يك سطح و در يك افق قرار دارند ، در حالي كه در ميان آنان عالم و جاهل ، آگاه و ناآگاه فراوان بود ، تا آنجا كه برخي از آنان فتوا داده اند كه خوردن تگرگ روزه را باطل نمي كند .^{( 4 )}

1. البحر المحيط، 5 و 528.
2. ميزان الاعتدال، ج1، ص 413، شماره 1511; و ج2، ص 102، شماره 3003.
3. سلسلة الاحاديث الضعيفة والموضوعة، ج1، ص 146ـ 148.
4. مشكل الآثار، ج2، ص 449، شماره 6650.
643
3
روايات صحابي
سؤال : چرا شيعه روايات صحابه را نمي پذيرد ؟
پاسخ : رواياتي كه از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به وسيله راويان نقل مي شود ، بر سه دسته اند :
1 . خبر متواتر .
2 . خبر مقرون به قرائن مفيد علم .
3 . خبر واحد .
همه عقلاي جهان به دو قسم نخست عمل مي كنند و هرگز به وضع راوي و شرايط او نمي نگرند ، زيرا خبر از نظر قوت و قدرت به حدي است كه علم آفرين بوده و هر نوع شك و ترديد را از بين مي برد .
امّا خبر متواتر چيست و چه شرايطي دارد و يا خبر مقرون به قرائن كه علم آفرين است ، كدام است ؟
در كتاب هاي علم اصول وبالاخص علم درايه درباره آنها سخن گفته شده و شيعه هم به عنوان گروهي از عقلاي جهان بر اين دو دسته از روايات عمل مي كند .
سخن درباره دسته سوم از روايات است :
از آنجا كه در مسائل اعتقادي ، هدف ايمان و اعتقاد است ، خبر واحد فاقد
644
ارزش است ، زيرا نتيجه مطلوب از آن حاصل نمي شود ، ولي اگر خبر مربوط به احكام و مسائل عملي باشد ، هرگاه سلسله سند ، همگي عادل و پاكدامن و پرهيزگار باشند ، شيعه به اين حديث عمل مي كند و در اين مورد ، فرقي ميان تابعي و صحابي قائل نيست . ولي اگر يكي از راويان ، مخدوش و ضعيف باشد ، چنين خبري حجت نبوده و قابل احتجاج نيست ، همين ضابطه در رواياتي كه به وسيله راويان از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) نقل مي شود نيز حاكم و صادق است .
خوشبختانه قسمتي از روايات پيامبر اكرم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از طرق صحيح در اختيار ماست ، بخشي از آنها از طريق امامان اهل بيت (عليهم السلام) از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل شده و برخي ديگر از طريق راويان معتبر و با تقوا ، و شيعه به همه اينها عمل مي كند .
آنچه در سؤال آمده ، خيالي بيش نيست ، برخي از رواياتي كه مورد عمل فقيهان شيعه است ، در صحيح بخاري و مسلم و ديگر سنن نيز آمده است ، ولي مهم اين است كه سند پيراسته از نقد و جرح باشد .
در پايان يادآوري مي كنيم كه از نظر فقه ما ، كساني كه ناصبي هستند و بغض اهل بيت (عليهم السلام) را در دل دارند ، كافر و غير قابل اعتمادند ، ولي متأسفانه اين ميزان در برخي از كتاب هاي حديثي ناديده گرفته شده ، مثلاً عمران بن حطّان كه در رأس خوارج قرار دارد ، در سلسله سندهاي صحيح بخاري و غيره وجود دارد كه از نظر ما قابل اعتماد نمي باشد .
645
4
انتقاد از صحابه
سؤال : با انتقاد از صحابه ، دين متزلزل مي شود ، چون دين توسط آنها به ما رسيده است ، نظر شما چيست ؟
پاسخ : پرسش ياد شده بر يك اساس پذيرفته نشده استوار است و آن اين كه روايات همه صحابه پيامبر ، مردود و غير مقبول است; در حالي كه اين اصل ، صحت ندارد .
در گذشته يادآور شديم كه ياران پيامبر نيز همانند تابعان ، به صالح و ناصالح; و مقبول و غير مقبول تقسيم مي شوند و نپذيرفتن روايات صنف دوم ، دليل بر اين نيست كه همه روايات صحابه پيامبر از درجه اعتبار ساقط است .
از اين گذشته ، روايات پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از طريق پيشوايان معصوم (عليهم السلام) يعني علي بن أبي طالب (عليه السلام) و خاندان رسالت ، كه خود از برترين صحابه بوده اند ، در اختيار ما قرار گرفته است و نپذيرفتن روايات انسان هاي ضعيف يا مجهول و مبهم دليل بر نفي كلي نيست و سبب تزلزل دين نمي گردد ، زيرا پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) دو حجّت گرانبها از خود به يادگار نهاده و امّت اسلامي با تمسك به اين دو از هر مرجعي بي نياز خواهند بود .
اصولاً اين پرسش شگفت اور است ، سؤال كننده به جاي اين كه پايه هاي
646
دين را محكم و استوار سازد ، مي گويد : اگر صحابه نقدپذير باشند ، دين متزلزل مي شود ، در حالي كه ديني كه اساس آن به وسيله خداوند متعال و پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) گذاشته شده و با وعده الهي تا روز قيامت باقي است ، « با نقد چند نفر » هرگز متزلزل نخواهد شد .﷯

647
5
امام علي (عليه السلام) و تأييد خلفا
سؤال : امام علي (عليه السلام) خلفا را تأييد مي كرد ، به چه دليل شما شيعيان خلافت آنان را نمي پذيريد ؟
پاسخ : رفتـار امام علي (عليه السلام) با خلفا را بايد در دو زمينه مورد بررسي قرار داد :
1 . به رسميت شناختن خلافت آنان .
2 . همكاري امام با دستگاه خلفا در حل معضلات ديني و مشكلات سياسي;
و اين دو مطلب بايد از يكديگر تفكيك شود .
به صورت قاطعانه مي گوييم كه موضع امام در مورد اوّل كاملاً منفي بود و در مورد دوم مثبت .
در مورد دلايل منفي بودن موضع امام در مورد نخست بايد گفت :
اوّلاً ، چگونه مي تواند علي (عليه السلام) خلافت ديگران را به رسميت بشناسد ، در حالي كه وي از جانب خدا در مواضع مختلف وبالأخص روز غدير ، به عنوان وليّ مسلمانان و سرپرست آنان معرفي شده است ؟ ولايت امام ، يك حكم آسماني بود كه جز خدا ، هيچ فردي نمي تواند آن را دگرگون سازد ، چنان كه مي فرمايد :
648
« وَما كانَ لِمُؤْمِن وَلا مُؤْمِنَة إِذا قَضَي اللّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الخيرة مِنْ أَمرِهِم » .^{( 1 )}
« هيچ مرد و زن با ايماني حق ندارد هنگامي كه خدا و پيامبر او درباره امري حكمي كنند ، اختياري ( در برابر فرمان خدا ) داشته باشد » .
امامت امام حق شخصي وي نبود كه از آن چشم پوشي كند ، بلكه حكم الهي بود كه هيچ كسي قادر بر تغيير آن نيست ، امّا اگر شرايط براي اجراي اين حكم فراهم نباشد ، مصلحت ايجاب مي كند كه درباره آن سكوت كند ، نه اين كه ديگري را جاي خود بنشاند .
ثانياً : تاريخ سقيفه و بررسي زندگي امام (عليه السلام) ، حاكي است كه آن حضرت با وجود شديدترين فشارها ، دست بيعت به سوي خلفا دراز نكرد .
معاويه در يكي از نامه هاي خود به علي (عليه السلام) مي نويسد : « تو همان كسي هستي كه به سان شتر افسار زده به سوي بيعت كشيدند » ; و اين جمله بيانگر آن است كه فشار براي بيعت به حدي بود كه امام را به زور از خانه خود بيرون كردند و به مسجد بردند .
امام (عليه السلام) در پاسخ نامه معاويه ، اين بي حرمتي را انكار نمي كند ، ولي تصريح مي كند كه اين نشانه مظلوميت اوست ، آنجا كه مي فرمايد :
« وقلتَ أن كنتُ اقادُ كما يُقاد الجَملُ المَخشُوشُ حتي أُبايعَ ولَعَمرُ اللّهِ لَقَد أردتَ أنْ تَذمَّ فمدحتَ وأن تفضحَ فافتضحتَ وما علي المُسْلِم من غِضاضة مِنْ أنْ يكونَ مَظلوماً ما لم يَكُن شاكّاً في دينه ولا مُرتاباً بِيَقينه .^{( 2 )}
گفتي كه همچون شتر ، افسار زدند و كشيدند كه بيعت كنم ، عجبا ـ به خدا

1. احزاب/36.
2. نهج البلاغه، نامه 28.
649
سوگند خواستي مذمت كني ولي ناخود آگاه ستودي ، خواستي رسوا كني ولي رسوا شدي . براي يك مسلمان نقص نيست كه مظلوم واقع شود ، مادام كه در دين خود ترديد نداشته باشد و در يقين خود شك نكند » .
ثالثاً : بخاري ، كه كتاب حديثي خود را بر وفق سياست حاكم بر عصر خويش نوشته ، در كتاب « مغازي » به سندي از عايشه چنين نقل مي كند :
فاطمه دخت پيامبر كسي را به نزد ابي بكر فرستاد تا سه چيز را برگرداند :
الف . ميراث او از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) .
ب . فدك .
ج . آنچه از خمس غنايم خيبر مانده است .
ابوبكر در پاسخ گفت : از پيامبر شنيده است : « لا نُوَرث ، ما تركناه صدقة » : « ما ارث نمي گذاريم ، آنچه از ما باقي مي ماند ، صدقه است و زندگي آل محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از همين مال تأمين مي شود » ، تا اين كه مي گويد : فاطمه از موضع گيري منفي ابوبكر خشمگين شد . او را ترك گفت و ديگر با او سخن نگفت و پس از پيامبر شش ماه زنده بود .^{( 1 )}
وقتي فاطمه (عليها السلام) درگذشت شوهرش علي (عليه السلام) او را شبانه دفن كرد و ابوبكر را از درگذشت او آگاه نساخت و تا فاطمه زنده بود ، علي با ابي بكر بيعت نكرد .^{( 2 )}
حديث ياد شده حاكي است كه امام و همسرش ، مدت شش ماه از بيعت با

1. متن حديث چنين است: «فوجدتْ فاطمة علي أبي بكر في ذلك فهجرته فلم تكلمه حتّي توّفيت» محقق صحيح بخاري، فعل «فوجدت» را به «غضبت» تفسير كرده است، بنابراين ، فاطمه جان به جان آفرين داد در حالي كه از خليفه وقت خشمگين بود.
همچنين بخاري در «باب مناقب قرابة رسول اللّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) : 3714، نقل مي كند كه آن حضرت فرمود: «فاطمة بضعة منّي، فمن أغضبها، أغضبني».
2. صحيح بخاري، باب غزوه خيبر، حديث 4241.
650
او سرباز زدند . اگر خلافت ابي بكر ، شرعي و به اصطلاح جامع الشرايط بود ، چرا دختر گرامي پيامبر فاطمه (عليها السلام) در حالي كه بر او خشمگين بود ، جهان را وداع كرد ، و همسر او نيز تا شش ماه با او بيعت ننمود ؟
در اين جا يك نوع تناقض از نظر اصول اهل سنت وجود دارد ، زيرا مورخان بر اين قولند كه دخت گرامي پيامبر ، با خليفه بيعت نكرد و تا آخرين لحظه زندگي ، با او سخن نگفت ، حتي مي گويند مادامي كه دخت گرامي پيامبر در قيد حيات بود ، علي (عليه السلام) با ابوبكر بيعت نكرد ، بلكه پس از گذشتن شش ماه از حادثه سقيفه با او بيعت نمود .^{( 1 )}
از طرفي در صحاح و مسانيد نقل مي كنند كه هر كس با امام زمان خود بيعت نكند ، مرگ او مرگ جاهليت است .
مسلم در صحيح خود چنين نقل مي كند :
« مَنْ ماتَ وَلَيْسَ في عُنُقِهِ بيعةٌ ، ماتَ مِيتَةَ جاهليّة » .^{( 2 )}
« هر كس بميرد و در گردن او بيعت [ امامي ] نباشد ، با مرگ جاهليت از جهان رفته است » .
و نيز احمد بن حنبل در مسند خود نقل مي كند :
« مَنْ ماتَ بِغَيْرِ إِمام ، ماتَ مَيْتَة جاهِليّة » .^{( 3 )}
« هركس بدون شناخت امام خود بميرد ، مرگ او به سان مرگ افراد در جاهليت است » .
اكنون اين دو گزاره را چگونه تصديق كنيم ؟
از يك طرف ، رضايت وخشنودي زهرا (عليها السلام) ملاك خشنودي خدا و خشم او

1. صحيح بخاري، كتاب فرض الخمس، حديث3093.
2. صحيح مسلم، باب اماره، ص 58، حديث88.
3. مسند احمد:2/96.
651
نشانه خشم خداست ، و نيز وي از سروران زنان جهان است .^{( 1 )} طبعاً يك چنين فردي ، پاك و معصوم خواهد بود .
از طرف ديگر او با خليفه بيعت نكرد و به همان حالت به لقاء اللّه پيوست .
اكنون بايد اين تعارض را به يكي از دو طريق حل كرد :
الف . مرگ زهراي اطهر (عليها السلام) كه محور رضا و خشم الهي و سرور زنان بهشت بود ، بر اثر عدم بيعت با امام عصر خود ـ نعوذ باللّه ـ مرگ جاهليت بوده است .
ب . خليفه وقت ، امام زمان خود نبوده است و بدون جهت ، منصب خلافت را اشغال كرده است و امام همان فردي بود كه در سرزمين غدير ، بر خلافت او تنصيص شد ، و زهرا (عليها السلام) از روز نخست ، با او بيعت كرده و تا جان بر لب و توان در بدن داشت ، از ياري او باز نايستاد .
رابعاً : كلمات امام در موارد مختلف حاكي از آن است كه او تا آخرين لحظات زندگي ، خود را شايسته خلافت مي دانست و اين كه خلافت حق مسلم او بود كه از وي گرفته شد . در اين مورد ، علاوه بر خطبه « شقشقيه » كه همه با او آشنا هستيم ، سخنان ديگر او حاكي از غصب خلافت و عقب زدن او است كه ما در اين جا به برخي از سخنان او اشاره مي كنيم :
الف . « فَوَاللّه ما زلتُ مدفوعاً عن حقّي مُستأثراً عليَّ منذُ قبضَ اللّهُ نبيَّه (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) حتّي يَوم الناسِ هذا » .^{( 2 )}
« به خدا سوگند از روزي كه خدا جان پيامبر خويش را تحويل گرفت تا امروز همواره حق مسلم من از من سلب شده است » .
ب : « شخصي در حضور جمعي به من گفت : پسر ابوطالب ! تو بر امر خلافت حريصي; من گفتم :

1. مستدرك حاكم:3/156.
2. نهج البلاغه، خطبه 6.
652
« بَلْ أَنْتُمْ وَاللّهِ لأَحْرصُ وَأَبْعَدُ وَأَنَا أَخَصُّ وَأَقْرَبُ ، وَإِنّما طَلَبْتُ حَقّاً لِي وَأَنْتُمْ تَحُولُونَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَتَضْرِبُونَ وَجْهي دُونَهُ ، فَلَمّا قَرَعتُه بالحُجّةِ فِي الْمَلاءِ الحاضرينَ هَبَّ كَأَنَّهُ بُهِتَ لا يَدْري ما يُجيبُني بِهِ » .^{( 1 )}
« بلكه حريص تر و از پيغمبر دورتريد و من از نظر روحي و جسمي نزديك ترم ، من حق خود را طلب كردم و شما مي خواهيد ميان من و حق خاص من حائل و مانع شويد و مرا از آن منصرف سازيد . آيا آن كه حق خويش را مي خواهد حريص تر است يا آن كه به حق ديگران چشم دوخته است ؟ همين كه او را در برابر حاضران با نيروي استدلال كوبيدم به خود آمد و نمي دانست در جواب من چه بگويد » .
معلوم نيست اعتراض كننده چه كسي بوده و اين اعتراض در چه وقت مطرح شده است . ابن ابي الحديد مي گويد : اعتراض كننده سعد وقاص بوده ، آن هم در روز شورا . سپس مي گويد : ولي اماميه معتقدند كه اعتراض كننده ابوعبيده جراح بوده و در روز سقيفه چنين اعتراض كرده است .
حضرت در ادامه مي فرمايد :
« اللّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعديكَ عَلي قُرَيش وَمَنْ أَعانَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمي وَصَغَّرُوا عَظيمَ مَنْزِلَتي وَأََجْمعُوا عَلي مُنازَعتي أَمْراً هُوَ لِي » .^{( 2 )}
« خدايا از ظلم قريش ، و همدستان آنها به تو شكايت مي كنم ، اينها با من قطع رحم كردند و مقام و منزلت بزرگ مرا تحقير نمودند ، اتفاق كردند كه در مورد امري كه حق خاص من بود ، بر ضد من قيام كنند » .
تا اين جا روشن گرديد كه امام هرگز در مسأله خلافت و امامت با خلفا مصالحه نكرده و پيوسته از مظلوميت خود سخن مي گفت و نسل ها را از حقايق آگاه مي ساخت .

1. نهج البلاغه، خ 172.
2. بحارالأنوار، ج29، ص 605.
653
نكته دوم ، همكاري امام با خلافت در مسائل ديني و سياسي و حل مشكلات خلفا است كه موضع امام در اين مورد كاملاً مثبت بود ، ايشان در يكي از نامه هاي خود ، علت همكاري با دستگاه خلافت را به روشني بيان مي كند ، اينك متن نامه امام را در پاورقي و ترجمه آن را در اين جا مي آوريم :
« به خدا سوگند هرگز فكر نمي كردم و به خاطرم خطور نمي كرد كه عرب بعد از پيامبر; امر امامت و رهبري را از اهل بيت او بگردانند ( و در جاي ديگر قرار دهند و باور نمي كردم ) آنها آن را از من دور سازند ! تنها چيزي كه مرا ناراحت كرد اجتماع مردم اطراف فلان . . . بود كه با او بيعت كنند ، دست بر روي دست گذاردم تا اين كه با چشم خود ديدم گروهي از اسلام بازگشته و مي خواهند دين محمد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را نابود سازند . ( در اين جا بود ) كه ترسيدم اگر اسلام و اهلش را ياري نكنم ، شاهد نابودي و شكاف در اسلام باشم كه مصيبت آن براي من از رها ساختن خلافت و حكومت بر شما بزرگ تر بود ، چرا كه اين بهره دوران كوتاه زندگي دنيا است كه زايل و تمام مي شود . همان طور كه « سراب » تمام مي شود و يا همچون ابرهايي كه از هم مي پاشند . پس براي دفع اين حوادث به پا خاستم تا باطل از ميان رفت و نابود شد و دين پا برجا و محكم گرديد » .^{( 1 )}
اين نامه به روشني بيان مي كند كه امام در عين انتقاد از خلافت ، براي صيانت اسلام تا آنجا كه امكان داشت با آنان همكاري داشت و معضلات علمي و سياسي آنان را به نحو احسن ، حل و فصل مي كرد .

1. فَوَاللّهِ مَا كانَ يُلْقَي في رُوعي، وَلا يَخْطُرُ بِبَالي، أنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هذَا الأمْرَ مِنْ بَعْدِهِ (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) عَنْ أهْلِ بَيْتِهِ، وَلاَ أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّي مِنْ بَعْدِهِ! فَمَا رَاعَني إِلاَّ انْثِيَالُ النَّاسِ عَلي فُلان يُبَايِعُونَهُ، فَأَمْسَكْتُ يَدِي حَتّي رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الإِسْلامِ ، يَدْعُونَ إِلَي مَحْقِ دِينِ محمّد (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الإِسْلامَ وَأَهْلَهُ أنْ أَري فِيهِ ثَلْماً أوْ هَدْماً، تَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَليَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَيَتِكُمُ الَّتي إِنَّما هِيَ مَتَاعُ أَيَّام قَلائِلَ، يَزُولُ مِنْهَا مَا كانَ، كَما يَزُولُ السَّرَابُ، أوْ كَمَا يَتَقَشَّعُ السَّحَابُ; فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الأَحداثِ حَتّي زَاحَ الْبَاطِلُ وَزَهَقَ، وَاطمَأَنَّ الدِّينُ وَتَنَهنَهَ.(نهج البلاغه نامه 62)
654
6
دشنام و ناسزاگويي
سؤال : آيا صحيح است كه شيعه ، ياران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را دشنام و ناسزا مي گويد ؟
پاسخ : دشنام و ناسزاگويي كه در لغت عرب به آن « سبّ » مي گويند ، يكي از محرمات الهي است كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به شدّت از آن نهي كرده است . محدثان اسلامي از هر دو گروه از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي كنند كه آن حضرت فرمود :
« سِبابُ المُسْلمِ فُسُوقٌ » .
« دشنام دادن به مسلمان و ناسزاگويي به وي ، فسق و گناه است » .^{( 1 )}
ابوبصير از امام باقر (عليه السلام) نقل مي كند كه فردي از قبيله تميم به حضور پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد و از آن حضرت موعظه درخواست كرد . از جمله اموري كه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به او سفارش كرد ، اين بود :
« لا تَسُبُّوا النّاسَ فَتَكسِبُوا العَداوَةَ لَهُمْ » .^{( 2 )}
« ناسزا نگوييد تا از دشمني آنان در امان بمانيد » .
همچنين امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد :

1. صحيح بخاري، ج4، / 71، كتاكب الدعوات، وسائل الشيعة، ج8، باب 158، از ابواب احكام عشرت، حديث2.
2. وسائل الشيعة، ج8، باب 158، از ابواب احكام عشرت، حديث 2.
655
« سباب المؤمن كالمُشرِفِ علي الهلكة » .
« دشنام به مؤمن انسان را در آستانه هلاكت قرار مي دهد » .^{( 1 )}
وقتي به اميرمؤمنان (عليه السلام) گزارش دادند كه برخي از ياران وي شاميان را ناسزا مي گويند ، آنان را فرا خواند و چنين فرمود :
« إِنّي أَكرَهُ لَكُمْ أَنْ تَكُونُوا سَبّابِينَ وَلكِنَّكُم لو وَصَفْتُم أَعْمالَهُمْ وَذَكَرْتُمْ حالَهُمْ ، كانَ أَصْوَبَ في الْقَولِ وَأَبْلَغَ فِي الْعُذْرِ » .^{( 2 )}
« دوست ندارم دشنام دهنده باشيد ، اما اگر كردار آنان را بازگو كنيد و روش آنان را تشريح كنيد ، به حقيقت نزديك تر و عذري رساتر براي شما خواهد بود » .
بنابراين « سب » مطلقاً در اسلام حرام است و لذا هيچ فرد عاقل و دانايي به دشنام پناه نمي برد و از دشنام و ناسزاگويي بهره نمي گيرد; و اين كه در بسياري از گفتارها و نوشته ها آمده است كه شيعه « يسبّ الصحابة » ، نتيجه غفلت از معناي حقيقي سبّ و دشنام است .
آنچه موضوع سخن است ، مسأله لعن به معني بيزاري از اعمال زشت يك فرد است ، خواه از صحابه باشد يا از تابعان يا از گروه هاي ديگر .
اظهار بيزاري و تنفر از اعمال زشت يك فرد ، شاخه اي از امر به معروف و نهي از منكر به شمار مي آيد و از شئون انسان هاي وارسته است . حتي خداوند متعال نيز در قرآن گروهي را لعن كرده است .
سب و دشنام ، كار اوباش و اراذل است ، در حالي كه لعن ( به معني اظهار بيزاري و دوري از عملكرد يك انسان ) لازمه ايمان به دين و احكام آن است . آنچه مايه اشتباه شده اين است كه : سب و لعن با هم مترادف و به يك معني هستند در حالي كه دو مفهوم متغاير دارند ، هيچ گاه خدا و پيامبر او ، فردي را سبّ نكرده اند

1. وسائل الشيعة، ج8، باب 158، باب احكام عشرت، حديث4.
2. نهج البلاغه، خطبه 201، شرح محمد عبده، مطبعة الاستقامة، مصر.
656
ولي اشخاصي را لعن كرده ، يعني از عملكرد آنها اظهار انزجار و بيزاري نموده اند ، اينك سخنان اهل لغت را در تفسير و تبيين معناي لعن از نظر مي گذرانيم :
ابن منظور مي نويسد : لعنت به معني بيزاري و طرد است . عرب مي گويد : « لعنَه » به معني « طردَه » است و در قرآن كريم آمده است : « بَلْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِكُفْرِهِمْ » « خدا آنان را به خاطر كفرشان از رحمت خويش دور ساخت » .^{( 1 )}
به خاطر اين تفاوت جوهري كه بين لعن و سبّ است قرآن گروه هايي را لعن مي كند ، ولي سبّ نمي نمايد . اينك به برخي از گروه ها كه در قرآن مورد لعن قرار گرفته اند ، اشاره مي كنيم :
1 . كافران : احزاب/ 64 .
2 . شيطان : نساء/118 .
3 . يهود : مائده/68
4 . تهمت زنان به بانوان پاكدامن : نور/23 .
5 . آزار دهندگان پيامبر : احزاب/54 .
6 . منكران حق : بقره/159 و . . . .
البته اين گروه ها كه مورد لعن خدا قرار گرفته اند ، اعم از كافر و مسلمانند . علاوه بر اين كه در قرآن ، ظالمان و مفسدان مورد لعن قرار گرفته اند كه بر همگان واضح است .
شجره ملعونه در قرآن
مفسران نقل مي كنند كه پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در عالم رؤيا ديد كه بني اميه بر روي منبر پيامبر قرار گرفته اند ، او از اين موضوع سخت غمگين شد و اين آيه^{( 2 )} فرود آمد :

1. لسان العرب، ج13، ماده لعن، النهاية:4/255.
2. اسراء/60.
657
« وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيا الّتي أَرَيْناكَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَالشَّجَرةَ الْمَلعُونَةَ فِي القُرْآن » .^{( 1 )}
« ما آن رؤيايي را كه به تو نشان داديم فقط براي آزمايش مردم بود ، و همچنين درخت نفرين شده را كه در قرآن ذكر كرده ايم » .
اين آيات حاكي از آن است كه لعن افراد بدكار و بدكردار ، يك عمل پسنديده و در حقيقت نوعي ابراز انزجار از اوست ، البته اگر فردي انساني را لعن كند ، در عين اظهار انزجار ، او را به نوعي نفرين كرده است .^{( 2 )}
لعن در احاديث رسول خدا
پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) طوايفي را به صورت كلي لعن كرده است ، مانند : دزد ، جواني كه خود را به شكل زن درآورد و كسي كه حيواني را به غير نام خدا ذبح كند ، و كسي كه والدين خود را دشنام دهد و يا رشوه بگيرد و . . . .^{( 3 )} گاهي هم آن حضرت افراد مشخص و معيني را لعن نموده است :
1 . احمد در مسند خود مي نويسد :
« أَمَرَني رَبّي أَنْ أَلْعَن قُرَيْشاً مَرَّتين وَأَمَرَني رَبّي أَنْ أُصلِّي عَلَيْهِمْ فَصَلَّيْتُ عَلَيْهِمْ مَرّتين » .^{( 4 )}
« خدايم به من دستور داد قريش را دو بار لعن كنم ، هم چنان كه به من دستور داد دوبار در حق آنان دعا كنم » .
2 . شعبي گويد : عبداللّه بن زبير در حالي كه بر كعبه تكيه زده بود ، گفت : سوگند به صاحب اين خانه « لَقَدْ لَعَنَ رَسُولُ اللّه فُلاناً وَما وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ » .^{( 5 )}
« سوگند به صاحب خانه پيامبر فلاني و آن كس كه از صلب او درآيد ، لعن كرده است » .

1.الدرّ المنثور، ج4، ص 191.
2. لسان العرب والنهاية، ماده لعن.
3. فهارس مسند احمد، ج2، ص 56 ـ 58.
4. مسند احمد:4/387.
5. مسند احمد:4/5.
658
در مورد اين كه آن شخص كيست ، درحديث مستدرك وارد شده است :
« لَعَنَ رَسُولُ اللّه الحَكَمَ وَوَلَدَهُ » .^{( 1 )}
« پيامبر حكم بن عاص و فرزندان او را لعن كرد » .
نتيجه اين كه : هرگز از خدا سب و دشنامي سر نزده و رسول او از اين رفتار ناهنجار پيراسته است ، ولي در عين حال همان خداي حكيم و رسول داناي او ، از اظهار انزجار از گروه ها يا افراد خودداري نكرده اند و نمونه هايي ارائه گرديد .
با توجه به اين مقدمه ، اكنون درباره بيزاري از صحابه سخن مي گوييم :
صحابه رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ، بويژه آنان كه در مكه معظمه تحت فشار بوده و اسلام خود را حفظ كردند و دعوت حق را لبيك گفتند ، يا آنان كه پس از هجرت به مدينه با ريختن خون خود ، درخت اسلام را در جنگ هاي بدر و احد و حنين آبياري كرده اند ، يا آنها كه پس از درگذشت پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) خانه و كاشانه خود را ترك گفته و به جهاد پرداخته اند .
همه اين گروه ها مورد تكريم و تعظيم مي باشند ، زيرا آنان به سان شمع ، سوخته و اطراف خود را روشن نموده اند و احدي درباره آنان سخني ندارد . اصولاً پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پانزده هزار صحابي شناخته شده و هشتاد و پنج هزار صحابي ناشناخته دارد ، چگونه انسان ـ هر چه هم دور از حقيقت باشد ـ مي تواند به اين افراد كه شناسايي صحيحي از آنها ندارد ، ـ نعوذ باللّهـ جسارت كند ؟
سخن در جاي ديگر است; اين كه هرگاه فردي از ياران پيامبر به حكم اين كه معصوم نيست گناهي را مرتكب شد و ملاك لعن در حق او تحقق يافت ، ابراز انزجار از اين فرد چه حكمي دارد ؟ ! طبعاً حكم او با ديگر افراد كه با او همسو هستند ، تفاوتي نخواهد داشت .
اگر شيعه از گروه بس انگشت شماري از صحابه پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) بيزاري مي جويد ،

1. مستدرك:4/481.
659
بايد در ملاك آن دقت و تحقيق كرد .
آيا به خاطر اين است كه ـ نعوذ باللّه ـ آنان از صحابه پيامبر بودند ؟ هرگز چنين نيست . مسلماني كه قلبش براي اسلام مي تپد و روح و جان او از مهر نبوي مالامال است ، چگونه مي تواند به چنين كاري دست زند كه نتيجه آن دشمني با خدا و رسول او است ؟
احتمال دوم اين كه شيعيان به خاطر اين برخي از آنها را لعن مي كنند كه آن فرد از مقام و موقعيت خود غافل گرديده و با وجود درك مصاحبت پيامبر ، بر خلاف دستور او رفتار كرده ، به نحوي كه مستحق بيزاري گرديده است ، چنان كه قرآن مجيد مي فرمايد :
« انّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً » .^{( 1 )}
« آنان كه خدا و رسول او را آزار مي دهند ، خدا از آنان در دو جهان بيزار بوده و براي آنان عذاب خوار كننده اي آماده ساخته است » .
حال اگر فردي از صحابه موجبات آزار پيامبر را فراهم ساخت ، محكوم به حكم اين آيه خواهد بود . از اين مثال مي توان حكم ديگر موارد را استخراج كرد .
از خداوند منان مي خواهم كه ما را به راه راست هدايت كند و ما را از ياران واقعي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قرار دهد .
* * *
الحمد للّه الذي بنعمته تتم الصالحات
قم ـ مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
جعفر سبحاني
20/4/1385

1. احزاب
﷯}

مقدمه	23
پيش گفتار	25
فصل نخست : پيرامون تاريخ تشيع و گسترش آن	27
مقدمه	29
1 . تشيع در چه زماني پديد آمده است ؟ !	31
رويكرد عقلاني در شيوه گزينش رهبر	32
1 . شيعه در كلمات رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	34
2 . امامت ، همزاد نبوّت	35
3 . حديث منزلت	37
4 . حديث غدير	39
شكل گيري تشيع در پرتو اين سفارش ها	41
شيعه در عصر رسالت	42
فرضيه هاي بي پايه و نادرست	45
1 . تشيع زاييده روز سقيفه است	45
2 . تشيع زاييده عبداللّه بن سبأ است	47
3 . تشيع زاييده جنگ جمل است	50
پاسخ	51
4 . تشيع زاييده انديشه ايرانيان است	52
الف . ايرانيان تحت ستم در عراق	52
ب . مهاجرت اشعريان يمني به قم	53
ج . مهاجرت امام رضا (عليه السلام) به خراسان	54
د . مهاجرت علويان به ايران	55
2 . اقليت شيعه و اكثريت تسنن	57
3. آيا ابن علقمي و خواجه نصيرالدين طوسي	63
1 . دشمن بر دروازه و خليفه مشغول . . .	65
2 . انگشت صليبيان پشت پرده	66
3 . تدبير خردمندانه وزير علقمي و مخالفت ديگران	67
4 . شكست بغداد ، شكست نظامي بود نه سياسي	68
اتهام خواجه نصير به همكاري با مغول	69
خدمات فرهنگي خواجه	71
فصل دوم : عقايد شيعه	73
مقدّمه ( عقيده و شريعت )	75
1 . رؤيت خدا در سراي ديگر	77
1 . رؤيت قلبي و شهود باطني	78
2 . رؤيت حسّي با ديدگان مادّي	78
3 . رؤيت خدا يك عقيده وارداتي است	79
4 . قرآن خدا را فراتر از رؤيت بصري مي داند :	80
5 . برخورد انتقادي قرآن با طرح رؤيت	81
دليل قائلان به رؤيت	82
شاهد گفتار از آيات ديگر	84
مناظره امام هشتم (عليه السلام) با ابوقره درباره رؤيت	87
2 . رجعت	89
« رجعت » تناسخ نيست	91
3. قضا و قدر	93
4 . بداء	98
5 . مقامات اوليا و قدرت هاي غيبي	103
مقصود از كمال چيست ؟	105
آثار بندگي و كمال نفساني	106
قرآن و كرامات اوليا	107
1 . تصرف يوسف براي بينايي پدر	107
2 . قدرت نمايي ياران سليمان	108
3 . باز هم قدرت نمايي سليمان	110
4 . تصرف هاي حضرت مسيح	112
ولايت تكويني و مسأله غلو	114
5 . خبرهاي غيبي حضرت يوسف	115
6 . خبرهاي غيبي پيامبر خاتم (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	118
1 . خبر از سرنوشت يكي از خوارج	118
2 . علي جان ! شقي ترين افراد تو را مي كشد	119
3 . ابي ذر تنها مي ميرد	119
4 . عمار را گروه ستمگر مي كشد	121
5 . بر شتري سوار مي شوي و با علي نبرد مي كني	122
6 . علي ، تو با سه گروه نبرد مي كني	122
فصل سوم : توسل به اولياي الهي	123
مقدمه	125
1 . ارتباط با اولياء الهي	127
1 . جهان آفرينش و علل و معاليل	127
2 . مرگ انسان پايان زندگي نيست	128
3 . قرآن و بقاي ارواح	129
4 . ارتباط دوجهان با يكديگر	131
1 . صالح (عليه السلام) با ارواح قوم خود سخن مي گويد	132
2 . شعيب (عليه السلام) با ارواح قوم خود سخن مي گويد	133
3 . پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با ارواح انبياء سخن مي گويد	134
پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) با كشته شدگان بدر سخن مي گويد	135
2 . توسل به اولياء الهي	137
1 . انجام فرائض	138
2 . توسل به اسما و صفات خدا	138
3 . توسل به قرآن كريم	139
4 . توسل به دعاي برادر مؤمن	140
5 . توسل به دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در زمان حيات	141
6 . توسل به دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) پس از رحلت	143
7 . توسل به منزلت انسان هاي پاك و والا	146
تاريخ و توسل به انسانهاي پاك	150
1 . عبدالمطلب و توسل به محمد شيرخوار	150
2 . ابوطالب و توسل به پيامبر در نوجواني	150
3 . نماز باران همراه كودكان و پيران	151
4 . خليفه دوم به عموي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) متوسل مي شود	152
5 . دعاي پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) در حق فاطمه بنت اسد	152
پرسش هايي پيرامون توسّل	154
1 . آيا درخواست دعا از ميّت ، پرستش او نيست ؟	154
2 . آيا درخواست دعا از ميت بي فايده نيست ؟	155
3 . آيا ميان ما و كساني كه از دنيا رفته اند ، مانعي وجود دارد ؟	155
4 . مقصود از آيه « إِنّكَ لا تُسْمِعُ المَوْتي » چيست ؟	156
3. كمك خواهي از غير خدا	159
4 . درخواست شفاعت از اولياي الهي	163
حقيقت درخواست شفاعت چيست ؟	164
1 . حديث انس بن مالك	164
2 . حديث سواد بن قارب	165
3 . حديث ابوبكر	165
4 . حديث علي (عليه السلام)	166
5 . حديث نوجوان	166
يك پرسش پيرامون درخواست شفاعت از اوليا	167
5 . آيا سوگند دادن خدا به مقام اوليا شرك نيست ؟	169
6 . نذر براي غير خدا	171
7 . آيا سوگند به غير خدا جايز است ؟	174
سوگند به غير خدا ، در سخنان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	175
دلايل قائلان به تحريم	177
8 . بزرگداشت مواليد و وفيات اولياي خدا	181
1 . مهر ورزي و تكريم به پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) يكي از اصول اسلام است	182
9 . زيارت قبور پاكان	186
حضور در حرم پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	188
10 . زنان و زيارت قبور و پاسخ به دو پرسش	190
پاسخ به دو پرسش	190
11 . سفر براي زيارت قبور	196
مسلمانان و سفر به مدينه براي زيارت	198
دستاويز تحريم كنندگان سفر	200
زيارت مساجد سبعه	204
12 . ساخت بنا بر روي قبور	206
1 . سيره سلف صالح در حفظ قبور پيامبران	206
2 . حفظ آثار ، حفظ اصالت ها است	206
3 . ترفيع خانه هاي پيامبران	208
4 . صيانت قبور ، نشانه مهر و محبت است	211
5 . اصحاب كهف و ساختمان بر قبور آنان	212
دستاويز وهابيان براي ويراني قبور	215
الف : سند حديث	216
ب : دلالت حديث	218
حديثي از امام صادق (عليه السلام) در تعمير قبور اولياء	221
13. نماز گزاردن نزد قبور اولياء	222
14 . سوگواري در فراق عزيزان	228
دستاويزي براي نهي از گريه	236
15 . سوگواري براي شهيدان	240
16 . نقل جنازه به اماكن متبركه	243
فصل چهارم : منزلت قرآن در نزد شيعه	247
مقدمه :	249
1 . منزلت و جايگاه قرآن در نزد شيعه	251
2 . نقد كتاب « فصل الخطاب »	258
3. مصحف فاطمه (عليها السلام)	261
« محدّث » در اسلام	265
فاطمه « محدَّثه » است	266
4 . مصحف علي (عليه السلام)	267
5 . انديشه اهتمام به دعا بيش از قرآن	270
6 . چرا روايات تحريف از كتاب هاي حديثي حذف نمي شود ؟	272
7 . شيعه و تأويل آيات متشابه	274
نوعي ديگر از تأويل	276
8 . جمع آوري قرآن در عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	278
6 . دعوت به مقابله با سور قرآني ( تحدّي )	279
فصل پنجم : امامت در نزد شيعه	283
مقدّمه	288
آياتي كه امامت را مطرح مي كنند :	288
1 . آيه ولايت	288
2 . آيه « أولوا الامر »	291
3 . آيه اكمال	292
2 . نام امامان در قرآن	293
1 . معرفي به نام	294
2 . معرفي با عدد	294
3 . معرفي با صفت	294
معرفي به نام ، برطرف كننده اختلاف نيست	296
3. تفاوت امامت با نبوت	298
منبع علمي و آگاهي امامان	301
الف . نقل از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	302
ب . نقل از كتاب علي (عليه السلام)	303
ج . استنباط از كتاب و سنت	304
د . الهامات الهي	306
5 . امامان دوازدهگانه	308
6 . زمان اعتقاد به امامت دوازده تن	311
7 . امامان شيعه و مسند خلافت	313
8 . اعتبار سند ائمه اثناعشر	314
9 . امامت دوازده تن و عهدين	315
10 . وصايت امام علي (عليه السلام)	316
وصايت بودن امام در شعر شعراي عصر رسالت	318
1 . عبداللّه بن ابي سفيان	318
2 . عبدالرحمن جعيل	318
3 . ابن التيهان از حاضران در جنگ بدر	318
11 . مقصود از اولي الأمر كيست ؟	320
12 . معني مولا در حديث غدير	324
13. حضور امام در شوراي شش نفره	332
همكاري با خلفا براي حفظ مصالح	336
14 . نص بر امامت در نهج البلاغه	338
منزلت اهل بيت (عليهم السلام)	338
15 . منزلت ائمه (عليهم السلام) در سنجش با صحابه	341
1 . آيه تطهير	343
2 . حديث ثقلين	343
بررسي مفاد حديث	345
3 . حديث سفينه نوح	346
بررسي سند حديث	347
بررسي مفاد حديث	347
16 . رهبري در دوران كودكي	349
اين سؤال ريشه در تاريخ دارد	351
نشاني از امامت به هنگام مناظره	352
حكم شكار در حالات گوناگون توسط مُحْرِم	354
17 . منزلت ائمه (عليهم السلام) نسبت به پيامبران	356
18 . افسانه خان الأمين	362
19 . عصمت امامان	364
20 . ائمه (عليهم السلام) و آگاهي از غيب	367
آيات گروه نخست	370
مواردي كه پيامبران از غيب خبر داده اند	371
1 . نوح و آگاهي از غيب	371
2 . يعقوب و يوسف و خبرهاي غيبي	372
4 . خبرهاي غيبي حضرت مسيح	373
5 . خبرهاي غيبي پيامبر اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	374
خبرهاي غيبي اميرمؤمنان (عليه السلام)	375
1 . شهر بصره غرق مي شود	375
2 . معاويه بر سرزمين عراق مسلط مي گردد	376
3 . ده نفر از خوارج جان به سلامت نمي برند و از يارانم ده نفر كشته نمي شود	377
21 . امامت امامان موروثي نبوده است	378
22 . خلافت بلا فصل حضرت علي (عليه السلام)	380
فصل ششم : اهل بيت (عليهم السلام)	381
مقدمه	383
منزلت اهل بيت (عليهم السلام) در ميان مسلمانان	383
1 . مقصود از اهل بيت كيست ؟	384
تبيين مفهوم « اهل بيت »	384
مقصود از « اهل بيت » چه كساني است ؟	386
1 . « البيت » به بيت معيني اشاره دارد	386
2 . مذكر بودن ضماير	387
اهل بيت (عليهم السلام) در لسان پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	388
2 . چرا تنها احاديث اهل بيت ؟ !	394
3. فاطمه (عليها السلام) و همسران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	397
1 . سوره كوثر	397
2 . آيه تطهير	398
3 . آيه مباهله	400
4 . آيه اطعام براي خدا	401
5 . آيه مودت	402
4 . سخن گفتن فرشته با فاطمه زهرا (عليها السلام)	404
5 . كيفيت صلوات بر پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	407
6 . عترتي يا سنتي	410
سند حديث « . . . وأهل بيتي »	410
سند متن « . . . وَسُنّتي »	412
سند نخست; روايت حاكم	412
سند دوم حديث « وسنّتي »	415
سند سوم حديث « وسنتي »	416
روايت چهارم; نقل بدون سند	417
7 . سرگذشت فدك	419
دلائل حديثي و تاريخي تمليك فدك	420
چرا فدك به فاطمه (عليها السلام) بخشيده شد ؟	424
فدك در كشاكش سياست ها	426
8 . غلوّ درباره اهل بيت (عليهم السلام)	429
امامان و بهره گيري از اسباب طبيعي	432
9 . يورش به خانه وحي	434
نشستي در سقيفه	434
هتك حرمت خانه حضرت زهرا (عليها السلام)	435
2 . بَلاذُري و كتاب انساب الاشراف	437
3 . طبري و تاريخ او	438
10 . اهل بيت (عليهم السلام) و تمدن اسلامي	442
عصر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	443
عصر پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	444
1 . صيانت قرآن از اختلاف قراءات	444
2 . تفسير قرآن	444
3 . حفظ حديث پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	445
4 . مسائل نوظهور	445
5 . مناظره با رهبران اهل كتاب	446
6 . جلوگيري از تحريف اسلام	446
الگويي از حكومت اسلامي پس از پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	447
دوران تابعان	448
شيعيان و تمدن اسلامي	453
فصل هفتم : مهدويت در اسلام	457
مقدّمه	459
مهدي (عليه السلام) پايه گذار حكومت واحد جهاني	460
خصوصيات مهدي (عليه السلام) در روايات	461
1 . امام زمان از نسل كيست ؟	463
2 . امام زمان (عليه السلام) و تولد او	465
3. علت غيبت امام (عليه السلام)	469
4 . بهره مردم در زمان غيبت	472
الف ) پاسداري از آيين الهي	474
ب ) تربيت منتظران آگاه	475
ج ) نفوذ روحاني و نا پيدا	476
5 . امام زمان و عمر طولاني	480
1 . روش غيبي	480
2 . روش طبيعي	481
6 . تأخير در ظهور	483
1 . آمادگي روحي	483
2 . تكامل علوم و فرهنگ هاي انساني	485
3 . تكامل وسايل ارتباط جمعي	485
4 . پرورش نيروي انساني	486
فصل هشتم : مسائل فقهي	487
مقدمه	489
1 . كيفيت شستن دست ها	491
2 . مسح بر پا به جاي شستن	493
ريشه اختلاف	494
1 . سلطه ها و حكومت ها	495
2 . تقديم مصلحت انديشي بر ظهور آيه	496
روايات مسح از پيامبر گرامي (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	497
3. « حي علي خير العمل » در اذان	499
4 . شهادت به ولايت علي (عليه السلام)	504
5 . شيعيان و نماز دست باز	507
كيفيت نماز پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	508
الف : حديث ابي حُميد ساعدي	508
ب : حديث حمّاد بن عيسي	511
ج . آموزش نماز به كسي كه نماز صحيح نمي خواند	513
نظر ائمّه اهل بيت (عليهم السلام)	514
6 . سجده بر تربت	516
مرحله نخست : سجده فقط بر زمين	518
1 . زمين سجده گاه و مايه پاكيزگي است	518
2 . خنك كردن سنگريزه ها در دست	519
3 . فرمان خاك آلود كردن پيشاني ( تتريب )	521
4 . كشيدن دستار از زير پيشاني	522
مرحله دوم : جواز سجده بر حصير و بوريا	523
مرحله سوم : جواز سجده بر لباس به هنگام اضطرار	524
فلسفه سجده بر خاك در بيانات پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	525
سجده بر تربت امام حسين (عليه السلام)	527
7 . جمع بين دو نماز	529
8 . قصر در حال سفر	546
اعتراض صحابه به عثمان	550
9 . روزه در سفر	552
قرآن و روزه گرفتن در سفر	553
تفسير ذيل آيه	555
10 . خمس در غير غنائم جنگي	558
خمس در معادن	561
خمس درآمد كسب و كار	562
11 . ازدواج موقت	566
راز تشريع ازدواج موقت	567
ازدواج موقت به صورت ديگر	568
« زواج مسيار » ، نوعي ازدواج موقت	569
دليل مشروعيت « متعه » ( ازدواج موقت )	570
قرينه نخست	570
قرينه دوم : استمتاع به معني عقد متعه است	571
قرينه سوم : حمل معناي آيه بر نكاح دائم ، مايه تكرار است	572
قرينه چهارم ، اشاره به مال و عفّت	573
قرينه پنجم : جمله « إِلي أَجل مُسمّي »	574
قرينه ششم : نظر ائمه اهل بيت (عليهم السلام)	574
آيه متعه منسوخ نيست	575
12 . اجتهاد در فقه	577
13. تقيه و نفاق	580
تعريف تقيه يا معني اصطلاحي آن	581
14 . دليل تقيه	582
تقيه در برابر مسلمان بي رحم	584
فصل نهم : مسائل تاريخي	587
مقدمه	589
1 . عزاداري در ايام سوگواري	591
2 . زيارت قبر ابوطالب	596
شاهراه هاي سه گانه براي تشخيص عقيده	596
ذخائر علمي و ادبي ابوطالب	597
رفتار و كردار او در جامعه	599
وصيّت ابوطالب هنگام مرگ	600
قضاوت بستگان	601
نظر دانشمندان شيعه	601
بررسي حديث ضحضاح	602
3. صلح امام حسن (عليه السلام)	605
4 . نامگذاري فرزندان امام	609
5 . شيعه و دولت هاي غير شيعي	610
6 . ازدواج امّ كلثوم	612
نظريه شيخ مفيد	613
2 . امّ كلثوم ربيبه امام (عليه السلام) بود	614
واكنش هاي مختلف در برابر خواستگاري خليفه	615
داوري وجدان	617
7 . دختران پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم )	620
فصل دهم : صحابه	623
مقدمه	625
1 . عدالت صحابه	627
عدالت صحابه در احاديث	631
عدالت صحابه در آينه تاريخ	633
2 . حديث « اصحابي كالنجوم »	640
3. روايات صحابي	643
4 . انتقاد از صحابه	645
5 . امام علي (عليه السلام) و تأييد خلفا	647
6 . دشنام و ناسزاگويي	654
شجره ملعونه در قرآن	656
لعن در احاديث رسول خدا	657