صفحه 1

نخستين تفسير موضوعى

به زبان فارسى

منشور جاويد

تجزيه و تحليل از زندگانى پيامبران خدا

از حضرت شعيب تا حضرت عيسى

(عليهم السلام)

جلد 12

نگارش:

آية اللّه جعفر سبحانى

صفحه 2

0 اسم كتاب ................................................................................................. منشور جاويد / ج 12

0 موضوع ...................................................................................................... سرگذشت انبياء 0

0 مؤلّف ......................................................................................................... جعفر سبحانى 0

0 ناشر ...................................................................................... مؤسسه امام صادق 9 قم 0

0 نوبت چاپ ................................................................................................................... أوّل 0

0 ليتوگرافى و چاپ ............................................................................................ اعتماد ـ قم 0

0 تيراژ ............................................................................................................. 2000 نسخه 0

0 حروفچينى و صفحه آرائى لاينوترونيك ............................... مؤسسه امام صادق 9 قم 0

مركز نشر

قم ـ ميدان شهداء، انتشارات توحيد

صفحه 3

بسم الله الرحمن الرحيم

پيشگفتار

پيامبران الهى برگزيدگان خدا براى دريافت پيامهاى الهى هستند و براى هدايت بشر از دو راه وارد مى شوند:

1ـ رهبرى گرايشهاى فطرى در انسان

بشر در مكتب فطرت با يك سلسله اصول آشنا مى شود، ولى روى عواملى پرده نسيان يا بى تفاوتى چهره آنرا مى پوشاند . در اين شرايط انبيا با بيانهاى شيرين ودلپذير خود، پرده هاى فراموشى را كنار زده وچهره فطرت را از هر غبارى پاك مى سازند.

امير مؤمنان(عليه السلام) در اين بخش از تبليغات پيامبران چنين مى فرمايد:

«وَ واتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِياءَهُ لَيَستَأْدُوهُمْ مِيثاقَ فِطْرَتِهِ وَ يُذَكِّرُوهُمْ مَنْسِىَّ نِعْمَتِهِ وَ يَحْتَجُّوا عَلَيهِمْ بِالتَّبْلِيغ وَ يُثِيرُوا لَهُمْ دَفائِنَ العُقُول».(نهج البلاغة خطبه 1)

پيامبران را پى در پى براى هدايت بشر برانگيخت، تا عمل به پيمان را كه در آفرينش مردم نهاده است مطالبه كنند، وآنان را نسبت به نعمت فراموش شده متذكِر شوند، وبا تبليغ، حجّت را بر آنها تمام كنند، و آنچه را در باطن آنها نهفته است بر انگيزند.

2ـ آموزش اصولى در معارف و احكام

در سايه ارتباط با جهان غيب، يك رشته معارف واصول را در قلمرو عقايد واحكام در اختيار بشر نهاده، وآنها را با تعاليم خود آشنا مى سازند واگر آموزگاران الهى در ميان نبودند بشر نمى توانست به اين زودى بر اين اصول دست يابد . از اين جهت پيامبران گاهى مذَكِّر وياد آور، وگاهى معلّم وآموزگارند.

امت اسلامى، نخستين امتى نيست كه براى آنان، از جانب خداوند، پيامبرى اعزام گرديد و كتاب فرو فرستاده شد، بلكه بر خلاف اين انديشه، آنها آخرين امت مى باشند كه

صفحه 4

با اعزام پيامبر آنها، باب نبوت بسته و بساط تشريع برچيده گرديده است.

در طريق تحكيم دو اصل ياد شده، بسيار به جاست كه امت اسلامى از زندگى معلمان پيشين الهى، و واكنشهاى امتهاى آنها به طور صحيح آگاه گردند بالاخص كه كتب عهد عتيق و جديد از تحريف سالم نمانده و حق و باطل در آنها به هم آميخته شده است.

مسلمانان با خواندن سرگذشت صحيح پيامبران در كتاب آسمانى خود، بدون اينكه خود به عنوان ماده خام تاريخ قرار گيرند، ميوه تلخ و شرين تاريخ را مى چينند، و درسهاى آموزنده اى ياد مى گيرند، اصولا خاصيت داستانهاى صحيح و پا بر جا اين است كه انسان بدون آنكه خود در جريان شيرينيها وتلخيهاى حوادث باشد نتيجه لازم را از تاريخ مى گيرد واين همان نكته اى است كه از زمانهاى ديرينه،معلّمان اخلاق ومصلحان جهان گفته اند:

خوشتر آن باشد كه سرّ دلبران *** گفته آيد در كلام ديگران

پيامبرانى كه زندگى آنها در جلد يازدهم بيان گرديد عبارتند از:

1ـ حضرت آدم 4 2ـ حضرت ادريس 4 3ـ حضرت نوح 4 4ـ حضرت هود 4 5ـحضرت صالح 46ـ حضرت ابراهيم 4 7ـ حضرت اسماعيل 4 8ـ حضرت اسحاق 4 9ـ حضرت لوط 4 10ـ حضرت يعقوب 4 11ـ حضرت يوسف4

اكنون وقت آن رسيده است كه به تشريح زندگانى ديگر پيامبران بزرگ الهى كه در قرآن به گونه اى سرگذشت آنها بيان شده است بپردازيم، وآنان عبارتند از:

1ـ حضرت شعيب4 2ـ حضرت موسى4 3ـ حضرت داود 4 4ـ حضرت سليمان4 5ـ حضرت ايوب4 6ـ حضرت يونس4 7ـ حضرت زكريا4 8ـ حضرت يحيى4 9ـ حضرت مسيح4

در تبيين زندگانى آنان مانند جلد پيشين به خود قرآن واحياناً به روايات واقوال مفسّران اعتماد شده است.اميد است اين بخش از تفسير موضوعى ما، چراغى فرا راه طالبان حقيقت وعاشقان تفسير كلام ا لهى باشند وازخداوند بزرگ براى نگارش ديگر موضوعات قرآن خواهان توفيقم.

مؤلف

11/ محرم الحرام 1416

صفحه 5

پيامبر دوازدهم

حضرت شعيب (عليه السلام)

در مـدين

يكى از پيامبران الهى كه با تبهكاران مبارزه كرده شعيب است. از سياق آيات قرآن استفاده مى شود كه وى پس از انقراض لوطيان مبعوث به رسالت شده است واز نظر زمان، بايد او را پيامبرى پس از لوط خواند. به گواه اينكه در قرآن در مواردى كه از بيان سرگذشت آل لوط فارغ مى شود، سخنى از شعيب وقوم او به ميان مى آورد واين نشان مى دهد كه شعيب پس از انقراض آل لوط مبعوث به رسالت شده ودر آن منطقه ميان اين دو پيامبر، پيامبرى ديگر مبعوث نشده است. (1)

زمان ومكان بعثت شعيب

مدين (2) نام منطقه اى است كه شعيب در آن زندگى مى كرد. البته برخى گفته اند كه نام قبيله اوست و از اينكه او در هدايت قوم خود سخن از نابودى قوم لوط به ميان مى آورد، استفاده مى شود كه محيط زندگى آنها نزديك به يكديگر بوده

1 . سوره اعراف/85; هود/84; عنكبوت/37; حجر/78.
2 . ياقوت در مراصد الاطلاع مى گويد:«مدين» مقابل «تبوك» در ساحل مديترانه است. ميان اين دو،شش منزل فاصله است ومساحت ميان اين دو ومصر در هشت روز پيموده مى شود ودر حقيقت اين شهر در شمال حجاز وجنوب شام قرار گرفته است. برخى ديگر مى گويند: مدين بر مردمى اطلاق مى شود كه ميان خليج عقبه تا كوه سينا زندگى مى كردند ودر تورات نام آن «مديان» آمده است.

صفحه 6

است; چنانكه مى فرمايد:(وَ ما قَوْمُ لُوط مِنْكُمْ بِبَعيد) (هود/85). در گذشته ياد آور شديم كه حضرت لوط همراه ابراهيم عراق را به قصد شام ترك گفت و شايد از جانب خداوند مأمور شد به سوى شام برود، لذا طبعاً جايگاه قوم شعيب نيز همان مرز وبوم خواهد بود.

در روايات آمده است كه شعيب يكى از پنج پيامبر عرب مى باشد وآنان عبارتند از: هود، صالح، اسماعيل، شعيب وپيامبر اسلام. و از ويژگيهاى شعيب اين بود كه بسيار از خدا خائف بود. (1)

از مجموع آيات وارد در باره قوم شعيب، استفاده مى شود كه دو انحراف ميان آنان شايع بود:يكى بت پرستى به جاى خداپرستى وديگرى كم فروشى در معامله.

قرآن گاهى از اين گروه به نام (أصحاب الأيكة) ياد مى كند; چنانكه مى فرمايد:(وإنْ كان أصْحابُ الأيْكَةِ لَظالِمينَ *فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَ إنَّهُما لَبِإمام مُبين). (حجر/78ـ 79).

«به درستى كه اصحاب «ايكه» ستمگران بودند وما از آنان انتقام گرفتيم واين گروه با قوم لوط در مسير وطريق شما به سوى شام هستند. »

اين آيه نيز به گونه اى جايگاه قوم شعيب را مى رساند واين كه در مسير قوم قريش به هنگام سفر به شام قرار دارد.

«ايكه» به درختان پر شاخ وبرگ مى گويند كه شاخه هاى آن به هم مى پيچد. آنان در سرزمينى زندگى مى كردند كه داراى چنين درختانى بوده وقرآن از روزى كه آنان در چنين زمانى هلاك شدند، به «يوم الظلة» تعبير كرده است كه تفسير آن در آينده خواهد آمد.

تا اينجا با خصوصيات منطقه ومحيط زندگى وگرفتاريهاى روحى قوم شعيب

1 . بحار الأنوار، ج12،ص385.

صفحه 7

آشنا شديم; اكنون با ويژگيهاى اين پيامبر بزرگ آشنامى گرديم.

ويژگيهاى شعيب

شعيب خود را «رسول امين»،(إنّى لَكُمْ رَسُولٌ أمين) (شعراء/178) ومصلح(إنْ أُريدُ إِلاّ الإصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ) (هود/88) واز صالحان،(سَتَجِدُنى إنْ شاءَ اللّه مِنَ الصّالِحينَ) (قصص/27) خوانده است وقرآن نيز اين اوصاف را نقل وتصديق كرده است. بنا به احتمالى (زيرا بعيد نيست كه شعيب پدر همسر موسى غير از شعيب موضوع سخن ما باشد و ما در فصل مخصوص به حضرت موسى در اين باره بحث خواهيم كرد) او شخصيتى است كه موسى بن عمران در خانه او قريب ده سال مشغول كار شد وسرانجام افتخار دامادى او را پيدا كرد.(1)

در ذيل به محورهاى كلى سرگذشت اين پيامبر اشاره كنيم:

1ـ محتواى دعوت.

2ـ روش تبليغ.

3ـ واكنش قوم وپاسخهاى شعيب.

4ـ نزول عذاب الهى.

1 . سوره قصص/27.

صفحه 8

1 محتواى دعوت

آيات موضوع

1ـ (وَ إلى مَدْيَنَ أخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأوفُوا الكَيْلَ وَ المِيزانَ وَ لاتَبْخَسُوا النّاسَ أشياءَهُمْ وَ لاتُفْسِدُوا فِى الأرْضِ بَعْدَ إصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ* وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراط تُوعِدونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغونَها عِوَجاً)(اعراف/85ـ86).

2ـ (وَ إلى مَدْيَنَ أخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ وَلاتَنْقُصُوا المِكْيالَ وَ المِيزانَ إنّى أريكُمْ بِخَيْر وَ إنّى أخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْم مُحيط *ويا قَوْمِ أَوفُوا المِكْيالَ وَ المِيزانَ بِالقِسْطِ وَ لاتَبْخَسُوا النّاسَ أشْياءَهُمْ وَلاتَعْثَوا فى الأرْضِ مُفسِدينَ *بَقيَّةُ اللّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ وَ ما أنَا عَلَيْكُمْ بِحَفيظ)(هود/84ـ86).

3ـ (كَذَّبَ أصْحابُ الأيْكَةِ المُرسَلينَ* إذْ قالَ لَهُمْ شُعَيبٌ ألا تَتَّقُونَ* إنّى لَكُمْ رَسُولٌ أمينٌ* فَاتَّقُوا اللّهَ وأطيعُونِ* وما أسألكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أجْر إنْ أجرِيَ إلاّعلى رَبِّ العالَمينَ* أَوفُوا الكَيلَ وَ لا تَكُونُوا مِنَ المُخسِرينَ*وَ زِنُوا بِالقِسْطاسِ المُسْتَقيمِ*وَ لا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءَهُمْ وَ لاتَعْثَوا فِى الأرْضِ مُفْسِدينَ *وَ اتَّقُوا الّذى خَلَقَكُمْ وَ الجِبلَّةَ الأوّلينَ)(شعراء/176ـ184).

4ـ (وَ إلى مَدْيَنَ أخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ وَارْجُوا اليَوْمَ الآخِرَ وَلاتَعْثَوا فى الأرْضِ مُفْسِدينَ)(عنكبوت/36).

صفحه 9

ترجمه آيات

1ـ به سوى مدين (اهل مدين) برادرشان (1) شعيب را فرستاديم. گفت: اى قوم من! خدا را بپرستيد كه براى شما خدايى جز او نيست، از طرف پروردگار به سوى شما دليلى آمده است. پيمانه وترازو را كامل كنيد. اموال مردم را ناقص مدهيد. در زمين پس از اصلاح آن ،فساد نكنيد. اين براى شما نيكوست اگر مؤمن باشيد. بر سر هر راهى ننشينيد تا مؤمنان به خدا را بترسانيد و از راه باز داريد وراه كج طلب كنيد.

2ـ به سوى اهل مدين برادرشان شعيب را فرستاديم، گفت:اى قوم من! خدا را بپرستيد براى شما خدايى جز او نيست، پيمانه وترازو را كم مكنيد، من شما را در رفاه ونعمت مى بينم وبراى شما از عذاب روز فراگير مى ترسم.اى قوم من! پيمانه وترازو را عادلانه وكامل كنيد. چيزهاى مردم را ناقص تحويل ندهيد ودر روى زمين فساد نكنيد. آنچه در دست شما باقى مى ماند(پس از پرداختن مال مردم) براى شما خوب است، اگر مؤمن باشيد ومن نگهبان شما نيستم.

3ـ ساكنان سرزمين ايكه (2) پيامبران را تكذيب كردند، آنگاه كه شعيب به آنان گفت: چرا تقوا را پيشه نمى كنيد، من براى شما پيامبر امينى هستم. از مخالفت خدا بپرهيزيد ومرا اطاعت كنيد. ومن بر رسالت خود پاداشى نمى خواهم. مزد من بر پروردگار جهانيان است. پيمانه را كامل تحويل دهيد وخسارت نرسانيد وبا ترازوى راست وزن كنيد واموال مردم را ناقص نپردازيد ودر زمين فساد نكنيد. از خدايى كه شما وپيشينيان را آفريده است بترسيد.

1 . شعيب از بستگان اين قوم بود نه برادر آنان. ولى چون با اخلاص كامل در هدايت قوم خود تلاش مى كرد، برادر ناميده شده است.
2 . در گذشته ياد آور شديم كه «ايكه» به معناى درخت پرشاخ وبرگى است كه به هم مى پيچد ودر منطقه آنان از اين درختان فراوان بوده است.

صفحه 10

4ـ به سوى اهل مدين برادرشان شعيب را فرستاديم، گفت:اى قوم من! خدا را بپرستيد، به روز ديگر اميدوار باشيد ودر زمين فاسد مكنيد.

تفسير موضوعى آيات

پيامبران گرامى همگى در يك رشته از اصول مشترك بوده اند. چيزى كه هست هر كدام بر اساس خصوصيات قوم خود بر امر ويا امورى تأكيد مىورزيدند. از آيات فوق استفاده مى شود كه شعيب بر روى چهار مطلب تأكيد داشت:

1ـ يكتا پرستى.

2ـ دعوت به عدل و قسط در معاملات.

3ـ خود دارى از فساد در زمين.

4ـ اجتناب از سدّ طريق مؤمنان.

از مجموع آيات استفاده مى شود كه آنان انحرافات مشترك با اقوام ديگر وانحراف مخصوص به خود داشتند. انحراف مشترك همان بت پرستى بود، ولى انحراف مخصوص آنان كم فروشى وتجاوز به اموال مردم وتهديد كسانى بودند كه به شعيب ايمان آورده بودند، علاوه بر فساد در روى زمين كه بيان خواهيم نمود.

اينك آيات مربوط به هر قسمت را به طور جداگانه ياد آور مى شويم:

1ـ انحراف در توحيد:(يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ ) (اعراف/

صفحه 11

85، هود/84).

2ـ انحراف در معاملات:( فَأَوفُوا الكَيْلَ وَ المِيزانَ وَ لاتَبْخَسُوا النّاسَ أشياءَهُم) (اعراف/86). (1)

3ـ فساد در روى زمين: (وَ لاتُفْسِدُوا فِى الأرْضِ بَعْدَ إصْلاحِها...)(اعراف/ 85). (2) وهر گناهى نوعى افساد است.

4ـ سدّ طريق مؤمنان:(وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراط تُوعَدونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغونَها عِوَجاً)(اعراف/86) (3)، گويا بر سر راه خانه شعيب مى نشستند،و كسانى را كه قصد خانه او را داشتند، به قتل تهديد مى كردند.

***

2 روش تبليغ

تا اينجا با محتواى تبليغ آشنا شديم واز همين جا به نوع انحرافات قوم پى برديم.بررسى زندگانى اقوام پيامبران روشن مى سازد كه شيطان براى گمراه كردن مردم از راههاى مختلف وارد مى شود. يعنى در حالى كه برخى از انحرافها فرا گير بوده، ولى مطابق تقاضاى محيط، هر قومى را به نحوى گرفتار مى كرد. قوم شعيب نيز پس از بت پرستى، مبتلا به فساد مالى بوده وبه اموال وحقوق يكديگر تعدّى مى كردند.

اكنون ببينيم شعيب با به كار گيرى چه نوع روش در تبليغ در صدد اصلاح آنان بر آمده است.

از آيات به دست مى آيد كه شيوه تبليغى او چنين بوده است:

1ـ داشتن دليل وگواه.

2ـ ياد آورى نعمت هاى خدا.

3ـ ياد آورى سرگذشت دردناك گذشتگان.

4ـ تهديد به عذاب الهى.

1 . همچنين به آيات:هود/84ـ 85، وشعراء/181ـ183 رجوع شود.
2 . ونيز به همين مضمون است: هود/85، شعراء/83.
3 . ضمير مؤنث در «تبغونها» به سبيل بر مى3گردد كه مؤنث مجازى است و راه كج (باطل) مى3طلبيد. وجمله «من آمن» مفعول به فعل «وتصدون» است يعنى «تصدون من آمن عن سبيل اللّه.»

صفحه 12

آيات موضوع

1ـ (قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) (اعراف/85).

2ـ (وَاذْكُروُا إذْ كُنْتُمْ قَليلاً فَكَثَّرَكُمْ وَ انْظُروُا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ المُفْسِدينَ) (اعراف/86).

3ـ (وإنْ كانَ طائِفةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالّذى أُرسِلْتُ بِهِ وَ طائِفَةٌ لَمْ يُؤمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الحاكِمينَ)(اعراف/87).

4ـ (إنّى أريكُمْ بِخَيْروَ إنّى أخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْم مُحيط)(هود/84).

5ـ (بَقِيَّةُ اللّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ وَما أنَا علَيْكُمْ بِحَفيظ)(هود/86).

6ـ (وَ يا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِى أن يُصيبَكُمْ مِثْلُ ما أصابَ قَوْمَ نُوح أوْ قَوْمَ هُود أوْ قَوْمَ صالح وَ ما قَوْمُ لُوط مِنْكُمْ بِبَعيد)(هود/89).

7ـ (وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إلَيْهِ إنّ رَبّى رَحيمٌ وَدُودٌ) (هود/90).

8ـ (وَ ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أجْر إنْ أجْرِيَ إلاّ عَلى رَبِّ العالَمينَ) (شعراء/180).

ترجمه آيات

1ـ آگاه باشيد از جانب پروردگارتان براى شما دليل آشكار آمد.

2ـ به ياد آريد آنگاه كه گروه اندكى بوديد،آنگاه خدا شما را فزونى بخشيد. بنگريد چگونه شد سرانجام مفسدان.

3ـ هرگاه گروهى از شما به رسالت من ايمان آوردند وگروهى ديگر ايمان نياورند(زيانى به من نمى رساند).صبر كنيد تا خدا ميان ما داورى كند كه او بهترين داوران است.

4ـ من شما را در نعمت وثروت مى بينم واز عذاب روز فرا گير بر شما بيمناكم.

5ـ آنچه خدا برا ى شما باقى مى گذارد بهتر است. من حافظ شما (از

صفحه 13

عذاب) نيستم.

6ـاى قوم من مخالفت شما با من سبب نشود كه به شما برسد آنچه به قوم نوح وهود وصالح رسيده است و(سرنوشت)قوم لوط از شما چندان دور نيست.

7ـ از خدا طلب آمرزش كنيد. به سوى او بازگرديد. پروردگار من مهربان ودوستدار بندگان است.

8ـ من از شما در برابر تبليغ خود مزدى نمى طلبم. پاداش من جز بر پروردگار جهانيان نيست.

تفسير موضوعى آيات

شعيب در روش تبليغ خود از عناوين ياد شده در زير بهره گرفته است كه هر يك مى تواند در هدايت گمراهان مؤثر باشد.

1ـ دليل وبرهان بر صحّت گفتار خود: همگى مى دانيم كه پيامبران به معجزه مجهز بودند. گاهى از روز نخست معجزه همراه داشتند وگاهى پس از درخواست مردم دست به اعجاز مى زدند. هرگز پيامبرى نبود كه بدون معجزه ودليل از جانب خدا مبعوث به هدايت شود. شعيب از گروه نخست بود. به همين جهت مى گويد: (قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُم فَأوفُوا الكَيْلَ). از ترتب جمله دوّم (فَأوفُوا) بر جمله نخست( قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ ) مى توان حدس زد كه او به سبب داشتن دليل وبرهان بر نبوت خود، مردم را الزام مى كند كه به دستورهاى او گردن نهند. امّا معجزه او چه بوده، در قرآن نامى از آن برده نشده است. اينكه برخى مى گويند شعيب فاقد معجزه بوده، به گواه اينكه در قرآن نامى از معجزه او به ميان نيامده است، سخن بى پايه اى است; همان گونه كه نام بسيارى از معجزات پيامبر اسلام نيز در قرآن نيامده است.(1)

1 . مجمع البيان ، ج2، ص447.

صفحه 14

در آيه ديگر نيز به همين نكته اشاره كرده ومى فرمايد:(قَالَ يا قَوْمِ أرَأيْتُمْ إنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبّى) (هود/88).

2ـ ياد آورى نعمتهاى الهى: شعيب قوم خود را متوجه نعمتهاى الهى كرد كه لازمه آن فرمانبردارى از چنين منعمى است. او ياد آورى كرد كه شما گروه كمى بوديد و خدا جمعيت شما را بالا برده است ودر نتيجه نيرومند شده ايد: (وَاذْكُرُوا إذْ كُنْتُمْ قَليلاً فَكَثَّرَكُمْ )،گاهى دايره نعمت را بالاتر نشان مى دهد وآن اينكه: (وَاتَّقُوا الّذى خَلَقَكُمْ وَ الجِبِلَّة الأوّلينَ)(شعراء/184):«از مخالفت خدا كه شما وپيشينيان را آفريده است بپرهيزيد.»

3ـ ياد آورى سرنوشت تبهكاران: شعيب ياد آور شد كه شما مردم بايد از سرنوشت تبهكاران گذشته درس عبرت بگيريد. مبادا به سرنوشت اقوام نوح وهود وصالح گرفتار شويد ونزديكترين درس عبرت براى شما سرنوشت قوم لوط است كه در همسايگى شما قرار داشتند وبه خاطر مخالفت با خدا نابود شدند. چنانكه مى فرمايد:

(وَ يا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِى أن يُصيبَكُمْ مِثْلُ ما أصابَ قَوْمَ نُوح أوْ قَوْمَ هُود أوْ ْ قَوْمَ صالح وَ ما قَوْمُ لُوط مِنْكُمْ بِبَعيد). (هود/89)

وباز مى فرمايد:(فَانْظُروُا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ المُفْسِدينَ). (اعراف/86)

4ـ تهديد به عذاب: از نظر جريان طبيعى اگر روشهاى پيشين مؤثر نشد، بايد از روش تهديد به عذاب الهى بهره بگيرد. او نيز چنين كرد و رو به دو گروه مؤمن وكافر كرد وگفت:(فَاصْبِرُوا حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الحاكِمينَ) (اعراف/87). ودر آيه ديگر تهديد به عذاب را صريحتر از آيه پيشين بيان كرد: ومى گويد:َ (وَإنّى أخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْم مُحيط).(هود/84)

امور ياد شده روش تبليغ حضرت شعيب است. البته او در مقام تبليغ، مانند ديگر پيامبران استفاده كرد و گفت براى دعوت خود مزد وپاداش نمى طلبد وموفقيت

صفحه 15

او مربوط به اذن خداست وجز بر او توكّل نمى كند: (وَ ما أسْألكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أجْر إنْ أجْرِيَ إلاّ عَلى رَبِّ العالَمينَ) (شعراء/80). وباز مى فرمايد:(وَ ما أُريد أنْ أُخالِفَكُمْ إلى ما أنْهاكُمْ عَنْهُ إنْ أُريد إلاّ الإصلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوفيقى إلاّ بِاللّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إلَيْهِ أُنيب)(هود/88). جمله (إنْ أُريد إلاّ الإصلاح) بيانگر مفاد جمله پيشين است كه در آغاز نظر، خالى از اجمال نيست وآن اينكه مى گويد: من هرگز از كسانى نيستم كه شما را از كارى باز دارم وخود با آن مخالفت كنم، من مانند ديگر پيامبران اصلاح طلبم وپايه اساسى اصلاح، همان همسويى گفتار ورفتار است.

سرانجام شعيب درهاى بازگشت را به روى قوم خود باز مى داند ومى گويد: (وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إلَيْهِ إنّ رَبّى رَحيمٌ وَدُودٌ)(هود/90).(1)

***

3 واكنش قوم

قوم شعيب مانند اقوام گذشته در برابر دعوت او سرسختى نشان دادند وجز گروه اندكى، كسى به او ايمان نياورد. مخالفان با او به مجادله برخاستند. منطق آنان در مجادله عبارت بود از:

1ـ نامفهوم بودن محتواى رسالت.

2ـ اتهام به سحر وجنون.

3ـ بشر بودن شعيب.

4ـ نداشتن قدرت اجتماعى.

1 . در حالى كه آيات ياد شده بيانگر روش تبليغى شعيب است، مى3تواند پاسخ به برخى اعتراضهاى قوم خود باشد، اعتراضهايى كه پس از اين مى آيد. از اين جهت اين قسم از آيات در مقام پاسخ شعيب به قوم خود نيامده است، بلكه آيات ديگرى آمده است كه مستقيماً پاسخ به خرده3هاى آنهاست.

صفحه 16

5ـ زيانبار بودن پيروى از تو.

6ـ تهديد به اخراج وسنگسار كردن.

آيات موضوع

1ـ (قالَ المَلأُ الّذينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيبُ وَ الّذينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أو لَتَعُودُنَّ فى مِلَّتِنا قالَ أوَ لَوْ كُنّا كارِهينَ) (اعراف/88).

2ـ (وَقالَ المَلأُ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إنَّكُمْ إذاً لَخاسِرونَ) (اعراف/90).

3ـ (قالُوا يا شُعَيْبُ أصَلاتُكَ تَأمُرُكَ أنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا أو أنْ نَفْعَلَ فى أمْوالِنا ما نَشاءُ إنَّكَ لاَنْتَ الْحَليمُ الرَّشيدُ)(هود/87).

4ـ (قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفقَهُ كَثيراً مِمّا تَقُولُ وَ إنّا لَنَراكَ فينا ضَعيفاً وَ لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أنْتَ عَلَيْنا بِعَزير) (هود/91).

5ـ (قالُوا إنّما أنْتَ مِنَ المُسَحَّرينَ)(شعراء/185).

6ـ (وَ ما أنْتَ إلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا وإنّ نَظُنُّكَ لَمِنَ الكاذِبينَ) (شعراء/186).

ترجمه آيات

1ـ سران مستكبر قوم شعيب به او گفتند:اى شعيب تو وكسانى را كه به تو ايمان آورده اند از شهر خود بيرون مى كنيم، يا اينكه به آيين ما باز مى گرديد. شعيب در پاسخ گفت: هر چند ما آيين شما را نخواهيم؟

2ـ سران كافر از قوم او گفتند: اگر از شعيب پيروى كنيد، زيانكاريد.

3ـ گفتند:اى شعيب! آيا نيايش تو فرمان مى دهد كه ما آنچه را كه پدرانمان آنها را مى پرستيدند ترك كنيم ونتوانيم به دلخواه خود در اموالمان تصرّف كنيم؟ تو بردبار وداناهستى.

4ـ گفتند:اى شعيب! ما بسيارى از آنچه را مى گويى نمى فهميم وما تو

صفحه 17

را در ميان خود ناتوان مى بينيم واگر قبيله تو نبود، سنگسارت مى كرديم، تو بر ما توانايى ندارى.

5ـ تو مسحور وجادو شده اي.

6ـ تو بشرى مانند ما هستى وما تو را دروغگو گمان مى كنيم.

تفسير موضوعى آيات

1ـ قوم شعيب محتواى دعوت او را گنگ و مبهم مى دانستند و مى گفتند: (ياشُعَيْبُ ما نَفْقَهُ كَثيراً مِمّا تَقُولُ ) (هود /91). مسلّماً دعوت شعيب از روشنترين دعوتها بود. چه دعوتى روشنتر از اينكه او مى گفت: خدايى را بپرستيدكه شما وپيشينيان را آفريده است:(وَ اتَّقُوا الّذى خَلَقَكُمْ وَ الجِبِلَّةَ الأوّلينَ)

شگفتا!دعوت به پرستش خداى توانا ودانا دعوت مبهم! امّا پرستش بتهاى كور وكر يك دعوت روشن؟!

2ـ باز آنان مانند اقوام پيشين،بشر بودن را مانع از رسالت الهى دانسته ودر نتيجه او را دروغگو مى دانستند ومى گفتند: (وَ ما أنْتَ إلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا وإنّ نَظُنُّكَ لَمِنَ الكاذِبينَ) (شعراء/186).

3ـ آنان مانند اقوام پيشين شعيب را به جادو زدگى وجنون متهم مى كردند ومى گفتند: (قالُوا إنّما أنْتَ مِنَ المُسَحَّرينَ)(شعراء/185). وگاهى هم با طعن مى گفتند:( إنَّكَ لاَنْتَ الْحَليمُ الرَّشيدُ).

در محاسبات اجتماعى، انسانى كه بر خلاف افكار عمومى قيام مى كند، مجنون توصيف مى شود. آرى اين گروه مجنونند; امّا جنون آنان در راه هدايت مردم به راه حق وحقيقت است ودر اين هدف سر از پا نمى شناسند وازهمه چيز مى گذرند. اگر بشر بودن مانع از رسالت گردد، هدايت انسانها بر عهده چه كسى خواهد بود؟ آيا فرشتگان كه با انسان مسانخت ندارند، مى توانند او را هدايت كنند؟

4ـ در نظر آنان قدرت اجتماعى نشانه حق، وضعف وناتوانى نشانه بى پايگى

صفحه 18

دعوت بود. چنانكه مى گفتند:(إنّا لَنَريكَ فِينا ضَعيفاً...وَ ما أنْتَ عَلَيْنا بِعَزيز). (هود/91)

اين منطق نادرست اختصاص به قوم هود ندارد.آنگاه كه فرعون در ميدان مبارزه با موسى محكوم شد، از همين راه وارد شد وگفت:(يا قَوْمِ ألَيْسَ لى مُلْكُ مِصرَ وَ هذِهِ الأنْهارُتَجْرى مِنْ تَحْتى أفَلا تُبْصِرونَ* أمْ أنَا خَيْرٌ مِنْ هذا الّذى هُوَ مَهينٌ)(زخرف/51ـ52). «آيا فرمانروايى مصر از آن من نيست واين چشمه ها از زير قصر من جارى نمى شود؟ آيا نمى بينيد، بلكه من بهترم از اين انسانى كه خوار است؟!.»

5ـ از آنجا كه آنان در معاملات، حرام وحلال را رعايت نكرده وكم فروشى ودزديدن اموال مردم شيوه زندگى آنان بود،پيروى از شعيب را مايه زيان خود خوانده گفتند:(لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إنّكُمْ إذاً لَخاسِرونَ). (اعراف/90)

6ـ آنگاه كه اين راهها را در باز دارى شعيب مؤثر نديدند، او را به تهديد واخراج از شهر وسنگسار نمودن كردند وگفتند:(لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيبُ وَ الّذينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا) (اعراف/89). وباز گفتند:(وَ لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ) (هود/91).

تا اينجا با اعتراضهاواشكالات كودكانه قوم شعيب آشنا شديم. اكنون بايد ديد منطق نيرومند شعيب در پاسخ به آنان چه بود. از مقايسه اين دو منطق مى توان به الهى بودن او پى برد. پاسخهاى او از اين اعتراضها به شرح زير است:

پاسخ شعيب از اعتراضها (1)

شعيب در برابر اعتراضهاى آنان پاسخهايى دارد كه قرآن به نقل آنها به شرح

1 . به جهت كم بودن آيات مربوط به پاسخ شعيب، فصل خاصى براى آن نگشوديم. متون آيات و ترجمه و تفسير را يك جا آورديم.

صفحه 19

زير پرداخته است. آنان از او درخواست كردند كه به آيين بت پرستى باز گردد; او در پاسخ مى گويد:

1ـ (قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللّهِ كَذِباً إنْ عُدْنا فى مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إذْ نَجّانَا اللّهُ مِنْها وَ ما يَكُونُ لَنا أنْ نَعُودَ فيها إلاّ أنْ يَشاءَ اللّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شيء عِلماً عَلَى اللّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالحَقِّ وَ أنْتَ خَيْرُالفاتِحينَ)(اعراف/89).

واگر ما به آيين شما بازگرديم وآن را آيين الهى بدانيم، بر خدا افترا بسته ايم پس از آنكه خدا ما را از آن نجات داد. ممكن نيست ما به آن آيين باز گرديم مگر اينكه خدا بخواهد. علم پروردگار من گسترده است. بر خدا توكل كرده ايم، خدايا ميان ما وقوم ما به حق داورى كن كه تو بهترين داورها هستى.

آنان به او گفتند:اگر عشيره تو نبود، تو را سنگسار مى كرديم او در پاسخ گفت:

2ـ (قالَ يا قَوْمِ أَرَهْطى أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَ راءَكُمْ ظِهْرِيّاً إنَّ رَبّى بِما تَعْمَلُونَ مُحيطٌ). (هود/92)

«اى قوم من !آيا عشيره من در نزد شما از خدا گراميتر است. در حالى شما (به فرمانهاى) خدا پشت كرده ايد كه پروردگار من بر آنچه عمل مى كنيد، احاطه دارد.»

شعيب در انتقاد از اعتراضهاى كودكانه آنان روى امور ياد شده در زير تكيه مى كند:

1ـ نتيجه پيروى از راه وآيين شما پس از داشتن دليل بر بى پايگى آن، بدعت وافترا به خداست. چنانكه مى فرمايد:(قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللّهِ كَذِباً إنْ عُدْنا فى مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إذْ نَجّانَا اللّهُ مِنْها) (اعراف/89). ونكته جالب اينكه شعيب بازگشت به آيين آنان را ازخود وپيروانش نفى مى كند، ولى توحيد در تدبير رانيز ياد آور مى شود وآن اينكه: (وما يَكُونُ لَنا أنْ نَعُودَ فيها إلاّ أنْ يَشاءَ اللّهُ رَبُّنا)(اعراف/89): «بر ما ممكن

صفحه 20

نيست به آن آيين بازگرديم مگر خدا و پروردگار ما بخواهد» ومعنى استثنا اين است كه كارهاى جهان در دست خداست واو مقلب القلوب است. البته مشيّت خدا بر بازگشت افراد با ايمان به شرك در صورتى عملى مى شود كه خود اين افراد زمينه هاى گرايش را فراهم كنند.

2ـ شگفتى از اين است كه مرا به سبب داشتن عشيره ام رجم نمى كنيد، چگونه عشيره من نزد شما از خدا گراميتر است؟ من مى بينم شما به فرمانهاى خدا اعتنا نمى كنيد: (قالَ يا قَوْمِ أَرَهْطى أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَ راءَكُمْ ظهْرِيّاً إنَّ رَبّى بِما تَعْمَلُونَ مُحيطٌ)(هود/92).

او به پاره اى از اعتراضها به خاطر كودكانه بودن پاسخ نگفته واگر هم گفته وحى الهى نقل نفرموده است وآن مسأله اتهام به جنون، دروغگويى ويا گنگ بودن محتواى دعوت يا منافات داشتن بشر بودن او با دعوى رسالت كه ما در گذشته به بى پايگى اين اعتراضات اشاره نموديم.

***

4 نزول عذاب الهى

حضرت شعيب در سخنان خود آنان را از نزول عذاب بيم مى داد وآنان نيز گاهى به عنوان تمسخر وريشخند درخواست عذاب مى كردند. آنگاه كه يأس ونوميدى از ايمان آنان فراگير شد، عذاب الهى فرود آمد وهمگان رانابود كرد. شعيب وافراد با ايمان از آن نجات يافتند. اينك آيات اين قسمت:

صفحه 21

آيات موضوع

1ـ (وَيا قَومِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إنّى عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأتيهِ عَذابٌ يُخْزيهِ وَ مَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إنّى مَعَكُمْ رَقيبٌ). (هود/93)

2ـ (فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقينَ)(شعراء/187).

3ـ (فَكَذَّبُوهُ فَأخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إنّهُ كانَ عَذابَ يَوْم عَظيم) (شعراء/189).

4ـ (فَأخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأصْبَحُوا فى دارِهِمْ جاثِمينَ) (اعراف/91). (1)

5ـ (وَ لَمّا جاءَ أمْرُنا نَجَيْنا شُعَيْباً وَ الّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَة مِنّا وَ أخَذَتِ الّذينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأصْبَحُوا فى دِيارِهِمْ جاثِمينَ)(هود/94).

6ـ (كَأنْ لَمْ يَغْنَوا فيها ألا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ) (هود/95).

7ـ (الّذينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأنْ لَمْ يَغْنَوا فِيهَا الّذينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الخاسِرينَ) (اعراف/92).

8ـ (فَتَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْم كافِرينَ) (اعراف/93).

ترجمه آيات

1ـاى قوم! هر چه مى توانيد انجام دهيد، من نيز انجام مى دهم. به اين زودى مى دانيد كه چه كسى است كه عذاب خوار كننده سراغ او مى آيد وچه كسى است دروغگو. مراقب باشيد من نيز مراقب هستم.

2ـ قطعه اى از آسمان را بر سرما فرو ريز اگر از راستگويانى.

1 . مانند همين آيه در سوره عنكبوت/37 آمده است.

صفحه 22

3ـ او را تكذيب كردند. آنان را عذاب روز(ابر) سايه افكن فرا گرفت، عذاب آن روز عذاب بزرگى بود.

4ـ زمين لرزه آنان را فرا گرفت، در خانه هاى خود هلاك شدند.

5ـ آنگاه كه فرمان ما(عذاب) فرود آمد، شعيب وافرادى كه به او ايمان آورده بودند، به رحمت خود نجات داديم وصداى مهيب، افراد ستمگر را فرا گرفت، در خانه هاى خود خموده وخاموش هلاك شدند.

6ـ آنان نابود شدند، گويى هرگز در آن ديار نبودند. آگاه باشيد اهل مدين از رحمت خدا دور شدند، همچنان كه قوم ثمود دور شدند.

7ـ آنان كه شعيب را تكذيب كردند، گويا در آن ديار نبودند. آنان كه شعيب را تكذيب كردند زيانكار بودند.

8ـ از آنان روى برگرداند وگفت:اى قوم من! پيامهاى پروردگارم را براى شما رساندم وشما را نصيحت كردم. چگونه بر قوم كافر متأسف باشم.

تفسير موضوعى آيات

ناصح مشفق آنگاه كه از اصلاح فرد يا افراد مأيوس شد، به آنها مى گويد: شما برويد سراغ كار خود، من هم سراغ كار خودم. ما اين حالت را در باره شعيب از طريق اين آيه درك مى كنيم كه به آنان چنين گفت: (يا قَومِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إنّى عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ). (هود/93)

قوم شعيب در اعتراض او را دروغگو مى خواندند. او نيز در پاسخ مى گويد آينده ثابت مى كند كه دروغگو كيست؟ (سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأتيهِ عَذابٌ يُخْزيهِ وَ مَنْ هُوَ كاذِبٌ). (هود /93)

در اين شرايط جرأت قوم بالا مى رود و درخواست عذاب مى كنند و مى گويند: (فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ) (شعراء/187)

صفحه 23

لحظه نوميدى فرا مى رسد واستحقاق آنان به عذاب قطعى مى گردد. با سه نوع عذاب اين قوم ريشه كن مى گردند:

1ـ صداى مهيب وتكان دهنده: ( وَ أخَذَتِ الّذينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ). (هود/ 94)

2ـ زمين لرزه كه طبعاً نتيجه همان صداى مهيب خواهد بود: (فَأخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ) (اعراف/91).

3ـ «ظله» به معنى ابر سايه افكن است. حالا اين ابر حامل چه عذابى بوده، در خود آيه شاهدى بر آن نيست. ولى طبق گفته مفسران حامل آتش بود كه آنان را سوزاند. ولى احتمال دارد مقصود از روز سايه، روزى بود كه ابر پايين آمد. مانند روز مه كه سطح زمين را فرا گيرد. خود اين تاريكى مايه سر درگمى آنان شد كه به دنبالش صيحه ورجفه ويرانگر فرا رسيد.

ولى چون در نابودى اقوام پيشين سخن از صاعقه نيز به ميان آمده است، آنچه مفسران گفته اند قريب به نظر مى رسد وآن اينكه در نتيجه صاعقه در پوشش ابر، صداى وحشتناكى پديد آمد وهم آتشبار بزرگى فرود آمد وزمين لرزه اى نيز در نتيجه صداى مهيب، تحقّق پذيرفت.

خدا به سبب اينكه حساب افراد با ايمان با گروه كافران جداست، از نجات شعيب وافراد با ايمان سخن گفته و فرموده است: (وَ لَمَّا جَاءَ أمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَة مِنّا)(هود/94).

سرانجام شعيب به اجساد بى جان آنان نگريست وبه عنوان ابراز تنفر روى برگرداند، ولى با آنان چنين سخن گفت:( لَقَدْ أبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْم كافِرينَ) (اعراف/93).

در هر حال اين آيه گواه بر اين است كه انسانهاى بزرگ مى توانند در اين

صفحه 24

جهان با ارواح سعيد يا پليد ارتباط بر قرار كرده وسخن بگويند ونظير اين مطلب در مورد صالح كه با قوم خود پس از نابودى آنها سخن گفت، گذشت.(1)

نكته ها وعبرتها

از سرگذشت شعيب وقوم او اين نكات را مى آموزيم:

1ـ قوم شعيب هر چند بت پرست بودند، ولى فشار تبليغ او در باره انحرافات مالى آنان بود كه ميان حلال وحرام فرقى نمى گذاشتند. اين نشان مى دهد كه مبارزه با انحراف مالى كه موجب گسترش عدل ومبارزه با ظلم است، يكى از اهداف عالى پيامبران الهى است; چنانكه مى گويد:(لَقَدْ أرْسَلْنا رُسُلَنَا بِالبَيِّناتِ وَ أنْزَلْنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ المِيزانَ لِيَقُومَ النّاسُ بِالقِسْطِ)(حديد/25) .«ما پيامبران خود را با دلايل برانگيختيم وهمراه آنان كتاب وميزان فرو فرستاديم تا مردم بر پايه عدل زندگى كنند.»

2ـ گروهى از مردم روابط قومى واجتماعى را بر ارزشهاى الهى برترى مى بخشند، وبه يك معنى ضد ارزش را ارزش مى دانند; چنانكه قوم شعيب به او مى گفتند:(وَ لَولا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ). واو نيز در پاسخ خود گفت: (أَرَهْطى أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللّهِ).

3ـ مصلحان الهى پيوسته در گفتار ورفتار همسو بودند وشعيب نيز به اين نكته اشاره كرده مى گويد:(ما أُريد أن أُخالِفَكُمْ إلى ما أنْهاكُمْ عَنْهُ).

1 . اعراف/79.

صفحه 25

پيامبر سيزدهم

موسى بن عمران (عليه السلام)

كليم اللّه

موسى بن عمران از پيامبران بزرگ الهى است كه پس از ابراهيم نام او به عنوان سرسلسله پيامبران درتاريخ نبوت مى درخشد.حيات او از روز ولادت تا روز رحلت، با مرارتها ومشقتها همراه بوده ودر تاريخ مبارزه مردان حق، يكى از بزرگترين مردان مبارزه با ظلم وستم وتبعيض نژادى ومظهر گسترش توحيد ويكتا پرستى به شمار مى رود. كمتر پيامبرى در قرآن مبارزات وجهاد او مانند موسى(عليه السلام) به صورت گسترده بيان شده است. از اين جهت تعجّب نخواهيم كرد كه نام او در قرآن 136 بار وسرگذشت او به طور اجمال يا تفصيل در 34 سوره آمده است.

حضرت كليم از پيامبران بنى اسرائيل است وبنى اسرائيل در اصطلاح قرآن بر مجموعه يهوديان اطلاق مى شود كه فرزندان اسباط دوازده گانه مى باشند. اسباط دوازده گانه عبارتنداز: 1ـ بنى رؤبين، 2ـ بنى شمعون، 3ـ بنى جاد، 4ـ بنى يهودا، 5ـ بنى يساكار، 6ـ بنى زبولون، 7ـ بنى يوسف، 8ـ بنى بنيامين، 9ـ بنى عشير، 10ـ بنى دان، 11ـ بنى نفتالى،12ـ لاويان،. هر سبط به نام يكى از فرزندان يعقوب ناميده شده است.

در دوران فرمانروايى يوسف، يعقوب با فرزندان يازده گانه خود به مصر منتقل شد وموقعيتى كه يوسف در مصر داشت، توانست آنان را از رنج قحطى نجات بخشد وهمگان را در جوشن يا حدود شهر«اون» متوطن سازد(1729ق م). در اين هنگام

صفحه 26

افراد خاندان اسرائيل به گفته تورات فقط هفتاد تن بودند. بنى اسرائيل به زودى در مصر زياد شدند وفراعنه را از كثرت خود متوحش كردند. رفتار دولت مصر بابنى اسرائيل بسيار خشن بود. فرزندان آنان را سر مى بريد ودختران آنان رارها مى كرد.(1)

قرآن رفتار خشونتبار فرعون را با بنى اسرائيل، كه همگى منتهى به يعقوب مى شدند، چنين نقل مى كند:(نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإ مُوسى وَ فِرْعَونَ بِالحَقِّ لِقَوم يُؤمِنُونَ).

(إنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِى الأرْضِ وَ جَعَلَ أهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْىِ نِساءَهُمْ إنَّهُ كانَ مِنَ المُفْسِدينَ).

(وَنُرِيدُ أنْ نَمُنَّ عَلَى الّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الأرضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أئمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثينَ* وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِى الأرضِ وَ نُرِيَ فِرْعَونَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ). (قصص/3ـ6)

«حكايت مى كنيم بر تو خبر موسى وفرعون را به حق(پيراسته از هر نوع دروغ)براى بهره مند شدن مؤمنان.

فرعون در زمين گردنكشى كرد واهل آن را گروه گروه نمود. گروهى را ضعيف وذليل ساخت. پسران آنان را مى كشت وزنان را زنده مى داشت. فرعون از تبهكاران بود.

وما مى خواهيم بر افراد ضعيف در زمين منّت گذاريم وآنها را پيشوايان مردم قرار دهيم ووارث ملك فرعون گردانيم. در روى زمين به آنان، قدرت بخشيم وبه فرعون وهامان ولشگريانش از آنچه مى ترسند ارائه كنيم.»

تاريخ به ما مى گويد: فرعون وهامان از تولّد موسى، كه بر باد دهنده ملك آنان بود، مى ترسيدند واز اين جهت پسران بنى اسرائيل را مى كشتند تا او متولّد

1 . اعلام قرآن، ص104و669.

صفحه 27

نشود. خداوند در جمله (... ما كانُوا يَحْذَرُونَ)به ترس آنان از تولد موسى اشاره مى كند وياد آور مى شود كه خدا مى خواهد چيزى را كه از آن مى ترسيدند (ولادت موسى) به آنان نشان دهد. گواه بر اينكه مقصود از موصول«ما» در «ما يحذرون» تولد موسى است. جمله بعد از آن است كه مى گويد:(وَ أوْحَيْنا إلى أُمِّ مُوسى أنْ أرْضِعيه...) به مادر موسى الهام كرديم كه فرزند خود را شير ده... يعنى مشيت خداوند براين تعلّق گرفته است كه اين شخص متولّد گردد وسرانجام تخت وتاج فرعون را تباه سازد.

از بررسى آيات قرآن مى توان زندگى او را به شش بخش تقسم كرد وهر بخش محورهاى گوناگون دارد كه آيات فراوانى در باره آن وارد شده است. اين شش بخش عبارتند از:

1ـ از ولادت در مصر تا مهاجرت به مدين.

2ـ ده سال زندگى در مدين در كنار شعيب.

3ـ مهاجرت از مدين به مصر وحوادث راه.

4ـ ورود به مصرومبارزه با فرعون تا هلاكت وى.

5ـ هلاكت و نابودى آل فرعون

6ـ خروج از مصر ونزول در صحراى سينا.

7ـ چهل سال سرگردانى در صحراى سينا.

صفحه 28

1 از ولادت تا مهاجرت به مدين

نخستين بخش از زندگى او دو محور اساسى دارد:

1ـ ولادت تا انتقال به دربار فرعون.

2ـ زندگى در دربار فرعون تا لحظه مهاجرت.

اينك آيات مربوط به محور اوّل را مورد بحث قرار مى دهيم.

الف:ولادت تا انتقال به دربار فرعون

آيات موضوع

1ـ (وَ أوْحَيْنا إلى أُمِّ مُوسى أنْ أرْضِعيهِ فَإذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَألقِيهِ فِى اليَمِّ وَلاتَخافى وَلا تَحْزَنى إنّا رادُّوهُ إلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ المُرْسَلينَ) (قصص/7).

2ـ (فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَونَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَ حَزَناً إنَّ فِرْعَونَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ)(قصص/8).

3ـ (وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَونَ قُرَّةُ عَيْن لى وَ لَكَ لاتَقْتُلُوهُ عَسى أنْ يَنْفَعَنا أوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ)(قصص/9).

4ـ (وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً إنْ كادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَولا أنْ رَبَطْنا على قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ المُؤمِنينَ)(قصص/10).

5ـ (وَقالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُب وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ) (قصص/11).

صفحه 29

6ـ (وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أهْلِ بَيْت يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ)(قصص/12).

7ـ (فَرَدَدْناهُ إلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لكِنَّ أكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ)(قصص/13).

8ـ (وَلَقَدْ مَنَنّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى* إذْ أوْحَيْنا إلى أُمِّكَ ما يُوحى* أنِ اقْذِفيهِ فِى التّابُوتِ فَاقْذِفيهِ فى اليَمِّ فَلْيُلْقِهِ اليَمُّ بِالسّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لى وَ عَدُوٌّ لَهُ وَألْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنّى وَ لِتُصْنَعَ على عَيْنى).

9ـ (إذْ تَمشى أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لاتَحْزَنَ...)(طه/37ـ 40).

ترجمه آيات

1ـ ما به مادر موسى الهام كرديم كه كودك خود را شير ده، آنگاه كه بر جان او ترسيدى او را(در ميان صندوقى نهاده) به دريا بيفكن ومترس وغمگين مباش. ما او را به سوى تو باز مى گردانيم واز پيامبران قرار مى دهيم.

2ـ (مادر موسى اورا به شيوه خاص به دريا افكند) آل فرعون او را پيدا كردند(تا سرانجام وناخواسته) براى آنان دشمن ومايه اندوه شود. به درستى كه فرعون وهامان وسپاهيان آن دو خطا كار بودند.

3ـ همسر فرعون گفت:نورچشمى است براى من وتو، او را نكشيد شايد در آينده براى ما سود بخشد، يا او را براى خود فرزند گزينيم در حالى كه آنان(از سرانجام كار) آگاه نبودند.

4ـ قلب مادر موسى (از هر چيز جز ياد كودكش) خالى گشت. اگر ما قلب او را آرام نمى ساختيم نزديك بود كه راز خود را آشكار سازد(نام فرزندش را به زبان بياورد) اين كار راكرديم تا (به وعده ما) مؤمن باشد.

5ـ مادر موسى به خواهر وى گفت:جريان را پيگيرى كن(ببين سرنوشت كودك من پس از افكندن به دريا چه شد؟) او به هنگام پيگيرى برادر

صفحه 30

خود را از دور ديد، در حالى كه آل فرعون متوجّه نبودند (يعنى ديد كه آنان موسى را از صندوق بيرون آورده وبه خانه بردند).

6ـ ما از قبل، همه زنان شيرده را براى او حرام كرديم(پستان هيچ زنى را به دهان نگرفت). خواهر موسى(كه به عنوان فرد ناشناس نظاره مى كرد) به آل فرعون گفت:مايليد من شما را به خانواده اى هدايت كنم تا او را نگهدارى كنند وآنان خيرخواه او هستند.

7ـ ما او را (از اين طريق به مادرش) باز گردانديم تا چشمش روشن شود وغمگين مباشد وبداند كه وعده هاى خدا حق وپا برجاست، ولى اكثر مردم نمى دانند.

8ـ ما بار ديگر بر تو منّت نهاديم، آنگاه كه بر مادرت وحى كرديم آنچه را وحى كرديم (به او گفتيم) كه نوزادت را در صندوقى بگذار، صندوق را به دريا افكن(تا امواج دريا). صندوق را به ساحل بيفكند(نوزاد را)يكى از دشمنان من ودشمنان او برگيرد ومحبت خويش را بر تو ارزانى داشتم تا زير نظر من پرورش پيدا كنى.

9ـ آنگاه كه خواهرت مى رفت، مى گفت:مى خواهيد من شما را به كسى كه او را نگاهدارى كند هدايت كنم. ما تو را به مادرت بازگردانيديم تا چشمش روشن شود وغم نخورد.

مشيت الهى واعمال قساوت آميز فرعون

فراعنه از دوران يوسف وپيش از آن تا برسد به زمان موسى مالك مصر وحاكم بر آن بودند، ولى كاهنان به آنان گفته بودند كه اين قدرت بزرگ به وسيله كودكى از بنى اسرائيل كه بزرگ مى شود، نابود خواهد گشت. از اين جهت پيوسته پسران را سر مى بريدند تاموسى متولّد نشود. ولى مشيّت الهى بر اين تعلّق گرفته بود كه او در بيت بنى اسرائيل متولّد گردد وكار آگاهان در بار فرعون متوجّه نشوند و سپس در دامن فرعون بزرگ گردد. شگفت آورتر اينكه با تمام قساوت در پرتو اينكه خدا محبت او را بر دل آنها افكند نسبت به اين كودك علاقه مند شدند.مادر موسى به

صفحه 31

فرمان خدا او را در ميان صندوقى نهاد واطراف آن را قير اندود كرد كه آب به آن نفوذ نكند وبه امواج آب سپرد. امواج آب نيل صندوق را از ساحل قصر فرعون عبور داد وبه ساحل پرت كرد وتوجّه فرعون وهمسرش را جلب كرد. آنها در صندوق را گشودند وكودك زيبايى را مشاهده كردند كه با چشمهاى خود به آنان مى نگرد، گويا مى گويد:مرا از اين نقطه بيرون آوريد و در دامن خود پرورشم دهيد. او را از صندوق در آوردند وهمسر فرعون مانع از كشتن او شد وگفت:شايد او به حال ما سودى بخشد يا او را به فرزندى بگيريم. اين سخن را مى گفتند ولى از سرانجام اين كودك آگاه نبودند. چنانكه مى فرمايد:(عَسى أنْ يَنْفَعَنا أوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ).

به دنبال دايه اى برآمدند كه او را شير دهد. اما هر زن شير دهى را آوردند، پستان او را نگرفت وداد وفرياد كودك از گرسنگى بلند بود. در اين ميان خواهر موسى به عنوان فرد ناشناسى وارد جمع آنان شد. او پيشنهاد داد كه من خانواده اى را مى شناسم كه مى تواند تربيت او را بر عهده بگيرد. آنان از شنيدن اين جمله خوشحال شدند. سراغ او فرستادند كه او كسى جز مادر موسى نبود. وقتى او پستان خود را به دهان او گذارد، به خوبى آن را مكيد واز اين طريق، خوشحالى فرعون وهمسر او را فراهم آورد وقرار شد كه تربيت او را بر عهده بگيرد. بدين گونه وعده الهى:(إنّا رادٌّوهُ إلَيْكِ) تحقق پذيرفت.

اين جريان مى رساندكه نقشه هاى پوشالى بشر در برابر مشيّت الهى چيزى نيست وآيه (وَ ما تَشاءُؤنَ إلاّ أنْ يَشاءَ اللّهُ)(انسان/30) بر همه چيز حاكم است.

د راين جا مناسب است كه از نغزترين شعر شاعر معاصر، پروين اعتصامى كه در باره ولادت موسى وبى تابى مادر او وتحقق وعده الهى به بازگرداندن آن، سروده است، يادى كنيم:

مادر موسى،چو موسى را به نيل *** درفكند، از گفته ربِّ جليل

خود ز ساحل كرد با حسرت نگاه *** گفت كاى فرزند خُردِ بى گناه

صفحه 32

گر فراموشت كند لطف خداى *** چون رهى زين كشتى بى ناخداى

گر نيارد ايزد پاكت به ياد *** آب،خاكت را دهد ناگه به باد

وحى آمد كاين چه فكر باطل است *** رهرو ما اينك اندر منزل است

پرده شك را برانداز از ميان *** تا ببينى سود كردى يا زيان

ماگرفتيم آنچه را انداختى *** دست حق را ديدى ونشناختى

درتو ،تنها عشق ومهرِ مادرى *** شيوه ما ،عدل وبنده پرورى است

نيست بازى كارِ حق، خود را مباز *** آنچه برديم از تو، باز آريم باز

سطح آب از گاهوارش خوشتر است *** دايه اش سيلاب وموجش مادر است(1)

مقايسه آيات سوره هاى طه وقصص

در سوره هاى طه و قصص به تولّد موسى وكيفيت نجات او از شرّ جاسوسان فرعون اشاره شده است. ولى در بيان اين مطلب، تفاوتهايى در دو سوره وجود دارد كه به آنها اشاره مى كنيم:

1ـ در سوره طه به بيان كيفيت القاى او در دريا توجّه بيشترى شده ومى گويد: ( أنِ اقْذِفيهِ فِى التّابُوتِ فَاقْذِفيهِ فى اليَمِّ فَلْيُلْقِهِ اليَمُّ بِالسّاحِلِ) . «او را در صندوق بگذار، صندوق را در دريا بيفكن، دريا او را به ساحل مى افكند.»

در حالى كه در سوره قصص به جاى اين جمله ها فقط جمله:(فالقيه فى اليمّ):«او را در دريا بيفكن» آمده و از كيفيت افكندن او به دريا و نجاتش سخن گفته نشده است.

2ـ در سوره طه مى گويد:دشمن من و تو موسى را مى گيرد، ولى در سوره قصص مى گويد:«آل فرعون، موسى را گرفت تا ناخواسته دشمنى ومايه غم واندوه را

1 . ديوان پروين اعتصامى، چاپ چهارم،ص236.

صفحه 33

در دامن خود پرورش دهند»،چنانكه مى فرمايد:(فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَونَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَ حَزَناً ) .ميان اين دو بيان در حالى كه هر دو درست هستند،تفاوت روشنى است.

3ـ در سوره طه علّت گرايش فرعون وهمسرش آسيه به موسى وارد شده كه چگونه با آن همه كشتارهاى فراوان اين بچه را نكشتند ودر آغوش خود پرورش دادند وآن اينكه خدا محبت موسى را در دل آنان يا همه افراد قرار داد، چنانكه مى فرمايد: (وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنّى): «محبتى از خود بر تو قرار دادم.» واين نكته در سوره قصص نيامده است.

4ـ در سوره طه جمله اى بر جمله پيشين عطف شده و آمده است: (ولْتُصْنَعْ عَلى عَيْنى) القاى محبت موسى در دل فرعون براى اين بود كه زير نظر عنايت الهى پرورش پيدا كنى. واگر چنين محبتى در دلها نداشت، او نيز سرانجامى مانند سرانجام ديگر كودكان پيدا مى كرد واز رشد وبزرگ شدن او جلوگيرى به عمل مى آمد. در حقيقت القاى محبت بود كه به او بقا ودوام بخشيد ودر نتيجه زير نظر خدا بزرگ شد. اين نكته نيز در سوره قصص نيامده است.

5ـ در سوره طه ياد آور مى شود كه من تو را براى كار خود( وحى و رسالت) آرايش دادم:(وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسى). (1) اين نكته هم در سوره قصص نيست.

6ـ در سوره قصص موضوع دلدارى مادر به صورت روشن به چشم مى خورد. چنانكه مى گويد:(ولاتَخافى وَ لاتَحْزَنى إِنَّا رادُّوهُ إلَيْكِ): به مادر گفتيم: «مترس وغم مخور او را به سوى تو باز مى گردانيم». در حالى كه درسوره طه به جمله (لاتحزن) اكتفا شده است.

7ـ آيات سوره قصص آنچنان به مادر اميدوارى مى بخشد كه نه تنها از شرّ فرعون نجات پيدا مى كند، بلكه او در آينده از پيامبران خواهد بود; چنانكه

1 . راغب مى گويد:الاصطناع المبالغة فى اصلاح الشيء.

صفحه 34

مى فرمايد:(وَجاعِلُوهُ مِنَ المُرْسَلينَ) . اين نكته در سوره طه نيامده است.

8ـ در سوره قصص از بى تابى مادر بيشتر سخن مى گويد وياد آور مى شود كه اگر ما قلب مادر را محكم نمى كرديم چه بسا او راز خود را فاش مى كرد واز تولّد موسى در خانواده بنى اسرائيل گزارش مى داد وسرانجام زندگى موسى به خطر مى افتاد. مى فرمايد:(وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً إنْ كادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَولا أنْ رَبَطْنا على قَلْبِها ). «قلب مادر موسى از هر انديشه اى خالى گشت(جز ياد فرزندش) واگر ما قلب او را محكم نمى كرديم چه بسا راز خود را آشكار مى كرد» (ولى قلب او را محكم كرديم تا مطمئن باشد). اين نكته نيز در سوره طه نيامده است.

9ـ در سوره قصص ياد آور مى شود كه مادر موسى، خواهر او را به دنبالش فرستاد تا از سرنوشت اوخبرى بياورد; چنانكه مى گويد:(وَقالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُب وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ). «مادر موسى به خواهر او گفت:كودك را تعقيب كن، او نيز از كنار، اوضاع را ديد در حالى كه اطرافيان فرعون توجّه نداشتند»، ولى در سوره طه فقط از رفتن خواهر سخن مى گويد،بدون اينكه بگويد مادر، او را به تعقيب فرزندش فرمان داد.

10ـ در سوره قصص علّت بازگرداندن او به مادر بيان شده است وآن اينكه خدا همه پستانها را بر او حرام كرد و هيچ پستانى را نگرفت وآنها ناچار شدند به دنبال زنى باشند كه پستان او را بگيرد. در اين موقع خواهر موسى مادر او را به عنوان يك دايه نا آشنا معرفى كرد; چنانكه مى گويد:(وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أهْلِ بَيْت يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ). «تمام زنان شيرده را بر موسى تحريم كرديم، خواهر موسى به آنان گفت:مايليد من شما را به خانواده اى هدايت كنم كه پرورش او را بر عهده بگيرند وآنان خير خواه او هستند.» در حالى كه در سوره طه فقط از رفتن خواهر به دريا وفرعون سخن مى گويد: من شما را به چنين خانواده اى هدايت كنم وامّا اينكه چرا او اين سخن را گفت وچرا دربار فرعون

صفحه 35

پذيرفت سخنى به ميان نيامده است، چنانكه مى گويد: ( إذْ تَمشى أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُه). «آنگاه كه خواهرت مى رفت ومى گفت:مى خواهيد من شما را به كسى كه او را پرورش دهد هدايت كنم.»

از اين بيان روشن مى شود كه تكرار يك سرگذشت به معنى تكرار بى فايده نيست، بلكه در هرجايى نكته اى را گفته كه در جاى ديگر نيامده است. وامّا اينكه چرا همه نكات يك جا نيامده است، علّت آن را بايد در شأن نزول ومحيط فرود آمدن آيات به دست آورد. غالباً آياتى كه به عنوان استشهاد موضوعى وارد شده، فقط نكات مورد نظر را آورده واز ديگر نكات كه در بيان سرگذشتها به آن اشاره مى كنند، صرف نظر كرده است.

ب ـ زندگى موسى در دربار فرعون

دوران شيرخوارگى به پايان رسيد. فرعون (پادشاه مصر) او را به عنوان فرزندى برگزيد واو در قصر فرعون در ميان ناز ونعمت رشد كرد تا به سن جوانى رسيد. لازمه زندگى در چنين دربارى اين است كه او طرفدار مستكبر ومخالف مستضعف باشد. ولى چون او ميوه درخت ديگرى است وروى مصالحى به دربار فرعون راه يافته است، فطرت اصلى خود را از دست نداد. ودر راه پيامبران گام بر مى داشت، هرچند تا آن هنگام به مقام نبوت نرسيده بود) قرآن اين بخش از زندگى او را چنين بيان مى كند:

1ـ (وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنينَ).

2ـ (وَ دَخَلَ الْمَدينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَة مِنْ أهْلِها فَوَجَدَ فيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الّذى مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الّذى مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيطانِ إنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ).

صفحه 36

3ـ (قالَ رَبِّ إنّى ظلَمْتُ نَفْسى فَاغْفِر لى فَغَفَرَ لَهُ إنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحيمُ).

4ـ (قالَ رَبِّ بِما أنْعَمْتَ عَلَىَّ فَلَنْ أكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمينَ).

5ـ (فَأَصْبَحَ فِى المَدينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإذَا الّذى اسْتَنْصَرَهُ بِالأمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ).

6ـ (فَلَمّا أنْ أرادَ أنْ يَبْطِشَ بِالّذى هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يا مُوسى أتُريدُ أنْ تَقْتُلَنى كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالأمْسِ إنْ تُرِيدُ إلاّ أنْ تَكُونَ جَبّاراً فِى الأرْضِ وَ ما تُريدُ أنْ تَكُونَ مِنَ المُصْلِحينَ).

7ـ (وَجاءَ رَجُلٌ مِنْ أقْصَى المَدينَةِ يَسْعى قالَ يا مُوسى إنَّ المَلأَ يَأتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إنّى لَكَ مِنَ النّاصِحينَ).

8ـ (فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنى مِنَ القَوْمِ الظّالِمينَ).

9ـ (وَلَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبّى أنْ يَهْدِيَنى سَواءَ السَّبيلِ) (قصص/14ـ22).

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه موسى نيرومند (1) وكامل شد به او حكمت ودانش داديم واين

1 . در آيه 14 كلمه هاى :«بلغ أشدّه»،«استوى»،«حكماً»، «علماً» به كار رفته است.«شدّت» در لغت عرب به معنى قدرت ونيرومندى است. و «بلغ أشدّه» يعنى رسيدن به مرز نيرومندى كه كنايه از بلوغ يا فوق آن است.
«استوى» به معنى كامل شدن است. آنگاه كه زراعت روى پاى خود ايستاد، مى3گويند:«استوى الزّرع». در قرآن اين ماده به معنى كمال خلقت زياد به كار رفته است.
ومقصود از «حكم»، بصيرت وبينايى است كه مى توان بر اساس آن ميان حق وباطل داورى كرد. ومى توان از آن در فارسى به فرزانگى تعبير آورد.مقصود از «علم»، دانش در مقابل جهل است. وهرگز صحيح نيست «حكم» را به معنى نبوت بگيريم; چون هنوز موسى به مقام نبوت نرسيده بود.

صفحه 37

گونه نيكوكاران را پاداش مى دهيم.

2ـ او در موقعى كه اهل شهر در غفلت بودند وارد شهر شد. ناگهان دو نفر را ديد كه با يكديگر جنگ ونزاع مى كنند. يكى از آن دو، پيرو او و ديگرى از دشمنان او بود.آن فرد پيرو از وى تقاضاى كمك كرد. موسى نيز مشتى محكم بر سينه دشمن او كوبيد وكار او را ساخت. موسى گفت:اين عمل شيطان بود كه او دشمن گمراه كننده آشكارى است.

3ـ گفت:پروردگارا! من بر خويشتن ستم كردم، كار مرا بپوشان. او نيز پوشانيد. زيرا او ساتر ومهربان است.

4ـ موسى گفت:پروردگارا!سوگند به نعمتى كه به من داده اى پشتيبان مجرمان نخواهم بود.

5ـ موسى با ترس در شهر در جستجوى اخبار بود. ناگهان همان كس كه ديروز از او كمك طلبيده بود، بار ديگر از موسى كمك مى طلبيد. موسى به اوگفت:تو آشكارا انسان جاهل هستى.

6ـ هنگامى كه خواست با كسى كه دشمن هر دو بود درگير شود، او(دشمن) (1) گفت:اى موسى! مى خواهى مرا بكشى چنانكه ديروز انسانى را كشتى. تو مى خواهى كه برترى طلب در روى زمين باشى، ونمى خواهى از مصلحان باشى.

7ـ مردى از نقطه دور شهر با سرعت به سوى موسى آمد، گفت:سران قوم نقشه قتل تو را مى كشند، اين شهر را ترك كن. من از خيرخواهان تو هستم.

8ـ موسى سخن آن مرد را پذيرفت وبا حالت ترس ونگرانى از شهر خارج شد وگفت:پروردگارا مرا از قوم ستمگر نجات بده.

9ـ آنگاه كه به سمت «مدين» متوجه شد، گفت:اميدوارم خدايم مرا به راه راست هدايت فرمايد.

1 . اين ترجمه بنا براين است كه فاعل «قال» همان قبطى باشد نه اسرائيلى. در تفسير آيات توضيح آن خواهد آمد.

صفحه 38

تفسير موضوعى آيات

آيه دوّم تا آيه ششم بيانگر دو حادثه است كه موسى در محور دوم از بخش نخست زندگى، با آن دو روبرو شده است و در باره هر دو حادثه وآيات وارده در باره آنها، ابهامى وجود دارد كه بايد برطرف گردد.

1ـ آيه دوّم مى گويد موسى در حال بى خبرى مردم وارد شهر شد: (وَ دَخَلَ الْمَدينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَة مِنْ أهْلِها ). سؤال مى شود كه موسى در كجا زندگى مى كرد كه از آن نقطه در موقع بى خبرى مردم آهنگ شهر كرد ومقصود از بى خبرى مردم چيست؟!

پاسخ: در گذشته خوانديم كه فرعون وهمسر او موسى را به فرزندى پذيرفتند وبه دربار خود بردند واو در اين مدّت در قصر فرعون زندگى مى كرد وكاخ فرعون در بيرون مصر بود. و او به هر علّتى كه بود از مقر زندگى بيرون آمد. وبا حادثه نزاع اسرائيلى با قبطى روبرو شده بود.

مقصود از بى خبرى مردم اين است كه شهر خلوت بوده ومردم دست از كار كشيده وبه خانه هاى خود رفته بودند. از اين جهت احتمال دارد كه ورود او به شهر، به هنگام ظهر و در گرمى هوا يا در سر شب بوده كه در هر دو وقت، شهر رو به خلوت است ومردم به خانه هاى خود مى روند.

ولى مى توان احتمال اوّل را از اين راه تأييد كرد كه در حادثه دوّم (كه باز يك اسرائيلى با قبطى درگير شده وموسى در صدد دفاع بر آمد) يكى از آن دو نفر پرده از كار موسى برداشت وگفت:مى خواهى مرا بكشى همچنان كه ديروز انسانى را كشتى.

و«امس» در لغت عرب، به معنى ديروز، در مقابل «بارحه» به ديشب مى گويند وچون ورود او به شهر با اين حادثه همزمان بوده بايد گفت كه ورود او در

صفحه 39

روز روشن به هنگام خلوت بودن شهر ونبودن تردد بوده است، نه به هنگام شب.

2ـ قرآن آن مرد اسرائيلى را شيعه (پيرو) موسى مى خواند و مى گويد: (فَاسْتَغاثَهُ الّذى مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الّذى مِنْ عَدُوِّهِ ) .« پيرو موسى از او كمك خواست.» سؤال مى شود،موسى كه در قصر فرعون بزرگ شده وارتباطى با بنى اسرائيل نداشت، چگونه پيرو داشته بود؟

پاسخ:درست است كه موسى در كاخ فرعون پرورش يافته بود، اما ارتباط او با مادر ودر نتيجه با بنى اسرائيل قطع نبود وحقيقت بر اسرائيليان روشن بود وآنان مى دانستند كه يك نفر از خودشان، در ميان فراعنه زندگى مى كند. بلكه مى توان گفت او تماسهايى با قوم خود داشت وقصر فرعون را به خاطر مجادلات ترك گفته بود ودر نقطه ديگرى زندگى مى كرد(1) . از اين رو به عظمت وبزرگى او پى برده بودند; بدان گونه كه خود را پيرو او مى دانستند.

3ـ او در چنين شرايطى وارد شهر شد ودر گيرى يك نفر از بنى اسرائيل را با يك نفر از قبطيان مشاهد ه كرد. استغاثه اسرائيلى سبب شد كه موسى به كمك بشتابد وبا زدن مشتى بر او كار او را تمام كند. چنانكه مى فرمايد:( فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ ).

در اينجا چند سؤال مطرح است:

چگونه موسى بدون تحقيق از اسرائيلى دفاع كرد؟ آيا موسى مى خواست او را بزند يا بكشد؟ سرانجام وقتى قبطى نقش بر زمين شد و او گفت:(هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيطانِ إنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ)، كدام عمل را عمل شيطانى خواند؟!

پاسخ پرسش نخست روشن است. بنى اسرائيل پيوسته در دست قبطيان خوار

1 . سيد قطب در فى ظلال القرآن،ج20، ص48 مى نويسد:فانّه بعيد الاحتمال أن تطيق نفسه ابتغاء فى مستنقع الشرّ والفساد.

صفحه 40

وذليل بودند، در انديشه هيچ اسرائيلى خطور نمى كرد كه بر يك نفر از قبطيان زور بگويد ومنشأ درگيرى در چنين شرايطى جز ضعيف كشى نبوده است. از اين جهت موسى به دفاع از او پرداخت.

در متن آيه لفظ «استغاثه» وارد شده است واين لفظ در موردى به كار مى رود كه ناتوانى در دست توانايى اسير وبيچاره گردد وفرياد رس بطلبد. بنابراين وضع براى موسى روشن بوده وبلافاصله به كمك پيرو خود شتافت.

در باره سؤال دوّم مى توان گفت:وسيله اى كه موسى از آن بهره گرفت، مشت بوده وآن در مورد ضرب به كار گرفته مى شود، نه قتل. واگر احياناً به قتل منجر گرديد، قتل خطايى خواهد بود واگر او قاصد قتل او بود، از سلاح سرد ويا سنگ، وچوب استفاده مى كرد وچون حادثه ناگهانى بوده، طبعاً نظرش يك نوع دفاع از مظلوم بوده، نه قتل ظالم.

امّا جمله اخير كه عمل را عمل شيطانى توصيف كرده، بايد ديد مرجع ضمير چيست؟ گاهى گفته مى شودكه مقصود از عمل شيطان، درگيرى آن دو نفر بوده كه منجر به قتل قبطى گرديد ودر روايتى نيز اين تفسير وارد شده است.(1)

مشكل اين نظر آيه بعدى است كه مى گويد: (قالَ رَبِّ إنّى ظلَمْتُ نَفْسى فَاغْفِر لى) اين جمله حاكى است كه مرجع ضمير،كار خود موسى است ودر غير اين صورت چنين درخواستى، درخواست بى موقع خواهد بود. اگر هيچ كار خلافى صورت نگرفته است، چرا مى گويد:من بر خويش ستم كردم؟

حق اين است كه مقصود، كار خود موسى است; ولى عمل شيطان پيوسته

1 . صدوق:عيون أخبار الرضا ج1/199 تحقيق لاجوردى ، ولى راوى حديث على بن محمد بن الجهم است كه به هيچ وجه نمى توان به روايت مردى كه عداوت اهل بيت در دل داشت تكيه نمود. به تنقيح المقال ج2،ص303 به شماره 8458 مراجعه شود.

صفحه 41

ملازم با معصيت وگناه نيست، بلكه هر كار بى موقع، يك نوع كار شيطانى است وكار موسى، خطا و بى موقع بود. زيرا اين نوع درگيريهاى جزئى نه تنها سودى نمى بخشد، بلكه مايه گرفتارى رهبر وفزونى فشار گروه مستكبر مى گردد واگر موسى صبر مى كرد تا اين قبطى مانند ديگر قبطيان به موقع در دريا غرق مى شدند،بيشتر مقرون به مصلحت بود. خلاصه سوء تدبير كه مايه در به درى موسى گرديد، جز كار شيطانى در مقابل كار الهى وعقلانى چيز ديگرى نيست.

ولذا وقتى فرعون ياد آور كار او شد وگفت:(وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الّتى فَعَلْتَ وَ أنْتَ مِنَ الكافِرينَ) (شعراء/19):«كردى كارى را كه كردى، و به نعمت كفر ورزيدى، او در پاسخ گفت:(فَعَلْتُها إذاً وَ أنَا مِنَ الضّالّينَ). (شعراء/20):«انجام دادم در حالى كه خطا كار بودم.» خطا از اين نظر كه كارى را صورت دادم كه از نظر مصالح نبايد انجام بگيرد. لذا در آيه سوّم آن را ظلم بر نفس تلقى كرده و مى گويد:(قالَ رَبِّ إنّى ظلَمْتُ نَفْسى فَاغْفِر لى فَغَفَرَ لَهُ إنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحيمُ).

موسى،ظلم را به خود نسبت مى دهد. يعنى خود را به رنج وزحمت افكند.(1) لفظ «غفران»در اصطلاح امروز به معنى بخشيدن گناه است ودر لغت عرب به معنى پوشانيدن است(2) واز خدا مى خواهد كه كار او را بپوشاند و او را از پيامد اين كار نجات دهد، به گواه اينكه مى گويد:(فَنَجَّيْناكَ مِنَ الغَمِّ) (طه /40) يعنى ترا از اندوه نجات دادم.

1 . نظير اين تفسير را درباره آيه مربوط به حضرت آدم نيز ياد آور شديم:(قالا رَبَّنا ظلَمْنا أنْفُسَنا وإنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسِرينَ)(اعراف/23).
2 . راغب در مفردات مى گويد: اغفروا هذا الأمر بغفرته: أُسْتروه بما يجب أن يُسْتَر به ، والمِغْفَر بيضة الحديد، والغفارة خرقة تستر الخماران يمسه دهن الرأس: به كلاهخود كه سر را مى3پوشاند، مغفر مى گويند وبه پارچه اى كه به سر مى3بندند كه روسرى زن آلوده به چربى سر نشود، غفاره مى نامند.

صفحه 42

4ـ در آيه چهارم موسى به نعمتى كه خدا در حقّ او ارزانى داشته واز دوران كودكى تا آن هنگام او را در پوشش آن قرار داده، سوگند ياد مى كند كه پشتيبان مجرمان نباشد: (قالَ رَبِّ بِما (1) أنْعَمْتَ عَلَىَّ فَلَنْ أكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمينَ). اكنون سؤال مى شود مقصود از «مجرمين» كيست؟ آيا آن مرد اسرائيلى است(2) كه پاسخ به دعوت او مايه قتل قبطى شد يا مقصود آن مرد قبطى است يا مجموع فراعنه است كه غرق در جرم وگناه بودند؟

احتمال نخست بسيار ضعيف است. چگونه مى توان استغاثه موحدى را جرم ناميد وموسى از كجا فهميد كه او مجرم بوده است واگر او مجرم بود، دو مرتبه او را كمك نمى كرد. چنانكه در حادثه دوّم نيز به او كمك كرد. طبعاً مقصود همان احتمال دوّم وسوّم خواهد بود واين جمله مى رساند كه او از دفاع خود نادم وپشيمان نبود. چيزى كه هست شايسته بود به نحوى انجام گيرد كه به قتل او منتهى نشود.

او در شهر گردش مى كرد ومراقب اوضاع بود، ناگهان با حادثه دوّمى كه كاملاً مشابه با حادثه نخست بود روبرو گرديد وآن مرد اسرائيلى اين بار با فرد ديگرى از قبطيان گلاويز شده وباز از موسى كمك مى طلبد. اين بار موسى او را «غوىّ مُبين» مى خواند; چنانكه مى فرمايد:(فَأَصْبَحَ فِى المَدينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإذَا الَّذِى اسْتَنْصَرَهُ بِالأمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ).

اكنون سؤال مى شود:چرا موسى آن اسرائيلى مدد خواه را «غوى» خواند ومقصود از آن جمله چيست؟

پاسخ اين كه غىّ از غوايه است وآن در لغت عرب به معنى كار «ناصواب» است كه در مقابل «رشد» است. كار بى موقع را غوايه وفاعل آن را «غوىّ» مى گويند

1 . لفظ «با» در «بِما أنْعَمت» باء قسم وپاسخ سوگند مقدّر است كه از جمله ( فَلَنْ أكُونُ ظهيراً لِلْمُجرمين) استفاده مى شود:لاقومن فى وجه المجرمين.
2 . زمخشرى: كشاف2/469 مصر سال 1367.

صفحه 43

ودر مضمون آن، جهل وناآشنايى نهفته است.(1)

به طور مسلّم كار اين اسرائيلى كه هر روز با يكى از قبطيان درگير مى شده در حالى كه قدرت دفاع از خود را نداشته، يك نوع كار ناصواب بوده است.

ولى در عين حال اگر به كمك او نمى شتافت، آن مرد قبطى، آن ضعيف وناتوان را مضروب ويا مقتول مى ساخت. از اين جهت چاره نداشت كه اين بار نيز به كمك او بشتابد، نه به صورت نخست، بلكه به گونه اى كه مانع از مضروب شدن اسرائيلى گردد; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمّا أَنْ أرادَ أنْ يَبْطِشَ بِالّذى هُوَ عَدُوٌّ لَهُما(2)).

در اين موقع اسرائيلى يا آن قبطى گفت:(قالَ يا مُوسى أتُريدُ أنْ تَقْتُلَنى كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالأمْسِ إنْ تُرِيدُ إلاّ أنْ تَكُونَ جَبّاراً فِى الأرْضِ وَ ما تُريدُ أنْ تَكُونَ مِنَ المُصْلِحينَ). «گفت: اى موسى آيا مى خواهى مرا بكشى همچنان كه ديروز انسانى را كشتى....»

در اينجا دو سؤال وجود دارد: يكى اينكه گوينده اين سخن چه كسى بود، آيا اسرائيلى بود يا قبطى؟ ديگرى اين كه: مقصود از «جبار» چيست؟!

در باره سؤال نخست دو احتمال داده اند: برخى معتقدند گوينده اسرائيلى بود. آنگاه كه موسى قصد آن دو را كرد، او تصور كرد مى خواهد او را بزند به گواه اينكه قبلاً او را «غوى مبين» توصيف كرد. از اين جهت اين جمله را گفت وراز موسى را فاش ساخت.(3)

احتمال ديگر اينكه قتل آن قبطى در شهر پيچيده بود وموسى نيز در آن روزها به

1 . راغب ،مفردات/369.
2 . ضمير تثنيه در «لهما» به موسى،و «استغاثه گر» بر مى گردد.
3 . علاّمه طباطبايى، الميزان/ 16:19.

صفحه 44

عنوان حامى بنى اسرائيل شناخته شده بود و طبعاً مى دانستند كه او مرتكب اين كار شده است.(1) در چنين شرايطى آن قبطى براى اينكه موسى را از خود دور سازد، عمل او را به رخش كشيد وگفت:(أتُريدُ أنْ تَقْتُلَني...).

«جبّار» در لغت به معنى برترى طلب است.(2) تو گويى گوينده احساس كرد كه موسى مى خواهد در اين ديار،حاكم وفرمانروا باشد.

سرانجام اين دو نفر، با مداخله موسى از هم فاصله گرفتند وموسى فهميد كه راز او فاش شده وطبعاً مأموران دولتى در صدد دستگيرى او هستند. در چنين شرايط پيكى مى رسد واو را از توطئه دربار فرعون آگاه مى سازد واو تصميم مى گيرد كه مصر را ترك كند.

صيانت الهى

آيات قرآن حاكى است كه موسى در دربار فرعون تا نزديكيهاى بلوغ زندگى مى كرد; چنان كه مى گويد:

(قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَليداً وَ لَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنينَ) (شعراء/18) «آيا ما تو را در دوران كودكى در ميان خود نپرورديم؟ وساليانى از عمر خود را در ميان ما به سر بردى.»

«وليد» در زيان عربى به نوجوانى گفته مى شود كه هنوز بالغ نشده است وچون به حدّ بلوغ رسد به آن «وصيف» مى گويند. بنابر اين موسى تا اين سن در دربار فرعون بود وپس از آن نيز ساليان درازى در آنجا زندگى كرد; چنانكه جمله:(وَ لَبِثْتَ

1 . همچنان كه جريان در باره ابراهيم نيز چنين بود:(قالُوا سَمِعنا فتىً يَذْكُرُهُمْ يقال لَهُ إبراهيم) (انبياء/60).
2 . راغب در تفسير آيه (على كل قلب متكبر جبّار) مى گويد:متعال عن قبول الحق والإيمان له.

صفحه 45

فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنينَ)، حاكى از آن است. برخى از مفسرين ـ مانند بيضاوى ـ(1) آن را به سى سالگى تحديد مى كنند. ما هر چند اين نوع تحديدها را نمى توانيم سند گفتار خود قرار دهيم ولى از مجموع مى توان گفت. كه او بخشى از عمر خود را در محيط بت پرستى گذرانده وشگفتى در اينجاست كه به قدر مويى اثر نپذيرفت. مسلّماً فرعون مصمم بود كه او در اختيار كاهنان قرا گيرد وآيين فراعنه را بياموزد، ولى دست غيب آن چنان او را از هر نوع آلودگى حفظ كرده بود كه پس از خروج از دربار فرعون، قهرمان توحيد گرديد وبا بت پرستى وخدايى فروشى فراعنه به مبارزه برخاسته است.

اينجاست كه انسان به مفاد جمله (وَلْتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى) ويا (وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِى) پى مى برد كه چگونه خداوند، در منجلاب شرك درخت توحيد را پرورش مى دهد.

***

2 ده سال زندگى در مدين

بخش نخست از زندگى موسى را اقامت قهرى در دربار فرعون تشكيل مى داد. وقتى او يك قبطى را كشت ناچار شد كه مصر را به قصد كشور خارج از قدرت فرعون ترك گويد. اينك آيات اين بخش:

آيات مورد بحث

1ـ (وَلَمّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النّاسِ يَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ

1 . بيضاوى، انوار التنزيل، ج2،ص152 بيروت دار الكتب العلمية.

صفحه 46

امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُكُما قالَتا لاَنَسْقى حَتّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أبُونا شَيْخٌ كَبيرٌ).

2ـ (فَسَقى لَهُما ثُمَّ تَوَلّى إلَى الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إنّى لِما أنْزَلْتَ إلَىَّ مِنْ خَيْر فَقيرٌ).

3ـ (فَجاءَتْهُ إحْداهُما تَمْشى عَلَى اسْتِحْياء قالَتْ إنَّ أبى يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا فَلَمّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَيْهِ القَصصَ قالَ لاتَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ القَوْمِ الظّالِمينَ).

4ـ (قالَتْ إحْداهُما يا أبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ القَوِىُّ الأمِينُ).

5ـ (قالَ إنّى أُرِيدُ أنْ أُنْكِحَكَ إحدَى ابْنَتَىَّ هاتَيْنِ عَلى أنْ تَأْجُرَنى ثَمانِيَ حِجَج فَإنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَ ما أُرِيدُ أنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنى إنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّالِحينَ).

6ـ (قالَ ذلِكَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ أيَّمَا الأجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدوانَ عَلَىَّ وَ اللّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ). (قصص/23ـ 28)

7ـ (...وَقَتَلْتَ نَفْسافَنَجَّيْناكَ مِنَ الغَمِّ وَفَتَنّاكَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنينَ فى أهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَر يا مُوسى).(طه/40)

ترجمه آيات

1ـ هنگامى كه به آب (چاه) مدين رسيد، گروهى از مردم را آنجا ديد كه گوسفندان خود را سيراب مى كنند ودر كنار آنان دو زن را ديد كه مراقب گوسفندان خود بوده وآنها را از نزديك شدن به چاه باز مى داشتند. موسى گفت:كار شما چيست؟گفتند:ما گوسفندان خود را آب نمى دهيم تا اينكه چوپانها از كنار چاه دور شوند وپدر ما پير است.

2ـ موسى گوسفندان آنها را آب داد. سپس رفت در سايه نشست وچنين گفت:پروردگارا هر نعمتى را كه براى من عطا فرمودى، به آن محتاج

صفحه 47

ونيازمندم.

3ـ (دختران با گوسفندان به خانه بازگشتند وجريان برخورد خود را با جوانى كه گوسفندان آنها را آب داد به پدر گفتند. پدر به يكى از آن دو گفت:برو اين جوان را دعوت به خانه كن تا مزد او را بپردازم.) يكى از آنها در حالى كه با نهايت حيا راه مى رفت آمد وگفت:پدرم تو را مى خواهد تا پاداش آب دادن گوسفندان را بپردازد. وقتى موسى به خانه او(شعيب) آمد وسرگذشت خود را گفت(شعيب) گفت: مترس از ستمگران نجات يافتى.

4ـ يكى از دختران به پدر گفت:پدرجان اين جوان را استخدام كن، زيرا بهترين افراد براى استخدام كسى است كه نيرومند وامين باشد.

5ـ شعيب به موسى گفت:مى خواهم يكى از اين دودخترم را به عقد تو در آورم، مشروط به اينكه هشت سال براى من كار كنى واگر آن را به ده سال افزايش دادى، اختيار با توست ونمى خواهم كار را بر تو دشوار سازم. مرا به خواست خدا از صالحان خواهى يافت.

6ـ موسى در پاسخ گفت: اين قرار داد ميان من وشماست. هر كدام از اين دو مدّت را انجام دهم بر من اعتراضى نيست، خدا برآنچه مى گوييم شاهد وگواه است.

7ـ وانسانى را كشتى وما تو را از غم نجات داديم وبارها تو را آزموديم وسالها ميان مردم مدين زندگى كردى، آنگاه اى موسى در آن وقت مقدر آمدى.

تفسير موضوعى آيات

«مدين» در قرآن، هم بر شهر شعيب اطلاق شده،وهم بر قوم شعيب قابل تطبيق است. شهر شعيب يا مدين در مشرق خليج عقبه قرار داشته ومردم آن از فرزندان اسماعيل بوده اند وبا مصر ولبنان وفلسطين تجارت داشتند. امروزه شهر مدين به نام «معان» ناميده مى شود. بعضى از جغرافيون نام مدين را بر مردمى كه

صفحه 48

ميان خليج عقبه تا كوه سينا مى زيسته اند اطلاق كرده اند وبعضى مسكن آنان را تا كنار فرات امتداد داده اند.(1)

موسى در پرتو اين لطف الهى شب وروز فاصله ميان مصر ومدين را پيمود وبا بدن رنجور به سرزمين «مدين» رسيد ودر چشم انداز خود چاهى را ديد كه گروهى از چوپانان باگوسفندان خود، اطراف آن را گرفته اند ومرتّب از چاه آب كشيده دامهاى خود را آب مى دهند. ناگهان نگاهش به دو دختر افتاد كه دور از آنها در نقطه اى با گوسفندان خود ايستاده اند ومراقبند كه گوسفندان به سمت چاه نروند; چنانكه مى گويد:(وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ).(2)

مشاهده اين وضع كه گروهى قدرتمند اطراف چاه را گرفته اند ولى دو دختر در گوشه بيابان ايستاده اند، سبب شد كه به جانب آن دو دختر رفته علّت ايستادن آنان را بپرسد كه چرا گوسفندان خود را آب نمى دهند؟ آنان با قيافه جوانى روبرو شدند كه غيرت وطهارت در چهره او نمايان بود. از اين جهت حقيقت را به او گفتند وآن اينكه شأن ما نيست كه همراه مردان از چاه آب بكشيم وعفت ما ايجاب مى كند كه صبر كنيم تا چوپانها با دامهاى خود اطراف چاه را خلوت كنند و آنگاه ما گوسفندان خود را آب دهيم.

ناگفته پيداست دو دختر جوان به هنگام كشيدن آب از چاه در برابر چشمان چوپانهاى جوان، منظره اى مى آفريند كه با عفت زن سازگار نيست وآيه به اين نكته با اين جمله اشاره مى كند:(لاَنَسْقى حَتّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ). (3)

1 . اعلام قرآن/555.
2 . ذود در لغت عرب به معنى منع است.دختران شعيب گوسفندان را از تفرّق يا رفتن به سمت چاه باز مى داشتند.
3 . رعاء جمع راعى به معنى چوپان است وصدر به معنى بازگشت وفاصله گرفتن چوپانان از چاه است.

صفحه 49

ودر آخر آيه اين دو دختر مى گويند:(وَأبُونا شَيْخٌ كَبير) هدف اين است كه اگر ما اين كار خارج از خانه را پذيرفته ايم، به خاطر اين است كه پدر ما توانايى بر انجام اين كار را ندارد و اشاره به اين است كه اين نوع كارهاى خارج از خانه سنگين وطاقت فرسا، در شأن مردان است نه زنان.

موسى با شنيدن اين جمله كه آنان پدر پير وفرتوتى دارند واز روى ناچارى تن به اين كار دادهاند، بر آن شد كه زحمت اين كار را ولو يك روز از دوش آنان بردارد. گوسفندان را به سرچاه هدايت كرد ودر كنار چوپانان ايستاد. او در اندك زمانى به آنها آب داد وهمه را بدون اينكه چيزى بگويد به دست دختران شعيب سپرد و يكسره رفت ودر سايه نشست وبا خداى خود چنين مناجات كرد: ( رَبِّ إنّى لِما أنْزَلْتَ إلَىَّ مِنْ خَيْر فَقيرٌ).«پروردگارا! نعمتهايى را كه در حقّ من ارزانى داشته اى بدان نيازمندم» يعنى اين نيروى بدنى را كه من در سايه آن، مظلومى را يارى كردم، آنگاه براى نجات خود اين همه را پيمودم واكنون نيز گوسفندان اين دو دختر را آب دادم وسرانجام در پرتو اين نيروى بدنى بايد براى خود تحصيل روزى كنم، من به آن نياز مبرمى دارم. شايد اين جمله يك نوع درخواست غذا از خدا بود.زيرا در اين مدّت در بيابان جزگياه نخورده بود. اگر ما اين جمله را كنايه از درخواست غذا وطعام بدانيم. اوازلحظه اى كه مصر را ترگ گفت و وارد شهر مدين شد، از خدا سه چيز طلبيده بود:

1ـ خدا او را از ستمگران نجات بخشد:(رَبِّ نَجِّنى مِنَ القَوْمِ الظّالِمينَ). (قصص/21)

2ـ خدا در اين سفر او را راهنمايى كند:(عَسى رَبِّى أنْ يَهْدِيَنِ سَواءَ السَّبيلِ). (قصص/22)

3ـ خدا غذا روزى او كند:( رَبِّ إنّى لِما أنْزَلْتَ إلَىَّ مِنْ خَيْر فَقيرٌ).

هر سه دعاى او به زودى مستجاب شد. دختران روانه خانه شدند وشايد پدر

صفحه 50

از زود آمدن آنان در شگفت شد واز آنان توضيح خواست وآنان نيز ماجرا را شرح دادند. پدر صالح آنان، بيش از ديگران توجه دارد كه كار هر انسانى، محترم وارزشمند است، هرچند او اين كار را براى خدا انجام داده وچشمداشتى از صاحب كار نداشته باشد. از اين جهت به يكى از دختران خود گفت: اين جوان را به خانه دعوت كند تا اجرت او را بپردازد.

قرآن در اين مورد كيفيت راه رفتن دختر آن پدر را توصيف مى كند وياد آور مى شود:

(فَجاءَتْهُ إحْداهُما تَمْشى عَلَى اسْتِحْياء )اصولاً حيا وعفّت براى دختر يك امر فطرى وطبيعى است وانجام هر نوع كارى كه روح عفت وحيا را در او ضعيف سازد، برخلاف فطرت است. وقتى دختر، او را به خانه پدر دعوت كرد، او نيز پذيرفت وبه خانه پدر دختر آمد. چشم موسى به پيرمردى افتاد كه گذشت زمان او را پير وناتوان كرده بود. گفتگو ميان آن دو آغاز شد وموسى سرگذشت خود را به او گفت.او در پاسخ گفت:مترس از ستمگران نجات يافتى، يعنى مدين در قلمرو قدرت آنان نيست.

در اينجا مى بينيم هر سه دعاى گذشته او مستجاب شد. زيرا هم خدا او را از قوم ستمگران نجات داد وهم راه را گم نكرد وبه مدين رسيد وهم در خانه شعيب از او پذيرايى شد.

پس از گفتگوهايى يكى از دختران استخدام او را به عنوان چوپان به پدر پيشنهاد كرد وچنين گفت كه در طول اين مدّت من از اين جوان دو چيز را مشاهده كردم:اوّلا نيرومند وتواناست وچوپان به چنين قدرتى نيازمند است، وثانياً غيرتمند وامين است وشايسته است كه زندگى ما با زندگى او آميخته شود:( إنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأجَرْتَ القَوِىُّ الأمِينُ).

پدر پيشنهاد دختر را به شكل ديگر عملى ساخت وآن اينكه به موسى پيشنهاد

صفحه 51

كرد كه با يكى از آن دو ازدواج كند، ولى مشروط به اينكه هشت سال واگر خواست ده سال براى پدر كار كند وناگفته پيداست كار او جز مراقبت از گوسفندان نخواهد بود. البته نمى توان گفت كار او منحصر به همين بوده، بالأخره او پس از ازدواج به صورت مرد نيرومند خانواده در مى آيد وطبعاً تمام كارهايى كه در شأن مرد است انجام مى دهد، هر چند كار شاخص او مراقبت وچرانيدن گوسفندان بوده است.

موسى نيز پيشنهاد پدر را پذيرفت والتزام به يكى از دو مدّت را در اختيار خود گرفت.

موسى همان جوان نيرومندى بود كه در دربار فرعون در نعمت وعزّت بزرگ شده بود واكنون بايد سنگينترين كارها را كه مراقبت از گوسفندان است، بر عهده بگيرد. خواهيد گفت چرا؟نكته اين است كه محيط عزت ونعمت، مردان قوى ونيرومند ومصمم وبا استقامت كمتر تربيت مى كند. اين گروه از افراد در برابر مشكلات پايدار نمى باشند. بايد جوانى مثل موسى(كه در چشم انداز زندگى او مصائب ومشكلات فراوانى است وبا مستكبرى چون فرعون بايد دست وپنجه نرم كند)، در اثر رنج ومشقّت مانند فولاد آبديده شود كه قهر روزگار وستم مردم او را از پاى در نياورد و با قامتى راست در برابر آنها بايستد.

اصولاً مراقبت دامها يك نوع مديريت كوچك است كه مى تواند روح مديريت را در انسان زنده كند.

اگر بنا باشد ما ظواهر قرآن را براى خود حجت بدانيم از اين سرگذشت مى توانيم يك رشته نكات فقهى واخلاقى بياموزيم كه به برخى اشاره شد وهمگى را در اينجا مى آوريم:

1ـ عمل هر انسانى محترم است ونبايد آن را ناديده گرفت; هرچند جزئى وكوچك باشد.

2ـ مهمترين صفت بارز در دختر حيا وعفت است، وبايد حيا در گفتار

صفحه 52

ورفتار او به چشم خورد.

3ـ اساسى ترين شرط در استخدام يك انسان براى كار، نيرومندى وپاكى است وبه اصطلاح قوه وامانت دارى است وبا فقدان شرط امانت، تخصصها فاجعه آفرين است.

4ـ هرگاه پدرى جوان صالحى را ديد كه مى تواند براى دخترش شوهر خوبى باشد، مانع ندارد كه به او پيشنهاد ازدواج دهد ونبايد اين را كارى برخلاف اخلاق تلقى كرد; البته مشروط به اينكه طرف فهميده وبا ظرفيت باشد.

5ـ از نظر فقهى لازم نيست همسر معقوده در ايجاب معيّن باشد، بلكه تعيين آن در قبول كافى است. حتى مى توان گفت:تعيين مطلقاً در ايجاب وقبول لازم نيست وگزينش بعد از عقد كافى مى باشد. اين مطلب را مى توان به گونه اى از آيه استفاده كرد، ولى مفسّران باتوجه به فتاواى علما گفتار شعيب وپذيرش موسى را در حدّ پيشنهاد تلقى كرده اند، نه عقد، ياد آور شده اند كه به هنگام عقد، معقوده بايد معيّن شود.

6ـ لازم نيست مهريه از هر نظر معيّن باشد، بلكه مى تواند از جهاتى مردد ومبهم باشد; چنانكه در اين داستان چنين است. زيرا مهريه دختر ميان هشت سال خدمت ويا ده سال به طور مبهم ماند وگزينش يكى از دو طرف مربوط به اختيار شوهر شد.

7ـ عمل وكار شوهر مى تواند مهريه دختر باشد وفقها نيز در كتب فقهى به آن تصريح كرده وحتى پيامبر گرامى زنى را در عقد مردى درآورد كه به او قرآن بياموزد.(1)

8ـ مهريه دختر با رضايت او مى تواند تأمين كننده زندگى پدر ومادر وساير اعضاى خانواده باشد واصولاً معنى خانواده همين است وبس كه از روى رضايت

1 . حرّ عاملى:وسائل الشيعة، ج 15، باب دوم از ابواب مهر حديث 1.

صفحه 53

وطيب نفس از يكديگر بهره بگيرند.

9ـ درست است كه مهريه دختر شعيب مهريه سنگينى بود، زيرا مزد خدمت هشت يا ده سال چيز كمى نيست، ولى در برابر آن موسى در داخل اين خانواده از همه مزاياى آن بهره مند شد واز هر نوع تلاش بى نياز بود.

10ـ تو گويى همه اين تلاشها براى اين است كه موسى در شعاع نورانيّت مرد بزرگى قرار گيرد وبر بصيرت وكمال وتوانايى روحيش بيفزايد تا آنكه پس از گذشت ده سال آماده مبارزه با بزرگترين مستكبر جهان گردد.

آن پدر پير وفرتوت كيست؟

آن پيرمرد كه افتخار پدر زنى موسى را پيدا كرد، كيست؟ ابو جعفر طبرى در تفسير خود آراء گوناگونى را نقل كرده ومجموع آرا به پنج نظر مى رسد. برخى مى گويند او شعيب نبى بوده كه نظر بسيارى از مفسران همين است وابوالعلا معرّى، آنگاه كه مردى دختر خود را به عقد او در آورد، در باره او چنين گفت:

كنت موسى وافته بنت شعيب غير أن ليـس فيكمـا مـن فقير

«موسى وار بودم، دختر شعيب نصيبم شد، جز اينكه در ميان شماها فقيرى نيست.»

برخى ديگر مى گويند:فرزند برادر شعيب بوده است، وبرخى مى گويند: فرمانرواى مدين به نام «يثرى» بوده است.

نظر سوّم مردد است. زيرا اگر او داراى چنين مقام وموقعيتى بود، دليلى نداشت كه دختران خود را مأمور آبيارى گوسفندان خود كند. از بزنطى به طريق صحيح نقل شده كه او به امام هشتم گفت:موسى نسبت به دوپيشنهاد شعيب كه هشت سال ويا ده سال براى من كار كنى، كدام را برگزيد؟امام فرمود: دومى را... از مذاكره آنان بر مى آيد كه شعيب بودن پدر زن موسى امر مسلّم ميان آن دو بوده

صفحه 54

است.(1)

عبد الوهاب نجّار، مؤلف قصص القرآن، اين نظر را دور از صواب مى داند ومى گويد:لوط معاصر ابراهيم بوده وشعيب نيز نابودى قوم لوط را به رخ قوم بت پرست خود كشيد وگفت:(وَما قَومُ لوط مِنْكُمْ بِبَعيد) (هود/89) «سرگذشت قوم لوط از شما چندان دور نيست.»

اگر پدر زن موسى همان شعيب نبى بود، بايد انسان معمرى باشد، زيرا فاصله ميان خليل وموسى فزون از چهارصد سال است.(2)

ولى گفتار نجّار جز يك استبعاد چيزى نيست. زيرا همجوار بودن اقوام لوط وشعيب، كافى بود كه سرگذشت قوم لوط به اقوام دوّم منتقل شود، تا آنجا كه شعيب به قوم خود بگويد:سرنوشت قوم لوط از شما دور نيست. چرا كه چنين حادثه ها با مرور زمان فراموش نمى شود.

در هر حال پدر زن موسى خود را از صالحان خواند وگفت:(سَتَجِدُنى إنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّالِحينَ).(قصص/27)

صفت صالحان در برخى از آيات هر چند در مقابل صنف انبيا وارد شده است; چنانكه مى گويد: (فَؤُلئِكَ مَعَ الّذينَ أنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءَ وَ الصّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقاً) (نساء/69)، ولى مقصود اومعناى لغوى صالح بوده وبس وبه تقسيم بندى موجود در قرآن نظر نداشت.

***

1 . مجلسى، بحار13/37، نقل از كافى كلينى.
2 . عبد الوهاب نجّار، قصص القرآن:17.

صفحه 55

3 مهاجرت از مدين به مصر

با دو بخش از زندگانى حضرت كليم آشنا شديم. بخش نخست،زندگى او را در مصر تا مهاجرت به مدين تشكيل مى دهد وبخش دوّم از زندگى او، اقامت ده ساله او در مدين است. اكنون بخش سوّم از زندگى وى را كه مهاجرت از مدين به مصر است، مورد بررسى قرار مى دهيم.

در اين بخش موسى بن عمران پس از ده سال اقامت در مدين وازدواج با دختر شعيب، تصميم مى گيرد كه مدين را به قصد مصر ترك گويد وبه هر قيمتى شده به زادگاه خود برود وبه اقوام وبستگان خود كه اميد آنها بود بپيوندد.

بخش سوّم از زندگى حضرت كليم سه مرحله است وبايد آيات هر مرحله را جداگانه گرد آورد وبحث كرد. اين مراحل عبارتند از:

1ـ حوادث بين مدين ومصر.

2ـ مناظره هاى موسى با فرعون.

3ـ نزول عذاب بر فرعون.

اينك ما در باره مرحله نخست از بخش سوّم با ذكر آيات اين موضوع، بحث مى كنيم:

آيات موضوع

1ـ (فَلَمّا قَضى مُوسَى الأجَلَ وَ سارَ بِأهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً قالَ لأهْلِهِ امْكُثُوا إنّى آنَسْتُ ناراً لَعَلّى آتيكُمْ مِنْها بِخَبَر أوْ جَذْوَة (1) مِنَ النّارِ لَعَلَّكُمْ

1 . جذوة بر وزن «ضربة» مقدارى از آتش.

صفحه 56

تَصْطَلُونَ).(1)

2ـ (فَلَمّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ (2) الوادِ(3) الأيمَنِ (4) فِى البُقْعَةِ (5) المُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أنْ يا مُوسى إنّى أنَا اللّهُ رَبُّ العالَمينَ).

3ـ (وَ أنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جانٌّ(6) وَلّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أَقْبِلْ وَ لاتَخَفْ إنَّكَ مِنَ الآمِنينَ).

4ـ (اسْلُكْ يَدَكَ فى جَيْبِكَ(7) تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوء وَ اضْمُمْ إلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إلى فِرْعَونَ وَ مَلائِهِ إنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقينَ).

5ـ (قالَ رَبِّ إنّى قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أنْ يَقْتُلُونِ).

6ـ (وَ أخى هارُونُ هُوَ أفْصَحُ مِنّى لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُنى إنّى أخافُ أنْ يُكَذِّبُونِ).

7ـ (قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فلايَصِلُونَ إلَيْكُما بِ آياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الغالِبُونَ). (قصص/29ـ35)

8ـ (وَ ما كُنْتَ بِجانِبِ الغَرْبِىِّ إذْ قَضَيْنا إلى مُوسَى الأمْرَ وَ ما كُنْتَ مِنَ الشّاهِدينَ). (قصص/44)

9ـ (وَهَلْ أتاكَ حَدِيثُ مُوسى* إذْ رَأى ناراً فَقالَ لأَهْلِهِ امْكُثُوا إنّى آنَسْتُ ناراً لَعَلّى آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَس أوْ أَجِدُ عَلَى النّارِ هُدًى).

10ـ (فَلَمّا أَتاها نُودِيَ يا مُوسى).

1 . اصطلاء: گرم شدن.
2 . شاطئ: كنار.
3 . الواد:دره مسير سيلاب.
4 . الايمن: راست.
5 . بقعة:جايگاه وسرزمين.
6 . الجان:مار.
7 . جيب:به معنى گريبان ويا بغل است، در آيه ديگر به جاى آن آمده است: (اضمم يدك إلى جناحك) از اين جهت معنى دوّم مناسبتر است.

صفحه 57

11ـ (إنّى أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إنَّكَ بِالوادِ المُقَدَّسِ طُوًى).

12ـ (وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى).

13ـ (إنَّنى أَنَا اللّهُ لاإلهَ إلاّ أَنَا فَاعْبُدْنى وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرى).

14ـ (إنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْس بِما تَسْعى).

15ـ (فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَترْدى).(طه/9ـ16)

16ـ (وَما تِلْكَ بِيَمينِكَ يا مُوسى* قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَ أَهُشُّ بِها عَلى غَنَمى وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى).

17ـ (قالَ أَلْقِها يا مُوسى* فَأَلْقَاها فَإذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى* قالَ خُذْها وَ لاتَخَفْ سَنُعيدُها سِيرَتَهَا الأُولى*وَ اضْمُمْ يَدَكَ إلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوء آيَةً أُخرى* لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الكُبرى) (طه/17ـ23)

18ـ (اذْهَبْ إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى* قالَ رَبِّ اشْرَحْ لى صَدري* وَيَسِّرْ لى أمْري* وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني*يَفْقَهُوا قَوْلي*وَاجْعَل لى وَزيراً مِنْ أهْلي *هارُونَ أخي* اشْدُد بِهِ أَزْري*وَ أَشْرِكْهُ فى أَمْري*كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثيراً* وَ نَذْكُرَكَ كَثيراً* إنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيراً*قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى). (طه/24ـ36)

19ـ (اذْهَبْ أنْتَ وَ أخُوكَ بِ آياتى وَ لا تَنِيا (1) فى ذِكْري*اذْهَبا إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى* فَقُولا لَهُ قَولاً لَيِّناً لَعلَّهُ يَتَذَكَّرُ أوْ يَخْشى *قالا رَبَّنا إنَّنا نَخافُ أنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أوْأنْ يَطْغى*قالَ لاتَخافا إنَّنى مَعَكُما أَسْمَعُ وَ أَرى * فَأْتِياهُ فَقُولا إنّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنى إسْرائيلَ وَ لاتُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِ آيَة مِنْ رَبِّكَ وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى* إنّا قَد أُوحِيَ إلَيْنا أنَّ العَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى). (طه/42ـ 48)

1 . «تنيا » مشتق از «ونى يني» به معنى «سست شدن.»

صفحه 58

20ـ (وَإذْ نادى رَبُّكَ مُوسى أنِ ائْتِ القَوْمَ الظّالِمينَ* قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ* قالَ رَبِّ إنّى أَخافُ أَن يُكَذِّبُونِ*وَ يَضِيقُ صَدْرى وَلا يَنْطَلِقُ لِسانى فَأَرْسِلْ إلى هارُونَ* وَ لَهُمْ عَلَىَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَن يَقْتُلُونِ*قالَ كَلاّ فَاذْهَبا بِ آياتِنا إنّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ*فَأْتِيا فِرْعَونَ فَقُولا إنّا رَسُولُ رَبِّ العالَمينَ). (شعراء/10ـ16)

21ـ (هَلْ أتاكَ حَديثُ مُوسى*إذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالوادِ المُقَدَّسِ طُوًى* اذْهَبْ إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى* فَقُلْ هَلْ لَكَ إلى أنْ تَزَكّى* وَ أَهْدِيَكَ إلى رَبِّكَ فَتَخْشى). (نازعات/15ـ 19)

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه مدّت موسى به سر آمد، با خانواده خود آهنگ (مصر) كرد. از سوى طور آتشى ديد، آنگاه به كسان خود گفت: در اينجا توقف كنيد، آتشى ديدم شايد از آن خبرى يا پاره آتش براى شما بياورم تا گرم شويد.

2ـ وقتى نزد آتش، آمد از كنار راست بيابان در آن سرزمين مبارك از آن درخت ندا داده شد كه اى موسى!من خداى پروردگار جهانيانم.

3ـ عصايت را بيفكن(وقتى انداخت)ديد كه مانند مارى مى جنبد، در اين موقع فرار كرد وبرنگشت. خطاب آمد:اى موسى! پيش آى(باز گرد)ومترس تو در امان هستى.

4ـ دست خود را در گريبان ببر، سفيد ودرخشنده بى هيچ آسيبى بيرون مى آيد. دست خود را از خوف وترس بر سينه بگذار (تا آرامش يابى)(1) اين دو (عصا ويد بيضاء) دو دليل روشن از پروردگار تو به سوى فرعون واطرافيان اوست، آنان گروه فاسقى هستند.

5ـ گفت:پروردگارا !من يك نفر از آنان را كشته ام، مى ترسم مرا بكشند.

1 . بنابر تفسير ديگر:دست خود را به عنوان خشوع پايين بياور وبر بدن بچسبان.

صفحه 59

6ـ برادرم هارون از من فصيحتر است او را به كمك من بفرست تا مرا تصديق كند; مى ترسم مرا تكذيب كنند.

7ـ خدا گفت:بازوان تو را به برادرت، قوى مى سازم وبراى هر دو برترى قرار مى دهم كه به وسيله آيات ما به شما دست پيدا نكنند وشما وپيروانتان پيروزيد.

8ـ تو در جانب غربى (وادى طور) از حاضران نبودى، آنگاه كه به موسى امر نبوت را وحى كرديم.

9ـ آيا خبر موسى به تو رسيده است؟ آنگاه كه آتش ديد وبه خانواده خود گفت:توقف كنيد كه من آتش را ديدم، شايد براى شما قطعه آتش بياورم، يا در سايه روشنايى آن راهى بيابم.

10ـ آنگاه كه نزد آتش آمد، ندا داده شد:اى موسى!

11ـ من پروردگار تو هستم، كفشهاى خود را بيرون كن، تو در وادى مقدس طوى هستى.

12ـ ومن تو را برگزيدم.به آنچه وحى مى شود گوش فرا ده.

13ـ من خدا هستم، خدايى جز من نيست، مرا پرستش كن، نماز را به ياد من به پا دار.

14ـ رستاخيز آمدنى است. مى خواهم آن را پنهان كنم تا هر انسانى را در مقابل كارى كه مى كند جزا دهم.

15ـ آن كس كه به آن (قيامت) ايمان نمى آورد واز هواى خود پيروى كرده است، تو را از ايمان به آن باز ندارد تا هلاك شوى.

16ـ اى موسى در دست راست تو چيست؟! گفت: آن عصاى من است، بر آن تكيه مى كنم وبراى گوسفندان با آن برگ مى ريزم و جز اين براى من با آن، كارهاى ديگرى نيز هست.

17ـ خدا گفت:اى موسى آن عصا را بيفكن، او افكند. ناگهان به صورت مارى شد كه مى دويد خدا فرمود:بگير آن مار را ونترس، ما آن را به صورت نخست باز مى گردانيم، دست خود را در بغل كن بدون هيچ آسيبى سفيد ودرخشنده بيرون مى آيد، اين نيز براى تو آيتى است

صفحه 60

ديگر، تا آيت هاى بزرگتر خود را به تو بنمايانيم.

18ـ نزد فرعون برو كه او سركشى مى كند. گفت: پروردگارا سينه مرا فراخ گردان وكار مرا آسان ساز، گره از زبان من بگشاى تا گفتار مرا بفهمند وبراى من ياورى از خاندانم قرار ده، برادرم هارون را، پشت مرا به او محكم ساز، او را در كار من شريك ساز تا تو را بيشتر تسبيح گوييم وتو را بيشتر ياد كنيم وتو از وضع ما آگاهى.خطاب آمد:اى موسى هر چه خواستى به تو داديم.

19ـ تو وبرادرت آيات مرا ببريد ودر ياد من سستى نكنيدوبه سوى فرعون برويد كه او طغيان كرده است. بااو به نرمى سخن بگوييد شايد متذكر گردد ويا بترسد. گفتند:پروردگارا ما بيم داريم كه بر ما تعدّى كند يا طغيان رااز حد بگذراند گفت:مترسيد من با شما هستم، مى شنوم ومى بينم، به سوى او برويد وبگوييد: ما رسولان پروردگار توييم، بنى اسرائيل را با ما بفرست وآزارشان مده، نشانه اى از پروردگارت به سوى تو آورده ايم، درود بر كسى كه از هدايت پيروى كند. به ما وحى شده است عذاب بر كسى است كه رسولان خدا راتكذيب كند واز آن روى برگرداند.

20ـ آنگاه كه پروردگار تو موسى را ندا داد كه به سوى قوم ستمكار برو، (يعنى)قوم فرعون. آيا نمى خواهند پرهيزگار شوند. گفت:پروردگارا! مى ترسم مرا تكذيب كنند ودلم تنگ گردد وزبانم گشاده نشود. پس هارون را نيز پيام بفرست.(مقام رسالت بده) براى آنان برگردن من گناهى است مى ترسم كه مرا بكشند.(خدا) گفت:هرگز. هر دو با آيات من برويد، من با شما هستم ومى شنوم، پس به سوى فرعون برويد وبه او بگوييد ما فرستاده پروردگار جهانيان هستيم.

21ـ آيا داستان موسى به تو رسيده است آنگاه كه پروردگار او، وى را در وادى مقدس طوى ندا كرد. گفت: به سوى فرعون برو او طغيان كرده است. بگو: آيا مى خواهى پاكيزه شوى تا تو را به سوى پروردگارت هدايت كنم واز او بترسى؟

صفحه 61

تفسير موضوعى

موسى بن عمران براى چوپانى در سرزمين مدين آفريده نشده بود، بلكه چوپانى براى او يك دوره آموزشى بود كه بتواند مسؤوليتهاى سخت ترى بر عهده بگيرد وآن آزاد ساختن بنى اسرائيل از تحت ستم فراعنه بود. هنگامى كه آن آموزش به پايان رسيد، او احساس كرد كه به سوى مصر باز گردد وبا بنى اسرائيل ديدار كند، هر چند در اين ديدار با خطرهايى مواجه گردد. از اين جهت مدين را ترك گفت وبا خانواده خود، راه مصر را در پيش گرفت و از مدين دور شد.

مى گويند فاصله مدين تا مصر هشت منزل بوده وهر منزل را در يك شبانه روز طى مى كردند. خداوند حوادث اين سفر را چنين نقل مى كند:

1ـ او شب هنگام كه هوا سرد بود و راه را گم كرده بود، از دور آتشى ديد وبه خانواده خود گفت:شما همين جا باشيد تا مقدارى آتش بياورم گرم شويد ويا از آنجا خبرى بگيرم(مسير را پيدا كنيم). اينك تعبيرات قرآن از اين حقيقت:

( لَعَلّى آتيكُمْ مِنْها بِخَبَر أوْ جَذْوَة مِنَ النّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ). (قصص/29)

(لَعَلّى آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَس أوْ أَجِدُ عَلَى النّارِ هُدًى). (طه/10)

لفظ(بِخَبَر) حاكى از اين است كه راه را گم كرده بودند والفاظ (جذوة) و(قبس) حاكى از سرد بودن هوا ونياز آنان به آتش است.

2ـ موسى به سائقه فطرت به سوى آتش رفت. حال ماهيت اين آتش چيست، آيا واقعاً در آن جا آتش طبيعى وجود داشته يا نور معنوى بود كه او آن را آتش تصور كرد، خود قرآن در اين مورد چيزى نمى گويد. موسى به آن نقطه رسيد. ناگهان از جانب راست درّه در يك جايگاه مبارك كه در آن درختى بود، نداهايى شنيد كه قرآن آنها را در سوره قصص وطه آورده است. اينك تعابير قرآن در اين مورد:

(فَلَمّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِيءِ الوادِ الأيْمَنِ فِى البُقْعَةِ المُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أنْ يا

صفحه 62

مُوسى إنّى أنَا اللّهُ رَبُّ العالَمينَ).(قصص/30)

در سوره قصص تنها همين يك ندا به ميان آمده وآن اينكه من پروردگار جهانيانم; در حالى كه در سوره طه نداهاى متعددى وارد شده است. اينك نداهاى سوره طه:

نداهاى سوره طه

الف:(إنّى أَنَا رَبُّكَ) اين جمله معادل(إنّى أنَ اللّهُ رَبُّ العالَمين) در سوره قصص مى باشد.

ب:( فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إنَّكَ بِالوادِ المُقَدَّسِ طُوًى).(1)

ج: (وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى).

د: (إنَّنى أَنَ اللّهُ لاإلهَ إلاّ أَنَا فَاعْبُدْنى وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكرى).

هـ: (إنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْس بِما تَسْعى).

و: (فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَترْدى) (طه/12ـ16).

او با اين نداها به مقام نبوت مفتخر مى گردد واز ميان اصول عقايد، دو اصل توحيد ومعاد را متذكر مى گردد ومى گويد: (إنَّنى أَنَ اللّهُ لاإلهَ إلاّ أَنَا)، يا: (إنّى أَنَا رَبُّكَ) . ودر باره معاد مى گويد:(إنَّ السّاعَةَ آتِيَة). وهدف از معاد را نيز ذكر مى كند:( لِتُجْزى كُلُّ نَفْس بِما تَسْعى).

1 . در قرآن از اين نقطه كه موسى تجّلى نور خدا را مشاهده كرده بود، به صورتهاى گوناگونى تعبير شده است:
1ـ (شاطئ الواد الأيمن فى البقعة المباركة)(قصص/130).
2ـ (فاخلع نعليك إنّك بالواد المقدّس طوى) (طه/12).
3ـ (ونادَيناه مِنْ جانب الطّور الأيمن وقرّبناه نجيّاً) (مريم/52).
4ـ (قد أنجيناكم من عدوّكم وواعدناكم جانب الطُّور الأيمن)(طه/80).

صفحه 63

امّا اينكه چرا از نبوت به طور صريح سخن به ميان نمى آيد، به سبب اين است كه توجه اين خطابها، خود اعطاى نبوت به موسى است واز ميان فروع، مسأله عبادت كه مظهر روشن آن نماز است، ياد شده است:(فَاعْبُدْنى وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكرى).

موسى بن عمران در اينجا به مقام نبوت مفتخر گرديد ومسائل را در قلمرو اصول وفروع دريافت كرد ووحى الهى گوش او را با پيامهايى كه گذشت، نوازش داد. امّا مسأله درخت، آن موضوع تجلى وحى بود، بالأخره بايد صدا از سمتى به گوش او برسد، اين بار حكمت ايجاب كرد كه درخت محلّ تجلّى وحى گردد.(1)

3ـ موسى به منصب نبوت مفتخر گشت، ولى غالباً نبوتها با رسالتى توأم است وكمتر اتّفاق افتاده كه نبوت جدا از رسالت باشد. گاهى در روايات آمده است كه برخى از پيامبران فقط مأمور خويشتن بودند وبس، ولى 99 درصد پيامبران مأموريتهايى خارج از خويشتن داشتند.

معجزه هاى موسى

رسالت موسى آن بود كه به سوى فرعون طغيانگر برود و او را از عذاب الهى بيم دهد تا او از خدايى فروشى خود دست بردارد وسرانجام بنى اسرائيل راآزاد سازد. ناگفته روشن است كه ادعاى رسالت در ميان مردم معمولى، تا چه رسد در مقابل

1 . همان طور كه يادآور شديم شجره محل ظهور اين وحى بود. يعنى موسى وحى را از آن جانب شنيد و مقصود از «إنى أنا اللّه ربّ العالمين» خود خداست نه شجره، بنابر اين مقايسه درخت كه اين آهنگ را سرداد با آنچه به حلاج نسبت مى3دهند كه مى3گفت: ما فى جبتى إلا اللّه، تفاوت از زمين تا آسمان است. و از اين بيان مغالطه شيخ شبسترى(م/816) در گلشن راز روشن مى3گردد كه مى3گويد:
روا باشد انا الحق از درختى *** چرا نبود روا از نيك بختى
البته عارفان حقيقى در اين مورد، توجيهاتى دارند كه از قلمرو بحث ما بيرون است.

صفحه 64

فراعنه با داشتن آن تمدنهاى پيش رفته، ادعاى بزرگى است كه بايد با دليل وبرهان همراه باشد واگر خدا به موسى بن عمران چنين رسالت وپيام رسانى را مى دهد، حتماً بايد او را با معجزه مجهز سازد واو بر اساس چنين قدرتى با دلگرمى وپشتيبانى غيبى، گام به پيش نهد. از اين جهت خدا در همان بقعه مباركه او را با دو معجزه مجهز كرد. يكى اينكه اگر عصا را بيفكند به صورت مارى در مى آيد وهر موقع بر گيرد به همان حالت نخست باز مى گردد، وديگرى اينكه اگر دستش را در گريبان يا بغل فرو برد وبيرون آورد، بدون هيچ عيب ونقص سفيد ودرخشان خواهد بود، تو گويى معجزه اوّل، معجزه وحشت آور ودوم، اميد زاست كه اگر به هم آميخته شوند مظهر انذار وبشارت خواهند بود.

اكنون به بيان خطاباتى كه او را با دو معجزه بزرگ مجهز كرده است گوش فرا دهيم:

(وَ أنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جانٌّ وَلّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أقْبِلْ وَ لاتَخَفْ إنَّكَ مِنَ الآمِنينَ*اسْلُكْ يَدَكَ فى جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوء وَ اضْمُمْ إلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إلى فِرْعَونَ وَ مَلائِهِ إنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقينَ)(قصص/31ـ32).

در سوره طه پيش از آنكه بگويد عصا را بيفكن، از او مى پرسد: اى موسى! چيزى كه در دست راست توست، چيست؟ او هم براى آن سه ويژگى بيان مى كند:1ـ بر آن تكيه مى كنم.2ـ به وسيله آن برگ براى گوسفندان مى ريزم. 3ـ كارهاى ديگرى نيز انجام مى دهم. چنانكه مى گويد:

(وَما تِلْكَ بِيَمينِكَ يا مُوسى* قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَ أَهُشُّ بِها عَلى غَنَمى وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى). (طه/17ـ 18).

اكنون سؤال مى شود: هدف از اين پرسش چه بوده وچرا موسى در مقام پاسخ به موجز گويى اكتفا نكرد؟

صفحه 65

امّا هدف از سؤال اين بود كه از او اقرار بگيرد آنچه در دست دارد چوب خشكى بيش نيست. سپس كه به او فرمان مى دهد بينداز وآن را به صورت مارى مى بيند، كاملاً مطمئن باشد كه او با يك قدرت ونيروى فوق العاده اى مجهز شده است وبا دلگرمى آن به سوى انجام مأموريت برود.

وامّا طولانى كردن پاسخ به خاطر اين است كه با رب الأرباب سخن مى گويد ودر اين سخن گفتن براى او لذّتى است فوق لذّتها، چرا اُنس خود را كوتاه سازد. از اين جهت هم به ذات آن اشاره كرده كه چوب خشك است وهم بهره هايى كه از آن مى برد تا جواب كامل به پرسش داده باشد.

(قالَ أَلْقِها يا مُوسى* فَأَلْقَاها فَإذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى* قالَ خُذْها وَ لاتَخَفْ سَنُعيدُها سِيرَتَهَا الأُولى*وَ اضْمُمْ يَدَكَ إلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوء آيَةً أُخرى* لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الكُبرى). (طه/19ـ23)

در اين آيات مى گويد:آنگاه كه عصا تبديل به مار شد، خطاب آمد كه:«دو مرتبه آن را بگيرد وآن به حالت نخستين خود باز مى گردد.» وخود اين عمل بر قوت قلب او مى افزايد. آنگاه كه در برابر فرعون معجزه خود را عملى ساخت، ديگر وحشت نكند واز باز گرفتن آن نهراسد.

در هر دو سوره در مورد معجزه دوّم (يد بيضاء) جمله (مِنْ غَيْرِ سُوء) وارد شده و اشاره به اين است كه درخشندگى دست، معلول بيمارى مانند برص نيست.(1)

در اين آيات مى خوانيم: آنگاه كه چشم موسى به آن مار در حال جنبش افتاد، عقب رفت وبه پشت سر نگاه نكرد. خطاب آمد:اى موسى پيش بيا ونترس

1 . قرآن در اينجا ناظر به ردّ تورات كنونى است كه چنين مى گويد:خدا فرمان داد دستش را در آستين فرو برد وبيرون آورد. ناگهان دست او مانند دست افراد مبتلا به برص، مانند برف سفيد باقى ماند. تورات، سفر خروج، اصحاح4، آيه 6.

صفحه 66

تو در امان هستى!(قصص/31)

ودر سوره(طه/20ـ21) مى گويد:«وقتى چشمش به آن مار در حال جنبش افتاد، به او گفتيم:بگير ونترس!» مقصود از اين ترس در اينجا چيست؟ در پاسخ بايد گفت: در لغت عرب خوف، غير از خشيت است. خوف اين است كه انسان دست به مقدماتى بزند كه از شر مصون بماند واين در انسان يك امر فطرى ومستحسن است; در حالى كه خشيت، تأثّر قلب واضطراب روحى است كه يك نوع رذيلت به شمار رفته ودر برابر شجاعت قرار دارد. خوف براى پيامبران راه دارد نه خشيت، لذا قرآن آنان را چنين توصيف مى كند:«كسانى كه پيامهاى خدا را مى رسانند واز احدى جز خدا خشيت ودلهره ندارند».(1)

بنابر اين بايد آيه (وَ اضْمُمْ إلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ) به صورت ديگر تفسير شود وآن اينكه دستهاى خود را به عنوان فروتنى به بدن بچسباند واز هر نوع حالتى كه افراد متكبر به خود مى گيرند وبا فاصله انداختن ميان دستها از بدن، كبر مى فروشند دورى گزيند.

در باره معجزه دوّم دو تعبير آمده است:

1ـ (اسْلُكْ يَدَكَ فى جَيْبِكَ).(قصص/32)

2ـ (وَ اضْمُمْ إلَيْكَ جَناحَكَ ).(قصص/32)

مترجمان قرآن «جيب» را به معنى گريبان گرفته اند، در حالى كه قرآن در آيه دوّم، كلمه «جناحك» را به كار برده است كه مناسب است با بغل; تو گويى دستهاى انسان بالهاى اوست.

تا اينجا با دلايل نبوت، كه مقدمه رسالت اوست، آشنا شديم. اكنون بايد به محتواى رسالت او گوش فرا دهيم:

1 . (الّذينَ يُبلِّغُونَ رسالاتِ اللّهِ ويَخْشَونَهُ ولا يَخْشَونَ أحداً إلاّ اللّهَ). (احزاب/39).

صفحه 67

محتواى مأموريت موسى

از بررسى مجموع آيات استفاده مى شود كه مأموريت موسى در اين مرحله، در دو مطلب خلاصه مى شد:

1ـ دعوت قبطيان به خدا پرستى وترك بت پرستى وسرانجام مبارزه با خدايى فروشى فرعون. در آينده خواهيم گفت در حالى كه خود فرعون ادعاى خدايى مى كرد، خود نيز خدايى را، غير از خداى ربّ العالمين مى پرستيد.(1)

2ـ آزاد ساختن بنى اسرائيل از تحت ستم تا آنان را به «ارض موعود» ببرد جز اين دو مسأله، مسائل ديگرى در آن زمان مطرح نبود. زيرا هنوز موسى داراى شريعتى نبوده. تا در آن باره دعوتى انجام بگيرد(2) وهمگى مى دانيم كه تورات براى موسى پس از نابودى فراعنه وخروج از مصر نازل شده است. از اين جهت عنصر بزرگ مأموريت او، دو مطلب بيش نبوده كه آيات اين قسمت را مى آوريم:

الف: قرآن روى طغيان فرعون تكيه مى كند وبزرگترين مظهر طغيان او جز خدايى فروشى وترويج بت پرستى است. چنانكه مى فرمايد:(اذْهَبْ إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى) (طه/24) ونيز مى فرمايد: (اذْهَبْ أنْتَ وَ أخُوكَ بِ آياتى وَ لا تَنِيا فى ذِكْري*اذْهَبا إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى)(طه/42ـ43).

وباز مى فرمايد:( اذْهَبْ إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى *فَقُلْ هَلْ لَكَ إلى أنْ تَزَكّى* وَأَهْدِيَكَ إلى رَبِّكَ فَتَخْشى)(نازعات/17ـ 19).

1 . (ويذرك وآلهتك). (اعراف/127)
2 . موسى پس از ورود به مصر مأمور شد كه با بنى اسرائيل نماز را در خانه هاى خود به پا دارند:(وأوحينا إلى موسى وأخيه أن تَبَوّءا لقومكما بمصر بيوتاً واجعلوا بيوتكم قبلة وأقيموا الصَّلاة وبَشِّرِ المؤمنين) (يونس/87). وخود موسى نيز در طور مأمور به پرستش خدا از طريق اقامه نماز گرديد(طه/14).

صفحه 68

ب:قرآن در شيوه تبليغ او بر نرم گويى تكيه مى كند; چنانكه مى فرمايد: (فَقُولا لَهُ قَولاً لَيِّناً لَعلَّهُ يَتَذَكَّرُ أوْ يَخْشى) (طه/44).

ج: مسأله آزاد سازى بنى اسرائيل از تحت ستم. هر چند در ضمن آياتى كه در طور نازل شده نيامده است، ولى آنگاه كه موسى با فرعون سخن مى گويد، روى اين مسأله تكيه مى كندو مى گويد: (حَقِيقٌ عَلى أنْ لا أقُولَ عَلَى اللّهِ إلاّ الحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِىَ بَنى إسْرائيلَ)(اعراف/104). «شايسته است بر من كه در باره خدا جز سخن حق نگويم. من از طرف پروردگار شما با دليل آمده ام، پس بنى اسرائيل را آزاد كن وبند بردگى را از پاى آنان بردار(تا به سرزمين مقدّس باز گردند)».

تاريخ مى گويد:از روزى كه يوسف درگذشت وبنى اسرائيل به صورت يك اقليت غير بومى بساط زندگى را در مصر پهن كردند، پيوسته مورد تحقير بوده وقبطيان از آنان بيگارى مى كشيدند وكارهاى سخت، مانند خانه سازى، آب كشى وخاك بردارى را بر دوش آنان مى نهادند. موسى از او مى خواهد كه اين قيد وبند را از دست وپاى بنى اسرائيل بردارد وآنان به آن سرزمين باز گردند.

در سوره ديگر مى فرمايد:(أنْ أرْسِلْ مَعَنا بَنى إسرائيلَ).(شعراء/17)

وباز مى فرمايد:(فَأرْسِلْ مَعَنا بَنى إسرائيلَ فَلا تُعَذِّبِهُمْ). (طه/47)

ودر جاى ديگر مى فرمايد:(وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلىَّ أنْ عَبَّدْتَ بَنى إسرائيل) (شعراء/22). «آيا اين نعمتى است (در خانه ات مرا بزرگ كردى) كه بر من منّت مى گذارى در حالى كه بنى اسرائيل را برده خود كردى».

براى توضيح معناى آيه، ياد آور مى شويم كه فرعون به رخ موسى كشيد كه دوران كودكى را در خانه ما گذراندى واكنون آمدى با ما مبارزه مى كنى؟ او در پاسخ مى گويد: اين چه منتّى است بر من مى نهى كه در خانه تو بزرگ شده ام، ولى در مقابل، قوم مرا برده خود ساختى واگر هم در خانه تو بزرگ شده ام سبب آن اين

صفحه 69

است كه تو آنان را به بردگى كشيدى و پسران آنان را ذبح كردى ولذا، مادرم از ناچارى دست به وسيله اى زد كه در خانه تو بزرگ شوم.

درخواستهاى موسى از خدا

موسى از عظمت مأموريت خود آگاه شد و براى تحقق بخشيدن به آن از خدا مطالبى را درخواست كرد:

1ـ سينه فراخ به او بدهد:(رَبِّ اشْرَحْ لى صَدري)(طه/25). كنايه از اينكه صبر واستقامت به او ارزانى دارد.(1)

2ـ كار را بر او آسان كند:(وَيَسِّرْ لى أمْري)(طه/26). قابل توجه اينكه آسانى مأموريت را نخواست، بلكه با حفظ كيفيت آن خواست كه انجام آن را بر وى آسان نمايد.

3ـ گره از زبانش بگشايد:(وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانى * يَفْقَهُوا قَوْلي) (طه/27ـ 28). مقصود از اين گره چيست؟ آيا واقعاً در زبان او نقصى بوده كه گاهى بند مى آمد، يا مقصود چيز ديگرى است وآن اينكه او را بر بيان حقيقت مأموريت، گويا سازد. يعنى نطق وبيان قوى ونيرومند عطا كند تا مردم را تفهيم كند:(يَفْقَهُوا قَوْلي).

گواه معنى دوّم اين است كه آنجا كه از خدا مى خواهد تا هارون را وزير او بسازد، فرق خود را با او فرق فصيح وافصح مى داند ومى گويد:(وَ أخى هارُونُ هُوَ أفْصَحُ مِنّى لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءاً). (قصص/34) «برادرم هارون از من فصيح تر است، او را با من بفرست تا معين وكمك من باشد».

از آيات در مورد درخواست مشاركت هارون با موسى در انجام مأموريت،

1 . امير مؤمنان (عليه السلام) مى فرمايد:«آلة الرئاسة سعة الصدر». «وسيله مديريت، فراخى سينه(بردبارى وحلم)است». نهج البلاغه، بخش حكمت، شماره176.

صفحه 70

استفاده مى شود كه: اوّلاً:موسى مى خواهد كمك او كسى از خاندان او باشد، تا او را به خوبى شناخته باشد.ثانياً او را از طريق بيان وگفتار كمك كند. ثالثاً او را تصديق كند. در اينجا سؤال مى شود كه تصديق برادر نسبت به برادر چه اهميتى دارد، آن هم در برابر فرعون؟

پاسخ اين است كه هارون يك فرد عادى نبود. او در غياب موسى در ميان بنى اسرائيل مقام وموقعيتى داشت. تصديق او اگر هم در برابر فرعون چندان مؤثر نباشد، نسبت به آينده موسى، كه هدايت قوم خود را بر عهده دارد، مؤثر خواهد بود. واينك آيات در اين مورد:

(وَاجْعَل لى وَزيراً مِنْ أهْلي* هارُونَ أخي *اشْدُد بِهِ أَزْري(1) * وَ أَشْرِكْهُ فى أَمْري*كَىْ نُسَبِّحَكَ كَثيراً* وَ نَذْكُرَكَ كَثيراً* إنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيراً) (طه/29ـ 35). باز مى فرمايد:(وَ أخى هارُونُ هُوَ أفْصَحُ مِنّى لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءاً يُصَدِّقُنى إنّى أخافُ أنْ يُكَذِّبُونِ)(قصص/34). ودر جاى ديگر مى فرمايد:(قالَ رَبِّ إنّى أَخافُ أَن يُكَذِّبُونِ*وَ يَضِيقُ صَدْرى وَلا يَنْطَلِقُ لِسانى فَأَرْسِلْ إلى هارُونَ)(شعراء/12ـ13).

خدا مجموع درخواستهاى موسى را مى پذيرد واز آن گاهى چنين تعبير مى آورد:(قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى)(طه/36). وگاهى مى گويد:(قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فلا يَصِلُونَ إلَيْكُما بِ آياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الغالِبُونَ)(قصص/35).«بازوى تو را به واسطه برادرت محكم مى سازيم وبراى شما قدرتى قرار مى دهيم كه در سايه آيات ما بر شما غلبه نمى كنند، شما وپيروانتان غالب هستيد».

تا اينجا روشن شد كه هر دو نفر به عنوان دو رسول از جانب خدا، كه يكى كمك ديگرى بود، براى مأموريت سنگين مبعوث شدند.

1 . «ازر» به معنى قوه ونيرو است.

صفحه 71

پاسخ به يك سؤال

تمام اين نداها ميان خدا وموسى در غياب هارون بوده است، ولى در برخى از آيات، هر دو برادر مورد خطاب قرار مى گيرند. حال اين پرسش پيش مى آيد كه چگونه هر دو برادر مورد خطاب قرار مى گيرند، در حالى كه در بيابان طور، جز موسى كسى نبود؟

پاسخ اين است: آنگاه كه موسى به مصر رسيد وموضوع را با برادرش در ميان نهاد(1) هر دو مورد خطاب قرار گرفتند وخدا هر نوع شكست در مأموريت را از آنان نفى كرد. چنانكه ميگويد:

(اذْهَبا إلى فِرْعَونَ إنَّهُ طَغى* فَقُولا لَهُ قَولاً لَيِّناً لَعلَّهُ يَتَذَكَّرُ أوْ يَخْشى* قالا رَبَّنا إنَّنا نَخافُ أنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أوْأنْ يَطْغى*قالَ لاتَخافا إنَّنى مَعَكُما أَسْمَعُ وَ أَرى)(طه/43ـ46). «برويد هر دو به سوى فرعون كه او طغيان كرده است. با او به نرمى سخن بگوييد، شايد متذكر گردد ويا بترسد. هر دو برادر گفتند:پروردگارا ما مى ترسيم كه بر ما سبقت بجويد(قبل از آن كه ما سخن بگوييم ما را بكشد) يا طغيان او بيشتر گردد ومحدوديت بيشترى براى بنى اسرائيل قائل شود) خدا گفت:مترسيد من با شما هستم مى شنوم ومى بينم».

بنابراين خطاب ونداى الهى دومرحله داشته است:مرحله اى در طور كه در آنجا خطاب تنها به موسى بود، چنانكه مى گويد:(اذْهَبْ أنْتَ وَ أخُوكَ وَلاتَنِيا فى ذِكري) (طه/42) ومرحله اى ديگر در خود مصر پس از ورود به آنجا چنانكه بيان گرديد.

گاهى گفته مى شود مانع ندارد كه در غياب يكى خطاب به هر دو باشد. مثل اينكه كسى مى گويد:تو با فلانى برويد وبگوييد.

1 . مجمع البيان، ج4، ص12، تفسيرآيه 44/طه.

صفحه 72

ولى اين سخن مى تواند توجيه گر خطاب (اذهبا) در آيه باشد، در حالى كه ما مى بينيم خدا از زبان هر دو برادر سخنى نقل مى كند ومى فرمايد:(قالا رَبَّنا) در اين صورت چاره اى نيست جز اينكه بگوييم خطاب الهى دو مرحله داشته است:يكى موقعى كه موسى در طور تنها بوده ودر آنجا خطاب (اذهب أنت وأخُوكَ) وارد شده است، وديگرى موقعى كه موسى به مصر آمد وبر قبيله خود وارد شده وموضوع را با برادرش در ميان نهاد، در اينجا خطاب ديگرى آمده است. يعنى همان خطابهاى تثنيه. مانند:«اذهبا»، «قولا»، «قالا»، «لاتخافا»، «معكما».

قرآن ياد آور مى شود كه شما در دعوت فرعون مأيوس نباشيد. دعوت شما يكى از دو اثر رامى گذارد:يا او به فطرت باز مى گردد وبندگى خود رامتذكر مى شود وبه خدايى خداى جهان معترف مى گردد ويا از عذاب الهى ترسيده ولااقل برخى از درخواستهاى شما را مى پذيرد ومثلاً اگر خدايى خود رانيز ترك نكند،نسبت به بنى اسرائيل تسهيلاتى قائل مى شود. به اين دو نكته خداوند با اين جمله اشاره مى كند:

(لَعَلَّهُ يَتَذَّكَرُ أو يَخْشى) (طه/44): مقصود از «تذكر» گرايش به جرگه موحدان است ومقصود از «خشيت» خضوع باطنى كه در افعال انسان اثر مى گذارد. مثلاً در مورد ستمگران سبب مى شود كه از ظلم خود بكاهند.

***

صفحه 73

4 مبارزه با فرعون تا هلاكت وى

موسى پس از دريافت پيامهاى الهى به سفر خود به سوى مصر ادامه داد ووارد مصر شد وبا برادر خود هارون وبنى اسرائيل ديدار كرد ومأموريت خود را با او در ميان نهاد. طبعاً آگاهى آنان از چنين مأموريت خطير، يك نوع نگرانى ايجاد كرد، ولى پيامبران در انجام رسالتهاى خود سر از پا نمى شناسند. هر دو برادر به سوى قصر فرعون حركت كردند وپس از انجام تشريفات(كه گويا طول هم كشيد) با فرعون مصر روبرو شدند وپيامهاى الهى را به گونه ياد شده در زير ابلاغ كردند واين بخش محورهاى گوناگونى دارد.

محور نخست

ابلاغ پيامهاى الهى

آيات موضوع

1ـ (وَقالَ مُوسى يا فِرْعَونُ إنّى رَسُولٌ مِنْ رَبِّ العالَمينَ).

2ـ (حَقِيقٌ عَلى أنْ لا أقُولَ عَلَى اللّهِ إلاّ الحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِىَ بَنى إسْرائيلَ). (اعراف/104ـ105)

3ـ (وَ لَقَدْ فَتَنّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَونَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ كَريم).

4ـ (أنْ أَدُّوا إلَىَّ عِبادَ اللّهِ إنّى لَكُمْ رَسُولٌ أمِينٌ).

5ـ (وَأَنْ لا تَعْلُوا عَلَى اللّهِ إنّى آتيكُمْ بِسُلْطان مُبين). (دخان/17ـ 19)

صفحه 74

6ـ (قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنينَ).

7ـ (وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الّتى فَعَلْتَ وَ أنْتَ مِنَ الكافِرينَ).

8ـ (قالَ فَعَلْتُها إذاً وَ أَنَا مِنَ الضّالّينَ).

9ـ (فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لى رَبّى حُكْماً وَجَعَلَنى مِنَ المُرسَلينَ).

10ـ (وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَىَّ أنْ عَبَّدتَ بَنى إسرائيلَ).

11ـ (قالَ فِرْعَونُ وَ ما رَبُّ العالَمينَ).

12ـ (قالَ رَبُّ السَّمواتِ والأرضِ وَ ما بَيْنَهُما إنْ كُنْتُمْ مُوقِنينَ).

13ـ (قالَ لِمَنْ حَولَهُ ألا تَسْتَمِعُونَ).

14ـ (قالَ رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الأوّلينَ).

15ـ (قالَ إنَّ رَسُولَكُمُ الّذى أُرْسِلَ إلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ).

16ـ ( قالَ رَبُّ المَشْرِقِ وَ المَغْرِبِ وَ ما بَيْنَهُما إنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ) (شعراء/ 18ـ 28).

17ـ (قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا موسى).

18ـ (قالَ رَبُّنَا الّذى أَعْطى كُلَّ شَىْء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى).

19ـ (قالَ فَما بالُ القُرونِ الأُولى).

20ـ (قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبّى فى كِتاب لا يَضِلُّ رَبّى وَ لا يَنْسى).

21ـ ( الّذى جَعَلَ لَكُمُ الأرضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فيها سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَبات شَتّى).

22ـ ( كُلُوا وَ ارْعَوا أنْعامَكُمْ إنَّ فى ذلِكَ لآيات لأُولى النُّهى).

23ـ ( مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخرى).

24ـ (وَلَقدَ أرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَ أَبى)(طه/49ـ56).

صفحه 75

ترجمه آيات

1ـ موسى خطاب به فرعون گفت:من پيامبرى از جانب پروردگار جهانيانم.

2ـ شايسته است بر من كه در باره خدا چيزى جز حق نگويم، من به سوى شما با معجزه اى از طرف پروردگارتان آمده ام، بنى اسرائيل را با من بفرست.

3ـ پيش از آنان قوم فرعون را آزموديم وپيامبر بزرگوارى نزدشان آمد.

4ـ بندگان خدا را تسليم من كنيد، من براى شما پيامبر امينى هستم.

5ـ برخدا برترى مجوييد. من براى شما دليلى روشن مى آورم.

6ـ فرعون گفت: آيا در هنگام كودكى تو را در ميان خود پرورش نداديم وچند سال از عمر خود را در ميان ما نگذراندى؟

7ـ وكردى آنچه را كه انجام دادى وقدر نعمت نشناختى.

8ـ موسى گفت: آن كار را من انجام دادم در حالى كه از خطا كاران بودم.

9ـ وقتى ترسيدم از ميان شما گريختم. پروردگارم مرا نبوت عطا فرمود و از پيامبران قرارم داد.

10ـ نعمت اين منت را بر من مى نهى(كه مرا در دوران كودكى پرورش دادى) در حالى كه بنى اسرائيل را به بردگى گرفتى.

11ـ فرعون گفت:پروردگار جهانيان كيست؟

12ـ موسى گفت: پروردگار آسمانها وزمين وآنچه در ميان آن دو قرار دارد، اگر اهل فهم باشيد.

13ـ فرعون به اطرافيانش گفت: مى شنويد چه مى گويد؟

14ـ موسى (سبقت در پاسخ كرد) وگفت: پروردگار شما وپروردگار نياكان پيشين شما.(1)

1 . اين ترجمه بر اساس اين است كه فاعل «قال» حضرت موسى است، ولى احتمال دارد كه گوينده اين گفتار فرعون باشد واين آيه ضميمه گفتار فرعون باشد كه مى گويد:«نمى شنويد» c d آنگاه به عنوان تمسخر، گفتار موسى را نقل كرده كه مى گويد:خداى شماها وخداى نياكان شماست.

صفحه 76

15ـ فرعون گفت:رسولى! به سوى شما فرستاده شده كه، مجنون است.

16ـ (موسى از فرصت استفاده كرد ومدعاى خود را به نحو ديگر تكرار كرد) وگفت: پروردگار مشرق ومغرب وآنچه در ميان آنهاست اگر تعقّل كنيد.(1)

17ـ فرعون گفت:پروردگار شمااى موسى كيست؟

18ـ موسى گفت:پروردگار ما كسى است كه هر موجودى را آفريد. آنگاه او را در (زندگى) هدايت كرد.

19ـ فرعون گفت: حال اقوامى كه از پيش مى زيستند چيست؟

20ـ موسى گفت:(اعمال آن اقوام)نزد پروردگار من است در كتابى و او خطا مى كند ونه فراموش مى نمايد.

21ـ پروردگارى كه زمين را براى شما گهواره زندگى قرار داده وبراى شما در آن راههايى پديدآورد واز آسمان آبى فرو فرستاد كه به وسيله آن انواع گياهان فراوان را پرورش داده است.

22ـ بخوريد ودامهاى خود را بچرانيد، دراين براى صاحبان خرد عبرتهاست.

23ـ از زمين شما را آفريديم ودر آن باز مى گردانيم و بار ديگر از آن بيرون مى آوريم.(2)

24ـ ما همه آيات را نشان او داديم، او تكذيب كرد وامتناع نمود.

1 . در اين آيه نيز همان احتمالى را كه در آيه قبل داديم جارى است.
2 . احتمال دارد از جمله «الذى جعل لكم» تا جمله« تارة أُخرى» گفتار خدا باشد خطاب به مردم عصر رسالت، نه سخن موسى به فرعون. علّت اين ادغام روشن است كه قرآن اين موضع را جاى مناسب مى بيند .دلايل توحيد ربوبى را در نقطه اى كه موسى با فرعون مناظره مى كند بياورد هرچند جزء گفتار موسى نباشد. شاهد اين احتمال اين است كه در آخر مى گويد:«منها خلقناكم» ومسلّماً اين جمله نمى تواند گفتار موسى (عليه السلام) باشد.

صفحه 77

تفسير موضوعى

دراين بخش از آيات مذاكره موسى را با فرعون مى خوانيم كه با نرمى شروع مى شود وسرانجام به تندى مى گرايد. موسى سخن خود را باتوصيف خود كه او رسول از طرف پروردگار جهانيان است(اعراف/105) آغاز مى كند وآن دو نكته اصلى مأموريت خود را با عبارتهاى گوناگون ابراز مى كند:

يكى اينكه فرعون طغيان خود را كنار بگذارد وبه بندگى خويش گردن نهد. اين پيام را با اين عبارت بيان مى كند:(أنْ لاتَعْلُوا عَلَى اللّهِ). (دخان/19)

ديگر اينكه بنى اسرائيل را آزاد سازد تا همراه او از مصر بيرون روند:(فَأرسِل مَعِىَ بَنى إسرائيلَ)(اعراف/105). و (أنْ أَدُّوا إلَىَّ عِبادَ اللّهِ إنّى لَكُمْ رَسُولٌ أمِينٌ).(دخان/18)

فرعون در مقابل سخن موسى نخست از درِ ملاطفت ومحبت وارد مى شود ومى گويد:چرا اين سخنان را مى گوييد؟ مگر حقوق مرا فراموش كردى كه در دوران كودكى تو را پرورش داديم:(قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنينَ) (شعراء/18). سپس به سخن خود كمى خشونت مى بخشد ومى گويد:به ياد دارى كه يك نفر از ما را كشتى وبر نعمتى كه بر تو ارزانى داشته بوديم كفر ورزيدى: (وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الّتى فَعَلْتَ وَ أنْتَ مِنَ الكافِرينَ)(شعراء/19).

موسى به هر دو سخن او پاسخ مى گويد:نخست از كشتن آن فرد سخن گفته وياد آور مى شود كه آن قتل خطايى بود وبه همين جهت من مصر را به قصد مدين ترك گفتم.

(قالَ فَعَلْتُها إذاً وَ أَنَا مِنَ الضّالّينَ *فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لى رَبّى حُكْماً وَ جَعَلَنى مِنَ المُرسَلينَ).(شعراء/20ـ21)

سخن در اين است كه مقصود از «حكم» چيست؟ آيا مقصود بينش وفرزانگى

صفحه 78

است كه قبل از رسالت به او داده شده بود؟ چنانكه گفت:(وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلماً)(قصص/14).

ولى احتمال دارد كه مقصود از آن نبوت باشد. چون ظرف اعطاى اين حكم را چنين بيان مى كند:آنگاه كه از ميان شما رفتم، پروردگارم به من حكم عطا كرد واز پيامبران قرار داد. در اين صورت حكمى كه قبل از مهاجرت به مدين به او عطا شده بود، بايد غير از حكمى باشد كه پس از مهاجرت به او داده شده ومغايرت، از اين طريق تصحيح مى شود كه حكم نخست را به فرزانگى وديگرى را به نبوت تفسير كنيم.

آنگاه به سخن نخست او پاسخ مى دهد ومى گويد:درست است كه من در ميان شما بزرگ شدم، ولى سبب آن خودتان بوديد ومن نيازى به پرورش در خانه شما نداشتم. زيرا تو بنى اسرائيل را به زنجير بردگى كشيدى وخوف وهراسى بر همه آنان سايه افكنده بود. از ترس اينكه مرا بكشى مرا به دريا افكندند وسرانجام سرنوشت من به دست شما افتاد ودر ميان شما بزرگ شدم. اين چه منتى است كه بر من مى گذارى كه ريشه آن به بردگى كشيدن بنى اسرائيل است:

(وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَىَّ أنْ عَبَّدتَ بَنى إسرائيلَ). (شعراء/22)

احتجاج موسى با فرعون

تا اينجا با گفتگوهاى ابتدايى موسى وفرعون آشنا شديم وفرعون در برابر دعوت موسى به گله گذارى اكتفا كرد. ولى در بخش بعدى، مسأله احتجاج پيش مى آيد واز ميان دو مأموريت، فرعون روى مسأله ربوبيت خدا حساسيت بيشترى نشان مى دهد واز آزاد سازى بنى اسرائيل سخن به ميان نمى آورد و مذاكره آنان اين چنين آغاز مى شود:

موسى مدعى است كه جهان يك رب دارد كه زير نظر او اداره مى شود، همان

صفحه 79

گونه كه يك خالق بيش ندارد. در اين صورت جايى براى دعوى ربوبيت تو نيست. اين سبب مى شود كه فرعون از موسى بپرسد: پروردگار جهانيان كيست؟(وَما رَبُّ العالَمين).

موسى گفت: پروردگار آسمانها وزمين وآنچه در ميان آنهاست، اگر خواهان يقين باشيد:(رَبُّ السَّمواتِ وَ الأرْضِ وَ ما بَيْنَهُما إنْ كُنْتُمْ مُوقِنين).

فرعون رو به اطرافيان خود كرد وگفت: نمى شنويد اين مرد چه مى گويد؟ (ألا تَسْتَمِعُونَ).

موسى گفت: پروردگار عالميان، همان پروردگار شما ونياكان گذشته شما مى باشد:(رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الأوّلينَ).

فرعون گفت: اين مدعى رسالت كه به سوى ما فرستاده شده است، ديوانه است.(قالَ إنَّ رَسُولَكُمُ الّذى أُرْسِلَ إلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ).

موسى فرصت را مغتنم شمرد وبدون اينكه به اتهام جنون پاسخ بگويد، باز به معرفى ربّ العالمين پرداخت و گفت:او پروردگار مشرق ومغرب است وآنچه در ميان آنهاست; اگر اهل خرد باشيد: (قالَ رَبُّ المَشْرِقِ وَ المَغْرِبِ وَ ما بَيْنَهُما إنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ).

از آيات سوره طه استفاده مى شود كه مناظره آن دو به گونه ديگر نيز برگزار شده است. اينك آيات مربوط به آن:

فرعون گفت:پروردگار شما دو نفراى موسى كيست؟(فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى).

موسى گفت: پروردگار ما كسى است كه تمام موجودات را آفريد، آنگاه آنها را به هدفى كه براى آفريده شدن بود، هدايت كرد.(قالَ رَبُّنَا الّذى أَعْطى كُلَّ شَىْء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى). شايد گوش بشر كلامى به اين اتقان واستوارى تا آن روز وامروز جز از طريق وحى نشنيده است. چگونه در يك جمله كوتاه با كمال اتقان واستوارى «ربّ

صفحه 80

العالمين» را معرفى مى كند وياد آور مى شود كه پروردگار جهان همان خالق جهان است. او موجودات جهان را آفريده وراه ورسم زندگى به آنها آموخته است وهر گياه وجاندارى وحتى انسان از طريق هدايت فطرى از آغاز پيدايش، مسير حيات را شناخته ومى پيمايد.

فرعون:براى مغالطه اقوام پيشين را به رخ موسى كشيد، مانند قوم نوح وعاد وثمود كه بت پرست بوده وبه ربوبيت خدا معتقد نبودند. او گفت: وضع اقوام پيشين چه مى شود؟ (قالَ فَما بالُ القُرونِ الأُولى).(1)

موسى گفت: اعمال آنان نزد پروردگار من در كتابى محفوظ است; پروردگارى كه نه خطامى كند و نه فراموش مى نمايد:

(قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبّى فى كِتاب لا يَضِلُّ رَبّى وَ لا يَنْسى).(طه/52)

پس از اين آيات يك رشته توصيفهايى از ربّ العالمين به ميان آمده است كه احتمال دارد جزء گفتار خدا باشد كه به مناسبتى در اينجا آمده است. از اين جهت فقط به ترجمه آنها در گذشته اكتفا ورزيديم.

تا اينجا با سخنان منطقى موسى وپاسخهاى سست فرعون آشنا شديم. آنگاه كه فرعون احساس كرد كه موسى عقب نشينى نخواهد كرد، از طرق ديگر وارد شد كه نظير آن را در امّتهاى پيشين نيز داشتيم. اكنون محور بحث ما اين قسمت از رسالت حضرت موسى است.

1 . « قرون» جمع قرن به معنى اقوامى است كه در يك زمان زندگى مى كنند; چنانكه مى گويد:(ولقد أهلكنا القرون من قبلكم) (يونس/13). كلمه «بال» به معنى حال و وضع وشأن است ; چنانكه مى گويد:(ويصلح بالهم) (محمد/5).

صفحه 81

محور دوم

اتهامها وتهديدها ودرخواست معجزه

در اين نشست ويا ادامه نشست نخست، فرعون مانند اقوام پيشين براى انكار وسركوب موسى از سه راه وارد شد:

1ـ اتهام 2ـ تهديد 3ـ درخواست معجزه. اينك آيات اين قسمت:

آيات موضوع

1ـ (قالَ إنَّ رَسُولَكُمُ الّذى أُرْسِلَ إلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ)(شعراء/27).

2ـ (قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إلهاً غَيْرى لأجْعَلَنَّكَ مِنَ المَسْجُونينَ) (شعراء/29).

3ـ (قالَ أَوَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَىْء مُبين). (1)

4ـ (قالَ فأْتِ بِهِ إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ).

5ـ (فَأَلْقى عَصاهُ فَإذا هِىَ ثُعْبانٌ مُبينٌ).

6ـ (وَنَزَعَ يَدَهُ فَإذا هِىَ بَيْضاءُ لِلنّاظِرينَ).

7ـ (قالَ لِلْمَلإ حَوْلَهُ إنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ).

8ـ (يُريدُ أنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَماذا تَأْمُرونَ) (شعراء/30ـ35).

1 . عين اين آيات (30 ـ 35 شعراء) با اختلاف جزئى در دو مورد، در سوره اعراف، آيات 106ـ110 وارد شده است. اما اختلاف جزئى يكى در مورد (أو لو جئتك بشيء مبين) است كه در سوره اعراف چنين آمده است:(قال إن كنت جئت بآية)، ديگرى در مورد اتهام موسى به سحر است. در سوره شعراء متهم كننده خود فرعون است و در سوره اعراف، اطرافيان اوست:(قال الملأ من قوم فرعون انّ هذا لساحر عليم) اين دو نسبت منافاتى با يكديگر ندارند.

صفحه 82

9ـ (وَ فى مُوسى إذْ أرْسَلْناهُ إلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطان مُبين).

10ـ (فَتَوَلّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ أوْ مَجْنُونٌ)(ذاريات/38ـ 39).

11ـ (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آيات بَيِّنات فَسْئَلْ بَنى إسرائيلَ إذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَونُ إنّى لأظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً).

12ـ (قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤلاءِ إلاّ رَبُّ السَّمواتِ وَ الأرضِ بَصائرَ وَإنّى لأَظُنُّكَ يا فِرْعَونُ مَثْبُوراً) (اسراء/101ـ102).

13ـ (وَلَقَدْ أرْسَلْنا مُوسى بِ آياتِنا وَ سُلْطان مُبين). (1)

14ـ (إلى فِرْعَونَ وَ هامانَ وَقارُونَ فَقالُوا ساحِرٌ كَذّابٌ).

15ـ (فَلَمّا جاءَهُمْ بِالحَقِّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا اقْتُلُوا أبْناءَ الّذينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ وَ ما كَيْدُ الكافِرينَ إلاّ فى ضَلال)(غافر/23ـ25).

16ـ (فَلَمّا جاءَهُمْ بِ آياتِنا إذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ) (زخرف/47).

17ـ (فَلَمّا جاءَهُمْ مُوسى بِ آياتِنا بَيِّنات قالُوا ما هذا إلاّ سِحْرٌ مُفْترًى وَ ما سَمِعْنا بِهذا فى آبائِنَا الأوّلينَ)(قصص/36).

18ـ (وقالَ مُوسى رَبّى أعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدّارِ إنّهُ لا يُفْلِحُ الظّالِمُونَ) (قصص37).

19ـ (فَلَمّا جاءَهُمُ الحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إنّ هذا لَسِحْرٌ مُبينٌ).

20ـ (قالَ مُوسى أتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هذا وَلا يُفْلِحُ السّاحِرونَ).

21ـ (قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الكِبْرِياءُ فِى الأرْضِ وَ ما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنينَ)(يونس/76ـ 78).

22ـ (فَلَمّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ).

1 . عين اين آيه در سوره هود، آيه 96 آمده است.

صفحه 83

23ـ (وَجَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أنْفُسُهُمْ ظُلماً وَعُلُوّاً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ المُفْسِدينَ)(نمل/13ـ14).

ترجمه آيات

1ـ فرعون گفت: رسولى كه براى شما فرستاده شده است، ديوانه است.

2ـ اگر غير از من خدايى براى خود برگزينى، تو را زندانى مى كنم.

3ـ موسى گفت: هر چند دليل روشنى بر گفتار خود داشته باشم.

4ـ فرعون گفت: اگر راست مى گويى بياور.

5ـ موسى عصاى خود را افكند، ناگهان به صورت اژدهاى آشكارى در آمد.

6ـ دست خود را از بغل بيرون آورد، ناگهان براى بينندگان دست درخشانى بود.

7ـ فرعون به اطرافيان خود گفت: اين ساحر دانايى است.

8ـ مى خواهد در سايه سحر خود شماها را از سرزمين خودتان بيرون كند، چه نظر مى دهيد؟

9ـ در باره موسى ياد كن آنگاه كه او را به سوى فرعون با دليل روشن(معجزه) فرستاديم.

10ـ او با همه نيرويش سر برتافت وگفت:موسى جادوگرى است ويا ديوانه!

11ـ به موسى دلايل نه گانه داديم. از بنى اسرائيل بپرس، آنگاه كه سراغ آنها آمد. فرعون به او گفت:من تو رااى موسى سحر شده گمان مى كنم!

12ـ موسى به فرعون گفت:تومى دانى اين دلايل روشن را جز پروردگار آسمانها وزمين نفرستاده است ومن اى فرعون! تو را هلاك شده مى بينم.

13ـ ما موسى را با نشانه ها وبرهان روشن فرستاديم.

14ـ به سوى فرعون وهامان وقارون آنان گفتند: جادو گر دروغگوست.

صفحه 84

15ـ آنگاه كه از جانب ما با آيين حق به سوى آنان آمد، گفتند: افرادى را كه به او ايمان آورده اند بكشيد وزنان را زنده بداريد وحيله كافران جز ضلالت چيزى نيست.

16ـ آنگاه كه با دلايل ما به سوى آنان آمد، ناگهان بر او خنديدند.

17ـ آنگاه كه موسى با دلايل ومعجزات ما به سوى آنان آمد، گفتند:اين جز سحر ودروغ چيزى نيست وما چنين چيزى در نياكان خود نشنيديم.

18ـ موسى گفت:خداى من كسى را كه با هدايت از سوى او آمده وآن كس كه براى او سرانجام نيكى است به خوبى مى شناسد، حقاً كه ستمگران رستگار نمى شوند.

19ـ آنگاه كه آيين حق از جانب ما به سوى آنان آمد، گفتند:اين سحر آشكار است.

20ـ موسى گفت:آيا به حقيقتى كه از سوى خدا به جانب شما آمده است مى گوييد سحر است؟ جادوگران رستگار نمى شوند.

21ـ گفتند:اى موسى آمده اى ما را از آيينى كه نياكان خود را بر آن يافتيم باز گردانى ودر سرزمين فرمانروايى كنى؟ ما به شما دو (برادر) ايمان نمى آوريم.

22ـ آنگاه كه آيات روشنگر ما به سوى آنان آمد، گفتند:اين جادوى آشكار است.

23ـ با آنكه در دل به آن يقين داشتند، ولى از روى ستم وبرترى جويى انكار كردند. بنگر عاقبت تبهكاران چگونه بود.

تفسير موضوعى آيات

از بررسى آيات ياد شده استفاده مى شود كه فرعون واطرافيان او در برابر موسى عكس العملهاى گوناگونى نشان دادند كه در ذيل به آنها اشاره مى شود:

الف: تهمت:تهمت زدن شيوه مخالفان پيامبران در طول تاريخ بود. زيرا

صفحه 85

تهمت آسانترين حربه اى است كه مى توانستند در برابر آنان به كار برند ومردم را از گرايش باز دارند. اين تهمتها در امور ياد شده در زير خلاصه مى شود:

1ـ ساحر

(قالَ لِلْمَلإ حَوْلَهُ إنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ).(شعراء/34)

(فَلَمّا جاءَهُمُ الحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إنّ هذا لَسِحْرٌ مُبينٌ).(يونس/76)

(فَلَمّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ).(نمل/13)

(قالَ الْمَلإ مِنْ قَوْمِ فِرْعَون إنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ).(1) (109)

2ـ كذّاب(دروغگو)

(إلى فِرْعَونَ وَ هامانَ وَقارُونَ فَقالُوا ساحِرٌ كَذّابٌ).(غافر/24)

(قالُوا ما هذا إلاّ سِحْرٌ مُفْترىً ). (قصص/36)

3ـ جنون

(فَقالَ لَهُ فِرْعَونُ إنّى لأظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً).(اسراء/101)

(قالَ إنَّ رَسُولَكُمُ الّذى أُرْسِلَ إلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ).(شعراء/27)

(فَتَوَلّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ أوْ مَجْنُونٌ).(ذاريات/39)

4ـ الف:برترى جويى

(قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا). (يونس 78)

1 . اين آيه را به سبب اينكه مضمون آن با آيات ديگر در سوره شعراء آيه 34 آمده بود، در فهرست آيات نياورديم.

صفحه 86

ب: باز دارى از روش نياكان

(وَتَكُونَ لَكُمَا الكِبْرِياءُ فِى الأرْض). (يونس/ 78)

ج: استهزاء

(فَلَمّا جاءَهُمْ بِ آياتِنا إذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ). (زخرف/47)

د:تهديدها

1ـ زندانى كردن:( لأجْعَلَنَّكَ مِنَ المَسْجُونينَ). (شعراء/29)

2ـ قتل: (فَلَمّا جاءَهُمْ بِالحَقِّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الّذينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ ). (غافر/25)

هـ: عناد ولجاج:

(وَجَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أنْفُسُهُمْ ظُلماً وَعُلُوّاً). (نمل/14)

5ـ تصاحب زمينها

(يُريدُ أنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَماذا تَأْمُرونَ). (شعراء/35)

تا اينجا با عكس العملهاى فرعون وقوم او آشنا شديم. اينها همگى نشان مى دهد كه در موسى هيچ نقطه ضعفى نديدند وتنها يك رشته مسائل روحى را مطرح كردند كه اثبات ونفى آن هر دو مشكل است، ولى مى تواند در ديگران يك نوع سردرگمى ايجاد كند.اگر او نقطه ضعفى داشت، حتماً به رخ او مى كشيدند ودر حقيقت اين نوع تهمتها دريچه شناخت پاكدامنى انبياء است وپيوسته مصلحان بشر آماج اين تهمتها بوده اند.

اكنون بايد ببينيم پاسخ موسى ازا ين تهمتها چه بوده است.

صفحه 87

همان طور كه ياد آور شديم، اين نوع تهمتها نياز به پاسخ ندارد وموسى در اين بيان به حقانيت خود تكيه مى كند ومى گويد: (أَوَلَوْ جِئْناكَ بِشَىْء مُبين). (شعراء/30)

ودر سوره قصص، آيه 37 مى گويد:(رَبّى أعْلَمُ بِمَنْ جاءَبِالْهُدى مِنْ عِنْدِه) آنگاه ياد آور مى شود: چگونه شما ميان معجزه وسحر تفاوت قائل نمى شويد؟ (قالَ مُوسى أتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هذا وَلا يُفْلِحُ السّاحِرونَ) (يونس/ 77).

تا اينجا با منطق موسى در برابر پرخاشگريهاى زبانى فرعون واطرافيانش آشنا شديم. آنگاه آنان براى قطع نفوذ موسى تشكيل جلسه دادند وطرحى را ريختند كه آن محور ديگر اين بخش را تشكيل مى دهد:

***

محور سوم

دعوت از ساحران

با اينكه آنان با ديده بصيرت ديدند كه نوع كار موسى از مقوله سحر نيست، امّا براى اغواى ديگران وترس از شورش عمومى، تصميم گرفتند كه گروهى را به اطراف مصر اعزام كنند تا ساحران زبردستى را دعوت كنند ودر روز معيّن، هر دو طرف كارهاى خود را به نمايش بگذارند.تا موسى وهارون خلع سلاح شده وسحرشان كارساز نمى باشد.

گروهى براى گرد آورى ساحران به خارج مصر اعزام شدند وزبردست ترين ساحران را گرد آوردند روز مسابقه معيّن گرديد. فرعون به ساحران گفت:اگر پيروز شويد، نزد من مقرّب خواهيد بود، ولى غافل از آنكه كار الهى كجا وكار ساحران كجا؟ آن عصاى كليم اللّه بود كه به امر الهى،اژدهايى حقيقى گرديد، ولى آن سحر

صفحه 88

جادوگران است كه باعلم محدود خود مى توانند كارهايى راصورت دهند كه جلوه ظاهرى داشته،امّا فاقد حقيقت باشد. از پوست حيوان شكل مارى بسازند وآن را مملو از جيوه كنند تا در برابرا فتاب جست وخيز كند ولى سرانجام عصاى موسى همه را ببلعد.

اكنون آيات اين قسمت را مى آوريم:

آيات موضوع

1ـ (فَلَنَأتِيَّنَكَ بِسِحْر مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَ بَيْنَكَ مَوْعِداً لانُخْلِفُهُ نَحْنُ ولا أنْتَ مكاناً سُوًى).

2ـ( قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأنْ يُحْشَرَ النّاسُ ضُحًى).

3ـ (فَتَوَلّى فِرْعَونُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أتى).

4ـ ( قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لاتَفْتَرُوا عَلَى اللّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذاب وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَرى)

5ـ ( فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوى).

6ـ (قالُوا إنْ هذانِ لَساحِرانِ يُريدانِ أنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أرضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ المُثْلى).

7 ـ( فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفّاً وَقَدْ أَفْلَحَ اليَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى).

8ـ (قالُوا يا مُوسى إمّا أنْ تُلْقِىَ وَ إمّا أنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى).

9ـ ( قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى).

10ـ (فَأَوْجَسَ فى نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى).

11ـ (قُلْنا لاتَخَفْ إنَّكَ أَنْتَ الأعْلى).

12ـ ( وَأَلْقِ ما فى يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِر وَ لا يُفْلِحُ السّاحِرُ حَيْثُ أَتى).

صفحه 89

13ـ (فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى).

14ـ (قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إنَّهُ لَكَبيرُكُمُ الّذى عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلاُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلاف وَ لأُصَلِّبَنَّكُمْ فى جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وأَبْقى).

15ـ (قالُوا لَنْ نُؤثِرَكَ على ما جاءَنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الّذى فَطَرَنا فَاقْضِ ما أنْتَ قاض إنَّما تَقضِى هذِهِ الحَياةَ الدُّنيا).

16ـ (إنّا آمَنّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَ ما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّهُ خَيْرٌ وَ أَبْقى).

17ـ ( إنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فيها ولا يَحْيى).

18ـ (ومَنْ يَأْتِهِ مُؤمِناً قَدْ عَمِلَ الصّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ العُلى).

19ـ(جَنّاتُ عَدْن تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ خالِدينَ فيها وَ ذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكّى). (طه/58ـ76)

20ـ (قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِى المَدائِنِ حاشِرينَ).

21ـ (يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِر عَليم).

22ـ (وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إنَّ لَنا لأَجْراً إنْ كُنّا نَحْنُ الغالِبينَ).

23ـ (قالَ نَعَمْ وَ إنَّكُمْ لَمِنَ المُقَرَّبينَ).

24 ـ(قالُوا يا مُوسى إمّا أنْ تُلْقِىَ وَ إمّا أنْ نَكُونَ نَحْنُ المُلْقِينَ).

25ـ (قالَ أَلْقُوا فَلَمّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاءُوا بِسِحر عَظيم).

26ـ (وَ أَوحَيْنا إلى مُوسى أنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإذا هِىَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ).

27ـ (فَوَقَعَ الحَقُّ وَ بَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ).

28ـ (فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرينَ).

صفحه 90

29ـ( وَ أُلْقِىَ السَّحَرَةُ ساجِدينَ).

30ـ (قالُوا آمَنّا بِرَبِّ العالَمينَ).

31ـ (رَبِّ مُوسى وَ هارُونَ).

32ـ (قالَ فِرعَونُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أنْ آذَنَ لَكُمْ إنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فى المَدينَةِ لِتُخرِجُوا مِنْها أهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ).

33ـ (لأُقَطِّعَنَّ أيْدِيَكُمْ وَ أرْجُلَكُمْ مِنْ خلاف ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أجْمَعينَ).

34ـ (قالُوا إنّا إلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ).

35ـ (وَما تَنْقِمُ مِنّا إلاّ أنْ آمَنّا بِ آياتِ رَبّنا لَمّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمينَ).

36ـ (وَقالَ المَلاَُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسى وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِى الأرْضِ وَيَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِ نِساءَهُمْ وَ إنّا فَوْقَهُمْ قاهِرونَ)(اعراف/ 111ـ 127).

37ـ (قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُوَ ابْعَثْ فى المَدائِنِ حاشِرينَ).

38ـ (يَأتُوكَ بِكُلِّ سَحّار عَليم).

39ـ (فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِميقاتِ يَوْم مَعْلُوم).

40ـ (وَقيلَ لِلنّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ).

41ـ (لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إنْ كانُوا هُمُ الغالِبينَ).

42ـ (فَلَمّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَونَ أَإنَّ لَنا لأجْراً إنْ كُنّا نَحْنُ الغالِبينَ).

43ـ (قالَ نَعَمْ وَ إنَّكُمْ إذاً لَمِنَ المُقَرَّبينَ).

44ـ (قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أنْتُمْ مُلْقُونَ).

45ـ (فَأَلْقَوا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَ قالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَونَ إنَّا لَنَحْنُ الغالِبُونَ).

46ـ (فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإذا هِىَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ).

صفحه 91

47ـ (فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ ساجِدينَ).

48ـ (قالُوا آمَنّا بِرَبِّ العالَمينَ).

49ـ (رَبِّ مُوسى وهارونَ).

50ـ (قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أنْ آذَنَ لَكُمْ إنَّهُ لَكَبيرُكُمُ الّذى عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لأُقَطِّعَنَّ أيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلاف وَ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أجْمَعينَ).

51ـ (قالُوا لا ضَيْرَ إنَّا إلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ).

52ـ (إنّا نَطْمَعُ أنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أنْ كُنّا أوَّلَ المُؤمِنينَ). (شعراء/36ـ51)

53ـ (وَ قالَ فِرْعَونُ ائْتُونى بِكُلِّ ساحِر عَليم).

54ـ (فَلَمّا جاءَالسَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أنْتُمْ مُلْقُونَ).

55ـ (فَلَمّا أَلْقَوا قالَ مُوسى ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ إنَّ اللّهَ لايُصْلِحُ عَمَلَ المُفْسِدينَ).

56ـ (وَ يُحِقُّ اللّهُ الحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَ لَوْ كَرِهَ المُجْرِمُونَ). (يونس/79ـ82)

ترجمه آيات

1ـ ما نيز در برابر جادوى تو جادويى مى آوريم، بين ما وخود، جايگاه يكسانى را به عنوان وعده گاه معيّن كن كه نه ما خلاف كنيم ونه تو.

2ـ موسى گفت: وعده گاه شما روز زينت است; آنگاه كه مردم به هنگام بالا آمدن خورشيد گرد مى آيند.

3ـ فرعون روى برگردانيد. آنگاه حيله گران خويش(ساحران) را گرد آورد; سپس به ميدان معركه آمد.

4ـ موسى به آنان (ساحران)گفت:واى بر شما،بر خدا دروغ مبنديد كه همه شما را با عذاب هلاك كند وآن كس كه دروغ بندد، نوميد شده است.

صفحه 92

5ـ ساحران با يكديگر به جدال ونزاع پرداختند وآهسته با هم سخن گفتند.

6ـ فرعون واطرافيانش به ساحران گفتند: اين دو نفر(موسى وهارون) دو جادوگرند كه مى خواهند شماها را به سحر خود از سرزمينتان بيرون كنند وآيين برتر شما را از ميان ببرند.

7ـ هر چه زودتر تدبيرهاى خود را روى هم بريزيد ودر يك صف بياييد. آن كس كه امروز پيروز گشت رستگار گردد.

8ـ ساحران به موسى گفتند:يا نخست تو مى افكنى(سحر خود را مى آورى!) يا مانخست مى افكنيم(سحر خود را ظاهر مى كنيم).

9ـ موسى گفت: شما نخست بيفكنيد. (پس بيفكندند). ناگاه ريسمانها وعصاهاى آنها به نظر موسى چنين رسيد كه آنها درحال حركتند.

10ـ موسى در درون خود احساس ترس كرد.

11ـ به موسى وحى كرديم، مترس تو پيروز وبرترى.

12ـ آنچه در دست دارى بيفكن تا هر چه را ساخته اند ببلعد. آنچه ساخته اند حيله جادوگراست وجادوگر هيچ گاه پيروز نمى شود.

13ـ (موسى افكند وعصاى او همه را بلعيد) جادو گران به حال سجده افتادند! گفتند:ما به پروردگار هارون وموسى ايمان آورديم.

14ـ فرعون به آنان گفت:آيا پيش از آنكه من اذن دهم، به او ايمان آورديد.(او) بزرگ (استاد) شماست كه سحر را به شما آموخته است. دستها وپاهاى شما را از راست وچپ قطع مى كنم وبر تنه درخت خرما به دارتان مى زنم تا بدانيد عذاب كدام يك از ما سخت تر وپايدارتر است.

15ـ ساحران گفتند: سوگند به خدايى كه ما را آفريده است، هرگز تو را بر دلايل روشنى كه براى ما آمده است بر نمى گزينيم. هر چه خواهى حكم كن، دايره حكم تو محدود به زندگى دنياست.

16ـ ما به پروردگارمان ايمان آورديم تا خطاهاى ما وجادويى كه ما را بر آن واداشتى ببخشد، خدا بهتر وپايدارتر است.

17ـ حقا كه آن كس كه نزد پروردگارش گنهكار برود، براى او دوزخى

صفحه 93

است كه در آنجا نمى ميرد وزنده نمى شود.

18ـ آن كس كه به سوى خدا مؤمن برود واعمال نيك انجام داده باشد، براى اوست درجات بلند.

19ـ در بهشتهاى جاودان كه از زير درختهاى آن آب جارى مى شود، پيوسته هستند واين است پاداش كسانى كه (خود رااز آلودگى)پاك سازند.

20ـ اطرافيان فرعون گفتند: موسى وبرادر او را نگه دار وافرادى را به شهرها اعزام كن.

21ـ تا همه جادو گران دانا را به سوى تو بياورند.

22ـ جادو گران (به دربار فرعون آمدند) گفتند: آيا براى ما ست پاداشى اگر ما پيروز شويم؟

23ـ فرعون گفت:بلى! در اين صورت شما ها از مقرّبان خواهيد بود.

24ـ (جادوگران جمع شدند ومبارزه آغاز شد وبه موسى)گفتند:يا تو اوّل سحر خود را ظاهر كن يا ما اين كار را انجام دهيم.

25ـ موسى گفت:شما جلوتر بيفكنيد. آنگاه كه سحر خود را ظاهر كردند، ديدگان مردم را جادو كردند وآنان را ترساندند وجادوى عظيم آوردند.

26ـ به موسى وحى كرديم: عصاى خود را بيفكن. او افكند. ناگهان آنچه را به دروغ جلوه مى دادندمى بلعيد.

27ـ حق ظاهر شد وآنچه انجام داده بودند باطل گشت.

28ـ در آنجا مغلوب شدند وخوار وزبون باز گشتند.

29ـ جادو گران به سجده افتادند.

30ـ گفتند:ما به پروردگار جهانيان ايمان آورديم.

31ـ پروردگار موسى وهارون.

32ـ فرعون به آنان گفت:پيش از آنكه من به شما اذن دهم، به او ايمان آورديد.(اين همان حيله اى است كه دست به دست هم داديد)در باره اين شهر انديشيديد كه مردم آنجا را از سرزمينشان بيرون كنيد، به زودى

صفحه 94

خواهيد دانست.

33ـ به زودى دستها وپاهاى شما را از راست وچپ قطع مى كنيم وهمگان را به دار مى آويزم.

34ـ جادو گران گفتند:ما به سوى پروردگارمان باز مى گرديم.

35ـ تو بر ما ايراد نمى گيرى جز اينكه به آيات پروردگارمان آنگاه كه به سوى ما آمد، ايمان آورديم. پروردگارا شكيبايى را نصيب ما گردان وما رامسلمان بميران.

36ـ اطرافيان فرعون گفتند: آيا موسى وهارون را آزاد مى گذارى تا در زمين فساد كنند و تو وخدايانت را ترك كنند؟ فرعون گفت:پسرانشان را مى كشيم وزنانشان را زنده نگه مى داريم. ما بالاتر از ايشان هستيم.

37ـ گفتند:موسى وبرادرش را نگه دار وكسانى را به شهرها بفرست.

38ـ براى تو هر جادو گر دانايى را مى آورند.

39ـ جادوگران در روز ووقت معيّن حاضر شدند.

40ـ به مردم گفته شد:آيا شما نيز گرد مى آييد؟

41ـ تا اگر جادو گران پيروز شدند از آنها پيروى كنيد.

42ـ وقتى جادو گران آمدند به فرعون گفتند: آيا اگر ما پيروز شديم، مزدى براى ما خواهد بود؟

43ـ فرعون گفت:بلى. شما در صورت پيروزى از مقربانيد.

44ـ موسى به ساحران گفت:بيفكنيد آنچه راكه خواهيد انداخت.

45ـ جادو گران ريسمانها وعصاهاى خود را افكندند وگفتند:سوگند به عزّت فرعون ما پيروزمنديم!

46ـ موسى عصاى خود را افكند. ناگهان مى بلعيد آنچه را كه به دروغ (سحر) اظهار مى كردند.

47ـ جادوگران به سجود افتادند.

48ـ گفتند:ما به پروردگار جهانيان ايمان آورديم.

49ـ پروردگار موسى وهارون.

50ـ فرعون به جادوگران گفت:پيش از آن كه من به شما اذن دهم به

صفحه 95

موسى ايمان آورديد؟ او بزرگ شماست كه سحررا به شما آموخته است به زودى مى دانيد. دستهاوپاهاى شما را از راست وچپ قطع مى كنم وشما ها را به دار مى زنم.

51ـ گفتند:ضررى بر مانيست. ما به سوى خداى خود مى رويم.

52ـ گفتند: ما اميدواريم خدا خطاهاى ما را ببخشد به خاطر اينكه نخستين مؤمنان به موسى هستيم.

53ـ فرعون گفت:هر جادو گر دانايى را به سوى من بياوريد.

54ـ آنگاه كه جادو گران آمدند، موسى به آنان گفت:بيفكنيد آنچه را مى افكنيد.

55ـ آنگاه كه جادو گران افكندند(جادوى خود را اظهار كردند) موسى گفت:آنچه را آورديد جادوست وخدا آن را باطل مى سازد وخدا عمل مفسدان را اصلاح نمى كند.

56ـ خدا به مشيت قاطع خود به حق پايدارى مى بخشد، هر چند گنهكاران آن را نپسندند.

تفسير موضوعى آيات

در اين آيات مسائل مختلفى كه همگى تحت عنوان مخالفتهاى فرعون با موسى قرار مى گيرند مورد بحث قرار مى دهيم:

الف: گرد آورى ساحران چيره دست

نظام طاغوتى فرعون خود را در برابر معجزه موسى باخته ديد وبر آن شد كه با آن به مقابله بپردازد وچون همه نوع امكانات مالى در اختيار داشت، مأموران دربار سرزمين مصر را زير پا نهادند وساحران زبردست را گرد آوردند; چنانكه در اين آيات آمده است:(قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِى المَدائِنِ حاشِرينَ*يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِر عَليم)(اعراف/111ـ112). (يَأتُوكَ بِكُلِّ سَحّار عَليم)(شعراء/37). (وَ قالَ

صفحه 96

فِرْعَونُ ائْتُونى بِكُلِّ ساحِر عَليم)(يونس/79).

فرعون از موسى درخواست كرد كه روزى را براى چنين مبارزه اى معيّن كند. موسى هم از فرصت استفاده كرد وروزى را به نام «روز زينت»، كه روز عيد آنان بود، معيّن كرد وبراى اينكه اجتماع عظيمى تشكيل شود، وقت مسابقه را طورى تنظيم كرد كه خرد وكلان از خواب بيدار شده وپس از صرف صبحانه در آن مكان حاضر شوند، چنانكه مى فرمايد:

(فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أنْتَ مَكاناً سُوًى* قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أنْ يُحْشَرَ النّاسُ ضُحًى)(طه/58ـ59).

ساحران از اطراف گرد آمدند وبه حضور فرعون رسيدند. براى آنان مسأله حق وباطل مطرح نبود، بلكه بيش از همه چيز در فكر مال ومقام بودند. انتظار داشتند كه در صورت پيروزى از موقعيت فرعون بهره بگيرند; چنانكه مى فرمايد:(وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إنَّ لَنا لأَجْراً إنْ كُنّا نَحْنُ الغالِبينَ)(اعراف/113). نظير اين آيه با مختصر تفاوت در سوره شعراء، آيه42 نيز آمده است.

فرعون نيز به آنان وعده مساعد داد وگفت:در صورت پيروزى جزء مقربان خواهيد بود:(قالَ نَعَمْ وَ إنَّكُمْ إذاً لَمِنَ المُقَرَّبينَ)(شعراء/42).

جادو گران كه سرمست انديشه پيروزى خود بودند هيچ فكر نمى كردند كه مغلوب شوند. به درخواست فرعون صف كشان به ميدان مبارزه وارد شدند واين خود يك نوع مانور خاصى بود كه دلها را مرعوب مى ساخت; چنانكه مى فرمايد: (فَأجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفّاً وَقَدْ أفْلَحَ الْيَومَ مَنِ اسْتَعْلى). (طه/64)

در چنين شرايطى به موسى پيشنهاد كردند كه يا تو پيشقدم باش يا ما. موسى گفت:شما پيشقدم باشيد. آنگاه كه آنان سحر خود را به نمايش نهادند، نتيجه آن اين بود كه چنين گمان مى شد كه ريسمانها وعصاهاى آنان در حال حركتند واز اين طريق مردم را مرعوب سحر خود ساختند. سحر آنان به قدرى عجيب بود كه خدا آن

صفحه 97

را سحر بزرگ مى خواند; چنانكه مى فرمايد:

(قالُوا يا مُوسى إمّا أنْ تُلْقِىَ وَ إمّا أنْ نَكُونَ أوَّلَ مَنْ ألْقى* قالَ بَلْ ألْقُوا فَإذا حِبالُهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أنَّها تَسْعى)(طه/65ـ66)(قالَ أَلْقُوا فَلَمّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاءُوا بِسِحر عَظيم).(اعراف/116)

از جمله:(يُخَيَّلُ إلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِم) استفاده مى شود كه حتى موسى نيز تصور كرد كه آنها در حال حركتند واز اين جهت در درون خود خوفى بر او راه يافت. التبه اين خوف به معنى اجتناب از پيامدهاى آن بود كه آسيبى به تبليغ او برسد، نه اينكه خود را ببازد وشهامت خود را از دست بدهد. قرآن اين حقيقت را چنين ياد آور مى شود:(فَأوْجَسَ فى نَفْسِهِ خيفَةً مُوسى) .

سپس خطاب آمد كه خوف را به خود راه مده، تو پيروزى:(قُلْنا لاتَخَفْ إنّكَ أنْتَ الأعْلى) (طه/67ـ 68).

ب: شكست فرعون وايمان ساحران

در مبارزه حق وباطل مسلّماً حق بر باطل پيروز است. در اينجا حق، معجزه موسى است كه بر نيروى لايزال الهى تكيه زده وباطل، قدرت محدود بشرى است كه طبعاًمحكوم قدرت برتر خواهد بود.لذا به موسى خطاب آمد به موسى كه عصاى خود را بيفكن كن در يك لحظه تمام اين باطلهاى حق نما را مى بلعد وتو در ميدان مبارزه سرفرازى. او نيز افكند ودر يك لحظه همه را بلعيد;چنانكه مى فرمايد: (وَأَلْقِ ما فى يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِر وَ لا يُفْلِحُ السّاحِرُ حَيْثُ أَتى)(طه /69) وباز مى فرمايد:(وَ أَوحَيْنا إلى مُوسى أنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإذا هِىَ تَلْقَفُ ما يَأفِكُونَ)(اعراف/117). وباز مى فرمايد: (فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإذا هِىَ تَلْقَفُ ما يَأفِكُونَ).(شعراء/45)

در اين مبارزه كه حق آشكار گشت، شگفت اينجاست كه جادوگران نخستين

صفحه 98

كسانى بودند كه به موسى ايمان آوردند وعجيب اينكه از قدرت فرعون نترسيدند. دليل آن اين است كه آنان استادان جادو بودند وحد ومرز آن را به خوبى مى شناختند. وقتى كار موسى را ديدند، با اطلاعات وسيعى كه در فن خود داشتند، يقين كردند كه كار او از حدّ سحر برتر وبالاتر است ومعجزه الهى است كه براى هدايت مردم به موسى داده شده است. لذا فوراً به سجده افتادند وايمان خود را به پروردگار موسى وهارون اظهار كردند; چنانكه مى فرمايد:(فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنّا بِرَبِّ هارونَوَ مُوسى)(طه/70).وباز مى فرمايد:(وَ أُلْقِىَ السَّحَرَةُ ساجِدينَ *قالُوا آمَنّا بِرَبِّ العالَمينَ *رَبِّ مُوسى وهارونَ).(اعراف/120ـ122)

شكست خفتبار فرعون وبازگشت جادو گران به صف موسى، فرعون را سخت عصبانى كرد ونمى دانست چه كند وچگونه اين شكست را جبران كند؟ چاره اى جز اين نديد كه از حربه خاصّى بهره بگيرد.

اوّلاً به آنان اعتراضى كرد كه چرا بدون اذن من به او ايمان آورديد؟ تو گويى فرعون مالك القلوب نيز هست كه حتّى گرايشهاى درونى نيز بايد به اذن او باشد.

ثانياً اظهار كرد كه همگى در مكتب موسى درس خوانده واو استاد آنهاست وهدف اين است كه قبطيان را از اين سرزمين بيرون كنند. اين تهمت براى اين بود كه افكار عمومى را برعليه آنان بشوراند.

ثالثاً: آنان را به قتل تهديد كرد وگفت:همگى را به دار خواهم آويخت. آيات اين قسمت عبارتند از:

(قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أنْ آذَنَ لَكُمْ إنَّهُ لَكَبيرُكُمُ الّذى عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلأُقَطِّعَنَّ أيْدِيَكُمْ وَ أرْجُلَكُمْ مِنْ خِلاف (1) ولاَُصَلِّبَنَّكُمْ فِى جُذوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أيُّنا أشَدُّ عَذاباً وَ أبْقى) (طه/71).

1 . دست راست وپاى چپ كه هر كدام خلاف ديگرى است.

صفحه 99

(قالَ فِرعَونُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أنْ آذَنَ لَكُمْ إنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فى المَدينَةِ لِتُخرِجُوا مِنْها أهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ *لأُقَطِّعَنَّ أيْدِيَكُمْ وَ أرْجُلَكُمْ مِنْ خلاف ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أجْمَعينَ)(اعراف/123ـ124).

تهمت فرعون وتهديد او به دار آويختن نه تنها آنان را متزلزل نساخت، بلكه به ايمان آنان استحكام بخشيد. آنان با منطق محكم واستوار به پاسخ برخاستند وگفتند:ما هرگز دنياى تو را بر دلايلى كه به سوى ما آمده است ترجيح نمى دهيم. بالاترين كار تو اين است كه رگ حيات دنيوى ما را بزنى واين زندگى موقت را از ما بگيرى، امّا زور تو به حيات اخروى ما نمى رسد وما عاشق حيات اخروى بوده واز خدا خواهانيم كه لغزشهاى ما را ببخشد واين سحر وجادويى كه ما را بر انجام آنها واداشتى ناديده بگيرد; چنانكه مى فرمايد:

(قالُوا لَنْ نُؤثِرَكَ على ما جاءَنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الّذى فَطَرَنا فَاقْضِ ما أنْتَ قاض إنَّما تَقضِى هذِهِ الحَياةَ الدُّنيا *إنّا آمَنّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا (1) وَ ما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّهُ خَيْرٌ وَ أَبْقى)(طه/72ـ73).

وباز مى فرمايد:(قالُوا إنّا إلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ *وَما تَنْقِمُ مِنّا إلاّ أنْ آمَنّا بِ آياتِ رَبّنا لَمّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ (2) عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمينَ).(اعراف/125ـ126)

فرعون سخت عصبانى شد.اطرافيان او پيشنهاد كردند كه جنايات سابق را از سربگيرند. يعنى مردان بنى اسرائيل را بكشند وزنانشان را زنده نگه دارند وازاين طريق برترى خود را حفظ كنند ودر غير اين صورت، فساد روى زمين را فرا خواهد گرفت وفرعون وحتى خدايانى كه فرعون نيز آنها را مى پرستيد به دست فراموشى سپرده مى شوند. اين نشان مى دهد كه هر كجا باطل از منطق واهى خود بهره نگرفت، از

1 . به همين مضمون است آيه 56 سوره شعراء جز اينكه در اين آيه جادو گران افتخار كردند كه نخستين مؤمنان به موسى بودند.
2 . افرغ يعنى بريز وببار.

صفحه 100

منطق زور استفاده مى كند. امروزه نيز دولتهاى استكبارى از اين ترفند بهره مى گيرند. نخست با عوامل فرهنگى وتبليغاتى هياهو راه مى اندازند كه طرف را مغلوب كنند واگر او مقاومت كرد با بهانه هاى خاصى آتش جنگ را عليه او مى افروزند. قرآن در اين باره چنين مى فرمايد:

(وَقالَ المَلاَُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسى وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِى الأرْضِ وَ يَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ (1) قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِ نِساءَهُمْ وَ إنّا فَوْقَهُمْ قاهِرونَ)(اعراف/127).

ج ـ چرا ساحران جلوتر از همه ايمان آوردند؟

آيات ياد شده حاكى است كه ساحران مصر پس از مشاهده معجزه موسى، بلافاصله به پروردگار موسى وهارون ايمان آورده وبدون واهمه گفتند:(قالُوا آمَنّا بِرَبِّ العالَمينَ *رَبِّ مُوسى وهارونَ)(شعراء/48ـ49). «به پروردگار جهانيان، پروردگار موسى وهارون ايمان آورديم».

وقتى فرعون آنان را به قطع دست وپا وآويختن به دار تهديد كرد، آنان به تهديد وى اعتنا نكردند وبر ثبات خويش بر توحيد تأكيد كردند وگفتند:(قالُوا لا ضَيْرَ إنَّا إلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ*إنّا نَطْمَعُ أنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أنْ كُنّا أوَّلَ المُؤمِنينَ) (شعراء/50ـ51). «ضرر ندارد، ما به سوى خداى خود مى رويم. اميد است خدا خطاهاى ما را ببخشد به سبب اينكه نخستين مؤمن به آيين موسى گشتيم».

اكنون سؤال مى شود كه چرا آنان پيش از همه به او ايمان آوردند؟ نكته آن اين است كه آنان استادان جادو بوده واز حدود ومشخصات آن به خوبى آگاه بودند و هنگامى كه در برابر معجزه موسى قرار گرفتند وپيروزى او را مشاهده كرده وديدند كه

1 . اين حاكى است كه فرعون در عين معبود بودن، معبودهاى برتر از او نيز وجود داشت كه آنها را حتى فرعون هم مى پرستيد.

صفحه 101

يك چوب خشك ناگهان به صورت مار عظيمى در آمد وجادوهاى آنان را بلعيد وسپس به همان حالت نخست بازگشت، فهميدند كه كار موسى از حدود سحر بيرون است. او از يك قدرت نامتناهى كه دور از دسترسى بشر است كمك مى گيرد وهرگز نمى توان كار او را به سحر وجادو توصيف كرد. از اين جهت، جلوتر از همه به او ايمان آوردند وپيشانى بردرگاه الهى ساييدند.

د ـ پس از شكست مفتضحانه

در ميدان مبارزه ، وقتى فرعون مفتضحانه شكست خورد وموسى با پيشانى باز وچهره درخشان از ميدان مبارزه بيرون آمد، به اين فكر افتاد كه پيروان خود را گرد آورده وبا برنامه ريزى خاصّى آنها را از پاشيدگى حفظ كند. قرآن سرگذشت پس از پيروزى را و اينكه فقط قوم موسى به او ايمان آوردند وديگران بر شرك خود باقى ماندند، چنين بيان مى كند:

1ـ (فَما آمَنَ لِمُوسى إلاّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْف مِنْ فِرْعَونَ وَ مَلاَهِمْ أنْ يَفْتِنَهُمْ وَ إنَّ فِرْعَونَ لَعال فِى الأرضِ وَ إنَّهُ لَمِنَ المُسْرِفينَ) .

2ـ (وقالَ مُوسى يا قَوْمِ إنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إنْ كُنْتُمْ مُسْلِمينَ) .

3ـ (فَقالُوا عَلَى اللّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لاتَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَومِ الظّالِمينَ) .

4ـ (وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ القَوْمِ الكافِرينَ) .

5ـ(وَ أوْحَيْنا إلى مُوسى وَأَخيهِ أنْ تَبَوَّءَا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ المُؤمِنينَ)(يونس/83ـ87).

6ـ (قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعينُوا بِاللّهِ وَ اصْبِرُوا إنَّ الأرضَ للّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ العاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ) .

7ـ (قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عسى رَبُّكُمْ أنْ يُهْلِكَ

صفحه 102

عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فى الأرضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ) (اعراف/ 128ـ 129).

ترجمه آيات

1ـ به آيين موسى جز گروهى از قوم موسى(1) ايمان نياوردند در حالى كه آنان از فرعون واشراف قوم خود مى ترسيدند كه آنان را از آيين موسى باز دارند. بحق فرعون در روى زمين كبر ورزيد و از افراد مسرف ومتجاوز از حق بود.

2ـ موسى به قوم خود چنين گفت:اى قوم من اگر به خدا ايمان داريد، بر او توكل كنيد اگر بحق مسلمانيد.

3ـ آنان در پاسخ گفتند:ما به خداى خود توكل كرديم، خدايا ما را مايه امتحان ستمگران قرار مده.

4ـ وبه رحمت خود ما را از دست كافران نجات ده.

5ـ به موسى وبرادرش وحى كرديم كه براى قوم خود در مصر خانه هايى را برابر يكديگر برگزينيد ونماز را بر پاى داريد ومؤمنان را(به نجات از فرعون وقوم ستمگر او) بشارت ده.

6ـ موسى به قوم خود گفت:ازخدا كمك بخواهيد وشكيبا باشيد، زمين از آن خداست واو به هر يك از بندگان خود كه بخواهد واگذار مى كند وسرانجام (پيروزى) از آن پرهيزگاران است.

1 . متن آيه چنين است:(فَما آمن لموسى إلاّ ذرية من قومه على خوف من فرعون وملإهم) مفسران در مرجع ضمير «قومه» اختلاف نظر دارند كه آيا ضمير به موسى بر مى گردد يا به فرعون. ما در ترجمه ترجيح داديم كه به موسى برگردد. نتيجه اين مى شود كه خود بنى اسرائيل نيز دو گروه بودند: گروه مستضعف كه به او ايمان آورده، ولى اشراف بنى اسرائيل به مرور زمان تحت تأثير روابط خود با فرعون قرار گرفته از او جانبدارى مى كردند واز اين جهت گروه مؤمن از ذريّه موسى از دو نفر مى ترسيدند: يكى فرعون وديگرى اشراف قوم خود; چنانكه مى گويد: (ملإهم) .برخى نظر داده اند كه ضمير به فرعون بر مى گردد ومقصود اين است كه گروهى از قوم فرعون به وى ايمان آوردند.

صفحه 103

7ـ قوم موسى به او گفتند:قبل از آمدن تو به مصر وپس از آن مورد اذيّت وشكنجه فرعونيان قرار گرفته ايم. موسى گفت:اميد است خداوند دشمن شما را هلاك سازد وشما را جانشين وى گرداند، آنگاه(در مقام امتحان) بنگرد كه شما چگونه عمل مى كنيد.

شايسته پيروزى چشمگير اين بود كه نه تنها همه قوم موسى به او ايمان آورند، بلكه دانايان قوم فرعون نيز به آنان بپيوندند، ولى بر خلاف انتظار، حتى خود قوم موسى به دو گروه تقسيم شدند: گروهى به وى ايمان آوردند و گروه ديگرى تابع وضع موجود شدند. شايد مقصود از :(وَملإهم) در آيه 82 يونس همين گروه دوّم باشد. ولى از قوم فرعون گويا فقط همسرش به ضميمه يك نفر به عنوان مؤمن آل فرعون ايمان آورد كه براى خود سرگذشتى دارند كه در آينده متذكر مى شويم.

پايدارى در هدف از اصولى ترين شرايط نيل به آن است. گروهى كه مى خواهند استقلال وآزادى خود را در برابر فرعون مصر باز ستانند، بايد در راه هدف پايدار باشند. معنى پايدارى اين است كه با توكل بر خدا واستمداد از نيروى لايزال، از قدرتهاى خدا دادى بهره بگيرند. در آيات وارد شده در اين موضوع به اين نكات اشاره شده است; چنانكه مى فرمايد:(وقالَ مُوسى يا قَوْمِ إنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إنْ كُنْتُمْ مُسْلِمينَ)(يونس/84).

جمله هاى: (إنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ) و ( إنْ كُنْتُمْ مُسْلِمينَ) بيانگر اين است كه شما ملت بنى اسرائيل، داراى اهداف وآرمان بزرگى هستيد، وجمله (فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا) اشاره به اين است كه در اين راه از استمداد غيبى بى نياز نيستيد وبشر به حكم اينكه از هر نظر محدود است بايد از قدرت نامحدود كمك بگيرد. به خاطر تذكرات موسى، آنان رو به درگاه الهى كرده خواهان مددهاى غيبى شدند; چنانكه مى فرمايد:(فَقالُوا عَلَى اللّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لاتَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَومِ الظّالِمينَ *وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ القَوْمِ الكافِرينَ)(يونس/85ـ86).

صفحه 104

در حالى كه بايد از نيروى لايزال مدد بگيريد، امّا از انجام وظايف كه در پيشبرد آرمانها مؤثر است، سر برنتابيد. از اين جهت خدا به موسى وبرادر او پيام مى دهد كه بنى اسرائيل خانه هاى خود را در مقابل يكديگر بسازند تا بتوانند براى اقامه نماز، اجتماع باشكوهى داشته باشند واز اين طريق مقدمات پيروزى را فراهم سازند.چنانكه مى فرمايد:(وَ أوْحَيْنا إلى مُوسى وَأَخيهِ أنْ تَبَوَّءَا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ المُؤمِنينَ). (يونس/87)

پايان آيه نشان مى دهد كه موسى مأمور شد كه به قوم خود نويد نجات دهد. در سوره اعراف اين بشارت به صورت روشنتر آمده است، چنانكه مى فرمايد: (قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعينُوا بِاللّهِ وَ اصْبِرُوا إنَّ الأرضَ للّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ العاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ)(اعراف/128).

موسى در اين آيه به چهار نكته اشاره مى كند:

1ـ استمداد از نيروى لايزالى ( اسْتَعينُوا بِاللّه).

2ـ پايدارى ومقاومت در برابر سختيها:(وَ اصْبِرُوا) .

3ـ حاكميت مطلقه الهى بر زمين واينكه هر كسى را بخواهد بر آن مسلّط مى سازد:(إنَّ الأرضَ للّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ ) .

4ـ سرانجام نيك از آن پرهيزگاران است:( وَ العاقِبَةُ لِلْمُتَّقينَ) . علّت اينكه سرانجام نيك از آن پرهيزگاران است، اين است كه اين گروه در راه فطرت گام بر مى دارند وبا خواسته هاى طبيعى انسان مخالفت نمى كنند، ولى گنهكاران كه بر خلاف فطرت گام بر مى دارند، طبعاً به سان افرادى هستند كه بر خلاف مسير آب شنا مى كنندو در نيمه راه از حركت باز مانده وبه هدف نمى رسند.

در آخرين آيه اين بخش موسى و قوم او هر كدام نكته اى را يادآور شده اند.

قوم موسى آشكارا گفتند:تو پيوسته به ما وعده نجات مى دهى، ولى عذاب

صفحه 105

فرعونيان بر ما ـ چه پيش از آمدن تو وچه پس از آمدنت ـ ادامه دارد. اين وعده الهى كى تحقق مى پذيرد؟

موسى در پاسخ گفت:من به دو چيز اميدوارم:

1ـ اينكه خداوند دشمن شما را نابود سازد:( أنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ) .

2ـ شما را جانشين آنان قرار دهد:(وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فى الأرضِ) .

ولى بايدبدانيد در مقابل اين نعمت، مسئوليت عظيمى بر دوش شماست. زيرا خداوند بدين وسيله شما را مى آزمايد ومى نگرد كه چگونه به دستورهاى او عمل مى كنيد:(فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ).

اين آيه براى مردم ما كه مدتها رنج ديده اند وگرفتاريهاى متعددى دامنگير آنان شد، سپس به نعمت بزرگ انقلاب نايل آمده اند، درس آموزنده اى است وآن اينكه خدا دشمن مسلمانان (نظام پيشين) را نابود كرد وافراد با ايمان را وارث او قرار داد، ولى آيا كار به اين شيوه به پايان مى رسد؟ نه آفريدگار جهان كه اين نعمت بزرگ را در اختيار ما قرار داده است، در انتظار عملكرد ماست. آيا واقعاً به آنچه او دستور داده است عمل مى كنيم؟برنامه هاى خود را با موازين اسلامى تطبيق مى نماييم واز شعار به شعور واز گفتار به كردار منتقل مى شويم يا نه؟پس چه بهتر توجّه كنيم كه نداى الهى :(فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ)در محيط ما پيوسته طنين انداز است.

هـ ـ نفوذ به درون كاخ

در گذشته ياد آور شديم كه فقط فرزندان قوم موسى به وى ايمان آوردند واز قبطيان كسى به او ايمان نياورد. ولى قرآن از ايمان دو نفر گزارش مى دهد كه يكى همسر فرعون وديگرى شخصيتى از آل فرعون بوده است; با اين تفاوت كه فرد نخست به ايمان خود تظاهر مى كرد و ديگرى راه تقيّه را پيش گرفته ودر لباس همفكرى با فراعنه از موسى دفاع مى كرد . اينك آيات مربوط به همسر او:

صفحه 106

ايمان همسر فرعون

(وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلّذينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَونَ إذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لى عِنْدَكَ بَيْتاً فى الجَنَّةِ وَ نَجِّنى مِنْ فِرْعَونَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنى مِنَ القَومِ الظَّالِمينَ)(تحريم/11).

«خداوند براى افراد با ايمان وضع همسر فرعون را توصيف مى كند، آنگاه كه گفت:خداوندا! براى من نزد خود در بهشت خانه بساز ومرا از فرعون وكردار او رهايى بخش واز گروه ستمگر نجات ده».

براى هيچ نظامى چيزى نگران كننده تر از اين نيست كه دشمن در درون او نفوذ كند. نزديكترين فرد به فرعون، همسر او بود و او در برابر دلايل روشن موسى به آيين وى گرويد وبر ضد شوهر خود تظاهر مى كرد واگر اين كار ادامه پيدا مى كرد، طبعاً زنان ديگر در بار را نيز به دنبال خود مى آورد. از اين جهت فرعون سختترين مجازات را در باره او انجام داد.

مفسّران مى گويند:همسر فرعون به نام «آسيه» دختر مزاحم، آنگاه كه پيروزى موسى را بر ساحران فرعون ديد، به موسى ايمان آورد. علاقه فرعون به همسر، او را از مجازات باز نداشت و سرانجام فرعون او را به چهار ميخ كشيد. دو دست وپاى او را به نقطه اى ميخكوب كرد ودر ميان آفتاب نگاه داشت ودستور داد سنگ بزرگى را بر سر او بيفكنند. در اين لحظه بود كه اين زن با ايمان به مناجات پرداخت وگفت:پروردگارا براى من در نزد خود در بهشت خانه اى بساز ومرا از اين گروه ستمگر نجات بده.

از نقل اين سرگذشت نكته ديگرى نيز به دست مى آيد وآن اينكه قرآن در ارائه الگوها ، چه الگوهاى نيك وچه الگوهاى بد، به طرح بارزترين آنها دست مى زند. در كنار همين آسيه، از مريم دختر عمران سخن مى گويدوهر دو را به عنوان دو بانوى بزرگ معرفى مى كند; چنانكه در مقابل آنان از دوزن بد كه در خانه دو مرد نيك

صفحه 107

ومتقى مى زيستند سخن به ميان مى آورد وآن دو ،يعنى همسران نوح ولوط را الگوهاى نادرست مى شمارد.

گذشته از اين، ياد آورى ازا ين دو زن فدا كار، تكريم واحترام گذاشتن به شخصيت زن است. زيرا با گذشت سالها وقرنها باز از آن دو ياد مى كند و از اين طريق مى رساند كه گذشت زمان باطل كننده شخصيت ها وارزشها نيست. اگر قرآن از طبقه مرد به عنوان پيامبران سخن مى گويد، از بانوان نيز سخن به ميان مى آورد.

از اين بيان مى توان به اين نتيجه رسيد كه اگر قرآن گفتگوى پيامبر اسلام را با زنان خود در سوره هاى مختلف مطرح مى كند، غرض شخصى ندارد، بلكه هدف، معرفى الگوهاست وعجيب اينكه سرگذشت اين دو بانوى بزرگ در سوره تحريم آمده است كه در آغاز آن از سرگذشت بى مهرى برخى از همسران پيامبر سخن گفته شده است. چون اين مطلب خارج از موضوع بحث ماست، در باره آن سخن نمى گوييم.

و ـ وحشت فرعون از نفوذ آيين توحيد

فرعون از نفوذ آيين توحيد به درون كاخش فوق العاده وحشت زده شد وبراى اينكه از ديگران زهر چشمى بگيرد، گراميترين وزيباترين زنان مصر را به دار آويخت. وسخت ترين مجازات را در حقّ او روا داشت تا براى ديگران درس عبرت باشد. او به اين هم اكتفا نكرد، دونقشه ديگر براى مبارزه با آيين توحيد ريخت:

1ـ با سران در باره قتل موسى به مشاوره پرداخت.

2ـ براى نمايش وفريب ساده لوحان، به وزير خود هامان دستور داد كه آسمان خراشى براى او بسازد تا از خدايى كه موسى به آن دعوت مى كند خبرى بگيرد. اينك آيات هر دو قسمت:

1ـ (وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونى أَقْتُلْ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إنّى أَخافُ أنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أوْ أنْ

صفحه 108

يُظْهِرَ فى الأرْضِ الْفَسادَ) .

2ـ(وقالَ مُوسى إنّى عُذْتُ بِرَبّى وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرلا يُؤمِنُ بِيَوْمِ الحِسابِ) (غافر/26ـ27).

3ـ (وَقالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لى صَرْحاً لَعَلِّى أَبْلُغُ الأسْبابَ* أَسْبابَ السَّمواتِ فَأَطَّلِعَ إلى إلهِ مُوسى وَ إنّى لأَظُنُّهُ كاذِباً وَ كَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَونَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبيلِ وَ ماكَيْدُ فِرْعَونَ إلاّ فى تَباب)(غافر/36ـ37).

4ـ (وقالَ المَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَونَ أتَذَرُ مُوسى وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فى الأرْضِ وَيَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحىِ نِساءَهُمْ وَ إنّا فَوقَهُمْ قاهِرونَ)(اعراف/127).

ترجمه آيات

1ـ فرعون به اطرافيان خود گفت: بگذاريد من موسى را بكشم و اوخداى خود رابخواند(نفرين كند يا استمداد جويد.) مى ترسم كه آيين شما را دگرگون سازد ويا در زمين فسادى به وجود آورد.

2ـ موسى در پاسخ گفت:من به خدايم وخداى شما از هر متكبرى كه به روز حساب ايمان ندارد، پناه مى برم.

3ـ فرعون به وزير خود هامان گفت:براى من قصر بلندى بساز تا وسيله اى به دست يابم واز اين طريق بر خداى موسى آگاه شوم كه من موسى را دروغگو مى پندارم. عمل زشت فرعون در نظر او زيبا گرديد وراه حق به روى او بسته شد، مكر وتدبير فرعون جز زيان وهلاكت براى او نتيجه اى نبخشيد.

4ـ اشراف قوم فرعون (آنگاه كه ساحران به موسى ايمان آوردند، به وى چنين گفتند:) آيا موسى وقوم او را رها مى سازى (نمى كشى)تا اينكه بر روى زمين فساد كنند و تو وخدايان تو را ترك كنند؟ فرعون( به عنوان تصديق) گفت:فرزندان آنان را مى كشيم وزنانشان را زنده نگاه مى داريم. ما از همه آنان برتريم.

صفحه 109

ز ـ نقشه قتل موسى

فرعون براى قتل موسى با اشراف به مشورت پرداخت; چنانكه خداوند مى گويد: (وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونى أَقْتُلْ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ ...) .

از گفتار فرعون به اطرافيان (وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونى أقْتُل مُوسى ...) استفاده مى شود كه همه درباريان فرعون با قتل موسى موافق نبودند. بدين جهت مى گويد:مرا اجازه دهيد تا او را بكشم. البته علّت مخالفت آنان چندان روشن نيست. شايد فكر مى كردند اگر موسى نفرين كند، به قيمت نابودى فراعنه تمام شود. جمله (وَلْيَدْعُ رَبَّهُ ) مى تواند گواه آن باشد وشايد نظر آنان اين بود كه كشتن رهبر يك جمعيت،مايه حيات انديشه او مى شود و محبوبيت پيدا مى كند.

از آيه 127 سوره اعراف استفاده مى شود كه گاهى اطرافيان فرعون قتل موسى را پيشنهاد مى كردند; چنانكه مى گويد:(وقالَ المَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَونَ أتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ...). از اين دو آيه به دست مى آيد كه مسأله قتل موسى مورد اتفاق نبوده ومخالف وموافقى در دربار وجود داشته است.

اكنون ببينيم قتل موسى را چگونه توجيه مى كردند؟ فرعون قتل او را چنين توجيه مى كرد:علّت اينكه مى گويم مرا رها كنيد تا او را بكشم، از اين است كه مى ترسم آيين شما را تغيير دهد ويا در روى زمين دست به تباهى بزند.

اين تعبير فرعون مكر وفريبكارى است. زيرا چنين مى نمايد كه قتل او به خاطر مصالح مردم است:

1ـ مبادا دين مردم را عوض كند.

2ـ مايه فساد گردد. يعنى گروهى به او ايمان آورند ونظام ناچار شود با آنان بجنگند وطبعاً قتل وخونريزى وويرانى به بار مى آورد.

اين ظاهر قضيه است، ولى باطن آن اين است كه مبادا الوهيت وخدايى

صفحه 110

فروشى او به خطر بيفتد. زيرا آيين مردم، كه فرعون از آن سخن مى گويد، جز اعتقاد به الوهيت فرعون چيزى نبود واگر فرعون از اين خود خواهى دست بر مى داشت ومردم را به خود واگذار مى كرد، يك چنين دگرگونى، مشكل به بار نياورده وجنگ ونبردى به دنبال نمى داشت. اين خودمحورى فرعون بود كه چنين پيامدهاى ناگوارى را به دنبال داشت.

از متن آيه استفاده مى شود كه جباران جهان نه تنها توده ها را تحقير مى كردند، بلكه حتى به فكر تحقير اطرافيان خود نيز بودند وبا آنان به طور روشن سخن نمى گفتند.

به خاطر دارم در اواسط سال 1357 شمسى، پيش از پيروزى انقلاب اسلامى، شاه مقبور به عنوان دلسوزى گفت:من از آن مى ترسم كه اين شورشها آسيبى به دين برساند. دينى كه او از آن دم مى زد، جز همان آيين ستم شاهى نبود كه در كنار خدا وميهن قرار مى گرفت وخود را در كنار آفريدگار جهان قرار مى داد. يعنى مى ترسم كه سلطنت من به خطر افتد.

ولى در گفتار اطرافيان فرعون صراحت بيشترى وجود دارد. آنان به روشنى گفتند كه بقا وآزادى موسى مايه زوال الوهيت تو مى باشد; چنانكه مى گويد:(وَيَذَرُكَ وَ آلِهَتَك) :«تو خدايان تو را رها كنند». از اين جمله استفاده مى شود كه مردم، فرعون را مى پرستيدند واو نيز براى خود خدايانى داشت كه آنها را مى پرستيد.

آنگاه كه موسى از نقشه قتل خود آگاه شد، به روشنى از پايدارى خود سخن گفت واينكه او در پرتو عنايات خدا مصون از آسيب خواهد بود; چنانكه گفت: (إنّى عُذْتُ بِرَبّى وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرلا يُؤمِنُ بِيَوْمِ الحِسابِ).

نكته جالب اينجاست كه از متكبرى به خدا پناه مى برد كه به روز رستاخيز ايمان نداشته باشد، زيرا فردى كه براى اعمال خود مجازاتى نينديشد،مانعى نخواهد داشت وبايد از چنين انسان شرورى به خدا پناه برد.

صفحه 111

ح ـ فريب دادن ساده لوحان

فرعون مى دانست كه قتل موسى تا حدّى مؤثر مى باشد، ولى نمى تواند انديشه موسى را از مغزها بيرون سازد. بايد كارى كند كه مغزها را از اين انديشه تهى سازد وثابت كند كه خدايى جز او نيست وخدايى كه موسى به آن دعوت مى كند، وجود خارجى ندارد. از اين جهت به وزير خود دستور مى دهد كاخ بسيارى بلندى را بسازد كه فاصله آن با آسمانها كمتر باشد واو بر بلندى آن قرار گيرد واز وجود خداى موسى تحقيق كند ،آنگاه كه اثرى از او در آسمانها نديد، به مردم بگويد موسى دروغگوست.

خود فرعون مى دانست كه اين كار جز فريب وحيله چيزى نيست. خدايى كه موسى به آن دعوت مى كند در آسمانها قرار ندارد. او به سوى خدايى دعوت مى كرد كه پروردگار آسمانها وزمين وآنچه در ميان آنها قرار دارد، مى باشد; چنانكه در پاسخ فرعون كه پرسيد پروردگار شما كيست، گفت:(رَبُّ السَّمواتِ والأرضِ وما بَيْنَهُما إنْ كُنْتُمْ مُوقِنينَ) (شعراء/24).«پروردگار آسمانها وزمين وآنچه در ميان آنها قرار دارد مى باشد(وشما از اين سخن موقعى بهره مى گيريد كه در صراط) يقين باشيد».

بنابراين اگر دهها كاخ آسمان خراش ساخته شود واثر محسوسى از خدا در طبقه بالاى آنها نباشد، دليل بر نادرستى گفتار موسى نخواهد بود.

شگفت از اهل حديث در ميان اهل سنّت است كه براى خدا، جايگاهى در آسمانها مى انديشند وفكر مى كنند كه خدا بر تختى قرار دارد كه از سنگينى وجود او مانند جهاز شتر صد ا مى كند. آنگاه يكى از دلايل عقيده خود را گفتگوى فرعون با هامان معرفى مى كنند ومى گويند: معلوم مى شود كه موسى جايگاه خداى خود را آسمانها معرفى كرده بود، از اين جهت فرعون براى تكذيب او به هامان دستور داد كه كاخ بلندى بسازد تا او از استوارى ونااستوارى ادعاى موسى آگاه شود.

صفحه 112

اگر من بگويم مستدل ابن تيميه است شايد باور نكنيد.

امروزه سلفى ها از ابن تيميه قهرمانى ساخته اند كه مجدد دين واحياگر توحيد وقهرمان مبارزه با شرك است. ولى در بخشى ازكتابهاى خود كه اصرار مىورزد براى خدا جهتى ثابت كند، به همين گفتگو تمسّك مى جويد.

اين فرد اگر ديگر آيات را مورد توجّه قرار مى داد، مى فهميد كه هرگز موسى به فرعون از چنين خدايى گزارش نداده بود. او از خداى آسمانها وزمين وآنچه در ميان آن دو قرار دارند گزارش مى داد. بنابراين دليل ندارد كه خداى او در آسمانها باشد ودر زمين نباشد ويا ميان آن دو قرار نگيرد.

معروف است كه مى گويند:«تاريخ تكرار نمى شود». ولى ما اين سخن را باور نكرديم. تاريخ آزمايشگاهى است كه پيوسته تكرار مى شود. جباران روزگار همگى شاگردان مكتب شيطانند كه پيوسته از القائات او بهره مى گيرند.

اگر فرعون در چند هزار سال پيش به فكر عوام فريبى افتاد وبه وزير خود دستور چنين وچنانى داد، در عصر قمر نيز اين جريان تكرار شد. هنگامى كه «گارگارين» نخستين فضانورد شوروى دور جهان گردش كرد وفرود آمد، رهبر حزب كمونيست آقاى «خروشچف» از او پرسيد، آيا در آن نقاط بلند خدا را مشاهد كردى؟ او در پاسخ گفت:نه! خدايى در آسمانها وجود نداشت.

البته او به دنبال خداى جسمانى بود، مانند خداى ابن تيميه كه در گوشه اى از فضا قرار گيرد. ولى آن خدايى كه در همه جا حضور دارد ودرعين حال جدا از اشيا نبوده وعين آنها نيز نمى باشد وبا ديده عقلى قابل رؤيت است، هيچ گاه غيبتى ندارد تا حضور او را بطلبيم. عارفان واقع بين وحكيمان اهل تحقيق از آثار بديع، به وجود او پى برده واز اثر انگشت به انگشتان نقّاش پى مى برند.

امام رضا (عليه السلام) در پاسخ سؤال ابو قره محدّث كه از مكان خدا سؤال نمود، فرمود:اين پرسش را حاضر از غايب مى كند وخداوند غايب نيست تا از مكان

صفحه 113

او سؤال شود.(1)

ط ـ سرگذشت مؤمن آل فرعون

درگذشته ياد آور شديم دو نفر از درون كاخ فرعون به موسى ايمان آوردند: يكى همسر او بود كه در گذشته با او آشنا شديم، دوّمى انسان وارسته اى كه به خاطر يك سلسله مصالح، ايمان خود را مكتوم مى داشت تا از اين طريق به موسى كمك كند. خداوند سرگذشت او را چنين بيان مى كند:

1ـ (وَ قالَ رَجُلٌ مِنْ آلِ فِرْعَونَ يَكْتُمُ إيمانَهُ أتَقْتُلُونَ رَجُلاً أنْ يَقُولَ رَبِّىَ اللّهُ وَقَدْ جاءَكُمْ بِالبَيِّناتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَ إنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذى يَعِدُكُمْ إنَّ اللّهَ لا يَهْدِى مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذّابٌ) .

2ـ (يا قَوْمِ لَكُمُ المُلْكُ اليَوْمَ ظاهرينَ فى الأرضِ فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْس ِ اللّهِ إنْ جاءَنا قالَ فِرعَوْنُ ما أُرِيكُمْ إلاّ ما أرى وما أهديكُمْ إلاّ سَبيلَ الرَّشادِ) .

3ـ (وَقالَ الّذى آمَن يا قَوْمِ إنّى أخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأحْزاب) .

4ـ (مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوح وَ عَاد وَ ثَمودَ وَ الّذينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللّهُ يُريدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ).

5ـ (وَيا قَوْمِ إنّى أخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ) .

6ـ (يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدبِرينَ مالَكُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عاصِم وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هاد) .

7ـ (وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فى شَكّ ممَّا جاءَكُمْ بِهِ حتّى إذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعثَ اللّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللّهُ مَنْ هُوَ

1 . احتجاج طبرسى، ط نشر اسوة2/377،هذه مسألة شاهد عن غائب، فاللّه ليس بغائب ولايقدمه قادم، و هو بكل مكان موجود، مدبر صانع محله السماوات و الأرض...

صفحه 114

مُسْرِفٌ مُرتابٌ) .

8ـ (الّذينَ يُجادِلُونَ فى آياتِ اللّهِ بِغَيْرِ سُلْطان أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ وَعِنْدَ الّذينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبعُ اللّهُ عَلى كُلِّ قَلْب مُتَكَبِّر جَبَّار) (غافر/28 ـ 35).

9ـ (وَ قالَ الّذى آمَنَ يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبيلَ الرَّشادِ) .

10ـ ( يا قَوْمِ إنَّما هذِه الحَياةُ الدُّنيا مَتاعٌ وإنَّ الآخِرَةَ هىَ دارُ القَرارِ) .

11ـ (مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَر أوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلونَ الجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِساب) .

12ـ (وَ يا قَوْمِ مالى أدْعُوكُمْ إلَى النَّجاةِ وَ تَدْعُونَنى إلَى النّارِ) .

13ـ (تَدْعُونَنى لأكْفُرَ بِاللّهِ وَ أُشْرِكَ بِهِ ما لَيْسَ لى بِهِ عِلْمٌ وَ أنَا أدْعُوكُمْ إلَى العَزِيزِ الغَفَّارِ) .

14ـ (لا جَرَمَ أنَّ ما تَدْعُونَنى إلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فى الدُّنيا ولا فِى الآخِرَةِ وَ أنَّ مَردَّنا إِلى اللّهِ وأنَّ المُسْرِفينَ هُمْ أصْحَابُ النَّارِ) .

15ـ (فَسَتَذكُرُونَ ما أقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أمْرِى إلَى اللّهِ إنَّ اللّهَ بَصيرٌ بِالعِبادِ) .

16ـ (فَوَقاهُ اللّهُ سَيّئاتِ ما مَكَروا وحاقَ بِ آلِ فِرْعَونَ سُوءُ العَذابِ) (غافر/38ـ 45).

ترجمه آيات

1ـ مردى مؤمن (به آيين موسى) در حالى كه ايمان خود را پنهان مى داشت (در مجلس مشاوره) چنين گفت:آيا مردى را (به جرم اينكه) مى گويد پروردگار من خداى جهانيان است، مى كشيد در حالى كه او با دلايلى از جانب پروردگار شما آمده است؟ اگر او دروغگو باشد، ضرر دروغ دامنگير او مى شود واگر راستگو باشد ،برخى از بيمهايى كه مى دهد به شما مى رسد. خدا آن كسى را كه متجاوز از حد ودروغگوست،

صفحه 115

هدايت نمى كند.

2ـ اى قوم من! امروز قدرت وسلطه ظاهرى در زمين ازآن شماست(به من بگوييد) چه كسى (فردا) ما را از عذاب خدا آنگاه كه بيايد نجات مى دهد.

3ـ فرعون گفت:جز آنچه را صلاح مى دانم به شما پيشنهاد نمى كنم وجز به راه راست شما را هدايت نمى نمايم.

4ـ مؤمن (آل فرعون)گفت: من براى شما از مانند روز(سرنوشت)احزاب مى ترسم، مانند روزگار اقوام نوح، عاد، ثمود واقوامى كه پس از آنان آمده اند وخدا به بندگان ستم روا نمى دارد.

5ـ اى قوم من! من براى شما از روز فرياد (روز قيامت) مى ترسم.

6ـ روزى كه پشت به عذاب كرده(وازآن فرار مى كنيد) ولى براى شما از عذاب خدا پناهى نيست وخدا هر كس را گمراه كند براى او راهنمايى نيست.

7ـ براى شما قبلاً يوسف فرزند يعقوب با دلايل مبعوث شد. پيوسته شما در آنچه او آورده بود شك وترديد داشتيد تا روزى كه او درگذشت. گفتيد:خدا پس از او پيامبرى را بر نخواهد انگيخت، خداوند افراد متجاوز از حد وفرو رفته در شك وترديد را گمراه مى سازد.

8ـ آنان كه بدون دليل در آيات روشن خداوند به جدال وانكار مى پردازند، اين كار(مجادله در آيات الهى بدون دليل) نزد خدا ورسول او ومؤمنان خشم بزرگى را به دنبال دارد. اين گونه خداوند بر قلب هر متكبر جبارى مهر مى نهد.

9ـ آن فرد مؤمن گفت: اى قوم من! از من پيروى كنيد. من شما را به راه راست هدايت مى كنم.

10ـ اى خويشان من اين زندگى دنيا كالاى چند روزه است وسراى ديگر، سراى پايدار است.

11ـ آن كس كه كار بد انجام دهد، به همان مقدار كيفر مى بيند. هر كس از زنان ومردان با ايمان كار نيك انجام دهند، وارد بهشت مى شوند

صفحه 116

وبدون حساب در آنجا روزى مى خورند.

12ـ اى بستگان من چرا با اينكه من شما را به نجات دعوت مى كنم، شما مرا به آتش فرا مى خوانيد.

13ـ مرا مى خوانيد كه به خدا كفر ورزم. به آنچه به آن علم ندارم براى او شريك قائل شوم. در حالى كه من شما را به خداى قدرتمند وآمرزنده دعوت مى كنم.

14ـ ناگزير مرا به سوى كسى مى خوانيد كه او دعوتى در دنيا وحاكميتى در آخرت ندارد وبازگشت ما به سوى خداست ومسرفان اهل دوزخند.

15ـ به همين زودى آنچه را من مى گويم متذكر مى شويد ومن كار خويش را به خدا واگذار مى كنم. خدا از وضع بندگانش آگاه است.

16ـ خدا او را از پيامد هاى نقشه هاى آنان حفظ كرد وعذاب شديد آل فرعون را فرا گرفت.

تفسير موضوعى آيات

قرآن در سوره هاى مختلف از انسانهايى ياد كرده كه در لباس بى طرفى، پيامبران الهى را يارى مى دادند. اينك برخى از اين آيات را ياد آور مى شويم:

1ـ حبيب نجّار كه رسولان مسيح را يارى كرد وسرگذشت او در سوره يس،آيات20ـ27 آمده است. واين بخش با اين آيه آغاز شده است:(وَجاءَ مِنْ أقْصَى المَدينَةِ رَجُلٌ يَسْعى قالَ يا قَوْمِ اتَّبِعُوا المُرْسَلينَ).«از نقطه دور شهر كسى آمد وگفت:اى بستگان من از رسولان پيروى كنيد».

2ـ مردى از آل فرعون كه خود را از نقطه دور دست شهر به مركز رسانيد و به موسى خبر داد كه فراعنه در صدد كشتن تو هستند، هر چه زودتر شهر را ترك كن وموسى نيز مصر را به قصد مدين ترك گفت.(قصص/70)

3ـ مؤمن آل فرعون كه در مجلس مشاوره به صورت عاقلانه از موسى دفاع

صفحه 117

كرد. حال آيا اين مؤمن همان فردى است كه موسى را قبلاً از نقشه قتل او آگاه ساخته بود يا نه؟ چيزى در اين مورد در دست نيست ودر هر حال ايمان او وآسيه كه در مركز فساد وآلودگى زندگى مى كردند،تحقق بخش گفتار خداست كه مى فرمايد: (وَيُخْرِجُ الحَىَّ مِنَ المَيِّتِ) (روم/19).و اين خود مى رساند عامل وراثت ومحيط، اختيار وآزادى را از انسان سلب نمى كند و اينكه برخى از روانشناسان شخصيت انسان را معلول عوامل سه گانه:وراثت، فرهنگ ومحيط خلاصه مى كنند، بايد به معنى مقتضى تفسير كرد ونه علّت تامّه.به گواه اينكه اين افراد با ديگر فراعنه از هر نظر همسان بودند، امّا توانستند بر اين عوامل پيروز شوند وآثار آنها را خنثى كنند.

ى ـ نكات آموزنده در سخنان مؤمن آل فرعون

از آيات ياد شده نكاتى استفاده مى شود كه ياد آور مى شويم:

1ـ از نظر عقل وخرد، انسان براى حفظ جان ومال خود مى تواند به كفر تظاهر كند وايمان خود را پنهان دارد. اين همان تقيه است كه در ديگر آيات قرآن وارد شده است ومؤمن آل فرعون با استفاده از همين شيوه، به يارى موسى برخاست وشايد اگر تذكرات او نبود، چه بسا فرعون نقشه خود را عملى مى كرد، و اينكه در گذشته گفتيم قتل موسى مورد اتفاق مشاوران فرعون نبود، شاهد و دليل آن، همين گفتگوى مؤمن آل فرعون در مجلس مشورتى بود.

2ـ او به صورت خير خواهى، بدون اينكه فرعون را ناحق وطرف مقابل را حق قلمداد كند، شروع به سخن نمود وجريان دعوت موسى را به صورت شك وترديد مطرح كرد وگفت: ( وَ إنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذى يَعِدكُمْ).

همان گونه كه مى نگريم او احتمال دروغگو بودن موسى را نخست واحتمال راستگويى او را در درجه بعد ياد آور شد تا عواطف فرعون را به سخن خود جلب

صفحه 118

كند. اين روش در آيات ديگر قرآن نيز به كار رفته است; چنانكه مى فرمايد: (وَ إِنَّا أوْ إيّاكُمْ لعَلَى هُدًى أوْ فى ضَلال مُبين).(سبأ/24)

البته اين نوع گفتگو بايد در شرايط خاصى صورت بگيرد، ولى آنجا كه طرف مقابل تسليم گفتار انسان است، بايد از شيوه جزم بهره گرفت.

3ـ به هنگام خير خواهى مى گويد:«اگر دروغگو باشد ضرر آن را خود مى بيند واگر راستگو باشد برخى از بيمهاى او دامنگير شما مى شود».در حالى كه بايد بگويد: همه بيمهاى او دامنگير شما مى شود. شايد علّت عدول از دوّمى به اوّلى، يك نوع محافظه كارى در گفتار ودر راستاى همان هدف مزبور باشد وبه اصطلاح از اكثر، اقل را گرفته و اينكه اگر راستگو باشد لااقل برخى از بيمهاى او متوجّه شما خواهد بود; چنانكه فرمود: ( وَإنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذى يَعِدكُمْ) .

4ـ او گفت كه اين قدرت ظاهرى را كه به آن مى نازيد، ممكن است در اثر مخالفت با موسى از دست بدهيد ونفرين او دامنگير شما شود وهمين قدرت را نيز بگيرد; آنگاه چه كسى ما را كمك مى كند; چنانكه مى گويد:(يا قَوْمِ لَكُمُ المُلْك اليَوْم ظاهرينَ فى الأرضْ فَمَنْ يَنْصرنا مِنْ بأس ِ اللّهِ إن جاءَنا ) .

5ـ آنگاه براى گفتار خود چند شاهد تاريخى مى آورد وآن اينكه اقوام نوح وعاد وثمود وكسانى كه پس از آنان آمدند داراى همين سلطه وقدرت بودند ولى به خاطر مخالفت با پيامبران، آن قدرت را از دست دادند :(يا قَوْمِ إنّى أخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأحْزابِ).

6ـ در مرحله بعد شيوه سخن را عوض مى نمايد ونظر آنان را از دنيا به آخرت متوجّه مى سازد وآن اينكه روز رستاخيز كه روز فريادهاست وگناهكاران از شدّت عذاب فريادمى كشند وآنگاه كه عذاب الهى به سوى آنان آمد، تصميم به فرار مى گيرند، در كمين شماست: (وَيا قَوْمِ إنّى أخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ *يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدبِرينَ مالَكُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عاصِم وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هاد) .

صفحه 119

7ـ در مرحله بعد، مؤمن آل فرعون اشاره مى كند كه خصيصه شما فراعنه مقاومت در برابر رسول خداست. قبل از موسى يوسف نيز با دلايلى به سوى شما آمد، به دعوت او به ديده ترديد نگريستيد وپس از او گفتيد: ديگر رسولى نخواهد آمد واز اين طريق در جرگه مشركان وشكاكان قرار گرفتيد. يعنى كسانى هستيد كه بدون هيچ گونه دليلى در آيات الهى به مجادله بر مى خيزند:(وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فى شَكّ ممَّا جاءَكُمْ بِهِ حتّى إذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعثَ اللّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا كَذلِكَ يُضِلُّ اللّه مَنْ هُوَمُسْرِفٌ مُرتابٌ) .

8ـ از مجموع تبليغات ودعوتهاى او استفاده مى شود كه وى يك فرد فوق العاده بود وآنچه را به زبان آورد، همان منطق وحى بود كه بر پيامبران الهى نازل شده است. به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

الف:خدا عادل ودادگر است. گنهكار را به مقدار جرم كيفر مى دهد، ولى افراد نيكو كار را بدون حساب پاداش مى دهد: (مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَر أوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلونَ الجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِساب) . عين همين مضمون در موارد ديگر قرآن آمده است: (مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إلاّ مِثْلَها وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ) . وباز مى فرمايد:(مَنْ جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أمْثالِها)(انعام/160).

ب:بر خلاف افكار آن روز، هر يك از زن ومرد را در پيشگاه خدا به انسان كاملى معرفى مى كند ومى گويد:(مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَر أوْ أُنْثى ). چنانكه قرآن نيز به همين شيوه در موارد ديگر سخن گفته است :(مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَر أوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيّبَةً) (نحل/97).

ج : او پيشنهاد فراعنه را كه بر خدا شرك ورزد، رد كرد و گفت:چگونه من به چيزى كه به آن علم ندارم اعتقاد ورزم ; چنانكه در قرآن نيز مى فرمايد: (وَإنْ جاهداكَ لِتُشْرِكَ بِى ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما)(عنكبوت/8).

صفحه 120

9ـ سرانجام به اين نكته مى رسد كه اين خدايان دروغين شما نه دراين جهان دعوتى دارند ونه در آخرت قدرتى واگر اينها مقام ربوبى داشتند، شايسته بود گروهى را اعزام نمايند تا مردم را به سوى آنها دعوت نمايند. چنانكه مى گويد: (لا جَرَمَ أنّ ما تَدْعُونَنى إلَيْهِ لَيْسَ لهُ دَعْوَةٌ فى الدُّنيا ولا فِى الآخِرَةِ ) .

10ـ تبليغات نرم وخردمندانه، خشم فرعون را برانگيخت وممكن بود كه از طرف او محكوم به اعدام شود وشايد مقدمات آن نيز فراهم گشت. خداوند ياد آور مى شود كه ما او را از شرّ نقشه هاى آنان حفظ كرديم: (فَوَقاهُ اللّهُ سَيّئاتِ ما مَكَروا).

11ـ فرعون پس از شنيدن برخى از اين سخنان همان حالت كبر وخودخواهى خود را اظهار كرد وگفت:حق همان است كه من مى گويم:(ما أريكُمُ إلاّ ما أرى ) واين طبيعت استبداد وخود خواهى است.

ك ـ آخرين اتمام حجّت

آفريدگار مهربان با همه بندگان خود از طريق رأفت ومهربانى رفتار مى كند. حتى به انسان ستمگر وجبارى مانند فرعون سالها مهلت مى دهد كه شايد به راه راست هدايت شود وبا وسايل گوناگون، زمينه هاى بازگشت او را فراهم مى سازد، امّا انسان خود خواه بر عناد ولجاجت خود اصرار مىورزد.

خدا حجت را بر فرعون تمام كرد. موسى را با دلايل روشن براى هدايت او فرو فرستاد. در مقام مناظره همه راهها را به روى او بست. در اين مورد آخرين سيلى باقى مانده كه شايد او را از اين خواب گران بيدار سازد، نزول انواع بلاها وگرفتاريها بود. اينك آيات بخش:

1ـ (وَ ما نُرِيهِمْ مِنْ آيَة إلاّ هِىَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَ أَخَذْناهُمْ بِالعَذابِ لَعلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) .

2ـ ( وَ قالُوا يا أيُّهَ السّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إنَّنا لَمُهْتَدُونَ) .

صفحه 121

3ـ ( فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُمُ العَذابَ إذا هُمْ يَنْكُثُونَ)(زخرف/48ـ50).

4ـ (وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرعَوْنَ بِالسِّنينَ وَ نَقْص مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ) .

5ـ (فَإذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ إنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَ مَنْ مَعَهُ ألا إنّماطائِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ وَ لكِنَّ أكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) .

6ـ (وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَة لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنينَ) .

7ـ (فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَ الجَرادَ وَ القُمَّلَ وَ الضَّفادِعَوَ الدَّمَ آيات مُفَصَّلات فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوماً مُجْرِمينَ) .

8ـ (وَلَمّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤمِنَنَّ لَكَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنى إسْرائيلَ) .

9ـ (فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إلى أَجَل هُمْ بالِغُوهُ إذا هُمْ يَنْكُثُونَ). (اعراف/130ـ135)

10ـ (وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فى الأرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إلَيْنا لايُرْجَعُونَ* فَأخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِى اليَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظّالِمينَ)(القصص/39ـ40).

ترجمه آيات

1ـ ما هيچ آيتى را به آنها نشان نداديم جز اينكه پس از آن،آيت بزرگترى را ارائه كرديم وآنان را به عذاب وبلا گرفتار نموديم تا مگر به سوى خدا برگردند.

2ـ آل فرعون به موسى گفتند: اى ساحر بزرگ!(1) خداى خود را با عهدى كه پيش تو دارد، بخوان (تا عذاب را از ما برطرف كند) ما نيز هدايت

1 . برخى از مفسران احتمال داده اند كه مقصود از «ساحر» در اين مورد عالم ودانشمند باشدودر آن زمان علم سحر، مقام عظيمى براى خود داشت.

صفحه 122

مى شويم.

3ـ آنگاه كه عذاب را(به دعاى موسى) از آنان برطرف كرديم، باز پيمان شكنى كردند وايمان نياوردند.

4ـ فرعونيان را سخت به قحطى وآفتهاى نباتى مبتلا كرديم شايد متذكر شوند.

5ـ آنگاه كه پيشامد خوشى به آنان مى رسيد، آن را به شايستگى خود نسبت داده وهرگاه پيش آمد ناگوارى (مانند قحطى وسختى) به آنها روى مى آورد، آن را به (موسى نسبت مى دادند) وبه موسى وهمراهانش فال بد مى زدند. آگاه باشند كه فال بد آنها نزد خداست (رنجها وپيش آمدهاى ناگوار را خدا مى فرستد) . اكثر آنان از اين مطلب ناآگاهند.

6ـ آل فرعون گفتند: هر چه آيه ومعجزه براى ما بياورى كه ما را به واسطه آن سحر كنى، بدان كه ما به تو ايمان نخواهيم آورد.

7ـ در نتيجه آنان را (به كيفر اعمال خود دچار ساختيم) وطوفان وملخ وشپش (نوعى آفت نباتى) ووزغ وخون (كه نشانه قهر وغضب است) فرستاديم، ولى باز راه كبر وگردنكشى را پيش گرفته وقوم گنهكار بودند.

8ـ آنگاه كه عذاب وبلا برآنها فرود آمد، گفتند:اى موسى! خدا را به خاطر آن عهدى كه پيش تو دارد، بخوان هرگاه بلا را از ما برطرف كند به تو ايمان مى آوريم وبنياسرائيل را آزاد مى سازيم.

9ـ ما عذاب را تا مدتى كه متعهد شده بودند ايمان بياورند، از آنها برطرف ساختيم. باز پيمان شكستند.

10ـ ودر نتيجه او وسربازانش كبر ورزيدند، همه را در دريا فكنديم، بنگر چه شد سرانجام ستمگران.

تفسير موضوعى آيات

خدا براى باز دارى آل فرعون از شرك وطغيان، آنها را به انواع بلاها گرفتار

صفحه 123

مى ساخت وبلايى پس از رفع بلايى فرود مى آورد، وهر موقع به نوعى از عذاب گرفتار مى شدند. به موسى مى گفتند كه اگر دعا كند وخدا عذاب را از آنان برطرف كند به او ايمان خواهند آورد. موسى نيز پس از نزول بلا دعامى كرد وبلا برطرف مى گشت، ولى آنان به همان كفر وشرك خود ادامه مى دادند.

بلاهايى كه برآنها نازل شده است عبارتند از:

1ـ قحطى وكم شدن ميوه ها :(وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرعَوْنَ بِالسِّنينَ وَ نَقْص مِنَ الثَّمَراتِ لعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ) .

كلمه «سنين» جمع «سنة» به معنى سال است، ولى مقصود از آن در اينجا سالهاى قحطى است وعلّت اينكه از قحطى به«سنه» و«سنين» تعبير مى آورند اين است كه نوع مردم به هنگام خشكسالى مى گويند: سال قطحى (سنة القحط). سپس براى سهولت در تعبير به ذكر مضاف اكتفا كرده و«سنه» گفته مى شود. تعبير «سنين» (به صيغه جمع) حاكى است كه كمى زراعت ونقصان ميوه ها بيش از دو سال ادامه داشته، ولى آن چنان نبوده است كه از گرسنگى بميرند وشايد با وسايلى مى توانستند آذوقه اى از اينجا وآنجا گرد بياورند.

2ـ طوفان: شايد مقصود سيلهاى بنيان كن است كه خانه ها وزراعتها را نابود مى سازد ومسلّماً طوفان، پيامدهاى بدى نيز دارد. مانند بيماريهاى طاعون، آبله وغيره.

3ـ ملخ: كه آفت زراعت است.

4ـ بلاى ديگر قمَّل بود.قمّل جمع قُمَّلَّة، جانورى است كه از آفات گياهى مى باشد وگاهى از آن به پشه هاى كوچك تعبير مى كنند(صغار الذباب) وگاهى به «كنه» كه مايه نابودى حيوانات است تفسير شده است.

5ـ بلاى ديگر ضفادع بود.ضفادع جمع ضفدع، وزغ يا قورباغه است.

6ـ خون كه گاهى در نوشيدنيها ظاهر مى شده است.

صفحه 124

در هر حال قرآن از همه اينها به جمله (آيات مُفصّلات) تعبير مى كند ومقصود اين است كه اين بلاها يكى پس از ديگرى آشكار مى شد وعجيب اينكه هر موقع اين بلا دامنگير آنها مى شد، دست به دامن موسى مى شدند وموسى يا خود آنان براى ايمان خود اجلى معيّن مى كردند وشرط مى كردند كه اگر عذاب برطرف شود به او ايمان آورند، ولى هيچ گاه در هيچ مرحله اى ايمان نياوردند.

بنابر اين بايد گفت آنان پنج بار با او پيمان بستند ودر هر مرحله پيمان شكنى كردند. شايد آيات زير ناظر به تعداد پيمانها وپيمان شكنيها ونزول بلاهاى مختلف وجداگانه باشد.

(وَلَمّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤمِنَنَّ لَكَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنى إسْرائيلَ *فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إلى أَجَل هُمْ بالِغُوهُ إذا هُمْ يَنْكُثُونَ).

مقصود از عهد در جمله (بِما عَهِدَ عِنْدَك)چيست؟ شايد مقصود وعده خدا به موسى است كه اگر دعا كند دعاى او مستجاب مى شود. چنانكه احتمال دارد مقصود اين است كه اگر ما ايمان بياوريم، او عذاب را برطرف مى كند; ولى احتمال اوّل استوارتر است. احتمال دوّم با درخواست آنان تطبيق نمى كند، زيرا عهد الهى مشروط به تقدّم ايمان بر رفع عذاب است، در حالى كه آنان خواهان عكس آن بودند.

***

صفحه 125

5 هلاكت ونابودى آل فرعون

تا اينجا با برنامه هاى مختلف ومتنوع موسى در راستاى هدايت آل فرعون آشنا شديم و از عنايات والطاف الهى در باره لجوجترين انسانها آگاه گشتيم. ولى:

لطف حق با تو مداراها كند چون كه از حلّ بگذرد رسوا كند

سرانجام قطعى شد كه آنان به هيچ قيمت ايمان نخواهند آورد. اينجا بود كه بايد اين رشته سرطانى از سرزمين هستى قطع مى شد وپيامبر رحمت، اين بار مظهر خشم حق گردد، واز خداوند بزرگ بخواهد كه اموال آنان را نابود وبر قلوبشان مهر بزند وبه همين حالت بمانند تا عذاب قيامت را ببينند; چنانكه مى فرمايد:

(وَقالَ مُوسى رَبَّنا إنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَونَ وَ مَلاََهُ زينَةً وَ أمْوالاً فى الحياةِ الدُّنيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنا اطْمِسْ عَلى أَموالِهِمْ وَ اشْدُدْ على قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤمِنُوا حَتّى يَرَوُا العَذابَ الأليمَ). (يونس/88)

«موسى گفت: پروردگارا! تو به فرعون واشراف از درباريان او در اين جهان زينت و ثروت بسيار عطا فرمودى ونتيجه اين شده است كه بندگان را از راه تو گمراه سازند. پروردگارا اموال آنان را نابود گردان وبر دلهاى آنان مهر بزن وايمان نياورند تا عذاب را ببينند».

دعاى موسى نيز مستجاب گشت; چنانكه مى فرمايد: (قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَ لاتَتَّبِعانِ سَبِيلَ الّذينَ لا يَعْلَمُونَ)(يونس /89). «خطاب آمد: در خواستهاى شما (موسى وهارون) پذيرفته شد.پايدارى نماييد واز راه كسانى كه جاهلند پيروى نكنيد».

ودر آيه ديگر مى فرمايد:(فَلَمّا آسَفُونَا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعينَ)

صفحه 126

(زخرف/55).«آنگاه كه مقدّمات خشم مارا فراهم آوردند از آنها انتقام گرفته ،همگى را غرق كرديم».

اكنون بايد ببينيم چگونه آل فرعون در دريا غرق شدند وموسى وبنى اسرائيل نجات يافتند.

اينك آيات اين بخش:

1ـ(وَجاوَزْنا بِبَنى إسْرائيلَ البَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَونُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً حَتّى إذا أدْرَكَهُ الغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أنَّهُ لاإلهَ إلاّ الّذى آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إسْرائيلَ وَ أَنَا مِنَ المُسْلِمينَ) .

2ـ (الآن وقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ المُفْسِدينَ) .

3ـ (فَاليَومَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَ إنَّ كَثيراً مِنَ النّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ).(يونس/90ـ92)

4ـ (فَأرادَ أنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الارْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِيعاً). (اسراء/103)

5ـ (وَلَقَدْ أوحَيْنا إلى مُوسى أنْ أَسْرِ بِعِبادِى فَاضْرِبْ لَهُمْ طَريقاً فى البَحْرِ يَبَساً لاتَخافُ دَرَكاً وَ لاتَخْشى) .

6ـ ( فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ اليَمِّ ما غَشِيَهُمْ) .

7ـ (وَ أَضَلَّ فِرْعَونُ قَوْمَهُ وَ ما هَدى). (طه/77ـ79)

8ـ (وَ أوحَيْنا إلى مُوسى أنْ أسْرِ بِعِبادى إنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ) .

9ـ (فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقينَ) .

10ـ (فَلَمّا تَراءَا الجَمْعانِ قالَ أصْحابُ مُوسى إنّا لَمُدْرَكُونَ) .

11ـ (قالَ كَلاّ إنَّ مَعِىَ رَبّى سَيَهْدينِ) .

12ـ (فَأَوْحَيْنا إلى مُوسى أنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ البَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْق كَالطَّوْدِ العَظيمِ).

صفحه 127

13ـ (وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الآخَرِينَ) .

14ـ (وَ أَنْجَيْنا مُوسى وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعينَ) .

15ـ (ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرينَ). (شعراء/52و60ـ66)

16ـ (فَدَعا رَبَّهُ أنَّ هؤلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ) .

17ـ (فَأَسْرِ بِعِبادى لَيْلاً إنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ) .

18ـ (وَ اتْرُكِ البَحْرَ رَهْواً إنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ). (دخان /23ـ24).

ترجمه آيات

1ـ بنى اسرائيل را از دريا عبور داديم. فرعون وسربازانش به انگيزه ستم وتجاوز، به تعقيب آنها پرداختند. آنگاه كه در آستانه غرق شدن قرار گرفت، گفت:ايمان آوردم به اينكه خدايى، جز خدايى كه بنى اسرائيل به او ايمان آورده است، نيست ومن از تسليم شدگانم.

2ـ (خطاب شد) حالا! در حالى كه در گذشته ياغيگرى كردى و از مفسدان بودى.

3ـ امروز بدن تو را ازآب بيرون مى افكنيم تا براى آيندگان آيت وعبرتى باشد وبسيارى از مردم از آيات ما غافلند.

4ـ فرعون تصميم گرفت بنى اسرائيل را از سرزمين مصر بيرون كند يا بكشد.(1) ما او وكسانى را كه با او بودند در دريا غرق كرديم.

5ـ ما به موسى وحى كرديم بندگان مرا شبانه (به سوى دريا) حركت ده، (وبا زدن عصا بر آبهاى دريا از طريق اعجاز براى آنان در دريا راه خشكى قرار بده. از گرفتارى مجدد به دست فرعونيان ويا غرق در دريا، مترس.

1 . علّت اينكه به صورت مردد ترجمه شده اين است كه در متن آيه، كلمه «يستفزهم» آمده است. اين لفظ هم در معنى طرد ونفى وهم در قلع وقمع به كار مى رود واز نظر ما تفسير دوم استوارتر است.

صفحه 128

6ـ فرعون با سپاهيانش موسى وياران او را تعقيب كرد(ناگهان وارد دريا شد) وپوشانيد آنان را از دريا آنچه پوشانيد(در امواج كوه پيكر دريا ناپديد شدند).

7ـ فرعون قوم خود را گمراه ساخت وهدايت نكرد.

8ـ به موسى وحى كرديم كه در تاريكى شب، بندگان را حركت ده. شما تعقيب مى شويد.

9ـ به هنگام طلوع آفتاب به تعقيب آنها پرداختند.

10ـ آنگاه كه هر دو گروه مقابل يكديگر قرار گرفته وهمديگر را ديدند، ياران موسى گفتند:هم اكنون ما، گرفتار مى شويم.

11ـ موسى گفت:چنين نيست. پروردگار من با من است.مرا هدايت مى كند.

12ـ به موسى وحى كرديم كه عصاى خود را به دريا بزن ناگهان دريا شكافت، هر بخشى از آن به صورت كوه بزرگى در آمد.

13ـ ديگران را به دريا نزديك كرديم.

14ـ موسى وهمراهيان او را نجات داديم.

15ـ غير آنان را غرق نموديم.

16ـ موسى با خداى خود به مناجات پرداخت وگفت:خدايا آل فرعون گروه مجرمند.

17ـ خطاب آمد: بندگان مرا در شب حركت ده وشما مورد تعقيب قرار مى گيريد.

18ـ پس از عبور از دريا، دريا را آرام (به حال خود) ترك كن. فرعونيان سپاه غرق شدگانند.

تفسير موضوعى آيات

1ـ مشيت الهى بر اين تعلّق گرفت كه ريشه فساد را بركند. زيرا فرعون تصميم گرفته بود كه مردان بنى اسرائيل را بكشد وزنان آنها را نگاه دارد وبه اين تصميم صريحاً در مجلس مشورت تصريح كرد وگفت:(سَنُقَتِّلُ أبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحىِ نِساءَهُمْ

صفحه 129

وَ إنّا فَوقَهُمْ قاهِرونَ)(اعراف/127):«جوانان آنها را مى كشيم وزنانشان را زنده نگاه مى داريم».

بنابر اين هر نوع مهلت دادن به انسان خونريز، نارواست. از اين جهت خدا به موسى دستور مى دهد كه شبانه بنى اسرائيل را از مصر حركت داده، به سوى دريا ببرد تا از دريا عبور كنند ودست فرعونيان از آنان كوتاه شود، حالا مقصود كدام درياست: آيا رود عظيم نيل است كه حكم دريا را داشته ويا اينكه مقصود درياى سرخ است كه با عبور از آن در سرزمين فلسطين پياده شدند؟

برخى احتمال داده اند كه آنان از كانال سوئز به آن سوى آب عبور كرده اند. زيرا در آن زمان اين كانال زير آب بود وبعدها سطح آب فرو كش كرده وخشكى بالا آمده است وبار ديگر با حفر كانال، درياى مديترانه به درياى سرخ متصل گرديد.

در هر حال عبور از سمت غربى رود ويا درياى سرخ به سمت شرق آن انجام شد; حال خواه مسير، رود نيل بوده ويا خود دريا.

2ـ موسى از تاريكى شب استفاده كرد وبا هماهنگى قبلى همه بنى اسرائيل را براى حركت آماده ساخت.حركت دادن اين جمعيت كه شمار آنها از نظر برخى به ششصد هزار مى رسيد، بدون آنكه كار آگاهان دستگاه فرعون مطلّع شوند، كار فوق العاده اى است. مسلّماً بنى اسرائيل در مدّت اقامت خود وسايل ولوازمى تهيّه كرده بودند و نمى توانستند از همه آنها چشم پوشى كنند، طبعاً چنين حركت با اين بن وبار در نيمه شب ـ بدون آنكه كسى احساس كند ـ كار عظيم وعجيبى است. از اين جهت قرآن مى گويد:فرعونيان به هنگام طلوع آفتاب به تعقيب آنان پرداختند. يعنى قبل از آن از حركت آنها مطلّع نشده بودند: (فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقينَ). (شعراء/60)

موسى با اين گروه در تاريكى شب حركت كرد وشايد آنان در طلوع آفتاب به لب دريا رسيده بودند. وقتى فرعون از حركت بنى اسرائيل آگاه شد، با تمام قدرت به تعقيب آنان پرداخت: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ ) (طه/78).

صفحه 130

طبعاً حركت فرعون با سپاهيانش تند بود. زيرا داراى مركبهاى سريع السير بودند. وقتى چشم بنى اسرائيل به سربازان فرعون افتاد كه به سرعت به سوى آنان مى آيند، به موسى گفتند: هم اكنون آنان ما را دستگير مى كنند. ترس ووحشت آنان را فرا گرفت. زيرا پشت سر،سپاهيان فرعون و پيش رو دريا بود وجز تسليم در مقابل فرعون چاره اى نبود.

موسى در پاسخ آنان گفت:ما نه گرفتار فرعونيان مى شويم ونه گرفتار امواج دريا. خدا به من وعده نجات داده است واو مرا هدايت مى كند. (قالَ كَلاّ إنَّ مَعِىَ رَبّى سَيَهْدينِ) (شعراء/62).

لحظه به لحظه فاصله سپاهيان فرعون كمتر مى شد وموسى منتظر فرمان خدا بود. دستور آمد كه با عصاى خود به دريا بزن وبا اين عمل خواهى ديد راه بزرگ وخشكى براى شما نمايان مى شود واز همين طريق بنى اسرائيل را عبور ده ودريا را به همين حالت ترك كن تا فرعونيان در پيش پاى خود چنين راهى را ببينند وبراى تعقيب شما از همان راه عبور كنند. سرانجام شما نجات يافته، ولى امواج دريا همه آنها را پس از ورود به دريا در خود فرو برد.

قرآن مى فرمايد:(وَلَقَدْ أوحَيْنا إلى مُوسى أنْ أَسْرِ بِعِبادِى فَاضْرِبْ لَهُمْ طَريقاً فى البَحْرِ يَبَساً لاتَخافُ دَرَكاً وَ لاتَخْشى) (طه /77).

وباز مى فرمايد: (وَ أوحَيْنا إلى مُوسى أنْ أسْرِ بِعِبادى إنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ) (شعراء/52).

كلمه «أسر» حاكى از آن است كه حركت در دل شب بوده وضمناً يك راه بيشتر براى عبور بنى اسرائيل وجود نداشته; ولى راه وسيع وبزرگ، چنانكه كلمه «طريقاً» حاكى از آن است . اينكه مى گويند:براى هر تيره از تيره هاى دوزاده گانه اسرائيل راهى گشوده شد، با ظاهر آيه هماهنگ نيست واز طرف ديگر بسيار بعيد است كه بنى اسرائيل در آن شب با صفوف منظم، كه هر تيره از ديگرى جدا شده

صفحه 131

باشد، حركت كرده باشند.

ايمان در لحظات غرق شدن

جباران روزگار پيوسته به زشتكارى خود ادامه مى دهند، ولى هنگامى كه چنگال مرگ گلوى آنان را فشرد پرده ها بالا مى رود وپيامدهاى كردارهاى خود را در جلوى چشم خود مجسّم مى بينند، اينجاست كه انگشت ندامت به دندان مى گيرند واظهار ايمان مى كنند. ايمانى كه نه سودى دارد ونه ارزشى. ايمان انسانى ارزش دارد كه در ميان فعل وترك مخيّر باشد ونيز در جهانى باشد كه بتواند مبدأ خير وشر گردد. ولى ايمان انسانى كه در امواج آب بسان پركاه از اين سو به آن سو پرتاب مى شود، نمى تواند مفيد وارزشمند باشد.

فرعون فكر كرد كه اگر در اين لحظه ايمان بياورد، كفاره گناهان او مى باشد. قرآن اين حقيقت را چنين بيان مى كند:(حَتّى إذا أدْرَكَهُ الغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أنّهُ لاإله إلاّ الّذى آمَنْت بِهِ بَنُوا إسْرائيلَ وَ أنَا مِنَ المُسْلِمينَ)(يونس/90).

در اين موقع خطابى روحانى در دل دريا طنين افكند تا آنجا كه گوش فرعون نيز آن را شنيد وآن خطاب اين بود:(الآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مَنَ المُفْسِدينَ)(يونس/90).

پس از اعلام بى ارزش بودن ايمان،خدا به او خطاب كرد: جسد بى جان تو(فرعون) را از آب بيرون مى افكنيم تا براى آيندگان درس عبرت باشد وهمگى بدانند كه سرانجام مستكبران سنگدل همين است وبس. وشايد وجود جنازه موميايى فرعون در موزه هاى مصر، محقّق اين مشيت الهى باشد; چنانكه مى فرمايد: (فَاليَومَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَ إنَّ كَثيراً مِنَ النّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ)(يونس/92).

نكته ديگر اينكه به هنگام كنار رفتن آب دريا وپيدا شدن راه خشكى، قرآن هر

صفحه 132

بخش از آب را به كوه عظيمى تشبيه مى كند وطبعاً نيز جريان چنين بوده است. زيرا خالى شدن مسير بزرگى از آب، سبب مى شود كه آبها بر روى يكديگر انباشته گرد د ونمايى از كوه عظيم پديد آيد; چنانكه مى فرمايد:(فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْق كَالطَّوْدِ العَظيمِ).(شعراء/63)

نكته آخر اين است كه آنچه در جهان هستى صورت مى پذيرد، همگى طبق مشيّت الهى واز قدرت او سرچشمه مى گيرد واگر آن قدرت لايزال وآن مشيّت بزرگ نباشد، اسباب طبيعى كار ساز نخواهند بود. با اعتراف به اين مسأله ياد آور مى شويم كه اراده موسى وزدن عصا بر آب، در كنار رفتن آبها وپيدايش راه خشكى مؤثّر بوده است. در غير اين صورت چه لزومى داشت كه خدا فرمان دهد كه عصا را به دريا بزند تا راه گشوده شود. شايد به كار بردن حرف «فاء» در جمله (فَانْفَلَقَ) پس ازجمله(أنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ البَحْر)اشارتى به همين نكته باشد.

هجرت بنى اسرائيل از مصر

حكومت طولانى وخونبار فرعون باغرق در دريا سپرى شد وفرزندان اسرائيل پس از يك محنت طولانى توانستند با عبور از دريا، استقلال وآزادى خود را باز يابند. اكنون اين قسمت را ياد آور مى شويم:

1ـ (كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنّات وَعُيُون) .

2ـ (وَ زُرُوع وَمَقام كَرِيم) .

3ـ (و نَعْمَة كانُوا فِيها فاكِهينَ) .

4ـ (كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرينَ) .

5ـ (فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الأرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرينَ) .

6ـ (وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنى إسرائيلَ مِنَ العَذابِ المُهينِ) .

7ـ (مِنْ فِرْعَوْنَ إنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ المُسْرِفينَ)(دخان/25ـ31).

صفحه 133

8ـ (وَ أَوْرَثْنَا القَوْمَ الّذينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الأرْضِ وَ مَغارِبَهَا الّتى بارَكْنا فيها وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الحُسْنى على بَنى إسْرائيلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ)(اعراف/137).

9ـ (وَ لَقَدْ بَوَّأْنا بَنى إسْرائيلَ مُبَوّأَ صِدْق وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطِّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتّى جاءَهُمُ العِلْمُ إنَّ رَبَّكَ يَقضى بَيْنَهمْ يَوْمَ القِيامَةِ فيما كانُوا فيهِ يَخْتَلِفُونَ) (يونس/ 93).

10ـ (وَ قُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِى إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الاخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفاً)(اسراء/104)

ترجمه آيات

1ـ چه باغها و چشمه ها،

2ـ وچه كشتزارها وبناها وساختمانهاى رفيع،

3ـ وناز ونعمتى كه در آن غرق بودند، ترك كردند.

4ـ آنها را به ديگران واگذار نموديم.

5ـ براى مرگ آنان آسمان وزمين نگريست ومهلت داده نشدند.

6ـ بنى اسرائيل را از عذاب ذلّتبار نجات داديم.

7ـ از دست فرعون كه متكبر ومسرف بود.

8ـ گروهى را كه قبلاً به استضعاف كشيده شده بودند، وارث شرق وغرب زمين كه بركت بخشيده بوديم، گردانيديم. ونعمت خود را در باره بنى اسرائيل به خاطر شكيبايى آنان كامل نموديم وآنچه را فرعون وقوم او ساخته بودند وآنچه را بالا برده بودند، نابود كرديم.

9ـ ما بنى اسرائيل را در جايگاه راستين جاى داديم واز نعمتهاى پاكيزه به آنان روزى داديم. آنان در باره (رسالت پيامبر خاتم) اختلاف

صفحه 134

نكردند تا آن زمانى كه بر ايشان يقين حاصل شد واز روى لجاج آن را انكار كردند. خداى تو در ميان آنان در روز قيامت، در آنچه اختلاف مى كردند داورى خواهد كرد(يونس/93).

10ـ به بنى اسرائيل گفتيم: در زمين معهود سكونت گزينيد. آنگاه كه وعده ديرين آمد همه شماها رامى آوريم.

تفسير موضوعى آيات

ملّتى كه ساليان دراز باتمدن چشمگير وخيره كننده اى بر سرزمين مصر حكومت مى كردند، در كام امواج دريا فرو رفتند.كاخهاى رفيع ومنازل دلپذير وباغها وكشتزارهاى زيبا از سكنه خالى گشت. اين وضع رقّتبار نتيجه اعمال زشت صاحبان اين مناطق بود. قرآن پس از تشريح اين مناظر زيبا ومنازل بى صاحب چنين مى فرمايد:(فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الأرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرينَ) .

آنان به ديار نابودى فرستاده شدند، ولى بنى اسرائيل از عذاب ذلّتبار فرعون مسرف نجات يافتند; چنانكه مى فرمايد: (وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنى إسرائيلَ مِنَ العَذابِ المُهينِ *مِنْ فِرْعَوْنَ إنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ المُسْرِفينَ) .

جمله (فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الأرْضُ )بيانگر نكته اى است وآن اينكه آسمان وزمين بر سرزمين آنان مشرف بود واگر هم دانا وبينا بود، باز گريه نمى كرد. زيرا مى دانست كه فرعونيان مستحق چنين عذاب وكيفرى بودند. البته احتمال دارد مقصود، اهل آسمان وزمين باشد.

مطلب ديگر اينكه در آيات سوره دخان مى گويد: (كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرينَ) . ضمير مؤنث در (وَ أَوْرَثْناها) به نعمت ومصاديق آن، كه كشتزار وباغ وچشمه سار است، باز مى گردد. وظاهر آيه اين است كه اين قسمت از زندگى آل فرعون،صحيح وسالم ماند ونصيب ديگران شد.

در حالى كه از آيات سوره اعراف استفاده مى شود كه مجموع مصنوعات فرعونيان به دست نابودى سپرده شد; چنانكه مى فرمايد:( وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ

صفحه 135

فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ) در اين صورت اين اختلاف را چگونه مى توان بر طرف كرد؟

براى رفع اختلاف مى توان گفت: مقصود از آيه اوّل، كه حاكى از بقاى نعمتهاست، همان مناظر طبيعى وباغها وكشتزارها بوده وحتّى مقصود از مقام كريم(جايگاه زيبا) همان مناظر دلپذير خدا دادى است.

خلاصه اينكه آنچه مربوط به طبيعت بود، باقى ماند وديگران وارث آن شدند، در حالى كه در آيه دوم از نابودى آنچه فرعون و قوم او مى ساختند ويا سقفهايى كه بالا مى بردند گزارش مى دهد. قهراً اين قسمت از آيه مربوط به مصنوعات ومظاهر تمدن فرعونيان مى باشد; به گواه اينكه در آيه دوّم (يَصْنَعُ فِرْعَوْن) و (يَعْرِشُونَ) به كار رفته است.

به هر حال خدا داده ها باقى ماند وآنچه از مظاهر تمدن استكبارى فرعونيان بود، نابود شد.

آيا بنى اسرائيل بار ديگر به مصر باز گشتند؟

آيه چهارم از سوره دخان ياد آور مى شود كه سرزمين سرسبز آل فرعون را ديگران وارث شدند:(كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرينَ).

اكنون سؤال مى شود مقصود از اين «قوم آخرين» كيست؟ گاهى گفته مى شود كه خود بنى اسرائيل است كه پس از نابودى فرعون به مصر باز گشتند واز آنها بهره گرفتند.

ولى اين نظر چندان استوار نيست ومقصود از «قوم آخرين» يا بازماندگان آل فرعون از زنان وكودكان است كه در دريا غرق نشدند وبه خاطر ناتوانى در سپاه فرعون شركت نكردند وشايد هم دست آنان به خون بنى اسرائيل آلوده نشده بود، ويا گروه ديگرى است كه بعدها به مصر آمدند وآن سرزمينهاى وسيع را تصرّف كردند. به هر

صفحه 136

حال بسيار بعيد است كه مقصود از «قوماً آخرين» بنى اسرائيل باشند. به گواه اينكه يك آيه پس از آنان مى گويد: (وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنى إسرائيلَ مِنَ العَذابِ المُهينِ). واگر مقصود از قوم آخرين، بنى اسرائيل بود،مقتضاى بلاغت اين بود كه بگويد:«وَأورَثناها بنى إسرائيل» ودر آيه بعد بگويد:(وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنى إسرائيلَ مِنَ العَذابِ المُهينِ).

از اين بيان روشن مى شود كه مقصود از (مَشارِقَ الأرْضِ وَ مَغارِبَهَا ) كه در نخستين آيه اعراف آمده، شرق وغرب ارض موعود«فلسطين» است، نه مصر. وخداوند ياد آور مى شود كه قوم مستضعف از چنگال استضعاف بيرون آمدند ودر آن سرزمين موعود سكنى گزيدند وبر سرتاسر آن استيلا يافتند:

(وَ أَوْرَثْنَا القَوْمَ الّذينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الأرْضِ وَ مَغارِبَهَا الّتى بارَكْنا فيها وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الحُسْنى على بَنى إسْرائيلَ بِما صَبَرُوا ).

در اين آيه دو گواه است كه مقصود از شرق وغرب ارض، همان سرزمين فلسطين است. يكى كلمه «باركنا» است كه قرآن آن را در آيه ديگر در مورد سرزمين شام وفلسطين به كار برده است; چنانكه مى فرمايد:

(سُبْحانَ الّذى أسرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ المَسْجِدِ الحَرامِ إلَى المَسْجِدِ الأقْصَى الّذى بارَكْنا حَوْلَهُ)(اسراء/1). «منزه است خدايى كه بنده خود را نيمه شب از مسجد الحرام به مسجد الأقصى كه به اطراف آن بركت بخشيديم برد».

شاهد ديگر جمله (وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الحُسْنى) است. يعنى به وعده خود جامه عمل پوشانيديم واز قوه به فعليّت رسانيديم. چون موسى به بنى اسرائيل وعده بازگشت به سرزمين موعود را داده بود; چنانكه آيه ياد شده در زير به نوعى از آن حكايت مى كند:(يا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ المُقَدَّسَةَ الّتى كَتَب اللّهُ لَكُمْ) (مائده/21). «اى قوم به سرزمين مقدّسى كه براى شما مقدّر شده است داخل شويد».

از اين بيان روشن مى شود كه مقصود از جايگاه صدق(مبدأ صدق) كه قرآن از

صفحه 137

آن حكايت مى كند،همين سرزمين فلسطين است. علّت اينكه آن را جايگاه راستين توصيف كرده است، اين است كه چون وعده راستين بوده، طبعاً سرزمين نيز راستين خواهد بود; چنانكه مى فرمايد: (وَ لَقَدْ بَوَّأنا بَنى إسْرائيلَ مُبَوّأَ صِدْق وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطِّيِّباتِ) .

و همچنين ممكن است توصيف آن سرزمين به صدق (راستين) از اين جهت باشد كه سرزمين فلسطين همه آنچه را انسان از يك سرزمين آباد انتظار دارد، واجد بود. زيرا مقصود از كلمه صدق، آنگاه كه به چيزى به آن اضافه شود ، مانند وعده صدق، سخن صدق و... اين است كه مضاف (وعده، سخن و...) همه آنچه را از آن انتظار مى رود، داراست.

از اين نيز روشن مى شود كه مقصود از «ارض» در جمله (وَ قُلْنا لِبَنى إسْرائيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ) همان سرزمين فلسطين است. ولى در پايان آيه ياد آور مى شود كه آنگاه كه وعده آخرت پيش آمد همه شماها بار ديگر باز مى گرديد; چنانكه مى فرمايد:(وَ قُلْنا لِبَنى إسْرائيلَ اسْكُنُوا الأرْضَ فَإذا جاءَ وعْدُ الآخِرَةِ جِئْنابِكُمْ لَفيفاً).

لفيف در لغت عرب به معنى به هم پيچيدگى وفشردگى است. اكنون بايد ديد مقصود از اين كلمه چيست؟آيا مقصود اين است كه همگان محشور مى شويد ويا مقصود اين است كه همگان بدون امتياز به پيشگاه خدا حاضر مى شويد ويا احتمال سوّمى نيز هست وآن اينكه مقصود از وعده آخرت، وعده باز پسين الهى نباشد، بلكه مقصود همان وعده دوّم است كه درآغاز سوره اسراء آمده است; چنانكه مى فرمايد:

(إنْ أحْسَنْتُمْ أحْسَنْتُمْ لأنْفَسِكُمْ وَإنْ أَسَأتُمْ فَلَها فَإذا جاءَوَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَ لِيَدْخُلُوا المَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أوّلَ مَرَّة وَ لِيُتَبِّروا ما عَلَوا تَتْبيراً)(اسراء/7).

اگر نيكى واحسان كرديد به خود كرديد واگر بدى وستم كرديد باز به خود

صفحه 138

كرديد. آنگاه كه وعده اخير فرا رسيد (مردان قوى ونيرومند) آثار خوف واندوه را بر چهره شما آشكار مى سازند وبه بيت المقدس، مانند بار نخست، وارد مى شوند وبر آنچه تسلّط يابند آن را ويران مى كنند».

خلاصه اينكه هر گاه مقصود از جمله (جِئْنا بِكُمْ لَفيفاً) همان معنى اوّل باشد، يعنى حشر دسته جمعى بنى اسرائيل در روز قيامت، هرگز با آيه اى كه گواهى مى دهد كه افراد به طور منفرد محشور مى شوند، منافات نخواهد داشت; چنانكه مى فرمايد:(وَ كُلّهُمْ آتيه يَوْم القيامة فَرداً) (مريم/95):«همگى منفرد به سوى خدا مى آيند» زيرا مقصود از منفرد اين است كه هيچ كس به فكر ديگرى نبوده وهركس به فكر خويش مشغول است. چنانكه مى فرمايد:(وَلِكُلِّ امْرِى مِنْهُمْ يَوْمَئِذ شَأنٌ يُغْنيهِ) (عبس/37):«هر انسان در روز قيامت به كار خود مشغول است وبه ديگران كارى ندارد».

***

6 خروج از مصر و ورود به

صحراى سينا

لطف الهى شامل حال بنى اسرائيل شد واز آن زندگى ذلّتبار رهايى يافتند ودست آل فرعون از آنان كوتاه شد. اكنون بايد زندگى جديدى را در اين سوى آب آغاز كنند ومسلّماً فرود يك جمعيت انبوه بر يك سرزمينى كه در آن وسيله زندگى چندانى فراهم نبود، خالى از مشكلات مادى ومعنوى نخواهد بود; خصوصاً اينكه افكار مصريان يعنى بت پرستى، در اين بخش از سرزمين رواج داشت ورسوبات بت پرستى موجود در اذهان قوم موسى مايه گرايش به چنين افكارى بود.

صفحه 139

مشكل ديگر اين بود كه براى اين گروه در آن سرزمين، خانه و آشيانه، زراعت و كشتزار، و كار وكسب وجود نداشت. حرارت خورشيداز يك طرف، نبودن آب كافى از طرف ديگر، فقدان غذاى لازم از طرف سوّم آنان را رنج مى داد. ازاين جهت به موسى روى آوردند واز او خواستند كه در اين مورد چاره اى بينديشد. قرآن اين بخش از زندگى آنان را چنين بيان مى كند:

1ـ (وَ جاوَزْنا بِبَنى إسْرائيلَ البَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْم يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنام لَهُمْ قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ).

2ـ (إنَّ هؤلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فيهِ وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ).

3ـ (قالَ أَغيْرَ اللّهِ أَبْغِيكُمْ إلهاً وَ هُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى العالَمينَ) (اعراف/ 138ـ140).

4ـ (...وأَوْحَيْنا إلى مُوسى إذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناس مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ المَنَّ وَ السَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ)(اعراف/160).

5ـ (وَ إذِ اسْتَسقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناس مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّهِ وَلاتَعْثَوْا فى الأرضِ مُفْسِدينَ) (بقره/60).

6ـ (وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ المَنَّ وَ السَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لكنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ)(بقره/57).

7ـ (يا بَنى إسْرائيلَ قَدْ أَنْجَيناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَ واعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الأيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُم ُ المَنَّ وَالسَّلْوى).

8ـ (كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ لاتَطْغَوْا فيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبى وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبى فَقَدْ هَوى).

صفحه 140

9ـ (وَ إنّى لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى). (طه/80ـ82)

ترجمه آيات

1ـ بنى اسرائيل را از دريا عبور داديم. به قومى رسيدند كه بتها را مى پرستيدند. گفتند:اى موسى براى مانيز خدايى (محسوس) مانند خدايان آنان قرار ده. موسى گفت:شما افراد نادانى هستنيد.

2ـ اين گروه وآيين آنان تباه است واعمال آنان باطل وبى ثمر مى باشد.

3ـ آيا غير از خدا براى شما خدايى معرفى كنم، در حالى كه او شما را بر جهانيان برترى بخشيد.

4ـ آنگاه كه موسى براى قوم خود آب طلبيد، گفتيم: عصاى خود را بر سنگى بزن، ناگهان از آن دوازده چشمه جوشيد. هر گروهى آبشخور خود را دانست وبه وسيله ابر بر آنان سايه افكنديم وبر آنان «منّ» و براى«سلوى» فرو فرستاديم. («منّ» شيره درخت ويا عسل ويا نوعى ماده قندى و«سلوى» يك نوع پرنده بود.) از روزيهاى پاكيزه اى كه به شما داديم، مصرف كنيد. ما به شما ستم نكرديم. اين شماها بوديد كه به خود ستم روا داشتيد.

5ـ به ياد آر موقعى كه موسى براى قوم خود آب طلبيد. گفتيم: با عصاى خود به سنگ بزن. ناگهان دوازده چشمه از آن جوشيد. هر گروهى آبشخور خود را دانست، از روزيهاى خدا بخوريد وبنوشيد ودر روى زمين فساد نكنيد.

6ـ به وسيله ابر بر شما سايه افكنديم. «من»و «سلوى» بر شما فرود آورديم. بخوريد از روزيهاى پاكيزه اى كه به شما عطا نموديم. ما به شما ستم نكرديم، شما بوديد كه به خود ستم نموديد.

7ـ اى بنى اسرائيل ما شما را از دشمنتان نجات داديم وسمت راست طور(1) را به شما وعده كرديم. «من» و«سلوى» را بر شما فرو

1 . (جانب الطور الأيمن) همان وادى ايمن است كه موسى به هنگام بازگشت از مدين به طرف مصر، نور الهى را به صورت آتش در درخت ديد.

صفحه 141

فرستاديم.

8ـ از روزيهاى پاكيزه اى كه نصيب شما كرديم بخوريد وسركشى نكنيد كه گرفتار خشم مى شويد. هر كسى كه گرفتار خشم من شد تباه گشت.

9ـ ومن آن كس را كه به سوى من رو آورد وعمل صالح انجام دهد، سپس هدايت پذيرد(بر هدايت پيشين باقى مى ماند) خواهم بخشيد.

تفسير موضوعى آيات

شايسته گروهى كه ساليان دراز زندگى ذلّتبارى داشتند وسپس مشمول لطف الهى شدند، به گونه اى كه از دريا عبور كردند وكف پاى آنان تر نشد، اين بود كه پيوسته سپاسگزار درگاه الهى باشند وجز او كسى را نخوانند، بلكه آستين بالا بزنند وديگران را از چنگال بت پرستى نجات دهند. زيرا با ديدگان خود ديدند كه چگونه پروردگار جهان با فضل وكرم خود آنان را نجات داد ودشمن را در دل دريا غرق كرد. هيچ معجزه اى بالاتر از اين نمى شود كه از وسط دريا عبور كنند، بدون آنكه حتّى يك نفر از آنان آسيب ببيند ودر مقابل، دشمن از پشت سر آنان بيايد وهلاك گردد.

شايسته اين گروه اين بود كه از موسى سپاسگزار باشند وپيوسته مطيع او شوند. امّا متأسفانه زندگى طولانى در ميان بت پرستان دگرگونى خاصى در روان آنان ايجاد كرده وبت پرستى در اعماق قلوبشان ريشه دوانيده بود.از اين جهت گاه وبيگاه اين روح جوانه مى زد وخود را نشان مى داد. در گذشته نيز ياد آور شديم كه همه قوم موسى به وى ايمان نياوردند وسران قوم موسى دل به او نبسته بودند. هر چند به ظاهر با او بودند وهمراه او حركت كردند. اينك آيه اى كه اين حقيقت را روشن مى سازد:

(فَما آمَنَ لِمُوسى إلاّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْف مِنْ فِرْعَونَ وَ مَلائِهِمْ أنْ يَفْتِنَهُمْ) (يونس/83): «به موسى جز گروهى از فرزندان قوم او، در حالى كه از فتنه فرعون وسران قوم خويش واهمه داشتند، ايمان نياوردند».

صفحه 142

آنان در اين سرزمين فرود آمدند وبا گروهى روبرو شدند كه بتهايى را مى پرستيدند. رو به موسى كردند وگفتند:همان طور كه آنها خداى محسوس دارند، ما هم بايد چنين خدايى داشته باشيم واو را پرستش كنيم! اين ابلهان فكر نكردند كه آن كس كه آنان را نجات داد خداى واقعى بود نه اين بتها در غير اين صورت فرعون وسپاهيان او نيز نجات مى يافتند. لذا موسى آنان را جاهل ونادان خواند: چنانكه مى فرمايد:(وَ جاوَزْنا بِبَنى إسْرائيلَ البَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْم يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنام لَهُمْ قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ).

سپس ياد آور شد كه اين گروه بت پرست، مانند ديگر بت پرستان نابود مى شوند واعمال وكردار آنان بى فايده است. آنگاه افزود:آيا شرم نمى كنيد واز من مى خواهيد كه براى شما خدايى جز او معرفى كنم، در حالى كه خداى شما نعمت خود را بر شما ارزانى داشته وبر جهانيان برترى بخشيده ا ست;چنانكه مى فرمايد:

(إنَّ هؤلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فيهِ وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ *قالَ أَغيْرَ اللّهِ أَبْغِيكُمْ إلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى العالَمينَ).

يك مرد يهودى به هنگام نبردهاى جمل و صفين و يا پس از آن به امير مؤمنان اعتراض كرد و گفت: پس از در گذشت پيامبرتان، بيست و پنج سال صبر كرديد سپس برخى از شما برخى ديگر را كشت.

امام در پاسخ فرمود: بلى، اما شما هنوز پاهايتان از گل دريا خشك نشده بود كه به بت پرستى گراييديد و به موسى گفتيد: (اجْعَلْ لَنَا إِلهاً كَما لَهُم آلِهَة) (1).

نعمتهاى الهى بر بنى اسرائيل در بيابان

آيه اى كه گذشت،بيانگر اين است كه خدا بنى اسرائيل را بر جهانيان برترى

1 . مجلسى: بحار 13: 176، نقل از كتاب تفسير ثعلبى.

صفحه 143

بخشيده است: (وَ هُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى العالَمينَ)مقصود اين نيست كه به يكايك آنان برترى داده است، بلكه مقصود اين است كه امّت بنى اسرائيل ويژگيهايى داشتند كه اين ويژگيها را ديگران نداشتند ويكى از اين ويژگيها اين است كه در آن بيابان گرم وفاقد وسايل زندگى، خدا همگان را مشمول لطف خود قرار دادو هم آب وهم سايبان وهم غذاى متناسب در اختيارشان نهاد.

امّا آب: خدا فرمان داد كه موسى بار ديگر با عصاى خود معجزه بيافريند وبا كوبيدن آن بر يك صخره، چشمه هايى نمايان گردد وهرگروهى از يكى از آن چشمه ها آب بنوشند. زيرا هر طايقه اى از قوم بنى بنى اسرائيل به حكم آيه (وَقَطَّعْناهُمْ اثْنَتَى عَشرَة أسباطاً أُمَماً) (اعراف/160):«ما آنان را به دوازده طايفه تقسيم كرديم» براى خود اجتماع خاصى داشت وبراى اينكه تزاحمى در بهره گيرى از آب وجود نيايد، دوازده چشمه وهر چشمه به قبيله اى اخصاص يافت. چنانكه مى فرمايد: (وأَوْحَيْنا إلى مُوسى إذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناس مَشْرَبَهُمْ ).

امّا سايبان ورهايى از گرماى سوزان خورشيد: به دستور خدا ابرهاى متراكم بر بالاى سر آنان قرا ر گرفت كه مانع از تابش مستقيم خورشيد گرديد; چنانكه خداوند در دومورد مى فرمايد:(وَظَلَّلْنا عَلَيهِمُ الغَمامَ)،(وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الغَمامَ).

امّا مسأله تأمين غذا: در دو مورد ياد آور مى شود كه منّ وسلوى براى آنان فرستاديم:(وَ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ المَنَّ وَ السَّلْوى)، (وَ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ المَنَّ وَ السَّلْوى).

خداوند اين دو ماده غذايى را غذاى پاكيزه توصيف كرده ومى فرمايد: (كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُم) حالا «من» و«سلوى» چيست؟ در ميان مفسران در آن اختلاف است، ولى همگى اتّفاق نظر دارند كه «من» غذايى بود كه جنبه قندى داشت، مثل عسل يا شيره درختان. و«سلوى» پرنده اى بود كه نياز پروتئينى بدن را بر طرف مى كرد وهر دو به صورت روز نو و روزى نو، به دست آنها مى رسيد. حالا

صفحه 144

وسيله نزول آن دو چه بود، در كتابهاى تفسير اقوال گوناگونى آمده است.

با اينكه خدا آنان را غرق در نعمت خود نمود، ولى ياد آور مى شود كه مبادا فزونى نعمت آنان را به طغيان وگناه بكشد; چنانكه مى فرمايد:( وَ لاتَطْغَوْا فيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبى وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبى فَقَدْ هَوى).

ضمير «فيه» به «أكل» بر مى گردد ومقصود از طغيان در «اكل» كفران نعمت است كه بعدها دچار آن شدند وبه موسى گفتند:اين غذاى يكنواخت براى ما كافى نيست، از خدا بخواه تا آن را عوض كند. توضيح آن بعداً خواهد آمد.

خداوند در آيه 81 سوره طه نويد مى دهد كه بنى اسرائيل در سمت راست «طور» ملاقاتى خواهند داشت. مقصود از آن همان «الوادى الايمن» است كه موسى به هنگام بازگشت از مدين، نور خدا را به صورت آتش در نقطه بلندى ديد. توضيح اينكه، از اين نقطه در قرآن به صورتهاى مختلف تعبير شده است:

1ـ (فَلَمّا أتاها نُودِىَ مِنْ شاطئ الوادِ الأيْمنِ فى البُقْعَةِ المُبارَكَةِ...) (قصص/30)

2ـ (إذْ ناداهُ ربُّهُ بِالوادِ المقدَّسِ طُوىً). (نازعات/16)

3ـ (وَ نادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الأيْمَنِ وقَرَّبْناهُ نَجِيّاً). (مريم/52)

4ـ ( يا بَنى إسْرائيلَ قَدْ أنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدوِّكُمْ وواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الأيمنَ...). (طه/80)

مقصود از طور ايمن همان نقطه اى است كه نور خدا در آن تجلّى كرد وهمان نقطه نيز ميقاتى مجدد براى بنى اسرائيل براى دريافت تورات بود كه آيه (وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّور الأيْمَن) از آن نويدمى دهد.

پيش از آنكه به تشريح نزول تورات بپردازيم، اجمالاً فهرست حوادث اين بخش از زندگى موسى را با بنى اسرائيل ياد آور مى شويم. در اينجا سه حادثه مهم

صفحه 145

رخ داده است:

1ـ نزول تورات بر موسى.

2ـ درخواست رؤيت خدا از جانب برگزيدگان بنى اسرائيل.

3ـ بازگشت بنى اسرائيل به بت پرستى در غياب موسى.

آيات اين سه موضوع در قرآن به طور پيوسته وارد شده است، ولى چون بناى ما بر تفسير موضوعى است، آيات هر بخش را جداگانه مى آوريم.آنگاه كه از اين سه موضوع فارغ شديم، باقيمانده تاريخ زندگى موسى را با بنى اسرائيل پى مى گيريم. اكنون به بيان آيات مربوط به نزول تورات مى پردازيم:

1 نزول تورات بر موسى در ميقات

آيات موضوع

1ـ (وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثينَ لَيْلَةً وَ أتْمَمْناها بِعَشْر فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أرْبَعينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لأخيهِ هارُونَ اخْلُفْنى فى قَوْمى وَ أصْلِحْ وَ لاتَتَّبِعْ سَبيلَ المُفسِدينَ).

2ـ(قالَ يا مُوسى إنِّى اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النّاسِ بِرِسالاتى وَ بِكَلامى فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَ كُنْ مِنَ الشّاكِرينَ).

3ـ (وَكَتَبْنا لَهُ فى الألْواحِ مِنْ كُلِّ شَىْء مَوْعِظَةً وَ تَفْصيلاً لِكُلِّ شَىْء فَخُذها بِقُوَّة وَ أْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأحْسَنِها سَأُوريكُمْ دارَ الفاسِقينَ) (اعراف/ 142، 144ـ 145)

صفحه 146

4ـ (وَ إذْ آتَيْنا مُوسَى الكِتابَ وَ الفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ). (بقره/53)

5ـ (إنّا أنْزَلْنَا التَّوراةَ فيها هُدًى وَ نُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَبِيُّونَ الّذينَ أسْلَمُوا لِلّذينَ هادُوا وَالرّبَّانِيُّونَ والأحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداء...). (مائده/44)

6ـ (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الكِتابَ مِنْ بَعْدِ ما أهْلَكْنَا القُرونَ الأُولى بَصائرَ للنّاسِ وَهُدًى وَ رَحْمَةً لعَلّهُمْ يَتَذَكَّرونَ). (قصص/43)

ترجمه آيات

1ـ با موسى سى شب وعده قرار نهاديم. چون وعده به پايان رسيد، ده شب ديگر بر آن افزوديم تا اينكه زمان وعده پروردگارش به چهل شب انجاميد. موسى (پيش از حركت به ميعادگاه) به برادر خود هارون گفت: جانشين من در قوم من باش و راه صلاح را پيش گير واز اهل فساد پيروى مكن.

2ـ خداوند گفت:اى موسى من تو را به واسطه رسالتهاى خود (دستورات دينى) كه در اختيار تو نهاده ام و با تو سخن گفتنم، بر مردم برترى بخشيدم. آنچه را به تو دادم، دريافت كن واز شاكران باش.

3ـ براى او در الواح، در باره هر موضوعى اندرزى نوشتيم واز هر چيز بيان كرديم.پس (اى موسى) آن را با جدّيّت بگير وبه قوم خود بگو: به آن به نيكوترين وجه عمل كنند. به همين زودى جايگاه فاسقان را به شما نشان خواهم داد.

4ـ به ياد آر آنگاه كه به موسى كتاب وفرقان داديم، شايد آنان هدايت شوند.

5ـ ما تورات را كه در آن هدايت ونور است، فرو فرستاديم تا به وسيله تورات، پيامبران كه تسليم حكم خداوند هستند براى يهود حكم كنند و نيز دانشمندان الهى وبرگزيدگان از آنان، به خاطر آنچه از كتاب خدا حفظ كرده اند داورى كنند واين گروه اخير به خاطر اينكه حافظان

صفحه 147

كتاب الهى مى باشند، شاهدان برآنند.

6ـ پس از آنكه اقوام پيشين را هلاك كرديم، به موسى كتاب را، كه در آن بصيرتها وهدايت ورحمت براى مردم است، نازل نموديم تا مردم متذكر شوند.

تفسير موضوعى آيات

موسى از جانب خدا مأموريت يافت كه سى شبانه روز از قوم خود جدا شود ودر جايگاه خاصى به نام طور اقامت گزيند. از نظر بسيارى از مفسران اين سى شب مجموع ماه ذيقعدة الحرام بود. او براى اينكه قوم خود را بى سرپرست نگذارد، برادرش هارون را به جانشينى خود تعيين كرد وگفت:در اصلاح قوم بكوش ومبادا از مفسدان پيروى كنى يعنى كسانى كه از خط توحيد منحرف شده وبه بت پرستى گرايش پيدا كنند. تو گويى مى دانست كه در غياب او چه رويدادى رخ مى دهد. آنگاه كه سى شب تمام شد، دستور آمد كه ده شب ديگر نيز بايد در ميقات اقامت گزينى. سرانجام چهل شبانه روز آنجا ماند والواح تورات را دريافت كرد وبه سوى قوم خود باز گشت.

خداوند مى فرمايد:(وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثينَ لَيْلَةً وَ أتْمَمْناها بِعَشْر فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أرْبَعينَ لَيْلَةً وَ قالَ مُوسى لأخيهِ هارُونَ اخْلُفْنى فى قَوْمى وَ أَصْلِحْ وَ لاتَتَّبِعْ سَبيلَ المُفسِدينَ).

ممكن است سؤال شود كه چرا به موسى امر شد كه مدّتى در ميقات بسر ببرد و آنگاه تورات را دريافت كند؟ شايد نكته آن اين باشد كه اتصال با جهان وحى ودريافت يك كتاب كامل وشنيدن سخن خدا آمادگى روحى خاصى لازم دارد واين آمادگى براى انسان به هنگام زندگى در ميان مردم وآميزش با آنها كمتر دست مى دهد. اين نوع آمادگيهاى روحى در وحدت وعزلت، آنگاه كه انسان به دور از مردم زندگى مى كند ،پديد مى آيد. از اين جهت موسى چهل شبانه روز به پرستش

صفحه 148

حق اشتغال يافت وسپس آمادگى آن را پيدا كرد كه طرف ومخاطب وحى الهى قرار گيرد وكتاب عظيمى را از الواح تورات دريافت كند.

ازاين بيان روشن مى شود كه چرا قرآن روى شب تكيه مى كند، نه روز (ثلاثين ليلة). اين به خاطر آن است كه انسان در شب به خاطر انقطاع از مردم ومشاغل روزانه، صفاى بيشترى پيدا كرده وزمينه براى دريافت پيامهاى الهى فراهم تر است. زيرا فرض اين است كه هيچ نوع مشغوليتى از خارج توجّه انسان را به خود جلب نمى كند. از اين جهت آنگاه كه خدا پيامبر را براى انجام مأموريتهاى سنگين موظف مى سازد، دستور مى دهد پاسى از شب را برخيزد ونماز بگزارد وسپس آن را چنين مدلل مى سازد كه ما به همين زودى مأموريت سنگينى را به تو واگذار مى كنيم. (ياأيُّهَا المُزَّمِّلُ *قُمِ اللّيْلَ إلاّ قَلِيلاً...إنّا سَنُلْقى عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقيلاً* إنَّ ناشِئَةَ اللَّيلِ هِىَ أَشَدُّ وَطئاً وَ أَقْوَمُ قيلاً)(مزمل /1ـ6). «اى جامه بر خود پيچيده، شب را، جز اندكى، براى نماز برخيز... ما كلام بسيار سنگين بر تو القا مى كنيم، عبادت در لحظات تاريك شب مايه هماهنگى بيشتر دل با گفتار مى باشد».

در اين آيه نكته ديگرى آمده است و آن اينكه گاهى پيامبران از حادثه اى گزارش مى دادند، ولى حادثه به گونه اى ديگر رخ مى داد. در اينجا موسى به قوم خود از غيبت سى شب گزارش داده بود، در حالى كه به چهل روز انجاميد. واين همان مسأله «بداء» است كه دركلام اماميه به طور مشروح مطرح شده است.

آيات وارد در باره هارون حاكى است كه او مانند موسى، پيامبر بود; چنانكه در سوره طه مى فرمايد:(وَ أشْرِكْهُ فى أمْري)(طه/32):«هارون را در اين رسالت با من شريك كن». خطاب آمد:(قَدْ أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا موسى) (طه/36):«درخواست تو اجابت شد».

اكنون سؤال مى شود با داشتن چنين مقامى چگونه هارون جانشين موسى مى شود با آنكه خود مقام نبوت را دارا بود؟

صفحه 149

پاسخ: موسى علاوه بر مقام نبوت ورسالت، امام مردم نيز بود; يعنى رياست بنى اسرائيل را بر عهده داشت. در حالى كه هارون فقط داراى رسالت ونبوت بود، يعنى پيامى را دريافت نموده بود وبه مردم ابلاغ مى كرد. امّا سرپرستى همه جانبه، كه مربوط به اداره جامعه باشد، نداشت. از اين جهت او را جانشين خود قرار داد. بنابر اين تفسير صحيح «اماماً» در قرآن، و«خليفة» درسنّت همين سرپرستى همه جانبه جامعه است.

قرآن به موسى دستور مى دهد كه فرمانهاى خدا را بگيرد واز سپاسگزاران باشد. آنگاه آن را چنين مدلّل مى كند: ما به تو به وسيله دو چيز مزيّت داده ايم:

1ـ پيامهاى خود را در اختيار تو نهادم وتو رابراى ارسال پيام برگزيدم واين خود افتخارى است كه نصيب تو شده است.

2ـ تو را براى سخن گفتن برگزيدم وبه خاطر اين دو مزيّت، پيامها را بگير وبه مردم برسان.

موسى اين دو امتياز را در مقابل توده مردم داشت، نه در مقابل ديگر پيامبران. زيرا پيامبران الهى در اين دو مزيّت با او يكسان مى باشند. آنها هم پيامهاى الهى را دريافت مى كنند وهم وحى الهى را كه كلام خداست مى شنوند. اينكه برخى از مفسران امتياز دوّم را در مقابل پيامبران قرار داده اند و اينكه خدا در ميان پيامبران تنها با موسى سخن گفته است نه با ديگران، سخنى استوار نيست.(1) زيرا كلام خدا براى خود اقسامى دارد كه در آخر سوره شورى همگى آمده است; چنانكه مى فرمايد:

(وَ ما كانَ لِبَشَر أنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إلاّ وَحْياً أوْ مِنْ وراءِ حْجاب أوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِىَ بِإذْنِهِ ما يَشاءُ إنَّهُ عَلِىٌّ حَكِيمٌ). (شورى /51)

شأن خدا نيست كه با بشرى سخن بگويد، مگر از سه راه:

1 . طبرسى در مجمع البيان ج6،ص472، كلام را به كلام بلاواسطه تفسير كرده وآن را از ويژگيهاى حضرت موسى دانسته است.

صفحه 150

1ـ (إلاّ وَحْياً ): القاى در قلب بدون واسطه.

2ـ (أوْ مِنْ وراءِ حْجاب ): از پشت پرده صدا را بشنود ومتكلم را نبينيد، چنانكه موسى صدا را از شجره شنيد وگوينده را نديد.

3ـ ( أوْ يُرْسِلَ رَسُولاً ): رسولى را بفرستد كه حامل پيام خدا باشد; ما نند امين وحى، جبرئيل.

همان گونه كه ملاحظه مى شود. هر سه مورد از اقسام كلام است وكلام منحصر به شقّ دوم نيست. بنابراين هر گاه خدا يكى از امتيازات موسى را سخن گفتن با او مى داند، در مقابل ديگران است كه شايستگى اين مقام را ندارند، نه در مقابل پيامبران.

در آيه بعدى از ويژگى تورات سخن مى گويد ودر اين مورد دو جمله آمده است:

1ـ (منْ كُلِّ شَىْء مَوْعِظَةً): پند واندرزى از هر چيز.

2ـ ( وَ تَفْصيلاً لِكُلِّ شَىْء):بيانى براى هر چيز.

ظاهراً جمله نخست، ناظر به مسائل اخلاقى است واينكه خدا در تورات مسائل مورد نياز بنى اسرائيل را در امور اخلاقى بيان كرده است.

همچنانكه مقصود از جمله دوّم، احكام الهى يعنى واجبات ومحرمات و مستحبات ومكروهات است كه همگى را بيان كرده است. آنگاه به موسى مى گويد: (خُذْهَا بِقُوَّة). وبه قوم او از طرف موسى مى گويد:( وَ أْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأحْسَنِها).

مقصود از جمله نخست چيست؟ اين تعبير در مورد حضرت يحيى نيز آمده است; آنجا كه خدا به او مى گويد: (يا يَحْيى خُذِ الكِتابَ بِقُوَّة وَ آتَيْناهُ الحُكْمَ صَبِيّاً) (مريم/12). ونيز به بنى اسرائيل اين خطاب شده است. در سوره بقره در دو مورد مى فرمايد:(خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّة...) (بقره/63، 93). بنابراين هم

صفحه 151

موسى وهم قوم وى مأمورند كه كتاب ودستورات خدا را با توان وقدرت بگيرند. حال مقصود چيست؟ در اينجا دو احتمال داده مى شود:

1ـ تورات را در دو بُعد علمى وعملى، يعنى عقيدتى واحكامى بگيرند. به يك بعد اكتفا نكنند وبدانند كه عقيده، بى نياز كننده از عمل نيست واگر اين كار به طول انجامد، چه بسا عقيده را نيز تباه مى سازد.

2ـ تمام دستورات خدا را بگيريد ودر آن تبعيض قائل نشويد واز افرادى نباشيد كه در آيين الهى دست به تفكيك زده، برخى را گرفته وبرخى را رها مى كنند; چنانكه قرآن در باره بنى اسرائيل مى فرمايد:(أَفَتُؤمِنُونَ بِبَعْضِ الكِتابِ وَ تَكْفُرونَ بِبَعض فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إلاّ خِزْيٌ) (بقره/85): «آيا به برخى از كتاب ايمان مى آوريد وبخش ديگر را انكار مى كنيد، كيفر هر كس كه از شما (بنى اسرائيل) اين كار را انجام دهد، چيزى جز ذلّت وخوارى نيست».

مقصود از اينكه قوم موسى بهترين آن را بگيرند چيست؟ چنانكه مى فرمايد: (وَأمُر قَوْمَكَ يأخذوا بأحسنها) گويا ضمير در (بأحسنها) به «امور» بر مى گردد كه از سياق آيه استفاده مى شود. در اين صورت مقصود اين است كه تمام دستورات تورات زيباست، ولى در عين حال در ميان زيباها بايد زيباتر را بگيرند; مثلاً انتقام از دشمن زيباست، ولى عفو از آن زيباتر است.

احتمال دارد «احسن» درا يه مجرّد از معنى تفضيل باشد . يعنى در حقيقت آيه مى فرمايد: در ميان تعاليم تورات زيبا را بگيريد. مثلاً به واجبات عمل كنيد ومحرمات را رها كنيد; چنانكه در جاى ديگر مى فرمايد:(فَبَشِّرْ عِبادِ * الّذينَ يَسْتَمِعُونَ القَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أحْسَنَهُ) (زمر/17ـ 18). «بشارت ده آن گروه از بندگان را كه وقتى سخنان مختلف شنيدند، از سخن خوب پيروى مى كنند».

سرانجام بايد از جمله هاى (مِنْ كُلِّ شيء )و(تفصيلاً لِكُلِّ شَيء) چنين برداشت كرد كه آنچه مورد نياز بنى اسرائيل در مسأله هدايت وتكامل بود، در تورات

صفحه 152

وجود داشت، ولى آن به اين معنا نيست كه كاملترين برنامه ها را، حتى نسبت به امّت ديگر كه پس از امّت موسى آمدند، دارا بوده است.

نيز ياد آور مى شويم كه «كل شيء» در اين آيه ودر آيه اى كه قرآن را توصيف كرده و مى فرمايد:(وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيء) (نحل/89)، امور مربوط به هدايت وتكامل مردم است كه شأن يك كتاب آسمانى است درباره آن سخن بگويد. اما بيان موضوعاتى كه از قلمرو اين هدف بيرون است، در رسالت كتاب آسمانى نيست ولفظ «شيء» شامل آن نيست.

صفات تورات در قرآن

خداوند ياد آور مى شود كه به موسى كتاب وفرقان داديم. مقصود از كتاب، تورات است ومقصود از فرقان همان معجزات وبياناتى بود كه با آن براى اثبات حقانيّت خود برانگيخته شده بود. احتمال دارد مقصود از آن همان تورات باشد; چنانكه قرآن نيز به اين صفت، توصيف شده است: (تَبارَكَ الّذى نَزَّلَ الفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمينَ نَذيراً) (فرقان/1) «بزرگوار است خداوندى كه فرقان را بر بنده خاصّ خود نازل فرمود تا اينكه مردم جهان را بيم دهد».

در آيه بعد سه ويژگى براى تورات بيان شده است:

1ـ (هدى); مايه هاى هدايت است.

2ـ (نور); چراغى است فرا راه مؤمنان.

3ـ (يَحْكُمُ بِهَا النَبِيُّونَ الّذينَ أسْلَمُوا لِلّذينَ هادُوا وَ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبارُ); با تورات سه گروه داورى مى كنند:

1ـ پيامبرانى كه ميان بعثت موسى تا مسيح يا پيامبر اكرم براى هدايت مردم برانگيخته شده اند.

2ـ عالمان الهى.

صفحه 153

3ـ دانشمندان برگزيده از يهود.

بنابراين تورات كتاب تشريعى بنى اسرائيل بود وپيوسته پيامبران بنى اسرائيل به وسيله آن حكم مى كردند.

درآخر آيه ياد آور مى شود كه دانشمندان برگزيده، حافظان تورات وشاهدان بر مضامين آن هستند، ودر مورد اختلاف بايد به آنان مراجعه كرد:(بِمَا اسْتحفظُوا مِنْ كتابِ اللّهِ وكانُوا عَلَيْهِ شُهَداء).

4ـ (بصائِرَ لِلنّاسِ وَ هُدىً وَرَحْمَةً); «مايه هاى بصيرت وبينايى ورحمت خداست».

***

2 درخواست رؤيت خدا

از جانب سران بنى اسرائيل

از مسائل استوار وروشن قرآن، امتناع رؤيت خداست.اين كتاب آسمانى با مسأله رؤيت با تندى خاصّى برخورد كرده است وهركجا پاى رؤيت خدا به ميان آيد، آن را انكار مى نمايد. ازباب نمونه آيات زير را ياد آور مى شويم:

(يَسْألُك أهْلُ الكِتابِ أنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ )(نساء/153). «اهل كتاب در خواست مى كند كه براى آنان كتابى از آسمان فرود آرى (ناراحت مباش) همين گروه از موسى بزرگتر از اين را خواستند وگفتند:خدا را آشكارا به ما نشان بده. پس به خاطر اين سؤال بى مورد صاعقه آنان را گرفت».

قرآن اين درخواست را سفيهانه وابلهانه معرفى مى كند واز زبان موسى، آنگاه

صفحه 154

كه قوم او درخواست رؤيت كردند وصاعقه آنان را كشت، چنين نقل مى كند: (أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنّا) (اعراف/155). «آيا ما را به خاطر كارهايى كه ابلهان انجام داده اند نابود مى كنى».

اين نوع سخن گفتن در باره رؤيت، حاكى از اين است كه قرآن آن را غير ممكن مى داند.

با توجه به اين بايد ديد انگيزه موسى از درخواست رؤيت چه بود؟ آيا حضرت موسى بدون آگاهى از امتناع آن درخواست رؤيت نمود؟ يا اينكه انگيزه ديگرى او را وادار به درخواست رؤيت كرد؟ اينك آيات مربوط به اين بخش:

1ـ (وَ لَمّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنى أَنْظُرْ إلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانى وَ لكِنِ انْظُرْ إلَى الجَبَلِ فَإنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانى فَلَمّا تَجَلّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دكّاً وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إلَيْكَ وَ أَنَا أوَّلُ المُؤمِنينَ). (اعراف/143)

2ـ (وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إيّاىَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنّا إنْ هِىَ إلاّفِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِى مَنْ تَشاءُأَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الغافِرينَ) (اعراف/155).

3ـ ( إذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤمِنَ لَكَ حَتّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذتْكُمُ الصّاعِقَةُ وَأنْتُمْ تَنْظُرُونَ).

4ـ (ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرونَ). (بقره/55ـ56)

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه موسى به ميقات وميعادگاه مشخص آمد وپروردگار با او سخن گفت. موسى گفت:خدايا خود را به من بنما تا به تو بنگرم. خطاب

صفحه 155

آمد، تو نمى توانى مرا ببينى، ولى (براى آزمايش) به كوه بنگر، اگر او بر جاى خود مستقر ماند به زودى مرا مى بينى. وقتى خداى موسى بر كوه تجلّى كرد، آن را متلاشى ساخت. موسى بيهوش افتاد. آنگاه كه به هوش آمد، گفت:بارالها! تو پيراسته وبرتر از رؤيت مى باشى. من به درگاه تو بازگشتم ومن نخستين كسى هستم كه به برترى تو از رؤيت ايمان دارم.

2ـ موسى هفتاد مرد از قوم خود براى ميعادگاه برگزيد. آنان را صاعقه (به جرم درخواست رؤيت خدا با چشم) درگرفت. موسى در اين حال گفت:پروردگارا! اگر مى خواستى آنها ومرا قبل از آمدن به ميقات هلاك مى كردى، آيا ما را به خاطر كار سفيهان هلاك مى كنى؟ اين كار جز فتنه وامتحان تو نيست. در اين امتحان هر كس را بخواهى گمراه وهر كس را بخواهى هدايت مى كنى. تويى سرپرست ومولاى ما. ما را ببخش وبر ما رحم كن تو بهترين آمرزندگانى.

3ـ آنگاه كه به موسى گفتيد:اى موسى ما به رسالت تو از جانب پروردگار ايمان نمى آوريم، مگر اينكه خدا را آشكارا ببينيم، صاعقه شما را آشكارا گرفت در حالى كه مى نگريستيد.

4ـ بعد شما را پس از مرگ زنده كرديم; شايد سپاسگزار باشيد.

تفسير موضوعى آيات

آنچه ذكر شد، آياتى است مربوط به درخواست رؤيت از خدا ; چه از جانب موسى وچه از جانب قوم او . و از صدر اسلام تا كنون اين آيات مورد بحث وبررسى قرار گرفته و منكران و معتقدان به رؤيت، به درخواست موسى استناد كرده اند. جاى شگفتى است كه يك آيه، مستند دو نظريه متضاد باشد واين حاكى از اين است كه در مجموع آيات دقّت كافى نشده واز شيوه تفسير موضوعى بهره گيرى نشده است. اينك ما با توجه به قراين موجود در آيات به تفسير آنها مى پردازيم:

صفحه 156

بنى اسرائيل ودرخواست رؤيت

موسى مدعى بود كه من كلام خدا را مى شنوم واين بار كه به ميقات مى روم، كتابى به همراه خواهم آورد. از آنجا كه او از طبيعت قوم خود، كه لجاج وعناد است، آگاهى كامل داشت، هفتاد نفر برگزيد تا شاهد جريان باشند. يعنى هم تكلّم خدا را با موسى بشنوند وهم نزول تورات را مشاهده كنند. طبعاً اين هفتاد نفر از برگزيدگان قوم او بودند كه آمار آنها به هفتصد(1) هزار مى رسيد. وقتى همگان به ميقات آمدند وتكلّم خدا را با موسى احساس كردند، در اين موقع روح لجاجت وجهالت آنها گل كرد وگفتند: ما به اين كار اكتفا نمى كنيم، مگر اينكه خدا را به چشم خود ببينيم وچون در اين كار لجاجت واصرار ورزيدند، صاعقه آنها را هلاك نمود; چنانكه مى فرمايد: (وَ إذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤمِنَ لَكَ حَتّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذتْكُمُ الصّاعِقَةُ وَ أنْتُمْ تَنْظرونَ) (بقره/55).

ونيز مى فرمايد:(...فَقالُوا أَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ) (نساء/153).

اين دو آيه حاكى است كه پس از درخواست رؤيت حسى، صاعقه آسمانى آنان را كشت. از اين طريق مى توان اجمال آيه ديگر را بر طرف كرد. آيه اى كه حاكى از استيلاى «رجفه» بر قوم موسى است. رجفه هر چند به معنى لرزه شديد است، ولى معلول صاعقه بوده كه به دنبال آن لرزش شديدى بر آنها مستولى شد. از مقايسه اين دو آيه مى توان گفت: نزول «رجفة» پس از صاعقه به دنبال سؤال رؤيت بوده است; هر چند در خود اين آيه از علّت نزول صاعقه نامى برده نشده است; چنانكه مى فرمايد: (وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ...).

درخواست لجوجانه بنى اسرائيل سبب شد كه آنان مشمول قهر خدا شوند

1 . توحيد صدوق، ص121ـ122.

صفحه 157

وجسدهاى بى جان آنان در مقابل چشمهاى موسى به زمين افتاد.

در چنين شرايط موسى چهار مطلب را مطرح كرد وبا خداى خود چنين گفت:

1ـ اگر مشيّت الهى بر اين تعلّق گرفته بود كه آنها نابود شوند،اى كاش اين كار قبل از ميقات ودر مقابل ديدگان خود بنى اسرائيل انجام مى گرفت. زيرا من چگونه به سوى قوم خود برگردم واز كشته شدن هفتاد نفر گزارش دهم وبگويم كه آنها به خاطر عناد ولجاج، مشمول قهر الهى شدند. چنانكه مى فرمايد:(قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إيّاىَ ). «اى كاش آنها ومرا قبلاً نابود مى كردى».

در اينجا اين سؤال مطرح مى شود كه صاعقه تنها دامنگير اصحاب موسى شده بود نه خود موسى، پس چرا در اين پيشنهاد خود را نيز بر آنان عطف مى كند: (لَوْشِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إيّاىَ ).

پاسخ اين است كه هرچند صاعقه دامنگير او نشده بود، ولى اگر موسى با همان حال به سوى قوم خود باز مى گشت، نابودى در كمين او بود. تو گويى چنين مى گويد:اكنون كه بناست آنها ومن (هر چند به دو علّت) كشته شويم، چه بهتر اينكه قبلاً انجام مى گرفت.

2ـ خداوندا! نبايد ما را به خاطر كار ابلهان نابود كنى. در اينجا مقصود از «ما» چيست؟ظاهراً مقصود خود اوست; يعنى شايسته مقام ربوبى نيست كه موسى به خاطر كارهاى ناشايست ابلهانِ قوم خود در آستانه هلاكت قرار گيرد.

در اينجا احتمال ديگرى نيز وجود دارد كه مراد از ضمير «أَتُهْلِكُنا» همه حاضران در ميقات باشد وموسى با عرض پوزش ياد آور مى شود كه اين گروه، مردم ابله ونادان مى باشند وشايسته مقام رحمت خداوندى نيست كه نادانها را به خاطر كارهاى ناشايسته آنان نابود كند واين كه آنان را به خود نسبت مى دهد، به خاطر ارتباط قومى وپيوند رهبرى است.

صفحه 158

3ـ سرانجام موسى اين حادثه را امتحان تلقى مى كند. امتحانى كه گروهى را هدايت وگروهى را به گمراهى مى كشد. گروهى پيروز وگروهى مردود مى شوند. در حقيقت حاضران در ميقات در اين بخش از عمر به خوبى از عهده امتحان بر نيامده و مردود شدند. درحالى كه موسى بر هدايت سابق خود باقى ماند; چنانكه مى فرمايد: ( إنْ هِىَ إلاّفِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِى مَنْ تَشاء).

4ـ پيامبران مظاهر رحمت حق هستند و از گرفتاريهاى قوم خود رنج مى برند. از اين جهت براى هفتاد نفر در پوشش طلب رحمت، براى خود طلب آمرزش مى كند; چنانكه مى فرمايد: (أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الغافِرينَ).

موسى ودرخواست رؤيت

تا اينجا با مفاد ونكات آيات مربوط به رؤيت آشنا شديم وروشن گشت كه قرآن پيوسته با مسأله رؤيت حسى خداوند با لحن انكار ونكوهش روبرو مى شود. ولى مسأله مهم در آيه ديگر است وآن درخواست رؤيت خدا از جانب خود موسى است، در اينجا قائلان به جواز رؤيت مى گويند: درخواست موسى حاكى از آن است كه رؤيت ممكن بود واگر محال بود، هرگز حضرت كليم آن را از خدا درخواست نمى كرد.

منكران رؤيت مى گويند: اين استدلال در صورتى صحيح است كه حضرت موسى با انگيزه واقعى وبدون فشار از خارج دست به چنين كارى زده باشد واگر سؤال او به خاطر فشار قوم خود باشد، چنين درخواستى دليل بر امكان نخواهد بود. چگونه مى توان گفت موسى با انگيزه واقعى چنين درخواستى را كرده است، در حالى كه دو آيه پيش بيانگر اين است كه او چنين درخواست را كار سفيهانه دانست وگفت:(أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ).

گذشته از اين چگونه مى توان رؤيت خدا را امر ممكنى دانست، در حالى كه

صفحه 159

خدا در پاسخ سؤال او گفت:(لَنْ تَراني):«هيچگاه مرا نخواهى ديد» وحرف «لن» در لغت عرب براى نفى ابد است; چه در دنيا وچه در آخرت.

اين گفتگوهاى طرفين است وطبعاً منطق طرف دوّم قوى ونيرومند است. ولى بايد موضع آيه را از نظر زمان سؤال روشن كرد و اينكه موسى در چه هنگامى اين درخواست را از خدا كرد؟

از بررسى مجموع آيات به دست مى آيد كه سران بنى اسرائيل ايمان خود به نبوت موسى را متوقف بر رؤيت خدا كردند و سرانجام به قهر الهى گرفتار شده وبا دعاى موسى زنده شدند. در چنين شرايط باز دست از لجاجت برنداشتند واز موسى خواستند تا او خود درخواست رؤيت نمايد. وشايد احتمال مى دادند كه عذاب پيشين به خاطر اين بود كه آنان درخواست رؤيت كرده بودند وهرگاه اين درخواست از سوى موسى باشد، خشم الهى رابه دنبال نخواهد داشت، يا آنها قدرت رؤيت الهى را ندارند، ولى حضرت موسى دارد.

حال سؤال مى شود رؤيت موسى براى آنان چه سودى خواهد داشت؟ در اينجا دو احتمال وجود دارد وآن اينكه:

1ـ اگر موسى درخواست رؤيت كند وخدا را ببيند وبه آنها گزارش كند، گزارش او را مى پذيرند.

2ـ اگر موسى درخواست رؤيت كند واو را ببيند، آنان نيز خواهند ديد; همان طور كه خدا با موسى سخن گفت وموسى شنيد وآنان نيز شنيدند. در حقيقت يك قياس باطل (قياس رؤيت به تكلم) آنان را به اين درخواست برانگيخت.

گواه اينكه اين درخواست بر اساس انگيزه واقعى نبوده، بلكه فشار بنى اسرائيل او را بر چنين كار وادار كرد، اين است كه خدا با موسى با نرمى پاسخ گفت وفرمود:(لَنْ تَراني). وهرگز صاعقه اى نيز فرود نيامد وفقط براى اينكه ايمان موسى بر عدم رؤيت به نهايى ترين حد برسد، حادثه اى ترسيم كرد وآن اينكه نور خدا بر

صفحه 160

كوه تجلّى كرد. كوه با آن صلابت مقاومت نكرد و از هم پاشيد وموسى نيز غش كرد وبه صورت عين اليقين روشن گرديد كه ديدگان انسانى امكان وياراى ديدن خدا را ندارد. وقتى كوه با آن صلابت از هم پاشيد، تكليف انسان ضعيف روشن است.

در اينجا ممكن است سؤال شود كه اين درخواست رؤيت طبعاً در كنار بنى اسرائيل بوده وآنها نيز اين نور را به گونه اى مشاهده كرده اند، آيا آنان نيز دچار بيهوشى شدند يانه؟

ممكن است گفته شود اين تجلى فقط براى موسى رخ داده، نه براى ديگران وخدا آن توانايى را دارد كه دايره تجلى را محدود كند ودر نتيجه اثر آن نيز محدود شود.

اهل عرفان در اينجا تفسير ديگرى دارند وبايد آن را بطن آيه دانست وآن اينكه،تجلى خدا بر كوه در عوالم ديگر رخ داد وموسى نيز اين تجلّى را در غير عالم ماده مشاهده كرد وهمين سبب شد كه او بيهوش شود وديگران به همان حال عادى بمانند.(1)

آخرين سؤال اين است كه اگر درخواست موسى پس از درخواست بنى اسرائيل بوده چرا اين درخواست در آيه 143سوره اعراف و درخواست بنى اسرائيل در آيه155 آمده است؟ در حالى كه نظم طبيعى عكس آن را اقتضا مى كند.

پاسخ اين است كه خداوند در سوره اعراف از (آيه10 تا 156) به بيان سرگذشت موسى مى پردازد. يعنى سرگذشت موسى را با آيه (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِ آياتِنا إلى فِرْعَونَ وَ مَلاَه) آغاز مى كند وبا آيه (وَاكْتُبْ لَنا فى هذِه الدُّنيا حَسَنَّة) كه گفتا ر موسى است پايان مى دهد. بنابراين محور سخن، موسى وزندگانى وتلاشهاى اوست. لازمه چنين محورى اين است كه آنگاه كه از ميقات

1 . از بيانات حضرت امام خمينى (قدس سره) .

صفحه 161

سخن مى گويد ومى فرمايد:(وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثينَ لَيْلَةً ) درخواست خود موسى را به هر انگيزه اى بود مطرح كند وبگويد:(وَلَمّا جاءَ مُوسى لِميقاتِنا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ) نه لجاجت بنى اسرائيل را. لذا پس از اين جريان، دنباله سرگذشت، يعنى بازگشت موسى به سوى قوم خود وگرفتارى هارون را بيان مى كند. آنگاه كه از مجموع سرگذشت، كه موسى محور آن است، فارغ مى شود و در پايان سرگذشت لجاجت قوم ومشروط كردن ايمان بر رؤيت خدا را مطرح مى نمايد.

از اين جهت آنچه مربوط به موسى است در وسط داستان قرار گرفته وآنچه مربوط به هفتاد نفر از بنى اسرائيل است، در آخر داستان; يعنى حتّى پس از سرگذشت «عجل» بيان شده است.

از اين بيان روشن مى گردد كه موسى بيش از يك لقاء ويك ميقات با خدا نداشته وهمه پرسشها و در خواستها وامتناعها ولجاجها در اينجا رخ داده است. نه اينكه يك بار براى خود درخواست رؤيت كرد ويك بار ديگر هم در لقاء وميقات ديگر، براى برگزيدگان بنى اسرائيل درخواست ديدن خدا را نموده است.

تفسيرى كه ازاين آيه انجام گرفت، استفاده نويسنده است از بيانات امام هشتم(عليه السلام) به مأمون وگفتار زمخشرى در تفسير كشّاف.(1)

***

1 . صدوق، توحيد، ص 121ـ122 وزمخشرى، كشاف، ج1، ص573ـ574.

صفحه 162

3 بازگشت به بت پرستى

1ـ (وَ إذْ قالَ مُوسى لِقَومِهِ يا قومِ إنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أنْفُسَكُمْ باتّخاذِكُمُ العِجْلَ فَتُوبُوا إلى بارِئِكُمْ فاقْتُلُوا أنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِيم). (بقره/54)

2ـ (وَ إذْ واعَدْنا مُوسى أرْبَعَينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ العِجْلَ مِنْ بَعِدِهِ وَ أنْتُمْ ظالِمُونَ). (بقره/51)

4ـ (وَإذْ أخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّور خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّة وَ اسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَ عَصَيْنا وَ أُشْرِبُوا فى قُلُوبِهِمُ العِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ) (بقره/93).

5ـ (وَ اتّخَذ قومُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوا أنّهُ لايُكَلِمُهُمْ ولا يَهدِيهِمْ سَبيلاً اتَّخَذُوهُ وَ كانُوا ظالِمينَ).

6ـ (وَ لَمّا سُقِطَ فى أيدِيهِمْ وَ رأَوْا أنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسِرينَ).

7ـ (وَلَمّا رَجَعَ مُوسى إلى قَوْمِهِ غضْبانَ أسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونى مِنْ بَعْدى أَعَجِلْتُمْ أ مْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلقَى الأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أخيهِ يَجُرُّهُ إلَيْهِ قالَ ابنَ أُمَّ إنَّ القَوْمَ اسْتَضْعَفُونى وَ كادُوا يَقْتُلُونَنى فلا تُشْمِتْ بىَ الأعْداءَ وَ لاتَجْعَلْنى مَعَ القَوْمِ الظّالِمينَ).

8ـ (قالَ رَبِّ اغْفِرْ لى وَ لأخى وَ أَدْخِلْنا فى رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أرْحَمُ الرّاحِمينَ).

9ـ (إنَّ الّذينَ اتَّخَذُوا العِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فى الحَياةِ الدُّنْيا وَ

صفحه 163

كَذلِكَ نَجْزِى المُفْتَرينَ).

10ـ (وَ الّذينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَ آمَنُوا إنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحيمٌ). (اعراف/148ـ153)

11ـ (قالَ فَإنّا قَدْ فَتَنّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السّامِرىُّ).

12ـ (فَرَجَعَ مُوسى إلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ العَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوعِدي).

13ـ (قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَ لكِنّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زينةِ القَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السّامِرىُّ).

14ـ (فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إلهُكُمْ وَ إلهُ مُوسى فَنَسِيَ).

15ـ (أَفَلا يَرَوْنَ أَلاّ يَرْجِعُ إلَيْهِمْ قَوْلاً وَ لا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرّاً وَ لا نَفْعاً).

16ـ (وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إنَّما فُتِنْتُمْ بِه وَإنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونى وَأَطيعُوا أَمْري).

17ـ (قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفينَ حَتّى يَرْجِعَ إلَيْنا مُوسى).

18ـ (قالَ يا هارُونُ ما مَنَعكَ إذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا).

19ـ (أَلاّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْري).

20ـ (قالَ يَا ابْنَ أُمَّ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتى وَ لابِرَأْسى إنّى خَشِيتُ أنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنى إسرائيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلي).

21 ـ (قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرىُّ).

22ـ (قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لى نَفْسي).

صفحه 164

23ـ (قالَ فَاذْهَبْ فإنَّ لَكَ فِى الحياةِ أنْ تَقُولَ لامِساسَ وَ إنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إلى إلهِكَ الّذى ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فى اليَمِّ نَسْفاً).

24ـ (إنّما إلهُكُمُ اللّهُ الّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَىْء عِلماً)(طه/85 ـ98).

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر آنگاه كه موسى به قوم خود گفت:اى قوم من حقاً كه شما با گزيدن گوساله به عنوان معبود، بر خويشتن ستم كرديد. به سوى پروردگار خود بازگرديد، خويشتنها را بكشيد. اين براى شما پيش خدايتان خوب(كفاره گناه) است، اگر اين كار را انجام دهيد. خداوند به شما نظر رحمت خواهد كرد، او توبه پذير ومهربان است.

2ـ به ياد آريد آنگاه كه ما به موسى چهل شب را وعده كرديم(هنوز مدّت به پايان نرسيده بود) كه گوساله را در غياب او به عنوان معبود برگزيديد. در حالى كه شما ستمگر بوديد.

3ـ موسى با دلايل به سوى شما آمد، ولى در غياب او گوساله را معبود خود برگزيديد، در حالى كه ستمگر بوديد.

4ـ به ياد آريد آنگاه كه از شما پيمان گرفتيم وكوه طور را بربالاى سر شما برافراشتيم(آن چنانكه تصور مى شد در حال سقوط است) آنچه را به شما داديم با قوّت بگيريد، پيامهاى خدا را بشنويد. گفتند: شنيديم. ومخالفت كرديم. به خاطر كفر درونى علاقه به گوساله در جانهاى شما تزريق شده است. به آنان بگو:بد است چيزى كه (تكذيب پيامبران الهى) ايمان شما به آن فرمان مى دهد. اگر مؤمن باشيد.

5ـ قوم موسى در غياب او از زيور آلات خود مجسمه گوساله اى را كه داراى صداى گاو بود، به خدايى گرفتند. نمى بينند كه او با آنها سخن نمى گويد وآنان را به راهى هدايت نمى كند. اين كار را كردند واز ستمگران بودند.

صفحه 165

6ـ آنگاه كه نادم شدند، وقتى ديدند گمراه شدند، گفتند:اگر پروردگار ما بر ما رحم نكند وما را نبخشد از زيانكاران خواهيم بود.

7ـ آنگاه كه موسى به سوى قوم خود خشمگين واندوهناك برگشت، گفت:چه جانشينان بدى براى من بوديد (طبق گفتار من رفتار نكرديد). آيا در امر خداى خود شتاب نموديد. والواح را بر زمين انداخت واز فرط خشم سر برادرش هارون را به سوى خود كشيد وهارون گفت:اى فرزند مادرم در غياب تو قوم مرا ناتوان شمردند، تو با خشم خود دشمنان مرا شادمان مكن ومرا جزء مردم ستمكار مشمار.

8ـ موسى گفت:خدايا من وبرادرم را ببخش ودر رحمت خود وارد ساز كه تو ارحم الراحمين هستى.

9ـ آنگاه موسى با صداى بلند گفت: آنان كه گوساله را معبود خود ساخته اند به زودى خشمى از پروردگارشان وخوارى در زندگى دنيا، نصيبشان مى شود. اين چنين دروغگويان را كيفر مى دهيم.

10ـ آنان كه مرتكب عمل بد شدند، سپس توبه كرده وايمان آورده اند، خدا پس از توبه آنان(نسبت به آنها) بخشاينده ومهربان است.

11ـ ما قوم تو را در غياب تو آزموديم وسامرى، آنها را گمراه كرد.

12ـ موسى به سوى قوم خود خشمگين واندوهناك بازگشت وگفت:اى قوم من مگر پروردگار شما به شما وعده نيكو نداد؟ آيا مدّت جدايى من طولانى شد يا با اين عمل خواستيد خشم خدا متوجّه شما شود؟ به وعده اى كه به من داده بوديد عمل نكرديد.

13ـ بنى اسرائيل در پاسخ گفتند:ما به ميل واختيار خود خلف وعده نكرديم، بلكه ما مقدارى از زر وزيور قوم فرعون را همراه داشتيم. ما آنها را به دور ريختيم (سامرى از اين فرصت استفاده كرد) آنها را براى ذوب در ديگى ريخت.

14ـ نتيجه اين شد كه براى آنان مجسمه گوساله اى را كه داراى صداى گاو بود، بيرون آورد وگفت: اين خداى شما وخداى موسى است. سامرى عهد خود را با موسى فراموش كرد.

صفحه 166

15ـ آيا نمى بينند كه اين گوساله بى روح به گفتار آنان توجه ندارد وسود وزيانى به آنان نمى رساند؟

16ـ وهارون قبلاً به آنها گفت:اى قوم من در بوته آزمايش قرار گرفته ايد وخداى شما همان خداى بخشنده است. از من پيروى كنيد واز من فرمان ببريد.

17ـ بنى اسرائيل در پاسخ گفتند: ما بر عبادت گوساله پايدار خواهيم بود تا موسى به سوى ما باز گردد.

18ـ آنگاه كه موسى بازگشت، به هارون گفت: چه چيز تو را آنگاه كه ديدى بنى اسرائيل گمراه شدند.

19ـ از پيروى من باز داشت؟ آيا با فرمان من مخالفت كردى؟

20ـ گفت:اى فرزند مادرم! ريش وسر مرا نگير، من از آن ترسيدم كه بگويى ميان بنى اسرائيل تفرقه افكندى وبه دستور من عمل نكردى.

21ـ موسى رو به سامرى كرد وگفت:اى سامرى نقش تو در اين كار چه بود؟

22ـ گفت: شناختم آنچه را آنان ندانستند، گرفتم مشتى از اثر پاى رسول را سپس آن را افكندم، نفس من اين عمل را بر من آراست.

23 ــ مـوسـى بـه او گفـت: از ميان ما بيرون برو. تو در زندگى دچار بيمارى اى مى شوى كه هركس نزديك تو آمد، به او بگويى: نزديك مشو. وبراى تو ميعادى است در آخرت كه تخلف نخواهد پذيرفت. اكنون به اين خدايت بنگر كه پيوسته او را عبادت مى كردى، آن را در آتش مى سوزانم وخاكسترش را در دريا مى ريزم.

24ـ خداى شما خدايى است كه جز او خدايى نيست، بر همه چيز داناست.

تفسير موضوعى آيات

موسى براى دريافت تورات همراه با هفتاد نفر به ميقات رفت. امّا هنوز چهل

صفحه 167

روز به پايان نرسيده بود، كه بنى اسرائيل به دنبال انديشه پرستش خداى محسوس رفتند، كه در آغاز ورود به صحراى سينا به موسى پيشنهاد كرده بودند، مجسمه طلايى گوساله اى را كه فردى از آنان به نام سامرى ساخته بود، پرستش كردند وعملاً تمام زحمت پيامبر خود را بر باد دادند.

زمينه گرايش به بت پرستى در آنان وجود داشت. زيرا ساليان درازى در مصر با چشم خود مى ديدند كه مصريان بتها ومجسمه هايى را مى پرستيدند. پس اين انديشه در مدّت اقامت در مصر به آنان تزريق شده بود و تو گويى خميره جانشان شده بود.به تعبير قرآن:(وأُشربوا فى قلُوبِهِمُ العِجْلَ)«گوساله پرستى به آنان تزريق شده بود». از طرف ديگر سى شب به پايان رسيد وموسى باز نگشت. شايعه مرگ موسى نيز بر بازگشت آنان به بت پرستى كمك كرد.

از طرف سوّم بنى اسرائيل به خاطر خفّت وذلّتى كه به آنان وارد شده بود، از نظر دانش در سطح بسيار پايينى بودند وبا اندك تبليغى از اين سو به آن سو مى شدند.

در آيات سوره بقره مسأله پرستش گوساله به اشاره مطرح شده است، نه به صورت بيان داستان. در حقيقت آنگاه كه قرآن وضع بنى اسرائيل عصر رسالت را بيان مى كند و اعمال ننگين آنان را مى شمارد،مى گويد:شماها چنين وچنان كرديد. در موردى فرمود:(باتِّخاذِكُمُ العِجل) در مورد ديگر فرمود:(ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ العِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ) ودر مورد سوّم از ريشه بت پرستى در روان آنان گزارش مى دهد:(وأُشرِبوا فى قُلُوبِهِمُ العِجْلَ). سرانجام در آخرين آيه سوره بقره مى فرمايد:(بِئْسَما يَأمُرُكُمْ بِهِ إيمانُكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ). ومفاد اين جمله اين است كه اگر واقعاً مدعى هستيد كه از روى ايمان به تورات، دست به جنايت زده و پيامبران الهى را مى كشيد، حرام خدا(ربا) را حلال مى شماريد وپيامبر اسلام را تصديق نمى كنيد(اگر ايمان شما به اين كارها فرمان مى دهد) به چيز بدى فرمان

صفحه 168

مى دهد، وچون ايمان به چيز بدى فرمان نمى دهد، پس شما ايمان نداريد.

اين قسمت در سوره بقره است، ولى در سوره هاى اعراف وطه اين سرگذشت ننگين به تفصيل بيان شده است.

پرستش گوساله در سوره اعراف وطه

سوره اعراف جريان را اين گونه بيان مى كند:قوم موسى پس از او از زر وزيورى كه داشتند، جسد گوساله اى را كه داراى صدا بود به معبودى برگزيدند: (وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ). (1)

قرآن درك وشعور آنان را چنين بيان مى كند: آنان به قدرى پليد وكند ذهن بودند كه با اينكه مى ديدند اين گوساله با آنان سخن نمى گويد وبه راهى رهبرى نمى كند، ولى آن را مى پرستيدند، چنانكه مى فرمايد:(أَلَمْ يَرَوا أنّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ ولا يَهدِيهِمْ سَبيلاً اتَّخَذُوهُ وَ كانُوا ظالِمينَ).

موسى در ميقات بود كه اين حادثه رخ داد وخدا موسى را از چنين جريان غم انگيزى با خبر ساخت وگفت: (قالَ فَإنّا قَدْ فَتَنّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أُضَلَّهُمُ السّامِرىُّ). «ما قوم تو را با عمل سامرى در بوته امتحان قرار داديم وسامرى آنان را گمراه ساخت».

در حقيقت اقامت موسى در ميقات، كه براى او شيرين و فرحزا بود، با شنيدن اين خبر به ناراحتى مبدّل گشت. وقتى ميقات پايان پذيرفت، با حالت اندوه

1 . كلمه مِن در جمله «من حليهم» ناظر به ماده اى است كه گوساله از آن ساخته شد; چنانكه گفته مى شود: الخاتم من فضة. وعجيب از نجّار مصرى است كه «مِنْ» را به معناى بدل گرفته وگفته است:زيورها را گرفت وبدل آن گوساله اى به آنان داد. در حالى كه در لغت عرب كلمه «مِنْ» در اين گونه تركيبها نشأية است نه بدل. چنانكه مى گويد:«الباب من خشبة». (قصص الأنبياء، ص222)

صفحه 169

وخشم به سوى قوم خود بازگشت; چنانكه مى فرمايد: (وَلَمّا رَجَعَ مُوسى إلى قَوْمِهِ غضْبانَ أسِفاً)(اعراف/149) و نيز مى فرمايد:(فَرَجَعَ مُوسى إلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً) (طه/86).

با توجّه به اينكه اين جريان مربوط به سه دسته بود:

1ـ سامرى كه بت را ساخت وبه بت پرستى دعوت كرد.

2ـ قوم موسى كه فريب سامرى را خوردند وگمراه شدند.

3ـ هارون كه جانشين موسى بود وسرپرستى قوم به او سپرده شده بود.

واكنش موسى در برابر قوم خود در آغاز كار همان توبيخ وسرزنش بود كه از هر دو سوره نقل مى كنيم.

در سوره اعراف مى فرمايد:

( بِئْسَما خَلَفْتُمُونى مِنْ بَعْدى): «بد جانشينانى براى من بوديد».

2ـ( أَعَجِلْتُمْ أ مْرَ رَبِّكُمْ):«در فرمان پروردگارتان عجله نموديد».

3ـ (إنَّ الّذينَ اتَّخَذُوا العِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فى الحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِى المُفْتَرينَ). «كسانى كه گوساله را معبود خود ساخته اند، به همين زودى در زندگى اين جهان، خشم وذلّتى از طرف پروردگارشان به آنها مى رسد».

ودر سوره طه مى فرمايد:

4ـ ( أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً): « آيا پروردگارتان وعده نيكو به شما نداد؟».

5ـ ( أَفَطالَ عَلَيْكُمُ العَهْدُ):«آيا جدايى من طولانى شد؟».

6ـ ( أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوعِدى):«يا خواستيد كه عذابى از جانب پروردگارتان به شما نازل گردد كه با وعده من مخالفت ورزيديد؟».

اكنون بايد به تحليل اين نكوهشها پرداخت.

صفحه 170

در گفتار نخست، آنان را به عنوان جانشينان بد توصيف مى كند ومى فرمايد:( بِئْسَما خَلَفْتُمُونى مِنْ بَعْدى) وعلّت آن روشن است. زيرا بر خلاف تعاليم موسى گام برداشتند. او پيامبر توحيد بود وآنان به شرك گرويدند.

در گفتار دوّم، ياد آور مى شود كه به فرمان پروردگارتان شتاب كرديد: (أَعَجِلْتُمْ أ مْرَ رَبِّكُمْ) اين سخن را موقعى مى گويند كه يك انسان پيرو، در غياب رهبر خود به كارى دست بزند كه برخلاف منويات او باشد. مى گويند:«چرا عجله كردى؟» البته اين نه بدان معناست كه مى بايست صبر كرده باشيد تا من برگردم آنگاه به شرك بگراييد، بلكه اين نوعى تعبير ملامت آميز است ومقصود اين است كه چه انگيزه اى شما را به اين كار عجولانه برانگيخت؟

در گفتار سوّم، آنان را به نزول عذاب از طرف پروردگار وگسترش ذلّت در زندگى دنيوى تهديد مى كند; چنانكه مى فرمايد: (إنَّ الّذينَ اتَّخَذُوا العِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فى الحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِى المُفْتَرينَ). مشروح غضب وذلّت در تفسير آيه 51 بقره خواهد آمد.

در پيام چهارم، وعده هاى نيكوى خدا را به بنى اسرائيل ياد آور مى شود. وعده هايى كه با آزادى از چنگال فرعون شروع شده وبا ورود به سرزمين مقدّس پايان مى پذيرد. آيا شايسته مقام شكرگزارى اين بود كه غير خدا را پرستش كنيد؟! چنا نكه مى فرمايد:( أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً).

در پيام پنجم، ياد آور مى شود كه جدايى من از شما خيلى طولانى نبود ونبايد در اين غيبت كوتاه من، تعاليم مرا به دست فراموشى بسپاريد:( أَفَطالَ عَلَيْكُمُ العَهْدُ).

در آخرين پيام مى گويد: شما با پرستش گوساله عملاً خواستيد خشم خدا را عليه خود برانگيزيد وپيمانى كه با من بسته بوديد شكستيد: (أَمْأَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوعِدى).

صفحه 171

بنى اسرائيل در مقابل توبيخ هاى موسى، منطقى جز منطق كودكانه نداشتند وآن اينكه ما اين عمل را به اختيار خود انجام نداديم، بلكه مقدارى زيور آلات از آل فرعون راهمراه داشتيم. ما آنها را به دور افكنديم و سامرى نيز به دور افكند; چنانكه مى فرمايد:(قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَ لكِنّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زينةِ القَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السّامِرىُّ).

جمله نخست حاكى از يك منطق كودكانه است كه مى گويند:«انحراف ما از خطّ توحيد اختيارى نبود». ولى در جمله دوم مى گويند:«زيور آلاتى كه از آل فرعون گرفته وهمراه خود آورده بوديم به دور افكنديم». شايد مقصود اين باشد كه فكر كرديم ديگر به درد نمى خورد; ولى اين احتمال از نظر آيات ديگر قرآن بعيد است. زيرا معمولاً اين نوع زيور آلات در اختيار زنان قرار مى گيرد وعلاقه زن به زيور آلات يك امر طبيعى است; چنانكه مى فرمايد:(أوَ مَنْ يُنَشَّأُ فِى الحِلْيَةِ وَهُوَ فِى الخِصَامِ غيرُ مبين) (زخرف/18) «آيا كسى كه در زيور آلات نشو ونما مى كند، در حالى كه بيان آشكار وروشنى ندارد، با ديگران يكسان است؟

احتمال دارد كه سامرى زرگر ماهرى بود. بنى اسرائيل را با وعده خاصى فريب داد. زيور آلات آنان را گرفته بود، بدون اينكه مقصود خود را به آنان بگويد. از اين جهت هم بنى اسرائيل وهم سامرى زيور آلات خود را در آتش افكندند وبنى اسرائيل در مقابل يك عمل انجام شده قرار گرفتند وآن اينكه از آن زيور آلات، مجسمه گوساله اى را ساخت كه داراى صداى گاو بود وگفت:«اين است خداى شما وخداى موسى».

اينكه گفتيم بنى اسرائيل در مقابل عمل انجام شده قرار گرفتند، به خاطر لفظ «فا» در كلمه «فاخرَجَ» است.اگر سامرى از اوّل هدف خود را به آنان گفته بود وآنان نيز به همين نيّت زيور آلات در اختيار او قرار داده بودند، نمى توانستند با اين جمله پوزش بخواهند. بنى اسرائيل بااين جمله در مقام عذر خواهى هستند واين كلام در

صفحه 172

صورتى رنگ عذر به خود مى گيرد كه در هنگام دور انداختن زيور آلات، از تصميم سامرى آگاه نباشند. امّا اينكه سامرى چگونه آنان را فريب داد وزيور آلات را گرفت، در آيات اشاره اى به آن، به چشم نمى خورد.

سرانجام هرچه باشد، اين عذر كودكانه پذيرفته نيست. مسلّماً اين بزهكاران براى تبرئه خود ناچارند عذرهايى هر چند ناموجه بتراشند. زيرا آنان مى ديدند كه عبادت گوساله بر ضد پيمانى است كه با موسى بسته اند. گذشته از اين هارون به آنان هشدار داد وگفت:«اى قوم من! شما به وسيله اين عمل در بوته امتحان قرار گرفتيد،خداى شما گوساله نيست،خداى شما همان خداى رحمان است».چنانكه مى فرمايد:(ولَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وإِنَّ رَبَّكُمْ الرّحْمنُ فَاتَّبِعُونى وَ أطيعُوا أمْرى). (طه/90)

همين پوزش طلبان در پاسخ هارون گفتند: ما فعلاً اين گوساله را مى پرستيم تا موسى باز گردد. چنانكه قرآن اين جمله را چنين حكايت مى كند:(قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفينَ حَتّى يَرْجِعَ إلَيْنا مُوسى).(طه/91)

از مجموع اين سخنان روشن مى شود كه آنان در پرستش گوساله هرگز معذور نبودند وبايد به كيفر اعمال خود برسند.

بازخواست موسى از برادرش هارون

تا اين جا گفتگوى موسى با فريب خوردگان بنى اسرائيل روشن شد. اكنون ببينيم او با برادر خود چگونه رفتار كرد. از اينكه موسى به هنگام رفتن به ميقات به او گفت:(وَ أصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبيلَ المُفْسدينَ)(اعراف/142)، گويا مى دانست كه در غياب او فتنه وفسادى بر پا مى شود واو برادر خود رانسبت به آن هشدار داد. يك چنين پيش بينى ممكن است مربوط به وحى نباشد، بلكه موسى اين رهبر تيز بين، با توجه به روحيات قوم خود واز اينكه به هنگام فرود در بيابان سينا خواهان خداى

صفحه 173

محسوس بودند، مى توانست چنين انحرافى را در مورد آنان پيش بينى كند. او به هنگام مراجعت از ميقات، در حالى كه وحى او را از جريان گوساله پرستى بنى اسرائيل با خبر كرده بود، سخت خشمگين وناراحت بود; به گونه اى كه از فرط خشم واينكه تمام زحمات او به باد رفته است، دو عكس العمل نشان داد. هدف او اين بود كه جنايتكاران از بزرگى گناه خود آشنا شوند. در حقيقت اين دو عكس العمل جنبه تربيتى داشت واگر چنين نمى كرد وبرخورد او ملايم بود، شايد بنى اسرائيل بر همان بت پرستى خود باقى مى ماندند. ولى آنگاه كه بنى اسرائيل اين دو نوع عكس العمل را از موسى در مورد دو چيز ديدند كه نزد او بسيار مقدّس وگرامى بودند، فهميدند كه گناه بسيار بزرگى را مرتكب شده اند وفوراً از آن بازگشتند وهمگى گفتند: (لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسِرينَ)(اعراف/149).

اين دو عكس العمل عبارت بودند از:

1ـ افكندن الواح تورات.

2ـ گرفتن سر وريش برادر وكشاندن او به سوى خود.

تورات وحى الهى بود كه از منزلت خاصى نزد موسى برخوردار بود وبرادر او هارون، پيامبرى بود معصوم كه گرد گناه نمى گشت. با اين وصف از فرط خشم براى تربيت بنى اسرائيل، تورات را بر زمين افكند وسر برادر را گرفت وبا كمال تندى به او گفت:(قالَ يا هارُونُ ما مَنَعكَ إذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا *أَلاّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرى) (طه/92ـ93):«چه چيزى سبب شد، آنگاه كه ديدى آنان گمراه شدند، از من پيروى نكنى (شدت عمل به خرج ندهى)؟! آيا با دستور من مخالفت كردى؟!»

اينجا بود كه بنى اسرائيل از سرنوشت خود آگاه شدند وفهميدند كه كيفر سختى در كمين آنهاست.

هارون با كمال ملاطفت در برابر خشم برادر چنين گفت:فرزند مادرم! سر وريش مرا مگير! علّت اينكه من شدّت عمل به خرج ندادم اين بود كه از آن ترسيدم

صفحه 174

كه بگويى:«چرا ميان بنى اسرائيل تفرقه افكندى وملاحظه گفتار مرا نكردى» :(قالَ يَا ابْنَ أُمَّ لاَتَأخُذْ بِلِحْيَتى وَ لابِرَأْسى إِنّى خَشِيتُ أنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنى إسرائيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلى).(طه/94)

ودر سوره اعراف سخن هارون را چنين بيان مى كند:«بنى اسرائيل در غياب تو مرا ناتوان شمردند ونزديك بود مرا بكشند. با اين كارت دشمنان مرا شاد مكن ومرا در شمار ستمگران قرار مده»:(قالَ ابنَ أُمَّ إنَّ القَوْمَ اسْتَضْعَفُونى وَ كادُوا يَقْتُلُونَنى فلاتُشْمِتْ بيَ الأعْداءَ وَ لاتَجْعَلْنى مَعَ القَوْمِ الظّالِمينَ)(اعراف/150).

سخنان عاطفى ومحبت آميز هارون از خشم موسى كاست. ازاين جهت براى خود وبرادرش از خدا طلب مغفرت كرد واز خدا خواست كه آنان را در رحمت خود وارد سازد:(قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِى وَ لأخى وَ أَدْخِلْنا فى رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أرْحَمُ الرّاحِمينَ)(اعراف/151).

در اين شرايط بود كه با روى باز با برادر سخن گفت والواح را از روى زمين برداشت; الواحى كه مايه هاى هدايت ورحمت در آن فراوان بود; چنانكه مى فرمايد:(وَلَمّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الغَضَبُ أَخَذَ الأَلْواحَ وَ فى نُسْخَتِها هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلّذينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ)(اعراف/154).

گفتگوى موسى با سامرى

در آغاز سخن ياد آور شديم كه اطراف اين جريان را مثلثى تشكيل مى داد كه دو ضلع آن بنى اسرائيل وجانشين او هارون بود وضلع سوّم آن جنايتكارى به نام «سامرى» بود كه با ساختن گوساله آنان را از طريق توحيد منحرف كرد. موسى پس از فراغت از دو ضلع نخست، رو به سامرى كرد وگفت:چه كارى راانجام دادى: (قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرىُّ) ؟ او در پاسخ چنين گفت:(قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ كَذلِكَ سَوَّلَتْ لى نَفْسى):«ديدم آنچه را

صفحه 175

بنى اسرائيل نديدند. مشتى از اثر رسول را برداشتم وآن را افكندم واين چنين نفس من اين كار را در نظـرم جلوه داد».

مقصود از اين جمله ها چيست؟مفسران دو احتمال داده اند كه هيچ كدام استوار به نظر نمى رسد. و خدا از آن آگاه است.

احتمال اول اين است كه مى گويند وى گفت: به هنگام آمدن لشكر فرعون به كنار دريا، من جبرئيل را بر مركبى ديدم كه براى تشويق آن لشكر به ورود به جاده هاى خشكيده دريا در پيشاپيش آنان حركت مى كرد. قسمتى از خاك زير پاى مركب او را برگرفتم وآن را در درون مجسمه گوساله افكندم. اين صداى گوساله از بركت آن است.

بيشتر مفسران اين احتمال را پذيرفته اند، ولى آيا يك فرد عادى مى تواند فرشته مجسم را ببيند؟ فرض مى كنيم كه مى تواند ببيند، لكن اين پرسش پيش مى آيد وآن اينكه سامرى مگر از بنى اسرائيل نبود؟ در حالى كه آيات گذشته شهادت داد كه بنى اسرائيل از دريا گذشته بودند كه آل فرعون رسيدند وبه گمان اينكه راه خشك است به مسير خود ادامه دادند وغرق شدند. در اين صورت سامرى در چه موقع توانست از پشت سر مركب جبرئيل بيايد وخاكى از اثر پاى آن بردارد؟

گذشته از اين از كجا فهميد كه اثر پاى اسب جبرئيل داراى چنين خاصيتى است كه اگر بر جمادى ريخته شود به صدا در مى آيد؟

اصولاً احتمال دارد كه صداى گوساله مصنوعى به خاطر تعبيه دستگاه صدايى در داخل آن بود كه به هنگام خروج هوا با فشار، صداى گاو مى داد. امروزه اين مسأله در اسباب بازى كودكان فراوان است.

احتمال ديگر اينكه من به آثار(تعاليم) رسول يعنى موسى، مؤمن بودم ولى آنگاه كه به فكر ساختن گوساله براى بنى اسرائيل افتادم، اين تعاليم را به دور ريختم واين كار در نظرم زيبا جلوه كرد. در اين صورت رسول به معنى پيامبر خواهد بود

صفحه 176

ومقصود از «اثر» تعاليم اوست. همچنان كه مقصود از «قبضت قبضة» ايمان به برخى از تعاليم رسول مى باشد ومقصود از «نبذتها» ترك تعاليم اوست.

حق اين است كه اين احتمال بسيار دور از ظاهر آيه و تأويل است. بايد صبر كرد تا به مرور زمان ودقّت در آيات، مفهوم آيه برايمان روشن شود.

مجازات سامرى

چنانكه مى دانيم بايد كيفر با جرم يك نوع همآهنگى داشته باشد. كيفر انسانى كه مايه شرك وارتداد انبوهى از بنى اسرائيل گرديد، بايد بسيار عظيم وسنگين باشد. مثلاً هم بايد در اين جهان به كيفر خود برسد، وهم درجهان ديگر دچار عذاب شديد گردد. قرآن براى او دو مجازات سنگين ويك عكس العمل نقل مى كند كه به ترتيب ياد آور مى شويم:

1ـ موسى به او گفت:«تو به همين زودى دچار بيمارى خاصى مى شوى كه از ديدار مردم وحشت مى كنى وهر كس به تو نزديك شود، به او مى گويى: بامن تماس مگير» :(قالَ فَاذْهَبْ فإنَّ لَكَ فِى الحياةِ أنْ تَقُولَ لامِساسَ).

2ـ عذاب دردناكى در روز رستاخيز در كمين توست، عذابى كه تخلف پذير نخواهد بود:( وَ إنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ): «ميعادى با توست كه از آن تخلف نخواهى كرد».

3ـ معبودت را كه مدتها پرستش كردى، مى سوزانم وآن را به دريا مى ريزم: (وَ انْظُرْ إلى إلهِكَ الّذى ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فى اليَمِّ نَسْفاً).(طه/97)

معبود او مجسمه طلايى بود، وسوزاندن مجسمه ذوب آن بود كه از آن حالت بيرون آيد وبراى اينكه باقيمانده هاى آن مورد پرستش قرار نگيرد، تصميم مى گيرد كه همه را به دريا بريزد.

صفحه 177

واز اين طريق، گردا گرد اين مرد پليد خطى كشيده شد كه كسى با او تماس نگيرد وبار ديگر به وسوسه ديگران نپردازد.

آيا كار در همين جا پايان پذيرفت، يا از اين گروه پست وپليد زهر چشمى گرفته شد كه ريشه فكر بازگشت به بت پرستى به طور كلى سوزانده شد؟ شكى نيست كه اگر مرتدان را گوشمالى نمى دادند وبه توبيخ لفظى اكتفا مى شد، خطر بازگشت به بت پرستى باقى مى ماند. از اين جهت موسى در نخستين لحظه ملاقات به آنان چنين گفت:

1ـ (إنَّ الّذينَ اتَّخَذُوا العِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فى الحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِى المُفْتَرينَ) (اعراف/152).

«كسانى كه گوساله را معبود خود گرفته اند، به همين زودى در اين جهان مشمول عذاب الهى وذلّت مى شوند وما اين چنين افترازنندگان را كيفر مى دهيم».

2ـ (وَ الّذينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَ آمَنُوا إنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحيمٌ)(اعراف/153). «كسانى كه كار زشت انجام داده سپس راه توبه را پيش گرفته اند، پروردگار تو پس از آن بخشنده ومهربان است».

اين عذاب وذلّت كه به همين زودى دامنگير آنها خواهد شد چيست؟ اجمال اين سخن به وسيله آيه پنجاه وچهارم از سوره بقره مرتفع مى شود. در آنجا به پرستندگان «عجل» چنين خطاب مى كند:«بايد توبه كنيد وخود را بكشيد واين براى شما خوبست زيرا خدا از دريچه رحمت به سوى شما باز گشته است. او توبه پذير ومهربان است.» (وَ إذْ قالَ مُوسى لِقَومِهِ يا قومِ إنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أنْفُسَكُمْ باتّخاذِكُمُ العِجْلَ فَتُوبُوا إلى بارِئِكُمْ فاقْتُلُوا أنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرّحيم) (بقره/54).

مفسران در تفسير جمله (فاقْتُلُوا أَنْفُسَكُم)وجوه مختلفى را ذكر كرده اند كه

صفحه 178

ياد آور مى شويم:

1ـ اشخاصى كه گوساله نپرستيده بودند، آنان را كه پرستيده وتوبه كرده بودند بكشند وتوبه آنها همين بود كه كشته شوند.

درست است كه خداوند در آيه 153 سوره اعراف، پذيرش توبه را نويد مى دهد ومى گويد:خداوند توبه افراد گنهكار را مى پذيرد، ولى توبه مراحلى دارد. دربرخى از مراحل، با پذيرش توبه كيفر دنيوى حذف نمى شود.

اشكال اين وجه اين است كه از نظر ظاهر آيه، مورد خطاب پرستشگران گوساله است وآنها بايد خويشتن را بكشند. در اين صورت چگونه مى توان گفت مقصود اين است كه افراد مبرا از پرستش، پرستشگران را كه توبه كرده اند بكشند؟ دقّت در خطاب آيه كه روى سخن با آن گروه مرتد وخطاب كشتن متوجه آنهاست، اين وجه را دور از صواب جلوه مى دهد.

2ـ گروه مؤمن آن گروه راكه به پرستش گوساله اصرار مىورزيدند وهنوز از آن دست نكشيده بودند، بكشند. اشكالى كه متوجه نظريه نخست بود، متوجّه اين نظر نيز هست. زيرا ياد آور شديم كه خطاب، متوجه پرستندگان گوساله است. چه جمله اى روشن تر از اينكه مى گويد: (إنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أنْفُسَكُمْ باتّخاذِكُمُ العِجْلَ فَتُوبُوا إلى بارِئِكُمْ فاقْتُلُوا أنْفُسَكُمْ...) بنابر اين كشنده بايد از همين گروه پرستشگر باشد، نه گروه مؤمن وپيراسته از پرستش بت.

گذشته از اين از آيه149 سوره اعراف استفاده مى شود كه همه منحرفان پس از آمدن موسى، از عبادت «عجل» دست كشيدند; چنانكه مى فرمايد:(وَ لَمّا سُقِطَ فى أيدِيهِمْ وَ رأَوْا أنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسِرينَ)(اعراف/149).«هنگامى كه حقشان كف دستشان نهاده شد وديدند كه گمراه شده اند، گفتند: اگر پروردگار ما رحم نكند وما را نبخشد، ما از زيانكاران خواهيم بود». در اين صورت چگونه مى توانيم بگوييم مقتولها، همان افراد پرستش

صفحه 179

كننده عجل مى باشند؟

ما تصور مى كنيم كه هر دو تفسير با ظاهر آيه تطبيق نمى كند واحتمال سوّم كه هم اكنون ياد آور مى شويم، با ظاهر آيه بيشتر تطبيق مى كند.

3ـ مرتدان از بنى اسرائيل براى تكميل توبه خود موظف شدند كه خود را بكشند. به اين معنى يا هر شخصى خود را بكشد ويا يكديگر را بكشند. در اين صورت خطاب به خود پرستشگران مى باشد وآنها مأمور شدند كه همديگر را بكشند. اين نظر با ظاهر تورات نيز موافق است كه مى فرمايد:«دعا إليهم من يرجع إلى الربّ فأجابه بنو لاوى فأمرهم بأن يأخذوا السيوف ويقتل بعضهم بعضاً».

وهرگز نبايد چنين دستور را با پذيرش توبه، كه در سوره اعراف آمده، مخالف دانست; زيرا ممكن است همين عمل مكمّل توبه بوده باشد.

***

7 چهل سال سرگردانى در بيابان سينا

حضرت موسى در راه هدايت قوم خودبا مشكلات فراوانى روبرو مى شد. او بزرگترين خطر را (باز گشت بنى اسرائيل به بت پرستى) با درايت خاص پشت سر نهاد ومانند يك انقلابى به موقع تصميم گرفت وريشه ناپاك شرك را سوزاند وبا اعدام مرتدان، درس عجيبى به ديگران داد. اكنون وقت آن رسيده است كه آنان را به سرزمين «موعود» فلسطين ببرد. سرزمينى كه قرآن از آن (الأرضُ المقدّسة) نام مى برد ودر آيه ديگر (1) آن را با جمله (بارَكْنا حَوْلَهُ) توصيف مى كند.

وارد شدن در چنين سرزمين به آسانى صورت نمى پذيرد. اين سرزمين در

1 . اسراء/1.

صفحه 180

اختيار گروهى به نام «عمالقه» بود كه از نژاد سامى بودند و مدّتها در شمال شبه جزيره عربستان زندگى كرده اند.

افرادى از بنى اسرائيل به عنوان تحقيق از شرايط حاكم بر منطقه، اعزام شدند. آنها به هنگام بازگشت از قدرت فوق العاده ساكنان آن سرزمين سخن گفتند وهمين سبب شد كه بنى اسرائيل ازحركت به سوى سرزمين موعود خود دارى كنند وبگويند:«ما را ياراى مقاومت ونبرد باآنان نيست.» حتّى با كمال وقاحت به موسى بگويند:«تو با خدايت برويد نبرد كنيد و دشمن را بيرون رانيد، آنگاه ما پشت سر شما وارد مى شويم».

درست است كه گزارش از نيروهاى موجود در منطقه، در كيفيت تصميم گيرى آنان مؤثر بود، ولى اين تأثير نسبت به روحيه اى كه بر بنى اسرائيل حكومت مى كرد، ناچيز بود.

بنى اسرائيل ساليان درازى در اسارت فرعون بودند. به زندگى ذلّتبار عادت كرده بودند. هنوز مزه آزادى واستقلال را درست نچشيده بودند. از اين جهت، انگيزه اى براى جهاد ونوشيدن شربت شهادت در خود احساس نمى كردند.

قرآن اين بخش از زندگى موسى با بنى اسرائيل را چنين بيان مى كند:

1ـ (وَإذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إذْ جَعَلَ فيكُمْ أنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَ آتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أحَداً مِنَ العالَمينَ).

2ـ (يا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرضَ المُقَدّسَةَ الّتى كَتَبَ اللّهُ لَكُمْ وَلاتَرتَدُّوا عَلى أدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرينَ).

3ـ (قالُوا يا مُوسى إنَّ فيها قَوْماً جَبّارِينَ وَ إنّا لَنْ نَدْخُلَها حَتّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإنّا داخِلُونَ).

4ـ (قالَ رَجُلانِ مِنَ الّذينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُواْ عَلَيْهِمُ البابَ فَإذا

صفحه 181

دَخَلْتُمُوهُ فَإنَّكُمْ غالِبُونَ وَ عَلَى اللّهِ فَتَوَكَّلُوا إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ).

5ـ (قالُوا يا مُوسى إنّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فيها فَاذْهَبْ أنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا إنّا ههُنا قاعِدُونَ).

6ـ (قالَ رَبِّ إنّى لا أَمْلِكُ إلاّ نَفْسى وَ أَخى فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ القَوْمِ الفاسِقينَ).

7ـ (قالَ فَإنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعينَ سَنَةً يَتيهُونَ فى الأرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى القَوْمِ الفاسِقينَ). (مائده/20ـ26)

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر هنگامى را كه موسى به قوم خود گفت:نعمتهاى خدا را بر خويش به خاطر آوريد: در ميان شما پيامبران برانگيخت وشما را سلاطين قرار داد وچيزى را كه به احدى از جهانيان نداده، به شما داده است.

2ـاى قوم! به سرزمين مقدس وارد شويد. سرزمينى كه خدا براى شما مقرر داشته است وبه پشت سر خود باز نگرديد تا از زيانكاران شويد.

3ـ گفتند:اى موسى در آن سرزمين گروه قدرتمندى است وهرگز به آنان وارد نمى شويم، مگر اينكه آنها از آنجا خارج شوند.اگر بيرون رفتند، آنگاه ما داخل مى شويم.

4ـ دو نفر از كسانى كه خدا به آنها نعمت داده بود، به آنان گفتند:شما وارد شهر شويد(مترسيد)هرموقع وارد شهر شديد، شما پيروز هستيد. اگر مؤمن هستيد بر خدا توكل كنيد.

5ـ گفتند:اى موسى! تا هنگامى كه ساكنان ارض مقدس در آنجا هستند، ما وارد شهر نمى شويم. تو وپروردگارت برويد بجنگيد، ما در اينجا نشسته ايم!

6ـ موسى گفت:خداى من! جز خود وبرادر، اختيار كسى را در دست

صفحه 182

ندارم. ميان من واين گروه فاسق (بيرون از اطاعت) جدايى بيفكن.

7ـ خدا به موسى گفت:(به خاطر يك چنين سرپيچى از فرمان) سرزمين مقدّس براى آنان چهل سال ممنوع است (نمى توانند به آن وارد شوند). آنان در اين مدّت، پيوسته در زمين سرگردان بوده ودر باره سرنوشت اين گروه خارج از اطاعت، غمگين مباش.

تفسير موضوعى آيات

حضرت موسى براى احياى روح حق شناسى در قوم،وبراى آماده سازى آنان براى نبرد با اشغالگران ارض مقدس، نعمت بزرگ الهى را در حقّ بنى اسرائيل متذكر مى شود ومى گويد:نعمت هاى بزرگ الهى را به خاطر آوريد.

الف: خاندان يعقوب، كه خاندان نبوت بوده وپيامبران از اين بيت برخاسته واين نعمت نيز ادامه دارد; چنانكه مى فرمايد:(إذْ جَعَلَ فيكُمْ أنْبِياءَ).

ب: شما را ملوك وسلاطين قرار داد:(وَ جَعَلَكُمْ مُلُوكاً) واگر همه آنان را ملوك وسلاطين مى خوانند، از طريق مبالغه است واين نوع سخن گويى در ميان مردم رايج است تا آنجا كه اگر فردى از قبيله اى زمامدار كشورى شد، افراد قبيله را شاهان كشور مى خوانند. در تاريخ بنى اسرائيل ملوك وزمامداران با عظمتى، چه پيش از موسى مانند يوسف وچه پس از او مانند داود وسليمان، بر بخش وسيعى حكومت مى كردند.

احتمال دارد كه مقصود از «ملوكاً» آزاد سازى آنان از سلطه فرعون باشد. در لغت عرب «ملك» به معنى مالك وصاحب اختيار به كار مى رودودر آيات گذشته خوانديم كه بنى اسرائيل بازگشت خود را به بت پرستى از روى اختيار نمى دانستند ودر اين مورد گفتند:(ما أخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بَمَلْكِنا). (طه/87)

ج: به شما چيزى داد كه به جهانيان نداده است:(وَ آتاكُمْ ما لَمْ يُؤتِ أحَداً مِنَ العالَمينَ). ممكن است مقصود نزول «من» و«سلوى» باشد كه در گذشته بيان

صفحه 183

گرديد.

قومى به تعداد هفتصد هزار نفر مدّتها در يك بيابان از جهان غيب ارتزاق كنند ودست به سياه وسفيد نزنند وغذاى خود را در برابر چشمانشان آماده ببينند، چنين موهبتى نصيب هيچ ملّتى نشده است; چنانكه مى فرمايد:( وَ آتاكُمْ ما لَمْ يُؤتِ أحَداً مِنَ العالَمينَ).

پس از بيان نعمتهاى بزرگ الهى به آنان فرمان مى دهد كه از اين سرزمين كوچ وهجرت كنيد و به سرزمين مقدّس وارد شويد; سرزمينى كه خدا آن را براى شما مقدّر كرده است، وبا فرمان خدا مخالفت نكنيد تا از زيانكاران نشويد:

(يا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرضَ المُقَدّسَةَ الّتى كَتَبَ اللّهُ لَكُمْ وَلاتَرتَدُّوا عَلى أدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرينَ).

ولى سخنان ومقدمه چينيهاى موسى در دل مرده آنان تأثيرى نكرد وگفتند:«اى موسى!تومى دانى كه در آن سرزمين، گروه قوى ونيرومندى زندگى مى كنند وتا آنها بيرون نروند، ما وارد نمى شويم.» :(قالُوا يا مُوسى إنَّ فيها قَوْماً جَبّارِينَ وَ إنّا لَنْ نَدْخُلَها حَتّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإنّا داخِلُونَ).

اين پاسخ حاكى از آن بود كه هنوز روح سلطه پذيرى وحكمرانى بر آنان حكومت مى كرد، وزندگى ذلّتبار با زندگى شرافتمندانه (آزادى) در نظرشان يكسان بود.

آرى گاهى در ميان جمعيتها مردان با شهامت وفداكارى به صورت نادر پيدا مى شوند. قرآن ياد آور مى شود:« دو نفر از بنى اسرائيل به توبيخ قوم خود پرداختند وگفتند:شما بر خدا توكّل كنيد وتا در دروازه شهر بياييد، آنگاه مشمول الطاف الهى مى گرديد»:(قالَ رَجُلانِ مِنَ الّذينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُواْ عَلَيْهِمُ البابَ فَإذا دَخَلْتُمُوهُ فَإنَّكُمْ غالِبُون).

خداوند براى اين دو نفر دو ويژگى ذكر مى كند:

صفحه 184

1ـ ( يَخافُونَ):مى ترسند.

2ـ ( أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمَا):خدا به آنان نعمت داده بود.

مقصود از خوف، خوف از مخالفت است ومقصود از نعمت، ايمان كامل ودرايت در حدّ بالاست.

مشكل پيروزى از نظر اين دو نفر اين است تا دروازه هاى شهر برسند. از اين به بعد ديگر مشكلى نخواهند داشت. زيرا وصول به دروازه شهر بدون مقاومت، حاكى از غفلت دشمن است وهيچ تاكتيكى از نظر اهميّت به اندازه غافلگيرى نيست. در اين صورت طرف آنچنان دست وپاى خود را گم مى كند كه به جاى كشتن دشمن، خوديها را مى كشند.

سخنان موسى واين دو نفر در روحيه آنان اثرى نگذاشت. اين بار با كمال وقاحت به موسى گفتند:تو با خدايت برويد نبرد كنيد و دشمن را از پيش ما برداريد. و ما در اين صورت وارد شهر مى شويم. تو گويى، آنان دُردانه هاى صفحه هستى هستند وبايد همه در خدمت آنها باشند:

قانون خلقت است كه بايد شود ضعيف *** هر ملّتـى كه به خور وخواب، خـو كند

قرآن گفتار آنان را چنين نقل مى كند:(قالُوا يا مُوسى إنّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فيها فَاذْهَبْ أنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا إنّا ههُنا قاعِدُونَ).

آنان كجا وياران رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) در جنگ بدر كجا؟! آنگاه كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) با آنان در پيشروى به سوى دشمن وبازگشت به مكّه مشورت كرد ونظر خواست، سعد معاذ گفت:اى رسول گرامى! اگر وارد اين دريا شوى(به درياى سرخ اشاره كرد) ما نيز پشت سر تو وارد دريا مى شويم! ومقداد گفت: ما مثل بنى اسرائيل نيستيم كه بگوييم تو وخدايت برويد نبرد كنيد، ما در اينجا نشسته ايم. ما مى گوييم

صفحه 185

تو خدايت برويد وما پشت سر شما هستيم.(1)

دراين شرايط بود كه موسى از هدايت قوم خود مأيوس گرديد. با خداى خود چنين مناجات كرد:«پروردگارا! من تنها اختيار خود وبرادرم را دارم. ميان من واين گروه متمّرد جدايى بيفكن.»: (قالَ رَبِّ إنّى لا أَمْلِكُ إلاّ نَفْسى وَ أَخى فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ القَوْمِ الفاسِقينَ).

اين آيه آنان را گروه فاسق مى خواند; يعنى گروهى كه فرمان پيامبر خود را رد كردند ودر مرز كفر قرار گرفتند.

دعاى موسى مستجاب شد وخطاب آمد: اين جمعيت از ورود به اين سرزمين كه از انواع مواهب مادى ومعنوى مالامال است، محروم مى باشند وبايد چهل سال تمام در اين بيابان سرگردان بمانند تا اين نسل زبون بميرد ونسلى ديگر جاى آنان را بگيرد تا آنها بتوانند اين سرزمين مقدّس را فتح كنند. در حقيقت زندگى چهل سال در يك بيابان نسل آنان را آبديده كرد ودر مقابل مشكلات مقاوم شدند. آنگاه توانستند به سرزمينى مقدّس با نسلى پاك وارد شوند; چنانكه مى فرمايد:(قالَ فَإنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعينَ سَنَةً يَتيهُونَ فى الأرْضِ فلا تَأْسَ عَلَى القَوْمِ الفاسِقينَ).

***

1 . ابن هشام، سيره2/615 ط مصر.

صفحه 186

8 لجاجتهاى بنى اسرائيل

تا اينجا بازندگانى موسى با بنى اسرائيل كاملاً آشنا شديم كه همگى حاكى از يك روح عصيان وطغيان ولجاجت وعناد در قوم او است.

لجاجتهاى بنى اسرائيل به آنچه در گذشته بيان كرديم، منحصر نيست. قرآن سرگذشتهاى گوناگونى از آنان نقل مى كند كه همگى از يك وجدان ناآرام وسركش وعصيانگر حكايت مى كند. از ميان اين سرگذشتها به سه نمونه آن اشاره مى كنيم:

1ـ بر افراشتن كوه بر سر آنان.

2ـ فرمان داخل شدن از دروازه شهر با حالت خاص.

3ـ نهى از كار وكوشش در روز شنبه وقانون شكنى آنان.

اينك آيات مربوط به موضوعات ياد شده:

آيات موضوع

1ـ (وَإذْ أخَذْنا مِيثَاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّة وَ اذْكُروا ما فيهِ لعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ).

2ـ (ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الخاسِرينَ) (بقره/63ـ64)

3ـ (وَإذْ أخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ ...). (بقره/93)

4ـ (وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَ قُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا البابَ سُجَّداً وَ قُلْنا لَهُمْ لاتَعْدُوا فى السَّبْتِ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غلِيظاً). (نساء/154)

صفحه 187

5ـ (وَ إذْنَتَقْنَا الجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَ ظَنُّوا أنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّة وَ اذْكُرُوا ما فيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ). (اعراف/171)

6ـ (وَ إذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ القَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا البابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَ سَنَزيدُ المُحْسِنينَ).

7ـ (فَبَدَّلَ الّذينَ ظَلَمُوا قَولاً غَيْرَ الّذى قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الّذينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِبِما كانُوا يَفْسُقُونَ). (بقره/58ـ59)

8ـ (وَ إذْ قيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ القَرْيَةَ وَ كُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا البابَ سُجَّداً نَغْفِرْلَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزيدُ المُحْسِنينَ).

9ـ (فَبَدَّلَ الّذينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَولاً غَيْرَ الّذى قيلَ لَهُمْ فَأرسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ).

10ـ (وَسْألْهُمْ عَنِ القَرْيَةِ الّتى كانَتْ حاضِرَةَ البَحْرِ إذْ يَعْدُونَ فى السَّبْتِ إذْ تَأْتيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهمْ شُرَّعَاً وَ يَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لاتَأتيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ).

11ـ (وَ إذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّهُ مُهْلِكُهُمْ أوْ مُعَذِّبُهُمْ عذاباً شَديداً قالُوا مَعْذِرةً إلى رَبِّكُمْ وَ لعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ).

12ـ (فَلَمّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بهِ أَنْجَيْنَا الّذينَ يَنْهَونَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الّذينَ ظَلَمُوا بِعَذاب بَئيس بما كانُوا يَفْسُقُونَ).

13ـ (فَلَمّا عَتَوا عَمّا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كْونُوا قِرَدَةً خاسِئينَ) (اعراف/161ـ166).

ترجمه آيات

1ـ به ياد آريد آنگاه كه از شما پيمان گرفتيم وكوه طور را بربالاى سر شما برافراشتيم. آنچه (تورات) را كه به شما داديم به قدرت ومحكمى

صفحه 188

بگيريد. به ياد آريد آنچه را در آن (تورات) مى باشد، شايد پرهيزگار شويد.

2ـ پس از اين سفارشها از آن رو برگردانديد واگر كرم ورحمت خدا بر شما نبود، از زيانكاران بوديد.

3ـ به ياد آريد پيمانى كه از شما گرفتيم وكوه طور را بر بالاى سر شما نگاه داشتيم.

4ـ كوه طور را در مقابل پيمان شما بر سر شما برافراشتيم وگفتيم:سجده كنان ازدر وارد شويد ودستور داديم در روز شنبه تجاوز نكنيد واز آنان پيمان سنگينى گرفتيم.

5ـ آنگاه كه كوه را بركنديم وبر بالاى سرشما سايه آسا نگاه داشتيم وگمان كردند كه كوه برآنان فرود مى آيد.بگيريد آنچه را به شما داديم، باسعى وكوشش تمام، به ياد آوريد آنچه در آن است شايد پرهيز گار شويد.

6ـ آنگاه كه گفتيم: وارد اين شهر (بيت المقدس) شويد واز نعمتهاى گواراى آن هر جا خواستيد، بخوريد،وسجده كنان از در وارد شويد وبگوييد:«حطّة» (خدايا گناهان ما را بريز). ما خطاهاى شما را مى بخشيم وبر پاداش نيكوكاران مى افزاييم.

7ـ ستمگران آنان، سخنى جز آنچه به آنان دستور داده شده بود، گفتند. بر ستمگران در مقابل خروج از اطاعت خدا عذابى از آسمان فرود آورديم.

8ـ به ياد آر آنگاه كه به بنى اسرائيل گفته شد:درا ين شهر (بيت المقدس) سكونت گزينيد واز نعمتهاى آن، هر كجا خواستيد، بهره بگيريد وبگوييد«حِطَّة» وسجده كنان از در وارد شويد. ما خطاهاى شما را مى بخشيم وبر پاداش نيكوكاران مى افزاييم.

9ـ افراد ستمگر گفتارى راكه مأمور به آن بودند، به غير آن عوض كردند. در مقابل اين، بر ستمگران عذابى از آسمان فرو فرستاده شد.

10ـ از بنى اسرائيل از آن شهرى كه در ساحل دريا(سرخ) بنا شده بود بپرس. آنگاه كه ساكنان آنجا در روز شنبه تجاوز مى كردند. در آن روز

صفحه 189

ماهيان دريا به صورت فراوان به جانب ساحل مى آمدند ودر غير آن روز به اين صورت نمى آمدند. آنان را اين چنين با فرمان ترك صيد آزمايش مى كنيم.

11ـ (مردم شهر سه گروه شدند: گروه عصيانگر، گروه بى تفاوت وگروه بيم دهنده.) گروه دوّم به گروه سوّم گفتند:چرا افرادى را كه خدامى خواهد نابود كند يا با عذاب سخت معذّب سازد، نصيحت مى كنيد؟ گروه سوّم در پاسخ گفتند: براى آنكه در پيشگاه خدا عذرى داشته باشيم وشايد آنان پرهيزگار شوند.

12ـ آنگاه كه تذكراتى را كه به آنان داده شده بود فراموش كردند، كسانى را كه از بديها باز مى داشتند نجات داديم وافرادى را كه ستم مى كردند در برابر سركشى آنان به عذاب سخت معذّب نموديم.

13ـ آنگاه كه از آنچه نهى شده بود سرپيچى كردند، به آنان گفته شد:ميمونهاى مطرود باشيد.

تفسير موضوعى آيات

مورخان گفته اند كه موسى وپيش از او هارون، در «تيه» در گذشتند(1) وفتح «بيت المقدس» بعدها به وسيله «يوشع بن نون» انجام گرفت. مشيّت الهى بر اين تعلّق گرفته بود كه بنى اسرائيل چهل سال از ورود به بيت المقدّس محروم شوند. آنگاه كه چهل سال به پايان رسيد، خداوند به يوشع وحى كرد كه به سوى بيت المقدس برود وشهر را فتح كند. اين در حالى است كه نسل قديم در گذشته ونسل جديد روى كار آمده بود. اگر اين بخش از تاريخ صحيح باشد، بايد بگوييم لجاجتهايى كه همين گروه در عصر نبوت يوشع انجام داده اند، لجاجت ارثى بود كه با وجود بنى اسرائيل خميره شده بود.

ولى احتمال دارد همه آنچه در اين آيات آمده، در زمان خود موسى بن عمران

1 . ابن اثير:الكامل1/198 ط دار صادر.

صفحه 190

انجام گرفته است واينكه مى گويند موسى در تيه در بالاى كوه درگذشت، نقلى بيش نيست واصولاً زمان بندى اين بخش از تاريخ چندان قطعى نيست وما اين بخش از حوادث را در زندگى موسى آورديم. در هر حال آنچه مهم است توضيح آيات اين بخش است.

بنى اسرائيل پس از نزول تورات بر آنان در عمل به آن كوتاهى مى كردند. خداوند مى خواست از طريق ايجاد رعب وترس آنان را به عمل به تورات وادار سازد وصورت رعب چنين بود كه كوه طور به فرمان خدا از جاى كنده شد وبر بالاى سر آنان قرار گرفت; به گونه اى كه تصوّر كردند كه كوه بر سر آنها فرود مى آيد. وقرآن اين حقيقت را در دو مورد با جمله (وَرَفعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ)بيان كرده ودر يك مورد با جمله (وَ إذْنَتَقْنَا الجَبَلَ)و«نتق» در لغت عرب به معناى جذب وكندن است واگر بخواهيم ظاهر آيه را بگيريم بايد بگوييم:كوه «طور» كه با آنها فاصله داشت،از جاى كنده شد وبه سوى آنها رو آورد، به گونه اى كه تصوّر كردند بر سر آنها مى افتد.

البته مقصود اين نبود كه آنان ايمان بياورند، بلكه مقصود اين بود كه به تورات عمل كنند; لذا پس از بيان رفع طور مى فرمايد:(خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّة):«آنچه را كه براى شما فرو فرستاديم با قوّت بگيريد».

ازاين بيان استفاده مى شود كه هنوز ملّت بنى اسرائيل از نظر فكرى وتربيتى دوران كودكى را مى گذراندند وتا عذاب ومؤاخذه اى را نمى ديدند، احساس وظيفه نمى كردند. شگفت اينجاست كه با ديدن اين همه آيات الهى، قرآن مى فرمايد:باز از عمل به تورات سرپيچى كردند:

(وَإذْ أخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّة وَ اذْكُرُوا ما فيهِ لعَلّكُمْ تَتَّقُونَ *ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الخاسِرينَ). (بقره/63ـ64)

در اين جا از بيان نكته اى ناگزيريم وآن اينكه افراد علم زده كه پيوسته

صفحه 191

مى خواهند معجزه ها وكرامتهاى انبيا واوليا وكليه كارهاى غيبى را با اصول علمى تفسير كنند وازا ين طريق استبعادى كه در اذهان اهل دانش نسبت به معجزه ها وجود دارد برطرف سازند، در اين آيه چنين مى گويند: بنى اسرائيل در پايين كوه زندكى مى كردند وزلزله اى در كوه انجام گرفت وبخشى از اجزاى آن به سوى آنان متوجه گشت و آنان تصوّر كردند كه بر سر آنها فرود مى آيد.(1)

اين تفسير با ظاهر آيه كه كلمه«رفع» و«نتق» در آن آمده است، سازگار نيست. بلند كردن كوه غير از ايجاد زلزله در اجزاى آن است. گذشته از اين قرآن كيفيت رفع را بيان كرده ومى فرمايد:(كَأَنَّهُ ظُلَّة):«به صورت سايبان در آمد».

ورود به بيت المقدّس

بنى اسرائيل سرانجام به رهبرى يوشع (جانشين موسى) به ارض موعود وارد شدند. خدا براى ايجاد روح طاعت در آنها فرمان داد در حال خضوع وخشوع از در وارد شويد وبه هنگام ورود بگوييد:پررودگارا گناهان ما را بريز.

تاريخ در اينجا مى گويد:آنان به هنگام ورود، فاقد حالت خضوع وخشوع بودند وبه جاى اينكه ازخداوند طلب آمرزش نمايند، گفتار پيامبرخود را به مسخره گرفته وبه جاى آن چيز ديگرى گفتند.در برخى تفاسير آمده است كه به جاى كلمه «حطّة» لفظ«حنطة» را به كار بردند واين نقل بعيد نيست. زيرا قرابت وخويشاوندى خاصى ميان زبان عبرى وعربى وجود دارد.

خداوند مى فرمايد:(وَ إذْ قيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ القَرْيَةَ وَ كُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا البابَ سُجَّداً نَغْفِرْلَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ وَ سَنَزيدُ المُحْسِنينَ *فَبَدَّلَ الّذينَ ظَلَمُوا قَولاً غَيْرَ الّذى قيلَ لَهُمْ فَأرسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا

1 . عبده، المنار،ج8،ص385 ط مصر سال 1367.وعبد الوهاب نجّار، قصص الأنبياء، ص231.

صفحه 192

يَظْلِمُونَ). (اعراف/161ـ162)

ظاهر آيه حاكى است كه عذاب الهى اين گروه را پس از ورود به بيت المقدس گرفت. زيرا آنان برخويشتن ستم كردند:(بِما كانُوا يَظْلِمُونَ) واز اطاعت خدا سرباز زدند; چنانكه در آيه سوره بقره مى فرمايد:(بِما كانُوا يَفْسُقُونَ).(بقره/58)

نمونه اى ديگر از لجاجت يا دنيا گرايى بنى اسرائيل

بنى اسرائيل پس از ورود به بيت المقدّس در اطراف آن سرزمين پراكنده شدند. گروهى از آنان در شهرى به نام «ايله»(1) كه يكى از بندرهاى درياى سرخ بهشمار مى رود، زندگى مى كردند. يكى از تعاليم تورات اين بود كه روز شنبه روز فراغت ودورى از كار وكوشش است. گروهى از بنى اسرائيل در ساحل دريا زندگى مى كردند. مشاهده كردند كه روزهاى شنبه ماهيهاى چاق وفربه، نزديكيهاى ساحل مى آيند در حالى كه در غير آن روز جريان چنين نبود: يا ماهى چاق به چشم نمى خورد واگر هم ديده مى شد بسيار كم بود. حالا علّت اين تبعيض چه بود؟ آيا واقعاً ماهيها به حسب مرور زمان در روزهاى شبنه احساس ايمنى مى كردند و از اينرو آن روز در ساحل ظاهر مى شدند يا اين كار به فرمان الهى بود كه گروهى در بوته امتحان قرار گيرند؟ آنان به فكر افتادند با كلاه شرعى هم شرع را راضى كنند وهم نفس خويش را. به اين فكر افتادند كه حوضچه هاى بزرگى در ساحل دريا ايجاد كنند. آنگاه با كندن نهرهايى ميان دريا وحوضچه ها اين دو را به هم متصل سازند هنگامى كه آب دريا بالا مى آمد وبه اصطلاح «مد» آن شروع مى شد، آب دريا همراه با ماهيهاى فربه از طريق نهرها وارد حوضچه هاى بزرگ ومتعدد مى شدند. آنگاه كه جزر دريا وفرو نشستن آن شروع مى شد،آنان راه بازگشت آب را مى بستند سپس روز يكشنبه به صيد آنها مى پرداختند وبا خود چنين مى انديشيدند كه هم به

1 . طبرسى، مجمع البيان، ج22ص461.

صفحه 193

قانون الهى عمل كرده وهم به منافع مادى خود رسيده ا ند.ولى غافل از اينكه اين نوع كلاههاى شرعى در حقيقت مسخ قانون ونابود كردن آن است واگر قانونگذار تا اين حد در عمل به آن انعطاف ونرمش نشان دهد، نتيجه آن حذف قانون از اجتماع مى شود. بالأخره همه بازرگانان وكاسبها وصيادها مى توانند به نوعى در روز شنبه كار كنند وظاهر را حفظ نمايند.

قرآن اين جريان را چنين نقل مى كند:

(وَسْألْهُمْ عَنِ القَرْيَةِ الّتى كانَتْ حاضِرَةَ البَحْرِ إذْ يَعْدُونَ فى السَّبْتِ إذْ تَأْتيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهمْ شُرَّعَاً وَ يَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لاتَأتيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ).(اعراف/161)

از آيات بعدى استفاده مى شود كه مردم آن شهر به سه گروه تقسيم شدند: گروهى ازاين طريق يا به طور علنى دست به شكار ماهى مى زدند، گروه ديگرى به مبارزه برخاسته وآنان را ارشاد مى كردند وگروه سوّم كاملاً بى تفاوت بوده وحتّى به گروه آمر به معروف اعتراض مى كردند كه با گروه خطا كار چه كار دارند.

ولى پيداست كه اين گروه بى تفاوت از راز امر به معروف ونهى از منكر آگاه نبوده وتصور مى كردند در زندگى اجتماعى، هر كس مسئول خود بوده ونسبت به افراد ديگر مسئوليتى ندارد.در حالى كه در زندگى اجتماعى، سرنوشت افراد به هم پيوسته است واگر گروهى آشكارا نقض قانون كردند، قطعاً اين بيمارى به ديگران نيز سرايت كرده وفراگير مى شود. چنانكه پيامبر گرامى مى فرمايد:«انّ المعصية إذاعمل بها العبد شرّاً لن يضرّ بها إلا عاملها، وإذا عمل بها علانيّة ولم يُغَير عليه أضرّت بالعامة» (1):«هرگاه بنده خدا در پنهانى قانون شكنى كرد، فقط خود را ضرر مى زند، ولى آنگاه كه آشكارا اين عمل را انجام داد ومورد اعتراض واقع نشد، به عموم مردم

1 . وسائل الشيعة، ج11،باب 4 از ابواب امر به معروف، روايت 1.

صفحه 194

ضرر مى رساند.» يعنى قانون شكنى به صورت يك سنت اجتماعى در مى آيد.

امام صادق»(عليه السلام) پس از نقل اين حديث از پيامبر چنين مى فرمايد: «وذلك انّه يذِلّ بعمله دينَ اللّه ويقتدى به أهلُ عداوة اللّه»(1): «اين فرد با عمل خود دين خدا را ذليل كرده و دشمنان خدا به او اقتدا مى كنند».

از اين جهت مى بينيم گروه مبارز در پاسخ اعتراض گروه بى تفاوت مى گويند:ما در پيشگاه خدا وظيفه اى داريم وبايد آن را انجام دهيم تا نزد خدا معذور باشيم: (وَ إذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّهُ مُهْلِكُهُمْ أوْ مُعَذِّبُهُمْ عذاباً شَديداً قالُوا مَعْذِرةً إلى رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ).(اعراف/164)

از ذيل آيه استفاده مى شود كه هنوز زمينه هاى اصلاح موجود بود واميد آنكه آنان به راه راست برگردند وجود داشت.

اين گروه خيره سر، بر اين عمل تداوم بخشيدند وعملاً تذكرات گروه آمر به معروف راناديده گرفتند. خداوند مى فرمايد: «گروه ناهى از منكر را نجات داديم وافراد ستمگر را گرفتار عذاب سخت كرديم».

از اينكه همه آنان را به دو گروه تقسيم مى كند ونجات را از آن گروه ناهى از منكر مى داند، مى توان نتيجه گرفت كه گروه بى تفاوت نيز مانند گروه مرتكب گناه دچار عذاب گرديدند:(فَلَمّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بهِ أَنْجَيْنَا الّذينَ يَنْهَونَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الّذينَ ظَلَمُوا بِعَذاب بَئيس بِمَا كانُوا يَفْسُقُونَ).(اعراف/165)

در آيه بعد كيفيت عذاب آنان را بيان كرده ومى فرمايد:«آنگاه كه آنان تمرّد كردند، مشيت الهى بر آن تعلّق گرفت كه آنان به صورت ميمونهاى مطرود در آيند»: (فَلَمّا عَتَوا عَمّا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئينَ). (اعراف/166)

از برخى گزارشها استفاده مى شود كه زندگى گروه ناهى از منكر از آن دوگروه

1 . وسائل الشيعة، ج11،باب 4 از ابواب امر به معروف، روايت 1.

صفحه 195

جدا بوده وبعدها از نزول عذاب هر دو گروه آگاه شدند. ودر هر حال ظاهر آيه ما را بر آن مى دارد كه بگوييم اين گروه صورت انسان را از دست داده وصورت ميمون به خود گرفتند. كسانى كه در مسائل مربوط به معجزات وكرامات ويا عذابهاى غيبى، به تأويلهاى علمى روى مى آورند، اين نوع آيات را به گونه اى ديگر تأويل كرده ومى گويند:صورت وشكل آنها به صورت ميمون مسخ نشد، بلكه قلوب ودلهاى آنان مانند ميمون گرديد(1). روح ميمون را پيدا كردند نه صورت آن را. به طور مسلّم اين تفسير با ظاهر آيه تطبيق نمى كند وما بايد به همان ظاهر عمل كنيم.

ولى مسخ اين گروه به صورت ميمون هيچ ارتباطى با فرضيه داروين ندارد كه ريشه انسان را حيوان شبيه به ميمون مى داند. واصولاً اين حادثه از نظر تاريخى مربوط به دوران حضرت داود(2) است در حالى كه فرضيه داروين مربوط به ماقبل تاريخ،بلكه مربوط با پانصد هزار سال جلوتر است وهرگز نبايد اين جريان را مؤيّد فرضيه وى بگيريم.

قرآن وداستان بقره بنى اسرائيل

مفسران نقل كرده اند كه مردى از بنى اسرائيل يكى از بستگان خود را كشت، سپس جنازه مقتول را در راه بهترين قبيله از قبايل بنى اسرائيل افكند، آنگاه به خونخواهى او برخاست. گروهى از بنى اسرائيل به حضور موسى رسيدند واز او خواستند كه قاتل را براى آنها معيّن كند.

موسى در پاسخ گفت:گاوى را بكشيد. آنان از پاسخ موسى در شگفت ماندند كه اين پاسخ چه ارتباطى به پرسش آنها دارد. سرانجام پس از يك سلسله مكالمات گاو را به قيمت گزافى خريده، كشتند وسراغ موسى آمدند. خدا دستور

1 . شيخ عبده، المنار1/343، اين نظريه را از «مجاهد» نقل كرده است.
2 . طبرسى، مجمع البيان، ج2، ص493.

صفحه 196

داد كه بخشى از اجزاى مقتول را به برخى از اعضاى گاو بزنند، در اين صورت مقتول زنده مى شود وقاتل خود را معيّن مى كند. آنان چنين كردند وجوان زنده شد وگفت: قاتل من پسر عموى من است. او مرا كشته تا از من ارث ببرد ويا با دختر من ازدواج كند. خدا از اين طريق قاتل را معيّن كرد.(1)

اينك آيات اين داستان

1ـ (وَ إذْ قالَ مُوسى لِقَوْمهِ إنَّ اللّهَ يَأمُرُكُمْ أنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أنْ أَكُونَ مِنَ الجاهِلينَ).

2ـ (قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يبَيِّنْ لَنا ما هِيَ قالَ إنَّهُ يَقُولُ إنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ ولا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا ما تُؤمَرُونَ).

3ـ (قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما لَوْنُها قالَ إنَّهُ يَقُولُ إنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقَعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النّاظِرينَ).

4ـ (قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إنَّ البَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَ إنّا إنْ شاءَ اللّهُ لَمُهْتَدُونَ).

5ـ (قالَ إنَّهُ يَقُولُ إنَّها بَقرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأرْضَ وَ لا تَسْقِى الحَرثَ مُسَلَّمَةٌ لاشِيَةَ فيها قالُوا الآنَ جِئْتَ بالحَقِّ فَذَبَحُوها وَ ماكادُوا يَفْعَلُونَ).

6ـ (وَ إذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادّارَأْتُمْ فِيها وَ اللّهُ مُخْرجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ).

7ـ (فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللّهُ المَوْتى وَ يُرِيكُمْ آياتِهِ لعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ). (بقره/67ـ73)

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر آنگاه كه موسى به قوم خود گفت:خدا به شما فرمان مى دهد

1 . مجمع البيان، ج1،ص134.

صفحه 197

گاوى را بكشيد.آنان در پاسخ گفتند:آيا ما را به بازى ومسخره گرفته اى؟ گفت:به خدا پناه مى برم كه از افراد نادان باشم.

2ـ آنان گفتند: از خدايت بخواه براى ما بيان كند چه گاوى را بايد بكشيم؟ موسى در پاسخ گفت: خدا مى گويد: آن گاوى است كه نه پير است ونه جوان، بلكه ميان اين دو است. پس به آنچه مأموريد عمل كنيد.

3ـ گفتند:از خدايت بخواه براى ما بيان كند رنگ اين گاو چگونه است؟! فرمود: خدا مى گويد: آن گاوى است با رنگ زرد خالص وزرّين كه رنگ آن بينندگان را مسرور مى سازد.

4ـ باز گفتند: خدايت را بخوان تا اين گاو را (از نظر كار) تشريح كند! زيرا اين گاو براى ما مشتبه شد وما إن شاء اللّه هدايت يافتگانيم.

5ـ موسى گفت:خدا مى گويد آن گاوى است نه رام كه زمين را شيار كند ونه كشتزار را آب دهد، گاوى بى عيب ويك رنگ باشد. گفتند:الآن حق را بيان نمودى. گاو را ذبح كردند ونزديك بود (با بهانه گيريهاى مختلف) مأموريت الهى را انجام ندهند.

6ـ آنگاه كه انسانى را كشتيد وهمگان از آن تبرى جستيد، خدا آنچه را پنهان مى سازيد آشكار مى كند.

7ـ در نتيجه گفتيم: بعضى از اجزاى مقتول را به برخى از اجزاى آن گاو بزنند(مقتول زنده مى شود)خدا اين چنين مرده ها را زنده مى كند وآيات خود را نشان مى دهد، اگر بينديشيد.

تفسير آيات

مجموع اين آيات كه از آيه 67 سوره بقره شروع شده وبا آيه 73 همين سوره پايان مى پذيرد، يك داستان بيش نيست و در بيان شأن نزول ياد آور شديم كه انسانى در ميان بنى اسرائيل كشته شده بود وجسد مقتول در محلّه يكى از قبايل بنى اسرائيل گذارده شده بود ودر نتيجه اهالى آن محل متهم به قتل شدند وآنان نيز خود را از آن

صفحه 198

تبرئه كردند.

روى اين جهت به نظر مى رسد كه قرآن بايد داستان را از آيه 72شروع كند ومثلاً چنين بگويد:«وَ إذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادّارَأتُمْ فِيها وَسألتُمْ موسى أن يُعيّنَ القاتل فقال موسى إنّ اللّه يأمركم أن تذبحوا بقرة...».

در حالى كه مى بينيم قرآن ماجراى قتل را متذكر نشده ونخست به بيان مذاكره موسى وبنى اسرائيل پرداخته است و آنگاه به بيان انگيزه كشتن بقره پرداخته واين علّت تقديم وتأخير سبب شده است كه برخى از مفسران تصوّر كنند كه آيه (وَ إذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً) مربوط به داستان ديگر است ودر نتيجه مجموع آيات ياد شده بيانگر دو سرگذشت ودو قتل مى باشد. علّت اينكه قرآن در بيان سرگذشت، اين راه را برگزيده است اين است كه محور سخن درآيات گذشته وآينده بيان لجاجتها وعنادهاى بنى اسرائيل است و اينكه آنان انسانهاى سالم ورو به راه نبودند وپيوسته با پيامبران خود به جدال ونزاع بر مى خاستند. مثلاً در آيات قبلى اين نوع خطابها آمده بود:

(إنّكُمْ ظَلَمْتُمْ أنْفُسَكُم ْبِاتَّخاذِكُمُ العِجْلَ).

(وَإذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً).

(فَبَدّلَ الّذينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيرَ الّذى قيلَ لَهُمْ).

(وَإذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعام واحِد).

(وَ إذْ أخَذْنا ميثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوقَكُمُ الطُّورَ).

(وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الّذينَ اعتَدُوا مِنْكُمْ فى السَّبْتِ).

دقّت در اين آيات مى رساند كه محور سخن بيان سرگذشت تأسفبار قوم بنى اسرائيل است. از اين جهت قرآن متن مذاكره موسى را با بنى اسرائيل مقدّم داشته تا گواه ديگرى باشد بر اينكه آنان در فكر فرمانبردارى نبوده وپيوسته با اشكال تراشيهاى كودكانه مى خواستند از زير بار تكليف فرار كنند. هر چند سرانجام مجبور به انجام

صفحه 199

آن شدند.

آنگاه كه قرآن از بيان اين بخش از داستان، كه به عنوان شاهد بر عناد آنان مطرح شده، فارغ مى شود به انگيزه صدور آن فرمان اشاره كرده و مى گويد:

(وَ إذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادّارَأتُمْ فِيها وَ اللّهُ مُخْرجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ). يعنى آنگاه كه شخصى را كشتيد وهمگى خود را از آن تبرئه كرديد وداستان را به موسى گفتيد واو فرمان كشتن گاوى را به شما داد وشما نيز پس از يك رشته پرسشها آن را كشتيد. بدانيد خدا آنچه را پنهان مى سازيد آشكار مى كند.

آنگاه ياد آور مى شود كه چگونه خدا آن امر مكتوم را آشكار ساخت: (فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللّهُ المَوْتى وَ يُرِيكُمْ آياتِهِ لعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ).گفتيم آن مقتول را به بعضى از اجزاى گاو بزنيد (وآنان اين كار را انجام دادند ومقتول زنده شد وقاتل خود راتعيين كرد.)

ممكن است گفته شود كه در خود آيه تصريح واشاره اى به زدن مقتول به بعضى از اجزاى پيكر گاو وجود ندارد و اين مطلب از كجا استفاده مى شود؟

پاسخ اين است كه دقّت در خود قرآن اين مطلب را اثبات مى كند كه هر گاه قسمتى از اجزاى يك مطلب از قرينه حالى يا مقالى استفاده شود، قرآن متذكر آن نمى گردد. مثلاً در مورد «استسقاى قوم موسى» چنين مى فرمايد: (وَإذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنتا عَشرَةَ عَيْناً): «آنگاه كه موسى براى قوم خود آب طلبيد، گفتيم: با عصايت بر سنگ بزن، ناگهان دوازده چشمه جوشيد. مسلّماً جمله اى در آيه مقدّر است وآن اينكه «فضرب فانبجست...» او زد وناگهان... واين حذف به خاطر روشنى است. واين مطلب در داستان يوسف به طور فراوان يافت مى شود. در اين جا نيز جمله (فَقُلَنا اضرِبُوهُ بِبَعْضِها ) حاكى از جمله مقدّر است وآن اينكه «فَضَربُوهُ بِبَعْضِها فَحييَّ وعين قاتله...».

آنگاه قرآن به بيان يك اصل عقيدتى نيز اشاره مى كند و آن اينكه (كَذلِكَ

صفحه 200

يُحْيِ اللّهُ المَوْتى وَ يُرِيكُمْ آياتِه). يعنى اكنون كه بنى اسرائيل زنده شدن مقتول را با چشم خود ديدند، بدانند كه در روز رستاخيز نيز اين چنين مردگان را زنده خواهيم كرد ونبايد در احياى مردگان ترديد نمايند.

اين حاصل مفاد آيات ياد شده است. در اين جا نكته اى است كه علاّمه طباطبايى به آن اشاره نموده وآن اينكه آيات قبل از اين داستان، كه به نمونه هايى از آن اشاره شد، همگى خطاب به بنى اسرائيل است وآيه اى كه از آنجا به مسأله قتل نفس اشاره مى شود ومى گويد:(وَ إذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً)، وآيات بعد از آن نيز خطاب به بنى اسرائيل است. امّا آنگاه كه قرآن داستان مذاكره موسى را با قوم خود در مورد ذبح بقره متذكر مى شود، روى خطاب را به پيامبر اسلام متوجه مى كند ومى فرمايد: (وَإذْ قالَ مُوسى لِقَوْمه) ونكته اين تغيير خطاب اين است كه اين بخش از مذاكره در تورات كنونى نيست وشايد در تورات موجود در عصر رسالت در نزد يهود نيز نبوده است. از اين جهت خطاب به پيامبر مى كند كه او متذكر شود، نه به بنى اسرائيل; زيرا آنان به خاطر نداشتند تا متذكر شوند.(1)

در اين جا نكته ديگرى هست وآن اينكه چرا خدا براى زنده شدن مرده اى از بنى اسرائيل به آنان فرمان مى دهد كه گاوى را بكشند. شايد نكته آن اين باشد كه قربانى در نزد آنان از بالاترين كارهايى بود كه انسان را به خدا مى رساند. از اين جهت خدا دستور مى دهد كه پيش از آنكه از خدا حل اين مشكل را بخواهد، گاوى را قربانى كنند تا در سايه آن دعاى آنان مستجاب شود.(2)

تا اينجا با تفسير آيات، با توجه به مجموع قراين موجود در آنها آشنا شديم ولى گروه علاقه مند به تطبيق معجزات وكرامات وحقايق ماوراى طبيعى بر اصول علمى سعى كرده اند كه آيه را به نوعى تفسير كنند كه مفاد آيات با جريانهاى عادى سازگار باشد ورنگ خارق عادت به خود نگيرد. اينك به نقد اين نظريه، كه شيخ عبده در

1 . الميزان، ج1،ص202.
2 . مجمع البيان، ج1، ص137.

صفحه 161

***

1 . صدوق، توحيد، ص 121ـ122 وزمخشرى، كشاف، ج1، ص573ـ574.

صفحه 162

3 بازگشت به بت پرستى

8ـ (قالَ رَبِّ اغْفِرْ لى وَ لأخى وَ أَدْخِلْنا فى رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أرْحَمُ الرّاحِمينَ).

9ـ (إنَّ الّذينَ اتَّخَذُوا العِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فى الحَياةِ الدُّنْيا وَ

صفحه 163

كَذلِكَ نَجْزِى المُفْتَرينَ).

11ـ (قالَ فَإنّا قَدْ فَتَنّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السّامِرىُّ).

14ـ (فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إلهُكُمْ وَ إلهُ مُوسى فَنَسِيَ).

15ـ (أَفَلا يَرَوْنَ أَلاّ يَرْجِعُ إلَيْهِمْ قَوْلاً وَ لا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرّاً وَ لا نَفْعاً).

17ـ (قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفينَ حَتّى يَرْجِعَ إلَيْنا مُوسى).

18ـ (قالَ يا هارُونُ ما مَنَعكَ إذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا).

19ـ (أَلاّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْري).

21 ـ (قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرىُّ).

صفحه 164

24ـ (إنّما إلهُكُمُ اللّهُ الّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَىْء عِلماً)(طه/85 ـ98).

ترجمه آيات

3ـ موسى با دلايل به سوى شما آمد، ولى در غياب او گوساله را معبود خود برگزيديد، در حالى كه ستمگر بوديد.

صفحه 165

8ـ موسى گفت:خدايا من وبرادرم را ببخش ودر رحمت خود وارد ساز كه تو ارحم الراحمين هستى.

11ـ ما قوم تو را در غياب تو آزموديم وسامرى، آنها را گمراه كرد.

صفحه 166

15ـ آيا نمى بينند كه اين گوساله بى روح به گفتار آنان توجه ندارد وسود وزيانى به آنان نمى رساند؟

17ـ بنى اسرائيل در پاسخ گفتند: ما بر عبادت گوساله پايدار خواهيم بود تا موسى به سوى ما باز گردد.

18ـ آنگاه كه موسى بازگشت، به هارون گفت: چه چيز تو را آنگاه كه ديدى بنى اسرائيل گمراه شدند.

19ـ از پيروى من باز داشت؟ آيا با فرمان من مخالفت كردى؟

21ـ موسى رو به سامرى كرد وگفت:اى سامرى نقش تو در اين كار چه بود؟

24ـ خداى شما خدايى است كه جز او خدايى نيست، بر همه چيز داناست.

تفسير موضوعى آيات

موسى براى دريافت تورات همراه با هفتاد نفر به ميقات رفت. امّا هنوز چهل

صفحه 167

صفحه 168

مى دهد، وچون ايمان به چيز بدى فرمان نمى دهد، پس شما ايمان نداريد.

اين قسمت در سوره بقره است، ولى در سوره هاى اعراف وطه اين سرگذشت ننگين به تفصيل بيان شده است.

پرستش گوساله در سوره اعراف وطه

صفحه 169

با توجّه به اينكه اين جريان مربوط به سه دسته بود:

1ـ سامرى كه بت را ساخت وبه بت پرستى دعوت كرد.

2ـ قوم موسى كه فريب سامرى را خوردند وگمراه شدند.

3ـ هارون كه جانشين موسى بود وسرپرستى قوم به او سپرده شده بود.

واكنش موسى در برابر قوم خود در آغاز كار همان توبيخ وسرزنش بود كه از هر دو سوره نقل مى كنيم.

در سوره اعراف مى فرمايد:

( بِئْسَما خَلَفْتُمُونى مِنْ بَعْدى): «بد جانشينانى براى من بوديد».

2ـ( أَعَجِلْتُمْ أ مْرَ رَبِّكُمْ):«در فرمان پروردگارتان عجله نموديد».

ودر سوره طه مى فرمايد:

4ـ ( أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً): « آيا پروردگارتان وعده نيكو به شما نداد؟».

5ـ ( أَفَطالَ عَلَيْكُمُ العَهْدُ):«آيا جدايى من طولانى شد؟».

اكنون بايد به تحليل اين نكوهشها پرداخت.

صفحه 170

صفحه 171

صفحه 172

از مجموع اين سخنان روشن مى شود كه آنان در پرستش گوساله هرگز معذور نبودند وبايد به كيفر اعمال خود برسند.

بازخواست موسى از برادرش هارون

صفحه 173

اين دو عكس العمل عبارت بودند از:

1ـ افكندن الواح تورات.

2ـ گرفتن سر وريش برادر وكشاندن او به سوى خود.

اينجا بود كه بنى اسرائيل از سرنوشت خود آگاه شدند وفهميدند كه كيفر سختى در كمين آنهاست.

صفحه 174

گفتگوى موسى با سامرى

صفحه 175

بنى اسرائيل نديدند. مشتى از اثر رسول را برداشتم وآن را افكندم واين چنين نفس من اين كار را در نظـرم جلوه داد».

مقصود از اين جمله ها چيست؟مفسران دو احتمال داده اند كه هيچ كدام استوار به نظر نمى رسد. و خدا از آن آگاه است.

صفحه 176

مجازات سامرى

صفحه 177

واز اين طريق، گردا گرد اين مرد پليد خطى كشيده شد كه كسى با او تماس نگيرد وبار ديگر به وسوسه ديگران نپردازد.

مفسران در تفسير جمله (فاقْتُلُوا أَنْفُسَكُم)وجوه مختلفى را ذكر كرده اند كه

صفحه 178

ياد آور مى شويم:

1ـ اشخاصى كه گوساله نپرستيده بودند، آنان را كه پرستيده وتوبه كرده بودند بكشند وتوبه آنها همين بود كه كشته شوند.

صفحه 179

كننده عجل مى باشند؟

***

7 چهل سال سرگردانى در بيابان سينا

وارد شدن در چنين سرزمين به آسانى صورت نمى پذيرد. اين سرزمين در

1 . اسراء/1.

صفحه 180

اختيار گروهى به نام «عمالقه» بود كه از نژاد سامى بودند و مدّتها در شمال شبه جزيره عربستان زندگى كرده اند.

قرآن اين بخش از زندگى موسى با بنى اسرائيل را چنين بيان مى كند:

4ـ (قالَ رَجُلانِ مِنَ الّذينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُواْ عَلَيْهِمُ البابَ فَإذا

صفحه 181

دَخَلْتُمُوهُ فَإنَّكُمْ غالِبُونَ وَ عَلَى اللّهِ فَتَوَكَّلُوا إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ).

6ـ (قالَ رَبِّ إنّى لا أَمْلِكُ إلاّ نَفْسى وَ أَخى فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ القَوْمِ الفاسِقينَ).

ترجمه آيات

6ـ موسى گفت:خداى من! جز خود وبرادر، اختيار كسى را در دست

صفحه 182

ندارم. ميان من واين گروه فاسق (بيرون از اطاعت) جدايى بيفكن.

تفسير موضوعى آيات

صفحه 183

گرديد.

خداوند براى اين دو نفر دو ويژگى ذكر مى كند:

صفحه 184

1ـ ( يَخافُونَ):مى ترسند.

2ـ ( أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمَا):خدا به آنان نعمت داده بود.

مقصود از خوف، خوف از مخالفت است ومقصود از نعمت، ايمان كامل ودرايت در حدّ بالاست.

قانون خلقت است كه بايد شود ضعيف *** هر ملّتـى كه به خور وخواب، خـو كند

صفحه 185

تو خدايت برويد وما پشت سر شما هستيم.(1)

اين آيه آنان را گروه فاسق مى خواند; يعنى گروهى كه فرمان پيامبر خود را رد كردند ودر مرز كفر قرار گرفتند.

***

1 . ابن هشام، سيره2/615 ط مصر.

صفحه 186

8 لجاجتهاى بنى اسرائيل

1ـ بر افراشتن كوه بر سر آنان.

2ـ فرمان داخل شدن از دروازه شهر با حالت خاص.

3ـ نهى از كار وكوشش در روز شنبه وقانون شكنى آنان.

اينك آيات مربوط به موضوعات ياد شده:

آيات موضوع

3ـ (وَإذْ أخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ ...). (بقره/93)

صفحه 187

13ـ (فَلَمّا عَتَوا عَمّا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كْونُوا قِرَدَةً خاسِئينَ) (اعراف/161ـ166).

ترجمه آيات

صفحه 188

بگيريد. به ياد آريد آنچه را در آن (تورات) مى باشد، شايد پرهيزگار شويد.

2ـ پس از اين سفارشها از آن رو برگردانديد واگر كرم ورحمت خدا بر شما نبود، از زيانكاران بوديد.

3ـ به ياد آريد پيمانى كه از شما گرفتيم وكوه طور را بر بالاى سر شما نگاه داشتيم.

صفحه 189

13ـ آنگاه كه از آنچه نهى شده بود سرپيچى كردند، به آنان گفته شد:ميمونهاى مطرود باشيد.

تفسير موضوعى آيات

ولى احتمال دارد همه آنچه در اين آيات آمده، در زمان خود موسى بن عمران

1 . ابن اثير:الكامل1/198 ط دار صادر.

صفحه 190

در اين جا از بيان نكته اى ناگزيريم وآن اينكه افراد علم زده كه پيوسته

صفحه 191

ورود به بيت المقدّس

1 . عبده، المنار،ج8،ص385 ط مصر سال 1367.وعبد الوهاب نجّار، قصص الأنبياء، ص231.

صفحه 192

يَظْلِمُونَ). (اعراف/161ـ162)

نمونه اى ديگر از لجاجت يا دنيا گرايى بنى اسرائيل

1 . طبرسى، مجمع البيان، ج22ص461.

صفحه 193

قرآن اين جريان را چنين نقل مى كند:

1 . وسائل الشيعة، ج11،باب 4 از ابواب امر به معروف، روايت 1.

صفحه 194

ضرر مى رساند.» يعنى قانون شكنى به صورت يك سنت اجتماعى در مى آيد.

از ذيل آيه استفاده مى شود كه هنوز زمينه هاى اصلاح موجود بود واميد آنكه آنان به راه راست برگردند وجود داشت.

از برخى گزارشها استفاده مى شود كه زندگى گروه ناهى از منكر از آن دوگروه

1 . وسائل الشيعة، ج11،باب 4 از ابواب امر به معروف، روايت 1.

صفحه 195

قرآن وداستان بقره بنى اسرائيل

1 . شيخ عبده، المنار1/343، اين نظريه را از «مجاهد» نقل كرده است.
2 . طبرسى، مجمع البيان، ج2، ص493.

صفحه 196

اينك آيات اين داستان

6ـ (وَ إذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادّارَأْتُمْ فِيها وَ اللّهُ مُخْرجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ).

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر آنگاه كه موسى به قوم خود گفت:خدا به شما فرمان مى دهد

1 . مجمع البيان، ج1،ص134.

صفحه 197

6ـ آنگاه كه انسانى را كشتيد وهمگان از آن تبرى جستيد، خدا آنچه را پنهان مى سازيد آشكار مى كند.

تفسير آيات

صفحه 198

تبرئه كردند.

(إنّكُمْ ظَلَمْتُمْ أنْفُسَكُم ْبِاتَّخاذِكُمُ العِجْلَ).

(وَإذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً).

(فَبَدّلَ الّذينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيرَ الّذى قيلَ لَهُمْ).

(وَإذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعام واحِد).

(وَ إذْ أخَذْنا ميثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوقَكُمُ الطُّورَ).

(وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الّذينَ اعتَدُوا مِنْكُمْ فى السَّبْتِ).

صفحه 199

آن شدند.

آنگاه قرآن به بيان يك اصل عقيدتى نيز اشاره مى كند و آن اينكه (كَذلِكَ

صفحه 200

1 . الميزان، ج1،ص202.
2 . مجمع البيان، ج1، ص137.

صفحه 241

قالُوا وَ ما لَنا ألاّ نُقاتِلَ فى سَبيلِ اللّهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَ أبْنائِنا فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ القِتالُ تَوَلَّوا إلاّ قَليلاً مِنْهُمْ وَ اللّهُ عَليمٌ بِالظّالِمينَ).

2ـ (وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أنّى يَكُونُ لَهُ المُلْكُ عَلَيْنا وَ نَحْنُ أحَقُّ بِالمُلْكِ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ المالِ قالَ إنَّ اللّهَ اصْطَفيهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فى العِلْمِ وَ الجِسْمِ وَ اللّهُ يُؤْتى مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَليمٌ).

3ـ (وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أنْ يَأتِيَكُمُ التّابُوتُ فيهِ سَكينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ بَقِيَّةٌ مِمّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ المَلائِكَةُ إنَّ فى ذلِكَ لآيَةً لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ).

4ـ (فَلَمّا فَصَلَ طالُوتُ بِالجُنُودِ قالَ إنَّ اللّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَر فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنّى وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإنَّهُ مِنّى إلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إلاّ قَليلاً مِنْهُمْ فَلَمّا جاوَزَهُ هُوَ وَ الّذينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا اليَوْمَ بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالَ الّذينَ يَظُنُّونَ أنَّهُمْ مُلاقُوا اللّهِ كَمْ مِنْ فِئَة قَليلَة غَلَبَتْ فِئَةً كَثيرَةً بِإذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرينَ).

5 ـ (وَلَمّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالُوا رَبَّنَا أفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أقْدامَنا وَانْصُرنا عَلَى القَوْمِ الكافِرينَ* فَهَزَمُوهُمْ بِإذْنِ اللّهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَ آتاهُ اللّهُ المُلْكَ وَ الحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ وَ لَوْلا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْض لَفَسَدَتِ الأرْضُ وَلكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْل عَلَى العالَمينَ).

6ـ (تِلْكَ آياتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالحَقِّ وَ إنَّكَ لَمِنَ المُرْسَلينَ) (بقره/246ـ252)

ترجمه آيات

1ـ آيا نديدى ونظر به اشراف بنى اسرائيل پس از موسى نيفكندى. آنگاه كه

صفحه 242

به پيامبر خود گفتند: براى ما فرمانروايى را معيّن كن تا تحت فرمان او در راه خدا نبرد كنيم ؟ آن پيامبر گفت: شايد اگر خدا براى شما جهاد را بنويسد، شما جنگ نكنيد!(آنان در پاسخ گفتند:) چرا در راه خدا جنگ نكنيم، در حالى كه قسمتى از سرزمينهاى ما را گرفته اند وفرزندان ما را اسير كرده اند. ولى آنگاه كه نبرد با دشمنان براى آنان نوشته شد، جز كمى از آنان همگى روى برگردانيدند. خدا ظالمان را مى شناسد.

2 ـ پيامبرشان به آنان گفت: خداوند طالوت را براى شما به عنوان فرمانروا معيّن كرده است. بنى اسرائيل زبان به اعتراض گشودند وگفتند: چگونه مى تواند او بر ما حكم وفرمانى داشته باشد در حالى كه ما به فرمانروايى از او شايسته تريم وچندان مال وثروتى در اختيار ندارد؟! پيامبر زمانشان گفت:خدا او را بر شما برگزيده است وبه او فزونى در علم وقوا وقدرت در جسم بخشيده است. خدا فرمانروايى خود را به هر كدام از بندگانش بخواهد واگذار مى كند. خدا داراى فضل گسترده وداناست.

3 ـ پيامبر آنان به آنها گفت: نشانه فرمانروايى او از جانب خدا اين است كه صندوقى كه تورات در ميان آن قرار دارد ومايه آرامش شما از جانب پروردگار است، همراه با آنچه فرزندان موسى وهارون به يادگار گذارده اند، مى آيد. در حالى كه فرشتگان آن را از آن نقطه اى كه به آن جا برده شده بود به سوى شما حمل مى كنند ودر اين براى شما اگر مؤمن باشيد آيه ونشانه است.

4 ـ ( نشانه فرمانروايى او كه آمدن تابوت بود،تحقق يافت وبنى اسرائيل فرمانروايى او را پذيرفتند وطالوت با سربازان خود حركت كرد) در اين موقع طالوت به گروهى كه تحت فرمان او بودند، چنين گفت: خدا شما را به وسيله نهر آبى (در حالى كه تشنه خواهيد بود) امتحان خواهد كرد. هر كس از آن نوشيد از من نيست وهركس از آن ننوشيد ويا كفى بيش ننوشيد، از من است.(ولى متأسفانه) همه آنان، جز عده كمى،

صفحه 243

نوشيدند(طبعاً آنها كه از آب نوشيدند آن طرف نهر رها شدند). وقتى طالوت با افرادى كه به او ايمان آورده بودند، از نهر عبور كردند، آنها گفتند: ما را با اين جمعيت كم ياراى نبرد با جالوت وسپاه او نيست. آنان كه گمان داشتند كه با خدا ملاقات مى كنند(مؤمن به روز جزا بودند) گفتند: نترسيد. چه بسا گروه كمى بر گروه بسيارى به فرمان خدا غلبه كردند وخدا با افراد صابر وبردبار است.

5 ـ وقتى طالوت با سربازانش با جالوت وسپاه او روبرو شد، گفتند: خدايا به ما صبر عنايت بفرما، گامهاى ما را در ميدان نبرد استوار بگردان وما را بر قوم كافر پيروز بگردان.

6 ـ آنان به اذن الهى دشمن را شكست دادند وداود (كه يكى از فرماندهان زير دست طالوت بود)جالوت را كشت ودر نتيجه خدا به او سلطنت وحكمت عطا فرمود وآنچه را مى خواست به او آموخت واگر خدا برخى از مردم را با برخى ديگر دفع نكند، زمين را فساد فرا مى گيرد وخداوند صاحب كرم بر جهانيان است.

7 ـ اين آيات الهى است كه بر شما بحق تلاوت مى شود وتواى پيامبر اسلام از پيامبران مرسل مى باشى.

تفسير موضوعى آيات

ياد آور شديم قوم بنى اسرائيل براى بازستاندن اسيران وسرزمينهاى غصب شده از پيامبر زمان خود خواستند كه فرماندهى براى آنان تعيين كند تا زير لواى او بجنگند. خداوند بزرگ، طالوت را كه از نسل بنيامين، فرزند يعقوب بود به فرماندهى آنان برگزيد. اين بار نيز مانند ديگر بارها، پيامبر آنان با اعتراض بنى اسرائيل روبرو شد وسه اعتراض كردند. گفتند: او نمى تواند فرمانده ما باشد. زيرا:

1ـ نسل بنيامين از موهبت نبوت محروم بوده اند وبايد فرمانده از اسباطى باشد كه در نسل او نور نبوت قرار گرفته باشد.

2ـ در نسل بنيامين تا كنون كشور دارى وفرماندهى نبوده است.

صفحه 244

3ـ او داراى ثروت ومكنت نيست تا كاستيهاى جنگ را جبران كند.

قرآن اعترافات ياد شده در فوق را چنين نقل مى كند:(أنّى يَكُونُ لَهُ المُلْكُ وَ نَحْنُ أحَقُّ بِالمُلْكِ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْتَ سَعةً مِنَ المالِ)(بقره/247).

جمله نخست، يعنى:(أنّى يَكُونُ لَهُ المُلْكُ )اشاره به دو اعتراض اوّل است وجمله دوّم اشاره به اعتراض سوّم است.

خدا به دو اعتراض نخست آنان پاسخ داده ومى فرمايد:«شرط فرماندهى گزينش خداست وخدا طالوت را بر شما برگزيده است وگزينش خداوند در فرماندهى كافى است، خواه در نياكان او چنين مقامى باشد يا نباشد».

ودر پاسخ اعتراض سوّم آنان مى فرمايد:«شرط فرماندهى لياقت است وآن در دانش وبينش وقدرت بدنى وظاهرى خلاصه مى شودوطالوت هر دو را داراست وبنى اسرائيل وديگران بدانند خدا فرماندهى را به هر كسى خواست مى دهد وخدا در كار خود در گرو تصويب انسانها نيست، هر چند تمام كارهاى او عالمانه وحكيمانه است». وبه مجموع اين پاسخها با اين آيه اشاره مى كند:

( إِنَّ اللّهَ اصْطَفيهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فى العِلْمِ وَ الجِسْمِ وَ اللّهُ يُؤْتى مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللّهُ واسِعٌ عَليمٌ). (بقره/247)

بنى اسرائيل مانند هميشه به گزارش پيامبر خود اكتفا نكردند واز او درخواست كردند كه بايد اين فرمانده نشانه اى از خدا داشته باشد. خطاب آمد كه نشانه فرماندهى او بر بنى اسرائيل اين است كه پيش از رهسپارى به ميدان نبرد، صندوقى است كه در آن تورات وآنچه آل موسى وهارون به ارث گذارده وبه غارت رفته بود، وجود دارد و در حالى كه فرشتگان آن را حمل مى كنند به سرزمين فلسطين باز مى گردد.

توضيح اينكه در نبردى كه بنى اسرائيل با عمالقه عرب داشتند، توراتى كه خدا آن را بر موسى نازل كرده ودر ميان صندوقى قرار داشت به غارت رفته بود. گويا

صفحه 245

بنى اسرائيل به هنگام نبرد صندوق را همراه خود حمل مى كردند. در آن صندوق علاوه بر تورات، عصاى موسى ونعلين او و عمامه هارون نيز بود وهمه آنها در جنگ به غارت رفته بود. خدا نشانه صدق گفتار نبى را اين قرار داد كه اين صندوق با تمام محتوياتش از سرزمين دشمن، بدون كمك انسانى به ميان بنى اسرائيل باز گردد ودر حقيقت حاملان آن فرشتگان باشند; چنانكه مى فرمايد:

(وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أنْ يَأتِيَكُمُ التّابُوتُ فيهِ سَكينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ بَقِيَّةٌ مِمّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ المَلائِكَةُ إنَّ فى ذلِكَ لآيَةً لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ).(بقره/248)

چه معجزه اى بالاتر وبزرگتر از اينكه با ديدگان خود ديدند كه تابوت با محتوياتش بازگشت ومسلّماً براى هر انسان بى غرضى علم آفرين ويقين آور بود. به ناچار دعوت طالوت را لبيك گفتند وزير پرچم او جمع شدند تا نبرد را ادامه دهند. گاهى مى گويند: كسانى كه آماده جنگ شدند، حدود هفتاد يا هشتاد هزار نفر بودند. وقتى ديدگانشان به تابوت افتاد، آن را به فال نيك گرفتند وپيروزى را به او وعده دادند.

ولى همگى مى دانيم رمز موفقيت در نبرد صبر وشكيبايى است. از اين جهت بايد مجاهدان واقعى از مجاهد نماها جدا شوند وراه جدايى آنان آزمونى است كه اساس آن را صبر وبردبارى تشكيل مى دهد.

طالوت به كليه كسانى كه زير فرمان او بودند، گزارش داد كه خدا شما را با نهر آبى آزمايش خواهد كرد. بدين صورت كه هر كس از اين آب ننوشد واگر نوشيد كف آبى بيشتر نباشد. او از من است ونشانه اش اين است كه او مجهز به حربه صبر وخويشتن دارى مى باشد. ولى كسانى كه از نعمت خود دارى، برخوردار نبوده واز آن بيشتر بنوشند، از ولايت من بيرون خواهند بود. عجيب اين است كه با ديدن آن معجزه اكثر آنان در اين آزمون مردود شدند، جز گروه اندكى كه تعداد آنان بيش از

صفحه 246

سيصد واندى نبود وگاهى مى گويند از چهار هزار نفر تجاوز نمى كرد.

در اين هنگام طالوت اكثريت را از ادامه مسير باز داشت تا جمع قليلى به نبرد بپردازد. در مسير راه همين گروه آزمون داده نيز زمزمه ناتوانى سرداده وگفتند: با اين ارتش كم چگونه مى توان با دشمن فراوان مبارزه كرد؟ در ميان آنان گروه خالصى بودند كه همگى به لطف الهى اعتماد كامل داشتند. آنان رو به معترضان كردند وگفتند: فزونى وكاستى جمعيت مايه پيروزى وشكست نيست، به گواه اينكه در تاريخ بشريت گاهى جمعيتهاى كم بر اثر فرماندهى لايق وفرمانبرهاى با ايمان، بر گروه كثيرى پيروز شدند. خداوند مجموع اين حقايق را در اين آيه چنين مى فرمايد:

(فَلَمّا فَصَلَ طالُوتُ بِالجُنُودِ قالَ إنَّ اللّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَر فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنّى وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإنَّهُ مِنّى إلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إلاّ قَليلاً مِنْهُمْ فَلَمّا جاوَزَهُ هُوَ وَالّذينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لاطاقَةَ لَنَا اليَوْمَ بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالَ الّذينَ يَظُنُّونَ أنَّهُمْ مُلاقُوا اللّهِ كَمْ مِنْ فِئَة قَليلَة غَلَبَتْ فِئةً كَثيرَةً بِإذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرينَ).(بقره/249)

نبرد ميان دو گروه آغاز شد، شعار مردان با ايمان اين بود كه خدايا به ما صبر عنايت فرما وگامهاى ما را در ميدان نبرد استوار گردان وبر گروه كافر غالب ساز; چنانكه مى فرمايد:(وَلَمّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى القَوْمِ الكافِرينَ)(بقره/250).

درست است كه عنايات الهى پشتوانه افراد با ايمان است، ولى مشروط به اينكه آنان از مواهب الهى بهره بگيرند. از اين جهت بايد مؤمنان آنچه در اختيار دارند، در راه خدا بذل كنند وبه همين سبب اين گروه بر دشمن پيروز شدند.

خداوند در آيه بعد نام يكى از فرماندهان طالوت را مى برد كه شخصاً جالوت را كشت ومقدمات شكست همگان را فراهم آورد. او شخصى بود به نام داود از خاندان بنى اسرائيل وبه خاطر همين شجاعت، بعدها به او فرمانروايى ونبوت وعلم

صفحه 247

ودانش عطا گرديد.چنان كه مى فرمايد:(فَهَزَمُوهُمْ بِإذْنِ اللّهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَ آتاهُ اللّهُ المُلْكَ وَ الحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ)(بقره/251) .

خداوند در ذيل آيه، فلسفه جهاد را ياد آور مى شود وآن اينكه اگر با ملّتهاى مفسد نبرد ومبارزه نشود، فساد روى زمين را فرا مى گيرد. درست است در جهاد انسانهايى كشته مى شوند ـ چه از طرف انسانهاى با معنويت وچه از انسانهاى تبهكارـ ولى سرانجام جامعه از افراد آلوده پاك سازى مى شود. در حديثى از امام صادق»(عليه السلام) چنين آمده است:

«تمنَّوا الفِتْنَة ففيها هَلاكُ الجَبابِرَةِ وطَهارةُ الأرضُ مِنَ الفَسَقَةِ». (1)

فتنه در فرهنگ قرآن وحديث كاربردهاى مختلفى دارد:

1ـ امتحان وآزمون:(إنَّما أمْوالُكُمْ وَ أوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ). (تغابن/15)

2ـ شورشهاى كور وفاقد اهداف الهى; چنانكه امير المؤمنين»(عليه السلام) مى فرمايد: «كُنْ فى الفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ لا ظَهْرٌ فَيَرْكَبْ، ولا ضَرعٌ لَها فيحْلَبْ».(2)

«در شورشهاى كور بسان بچه شترى باش كه نه آنچنان قوى است كه سوارش شوند ونه پستانى دارد كه بدوشند.» (يعنى نه باركش باش ونه شير دهنده).

3ـ انقلاب ونهضتهاى زنده وهدف دار. مقصود از اين واژه در حديث امام صادق»(عليه السلام) همين معناست كه امروز در زبان عرب به آن «ثورة» مى گويند. ما خود در انقلاب اسلامى ايران ديديم كه چگونه ستمگران نابود شدند وايران اسلامى از لوث وجود فاسقان پاك گرديد. چنانكه مى فرمايد: (وَ لَوْلا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْض لَفَسَدَتِ الأرْضُ وَ لكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْل عَلَى العالَمينَ)(بقره/251).

در آخرين آيه اين بخش ياد آور مى شود:سرگذشت طالوت وجالوت وداود در

1 . ورام بن أبى فراس: تنبيه الخواطر و نزهة النواظر ج2، ص39، ط اوّل سال 1303 هـ ق.
2 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 1، «ابن اللبون» شتر دو ساله را مى گويند.

صفحه 248

ديگر كتابها به گونه اى وارد شده است، ولى در آن حقّ وباطل به هم آميخته است وحقّ سخن همان است كه در اينجا آمده است; چنانكه مى فرمايد: (تِلْكَ آياتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالحَقِّ وَ إنَّكَ لَمِنَ المُرْسَلينَ).

معنى اينكه قرآن بر تمام كتابهاى آسمانى «مهيمن» است اين است كه در تشخيص حق وباطل بايد همه را بر اين كتاب عرضه داشت; چنانكه مى فرمايد: (وَأنْزَلْنا إلَيْكَ الكِتابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَديْهِ مِنَ الكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ) (مائده/48).

از مراجعه به كتاب «سموئيل» مى توان به نكته آوردن لفظ «بالحق» پى برد. در آن جا آمده است:

«شاوول»(طالوت)بن قيس از سبط بنيامين كه خوش اندام وخوش منظر بود، در مدّت سلطنت خود با عمالقه وفلسطينيان جنگيد وبر آنان غلبه كرد، امّا نخوت وغرور او را از راه حق دور ساخت وبا داود بناى عداوت ودشمنى گذاشت وخداوند از او اعراض كرد. شاوول به وسيله زنى كه مدعى تسخير ارواح بود، از روح «سموئيل» (پيامبر آن زمان) مدد خواست. به او گفته شد كه مغلوب فلسطينيان خواهد شد وسلطنت از دودمانش بيرون خواهد رفت. روز ديگر در جنگ با فلسطينيان منهزم گرديد. سه پسرش كشته شدند وخودش زخم برداشت ونزديك بود اسير شود. شمشير خود را كشيد وبر آن افتاد ومرد.(1)

شخصى كه قرآن او را با جمله (وَزادَهُ بَسْطَةً فى العِلْمِ وَ الجِسْم) توصيف مى كند وفرماندهى كه داراى ولايت بوده وزيردستان را با صبر بر عطش مى آزمايد، نمى تواند داراى چنين سرنوشتى باشد. از مقايسه قرآن در اين مورد با كتاب سموئيل عهد قديم، مى توان «ميهمن» بودن قرآن را لمس كرد.

1 . اعلام قرآن/403.

صفحه 249

شخصيت داود در قرآن

قرآن، داود را با ويژگيهاى زير معرفى مى كند: خدا به او مقام نبوت وكتاب ارزانى داشت وبا علم وحكمت همراه ساخت وهنر وصنعت به او آموخت وفرزند صالح وبرومند عطا فرمود وحكومت وفرمانروايى به او بخشيد واز نظر قدرت وتوانايى به پايه اى رسيد كه طبيعت مسخّر او گشت وآهن در دست او نرم شد. ويژگيهاى فوق در آيات زير بيان شده است:

آيات مورد بحث

1ـ (وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً) (نساء/163، اسراء/55).

2ـ (وَ آتاهُ اللّهُ المُلْكَ وَ الحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ) (بقره/251).

3ـ (وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوس لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأسِكُمْ فَهَلْ أنْتُمْ شاكِرونَ) (انبياء/80).

4ـ (وَلَقَدْ آتَيْنا داودَ مِنّا فَضلاً يا جِبالُ أوِّبى مَعَهُ وَ الطَّيرَ).

5ـ (وَأَلَنّا لَهُ الحَديدَ* أنِ اعْمَلْ سابِغات وَ قَدِّرْ فى السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إنّى بِما تَعْمَلُونَ بَصيرٌ). (سبأ/10ـ11)

6ـ (وَ سَخَّرْنا مَعَ داودَ الجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيرَ وَ كُنّا فاعِلينَ). (انبياء/79)

7ـ (وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلِيمانَ نِعْمَ العَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ)(ص/30)

8ـ (وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذا الأيْدِ إنّهُ أوّابٌ).

9ـ (إنّا سَخَّرْنَا الجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالعَشىِّ والإشْراقِ* وَ الطَّيْرَ مَحْشُورةً كلٌّ لَهُ أوّابٌ).

10ـ (وَ شَدَدْنا مُلكَهُ وَ آتَيْناهُ الحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الخِطابِ) (ص/17ـ20).

صفحه 250

ترجمه آيات

1ـ ما به داود زبور اعطا كرديم.

2ـ خدا به داود حكومت وحكمت داد وآنچه مى خواست به او آموخت.

3ـ ما به او ساختن زره را كه به سود شماست آموختيم تا شما را از خطر به هنگام جنگ حفظ كند، پس آيا شما سپاسگزاريد؟!

4ـ مابه داود از جانب خود كرامت بخشيديم.اى كوهها واى پرندگان با او(در گفتن تسبيح) همآهنگ باشيد(همراه او تسبيح بگوييد).

5ـ آهن را براى او نرم ساختيم وبه او فرمان داديم كه زره هاى گشاد ونيكو بسازد ودر ساختن آن، اندازه را رعايت كند اى آل داود كار نيك انجام دهيد. من به آنچه انجام مى دهيد دقيقاً آگاهم.

6ـ كوهها وپرندگان را تسخير كرديم كه همگى با داود تسبيح خدا مى گفتند وما پيوسته اين كار را انجام داديم.

7ـ ما به داود، سليمان را بخشيدم. چه نيكو بنده اى است او كه پيوسته به ياد خدا بود.

8ـ بنده ما داود را ياد كن كه او صاحب قدرت ونعمت وپيوسته به ياد خدا بود(از آن غفلت نمى كرد).

9ـ ما كوهها را مسخّر او ساختيم كه هر شامگاه وصبحگاه با او تسبيح مى گفتند. پرندگان را به طور دسته جمعى مسخّر او ساختيم وهمگى مطيع او بودند(با او تسبيح مى گفتند ويا به فرمان او گوش مى دادند).

10ـ ما به حكومت او استحكام بخشيديم. به او حكمت وداورى قاطعانه آموختيم.

تفسير موضوعى آيات

قرآن در اين آيات سيماى انسانى ملكوتى را ترسيم مى كند كه از نظر ويژگيها در درجه بسيار بالايى قرار دارد وكمتر پيامبرى به اين پايه از مقام رسيده است. اينك

صفحه 251

اين ويژگيها را ياد آور مى شويم:

1ـ او از نظر روحى ومعنوى در مرتبه اى بود كه شايسته نزول وحى وكتاب الهى بود و از رسولانى است كه براى او كتابى از جانب خدا نازل شده است. قرآن در دو مورد مى فرمايد:(وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً) وهم اكنون زبور داود(شايد به صورت دست خورده) در عهد عتيق موجود است وشگفت اينجاست چيزى كه قرآن از زبور در باره سرانجام زمين كه صالحان وارث آن مى شوند نقل مى كند، به همان تعبير در زبور كنونى نيز موجود است. قرآن در اين باره ميفرمايد:

(وَلَقَدْ كَتَبْنا فى الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أنَّ الأرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصّالِحُونَ) (انبياء/105). «ما در زبور پس از ذكر(تورات يا قرآن) مقرر داشتيم كه بندگان صالح من وارث زمين خواهند شد».

ودر زبور كنونى چنين آمده است: « زيرا متبرّكان وارث زمين خواهند شد، اما معلونان وى منقطع خواهند شد» (1).

2ـ قرب او به مقام ربوبى به پايه اى رسيده بود كه خواست او مظهر مشيّت الهى بود، همان گونه كه خدا هر چه را بخواهد انجام مى گيرد. داود نيز در محدوده خاصى داراى چنين اراده نافذى بود ومشيّت او از مشيّت الهى سرچشمه مى گرفت. به هنگام بافتن زره از آهن، آهن در دست او مقاومت نمى كرد ومانند موم به هر شكلى مى خواست در مى آمد; چنانكه مى فرمايد:(وَ أَلَنّا لَهُ الحَديدَ).

3ـ در سايه اين كمال معنوى، طبيعت وپرندگان بااو هماهنگ بودند وهرگاه داود به تسبيح خدا مى پرداخت، آنها نيز با او همآهنگ مى شدند; آنجا كه مى فرمايد: (وَ سَخَّرْنا مَعَ داودَ الجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيرَ وَ كُنّا فاعِلينَ).

ودر آيه ديگر فرمود:(إنّا سَخَّرْنَا الجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالعَشىِّ والإشْراقِ*

1 . مزمور 36 ـ جمله 23.

صفحه 252

وَالطَّيْرَ مَحْشُورةً كلّ لَهُ أوّابٌ).

مقصود از اين تسبيح، تسبيح تكوينى نيست، زيرا اين نوع از تسبيح اختصاص به كوه وپرندگان ندارد، چنانكه به هنگام تسبيح گفتن داود، نيز اختصاص ندارد، زيرا تمام موجودات جهان در هر زمان با زبان تكوينى، خدا را تسبيح وتنزيه مى كنند وآفرينش دقيق وموزون آنها از كمال آفريدگار آنها حاكى است. اين تسبيح از نوع تسبيح آگاهانه موجودات است،(از قبيل تسبيح انسانها وفرشتگان) وآيات قرآنى در پاره اى از موارد بر چنين تسبيحى گواهى داده است وما مشروح اين بحث را در جلد دوّم اين تفسير ياد آور شده ايم.(1)

4ـ يكى از نعمتهاى خدا به داود اين بود كه به وى فرزند پارسا ودانا ودادگر عادل عطا فرمود ودر بحث آينده، مناظره داود با سليمان را پيرامون تفسير موضوعى آيات بيان خواهيم كرد;چنان كه مى فرمايد: (وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلِيمانَ نِعْمَ العَبْدُ إنّهُ أوّابٌ).

جمله «نعم العبد» ستايشگر فرزند داود است كه او بنده خوب خدا بود وپيوسته به او توجّه داشت.

5ـ خدا به او حكومت وفرمانروايى بخشيد واز مجموع آيات استفاده مى شود كه او هم حاكم وزمامدار وهم حكيم ودانا بود. چنانكه مى فرمايد:

(وَ آتاهُ اللّهُ المُلْكَ وَ الحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ).

«ما به او فرمانروايى وحكمت داديم واز آنچه كه خدا مى خواست به او آموخت».

داود جانشين خدا در امر داورى

آيات قرآن گواهى مى دهد كه داود جانشين خدا در زمين در امر داورى بود

1 . منشور جاويد:ج2، ص85 ـ 110.

صفحه 253

وقرآن از داوريهاى او دو مورد را به صورت فشرده بيان كرده است، اينك آيات اين بخش:

1ـ (يا داوُدُ إنّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الأرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ إنّ الّذينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَديدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ) (ص/26).

2ـ (وَ هَلْ أتاكَ نَبَؤُا الخَصْمِ إذْ تَسَوَّروا المِحْرابَ* إذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لاتَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا على بَعْض فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَاهْدِنا إلى سَواءِ الصِّراطِ).

3ـ (إنَّ هذا أخى لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أكْفِلْنيها وَعَزَّنى فِى الخِطابِ).

4ـ (قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ وَ إنَّ كَثيراً مِنَ الخُلَطاءِ لَيَبْغى بَعْضُهُمْ على بعْض إلاّ الّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ قَليلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أنَّما فَتَنّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَأنابَ).

5ـ (فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مَآب) (ص/21ـ25).

6ـ (وَ داوُدَ وَسُلَيْمانَ إذْ يَحْكُمانِ فى الحَرْثِ إذْ نَفَشَتْ فيهِ غَنَمُ الْقَومِ وَ كُنّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدينَ).

7ـ (فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلاّ ً آتَيْنا حُكْماً وَ عِلماً وَ سَخَّرْنا مَعَ داودَ الجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَيْر وَ كُنَّا فَاعِلِينَ). (انبياء/78ـ 79)

ترجمه آيات

1ـاى داود ما تو را جانشين (خود) در زمين قرار داديم، در ميان مردم به حق داورى كن واز هواى نفس پيروى مكن، كه تو را از راه خدا(حق) گمراه مى سازد. آنان كه از راه خدا گمراه شده اند، براى آنان عذاب شديد است. به خاطر اينكه روز حساب را فراموش كرده اند.

صفحه 254

2ـ آيا از سرگذشت شاكيان، آنگاه كه از بالاى ديوار غرفه داود بالا رفتند وبه طور غير منتظره بر او وارد شدند، اطلاع داريد؟ داود از آنان بيمناك شد(كه مبادا دشمن بوده وقصد جان او را كرده باشد)فوراً شاكيان(براى رفع هر گونه ابهام)شروع به سخن كردند وگفتند:ما دو نفر شاكى هستيم،برخى بر برخى ستم روا مى دارد، ميان ما بحق داورى كن ودر مورد ما ستم روا مدار. ما را به راه راست هدايت فرما.

3ـ يكى از آن شاكيان، در حالى كه به ديگرى اشاره مى كرد، چنين گفت: اين برادرم نود ونه گوسفند (ماده) دارد، در حالى كه من فقط يك گوسفند ماده دارم، ولى او به من اصرار مى كند كه همين يك گوسفند را نيز به او واگذار كنم و در سخن بر من غلبه كرده است.

4ـ داود در پاسخ وبه عنوان داورى چنين گفت: آن برادر كه با چنين درخواست مى خواهد گوسفند تو را به ميشهاى خود ضميمه كند، به تو ظلم كرده است وبسيارى از دوستان بر يكديگر ستم مى كنند; مگر آنان كه ايمان آورده اند وعمل صالح انجام داده اند وآنان اندكند. داود فهميد كه ما او را آزموده ايم. از خدا طلب آمرزش كرد وخم شد وتوبه نمود.

5ـ ما نيز اين (ترك اولى) را بر او بخشيديم واو نزد ما داراى مقامى بلند وسرانجام نيكى است.

6ـ به ياد آر داود وسليمان را آنگاه كه در مورد تاكستان كسى داورى كردند. آنگاه كه گله گوسفند گروهى شبانه به تاكستان فردى وارد شد وآنها را تباه نمودند وما شاهد داوريهاى آنان بوديم.

7ـ ما حكومت وكيفيت داورى را به سليمان تفهيم كرديم وبه هر يك حكمت ودانش آموختيم وكوهها وپرندگان را مسخّر وبا داود همراه ساختيم وما اين سنت را در مورد پيشينيان نيز داشتيم.

تفسير موضوعى آيات

در اين آيات داود به عنوان خليفه خدا در روى زمين براى داورى تعيين شده

صفحه 255

است واين خود مى رساند كه داورى ونفوذ رأى از آن خداست ورأى هيچ كس در باره كسى نافذ نيست واين يكى از مراتب توحيد است; يعنى توحيد در حكم وداورى; مگر آن كس كه از جانب خدا تعيين شود. چنانكه داود از جانب خدا تعيين شده بود، آنجا كه مى فرمايد: (يا داوُدُ إنّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الأرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ).

در روايتى آمده است كه امير المؤمنين (عليه السلام) به شريح، كه بر مسند حكومت كوفه تكيه كرده بود، چنين فرمود: تو برمسندى تكيه كرده وبرجايى نشسته اى كه جز پيامبر ويا وصى او يا انسان شقى نمى نشيند.(1)

ودر روايت ديگرى آمده است از داورى بپرهيزيد. زيرا داورى از آن پيشوايان عالم به قضاوت وعادل در ميان مسلمانان است; مانند پيامبر يا وصى پيامبر.(2)

بنابراين، اين منصب را بايد پيامبران واوصيا خصوصى ويا نايبان عمومى آنان عهده دار گردند كه از جانب خدا براى داورى منصوبند. واگر رابطه داور با خدا قطع شود وحكومت او از حكومت الهى سرچشمه نگيرد، ارزش قضايى نخواهد داشت.

آيات بعدى حاكى از آن است كه دو نفر شاكى ـ از غير طريق مجاز ـ با بالا رفتن از ديوار خانه داود بر او وارد شدند. به همين سبب وقتى چشمان داود به آنان افتاد بيمناك شد. شايد انديشيد كه اين دو نفر سوء قصد دارند، در حالى كه آنان از او در باره موضوعى كه اختلاف داشتند، داورى مى خواستند.

آيا آنان دو انسان بودند وچنين نزاعى ميان آنان رخ داده بود وخواهان حلّ اختلاف بودند، يا اينكه دو فرشته بودند كه براى امتحان داود به صورت دو انسان در

1 . وسائل الشيعه، ج18،باب 3 از ابواب صفات قاضى، حديث 2و3.
2 . وسائل الشيعه، ج18،باب 3 از ابواب صفات قاضى، حديث 2و3.
* يا شريح لقد جلست مجلساً لايجلسه إلاّ نبىّ أو وصىُّ نَبيّ أو شَقِيّ.
* اتقوا الحكومة فانّ الحكومة إنّما هى للإمام ، العالم بالقضاء، العادل فى المسلمين، لنبى أو وصى نبيّ.

صفحه 256

آمده وچنين مسأله اى را مطرح كردند؟ ظاهر آيات نظر نخست را تأييد مى كند، ولى احتمال دوم نيز منتفى نيست.

شاكى رو به داود كرد وگفت: اين فرد كه همراه من است برادر من مى باشد. او با داشتن نود ونه ميش، خواهان آن است كه من نيز يك ميش خود را به او واگذار كنم. آيا چنين درخواستى رواست، در حالى كه من يك ميش بيشتر ندارم؟ قرآن اين جريان را چنين نقل مى كند:(إنَّ هذا أخى لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أكْفِلْنيها وَ عَزَّنى فِى الخِطابِ).

روش قضاوت عادلانه ايجاب مى كرد كه داود به سخن طرف ديگر نيز گوش فرا دهد و آنگاه داورى كند. ولى او بدون آنكه از او چيزى بپرسد چنين داورى كرد: اين متشاكى با چنين درخواستى ـ كه ميش تو را ضميمه ميشهاى خود كند ـ به تو ظلم كرده است واصولاً بسيارى شريكان به يكديگر ستم مى كنند; مگر مؤمنان درست كردار كه اندكند: (قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إلى نِعاجِهِ وَ إنَّ كَثيراً مِنَ الخُلَطاءِ لَيَبْغى بَعْضُهُمْ على بعْض إلاّ الّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ قَليلٌ ما هُمْ...).

آنان پس از استماع گفتار داود مجلس را ترك كردند، ولى داود فوراً توجّه كرد كه شايسته نبود پيش از شنيدن سخن طرف مقابل داورى كند; هر چند داورى او بر فرض صحّت سخن شاكى;صد در صد صحيح بود. زيرا جهت ندارد فرد ثروتمندى به خاطر افزودن ثروت خود دست ديگرى را تهى سازد. در چنين موقع داود متوجّه جريان شد وفهميد كه هدف از طرح اين سؤال آزمودن او بود. از اين جهت از خدا طلب آمرزش كرد ودر پيشگاه خدا خضوع نمود وبه سوى او بازگشت. چنانكه مى فرمايد:(وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّمَا فَتَنّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَأنابَ).

سرانجام خدا اين ترك اولى را مى بخشد وياد آور مى شود كه او نزد ما مقام والا وسرانجام نيكى دارد: (فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مَآب).

صفحه 257

در اينجا ياد آور مى شويم كه ناديده گرفتن پاسخ طرف ديگر گناهى نبود كه با عصمت انبيا مخالفت داشته باشد، بلكه رأى داود بر فرض صحّت سخن شاكى بود وهر پرسشى را كه فردى طرح كند، مى توان به صورت قضيه مشروط به آن پاسخ داد وآن اينكه اگر پرسش صحيح باشد، پاسخ آن اين است.

گواه بر اينكه از داود در اين جا گناهى سر نزده، اين است كه قرآن او را پس از چنين داورى به داشتن مقام والا وسرانجام نيكو ياد كرده وسپس فرمان مى دهد كه به عنوان خليفه خدا در زمين، ميان مردم داورى كند.

داورى داود با سليمان

قرآن داورى ديگرى را از داود نقل مى كند كه در آنجا وى با فرزند خود سليمان به داورى نشستند. حاصل جريان اين است كه گله گوسفندى شبانه وارد تاكستانى(1) شد. وبرگها وخوشه ها را خورد. وخساراتى به باغ وارد كرد. صاحب باغ شكايت را نزد داود برد. او داورى كرد كه براى جبران اين خسارت، بايد تمام گوسفندان به صاحب باغ داده شود.

شايد اساس اين داورى اين بود كه مقدار ضررى كه بر صاحب باغ وارد شده بود، معادل گوسفندانى بود كه بر آن باغ خسارت وارد كرده بودند. گويا در آن زمان صاحب باغ در شب هنگام برا ى حراست باغ خود از خطر دامها وچهارپايان تكليفى نداشت وغالباً اين نوع باغها فاقد ديوار وحصار بودند. بلكه اين وظيفه صاحب گوسفند بود كه شب هنگام نگهبان گله خود باشد كه به باغات خسارتى وارد نسازند. ولى جريان در روز بر عكس بود وبايد صاحب باغ مراقب باغ خود باشد تا گله هاى رها شده در بيابان بر او ضررى وارد نسازند.

از پيامبر گرامى نقل شده است كه داود بر اين اساس داورى كرد. يعنى حفظ

1 . «حرث» در لغت عرب به زراعت وتاكستان نيز اطلاق مى شود.

صفحه 258

گوسفندان در شب بر عهده صاحبان آنها، وحفظ باغ در روز بر صاحبان باغ است.(1)

ممكن است گفته شود چنين قانونى كليّت ندارد ودر پاره اى از موارد صاحب گوسفند مسؤول هر نوع خسارت وارد از ناحيه دام او مى باشد. ولى مى توان گفت در زمان داود در ميان بنى اسرائيل چنين رسمى وجود داشته است.

در اين موقع سليمان به گونه ديگر داورى كرد وگفت:تاكستان را به صاحبان گوسفند بدهند تا بر روى آن كار كنند تا به حالت نخست باز گردد ودر اين مدّت كه آنان مشغول ترميم باغ هستند، گوسفندها را به صاحب باغ بدهند تا از در آمد آن تا روزى كه باغ به حالت اوّليه باز گردد بهره بگيرند.

شايد پايه داورى سليمان، كه در آن روز يازده ساله بود، بر اين اساس بود كه در آمد گوسفندان از شير وپشم در اين مدّت معادل خسارتى است كه بر باغ وارد شده، به اضافه محروميتى كه در مدّت ترميم متوجّه صاحب باغ مى شود.

در حقيقت هر دو داورى بر اساس عدل وداد بود، ولى با اين تفاوت كه در داورى داود مسأله دفعى بوده وفشار آن بيشتر، ولى در داورى سليمان جبران خسارت تدريجى بوده وسرانجام صاحبان گوسفندان به گوسفندان خود وصاحب باغ به باغ و منافع از دست رفته خود دست مى يافتند. قرآن هر دو جريان را به صورت بسيار سربسته بيان كرده است:(وَ داوُدَ وَسُلَيْمانَ إذْ يَحْكُمانِ فى الحَرْثِ إذْ نَفَشَتْ فيهِ غَن(2)َمُ الْقَومِ وَ كُنّا لِحكمهِمْ شاهِدينَ* فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلاّ ً آتَيْنا حُكْماً وَ عِلماً وَسَخَّرْنا مَعَ داودَ الجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ وَ كُنَّا فاعِلينَ)

شايد داورى داود براى اين بود كه فرزند خردسال او، زبان به سخن گشايد

1 . طبرسى نقل مى كند كه از پيامبر روايت شده است كه فرمود:«انّه قضى بحفظ المواشى على أربابها ليلاً، وقضى بحفظ الحرث على أربابه نهاراً» مجمع البيان:ج4، ص58.
2 . «نفشت» به معنى تفرّق، و فعل مؤنثِ «نفش» است.

صفحه 259

ومقام وموقعيت خود را به ثبوت رساند; چنانكه گاهى در ميان معلّم وشاگرد از اين حادثه ها رخ مى دهد.

تا اينجا سرگذشت داوداز نظر قرآن به پايان رسيد. اكنون به نكات داستان داود اشاره كنيم.

نكات آموزنده سرگذشت داود

از مجموع آياتى كه در باره داود وارد شده وبه تفسير آنها پرداختيم،نكات زير استفاده مى شود:

1ـ داود بر اثر مجاهدت در راه خدا به چنان مقام بلندى رسيد. در حقيقت پايه ترقى وتكامل او همين جهاد بود كه در بخش نخست بيان گرديد.

2ـ قرآن ياد آور مى شود كه آهن را براى او نرم ساختيم، ولى او از آهن به نفع بشر بهره مى گرفت، وبه جاى سلاح ويرانگر، سلاحى مى ساخت كه در سايه آن بشر از خطر مصون بماند، واين خود مى رساند كه صنايع بايد در طريق حفظ جان انسان به سير تكاملى خود ادامه دهد، نه در مسير كشتار. بنابراين هر نوع صنعتى كه به وسيله آن كشتار افراد صورت مى گيرد، از نظر تعاليم پيامبران درست وپا برجانيست.

3ـ در جمله:(وَ قدّر فى السّرد) نكته زيبايى نهفته است وآن اينكه «قدّر» از تقدير به معنى اندازه گيرى و «سرد» به معنى نسج وبافتن است ومفاد جمله اين است كه در بافتن زره، اندازه را رعايت كن، يعنى: براى آن حلقه هاى متناسب وهماهنگ قرار بده تابه هنگام پوشيدن سودمند باشد واين خود مى رساند كه هر عملى كه انسان انجام مى دهد، بايد ظرافت واندازه گيرى آن را فراموش نكند وبه اصطلاح كار را «سَمبل» نكند ودر روايتى آمده است: هنگامى كه مسلمانان جنازه ابراهيم فرزند پيامبر را به قبر نهادند وبر روى قبر خاك ريختند، بدون اينكه قبر را صاف كنند وآن را

صفحه 260

به صورت يك قبر در آورند، دست از كار كشيدند ولى پيامبر گرامى نشست وبا دست خود خاكها را صاف كرد وتنظيم نمود. آنگاه فرمود:«إذا عمل أحدكم عملا فليتقن...».(1)

4ـ در مسأله داورى در باره دو نفر متخاصم(كه يكى نود ونه ميش وديگرى يك ميش بيشتر نداشت واو در پاسخ طرف، حق را به شاكى داد) خدا پس از بيان اين مطلب چنين مى فرمايد:(وَ ظَنَّ داوُدُ أنَّما فَتَنّاه)داود فهميد كه ما او را آزموده ايم. اكنون بايد ديد مقصود از اين آزمون چيست؟ آنچه كه مى توان در اين مورد گفت، سخنى است كه از حضرت رضا (عليه السلام) نقل شده است وحاصل آن اينكه: داود تصوّر كرد كه خدا داناتر از او را نيافريده است براى اينكه اين تصوّر را از ذهن او بيرون ببرد، دو نفر رامأمور كرد كه چنين مسأله اى را مطرح كنند.مسلّماً مقتضاى ميزان قضاوت اين بود كه او در هر مسأله اى ـ هرچند پاسخ آن واضح وروشن باشدـ پس از شنيدن سخن هر دو به داورى بنشيند، در حالى كه داود در اين قسمت شتاب نمود وپيش از آنكه از طرفين سؤال كند، به نفع مدعى داورى كرد. چيزى از داورى نگذشته بود كه داود به لغزش خود پى برد وروشن شد كه آن انديشه قبلى، درست وپابرجا نبوده است.

بنابر اين حضور اين دو نفر در نزد او از جانب خدا انجام گرفت. آن هم به خاطر يك هدف صحيح، در اين قسمت فرق نمى كند اين دو متخاصم را فرشتگانى بدانيم كه به صورت انسان در آمده بودند، يا دو انسان عادى كه داراى چنين شكايتى بودند ودر عين حال يك اثر تربيتى بر آن مترتب بود.

در اين جا بسيارى از مفسران اهل سنت، تحت تأثير اساطير تورات محرّف قرار گرفته وچيزهايى را به داود نسبت داده اند كه هرگز نمى توان به يك مؤمن عادل نسبت داد تا چه رسيد به پيامبر الهى وما براى اينكه كتاب خود را با اين اسطوره ها

1 . سفينة البحار ج22/ص264.

صفحه 261

آلوده نسازيم، از نقل آنها خود دارى مى كنيم ولى حديثى را از امام صادق (عليه السلام) نقل مى كنيم كه او فرمود:

«همه خواسته هاى مردم قابل انجام نيست وزبانهاى آنان بسته نمى شود، آيا همين مردم به داود نسبت ناروا را ندادند وگفتند كه او اوبه دنبال مرغى بود، مرغ به خانه(يكى از افسران ارتش به نام)«اوريا» رفت و به خانه او نگريست. ناگهان چشمش به زن زيباى وى افتاد وسرانجام مقدمات قتل او را فراهم كرد تا كشته شد وبا زن او ازدواج كرد».(1)

شگفت اينجاست كه گروهى از مفسّران اهل سنت از نقل اين نوع نسبتهاى خلافِ عقل در كتابهاى تفسير اباء نمى كنند، و بدون ردّ و نقد از آن مى گذرند، اما از شنيدن يك نسبت ناشايست به يكى از صحابه پيامبر سخت ناراحت مى شوند و گوينده را ملحد و زنديق مى دانند گويا صحابه در نظر آنان از پيامبران بالاتر و برتر است.

***

1 . أمالى صدوق/83 ط بيروت. تفسير برهان 3/45.

صفحه 262

صفحه 263

پيامبر پانزدهم

سرگذشت

سليمان بن داود

سليمان، فرزند داود از پيامبران عظيم الشأنى است كه علاوه بر مقامات معنوى، از نظر قدرت وتوانايى وسيطره بر بخش وسيعى از جهان وتسخير طبيعت وبرخى از جانداران، مانند جن وطير، در تاريخ پيامبران بى نظير است. نام سليمان در قرآن شانزده بار آمده است ومى توان آن را در سوره هاى ذيل يافت: بقره/102، نساء/167، انعام/84، انبياء/78، 79، 80، نمل/15، 16، 17، 18، 20، 36، 44، سبأ/12، ص/30و34 واين خود حاكى از عنايت قرآن به شخصيت سليمان وحوادث مربوط به اوست.

مجموع قصص وسرگذشت او در قرآن در عناوين ياد شده در زير خلاصه مى شود:

1ـ صفات وبرجستگيهاى سليمان.

2ـ رژه سوار كاران از برابر سليمان.

3ـ امتحان سليمان.

4ـ درخواست فرمانروايى بى نظير.

5ـ قلمرو فرمانروايى، يا مسخّر شدن جن ونيروهاى طبيعت براى سليمان.

6ـ عبور از سرزمين مورچگان.

7ـ ماجراى هدهد وملكه سبا.

8ـ پايان زندگى سليمان ومرگ او.

صفحه 264

1 صفات وبرجستگى هاى سليمان

آيات مورد بحث

1ـ (وَ إنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآب)(ص/40).

2ـ (وَ لَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُليمانَ عِلماً وَ قالا الحَمْدُ للّهِ الّذى فَضَّلَنا عَلى كَثير مِنْ عِبادِهِ المُؤمِنينَ).

3ـ (وَ وَرِثَ سُليمانُ داودَ وَ قالَ يا أيُّهَا النّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتينا مِنْ كُلِّ شَيء إنّ هذا لَهُوَ الفَضْلُ المُبينِ)(نمل/15ـ16).

4ـ (فَفَهَّمْناها سُليمانَ وَكُلاّ ً آتَيْنا حُكْماً وعِلماً) (انبياء/79).

5ـ (وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُليمانَ نِعْمَ العَبْدُ إنَّهُ أوَّابُ)(ص/30).

ترجمه آيات

1ـ براى اوست نزد ما مقام والا وآينده نيكو.

2ـ ما به داود وسليمان دانش آموختيم وآنان گفتند: ستايش خدا را كه ما را بر بسيارى از بندگان مؤمن خود برترى بخشيده است.

3ـ سليمان وارث داود گشت وگفت:اى مردم به ما زبان پرندگان تعليم داده شده است واز همه چيز (مجموع آنچه به پيامبران وفرمانروايان داده شده است) بهره منديم واين است فضيلت آشكار.

4ـ كيفيت داورى را به سليمان آموختيم وبه هر يك از داود وسليمان حكمت ويا قدرت بر داورى وعلم عطا كرديم.

5ـ ما به داود سليمان را بخشيديم. چه نيكو بنده اى است او پيوسته به ياد خداست.

صفحه 265

تفسير موضوعى آيات

در شخصيت سليمان همين بس كه خدا او را مقرب درگاه خود و نيكو فرجام مى شمارد و مى فرمايد: (وَ إنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآب).

خدا از علم وسيعى كه به داود وسليمان عطا كرده گزارش كرده وياد آور شده كه آنان در برابر اين موهيبت الهى شاكر وسپاسگزار بودند:

(وَ لَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُليمانَ عِلماً وَ قالَ الحَمْدُللّهِ الّذى فَضَّلْنا عَلى كَثير مِنْ عِبادِهِ المُؤمِنينَ).

سپس ياد آور مى شود كه سليمان، وارث داود بود. او نه تنهاوارث ثروت داود بود، بلكه وارث مقامات ديگر او نيز بود. وى در محضر پدر داورى كرد كه تفسير آن را در سرگذشت پدر بيان كرديم، به خاطر گسترش دايره وراثت او، وقتى قرآن از وارث بودن سليمان سخن مى گويد، بلافاصله ياد آور مى شود كه سليمان به مردم گفت: به ما زبان پرندگان تعليم داده شده و از مزايايى كه پيامبران وفرمانروايان برخوردارند، ما برخورداريم و چه برترى بالاتر از اين: (وَ وَرِثَ سُليمانُ داودَ وَ قالَ يا أيُّهَا النّاسُ عَلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتينا مِنْ كُلِّ شَىء إِنّ هذا لَهُوَ الفَضْلُ المُبينِ) وتفصيل سخن گفتن سليمان را با پرندگان در هفتمين بخش خواهيد خواند.

باز قرآن ياد آور مى شود:«ما به سليمان مانند پدر، مقام داورى ودانش داديم واو بنده نيكو وذاكر خداست»: (وَكُلاّ ً آتَيْنا حُكْماً وعِلماً...). ونيز مى فرمايد: (نِعْمَ العَبْدُ إنَّهُ أوّابٌ).

واگر ما بخواهيم توصيفهاى او را در قرآن به صورت مجمل ياد آور شويم بايد بگوييم او چنين بود:

1ـ انسان مقرّب درگاه الهى (زلفى).

2ـ نيكو فرجام(حسن مآب).

صفحه 266

3ـ حكيم وداور(آتَيْناهُ حكماً).

4ـ عالم ودانشمند(وعلماً).

5ـ از هر چيزى بهره اى داشت(أُوتينا من كلِّ شيء).

6ـ بنده اى نيكو بود(نعم العبد).

7ـ بنده اى ذاكر خدا بود(أوّاب).

در پايان ياد آور مى شويم فرق است ميان اينكه يك انسان عادى بگويد: به فلان فرد علم آموختيم واين كه خدا بگويد: به فلان انسان علم داديم. طبعاً قلمرو آموزش علم در دوّمى، وسيع وگسترده خواهد بود.

***

2 رژه سوار كاران در برابر سليمان

آيات مورد بحث

1ـ (إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصّافِناتُ الجِيادُ).

2ـ (فَقالَ إنّى أحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبّى حَتّى تَوارَتْ بِالحِجابِ).

3ـ (رُدُّوها عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالأعْناقِ). (سوره ص/31ـ33)

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر زمانى را كه اسبهاى چابك وتند رو بر او عرضه شد.

2ـ او گفت: من اسبها را به خاطر ذكر خدا دوست دارم(او به آنها مى نگريست) تا اينكه از ديدگان پنهان شدند.

3ـ دستور داد آنها را باز گردانند، آنگاه بر گردن ويال وساق آنها دست كشيد.

صفحه 267

تفسير آيات

پيش از آنكه به تفسير آيات بپردازيم، شايسته است به تفسير مفردات وتركيب برخى از جمله هاى آن بپردازيم:

1ـ (صافِنات) جمع «صافنة» به معنى اسب چابك وتيز رو است كه غالباً روى سه پا مى ايستد ويك پاى خود را بالا نگه مى دارد.

2ـ «جياد» جمع «جواد»از كلمه جود گرفته شده است. تو گويى اسب با تند رويى خود، جان خود رانثار مى كند.

3ـ «خير» ضد شرّ است وگاهى در قرآن در مورد مال به كار رفته است: (إنْ تَرَكَ خَيْراً) (بقره/180). چون مال طبعاً خير است واين انسان دور از خرد ودين است كه از آن سوء استفاده مى كند.

4ـ «حبّ» ضد بُغض است.

5ـ «حب الخير» بدل از مفعول است وتقدير چنين است:«أحببت الخيل حب الخير». يعنى اسبها را دوست داشتم، نوعى دوست داشتن. يعنى علاقه من به اسبان تندرو، علاقه به امر خير است.

ممكن است كلمه «حبُّ الخير» مفعول ومراد از آن اسبان تند رو باشد ومفاد جمله چنين خواهد بود:«أحببت الخير حُبّاً عَنْ ذكر ربّي».يعنى اين اسبان رابه خاطر ياد خدا وامر او دوست داشتم. زيرا به وسيله اين اسبها مى توان با دشمن جهاد كرد. به عبارت ديگر، علاقه به اسبها وآرايش نظامى از فرمان خدا سرچشمه مى گيرد.

6ـ «توارت» فعل مؤنث از «توارى» به معنى پنهان شدن است وفاعل آن «صافنات الجياد» است. يعنى اسبها موقع سان ديدن از او دور شدند تا از ديدگان او پنهان گرديدند وميان او وآنها حاجبى پديد آمد.

7ـ مقصود از جمله «ردُّوها» باز گرداندن اسبهاست. در حقيقت به مربيان

صفحه 268

اسبها دستور داد تا آنها را بار دگر باز گردانند.چرا؟ به سبب كارى كه بعداً انجام داد.

8ـ «فطفق مسحاً بالسوق والأعناق»: وقتى اسبهاى مجاهدان با سوار كاران آنها باز گشتند، در اين هنگام سليمان به عنوان تقدير، دست بر ساقها ويال وگردنهاى آنها كشيد وآنها را نوازش نمود.

با توجه به تفسير مفردات آيات مى توان آيات را چنين تفسير كرد. روزى سليمان از سوار كاران خود سان ديد وقدرت نظامى خود را به نمايش گذاشت. در اين موقع سخنى گفت وكارى نيز صورت داد. سخنى كه گفت اين بود: من اسبهاى مجاهدان را دوست دارم ودوستى من به آنها از ياد وفرمان خدايم سرچشمه مى گيرد. شايد مقصود از فرمان خدا آماده بودن مجاهدان براى جهاد در راه خداست. گفتار او بود.

عملى كه انجام گرفت اين بود كه دستور داد: اسبان مجاهدان را كه از او به قدرى دور شده بودند كه چشم را ياراى ديدن آنها نبود، باز گردانند. پس از بازگشت آنها سليمان با كشيدن دست بر يال وگردن وپاى آنها مراتب تقدير خود را ابراز داشت. در حقيقت كار سليمان يك برنامه نظامى بود. با اين تفاوت كه سرچشمه اين برنامه رضايت خدا ودستور او بود.

آنچه گفته شد تفسيرى است كه با معانى مفردات وهيئت تركيبى آنها كاملاً مطابق است ومرحوم سيد مرتضى در تنزيه الأنبياء به آن اشاره نمود ومرحوم علاّمه مجلسى نيز نقل كرده است.(1)

در باره اين آيات تفسيرهاى بى اساس وپوچى نقل شده كه نه با شأن ومقام سليمان مناسب است ونه با مفردات وظواهر آيات.

1 . تنزيه الأنبياء، ص97ـ95; بحار الأنوار، ج14، ص104ـ102.

صفحه 269

سيد قطب چون گرفتار روايات اسرائيلى در اين مورد بوده، نتوانسته آيات را به صورت صحيح درك كند واعتراف دارد كه آنچه مفسران گفته اند روايات اسرائيلى است.ما درجلد پنجم اين مجموعه، مشروحاً در اين باره بحث كرده ايم.(1)

***

3 امتحان وآزمون سليمان

(ولَقَدْ فَتنَّا سُليمانَ وَ ألْقَيْنا عَلى كُرسيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أنابَ). (ص/34)

«ما سليمان را آزموديم وجسد بى روح انسانى را بر تخت او افكنديم، او به سوى خدا انابه وبازگشت نمود».

از اين آيه استفاده مى شود كه خدا سليمان را با افكندن جسدى بر تخت او آزمود. وامّا اينكه اين جسد از آن چه كسى بود وچگونه سليمان با اين كار در بوته آزمايش قرار گرفت، از خود آيه چيزى استفاده نمى شود. ولى جمله «ثمَّ اناب» حاكى از آن است كه از او كارى سرزده بود كه براى جبران آن راه انابه را پيش گرفت.

در اينجا مى توان به روايتى اعتماد نمود كه مى گويد: سليمان داراى فرزندى بود كه به او سخت دل بسته بود. خداوند با گرفتن جان او، به گونه اى كه حضرت سليمان جسد فرزند را در برابر خود مشاهده كرد، پايه صبر وشكيبايى او را آزمود. درست است كه دل بستن به فرزند واو را مظهر آمال وآرزوها انديشيدن نه براى افراد عادى ونه براى پيامبران گناه نيست، ولى شناختى كه پيامبران از خدا وجهان دارند واينكه بايد همه چيز را به او تفويض كرد، چنين تعلّق وآرزو با آن مقام بالا چندان سازگار نبود، زيرا بايد در عين علاقه به فرزند، كار را به خدا سپرد وجريان آينده را در

1 . منشور جاويد، ج5، ص130ـ 125.

صفحه 270

دست او دانست وپيوسته گفت:(أُفَوِّضُ أمْرى إلَى اللّهِ إنَّ اللّهَ بَصيرٌ بِالعِبادِ) (غافر/44). جمله (ثُمَّ أناب) ناظر به اين تنبه وآگاهى است.

***

4 درخواست فرمانروايى بى نظير

(قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِى وَهَبْ لى مُلكاً لا يَنْبَغى لأحَد مِنْ بَعْدى إنَّكَ أنْتَ الوَهّابُ). (ص/35)

«گفت خدايا مرا بيامرز وبه من حكومتى را ببخش كه پس از من سزاوار كسى نباشد، به درستى كه تو بسيار بخشاينده اى».

در تفسير اين آيه دو سؤال مطرح است:

1ـ چرا براى خود فرمانروايى طلبيد.

2 ـ چرا فرمانروايى بى مانندى را درخواست كرد.

در باره سؤال نخست مى توان گفت آنچه از ملك وحكومت به اذهان تبادر مى كند، همان فرمانروايى مهار نشده است ودرخواست چنين حكومتى شايسته انسان خردمند نيست، تا چه رسد به پيامبران الهى. ولى سليمان از خدا قدرت مهار شده اى را در خواست كرد كه نبوت وعالم وحى كنترل كننده آن است ودر سايه اين حكومت، مردم به آيين حق مى گروند وافراد به حقوق خود مى رسند. گواه بر اينكه چنين ملك وحكومت، كه بر اساس عدل وداد استوار باشد، شايسته مقام اولياست، اين است كه خدا خود را ملك ناميده وپس از آن كلمه «القدوس» آورده است ومى فرمايد:(هُوَ اللّهُ الّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ الْمَلِكُ القُدُّوسُ) (حشر/23). «اوست خدايى كه جز او خدايى نيست واو فرمانرواى منزه وپيراسته است».

صفحه 271

شايد با آوردن كلمه «قدّوس» پس از «ملك» مى خواهد برساند كه حساب اين ملك با ملك هاى ديگر جداست. اين ملك در نهايت قدرت، از هر كار ناشايست پيراسته است. بنابراين خواستن چنين ملك براى هدف عالى، خواستن كار الهى است مثل اين است كه كسى بگويد:خدايا به من ثروت بده تا در راه تو انفاق كنم.

پيامبر گرامى در باره سليمان مى فرمايد:«أرَأيْتُمْ ما أُوتِى سُليمان بن داود من ملكه فإنَّ ذلك لم يزده إلاّ تخشعاً ما كان يرفع بصره تخشعاً لربه»(1). عظمت وقدرت وحكومتى كه خدا به سليمان بن داود داد، براى او جز خضوع در مقابل خدا نيفزود. او به خاطر خضوع در برابر خدا چشم به بالا نمى دوخت.

در باره سؤال دوّم ياد آور مى شويم كه فرمانروايى اى كه او درخواست كرده بود، چنان گسترده وفراگير بود كه قلمرو آن محدود به انسانها نبود، بلكه نيروهاى طبيعت، مانند باد وحتّى جنيّان ومرغان، در تحت فرمانروايى او قرار داشتند; چنانكه آيات بعدى گوياى اين مطلب است. واضح است كه چنين قدرت عظيمى شايسته انسانهاى غير معصوم نيست. زيرا آنان از عهده مهار آن برنيامده وچه بسا موجب فساد وتباهى در زمين مى گردند. اين تنها سليمان وافرادى همانند اويند كه شايستگى چنين قدرتى را دارند ومقصود از جمله:( لا يَنْبَغى لأحَد مِنْ بَعْدى) همين است. يعنى فرمانروايى اى را به من عطا فرما كه شايسته غير از من به عنوان يك پيامبر (نه به عنوان يك انسان) نيست. به عبارت ديگر: فرمانروايى اى را خواست كه فقط شايسته مقام نبوت است ولاغير.

1 . روح البيان، ج8، ص39.

صفحه 272

5 قلمرو فرمانروايى سليمان

آياتى دلالت دارند كه قلمرو فرمانروايى سليمان محدود به انسانها نبود، بلكه عوامل طبيعى، از باد ومعدن وحتى جن ومرغان زير فرمان او بودند. چنين قدرتى در طول تاريخ بشر به كسى داده نشده است ومصالح عالى ايجاب مى كرد كه پيامبرى در آن عصر داراى چنين قوّه وقدرت ونيرو وحشمت باشد. از بررسى آيات اين موضوع مى توان مقام وموقعيت سليمان را از نظر قدرت به دست آورد وما نوع قدرت او را در سه بخش مى آوريم:

1 ـ تسخير باد

1ـ (وَلِسُليمانَ الرِّيحَ عاصِفةً تَجْرى بِأمْرِهِ إلَى الأرْضِ الّتى بارَكْنا فيها وَ كُنّا بِكُلِّ شَيء عالِمينَ). (انبياء/81)

2 ـ (وَلِسُليمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهرٌ). (سبأ/12)

3ـ (فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرى بِأمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أصابَ). (ص/36)

ترجمه آيات

1ـ در اختيار سليمان باد توفنده اى بود كه به فرمان او به سرزمينى كه آنجا را بركت بخشيديم حركت مى كرد وما به هر چيز عالم بوديم.

2ـ در اختيار سليمان بادى قرار داديم كه طرف صبح به اندازه مسافت يك ماه وطرف عصر به اندازه مسافت يك ماه حركت مى كرد.

3ـ ما باد را مسخّر او ساختيم تا مطابق فرمانش به نرمى حركت كند وبه هر جا او مى خواهد برود.

صفحه 273

2ـ تسخير جن

4ـ (وَالشَّياطينَ كُلَّ بَنّاء وَ غَوّاص)(ص/37).

5ـ (وَ آخَرينَ مُقَرَّنينَ فى الأصفادِ)(ص/38).

6ـ(هذا عَطاؤنا فَامْنُنْ أوْ أمْسِكَ بِغَيْرِ حِساب)(ص/39).

7ـ (وَ مِنَ الشّياطينَ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ لَهُ عَملاً دُونَ ذلِكَ وَ كُنّا لَهُ حافِظينَ)(انبياء/82).

8ـ (وَ مِنَ الجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أمرنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعيرِ)(سبأ/12).

ترجمه آيات

4ـ ما شياطين را مسخّر او ساختيم. چه آنها كه بنّايى مى كردند وچه آنها كه در دريابه غوّاصى مى پرداختند.

5ـ گروه ديگرى از شياطين در غل وزنجير را (تحت سلطه او قرار داديم).

6ـ به سليمان گفتيم اين عطاى ماست. به هر كس مى خواهى ببخش واز هر كس مى خواهى امساك كن. حسابى براى تو نيست.

7ـ برخى از شياطين براى او در دريا غواصى مى كردند، برخى ديگر كارهايى غير از اين انجام مى دادند وما نگهبان آنان بوديم.

8ـ برخى از جن در برابر او به فرمان خدا كار انجام مى داد، هر كدام از فرمان ما سرپيچى كنند عذاب آتش سوزان را به او مى چشانيم.

3ـ معدن مس در تسخير او

9ـ (وَأسَلْنا لَهُ عينَ القِطْرِ). (سبأ/12)

10ـ (يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحاريبَ وَتماثيلَ وَ جفان كالجَوابِ وقُدور

صفحه 274

راسيات). (سبأ/13)

ترجمه آيات

9ـ چشمه مس را براى او روان ساختيم.

10ـ براى او آنچه مى خواست درست مى كردند :معبدها، ظروف بزرگ غذا، مانند حوضها وديگهاى ثابت(كه به خاطر بزرگ بودن قابل حمل نبودند).

پيش از آنكه به تفسير بخشهاى سه گانه بپردازيم لغات در آيات را توضيح مى دهيم:

1ـ عاصفه: مؤنث عاصف، باد شديد وتوفنده را مى گويند.

2ـ غدو:نيمه اوّل روز ورواح نيمه دوّم روز است.

3ـ رخاء: نرم وآرام.

4ـ بنّاء: سازنده بِنا.

5ـ غوّاص: فرو رونده در آب براى يافتن اشياى گرانبها.

6ـ مقرنين: جمع مقرن، به معنى بسته شده.

7ـ اصفاد: جمع صفد، يعنى زنجيرى كه دست وگردن را با آن مى بندند.

8ـ اسالة: بروزن «فعالة»: جارى وروان ساختن. فعل آن از متكلم مع الغير «أسَلْنا» است.

9ـ عين: چشمه.

10ـ قطر: مس مذاب يا هر نوع فلزى غير آهن.

11ـ محاريب: جمع محراب، به معنى بناهاى مرتفع ويا معابد.

12ـ تماثيل: جمع تمثال، به معنى تصوير ومجسمه.

13ـ جفان: جمع جفنه،به معنى ظرف طعام.

14ـ جواب: جمع جابية، به معنى حوض آب.

صفحه 275

15ـ قدور: جمع قدر به معنى ديگ بزرگ كه در آن غذا طبخ مى شود.

16ـ راسيات: جمع راسية، به معنى چيزهاى ثابت. مراد ديگهاى ثابت وغير متحرك است.

تفسير موضوعى

تا اينجا با مفردات آيات مورد بحث در سه بخش آشنا شديم. اينك به تفسير موضوعى آنها مى پردازيم.

دراين آيات مى خوانيم كه سليمان براى اداره كشور بزرگى كه بر آن حكومت مى كرد وقدر مسلّم از شام تا يمن را در بر مى گرفت، از سه نيروى بزرگ برخوردار بود:

الف: باد كه وسيله سريع السيرى بود كه از آن در مقاصد خود استفاده مى كرد.

ب: مسّ مذاب كه از آن در صنايع بهره مى برد.

ج: نيروهاى فعّال جن وشياطين ويا خبر آور، مانند مرغان.

مسلّماً در ساختن يك تمدن اين سه نيرو نقش تعيين كننده دارند.

در باره نيروى نخست، خداوند باد را مسخّر او ساخته بود كه به فرمان او حركت مى كرد. گاهى به صورت توفنده وگاهى به صورت آرام. شايد در مراحلى از باد عاصفه بهره مى گرفت، ودر مرحله اى ديگر از باد رخاء (آرام) بهره مى جست ويا پيوسته از باد توفنده استفاده مى كرد، ولى حركت او مانند هواپيما، آرام وخالى از اضطراب بود رخاء. مهم اين است كه باد به فرمان او بود واو مسير باد را تعيين مى كرد. حالا سليمان از اين باد چگونه بهره مى گرفت، در خودقرآن چيزى نيامده است. آنچه در قرآن است، اين است كه باد به فرمان او حركت مى كرد ودر نيمه اوّل روز مسافت يك ماه ودر نيمه دوّم روز مسافت يك ماه ديگر را طى مى كرد; چنانكه

صفحه 276

مى فرمايد: (وَلِسُليمانَ الرِّيحَ عاصِفةً تَجْرى بِأمْرِهِ إلَى الأرْضِ الّتى بارَكْنا فيها وَ كُنّا بِكُلِّ شَيء عالمينَ). ونيز مى فرمايد:(وَلِسُليمانَ الرِّيحَ غُدُوّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهرٌ). ونيز مى فرمايد:(فَسَخَّرْنا لَهُ الريحَ تَجْرى بِأمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أصابَ). (1)

مفسران مى گويند: باد، سليمان وهمراهان او را كه بر بساطى مى نشستند حركت مى داد وآنان را از نقطه اى به نقطه ديگر منتقل مى كرد. وهرگز نبايد از اين سخن در شگفت باشيم. اين همان بادى است كه سنگهاى عظيم آسياب را به حركت در آورده ورمز حركت هواپيماها در فضاست. به طور مسلّم بهره گيرى سليمان از باد در حركت خود جنبه كرامت واعجاز داشته ونبايد انتظار داشت كه در آن شرايط طبيعى رعايت شود. به طور مسلّم فشار هوا روى بدن انسان اثر مى گذارد ومانع آنان در برابر فشار چه بوده است؟ پاسخ اين است كه در تمام اين مراحل، اراده نافذ خدا كه مظهر آن اراده سليمان بود، كافى است واگر بنا باشد كه در آن كليه قوانين طبيعى رعايت شود، ديگر معجزه وكرامت نخواهد بود.

نكته قابل توجّه اينكه بايد ديد وسايل نقليه آن روز در ظرف يك روز ويا يك ماه چه مقدار از مسافت را طى مى كردند تا از اين طريق مقدار مسافتى كه سليمان وياران او طى مى كردند وميزان سرعت باد به دست آيد.

مسافت مسافرتهاى تفريحى بسيار ناچيز بود وشايد در يك روز از شش كيلومتر تجاوز نمى كرد. ولى مقصود در آيه مسافرتهاى تجارى ومانند آن است كه غالباً در مناطقى با اسب وقاطر ودر بخش شبه جزيره با شتر انجام مى گرفت. ولى چون محلّ زندگى سليمان شام وفلسطين بود، مناسب با آن محيط زندگى اسب ومانند آن است. تا آنجا كه قراين نشان مى دهد، كاروانها با اين وسايل، روزانه چهار فرسخ مسافت طى مى كردند. يعنى حدود 22كيلومتر ودر يك ماه مى شود 660 كيلومتر.(660=30 *22) واگر در نيمه اوّل روز همين مقدار راه طى

1 . ترجمه آيات در بخش ترجمه گذشت.

صفحه 277

مى كردند، طبعاً درتمام روز 1320 كيلومتر مى شود (1320= 2 *660).

از اين بيان مى توان سرعت بادى را كه سليمان با آن حركت مى كرد، به دست آورد; زيرا اگر ميانگين روزها را در نظر بگيريم، كه دوازده ساعت مى باشد، سرعت آن يك ساعت برابر با110 كيلومتر است واين مى رساند كه او از شديدترين بادها بهره مى گرفت. زيرا سرعت باد معتدل بين چهل تا پنجاه كيلومتر در ساعت است. اينكه قرآن در باره باد هر دو لفظ «عاصفه» و «رخاء» را به كار برده ودر موردى فرموده است: (وَلِسُلَيْمانَ الرّيحَ عاصِفةً تَجرى بِأمْرهِ) (انبياء/81)، ودر مورد ديگر فرموده:(فَسَخّرنا لَهُ الرِّيحَ تَجرى بِأمرِهِ رُخاءً)(ص/36)، اشاره به اين است كه نوع مركب، باد سريع وتوفنده بود، ولى كيفيت حمل آن آرام بوده است. عيناً مانند هواپيما كه در عين سرعت زياد، حركتى آرام دارد تا حدّى كه مسافر احساس حركت نمى كند.

البتّه آنچه ياد آور شديم يك نوع محاسبه تقريبى است وشايد واقعيت جز اين بوده است ويا با آن تفاوت اندكى داشته باشد.

نيروى دوّمى كه او در اختيار داشت، نيروى كارگر بود. كارگرانى كه به آسانى در اختيار بشر قرار نمى گيرند، ولى جن وقسمى از آنان را كه شياطين مى گويند، به فرمان خدا مسخّر او بودند ومتمردان را در غل وزنجير كرده بود. گروهى از آنان به ساختن خانه ها وقصرها گماشته شده بودند وگروهى از دريا اشياى گرانبها را استخراج مى كردند. به هر سه دسته در اين آيات اشاره شده است:

(وَالشَّياطينَ كُلَّ بَنّاء وَ غَوّاص*وَ آخَرينَ مُقَرَّنِينَ فى الأصفادِ*هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أوْ أمْسِكَ بِغَيْرِ حِساب*وَ مِنَ الشّياطينَ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ لَهُ عَملاً دُونَ ذلِكَ وَ كُنّا لَهُ حافِظينَ).

از آيه ديگر استفاده مى شود كه اگر گروهى از كار سرباز مى زدند، به آتش سوزان مجازات مى شدند; چنانكه مى فرمايد:(وَ مِنَ الجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإذْنِ

صفحه 278

رَبِّهِ وَ مَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أمرنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعيرِ).

بقاياى ساختمانهاى عظيم در فلسطين واز آن جمله «هيكل» گواه به كارگيرى اين نوع نيروهاست.

نيروى سوّمى كه در اختيار داشت، اين بود كه چشمه مس رابه صورت مذاب در اختيار داشت وشگفت اينجاست كه خدا براى پدرش، آهن را نرم كرد وبراى فرزندش، مس مذاب را مسخّر نمود. حالا اين چه نوع مس مذابى بود كه در اختيار او قرار گرفته بود، در قرآن اشاره اى به آن نشده است، ولى چه بسا ممكن است در سايه آتش فشانى ها منابع مس به صورت مذاب بيرون آمده وسرازير مى شد.

اكنون ببينيم سليمان از اين كارگران در چه مورد واز اين ماده خام چگونه بهره مى گرفت؟ از كارگران درخانه سازى وتزيين آن با نقاشى بهره مى گرفت; چنانكه مى فرمايد:(يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحاريبَ وَتماثيلَ).

از آن ماده خام در ساختن ظروف بزرگ غذا خورى وديگهاى عظيم براى طبخ غذا بهره مى گرفت; چنانكه مى فرمايد: (وَ جِفان كالجَوابِ وقُدور راسيات).

از اين بيان مى توان استفاده كرد كه او از اين نيروها كه در اختيار داشت در جهت مقاصد عمومى استفاده مى كرد. زيرا محاريب، خواه مقصود از آن معابد باشد يا خانه هاى مرتفع، سرانجام كاربرد اجتماعى داشته است ومقصود از تماثيل بر خلاف آنچه مفسّران مى گويند، مجسمه ها نيست، بلكه طبق روايات اهل بيت، نقاشى ومناظر طبيعى بود. چنانكه در روايتى از امام صادق (عليه السلام) آمده است:«به خدا سوگند تماثيل، كه براى سليمان مى ساختند، مجسمه مردان وزنان نبود، بلكه نقاشى درخت وامثال آن بود».(1)

واگر فرض شود كه مقصود از تماثيل، اعم از مجسّم وغير مجسّم ويا جاندار

1 . وسائل الشيعة، ج12، باب 94 از ابواب ما يكتسب به ، حديث 1.

صفحه 279

وبى جان است، بايد گفت كه اين حكم مربوط به زمان وى بوده است وهرگز نمى توان حكم آن را به عصر ما نيز انتقال داد وقطعاً در آن زمان، فسادى بر مجسمه سازى مترتب نبوده است.

***

6 عبور از سرزمين مورچگان

بخش ديگرى از زندگانى سليمان كه در قرآن وارد شده است، عبور او از سرزمين مورچگان است كه براى خود داستانى دارد كه آيات ياد شده در زير آن را بيان مى كند:

1ـ (وَحُشِرَ لِسُلَيمانَ جُنُودُهُ مِنَ الجِنِّ وَ الإنْسِ والطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ).

2ـ (حَتّى إذا أتَوا عَلى وادِى النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلوا مَساكِنَكُمْ لايَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرونَ).

3ـ (فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قُولِها وَقالَ رَبِّ أوزِعْنى أنْ أشْكُرَ نِعْمَتَكَ الّتى أنْعَمْتَ عَلَىَّ وَ عَلى والِدَىَّ وَ أنْ اَعْمَلَ صالحاً تَرضيهُ وَ أَدخِلْنى بِرَحْمَتِكَ فى عِبادِكَ الصّالِحينَ). (نمل/17ـ 19)

ترجمه آيات

1ـ سپاهيان سليمان، از جن وانس ومرغان، همگى در ركابش حاضر شدند واز تفرق وبه هم آميختگى ويا از حركت قسمت مقدّم سپاه، بدون آنكه قسمت بعدى ملحق شود، باز داشته مى شدند.

2 ـ تا بـه سرزمين مورچگان رسيدند، مورچه اى گفت:اى مورچگان، به لانه هايخود پناه ببريد تا سليمان ولشكريانش شما را در حالى كه

صفحه 280

نمى فهمند پايمال نكنند.

3ـ سليمان از گفتار مورچه تبسم كرد وخنديد وگفت: پروردگارا! شكر نعمتهايى را كه بر من وپدر ومادرم ارزانى داشته اى. به من الهام كن وبه من توفيق بده تا عمل صالح كه موجب رضايت توست انجام دهم ومرا در پرتو رحمت خود در زمره بندگان صالحت قرار بده.

تفسير آيات

سليمان در يكى از سفرهاى خودكه با لشكريانش همراه بود، از سرزمين مورچگان مى گذرد ولشكريان او، مركّب از جن وانس ومرغان به قدرى فراوان بودند كه براى پيوستن آخر لشكر به اوّل آن پيشروان لشكر از حركت باز داشته مى شدند تا آخر لشگر به آنان بپيوندند. واين حاكى ازيك جمعيت بزرگ است; آن هم از نژادهاى مختلف; چنانكه مى فرمايد:

(وَحُشِرَ لِسُلَيمانَ جُنُودُهُ مِنَ الجِنِّ وَ الإنْسِ والطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ).

در اين آيه دقت در معنى دو كلمه لازم است:

1ـ كلمه حشر، 2ـ كلمه يوزعون.

كلمه نخست در موردى به كار مى رود كه جمعيتى از قرارگاه ومحيط زندگى بيرون آيند وبراى مقصدى گسيل شوند.(1) واگر به روز قيامت «يوم الحشر» مى گويند، براى اين است كه مردم از گورها كه مقرّ آنان است، برا ى محاسبه برانگيخته مى شوند. واين مى رساند كه لشكريان سليمان در مقرّى به سر مى بردند كه به تدريج از آنجا بيرون آمدند تا به مقصدى روانه شوند.(2)

كلمه دوّم، يعنى يوزعون، از ماده وزع به معنى منع گرفته شده است ومقصود

1 . مفردات راغب، ماده حشر.
2 . مدرك قبل، ماده وزع.

صفحه 281

از منع در اينجا اين است كه آنها كه جلوتر از مقرّ بيرون آمده بودند، از حركت باز داشته مى شدند تا قسمتهاى ديگر به آنان بپيوندند وبا آرايش خاصى حركت كنند. در حقيقت اين حركت، گوشه اى از حشمت وقدرت ظاهرى اين پيامبر الهى است كه از آن جز در راه خدا بهره نمى گرفت.

حركت لشكر همراه با سليمان آغاز شد وبه سرزمينى (1) رسيدند كه مورچگان فراوان در آن آشيانه داشته ودر بيرون لانه هاى خود در حال حركت بودند. در اين موقع يكى از مورچگان، كه در مسير حركت سپاه سليمان بود، از جريان آگاه شد وديگر مورچگان را خطاب كرد كه هرچه زودتر به لانه هاى خود بروند تا سليمان ولشكريانش در حالى كه متوجّه نيستند، آنها را پايمال نكنند;چنانكه مى فرمايد: (حَتّى إذا أتَوا عَلى وادِى النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلوا مَساكِنَكُمْ لايَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودهُ وَ هُمْ لايَشْعُرونَ).

حرف «ة» در كلمه «نملة» از نظر مفسّران نشانه وحدت است. يعنى مورچه اى اين سخن را گفت. اين مى رساند كه روح شفقت در غير انسان نسبت به همنوع خود وجود دارد و اين يكى از مظاهر آن است.از آيه بعدى استفاده مى شود كه سخن او را نه تنها مورچگان فهميدند، بلكه سليمان نيز در ميان هياهوى لشكريانش سخن او را فهميد. اين مى رساند كه سليمان قدرت شنوايى خاصّى داشت كه علاوه بر فهميدن زبان آنان، صداى مورچه را نيز شنيد وتبسم كرد وخنديد. امّا چرا تبسم كرد؟ شايد علّت آن روح شفقتى بود كه در مورچگان احساس كرد. احتمال دارد علّت آن اين بود كه آن مورچه در اعلام خود از عدالت سليمان ولشكريانش ياد كرد وگفت: از بى توجّهى شما را پايمال مى كنند، واگر متوجّه شوند،اين كار را نخواهند كرد. ممكن است علّت سومى داشته باشد كه براى ما روشن نيست.

1 . در تعيين محل وادى نمل اختلاف است. بنا به قول ابن بطوطه وياقوت، وادى نمل در «عسقلان» بوده است. (اعلام القرآن، ص368).

صفحه 282

در هر حال سليمان در حالى كه غرق در حشمت وعظمت بود، آن را به چيزى نگرفت وبه مبدأ عظمت وآن كس كه اين قدرت بزرگ را در اختيار وى وپدر ومادرش نهاده است توجّه نمود ودر اين حالت از خدا دو چيز مى خواست:

1ـ اين عظمت سرچشمه عمل صالح باشد واز اين قدرت در غير رضاى خدا بهره نگيرد.

2ـ او را در جرگه صالحان قرار دهد.

اينجاست كه فرق فرمانروايان الهى با فرمانروايان عادى روشن مى شود. آنها به هنگام احساس عظمت، مغرور مى شوند وحق وباطل رانمى شناسند، ولى فرمانروايان الهى لحظه اى دچار غرور نشده وپيوسته حريم حق را رعايت مى كنند، چنانكه در آيه زير همه اين مطالب به گونه اى آمده است:

(فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قُولِها وَقالَ رَبِّ أوزِعْنى أنْ أشْكُرَ نِعْمَتَكَ الّتى أنْعَمْتَ عَلَىَّ وَ عَلى والِدَىَّ وَ أنْ أَعْمَلَ صالحاً تَرضيهُ وَ أَدخِلْنى بِرَحْمَتِكَ فى عِبادِكَ الصّالِحينَ).

در اينجا همان سخنى را كه در باره داود ودر فراز پيشين زندگى سليمان ياد آور شديم، نيز ياد آور مى شويم. مجموع آنچه در اين داستان آمده جز از طريق اعجاز نمى توان تفسير كرد. كسانى كه بخواهند اين نوع مسائل غيبى را در قالب قوانين طبيعى بريزند، راه خطايى پيموده وسرانجام به انكار حقايق غيبى منتهى مى شوند. آرى امروز محقّقان در زندگى حشراتى مانند مورچگان دست به مطالعه مهمّى زده وحقايقى را كشف كرده اند وقراين نشان مى دهد كه آنها با يكديگر گفتگو دارند. اين تنها مورچه نيست كه از يك شعور مرموزى برخوردار است، بلكه زنبور عسل وموريانه وعنكبوت و... نيز از چنين شعورى برخوردار بوده ودر پرتو آن زندگى اجتماعى مهمى دارند كه تقسيم كار ميان آنها بيش از همه چيز چشمگير است. چون طرح اين مباحث در گنجايش اين نوشتار نيست، علاقمندان به كتابهايى كه در اين باره

صفحه 283

نوشته شده است مراجعه نمايند. ولى در عين حال تمام اين كشفيات نتوانسته است به عمق آنچه در اين آيات آمده است پى برد واگر هم روزى پى ببرد، نشانه عظمت قرآن وقدرت فوق العاده پيامبرى نظير سليمان است.

***

7 ماجراى هدهد وملكه سبا

از آيات استفاده مى شود كه لشكر سليمان را سه گروه تشكيل مى دادند: انسانها ،جن، پرندگان. يعنى او از هر سه نيرو در موارد خاصّى بهره مى گرفت. در اين بخش از يكى از نيروهاى گروه سوّم، يعنى هدهد بهره گرفته واز اين طريق بهكشف سرزمين سبا كه زنى بر آن حكومت مى كرد وآيين بت پرستى داشت، نايل آمد. اين بخش از حساسترين فرازهاى تاريخ زندگى سليمان است ودر آن نكات آموزنده اى است كه در تفسير آيات به آنها اشاره خواهد شد. نخست متن آيات:

آيات مورد بحث

1ـ (وَ وَرِثَ سُلَيمانُ داودَ وَ قالَ يا أيُّهَا النّاسُ عُلِّمنا مَنْطِقَ الطّيرِ وَ أُوتينا مِنْ كُلِّ شَيء إنَّ هذا لَهُوَ الفَضْلُ المُبينُ). (نمل/16)

2ـ (وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ مالِىَ لا أرَى الهُدْهُدَ أمْ كانَ مِنَ الغائِبينَ).

3ـ (لأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَديداً أوْ لأَذْبَحَنَّهُ أوْ لَيَأتِيَنّى بِسُلْطان مُبين).

4ـ (فَمَكَثَ غَيْرَ بَعيد فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإ بِنَبَاء يَقين).

5ـ(إنّى وَجَدْتُ امْرَأةً تَمْلِكُهُمْ وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيء وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ).

صفحه 284

6ـ (وَجَدْتُها وَ قَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطانُ أعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ).

7ـ (ألاّ يَسْجُدُوا للّهِ الّذى يُخْرِجُ الخَبْءَ فِى السَّمواتِ وَ الأرضِ وَ يَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ).

8ـ (اللّهُ لاإلهَ إلاّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ العَظيمِ).

9ـ (قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أمْ كُنْتَ مِنَ الكاذِبينَ).

10ـ (إذْهَبْ بِكتابى هذا فَألْقِهْ إلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُر ماذا يَرْجِعُونَ).

11ـ (قالَتْ يا أيُّهَا المَلَؤا إنّى أُلْقِىَ إلَىَّ كِتابٌ كَريمٌ).

12ـ (إنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إنَّهُ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ).

13ـ (ألاّ تَعْلُوا عَلَىَّ وَ أْتُونى مُسلِمينَ).

14ـ (قالَتْ يا أيُّهَا المَلَؤُا أفْتُونى فى أمْرى ما كُنْتُ قاطِعَةً أمْراً حَتّى تَشْهَدُونِ).

15ـ (قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّة وَ أُولُوا بَأس شَديد وَ الأمْرُ إلَيْكِ فَانْظُرى ماذا تَأْمُرينَ).

16ـ (قالَتْ إنَّ المُلُوكَ إذا دَخَلُوا قَرْيَةً أفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أعِزَّةَ أهْلِها أذِلَّةً وَكذلِكَ يَفْعَلُونَ).

17ـ (وإنّى مُرْسِلَةٌ إلَيْهِمْ بِهَدِيَّة فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ المُرْسَلُونَ).

18ـ (فَلَمّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أتُمِدُّونَنِ بِمال فَما آتينِىَ اللّهُ خَيْرٌ مِمّا آتيكُمْ بَلْ أنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ).

19ـ(ارْجِعْ إلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُود لاقِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرونَ).

20ـ (قالَ يا أيُّهَا المَلَؤُا أيُّكُمْ يَأتِينى بِعَرْشِها قَبْلَ أنْ يَأتُونى مُسْلِمينَ).

صفحه 285

21ـ (قالَ عِفرِيتٌ مِنَ الجِنِّ أنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَ إنّى عَلَيْهِ لَقَوِىٌّ أمينٌ).

22ـ (قالَ الّذى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الكِتابِ أنَا آتيكَ بِهِ قَبْلَ أنْ يَرْتَدَّ إلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبّى لِيَبْلُوَنى أَ أشْكُرُ أمْ أكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإنّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإنَّ رَبّى غَنِىٌّ كَريمٌ).

23ـ ( قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أتَهْتَدى أمْ تَكُونُ مِنَ الّذينَ لا يَهْتَدُونَ).

24ـ (فَلَمّا جاءَتْ قيلَ أهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأنَّهُ هُوَ وَ أُوتينَا العِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنّا مُسْلِمينَ).

25ـ (وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللّهِ إنَّها كانَتْ مِنْ قَوْم كافِرينَ).

26ـ (قيلَ لَهَا ادْخُلى الصَّرْحَ فَلَمّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ كَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَواريرَ قالَتْ رَبِّ إنّى ظَلَمْتُ نَفْسى وَ أسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ للّهِ رَبِّ العالَمينَ) (نمل/20ـ44).

ترجمه آيات

1ـ سليمان وارث داود شد وگفت:اى مردم به ما زبان پرندگان تعليم داده شده است واز هر نعمتى به ما اعطا گرديده واين فضيلت آشكارى است.

2ـ سليمان از مرغان خبر گرفت، گفت: چرا من هدهد(1) را نمى بينم، آيا از غايبان است.

3ـ (هرگاه غيبت ناموجهى داشته باشد) من او را سخت كيفر مى دهم، يا او را ذبح مى كنم; مگر اينكه عذر روشنى براى غيبت خود بياورد.

1 . هدهد در زبان عربى همان پرنده شانه به سر در اصطلاح فارسى است كه داراى پرهاى رنگارنگ وزيبا ودم كشيده وكمى از كبوتر بلندتر است ونام او متناسب با آهنگى است كه از او شنيده مى شود.

صفحه 286

4ـ چيزى نگذشت كه هدهد حاضر شد وگفت:از چيزى كه تو از آن آگاه نبودى، آگاه شدم واز سرزمين «سبا» خبر قطعى آوردم.

5ـ در آنجا زنى را يافتم كه بر مردم آنجا حكومت مى كرد و از هر چيز به او داده شده بود وبراى او تخت بزرگى بود.

6ـ او وقومش را يافتم كه به جاى خدا آفتاب را مى پرستيدندوشيطان اعمال آنان را در نظرشان زيبا جلوه داد واز راه خدا باز داشته بود وهمگى گمراه بودند.

7ـ چرا خدايى را سجده نمى كنند كه آنچه را در آسمان وزمين پنهان است آشكار مى سازد وآنچه را پنهان مى كنند يا آشكار ا انجام مى دهند، مى داند.

8ـ خدايى كه جز او خدايى نيست، او صاحب عرش بزرگ است.

9ـ سليمان گفت: تحقيق مى كنيم ببينيم راست گفتى يا از دروغگويان هستى؟!

10ـ اين نامه را ببر وبر آنها بيفكن. سپس از آنها دور شو وببين چه كارى صورت مى دهد.

11ـ (نامه سليمان در اختيار ملكه سبا، فرمانرواى آن سرزمين قرار گرفت. وى نامه را خواند وبه اشراف قوم خود چنين گفت:) اى اشراف قوم من! نامه شريفى براى من فرستاده شده است.

12ـ اين نامه از سليمان است و متن آن چنين است: به نام خداوند بخشنده مهربان.

13ـ بر من برترى نجوييد، به حالت تسليم به سوى من بياييد.

14ـ (ملكه سبا گفت:)اى اشراف قوم من! در كار من نظر دهيد. من در باره كارى تصميم نمى گرفتم تاشما در آن كار حاضر شويد.

15ـ اشراف قوم او گفتند: ما صاحبان نيرو وقدرت بزرگى هستيم.

16ـ ملكه سبا گفت: پادشاهان زمانى كه وارد شهرى مى شوند. آنجا را به نابودى مى كشند. عزيزان آنجا را ذليل مى سازند وهمواره چنين

صفحه 287

مى كنند.

17ـ ومن به سوى آنها(سليمان واطرافيانش)هدايايى مى فرستم وصبر مى كنم تا فرستادگان برگردند وعكس العمل آن را برايم باز گويند.

18 ـ وقتـى فرستاده ملكه سبا به حضور سليمان رسيد (وهدايا را تقديم كرد)سليمان برآشفت وگفت: با مال خود ثروت مرا افزايش مى دهيد(فريب مى دهيد.) آنچه خدا به من داده است، بهتر از آن چيزى است كه شما داده ايد، بلكه اين شما هستيد كه با اين هداياى خود خوشحال مى شويد.

19ـ به سوى آنان باز گرد، من با لشكريانى كه آنان قدرت مقابله با آن را ندارند، به سوى آنان حركت مى كنم وآنها را از آن شهر ذليلانه، خارج مى سازيم.

20ـ (فرستاده ملكه سبا با پيام سليمان به سوى سرزمين سبا حركت كرد تا پيام سليمان را به فرمانرواى آنجا برساند) در اين موقع سليمان رو به بزرگانى، كه در اطراف او بودند، كرد وگفت:كداميك ازشما مى توانيد تخت او را پيش از آنكه در حال تسليم بيايند، نزد من حاضر سازيد.

21ـ عفريتى(1) از جن گفت:من تخت بلقيس را پيش از آنكه تو از جايگاهت برخيزى (مجلس به پايان برسد) حاضر مى كنم ومن بر اين كار نيرومند وامينم.

22ـ كسى كه نزد او دانشى از كتاب بود، گفت: من آن را پيش از آنكه تو چشم به هم زنى نزد تو حاضر مى كنم. سليمان ناگهان آن را در برابر خود ديد (فورا شكر خدا به جاى آورد و)گفت: اين كرامتى است از جانب خدا. مى خواهد مرا بيازمايد كه آيا من در برابر آن شكر مى كنم يا كفر مىورزم. آن كس كه سپاس گزارد به سود خويش سپاس گزارده وآن كس كه كفران نعمت كند، پروردگار من بى نياز وشريف است.

1 . عفريت به معنى خبيث وبدخوى است. (مفردات راغب، ماده عفر).

صفحه 288

23ـ سليمان دستور داد تخت بلقيس را براى او نا آشنا سازند(تغييرات سطحى در آن بدهند.) سپس گفت: تا بنگريم آيا تخت خود را مى شناسد، يا از كسانى خواهد بود كه آن را نمى شناسد.

24ـ وقتى ملكه سبا آمد، چشمش به تخت افتاد. به او گفته شد: آيا تخت تو چنين است؟ گفت: گويا اين همان است. (وافزود كه نيازى به چنين قدرت نمايى نيست.) ما قبلاً به درستى دعوت سليمان آگاه شديم واز مطيعان بوديم.

25ـ سرانجام سليمان او را از پرستش غير خدا باز داشت. او از قوم بت پرست بود.

26ـ به ملكه سبا گفته شد: وارد اين قصر(يا اين فضاى وسيع وگسترده) شو. وقتى چشم او به آنجا افتاد، تصوّر كرد كه آب موّاجى است وپوشش پاهاى خود را كنار زد. سليمان به او گفت: اين قصرى است از بلور صاف وآب نيست. ملكه سبا گفت: پروردگارا ! من به خود ستم كردم وهمراه (يا به وسيله) سليمان به پروردگار جهانيان ايمان آوردم.

توضيح لغات آيات

قبل از تفسير آيات به توضيح لغات آنها مى پردازيم:

1ـ سبا: نام قبيله اى است كه درجنوب عربستان بسر مى بردند واز نعمت فراوان وتجارت پر سود بهره ور بودند. سيل بنيان كن، سد مأرب را در سال 532 بعد از ميلاد درهم شكست وساكنان آن منطقه متفرق شدند. گروهى در حجاز وگروهى در شام وگروهى در عراق سكونت گزيدند.

2ـ خب: بر وزن منع، به معنى مستور وپنهان است.

3ـ عفريت:خبيث وبدخوى.

4ـ نَكِّروا: از نكير به معنى ناشناس گرفته شده است. يعنى كارى كنيد كه او

صفحه 289

تخت خود را نشناسد.

5ـ صرح: به معنى قصر است وگاهى به فضاى باز گفته مى شود.

6ـ لُجّه: بر وزن جُبّه، يعنى رفت وآمد امواج آب.

7ـ ممرد: از مرد بر وزن عسل به معنى صاف است كه در زبان عرب به آن املس نيز مى گويند. عرب به درخت بدون برگ «شجره ملساء» مى گويد.

8ـ قوارير: جمع قاروره به معنى شيشه است. قصر يا آن فضاى باز فرش شده از شيشه وبلور بوده است.

تفسير موضوعى آيات

سرگذشت عبور سليمان از سرزمين مورچگان به پايان رسيد. سليمان مانند يك فرمانده كه نسبت به همه جوانب كار خود توجّه دارد، از سپاه مرغ تفقد كرد وگفت: چرا من هدهد را نمى بينم؟ اين نشانه توجّه كامل سليمان به جوانب كار است كه در ميان پرندگان هدهد را نديد. با توجّه به اينكه در سپاه او مرغان منحصر به فرد نبودند. آنگاه علّت غيبت او را جويا شد كه اگر از روى تمرّد باشد او را كيفر دهد وضمناً روحيه تمرّد به ديگر افراد سرايت نكند. زيرا محيط نيروى نظامى غير از محيط عادّى است. كوچكترين تخلف بايد مورد رسيدگى قرار گيرد.

او در صورتى كه عذر موجهى براى غيبت خود نياورد، دو كيفر را به تناسب پايه جرم براى او معيّن كرد:تنبيه شديد و سربريدن او.

مگر اينكه عذر موجهى داشته باشد; چنانكه مى فرمايد:(وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ مالِىَ لا أرَى الهُدْهُدَ أمْ كانَ مِنَ الغائِبينَ*لأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَديداً أوْ لأَذْبَحَنَّهُ أوْ لَيَأتِيَنّى بِسُلْطان مُبين).

چيزى نگذشت كه هدهد حاضر شد وبراى غيبت خود عذر موجهى آورد وآن اينكه به سرزمين سبا رفته واز آنجا خبر مهمى را براى سليمان آورد، چه كارى بالاتر از

صفحه 290

اينكه سليمان را در جريان زندگى اقوامى بگذارد كه غير خدا ( يعنى خورشيد) را پرستش مى كردند، وشيطان در ميان آنان نفوذ كرده وعمل زشت رابراى آنان زيبا جلوه داده بود وزنى به عنوان فرمانروا بر آنان حكومت مى كرد كه تخت پادشاهى بزرگى داشت; چنانكه مى فرمايد:

(فَمَكَثَ غَيْرَ بَعيد فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإ بِنَبَاء يَقين*إنّى وَجَدْتُ امْرَأةً تَمْلِكُهُمْ وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيء وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ* وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطانُ أعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ).

چيزى كه در اينجا مهم است اين است كه سليمان در اين لشكر كشى به كدام نقطه رسيده بود وبه استراحت پرداخته بود كه هدهد از آن نقطه به سرزمين سبا رفت واين گزارش را آورد.

مسلّماً سليمان به نقطه اى نزديك سرزمين سبا رفته بود واين پرنده از آن نقطه به سرزمين سبا رفته وجريان را از نزديك ديده ودر اختيار سليمان گذارد. از نظر مفسّران سليمان به صنعا رسيده بود واين جريان اتّفاق افتاد. در اينجا دو احتمال وجود دارد كه ياد آور مى شويم:

1ـ احتمال دارد كه سليمان عازم زيارت خانه خدا بود واين جريان در اين مسير رخ داده است. ممكن است سؤال شود كه سفر زيارت با اين آرايش نظامى چه تناسبى دارد؟ پاسخ اين است كه در زمان سليمان اقوامى در مسير راه گرفتار انديشه هاى بت پرستى بودند وحركت سپاه توحيد، كه در رأس آن پيامبرى كه اساس دعوت او را يكتا پرستى تشكيل مى دهد قرار داشت، مايه تقويت انديشه توحيدى وباز دارى مردم از گرايش به بت پرستى است.

2ـ ممكن است سليمان كم وبيش از وجود چنين گروه بت پرستى در سرزمين پرنعمت آگاه بوده واين حركت براى هدايت آنان رخ داده است. هنوز به سرزمين آنان

صفحه 291

نرسيده بود كه هدهد او را از جريان آگاه ساخت.

در هر حال اين دو احتمالى است كه شاهدى براى آن از آيات قرآنى نيست.

هدهد نه تنها سليمان را از وضع ساكنان سرزمين سبا آگاه ساخت، بلكه در محضر او از احاطه خدا بر اسرار زمين و آسمان بر افعال آشكار وپنهان آنان سخن گفت وياد آورشد: شايسته عبادت كسى است كه داراى چنين علمى باشد وچرا اين گروه از عبادت چنين خدا سرباز زده وعبادت ديگرى را به گردن گرفته اند: ( ألاّ يَسْجُدُوا للّهِ الّذى يُخْرِجُ الخَبءَ فِى السَّمواتِ وَ الأرضِ وَ يَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ).

نظير اين سخن در نصايح لقمان به فرزندش آمده است; آنجا كه گفت:

(يا بُنَىَّ إنَّها إنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّة مِنْ خَرْدَل فَتَكُنْ فى صَخْرَة أو فِى السَّمواتِ أوْ فى الأرضِ يأتِ بِهَا اللّهُ إنَّ اللّهَ لَطيفٌ خَبيرٌ)(لقمان/16).«اى فرزند! من اگر عملى به سنگينى حبه خردل از انسان سربزند وآن در ميان صخره ها يا آسمانها وزمين پنهان گردد، خدا آن را مى آورد. خدا لطيف وآگاه است.»

سرانجام هدهد نه تنها احاطه علمى خدا را بازگو كرد، بلكه او رانيز چنين توصيف كرد: (اللّهُ لاإلهَ إلاّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ العَظيمِ).«خدايى از آن خداست (نه خورشيد) و او صاحب تخت عظيم است» (واين عرشهاى ملوكانه در برابر آن ناچيز است).

در اينجا سه سؤال مطرح است:يكى اينكه هرگاه آنچه هدهد مى گويد از روى تعقّل باشد، حاكى از آن است كه او داراى فكر وانديشه بوده كه از روى محاسبات عقلى از عقيده ملكه وقوم سبا انتقاد كرده وبه اثبات آيين توحيد پرداخته است. وانگهى آيا همه هدهدها از چنين تفكرى برخوردارند يا آن فرد خاص داراى چنين پايه از تفكر بود؟

2ـ داشتن چنين تفكر وشناخت، خواه در فردى از يك نوع يا در همه افراد يك

صفحه 292

نوع مستلزم اين است كه او به خاطر اين امتياز داراى تكليف باشد وآيا هدهد چنين بوده است؟

3ـ چگونه هدهد از وضع مردم سبا مطلّع گرديد، امّا سليمان از طريق او اطّلاع يافت؟

در پاسخ سؤال اوّل ياد آور مى شويم كه احتمال دارد فردى از نوع ويا همه آنها چنين دركى از خدا داشته باشند، ولى نمى توانند ادراكات خود را به ديگرى منتقل سازند; مگر اينكه انسان مانند سليمان كه از زمان آگاه است در برابر آنها قرار گيرد برخلاف انسان كه علاوه بر دانستن، قادر بر انتقال نيز هست، ولذا انسان را با جمله (عَلَّمَهُ البَيانَ) (الرحمن/4) توصيف نموده است.

در باره پرسش دوّم مى توان گفت: آيه حاكى از مكلّف بودن هدهد سليمان است; به گواه اينكه وقتى او غيبت كرد، سليمان او را مورد بازخواست قرار داد ودونوع كيفر براى او معيّن كرد: تنبيه و ذبح.

در باره پاسخ سوّم مى توان گفت: آنچه قبيح است اين است كه پيامبر از معارف و احكام دين خود آگاه نباشد نه از زندگى وآيين گروهى كه در نقطه اى دور زندگى مى كردند.

ناگفته پيداست كه سراسر داستان سليمان، مملوّ از عجايب است كه جز از طريق وحى نمى توان آن را تفسير كرد.

نامه سليمان به ملكه سبا

در هر حال هدهد، غيبت خود را با رفتن به سرزمين سبا وآوردن خبر مهم توجيه كرد وسليمان گفت:بايد در باره اين خبر تحقيق كنم. اين خود براى ما درس است كه عذر افراد معتذر را به زودى رد نكنيم. نخست تحقيق كنيم وبعداً در باره آن تصميم بگيريم: چنانكه مى فرمايد:(قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أمْ كُنْتَ مِنَ الكاذِبينَ).

صفحه 293

عجيب اين است كه تحقيق را به وسيله خود هدهد آغاز كرد وبه او دستور داد كه نامه او را به سرزمين سبا وبر ملكه واطرافيانش بيفكند. آنگاه از آنها كناره بگيرد وعكس العمل آنان را مشاهده كند ونتيجه را مجدداً گزارش كند; چنانكه مى فرمايد:(إذْهَبْ بِكتابى هذا فَألْقِهْ إلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُر ماذا يَرْجِعُونَ).

دراين آيه به جاى كلمه «اليها» كلمه «اليهم» آمده است. يعنى به جاى اينكه بگويد نامه را بر ملكه بيفكن، فرموده است: نامه را بر آن گروه بيفكن; در حالى كه مخاطب اصلى نامه ملكه بود. حتى آيه بعدى حاكى است كه هدهد نامه را بر ملكه افكند.

در اين باره بايد گفت: نامه براى ملكه نوشته شده بود، ولى چون مضمون نامه متوجّه همگان بود وسليمان از همه آنان خواسته بود كه تسليم حق شوند وبه سوى سليمان بيايند، در چنين شرايط القاى نامه بر ملكه مانند القاى آن بر همگان است.

هدهد نامه را آورد و بر ملكه سبا افكند. او نامه را گشود واز مضمون آن آگاه شد وتصميم گرفت كه سران قوم خود را در جريان نامه قرار دهد;چنانكه مى فرمايد: (...يا أيُّهَا المَلَؤا إنّى أُلْقِىَ إلَىَّ كِتابٌ كَريمٌ *إنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ...).

در اين آيه ملكه سبا نامه سليمان را نامه كريم توصيف كرده است. ممكن است مقصود از آن زيبايى محتواى نامه باشد كه نام خداوتوصيف او به صفت رحمان ورحيم آغاز شده بود. واحتمال دارد كه مقصود از كريم، مختوم بودن نامه باشد ويكى از معانى كريم در لغت همين است. زيرا در آن زمان نامه اى اعتبار داشت كه مهر شده باشد وگويا نامه سليمان مهر شده بود.(1)

متن نامه چنين بود:

(بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ*ألاّ تَعْلُوا عَلَىَّ وَ أْتُونى مُسلِمينَ).

اين نامه از سه مطلب تشكيل شده است:

1 . ودر روايات آمده است كه:« اكرام الكتاب ختمه».

صفحه 294

1ـ به نام خداى بخشنده ومهربان آغاز شده است وبه دو صفت رحمان ورحيم نويد بخش است.

2ـ از آنجا كه سليمان به عنوان فرمانرواى مقتدر در برابر دشمن كافر سخن مى گويد، هر چند در پشت اين سلطنت نبوّت اوست، بايد از موضع قدرت سخن بگويد; چنانكه گفت:(ألاّ تَعْلُوا عَلَىَّ).

3ـ دعوت به تسليم در برابر قدرت او. يعنى نه تنها برترى نجويند، بلكه بايد تسليم قدرت من شوند.

اين نوع سخن گفتن هر چند از مقام انبيا واوليا دور است، ولى با توجّه به اينكه او فرمانروايى است مقتدر وطرف مقابل نيز فرمانروايى با شوكت وبا قدرت است، شرايط ايجاب مى كند كه سليمان در اينجا از موضع قدرت سخن بگويد.

مطلب ديگر اينكه نامه او به زبان عربى بوده، يا اينكه اين جمله ها ترجمه نامه است؟!

با توجه به اينكه سليمان عرب نبوده، قطعاً نامه را به غير زبان عربى نوشته است وهم اكنون رسم است كه سران كشورها نامه ها را به زبان خود تنظيم مى كنند وگيرنده نامه بايد به وسيله مترجم از مضمون نامه آگاه شود; چنانكه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)نيز نامه هاى خود را به زبان عربى مى نوشت. همچنين احتمال دارد كه سليمان نامه را به زبان رايج در سرزمين سبا نوشته است. زيرا طبق روايات، سليمان از زبانهاى مختلف آگاه بوده وبا آنها سخن مى گفته است.(1)

آيا سراسر نامه همين سه جمله بوده وبس، يا اينكه ملكه سبا آن را به اين صورت تلخيص كرده است؟ اظهار نظر قطعى مشكل است. ولى احتمال دارد كه نامه به همين مقدار بيش نبوده است; همچنان كه احتمال دارد كه نامه مفصل تر از

1 . بحرانى: برهان3/203.

صفحه 295

اين بوده وملكه سبا نقاط حساس نامه را، كه توجّه اشراف قوم خود را جلب مى كرد، نقل كرده است واگر هم «بسم اللّه» را در نقل كلام سليمان آورده، براى اين است كه تعبير براى آنان جالب بوده است.

از اينكه او نامه را از اشراف قوم خود پنهان نكرد وهر نوع تصميم گيرى را به شوراى آنان محوّل ساخت، نشانه عقل ودرايت اوست. زيرا در چنين شرايط حسّاس بايد از عقل ديگران نيز بهره گرفت واگر هم مشاوره مفيد نباشد، لااقل راه اعتراض بسته مى شود وآنان بعدها نمى توانند بگويند:چرا ما را در جريان نگذاشتى؟ لذا رو به آنان كرد وگفت: (يا أيُّهَا المَلَؤُا أفْتُونى فى أمْرى ما كُنْتُ قاطِعَةً أمْراً حَتّى تَشْهَدُونِ).

از جمله ( ما كُنْتُ قاطِعَةً) مى توان استفاده نمود كه او نه تنها در اين مورد بدون حضور اشراف قوم خود تصميم نمى گرفت، بلكه اين سنتى در دوران حكومت او بود كه همه نوع تصميم را با حضور آنان مى گرفت.

از پاسخ آنان نيز مى توان ميزان درايت آنها را به دست آورد. آنان در پاسخ به دو نكته اشاره كردند:

1ـ ما ارتش ونيروهاى شجاع وبى باك در اختيار داريم.

2ـ با اين حال تصميم گيرى با شماست.

چنانكه مى فرمايد:

(قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّة وَ أُولُوا بَأس شَديد وَ الأمْرُ إلَيْكِ فَانْظُرى ما ذا تَأْمُرينَ).

پاسخ آنان با در نظر گرفتن دو اصل، مى تواند پاسخ صحيحى باشد. 1ـنبايد به هنگام پيشامد ناگوار، فرمانروا را ترساند واو را مأيوس كرد. 2ـ آنان از قدرت و آرايش نظامى سليمان ناآگاه بودند و قدرت او را يك قدرت عادى مى انديشيدند. هر چند با توجّه به شرايط سليمان وقدرت او فاقد ارزش بود. ولى

صفحه 296

تصميم ملكه سبا بر خلاف عقيده آنان بود. زيرا از قدرت وعظمت سليمان آگاه بود. از اين رو به مقتضاى درايتى كه داشت با خود فكر كرد كه بايد اين مرد را آزمود. اگر پادشاه است بايد با او ـ به عللى كه بعداً مى گويد ـ كنار آمد. زيرا نبرد در برابر قدرت، اگر منتهى به شكست گرديد، نتيجه آن جز تباهى وويرانى شهرها وذلّت ساكنان آنها چيزى نيست; واگر پيامبر الهى است وواقعاً از جانب خدا براى هدايت برگزيده شده است، بايد تسليم شد. وراه آزمايش اين است كه هداياى گرانبهايى براى او بفرستد واز برخوردش، واقعيت او را به دست آورد. زيرا اگر هداياى گرانبها وخيره كننده ملكه سبا او را فريفت واز تعرّض منصرف شد، مى توان دريافت كه او پادشاه است وبايد با او به نحوى كنار آمد. امّا اگر هدايا را پس فرستاد وبه آن اعتنا نكرد وبر سخن خود پافشارى نمود، بايد گفت: او نبى الهى است و بايد تسليم او شد. از اين جهت رو به اشراف قوم خود كرد وگفت:اشراف قوم من! خصلت پادشاهان اين است كه اگر وارد شهرى شوند، آنجا را به فساد مى كشند وعزيزان را ذليل مى سازند وتا پادشاهى بوده سيره آن چنين بوده است ومن هديه اى ارزشمند براى سليمان مى فرستم وصبر مى كنم تا فرستادگان من با چه پاسخى از جانب او باز مى گردند:

(قالَتْ إنَّ المُلُوكَ إذا دَخَلُوا قَرْيَةً أفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أعِزَّةَ أهْلِها أذِلَّةً وَ كذلِكَ يَفْعَلُونَ*وإنّى مُرْسِلَةٌ إلَيْهِمْ بِهَدِيَّة فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ المُرْسَلُونَ).

نمايندگان ملكه سبا در محضر سليمان

نمايندگان ملكه سبا با هديه اى گرانبها، كه در كتب تاريخ به صورت افسانه اى نقل شده است،به حضور سليمان رسيدند. وقتى چشم سليمان به هديه افتاد، به جاى اينكه زرق وبرق هدايا چشم او را خيره كند، فوراً دست رد بر سينه نامحرم زد وهمه را رد كرد وگفت: مى خواهيد با هداياى خود بر ثروت من بيفزاييد؟

صفحه 297

آنچه خدا به من داده است، بهتر از آن است كه به شما داده است. زيرا به من حكمت ونبوت عنايت فرموده است كه در برگيرنده دنيا وآخرت است، ولى به شما تنها مال دنيا را داده است. بنابراين من نيازى به شما ندارم. اين شما هستيد كه باچنين هدايايى خشنود مى شويد:(فَلَمّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أتُمِدُّونَنِ بِمال فَما آتينِىَ اللّهُ خَيْرٌ مِمّا آتيكُمْ بَلْ أنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ).

سپس سليمان به فرستاده ملكه سبا دستور داد با آن هدايا به سرزمين سبا باز گردد وفرمان او را برساند كه اگر تسليم حق نشوند به سوى آنها با سپاهى مى آيد كه آنان را در برابر آن ياراى مقاومت نيست وهمگان را از آن سرزمين با ذلّت وخوارى بيرون مى كند. البته اين تهديد در صورتى است كه در حال تسليم به سوى سليمان نيايند; چنانكه مى فرمايد:(ارْجِعْ إلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُود لاقِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرونَ).

از قراين استفاده مى شود كه سليمان از حركت ملكه سبا با گروهى از سران آگاه شده بود، ولى براى نمايش قدرت عظيم خود از اطرافيانش خواست كه يكى از آنان تخت بلقيس را پيش از ورودشان به محضر سليمان بياورد تا وقتى ملكه سبا آمد وتخت خود را در آنجا مشاهد كرد، بر عظمت قدرت سليمان بيشتر پى برده وايمان آورد. در حقيقت آوردن تخت قبل از قدوم صاحب آن، يك نمايش قدرت براى هدايت وى بود.

معاذ اللّه كه پيامبران دنبال قدرت نمايىِ محض بدون انگيزه هدايت باشند. از اين جهت رو به اطرافيان خود كرد وگفت:(يا أيُّهَا المَلَؤُا أيُّكُمْ يَأتِينى بِعَرْشِها قَبْلَ أنْ يَأتُونى مُسْلِمينَ).

در اين هنگام دو پاسخ شنيد: يكى از جانب عفريتى از جن وديگرى از يكى از ياران نزديكش. اوّلى گفت: من مى توانم آن را پيش از پايان يافتن جلسه تو در اينجا حاضر سازم. ولى ديگرى كه داناتر از او بود ودانشى از كتاب داشت، گفت:

صفحه 298

من مى توانم آن را در زمانى كمتر از چشم بر هم زدن بياورم. وقتى او موافقت سليمان را احساس كرد، فوراً دست به كار شد وسليمان تخت را در برابر خود حاضر ديد. او در مقابل اين موهبت كه خدا به وى داده است، شكر خدا را به جاى آورد وآن را آزمونى الهى تلقى كرد وياد آور شد كه سپاس بنده شاكر به نفع خودِ سپاس گزار است وكفران نعمت زيانى به خدا نمى رساند:

(قالَ عِفرِيتٌ مِنَ الجِنِّ أنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَ إنّى عَلَيْهِ لَقَوِىٌّ أمينٌ*قالَ الّذى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الكِتابِ أنَا آتيكَ بِهِ قَبْلَ أنْ يَرْتَدَّ إلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبّى لِيَبْلُوَنى أَ أشْكُرُ أمْ أكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإنّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإنَّ رَبّى غَنِىٌّ كَريمٌ).

در اينجا پرسشهايى مطرح است كه يكى پس از ديگرى ياد آور مى شويم:

1ـ چگونه عفريتى از جن، كه موجود خبيث وبدخوى است، بر چنين قدرتى دست يافته است، تا آنجا كه مى تواند در مدت بسيار كم جسمى را از سرزمين سبا به محضر سليمان بياورد. مسلّماً او دروغ نمى گفت، وگرنه سليمان او را تنبيه مى كرد ويا لااقل مشت او را باز مى كرد. و او براى مطمئن ساختن سليمان خود را به دو صفت قدرت وامانت توصيف كرد وگفت:( وَ إنّى عَلَيْهِ لَقَوِىٌّ أمينٌ)نيرومندى او نشانه قدرتش بر انجام كار است وامانت او گواه بر سوء استفاده نكردن از آن و چون از نظر روحيه بدخوى بوده است، براى دفع هر نوع توهم، صفت امانتدارى راياد آور شده است.

پاسخ اين است كه اين نوع قدرتها ارتباطى به كفر وايمان ندارد. چه بسا مرتاضان ملحد در اثر رياضتها به چنين پايه از قدرت مى رسند. و شايد اين قدرتها در درون انس وجن است، ولى به فعليت رسيدن آن در گرو شرايطى است كه غالباً با رياضت وزحمت توأم است ومشاهده كار مرتاضان غير مؤمن در هند اين نوع شگفتى را برطرف مى سازد.

صفحه 299

2ـ چگونه تخت ملكه سبا اين مسافت را در يك چشم بر هم زدن طى كرد وآسيبى به آن نرسيد؟ همگى مى دانيم كه مقاومت اجسام در برابر فشارى كه از سرعت به آنها وارد مى شود محدود است واجسام در سرعتهاى فوق العاده متلاشى مى گردند. اگر جايگاه سليمان در فلسطين بوده، فاصله فلسطين با سرزمين سبا هزاران كيلومتر است واين نوع سرعت در اجسام كه آن را به صورت امواج در مى آورد، با قوانين طبيعى قابل توجيه نيست.

پاسخ آن همان است كه كراراً متذكر شده ايم و آن اينكه اين نوع حوادث يك نوع اعجاز و كرامت بوده و طبعاً بايد با قوانين طبيعى سازگار نباشد.

3ـ فرد ديگرى كه تخت بلقيس را در كمتر از يك چشم برهم زدن آورد، چه كسى است ودانش او از كتاب، چه دانشى بوده است؟

از روايات به دست مى آيد كه او آصف بن برخيا، خواهر زاده ووصى سليمان، بود. هرگاه مقصود از كتاب همان كتب تشريعى باشد كه بر انبيا فرستاده شده، طبعاًعلم او بر اين كتابها چنين قدرتى را به او بخشيده بود. تو گويى در باطن اينكتابها يك چنين اسرارى نهفته است كه احاطه بر آنها مايه چنين قدرتى مى شود كه مبدأ اين كرامات مى گردد. ونيز احتمال دارد مقصود از اين كتاب، كتاب ديگريباشد كه متضمن اسماء اللّه واسم اعظم خدا است واين كتاب نمى تواند كتاب تدوينى ونوشتارى باشد; بلكه مقصود، واقعيت اين اسماست كه خود كتابتكوينى است كه در حقيقت اين الفاظ، اسماى آن اسما مى باشند ومقصود اين است كه موجودى از نظر كمال به جايى برسد كه مظـاهر علم وقدرت وديگر اسماى الهى باشد. اين احتمال نزديكتر از احتمال اوّل است. چون در آخر سوره رعد خدا انسانى را معرفى مى كند كه نزد او علم تمام

صفحه 300

كتاب مى باشد:

(قُلْ كَفى بِاللّهِ شَهيداً بَيْنى وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الكِتابِ) (رعد/43). «بگو كافى است از نظر شهادت ميان من وشما، خدا وآن كس كه نزد او علم تمام كتاب است» ودر نزد اهل ادب تفاوت اين دو جمله ياد شده در زير روشن است.

1ـ (قالَ الّذى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الكِتابِ).

2ـ (وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الكِتابِ)(از نظر روايات حضرت على (عليه السلام)).(1)

بنابر اين احتمال دارد كه اين كتاب، كتاب تكوينى وواقعيت اسماء اللّه بوده كه مظهر بودن براى آنها چنين قدرتى را مى بخشيد.

نخست ملكه سبا در برابر سليمان حاضر شد. او دستور داد تختش را براى او ناآشنا سازند وكارهايى در آن صورت دهند كه او به سادگى نتواند تشخيص دهد. چنانكه مى فرمايد:( قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أتَهْتَدى أمْ تَكُونُ مِنَ الّذينَ لايَهْتَدُونَ).

هدف از اين ناآشنا ساختن تخت براى ملكه سبا چه بوده است؟ در اين باره ياد آور مى شويم كه:

1ـ احضار خود تخت با قدرت خارق العاده، براى اثبات نبوت وداشتن قدرت غيبى خود بود. ملكه سبا به هنگام ترك كردن سرزمين سبا تختش در اختيارش بود، امّا تخت او در غيابش پيش از وى وارد ملك سليمان شد. وملكه در مسير خود انتقال آن را مشاهده نكرد.

2ـ دگرگون وناآشنا ساختن تخت به خاطر آزمودن هوش وقدرت تشخيص او بود.

ملكه سبا در محضر سليمان

ملكه سبا وارد دربار سليمان گشت. وقتى در مقابل تخت خود قرا گرفت به او گفته شد: آيا تخت تو اين گونه است؟او با احتياط، كه نشانه پختگى در زندگى

1 . روايات فراوانى در نزول اين آيه در شأن على (عليه السلام) در كتب حديث وتفسير وارد شده است، به كتاب تفسير برهان ج2، ص302 ـ 304 رجوع شود.

صفحه 301

است، گفت: مثل اينكه اين خود آن است. وافزود كه ما از پيش با مقام سليمان آشنا بوديم وبه همين جهت با حالت تسليم وارد سرزمين شما شديم. وشايد بخواهد بگويد كه براى ايمان آوردن ما نيازى به احضار اين تخت از سرزمين سبا نبود، گرچه خود كار شگفت آورى است، بلكه دلايل ديگرى ما را به ايمان وتسليم در برابر سليمان وادار كرده است; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمّا جاءَتْ قيلَ أهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأنَّهُ هُوَ وَ أُوتينَا العِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَ كُنّا مُسْلِمينَ).

نتيجه اقدام سليمان به احضار او اين شد كه او را از پرستش غير خدا باز داشت، در حالى كه او واقوامش همگى كافر بودند; چنانكه مى فرمايد: (وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللّهِ إنَّها كانَتْ مِنْ قَوْم كافِرينَ).(1)

بار ديگر براى ارائه قدرت بيشتر از او درخواست شد كه وارد قصر يا صحن بلورين (كه گويا از زير آن آب جارى بود) شود. وقتى چشم او به آن نقطه افتاد، تصور كرد كه كف آن حوض آب نماست وآب آن در حال رفت وبرگشت است. از اين جهت جامه را از روى پا برگرفت تا در آن قدم گذارد. در اين موقع سليمان به او گفت:«اين آب نيست، بلكه اين قصر(يا صحن)بلورين است».

ديدن اين منظره واين قدرت، دگرگونى عظيمى در روح ملكه پديد آورد وبى اختيار رو به درگاه الهى كرد وگفت: پروردگارا! من به خويش ستم كرده بودم واكنون

1 . بنا بر اين تفسير، فاعل «صدها» سليمان است وماء موصول در «ما كانت» مفعول دوّم است كه حرف جرّ آن حذف شده است وتقدير آيه چنين است:«وصدها سليمان عمّا كانت تعبد من دون اللّه». اين تفسير با توجّه به آخرين جمله آيه قبل (وَكُنّا مُسْلِمين) مناسبتر است.گاهى تصور مى شود كه فاعل «صدها» همان ماء موصوله است ومقصود از «ما » در «ما كانت» خورشيد است كه آن را مى پرستيدند ومفاد آيه اين است كه چيزى كه او مى پرستيد، وى را از پرستش خدا باز داشته بود; ولى اين نظر چندان استوار نيست. زيرا اوّلاً با ذيل آيه قبل كه از تسليم شدن ملكه سبا گزارش مى دهد، مناسبت ندارد. ثانياً بايد جمله اى در تقدير بگيريم; يعنى «صدها عن عبادة اللّه ما كانت تعبد من دون اللّه». وهر دو بر خلاف ظاهر است.

صفحه 302

همراه با سليمان تسليم خود را در برابر خداى جهانيان ابراز مى دارم:

(قيلَ لَهَا ادْخُلى الصَّرْحَ فَلَمّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ كَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَواريرَ قالَتْ رَبِّ إنّى ظَلَمْتُ نَفْسى وَ أسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ للّهِ رَبِّ العالَمينَ).

تا اينجا سرگذشت سليمان ومجموع آيات، با ترجمه وتوضيح آن به پايان رسيد. به هنگام تفسير آيات نكاتى رامتذكر شديم، ولى نكات ديگرى در اين داستان است كه ياد آور مى شويم:

1ـ مجموع سرگذشت سليمان ما را به قدرت عظيمى رهبرى مى كند كه تاريخ نظير آن را نديده ونشان نداده است.

2ـ بسيارى از حوادث ورويدادها را در سرگذشت سليمان را بايد از طريق اعجاز وكرامت تفسير كرد ونبايد انتظار آن را داشت كه قوانين علمى آن را توجيه كند.

3ـ نزول اين آيات در مكّه، كه حاكى از آن است كه يك پيامبر الهى داراى چنين قدرت وموهبت بوده واز طريق پرنده اى مشركان را به تسليم وخضوع واداشته است، مى توانست مايه تسلّى وتقويت قلوب موحدان مكّه باشد كه در چنگال قدرت بت پرستان بودند.

4ـ در بررسى اين داستان به مظاهر تجملاتى بر مى خوريم كه غالباً اهل دنيا به دنبال آن بوده ودر بعضى از روايات،چنين تجمّل گرايى نكوهش شده است. اكنون چگونه مى توان اين دستگاه عريض وطويل سليمان را توجيه كرد؟

پاسخ اين است كه اگر تجمل وشكوه ظاهرى سبب قهر بر كافران وتسليم بت پرستان شود، اشكالى نخواهد داشت وهمان شكوه ظاهرى وهيبت صورى بود كه ملكه سبا را از آن نقطه دور به سرزمين توحيد آورد ومنطقه اى كه در شرك فرو رفته بود به آيين توحيد گرايش پيدا كرد. خلاصه اينكه اگر تجملات وسيله هدايت شد،

صفحه 303

استفاده از آن از نظر عقل وشرع مانعى ندارد.

درگذشت سليمان

قلم آفرينش بر پيشانى هر موجودى فنا وعدم بقا را نوشته است وجز ذات حق تعالى همگى راه فنا را در پيش خواهند گرفت. قرآن كريم مى فرمايد:(كُلُّ مَنْ عَلَيْها فان* وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذو الجَلالِ والإكْرامِ). (الرحمن/26ـ27) هرانسانى جامه (1) فنا بر تن مى كند جز ذات پروردگار كه داراى جلال وجمال است.

سليمان نيز مشمول همين سنت الهى است وبايد روزى از اين جهان برود، ولى مرگ او نيز مانند حياتش اسرار آميز بود. قرآن مرگ او را چنين نقل مى كند:

(فَلَمّا قَضَيْنا عَلَيْهِ المَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إلاّ دابَّةُ الأرضِ تَأكُلُ مِنْسَأتَهُ فَلَمّا خَرَّ تَبَيّنَتِ الجِنُّ أنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الغَيْبَ ما لَبِثُوا فى العَذابِ المُهينِ)(سباء/14). «آنگاه كه براى او مرگ را نوشتيم (سليمان درگذشت) كسى كه ديگران را بر مرگ او هدايت كرد، چيزى جز جنبده اى (موريانه) كه عصاى او را خورد، نبود. آنگاه كه به زمين افتاد براى جن(كه مسخّر او بودند) روشن شد كه اگر غيب مى دانستند(طبعاً ازمرگ سليمان آگاه شده بودند) و اين همه در عذاب خوار كننده باقى نمى ماندند(كارهاى شاق انجام نمى دادند.)».

جمله ( ما لَبِثُوا فى العَذابِ المُهينِ) حاكى از آن است كه سليمان پس از درگذشت، مدّتى به همان حالت ـ تكيه بر عصا ـ باقى مانده وكارگزاران جن، مدّتها كه او مرده بود، براى او كار مى كردند. مفسّران اين مدّت را گاهى يك سال گفته اند واين بسيار بعيد است. زيرا سليمان داراى دربار بود وداورى داشت وهر روز گروهى

1 . وقتى از نوك خامه ام لفظ جامه جارى شد، به ياد آخرين بيت از منظومه ابن حاجب در باره مؤنثات سماعيه افتادم كه مى گويد:
وقصيدتى تبقى وإنّى اكتسى *** ثـوب الفنــــاء و كــل شيء

صفحه 304

از او ديدن مى كردند، و بعيد است مرگ چنين شخصيتى يك سال مخفى بماند وكسى متوجّه نشود؟ لحن آيه حاكى است كه او در نقطه بلندى بود ودرحالى كه بر كار كارگران نظارت مى كرد وبر عصاى خود تكيه نموده بود، مرگش فرا رسيد. روى اين اصل بايد اين مدّت به قدرى كم باشد كه كارگزاران دربار او در اين مدّت به ملاقات او نروند. شايد سليمان با اغراض خاصى كه ما نمى دانيم ملاقات خود را تا مدتى ممنوع كرده بود وبه حسب ظاهر مقدارى توشه وآب وغذا همراه خود برده بود. وقتى از عبادت فارغ شد وبه ايوان قصر آمد، كه كار كارگران را تماشا كند، قابض الأرواح جان اور ا گرفت وموريانه نيز با سرعت متناسب، عصاى او را خورد وعصا شكست وجسد بى جان او برزمين افتاد.

بارى حيات او خارق العاده بود، مرگ او نيز به همين منوال بود. مرگ او به اين شيوه ثابت نمود كه جنيان، بر خلاف آنچه مردم تصوّر مى كنند، از غيب خبر ندارند وهرگاه گروهى ازآنان به اذن الهى از پس پرده آگاهيهايى داشته باشند، اين گروه كه در اختيار سليمان بودند، فاقد چنين علمى بودند.

امير مؤمنان ضمن سخنان خود در باره بى اعتبارى دنيا، زندگى ومرگ سليمان را مطرح مى كند ومى فرمايد:«اگر زندگى دايمى در اين جهان امكان داشت وبراى مقابله با مرگ راهى بود، اين كار براى سليمان بن داود امكان پذير بود. سليمانى كهبا داشتن نبوت ومقام قرب الهى جن وانس به تسخير او در آمده بود ولى آنگاه كه حظّ او از جهان به پايان رسيد وزمان حياتش تكميل گشت، از كمان فنا آماج تير مرگ قرار گرفت وخانه ها از وجود او خالى گشت ومسكنهايى كه ساخته بود معطّل

صفحه 305

ماند. آنگاه ديگران از او به ارث بردند و زندگى اين افراد براى شما عبرت است».(1)

سرانجام بايد اعتراف نمود كه سراسر زندگى سليمان تا لحظه مرگ وحتّى پس از آن از عجايب وغرايب جهان است كه هرگز نمى توان آن را با مقياسهاى محدود علمى اندازه گيرى كرد وجز از طريق ايمان به غيب نمى توان آن را به صورت يك واقعيت مسلّم پذيرفت. بدين جهت قرآن يكى از اوصاف متقيان را ايمان به غيب دانسته و مى فرمايد:(الّذينَ يْؤْمِنُونَ بِالغَيْبِ).

***

1 . فلو انّ أحداً يجد إلى البقاء سُلّماً أو لدفع الموتِ سبيلاً لكانَ ذلك سليمان بن داود (عليه السلام) الذى سُخّر له ملك الجن والإنس مع النبوة وعظيم الزلفة، فلما استوفى طعمته واستكمل مدتهُ رمته قسيُ الفنا بنبال الموت، واصبحت الديار منه خالية،والمساكن معطلة،وورثها قوم آخرون، وإنَّ لَكم فى القرون السالفة لعبرة. نهج البلاغه، خطبه 182.

صفحه 306

صفحه 307

پيامبر شانزدهم

سرگذشت ايوب (عليه السلام)

ايّوب يكى از پيامبران بزرگ الهى است ـ كه نام او در قرآن چهار بار در سوره هاى نساء/163، انعام/84، انبياء/83، ص/41 آمده است. او داراى كتابى است كه هم اكنون جزء كتب عهد قديم است.اينك مجموع آيات مربوط به سرگذشت او در قرآن:

آيات مورد بحث

1ـ (إنّا أوحَيْنا إلَيْكَ كَما أوْحَيْنا إِلى نُوح وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أوحَيْنا إلى إبْراهيمَ وَ إسْماعيلَ وإسحقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْباطَ وَ عيسى وأيّوبَ وَيُونُسَ وَ هارونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبوراً)(نساء/163).

2ـ (وَ وَهَبْنا لَهُ إسحقَ وَ يَعْقُوبَ كُلاّ ً هَدَيْنا وَ نُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَيمانَ وَ أيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسى وَ هارُونَ وَ كَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنينَ)(انعام/84).

3ـ (وَ أيُّوبَ إذْ نادى رَبَّهُ أنِّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَ أنْتَ أرْحَمُ الرّاحِمينَ).

4ـ (فاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرّ وَ آتَيْناهُ أهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً من عِنْدِنا وذِكْرى لِلْعابِدينَ)(انبياء/83ـ84).

5ـ (وَ اذْكُرْ عَبْدَنا أيُّوبَ إذْ نادى رَبَّهُ أنِّى مَسَّنِىَ الشَّيطانُ بنُصْب وعَذاب).

6ـ (ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ).

7ـ (وَ وَهَبْنا لَهُ أهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنّا وَ ذِكْرى لاُِولِى الألْبَابِ).

صفحه 308

8ـ (وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدناهُ صابِراً نِعْمَ العَبْدُ إنَّهُ أوّابٌ) (ص/41ـ44).

ترجمه آيات

1ـ ما به تو وحى كرديم، همچنان كه به نوح وپيامبران پس از او وحى كرديم. ما به ابراهيم واسماعيل واسحاق ويعقوب واسباط وعيسى وايوب ويونس وهارون وسليمان وحى كرديم وبه داود زبور را داديم.

2ـ ما به ابراهيم، اسحاق ويعقوب را بخشيديم. همگان را هدايت نموديم ونوح را قبل از آنها هدايت كرديم واز ذريّه او نوح(وبنابه احتمالى ابراهيم)، داود وسليمان وايوب و يوسف و موسى وهارون است واين چنين نيكو كاران را پاداش مى دهيم.

3ـ به ياد آر ايوب را آنگاه كه خداى خود را خواند وگفت: خدايا وضع ناگوار وگرفتارى سختى به من روى آورده وتو ارحم الراحمين هستى.

4ـ نداى او را پاسخ گفتيم. وضع ناگوار وگرفتارى او را برطرف كرديم وخانواده اورا به او باز گردانديم وهمانند آن را نيز به او داديم. واين به خاطر رحمتى بود از ما به ايوب ومايه ياد آورى است براى افراد عبادت كننده.

5ـ بنده ما ايوب را به خاطر بياور آنگاه كه گفت: شيطان مرا به رنج وعذاب افكنده است.

6ـ (به او خطاب شد) پاى خود را حركت بده(آبى نمايان گرديد.) اين آبى است مايه شستشوى بدن وخنك ونوشيدنى.

7ـ خانواده او را به او بخشيديم وهمانند آن را نيز به او داديم. اين كار رحمتى بود از جانب ما ومايه ياد آورى خردمندان.

8ـ دسته اى از چوبهاى نازك را برگير وبا آن بزن وسوگند خود را مشكن. او را بردبار يافتيم. چه نيكو بنده اى بود كه به سوى خدا توجّه زيادى داشت.

صفحه 309

توضيح لغات

1ـ ضرّ:واژه ضُرّ در باره حالات ايوب در سوره انبياء در دو آيه آمده است:(مَسَّنِىَ الضُّرُّ) و: (فَكَشَفْنا ما بهِ مِنْ ضُرّ).

ضَرّ بر وزن شرّ به معنى زيان،در مقابل سود به كار مى رود،چنانكه مى فرمايد: (لا أمْلِكُ لِنَفْسى نَفْعاً ولا ضَرّاً إلاّ ما شاءَ اللّهُ). (اعراف/188) («بگو) من براى خود مالك سود وزيانى نيستم مگر آنچه را خدا بخواهد.» ولى ضُرّ بر وزن حُرّ به معنى وضع ناگوار وسوء حال وبه اصطلاح امروز گرفتارى وناهنجارى زندگى است وفقر وتنگدستى وبيمارى از مصاديق آن است; چنانكه مى فرمايد:

(وَ إذا مَسَّ الإنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أوْ قاعِداً أو قائماً فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأنْ لَمْ يَدْعُنا إلى ضُرّ مَسَّهُ ...)(يونس/12).«هرگاه به انسان حالت ناگوارى رخ دهد، خوابيده ونشسته وايستاده ما را مى خواند; ولى وقتى گرفتارى او را برطرف كرديم (ما را فراموش مى كند.) گويا او همان كس نيست كه ما را براى رفع گرفتارى خود مى خواند».

2ـ نُصْب: بر وزن ظُلم به معنى رنج وتعب است واگر در مورد بيمارى و بلا به كار رود به خاطر اين است كه بيمارى با اين نوع حالات، توأم با رنج وزحمت است.

3ـ عذاب: مصدر عذّب از باب تفعيل است ومعنى لغوى آن ناراحتى جسمى يا روحى است كه بر ا نسان وارد مى شود، هر چند مستحق او نباشد. لذا در زبان عرب شكنجه گر را معذِّب وفعل او را عذاب مى نامند وهرگز معنى ابتدايى آن عقوبت وكيفر نيست، البته غالباً كيفرها با عذاب وناراحتى توأم است.

4ـ ركض: به معنى زدن با پا است ودر آيه، مقصود نهادن پا در آبى است كه براى ايوب ظاهر شد.

5ـ مغتسل: مكان شستشو ياآبى است كه با آن شستشو مى شود ومعنى دوّم به

صفحه 310

قرينه بعد(بارد وشراب) مناسبتر است.(1)

6ـ ضِغْث: بر وزن ارث، به دسته اى از گل ويا گياه گفته مى شود.

7ـ حِنْث: بر وزن جِنْس، شكستن سوگند را مى گويند.

تفسير موضوعى آيات

تا اينجا با لغات آيات آشنا شديم، اكنون به تفسير موضوعى آيات مى پردازيم:

آيه هاى سوره هاى نساء وانعام حاكى از اين است كه ايوب از پيامبران بزرگ الهى است تا آنجا كه نام او در كنار پيامبرى مانندحضرت مسيح وارد شده است. قرآن در سوره انعام داود را از ذريّه نوح مى شمارد.

بنابراين نمى توان طبقه او را معيّن كرد، ولى احتمال دارد كه ضمير در «من ذريّته» به ابراهيم برگردد. در اين صورت مى توان گفت او پس از سليمان بوده است. زيرا مى گويد:(وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ وَ أيُوبَ).

البته اين استظهار تا آنجا حجّت است كه دليلى بر خلاف نباشد ولذا پس از ايّوب، يوسف وموسى وهارون آمده كه مسلّماً بر داود وسليمان مقدّم بودند.

برخى گفته اند: ضمير در «من ذريّته» حتماً به نوح برمى گردد، نه به ابراهيم. به گواه اينكه بعدها لوط را بر اين افراد عطف مى كند ومى گويد:(وَإسْماعيلَ وَاليَسَعَ وَ يُونُسَ وَ لُوطاً وَ كُلاّ ً فَضّلْنا عَلَى العالَمينَ)(انعام/86). در صورتى كه مى دانيم لوط از فرزندان ابراهيم نبود، بلكه پيامبر معاصر او بود واز شريعت ابراهيم پيروى مى كرد. در عين حال بازگشت ضمير به ابراهيم روشنتر به نظر مى رسد. هر چند نام ابراهيم در چند آيه قبل (انعام/74) آمده است .امّا مسأله عطف لوط بر آنها

1 . مفردات راغب، ماده غسل.

صفحه 311

ممكن است به خاطر اين باشد كه او با ابراهيم قرابت داشته وخواهر زاده او بوده است وابراهيم بر او تقدّم داشته است; تو گويى از تبار اوست.

حوادث مهم زندگى ايوب

مسائلى كه در اينجا بايد روشن شود اين است كه از آيه هاى سوره هاى انبياء وص استفاده مى شود كه يك رشته مسائلى در زندگى او رخ داده است.

1ـ ايوب با ناراحتى وبلا روبرو بوده كه جمله هاى (مسّنى الضّرّ)،(فَكَشَفنا ما بِهِ مِنْ ضرّ) از آن حكايت مى كند.

2ـ خداوند براى رفع اين گرفتارى به او دستور داده بود كه در آبى شستشو كند تا گرفتارى او برطرف شود.جمله (ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ)حاكى از آن است.

3ـ او سوگندى ياد كرده بود وخدا به او اجازه داد كه سوگند خود را به نحو خاصى جامه عمل بپوشاند وجمله(وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً) حاكى از آن است.

4ـ گويا خدا اهل او را از او گرفته بود وبعداً خدا آنان را به دو برابر، به او باز گرداند. جمله هاى:(وَ آتَيْناهُ أهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ) و (وَ وَهَبْنا لَهُ أهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ) حاكى از آن است.

اكنون به توضيح هر چهار رويداد مى پردازيم:

در باره حادثه نخست ياد آور مى شويم كه ازاين آيات بيش از اين استفاده نمى شود كه او با گرفتارى وناراحتى سختى روبرو بوده وشايد گرفتارى او يك نوع بيمارى جسمى بوده است، امّا نه بيمارى كه مايه تنفر مردم از او باشد چنانكه در برخى از رواياتى كه بايد آنها را از اسرائيليات دانست، وارد شده است.

بيمارى افراد همه جا نشانه صدور گناه نيست، بلكه گاهى گواه بر تزكيه وشكوفايى كمالات مى باشد; همچنان كه بيمارى ايوب از اين مقوله است. زيرا

صفحه 312

صبر وبردبارى او نشانه استقامت او در برابر قضاى الهى است.

چيزى كه در اينجا بايد در باره آن بحث كرد، اين است كه اين ناراحتى را در سوره ص به شيطان نسبت داده و مى گويد:( أَنِّى مَسَّنِى الشَّيطانُ بنصب وعَذاب)(ص/41). در حالى كه در سوره انبياء از شيطان چيزى نيست، بلكه مى فرمايد: (مسّنى الضرّ) در اين صورت چگونه مى توان دخالت شيطان را در باره پيامبرى مثل ايوب توجيه كرد؟

در اينجا مى توان دو نوع پاسخ گفت: يكى اينكه بگوييم مقصود از دو جمله زير يك معنا نيست.1ـ مسنى الضر; 2ـ مسنى الشيطان.

مقصود از جمله نخست، بيمارى توأم با رنج ودرد است ومقصود از جمله دوّم، شماتت راهبان است كه به تحريك شيطان او را سرزنش مى كردند ومى گفتند: تو مصدر چه گناهى بوده اى كه به اين وضع گرفتار شده اى؟ از اين جهت امام صادق (عليه السلام)مى فرمايد:

«إنّ اللّه ابتلى أيوب بلاذنب فصبر، حتّى عُيِّرَ وانّ الأنبياء لايصبرون على التعيير».(1) «ايوب بدون انجام گناهى دچار بلا گرديد واستقامت ورزيد تا اينكه مورد سرزنش قرار گرفت وپيامبران بر شماتت صبر نمى كنند.(وبايد آن را يك قانون غالبى انديشيد.)

بنابراين مقصود از مس شيطان، مسّ بدنى وروحى نيست،بلكه تأثير شيطان در قلوب راهبان است كه نتيجه آن ناراحتى ايوب بود.

پاسخ ديگر اينكه ممكن است هر دو جمله ناظر به يك امر باشد وشيطان در مزاج ومال او به اذن الهى تصرّف كرد. زيرا شيطان به خدا گفت:سپاسگزارى ايوب به خاطر نعمتهايى است كه در اختيار او نهاده اى واگر مرا بر او مسلّط سازى تا

1 . بحار الأنوار، ج12، ص347.

صفحه 313

نعمتها را سلب كنم، به اين حالت باقى نمى ماند.(1) از اين جهت گاهى ايوب فاعل را نام نمى برد وجمله نخست را مى گويد:(مسّنى الضرّ)وگاهى نام فاعل را مى برد:(مسّنى الشيطان بنصب وعذاب).

از ميان دو وجه فوق، وجه نخست استوارتر به نظر مى رسد.

بيمارى طولانى ايوب با فقر ونادارى او پيوسته با شكر وسپاس همراه بود. و از اين طريق كمال روحى خود را ابراز مى كرد. از اين جهت خدا در حقّ او مى فرمايد:(إنّا وَجَدناهُ صابِراً نِعْمَ العَبْدُ إنّهُ أوّابٌ). «ما او را شكيبا يافتيم. چه بنده خوبى است كه پيوسته به خداى خود توجه داشت».

البته فلسفه ابتلا منحصر به اين نيست، بلكه در روايات براى آن در باره اشخاص فلسفه هاى گوناگونى بيان شده است.

در باره حادثه دوّم، كه كيفيت رفع بلا باشد، آيه 42 سوره ص بيانگر آن است وآن اينكه از طريق كرامت از زير پاى او آبى جوشيد كه در آن بدن خود را شستشو داد كه آن آب هم خنك بود وهم نوشيدنى; چنانكه مى فرمايد:(ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌّ).

ودر باره مطلب سوّم، مفسران ياد آور شده اند كه ايوب در دوران بيمارى از همسر خود تخلفى ديده بود وسوگند ياد كرده بود كه اگر بهبودى يابد، اورا چند ضربه بزند وخدا پس از بهبودى، براى آنكه او سوگند خود را نشكند، اجازه داد كه سوگند خود را از طريق خاصى جامه عمل بپوشاند. مثلاً دسته اى از گياه را برگيرد وبا آن او را بزند.ممكن است تصور شود كه اين يك نوع حيله شرعى بوده است ومقام پيامبران منزه از آن است. ولى اگر در ناحيه متخلّف مقتضيات تخفيف باشد، اين نوع عملِ به سوگند، حيله اى نخواهد بود. زيرا زن او در طول بيمارى او شوهر را ترك نكرد و

1 . بحار الأنوار، ج12، ص347.

صفحه 314

در خدمت او بود و از اين جهت شايسته چنين تخفيفى بود. از طرفى چون نام خدارا به زبان آورده وسوگند ياد كرده بود، خدا حق دارد كه اين مصداق را از او بپذيرد واين يك نوع كار استثنايى است وربطى به حيله هاى شرعى ندارد تا افرادى با آن به نفع خود احتجاج كنند.

در باره مسأله چهارم از جمله هاى:(وَ آتَيْناهُ أهْلهُ وَ مِثْلهُمْ مَعَهُم) در سوره انبياءوجمله (وَ وَهَبْنا لَهُ وَ مِثْلَهُمْ معَهُم) در سوره ص استفاده مى شود كه خدا اهل او را به او باز گرداند.

در اينجا در روايات دو تفسير وارد شده است: يكى اينكه فرزندان او در دوران بيمارى وابتلاى وى متفرق شده بودند كه پس از بهبودى او بازگشتند واز طريق آنان فرزندانى برابر فرزندان خود پيدا كرد.احتمال ديگر اينكه فرزندان او مرده بودند و خدا پس از بهبودى، آنان را بار ديگر زندگى بخشيد ومعادل آنان فرزندان جديدى نيز به او بخشيد.

با توجّه به صبر وبردبارى ايوب در راه خدا قبول اين نوع كرامات آسان است.

نكات داستان

از مجموع اين سرگذشت نكاتى را ياد آور مى شويم:

1ـ هرگز نبايد گرفتارى افراد را دليل بر خطا كارى آنها دانست. هرچند گاهى برخى از گرفتاريها كفاره گناهان به شمار مى رود، ولى برخى از مصايب نيز مقدمه شكوفايى استعداد نزديك شدن به خداوند است.

2ـ صبر ايوب، كه زبانزد خاص وعام است، صبر در مقابل مصيبت وگرفتارى بوده كه گويا از نظر زمان، قريب به بيست سال طول كشيد. اين مرد در عين اين گرفتارى طولانى، پيوسته سپاسگزار بوده وبه تعبير قرآن«اوّاب» بود، نه معترض وشاكى. واين خود براى ما درس بزرگى است كه در مصايب شكيبا وبردبار

صفحه 315

باشيم.

3ـ چه بسا در موقع گرفتارى منافعى از دست برود، ولى گاهى خدا به صورت مرئى واحياناً نامرئى جبران مى كند; چنانكه در مورد فرزندان ايوب چنين شد.

4ـ انسان خدمتگزار ـ اگر هم مستحق كيفرى باشد ـ نبايد در مقام كيفر، خدمات گذشته او را به كلّى ناديده گرفت. چه بسا ممكن است اعمال نيك او مايه تخفيف مجازات او باشد; تا آنجا كه خدا به ايوب مى فرمايد: به جاى زدن با چوب، با دسته اى گل يا گياه بر بدن همسر خود بزن.

***

صفحه 316

صفحه 317

پيامبر هفدهم

سرگذشت يونُس (عليه السلام)

نام يونس در قرآن چهار بار آمده است:نساء/162، انعام/86، يونس/98، صافات/139. ودر سوره انبياء/87ـ88،وسوره ن والقلم/50، وصف او وارد شده است.

قرآن بخشى از سرگذشت او را آورده است. در سوره صافات فرستادن او به سوى قوم خود، آنگاه رويگردانى از قوم خود وسوار شدنش بر كشتى ورفتنش در شكم ماهى، سپس نجات او وارسال مجدد وى به سوى قومش آمده است.در سوره انبياء تنها تسبيحش در شكم ماهى ونجات يافتن او آمده است.در سوره ن والقلم نداى او آميخته با پشيمانى وخروج از شكم ماهى وبرگزيدگى مجدد او براى رسالت است.

در سوره يونس سرگذشت ايمان قوم او وبرداشتن عذاب از آنان آمده است.

اينك مجموع آياتى كه به او مربوط است:

آيات مورد بحث

1ـ (إنّا أوْحَيْنا إلَيْكَ كَما أوحَيْنا إلى نُوح وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أوْحَيْنا إلى إبْراهيمَ...ويُونُسَ و...)(نساء/163).

2ـ (وَ إسْماعيلَ وَ اليَسَعَ وَ يُونُسَ وَ لُوطاً وَكُلاّ ً فَضّلْنا عَلَى العالَمينَ) (انعام/86).

3ـ (وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المُرْسَلينَ).

صفحه 318

4ـ (إذْ أبَقَ إلَى الفُلْكِ المَشْحُونِ).

5ـ (فَساهَمَ فَكانَ مِنَ المُدْحَضينَ).

6ـ (فَالْتَقَمَهُ الحُوتُ وَ هُوَ مُليمٌ).

7ـ (فَلَولا أَنّهُ كانَ مِنَ المُسَبِّحينَ).

8ـ (لَلَبِثَ فى بَطْنِهِ إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ).

9ـ (فَنَبَذْناهُ بِالعَراءِوَ هُوَ سَقيمٌ).

10ـ (وَ أَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرةً مِنْ يَقْطين).

11ـ (وَ أرْسَلْناهُ إلى مِاَئةِ ألْف أوْ يَزيدونَ).

12ـ (فآمنوا فَمَتَّعْناهُمْ إلى حين)(صافات/139ـ 148).

13ـ (وَذَا النُّونِ إذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فى الظُّلُماتِ أَنْ لاإلهَ إلاّ أنْتَ سُبْحانَكَ إنّى كُنْتُ مِنَ الظّالِمينَ).

14ـ (فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجّيْناهُ مِنَ الغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجى المُؤمنينَ) (انبياء/87ـ 88)

15ـ (فَاصْبِر لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلاتَكُنْ كَصاحِبِ الحُوتِ إذْ نادى وَ هُوَ مَكْظُومٌ).

16ـ (لَولا أنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ من ربّه لَنُبِذَ بالعَراءِ وَ هُوَ مَذمومٌ).

17ـ (فَاجْتَباهُ ربُّهُ فَجَعَلهُ مِنَ الصَّالِحِينَ)(قلم/48ـ 50).

18ـ (فَلَولا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إيمانُها إلاّ قَومَ يُونُسَ لمّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الخِزىِ فى الحَياةِ الدُّنيا وَ مَتَّعَناهُمْ إلى حين) (يونس/98).

ترجمه آيات

1ـ ما به تو وحى كرديم; چنانكه به نوح وپيامبران پس از او وبه ابراهيم وحى نموديم و...يونس و....

2ـ وبه اسماعيل ويسع ويونس ولوط وحى كرديم وهمگى را بر عالميان برترى بخشيديم.

صفحه 319

3ـ حقاً كه يونس از مرسلين است.

4ـ آنگاه كه به سوى كشتى پر از مسافر فرار كرد.

5ـ با سواران كشتى، قرعه كشيد واو از مغلوبين گرديد.

6ـ ماهى او را فرو برد واو مستحق نكوهش شد.

7ـ اگر (در شكم ماهى) از تسبيح گويان نبود.

8ـ تا روزى كه مردم برانگيخته مى شوند، در شكم ماهى مى ماند.

9ـ ما او را به سرزمين بى آب وگياه افكنديم، در حالى كه او مريض بود.

10ـ براى ادامه حيات او درخت كدو رويانيديم.

11ـ اورا به سوى صد هزار يا فزونتر فرستاديم.

12ـ همگى ايمان آوردند وآنان را تا رسيدن اجلشان از نعمت برخوردار كرديم.

13ـ به ياد آر مصاحب ماهى را آنگاه كه خشمگين رفت(قوم خود را ترك گفت) تصوّر كرد كه زندگى را بر وى تنگ نخواهيم گرفت(وقتى فهميد) در تاريكيهاى(شكم ماهى)ندا كرد خدايى جز تو نيست، منزّهى تو، من از ظالمان بودم(ظلم بر نفس كردم.)

14ـ ما نداى او را پاسخ گفتيم واو را از غم نجات داديم. اين چنين مؤمنان را نجات مى دهيم.

15ـ به حكم وتقدير الهى صبر كن، مانند صاحب ماهى مباش. آنگاه كه ندا كرد در حالى كه خشم خود را فرو برده بود.

16ـ اگر نبود كه خدا او را با نعمتى تدارك كرد، او به سرزمين بى آب وعلف در حالى كه نكوهش شده است پرت مى شد،( ولى نعمت خدا مانع از آن شد كه در حالى كه مذموم بود به بيابان پرت شود.)

17ـ خداى او را برگزيد واز صالحان قرار داد.

18ـ چرا ساكنان شهرها ايمان نمى آورند تا ايمان آنان سود بخشد، مگر قوم يونس، آنگاه كه ايمان آوردند عذاب خوار كننده را از آنها در زندگى دنيا برداشتيم وتا اجلى به آنان نعمت بخشيديم.

صفحه 320

توضيح لغات

1ـ مشحون:اسم مفعول از كلمه شحن به معنى پر وانباشته بودن چيزى است.

2ـ مدحضين: اسم مفعول از كلمه دحض به معنى بطلان وزوال است ومقصود در اينجا حكومت يونُس است كه قرعه به نام او افتاد.

3ـ ابق: از إباق به معنى فرار كردن است وغلام گريز پا را آبق گويند.

4ـ ساهم: از مساهمه به معنى قرعه كشيدن است.

5ـ التقام: بلعيدن وفرو بردن.

6ـ مليم: اسم فاعل از فعل الاَم به معنى سزاوار نكوهش.

7ـ نبذ: بر وزن فقر به معنى پرتاب كردن ودور انداختن چيزى است.

8ـ عراء: مكانى كه هيچ سقف، سرپوش وسايبانى در آن يافت نشود.

9ـ يقطين: بوته كدو.

10ـ نون وحوت: ماهى بزرگ.

تفسير موضوعى آيات

موضوعاتى كه در پرتو اين آيات مى تواند مورد تفسير قرار گيرد، عبارتند از:

1ـ نفرين يونس بر قوم خود.

2ـ سرگذشت يونس در كشتى.

3ـ يونس در سرزمين بى آب وعلف.

4ـ دستاويز هاى خلاف عصمت.

اينك موضوعات فوق را به ترتيب مورد بحث قرار مى دهيم:

صفحه 321

1 نفرين يونُس بر قوم خود

يونس در سرزمين عراق براى هدايت قوم خود مبعوث شد. او هرچه دعوت كرد ا ز دعوت خود نتيجه نگرفت. بنابه نقل مفسران فقط دو(1) نفر به او ايمان آوردند كه يكى عالم وديگر عابد بود.جام صبر يونس لبريز شد. سرزمين قوم خود را با نفرين ترك گفت وبه آنان گفت: پس از سه روز عذاب نازل مى گردد. ولى از نقطه دور شاهد اوضاع قوم خويش بود وآثار عذاب نيز هويدا گشت. قوم او سراغ عالم رفتند. او گفت: به خدا پناه ببريد وگريه وناله سردهيد. رو به بيابانها بگذاريد تا از اين طريق رحمت خدا را جلب كنيد. در اين لحظه به تدريج عذاب بر طرف شد وآنان به زندگى خود باز گشتند; چنانكه مى فرمايد:(فَلَولا كانتْ قريةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إيمانُها إلاّ قَومَ يُونُسَ لمّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الخِزىِ فى الحَياةِ الدُّنيا وَ مَتَّعَناهُمْ إلى حين).

در اينجا سؤالى مطرح است وآن اينكه ايمان، هنگام نزول عذاب سودى نمى بخشد و در همين سوره در چند آيه قبل ياد آور مى شود كه وقتى فرعون در ميان دريافرو مى رفت، ابراز ايمان كرد وگفت:(آمَنْتُ أنّهُ لاإلهَ إلاّ الّذى آمَنْتْ بِهِ بَنُوا إسرائيلَ وأنَا مِنَ المُسْلِمينَ). ولى در پاسخ به او گفته شد: (ألآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ المُفسِدِينَ)(يونس/90ـ91).

وباز در سوره غافر ايمان به هنگام نزول عذاب رابى ثمر معرفى كرده و مى فرمايد:(فَلَمّا رَأوا بَأسَنا قالُوا آمَنّا بِاللّهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكينَ*فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إيمانُهُمْ لَمّا رَأوا بَأسَنا سُنَّتَ اللّهِ الّتى قَدْ خَلَتْ فى عِبادِهِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ

1 . مجمع البيان،3/135.

صفحه 322

الكافِرونَ)(غافر/84ـ85).

«آنگاه كه عذاب ما را ديدند، گفتند: به خداى يگانه ايمان آورديم وبه خدايانى كه براى او شريك فرض مى كرديم كفر ورزيديم. ولى ايمان آنان در آن حالت كه عذاب ما را ديدند، سود بخش نبود. اين سنّت ماست در ميان بندگانمان درگذشته. ودر آن هنگام كافران زيان كردند».

بنابراين چه فرقى ميان سرگذشت قوم يونس وساير اقوام بود؟ در پاسخ ياد آور مى شويم(گذشته از اينكه فرعون عصر موسى، اگر قبل از غرق شدن نيز ايمان مى آورد براى وى سودبخش نبود وحتماً كيفرهايى به دنبال او بود (زيرا انسانى كه اين همه كودكان نوزاد را سربريده ومبدأ هزاران جنايت شده است، تنها با ايمان پاك نمى شود)، ايمان قوم يونس به هنگام نزول عذاب نبود، بلكه تنها نشانه هايى از عذاب را مشاهده كردند واز اينكه ديدند يونس محيط زندگى را ترك كرده است، فهميدند كه نزول عذاب حتمى است. در چنين شرايط با كمال اختيار ايمان آوردند وبا مراجعه به خرد وبهره گيرى از رهنمود آن عالم، درهاى توبه را به روى خود باز ديدند وايمان آوردند.

در آيه سوره غافر جمله (رأوا بأسنا) آمده است كه مفاد آن رؤيت عذاب است. واين غير از مشاهده نشانه هاى عذاب ويقين پيدا كردن به نزول آن است.

از جمله:(فَلَولا كانتْ قريةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إيمانُها) استفاده مى شود كه اين نه تنها قوم يونس بود كه ازايمان خود سود مى برد، گروههاى ديگرى نيز كه از نظر شرايط با قوم يونس يكسان بودند، اگر ايمان مى آوردند، ايمانشان پذيرفته مى شد.

آيه بعدى حاكى از آن است كه ايمانى ارزش دارد كه از روى اختيار باشد وايمان از روى اضطرار بى ارزش است; چنانكه مى فرمايد:(وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فى الأرضِ كُلُّهُمْ جَميعاً أفَأنْتَ تُكْرِهُ النّاس حتّى يَكُونُوا مُؤمِنينَ)(يونس/99).

«اگر خداى تو مى خواست همه مردم ايمان مى آوردند(ولى چنين ايمانى بى

صفحه 323

ارزش است) آيا تو اى پيامبر مردم را وادار به ايمان مى كنى؟»

بنابراين بايد ايمان قوم يونس را خارج از دايره اين آيه دانست وآن اينكه آنان از روى اختيار ايمان آوردند واين در صورتى است كه در متن عذاب قرار نگرفته باشند.

در پايان اين بخش يادآور مى شويم كه رفع عذاب از قوم يونس تكذيب وى نبود، زيرا طلايههاى عذاب ونشانه هاى آن بر قوم آشكار گرديد وهمگان مطمئن شدند كه اگر چاره اى نينديشند، عذاب الهى آنان را فرا خواهد گرفت و گزارش غيبى يونس تحقق مى پذيرد. تكذيب در صورتى لازم مى آيد كه دلايلى بر صدق گفتار او نباشد.ما در بحث «البداء فى الكتاب والسنة» اثبات كرده ايم كه اين نوع گزارشهايى كه تحقق پذيرفته، مايه تكذيب پيامبران نمى باشد. نظير آن را در سرگذشت اسماعيل مى خوانيم; آنجا كه ابراهيم خبر داد كه او مأمور به ذبح اسماعيل است و با اين وجود تحقّق نپذيرفت. زيرا منسوخ گشت. امّا تحقّق مقدمات حاكى از آن بود كه امرى در كار بوده است.

***

2 سرگذشت يونُس در كشتى

يونس از دور راه مراقب اوضاع قوم خويش بود. وقتى فهميدعذاب از آنان برداشته شده است، خشمگين شد وسرزمين خود را به قصد جاى ديگرى ترك كرد. در مسير خود به ساحل دريا رسيد، چشمش به كشتى افتاد كه مملو از مسافر وبار بود. از آنان درخواست كرد كه وى را نيز سوار كنند. او را در كشتى سوار كردند وكشتى به راه خود ادامه مى داد كه ناگاه متوقف شد، در علّت توقف دو قول است: يكى اينكه به خاطر سنگينى وديگر به خاطر اينكه ماهى بزرگى در جلو كشتى ظاهر شد ومانع از حركت آن بود.

صفحه 324

در هر حال بنا شد، يك نفر از سرنشينان كشتى كم شود. در اين مورد راه عادلانه وعقلايى اين بود كه قرعه بيندازند واز طريق قرعه آن فرد معيّن شود. اتّفاقاً قرعه به نام يونس در آمد. به ناچار او را به دريا افكندند وآن ماهى بزرگ يا نهنگ او را بلعيد. ولى اراده خدا بر آن تعلّق گرفت كه او طعمه ماهى نشود وبر وى آسيبى وارد نگردد. ولى او فوراً به علّت گرفتارى خود پى برد ودانست كه بى صبرى وقهر از قوم شايسته مقام او نبود. از اين جهت به جبران گذشته پرداخت. تسبيح وتنزيه خود را در شكم ماهى ودر تاريكى آغاز كرد وهمين امر موجب نجات او گرديد وماهى مأمور شد كه او را به بيرون بيفكند; چنانكه مى فرمايد:

(وَذَا النُّونِ إذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فى الظُّلُماتِ أنْ لاإلهَ إلاّ أنْتَ سُبْحانَكَ إنّى كُنْتُ مِنَ الظّالِمينَ*فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجّيْناهُ مِنَ الغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجى المُؤمنينَ). ونيز مى فرمايد: (وَ إنَّ يُونُسَ لَمِنَ المُرْسَلينَ*إذْ أبَقَ إلَى الفُلْكِ المَشْحُونِ*فَساهَمَ فَكانَ مِنَ المُدْحَضينَ*فَالْتَقَمَهُ الحُوتُ وَ هُوَ مُليمٌ*فَلَولا أنّهُ كانَ مِنَ المُسَبِّحينَ* لَلَبِثَ فى بَطْنِهِ إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ).

در اينجا بايد حيات يونس را در شكم ماهى از مسائل غيبى دانست و اينكه اراده قاهر خدا بر همه چيز حاكم است. نكته ديگر اينكه كسانى كه مقام ومرتبت عظيمى دارند، كوچكترين كار خارج از شأن، هر چند حرام نباشد، مستلزم گرفتاريهاى سختى است. چنانكه كم صبرى يونس چنين پيامدى را به دنبال داشت.

گواه بر اينكه هر نوع ترك اولى از پيامبران بزرگ بدون بازخواست نمى شود، اين است كه خدا عمل يونس را به عنوان فرار بنده از مولى تلقى كرده وفرموده است: (إذْأبَقَ إلَى الفُلْكِ المَشْحُونِ) وفرار عبد خالى از واكنش مولى نيست.

صفحه 325

3 يونُس در سرزمين بى آب وعلف

تسبيح يونس مايه نجات او شد ونجات او توأم با رحمت الهى بود. خدا به زندانبان او دستور داد كه او را به سمت خشكى ببرد، ولى او نياز به غذا وپوشاك داشت. آنچه قرآن متذكر است اين است كه خدا درخت يقطين (بوته كدو) را براى او سايبان آفريد وچه بسا از خود كدو نيز به عنوان غذا بهره گرفت. در همين موقع بود كه مورد پذيرش ويژه خدا قرار گرفت(1) واز صالحان گرديد; چنانكه مى فرمايد:

(فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجى المُؤمنينَ). وباز مى فرمايد: (فَنَبَذْناهُ بِالعَراءِ وَ هُوَ سَقيمٌ*وَ أنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرةً مِنْ يَقْطين).

در اينجا سؤالى مطرح است وآن اينكه در سوره صافات مى فرمايد:«اگر او خدا را در شكم ماهى تسبيح نمى كرد، در شكم او تا روز قيامت مى ماند» (صافات/143)، حال آنكه از آيات سوره قلم استفاده مى شود كه اگر خدا ترك اولاى او را با نعمتى تدارك نمى كرد، به سرزمين بى آب وعلف پرت مى شد، در حالى كه مورد نكوهش بود; چنانكه مى فرمايد: (لَولا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بالعَراءِ وَ هُوَ مَذمومٌ).(قلم/49)

حقيقت اين است كه اين دو آيه ناظر به دو موضوع است:

1ـ تسبيح يونس، خواه قبل از گرفتارى وخواه پس از آن، و اينكه اساساً جزء تسبيح گويان بودن بود، سبب نجات او از شكم ماهى شد.

2ـ آنگاه كه به خاطر تسبيح از شكم ماهى بيرون آمد، در اينجا نيز اگر نعمت

1 . مقصود آيه (فَاجْتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّالِحينَ) (قلم/50) است كه شرح آن بعداً مى آيد.

صفحه 326

الهى شامل حالش نبود، اثر ترك اولى نيز باقى بود. در اين صورت به صورت يك فرد مذموم به خارج پرت مى شد، ولى چون نعمت الهى شامل حال او گرديد، او به صورت يك انسان غير مذموم پرت شد واز اين جهت دو مرتبه به رسالت برگزيده شد. بار ديگر نعمت خدا شامل حالش شد و بدين جهت پس از آن مى فرمايد:(فَاجْتَباهُ ربّهُ فَجَعَلهُ مِنَ الصَّالِحينَ).

***

4 دستاويزهاى مخالفان عصمت

كسانى كه در باره عصمت انبيا به صورت دقيق مطالعه نمى كنند، برخى از كلمات وارد شده در سرگذشت يونس را گواه بر عدم عصمت او مى گيرند. حتى برخى كه توانايى پاسخگويى ندارند،مى گويند اين تعبيرات مربوط به قبل از نبوت اوست. در حالى كه قرآن همگى را مربوط به دوره رسالت او مى داند ومى فرمايد:(وَإنّ يُونُسَ لَمِنَ المُرْسَلينَ) آنچه دستاويز مخالف عصمت قرار گرفته، عبارت استاز:

1ـ (ذَهَبَ مُغاضِباً);

2ـ (فَظنَّ أنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ) ;

3ـ (فَالْتَقَمَهُ الحُوتُ);

4ـ (وَ هُوَ مُليمٌ).

در توضيح جمله نخست، يعنى: (ذَهَبَ مُغاضِباً) كه در آن دو احتمال وجود دارد، ياد آور مى شويم:

1ـ مقصود خشم بر قوم خود بود. زيرا انسانى كه سالها از روى دلسوزى قوم

صفحه 327

خود را به راه سعادت دعوت نمود وفقط دو نفر از آنان به او ايمان آورند، در اين حالت خشم وغضب يك امر طبيعى است و عصمت به معنى پيراستگى از غرايز انسانى نيست وهمين احتمال از امام هشتم (عليه السلام) نقل شده است. آنگاه كه مأمون از معنى آيه پرسيد، حضرت در پاسخ فرمود:«ذلك يونس بن متى ذهب مغاضباً لقومه»(1).

شايد تصور شود كه اين حالت مربوط به وقت ترك منطقه باشد كه روانه سمت دريا شد; به گواه اينكه به دنبال آن آمده است:(فَظَنَّ أنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ) واين حاكى از آن است كه اين دو متقارن بوده اند وچون دوّمى مربوط به وقت ترك منطقه است طبعاً اوّلى هم چنين خواهد بود ونتيجه اين مى شود كه خشم او بر عدم نزول عذاب ورفع آن خواهد بود، نه بر قوم خود.

پاسخ آن اين است كه هيچ دليلى وجود ندارد كه ثابت كند ظن بر عدم تضييق مربوط به حالت دوّم است، بلكه هر دو مى تواند مربوط به حالت نخست باشد.

2ـ اين جمله بيانگر حال يونس به هنگام ترك منطقه است يعنى او منطقه را مانند كسى كه خشمگين باشد ترك گفت وتصور كرد كه خداوند بر او سخت نخواهد گرفت. گويا خروج او با كمال آرامش اين حالت را مجسّم مى ساخت كه كارى را صورت نداده است، نه اينكه واقعاً خشمى وجود داشته باشد. البته احتمال نخست روشن تر است.

جمله دوّم(فَظنَّ أنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ) گواه بر عدم عصمت نيست. زيرا «نقدر» مشتق از «قدر» به معنى ضيق وتنگ گرفتن است; چنانكه مى فرمايد:(وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمّا آتاهُ اللّهُ) (طلاق/7): هر كس كه معيشت او تنگ شد، از آنچه كه خدا به او داده است(در حد امكان) انفاق كند. در اين صورت مفاد آيه همان است كه گفته شد وآن اينكه او منطقه را ترك كرد، در حالى كه در انديشه او

1 . بحار الأنوار، ج14، ص387.

صفحه 328

خطور نمى كرد كه براى اين كم صبرى بازخواست خواهد شد. واگر اين دو جمله دليل بر پيراستگى او از معصيت نباشد، نشان نافرمانى نيست.

در باره جمله سّوم (إنّى كُنْتُ مِنَ الظّالِمينَ) ياد آور شويم كه ظلم در لغت عرب به معنى وضع شيئ در غير موضع آن است. يعنى انسان كارى را صورت دهد كه حقّش بود انجام ندهد. واگر در تعدّى به نفوس واعراض واموال كلمه ظلم به كار مى رود، به خاطر همين مناسبت است. شكى نيست كه كار يونس، مناسب با مقام او نبود ومقتضاى رأفت ورحمت مقام نبوت اين بود كه او درميان آنان بماند ودر حدّ امكان آنان را از عذاب برهاند; چنانكه آن فرد دانشمند اين كار را كرد.

اين به آن معنا نيست كه يك فرد پيرو از نظر كمال بالاتر از متبوع خود (يونس) مى باشد. زيرا آن فرد عالم رنج تبليغ را نچشيده ومانند يونس مدّتها با آنها در جدال نبود واگر او هم با يونس شرايط مشابه داشت، چنان موضعى را انتخاب نمى كرد.

از اين بيان معنى جمله (وَ هُوَ مُليمٌ) نيز روشن مى شود. زيرا استحقاق ملامت غير استحقاق عقاب است وعلّت ملامت او به يكى از سه امر بر مى گردد:

1ـ منطقه را زود ترك كرد ودر كنار قوم خود تا لحظه اى كه توقف ممكن بود، توقف نكرد.

2ـ جام صبرش لبريز گرديد وبراى قوم خود درخواست عذاب كرد.

3ـ از وضع قوم خود خبر گرفت وروشن شد كه عذاب برطرف شده وچون از توبه وايمان آنان مطلّع نبود، با حالت خشم راهى سفر شد.

در هر حال هيچ يك از اينها گناه نبوده وبه تعبير مفسّران ترك اولايى بوده كه از او سرزده است.

نكات سرگذشت

از مجموع سرگذشت يونس نكاتى استفاده مى شود:

صفحه 329

1ـ مربيان الهى بايد تا آنجا كه اميد تربيت دارند، از درخواست عذاب بپرهيزند. از اين جهت خدا به پيامبر خطاب مى كند: در مقابل حكم وفرمان خدا صابر باش ومانند مصاحب ماهى نباش آنگاه كه ما را خواند در حالى كه او را غم واندوه گرفته بود: (فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلاتَكُنْ كَصاحِبِ الحُوتِ إذْ نادى وَ هُوَ مَكْظُوم).(قلم/48)

2ـ سرگذشت يونس يكى از دلايل وقوع بداء در شرايع پيشين است. البته نه به اين معنا كه اراده خدا تغيير كند ونظر او عوض شود، بلكه مقصود اين است كه پيامبر الهى از طريق وحى يا الهام ، از وقوع امرى خبر بدهد و نشانه هاى آن نيز ظاهر شود، ولى سپس به عللى آن خبر تحقّق نپذيرد. امّا تحقّق نپذيرفتن نه به اين معناست كه رسول او سخن نادرستى گفته، بلكه خبر او صددر صد صحيح ومقيّد به حفظ شرايط بود، امّا دگرگونى شرايط سبب شد كه آن گزارش تحقّق نپذيرد. اتفاقاً جريان در سرگذشت يونس از همين مقوله است. زيرا او گزارش از عذاب داد وگزارش او محدود به اين بود كه قوم وى به همان حالت خود بمانند، ولى روى جهتى كه در بيان سرگذشت يونس روشن شد، آنان شرايط را تغيبر دادند وقهراً از عذاب الهى نجات يافتند.

3ـ از اين بيان روشن مى شود كه مسأله بداء يك سنّت ديرينه الهى بود واگر مخالفان بداء به واقعيت آن پى مى بردند، هرگز بر خلاف آن سخن نمى گفتند.

4ـ اين سرگذشت حاكى از گستردگى فوق العاده رحمت خداست، تا آنجا كه امكان شمول رحمت باشد، خدا از انسان مضايقه نمى كند، مگر اينكه رحمت بر خلاف حكمت باشد وبه قول گوينده:

لطف حق با تو مداراها كند *** چون كه از حد بگذرد رسوا كند

صفحه 330

صفحه 331

پيامبر هيجدهم

سرگذشت زكريا (عليه السلام)

زكريا از پيامبران الهى است كه نام وى هفت بار در سوره هاى آل عمران/37(دوبار)و 38، انعام/85، مريم/72 و انبيا/89 وارد شده است. سرگذشت او فقط در سوره هاى آل عمران ومريم آمده است. نخست مجموع آيات مربوط به او را مى آوريم و پس از ترجمه آيات به شرح سرگذشت او مى پردازيم:

آيات مورد بحث

1ـ (فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُول حَسَن وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ كَفَّلَها زَكَرِيّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيّا المِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أنّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ إنَّ اللّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِساب).

2ـ (هُنالِكَ دَعا زَكَرِيّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لى مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إنَّكَ سَميعُ الدُّعاء).

3ـ (فَنادَتْهُ المَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمٌ يُصَلّى فِى المِحْرابِ أنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَة مِنَ اللّهِ وَ سَيِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبيّاً مِنَ الصّالِحينَ).

4ـ (قالَ رَبِّ أنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ قَدْ بَلَغَنِىَ الكِبَرُ وَ امْرأتى عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ).

5ـ (قالَ رَبِّ اجْعَلْ لى آيَةً قالَ آيَتُكَ ألاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ أيّام إلاّ رَمْزاً وَ اذْكُرْ رَبَّكَ كَثيراً وَ سَبِّحْ بِالعَشِيِّ وَ الإبْكارِ)(آل عمران/37ـ41).

صفحه 332

6ـ (وَ زَكَريّا وَ يَحْيى وَ عيسى وَإلياس كُلٌّ مِنَ الصَّالِحينَ) (انعام/85).

7ـ (ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيّا).

8ـ (إذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيّاً).

9ـ (قالَ رَبِّ إنّى وَهَنَ العَظْمُ مِنِّى وَ اشْتَعَلَ الرِّأْسُ شَيْباً وَ لَمْ أكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيّاً).

10ـ (وَ إنّى خِفْتُ المَوالِىَ مِنْ وَرائى وَ كانَتِ امْرَأَتى عاقِراً فَهَبْ لى مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً).

11ـ (يَرِثُنى وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً).

12ـ (يا زَكَرِيّا إنّا نُبَشِّرُكَ بِغُلام اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّاً).

13ـ (قالَ رَبِّ أنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ كانَتِ امْرَأَتى عاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الكِبَرِ عِتِيّاً).

14ـ (قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً).

15ـ (قالَ رَبِّ اجْعَلْ لى آيَةً قالَ آيَتُكَ ألاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَ لَيال سَوِيّاً).

16ـ (فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ المِحْرابِ فَأوحى إلَيْهِمْ أنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيّاً) (مريم/2ـ11).

17ـ (وَ زَكَرِيّا إذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لاتَذَرْنى فَرْداً وَ أنْتَ خَيْرُ الوارِثينَ).

18ـ ( فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَ أصْلَحنا لَهُ زَوْجَهُ إنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِى الخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ) (انبياء/89 ـ 90).

ترجمه آيات

1ـ (همسر عمران دخترى به دنيا آورد ونام او را مريم نهاد واو وذريّه اش را در پناه خدا قرار داد كه شيطان بر آنها مسلّط نشود، در چنين شرايط) خدا نيز دعاى مادر مريم را به نيكويى پذيرفت وآن را خوب پرورش داد

صفحه 333

وزكريا نيز تربيت او را متكفل شد. هرگاه زكريا به عبادتگاه او وارد مى شد، روزىِ او را نزدِ او مى يافت( وبنا به نقل طبرسى ميوه زمستانى را در فصل تابستان وميوه تابستانى را در زمستان نزد او مى ديد.(1) زكريا به او) گفت: مريم! اين روزى از كجاست؟ او در پاسخ مى گفت:اين از جانب خداست. خدا هر كسى را بخواهد بدون حساب روزى مى دهد.

2ـ در چنين شرايط (وقتى كه زكريا لطف خدا را نسبت به مريم ديد) خداى خود را خواند وگفت:پروردگارا! براى من نيز از لطف ومرحمت خويش فرزند پاكيزه اى بده. تو شنونده دعاى بندگان خود هستى.

3ـ فرشتگان زكريا را ندا دادند، در حالى كه او درعبادتگاه خود نماز مى خواند. گفتند: خدا تو را به فرزندى به نام يحيى كه تصديق كننده كلمه اى از خدا(حضرت مسيح) باشد بشارت مى دهد(واوصاف او چنين است.) او سيّد وسرور وعفيف وپيامبرى از صالحان است.

4ـ گفت:پروردگارا! چگونه من داراى فرزندى شوم در حالى كه پير شده ام وهمسرم نازاست؟ خطاب آمد: خدا اگر بخواهد اين چنين انجام مى دهد.

5ـ گفت: پروردگارا براى من نشانه اى قرار بده. گفت:نشانه تو اين است كه سه روز با مردم جز به صورت رمز واشاره سخن نگويى. پروردگار خود را بسيار ياد كن وبه هنگام صبح وطرف غروب او را تسبيح كن.

6ـ وزكريا ويحيى وعيسى والياس همگى از صالحانند.

7ـ آنچه گفته مى شود گزارشى است از رحمت پروردگارت به بنده خود زكريا (پذيرفته شدن درخواست او.)

8ـ آنگاه كه پروردگار خود را آهسته دعا كرد. (تا دور از ريا باشد.)

9ـ گفت: پروردگارا! استخوان من به ضعف گراييده وسپيدى سرم را فرا گرفته ومن در گذشته نسبت به استجابت دعايم از جانب تو محروم

1 . مجمع البيان،2/436.

صفحه 334

نبودم.

10ـ ومن از عمو زادگانم بعد از خود مى ترسم(زيرا آنان افراد خوبى نيستند واز تركه من سوء استفاده مى كنند ومن فرزندى ندارم) وهمسرم نازا ست، به من فرزندى بده.(كه وارث من باشد.)

11ـ تا از من واز خاندان يعقوب ارث ببرد واو را مورد رضايت خود قرار بده.

12ـ (خطاب آمد)اى زكريا! ما تو را به فرزندى به نام يحيى، كه براى او همنامى قرار نداده ايم، بشارت مى دهيم.

13ـ زكريا گفت:چگونه براى من فرزندى ممكن است در حالى كه همسرم نازاست ومن نيز به نهايت پيرى رسيده وبدنم خشك شده است!؟

14ـ خطاب آمد: همين گونه است(ما با وجود پيرى تو ونازايى همسرت به تو فرزند خواهيم داد نه اينكه شما را به دوران جوانى باز گردانيم.) پروردگارت گفت كه اين كار براى من آسان است وتو را آفريدم وتو چيزى نبودى (علاج نازايى وتجديد قوا آسانتر از آفرينش توست.)

15ـ زكريا گفت: براى (وقت مولود آن) نشانه اى قرار بده. خطاب آمد: نشانه تو اين است كه در عين صحّت وسلامت، به مدّت سه شب نتوانى با مردم سخن بگويى.

16ـ زكريا از وقت آن آگاه شد، گويا براى آگاه ساختن مردم وبراى چيز ديگر، از عبادتگاه خود در آمد ومتوجّه قوم خود شد وبه آنان اشاره كرد كه صبح وعصر خدا را تسبيح بگوييد.

17ـ ياد كن زكريا را آنگاه كه پروردگار خود را خواند وگفت: پروردگارا مراتنها نگذار كه تو بهترين وارثانى.

18ـ ما دعاى او را اجابت نموديم ويحيى را به او بخشيديم وهمسر او را براى زايمان آماده ساختيم. آنان كسانى بودند كه در كارهاى خير سرعت وشتاب داشتند وبه اميد پاداش وخوف از عقاب ما را مى خواندند وبراى ما خاضع وخاشع بودند.

صفحه 335

تفسير آيات

در عصر زكريا دو خواهر پاكدامن، يكى همسر زكريا وديگرى حنّة همسر عمران بن هشم از نسل سليمان بن دواد بود.(البته بايد توجّه نمود كه اين عمران، ربطى به عمران پدر موسى ندارد وميان آن دو، هزار وهشتصد سال فاصله بوده است.)

همسر عمران نذر كرده بود كه اگر خدا به او فرزند پسرى عطا كند، او را خادم معبد سازد; ولى روى مصالحى خدا به او دخترى داد كه نام او را مريم نهاد كه مادر عيسى باشد. به هنگام تولّد مريم، عمران در قيد حيات نبود ولذا بنى اسرائيل در باره كفالت معيشت او بنى اسرائيل دچار اختلاف شدند. سرانجام راضى شدند كه قرعه بكشند وقرعه تكفّل به نام زكريا افتاد. اين كودك به منزل خاله خود راه يافت واز آنجا كه لطف حق از روز نخست شامل اين انسان پاك بود، مريم رشد كرد وبه حدّ تكليف رسيد ودر مصلاّى خود خدا را عبادت مى كرد.

هر موقع زكريا به نماز خانه او وارد مى شد، روزى او را نزدش مى ديد وجا داشت كه پيامبر خدا از ديدن اين منظره وتكرر آن به شگفت آيد. از اين جهت از مريم پرسيد: اين روزى از كجا مى آيد؟ او گفت: از جانب خداست وخدا هر كس را بخواهد بدون حساب روزى مى دهد.

ديدن اين منظره كه دختر جوانى از نظر مقام معنوى به جايى رسيده است كه روزىِ او بدون اسباب طبيعى در محراب عبادتش آماده مى باشد،او را به فكر انداخت كه وى نيز براى خود از خدا فرزندى بخواهد; هر چند اسباب طبيعى آن در او موجود نبود. زيرا زكريا كاملاً پير وفرتوت شده وآب بدن وى خشكيده وهمسر او نيز نازا بود. ولى چون اميد به رحمت حق داشت وبه چشم خود ديد كه مريم بدون كوبيدن درهاى طبيعى به مقصد خود مى رسد، با خود گفت: از خدا بخواهم كه به

صفحه 336

من فرزندى از جهان غيب عنايت فرمايد، هر چند شرايط طبيعى آن فراهم نشود. واين مطلب از دو آيه زير استفاده مى شود:

(فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُول حَسَن وَ أنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ كَفَّلَها زَكَرِيّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيّا المِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أنّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِاللّهِ إنَّ اللّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِساب*هُنالِكَ دَعا زَكَرِيّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لى مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إنَّكَ سَميعُ الدُّعاء).(1)

ودر سوره مريم در خواست او را بدين گونه نيز نقل مى كند: (إذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيّاً*قالَ رَبِّ إنّى وَهَنَ العَظْمُ مِنّى وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً وَ لَمْ أكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيّاً).

نكته اينكه آهسته دعا كرد (خفيّاً) شايد براى اين بود كه مخالفان نشنوند، يا دعاى به صورت خفا زودتر به درجه اجابت مى رسد ويا نكته ديگرى كه براى ما معلوم نيست. ودر آيه ديگر مى فرمايد: (وَ زَكَرِيّا إذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لاتَذَرْنى فَرْداً وَأنْتَ خَيْرُ الوارِثينَ).

از طرف ديگر اين درخواست انگيزه ديگرى نيز داشت. زيرا وارثان تركه زكريا عمو زادگان وى بودند كه از نظر اخلاقى ورفتارى مورد تأييد زكريا نبودند و او از آن مى هراسيد كه بميرد وتركه او به آنها برسد وطبعاً وارث غير مناسب از آن بهره مناسب نمى گيرد. از اين جهت به فكر افتاد كه از خدا فرزندى بطلبد كه وارث او باشد; چنانكه مى فرمايد:(وَ إنّى خِفْتُ المَوالِىَ مِنْ وَرائى وَ كانَتِ امْرَأَتى عاقِراً فَهَبْ لى مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً*يَرِثُنى وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً).

زكريا براى خود فرزندى درخواست كرد كه فرد پسنديده خدا باشد. او گفت:(وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً).اين به سبب اين بود كه نوعى امتياز ميان او وديگر موالى باشد كه اگر او داراى فرزند نبود، آنان وارث مى شدند.

1 . راجع به قرعه كشى در مورد تكفّل مريم. به سوره آل عمران، آيه/44 رجوع شود.

صفحه 337

آيه حاكى است كه فرزندان پيامبران از تركه پدر ارث مى بردند وچون وارثان زكريا افراد پسنديده اى نبودند، از خدا خواست كه در طبقه مقدّم وارثى به او عنايت فرمايد كه مورد رضايت خدا باشد.

گاهى برخى از مفسّران اين وراثت را به وراثت در علم ونبوت تفسير كرده اند، در حالى كه قرينه روشنى برخلاف آن است. اگر مقصود وراثت نبوت وعلم بود، جاى خوف ونگرانى نبود. زيرا اگر موالى (عمو زادگان زكريا) شايستگى چنين وراثتى را داشتند، جاى خوف نبوده ونبايد پيامبرى مثل زكريا از وراثت آنان نگران باشد. اگر افراد نااهل وناشايسته بودند، نمى توانستند وارث نبوت وعلم زكريا باشند. زيرا اين ميراث دست خداست واو چنين ميراث گرانبهايى را به افراد نا اهل نمى سپارد.

گذشته از اين، مسأله نبوت وعلم، مسأله ميراثى نيست ولفظ ميراث ومشتقات آن در زبان عرب به ميراث در اموال به كار مى رود ودر غير آن با نوعى توسّع وتجوز استعمال مى شود وحمل بر آن بدون قرينه صحيح نيست وقوانين الهى، قوانين فطرى است و جهت ندارد كه فرزندان همه مردم از والدين خود ارث ببرند، ولى فرزندان پيامبران از تركه خصوصى خود محروم شوند.

استجابت دعاى زكريا

زكريا از خدا فرزند شايسته اى خواست كه وارث او و وارث آل يعقوب گردد.مفسران گفته اند مقصود از يعقوب، يعقوب بن ماتان، برادر عمران پدر مريم است. اكنون ببينيم خداوند چگونه او را از استجابت دعايش آگاه ساخت:

خدا به فرشتگان دستور مى دهد زكريّا را در حالى كه در عبادتگاه خود مشغول نماز است، بشارت دهند كه خدا به او فرزندى به نام يحيى خواهد داد كه او داراى اين صفات پنجگانه است:

1ـ نام او يحيى است وهمنامى نداشته است.

صفحه 338

2ـ كلمة اللّه (مسيح) را تصديق خواهد كرد، چنانكه در شرح زندگانى حضرت يحيى خواهد آمد كه او مصدّق مسيح بود.

3ـ سيادت ورهبرى خواهد داشت.

4ـ خويشتن دار از تمايلات نفسانى و پرهيزكار است.

5ـ پيامبرى از صالحان است.

به صفات ياد شده در آيات زير اشاره شده است:

(فَنادَتْهُ المَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمٌ يُصَلّى فِى المِحْرابِ أنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَة مِنَ اللّهِ وَ سَيِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبيّاً مِنَ الصّالِحينَ).

ودر آيه ديگر مى فرمايد: (يا زَكَرِيّا إنّا نُبَشِّرُكَ بِغُلام اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّاً).

ودر آيه سوّم مى فرمايد:(فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَ أصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ).

با اينكه زكريا نسبت به قدرت غيبى خدا اعتقاد كامل داشت ونمونه آن را در مورد مريم مشاهده مى كرد كه غذاى او از غيب مى رسد ولازم بود در مقابل اين بشارت خوشحال شده وسكوت نمايد، ولى او به عنوان كسب اطمينان بيشتر از اين بشارت، وضع پيرى خود وعقيم بودن همسرش را مطرح كرد وگفت:چگونه با فقدان مقتضى من داراى فرزند خواهم بود؟ ما نظير اين را در باره ابراهيم مى خوانيم. او با اينكه به احياى مردگان در روز قيامت ايمان كامل داشت، ولى خواست عملاً مشاهده كند. آنگاه كه خدا فرمود:مگر ايمان ندارى؟گفت:چرا ولى مى خواهم اطمينان بيشترى پيدا كنم.(1)

در اينجا وجه ديگرى نيز هست وآن اينكه انسانى كه در دوره پايانى عمر قرار گرفته، يك مرتبه به او بگويند: تو با اين حالت پيرى وهمين همسر عقيم، داراى

1 . بقره/260.

صفحه 339

فرزند خواهى شد، البته شگفت زده مى شود وبدون اختيار وضع حال خود را به پيشگاه خداوند عرضه مى كند. البته در اين مورد وجوه ديگرى نيز گفته شده است و شايد اين دو وجه استوارتر باشد.(1) او گفت:(أنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنىَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتى عاقِرٌ).ودر آيه ديگرى آمده است:( أنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ كانَتِ امْرَأَتِى عاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الكِبَرِ عِتِيّاً).

خداوند او را به قدرت گسترده خود توجّه داد وآن اينكه در پيشگاه خدا آسان ومشكل مفهومى ندارد. اين بشر است كه مسائلى را آسان وامورى را مشكل مى شمارد، ولى در نزد او همه چيز آسان است وخدايى كه به تو هستى بخشيد، در حالى كه چيز قابل ذكرى نبودى، بر عطاى فرزند به تو در حال پيرى نيز تواناست; چنانكه مى فرمايد: (قالَ كَذلِكَ اللّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ). ودر آيه ديگر مى فرمايد: (قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً).

ازجمله (هُوَ عَلىَّ هَيِّنٌ) مى توان فهميد كه انگيزه سؤال زكريا رفع استبعادى بود كه در نظرش از كشاكش دو مطلب مجسم مى شد; قدرت مطلقه از يك طرف وفقدان مقتضى از طرف ديگر.

مسلّماً استجابت دعاى زكريا براى خود علّتى داشت ويا اراده حكيمانه او بر چنين كرامت وفضيلتى بى ملاك نبوده است. از گفتار خداوند استفاده مى شود كه روحيات پاك زكريا وهمسرش كه پيوسته به لطف خدا اميدوار بوده واز عذاب او بيمناك، موجب استجابت دعاى وى شد; چنانكه مى فرمايد:(إنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِى الخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ).

سرانجام قلب زكريّا نسبت به نويد الهى آرام گرفت، ولى به خاطر اشتياق فراوان نسبت به اين بشارت خواستار آن شد كه زمان آن را نيز بداند. از اين جهت از خدا درخواست كرد كه علامت آن را مشخص كند. خطاب آمد: علامت آن اين

1 . ر.ك :به مجمع البيان، ج1،ص438.

صفحه 340

است كه تو در آن زمان سه شبانه روز از سخن گفتن محروم خواهى شد وجز با اشاره با مردم سخن نتوانى گفت; چنانكه مى فرمايد:

(قالَ رَبِّ اجْعَلْ لى آيَةً قالَ آيَتُكَ ألاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ أيّام إلاّ رَمْزاً وَ اذْكُرْ رَبَّكَ كَثيراً وَ سَبِّحْ بِالعَشِيِّ وَ الإبْكارِ). ودر آيه ديگر مى فرمايد:( قالَ آيَتُكَ ألاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَ لَيال سَوِيّاً).

براى اينكه روشن شود محروميت او از گفتار، معلول بيمارى او نبوده است، در آيه اخير كلمه «سوياً» آورده شده است; يعنى تو در حالى كه صحيح وسالم مى باشى، روى مصالحى از سخن گفتن ممنوع مى شوى.

گاهى گفته مى شود مقصود از محروميت از تكلّم در سه شبانه روز، روزه داشتن اوست. زيرا تكلّم نكردن از شرايط روزه دارى در آن زمان بوده است; چنانكه حضرت مريم در پاسخ اعتراض مردم كه اين فرزند را از كجا آورده اى، گفت: «من به عنوان روزه نذر كرده ام كه با كسى سخن نگويم».(1)

ولى اين احتمال درست نيست. زيرا او از خدا نشانه اى خواست تا از زمان تحقق بشارت آگاه شود و روزه به ضميمه سكوت نمى تواند نشانه باشد. زيرا اين نشانه در اختيار زكريا بود، در حالى كه بايد نشانه خارج از اختيار او باشد تا از اين طرق بفهمد كه وقت موعود فرار سيده است واين جز از طريق بازدارى خدا او را از تكلّم، امكان پذير نبوده است.

در اينجا سؤال ديگرى مطرح است وآن اينكه آيا او فقط از سخن گفتن با مردم محروم شد ويا به طور مطلق از هر گونه تكلّم محروم گشت؟

ازجمله (وَ اذْكُرْ رَبَّكَ كَثيراً وَ سَبِّحْ بِالعَشِيِّ وَ الإبْكارِ) استفاده مى شود كه زبان او نسبت به ذكر وعبادت گويا بوده واز آنجا كه اين جمله پس از (أنْ لاتُكَلِّمَ

1 . (قالَتْ إنّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوماً* فَلَنْ أُكَلِّم اليَومَ إنْسِيّاً). (مريم/21)

صفحه 341

النّاسَ) آمده، شاهد بر اين است كه زمان ذكر همان زمان محروم بودن از تكلّم با مردم است وتفكيك ميان دو نوع سخن گفتن خود يك نوع كرامت است. من خود نظير آن را در برخى از علما خبر دارم وبه عنوان ثبت در تاريخ ياد آور مى شوم:

مرحوم حاج شيخ حيدر همدانى، پدر همسر مرحوم شهيد دكتر مفتح، دچار سكته شد، و از همدان به قم منتقل گرديد. در منزل داماد خود بسترى بود وما نيز با مرحوم دكتر مفتح رفت وآمد زيادى داشتيم.وى مى گفت: وضع پدر همسر من عجيب است: به هنگام نماز خواندن زبانش كاملاً باز مى شود، ولى پس از فراغت از نماز جز با اشاره قادر به سخن گفتن نيست».

حضرت زكريا آيت ونشانه الهى را احسا س كرد. گويا جريان را با مردم در ميان گذارده بود. آنان نيز از خصوصيات آگاه شده بودند. از اين جهت از عبادتگاه خود بيرون آمد ودر حالى كه مردم او را مى ديدند، بااشاره تفهيم كرد كه صبح وشام خدا را تسبيح بگويند. شايد منتظر اين بود كه به شكرانه اين نعمت سپاسگزار خدا باشند. زيرا اين موهبت الهى در سرنوشت آنان نيز مؤثّر است.

احتمال دارد كه مقصود اين است كه عبادتهاى خود را در دو وقت خود انجام دهند ومنتظر او نباشند. شايد رسم آنان اين بود كه نماز خود را با زكريا به جا مى آوردند وبا اينكه زكريا از ذكر خدا محروم نبوده، ولى با اين حال مصلحت در اين بود كه از آنان فاصله بگيرد. چنانكه ميفرمايد: (فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ المِحْرابِ فَأوحى إلَيْهِمْ أنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيّاً).

ويكى از معانى وحى همان اشاره است.

وعده الهى تحقّق پذيرفت وفرزندى به نام يحيى متولّد گشت كه سرگذشت او را جداگانه در فصل آينده بيان خواهيم كرد.

صفحه 342

نكات داستان

1ـ انسان در همه شرايط بايد به رحمت حق اميدوار باشد، حتى در شرايطى كه اسباب طبيعى از كار بيفتد وروزنه اميدى نباشد، باز خدا را قادر وتوانا بر رفع مشكل بداند واز رحمت بيكران الهى محروم نگردد.

2ـ به تعبير امامان معصوم (عليهم السلام) فرزند براى انسان پشتيبان وياور خوبى است،(1) ولى نه هر فرزندى، بلكه «ذريّه پاك». چنانكه زكريا گاهى مى گفت: (ذرِّيّة طيّبة) وگاهى مى گفت:(وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً). همچنين قرآن درخواست فرزندى را كه مايه نور چشمى پدر ومادر باشد، از اوصاف بندگان برجسته خدا دانسته است; چنانكه مى فرمايد:

(والّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا قُرَّةَ أعْيُن وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إماماً). (فرقان/74)

3ـ فرزندان پيامبران، مانند فرزندان ديگران ارث مى برند وجهت ندارد كه فرزندان آنان از اين حق طبيعى محروم باشند.

4ـ انسان نه تنها بايد به فكر فرزندان خود باشد، بلكه بايد به فكر تركه خود نيز باشد كه مبادا پس از او در مورد غير صحيح مصرف شود. ويكى از علل اينكه زكريا خواهان فرزند شد اين بود كه اگر او وارث نزديك نداشت، وارثان ناشايست از تركه او سوء استفاده مى كردند.

5ـ يبم واميد دو عامل سازنده انسان در زندگى است. بيم تنها يأس آفرين واميد تنها مايه غرور است. در قرآن همان گونه كه بيم از عذاب آمده،بشارت به ثواب نيز آمده است. زيانكار كسى است كه به يكى تكيه كندواز ديگرى چشم بپوشد.

1 . از امام عسكرى (عليه السلام) نقل شده كه فرمود:نعم العضد الولد.

صفحه 343

پيامبر نوزدهم

سرگذشت يحيى (عليه السلام)

يحيى، از پيامبران معاصر با مسيح و تصديق كننده او بود. نام او در قرآن در پنج آيه آمده است. آيات 39/آل عمران، 85/انعام، 7/مريم، 12/مريم و90/انبياء. صفات او در سوره آل عمران آيه 39 وارد شده است. اينك آيات مربوط به سرگذشت او در قرآن:

آيات مورد بحث

1ـ (...أنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَة مِنَ اللّهِ وَ سيِّداً وَ حَصُوراً...) (آل عمران/39).

2ـ (وَزَكَرِيّا وَيَحْيى وَ عيسى وَ إلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصّالِحينَ)(انعام/85).

3ـ (يا زَكَرِيّا إنّا نُبَشِّرُكَ بِغُلام اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّاً) (مريم/7).

4ـ (يا يَحْيى خُذِ الكِتابَ بِقُوَّة وَ آتَيْناهُ الحُكْمَ صَبِيّاً).

5ـ (وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا وَ زكاةً وَكانَ تَقِيّاً).

6ـ (وَبَرّاً بِوالِدَيْهِ وَ لَمْ يَكُنْ جَبّاراً عَصِيّاً).

7ـ (وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّاً) (مريم/12ـ15).

ترجمه آيات

1ـ خداوند تو را (اى زكريا!) به فرزندى به نام يحيى بشارت مى دهد كه

صفحه 344

تصديق كننده كلمه اى از جانب خدا ورهبر وخويشتن دار از تمايلات نفسانى است.

2ـ زكريا ويحيى وعيسى والياس هر كدام از صالحان هستند.

3ـاى زكريا ما تو را به فرزندى كه نام او يحيى است، بشارت مى دهيم وبراى او قبلاً همتايى قرار نداديم .

4ـاى يحيى! كتاب (خدا) را به قوّه وقدرت بگير وبه او در كودكى مقام نبوت وداورى داديم.

5ـ وما به او از راه لطف خاص خود، مهربانى به مردم، وطهارت نفسانى عطا كرديم واو فرد متقى وپرهيزگار بود.

6ـ نسبت به پدر ومادر خود مطيع ونيكو كار بود وهرگز متكبر وخود خواه نبود.

7ـ درود بر او در روزى كه متولّد شد وروزى كه مى ميرد وروزى كه زنده برانگيخته مى شود.

توضيح لغات

1ـ سيّد: گفته شده از «ساد، يسود» به معنى رياست ورهبرى است واز آنجا كه در رهبرى تهذيب نفس شرط است، به هر انسان صاحب فضيلتى سيّد مى گويند.

2ـ حصور: بر وزن رؤوف، گرفته شده از حصر به معنى تضييق است; چنانكه مى فرمايد:«وَاحْصُروهُم»: «دايره را بر آنان تنگ كنيد». مقصود در اينجا خويشتن دارى از خواسته هاى نفسانى است.

3ـ حنان: بروزن جبان بر گرفته از حنَّ به معنى شفقت ومحبت است; چون شفقت جدا از رحمت نيست. گاهى به معنى رحمت نيز به كار مى رود واحتمال دارد كه مقصود در جمله (وَ حَناناً منْ لَدُنَّا)رحمت باشد. يعنى به او از پيشگاه خود صفت رحمت بخشيديم.

صفحه 345

4ـ جبار: برگرفته از جبر به معنى اصلاح شيئ است وسپس بر اساس تطور در لغت در مورد كسى به كار مى رود كه باتعالى طلبى، پوششى بر نارساييهاى خود قرار دهد واحياناً مى تواند معادل گردنكش وغير مطيع باشد.

5ـ عصىّ: بر وزن رضىّ صفت مشبهه به معنى اسم فاعل(عاصى) است; يعنى نافرمانى.

تفسير آيات

مجموع آيات مربوط به يحيى (عليه السلام) يك محور دارد وآن بيان صفات پسنديده اوست كه او را به صورت يك انسان فوق العاده ممثل ومجسم نموده است. اين صفات عبارتند از:

الف: تصديق كننده: كلمة اللّه بود (مُصَدِّقاً بِكَلِمَة مِنَ اللّهِ) مقصود، حضرت مسيح است; چنانكه قرآن در باره او مى فرمايد:(إنّمَا المَسيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كلمَتُهُ). (نساء/171)

و از آنجا كه يحيى در ميان مردم به تقوا و وارستگى معروف بود، تصديق او نسبت به مسيح مايه گرايش آنان به مسيح بود وبه عقيده برخى وى از داعيان مسيح واوصياى او بود.

ب: قائد ورهبر ومطاع بود:(وَسَيّداً) توضيح اين قسمت در تفسير لغات گذشت.

ج: خويشتندار از تمايلات نفسانى بود (حَصُوراً). اين از كمالات بزرگ روحى است وگاهى به بى رغبتى به زنان تفسير شده است. ولى اين صفت كمال براى انسان نيست وروشنترين گواه بر آن اين است كه او داراى گرايش ذاتى بود، ولى خويشتن دارى مى كرد. به كار بردن واژه حصر به معنى منع وتضييق مى باشد.

ومجموع اين صفات در اين آيه آمده است: (إنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً

صفحه 346

بِكَلِمَة مِنَ اللّهِ وَ سيِّداً وَ حَصُوراً).

د:او از صالحان بوده است; چنانكه مى فرمايد:(وَزَكَرِيّا وَيَحْيى وَ عيسى وَإلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصّالِحينَ).

هـ: در ميان بنى اسرائيل مولودى به نام يحيى نبوده است; چنانكه مى فرمايد:(يا زَكَرِيّا إنّا نُبَشِّرُكَ بِغُلام اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّاً).

و: خدا از راه لطف او را «حنان » آفريده بود; چنانكه مى فرمايد:(وَ حَناناً مِنْ لَدُنّا). ودر اين كه مقصود از حنان چيست، وجوهى نقل شده است:

1ـ مقصود، نبوت وولايت است; چنانكه نوح در باره خود مى گويد: (آتانى رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ)(هود/28). وصالح نيز مى گويد:(وَآتانى مِنْهُ رَحْمةً). (هود/63)

2ـ مقصود، محبت مردم به اوست; چنانكه قرآن در باره حضرت موسى (عليه السلام) مى گويد: (وأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنّى وَ لِتُصْنَعَ عَلى عَيْنى).(طه/39)

3ـ مقصود، علاقه ومهربانى او به مردم است كه پيوسته آنان را نصيحت كرده به سوى خدا دعوت مى كرد.

4ـ محبت ويژه خدا نسبت به اوست; چنانكه دعاى وى پيوسته مقرون به اجابت بود.

5ـ مقصود، محبت خاص يحيى به خداست. يعنى خدا عشق ومحبت خود را در دل او افكنده بود; چنانكه مى فرمايد:(وَ الّذينَ آمَنُوا أشدُّ حُبّاً للّهِ) (بقره/ 165).

تفسير نخست بعيد به نظر مى رسد. زيرا تعبير از نبوت به «حنان»، دور از استعمالات عرفى است. طبعاً يكى از چهار احتمال ديگر باقى مى ماند. ممكن است بگوييم ديگر معانى همگى از يك حقيقت سرچشمه مى گيرند ومقصود اين است كه خدا از جهان غيب به او حالت مهر ومحبت داده بود واين داراى ابعادى

صفحه 347

بود: عشق به خدا مىورزيد ونتيجه آن لطف الهى نسبت به او بود وعلاقه به مردم داشت و طبعاً مورد محبت مردم بود. به گواه آيه (إنَّ الّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّاً)(مريم/96). آنان كه ايمان آورده وعمل صالح انجام داده اند، براى آنان (در قلوب مردم) محبت قرار مى دهيم.

ز: خداوند به او طهارت وپاكيزگى عطا فرمود(وزكاة). ومقصود اين است كه نفس وى را از هرگونه آلودگى منزّه ساخت. چنانكه موسى در باره كودكى كه توسط مصاحب وى (خضر) به قتل رسيد، گفت:(أقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْس) (كهف/74).

ومصاحب موسى در پاسخ او گفت:(فَأردْنَا أنْ يُبْدِلَهُما خَيراً مِنْهُ زكاةً وَ أقْرَبُ رُحماً) (كهف/81).

همچنين جبرئيل به هنگام بشارت دادن مريم به عيسى گفت:(إنّما أنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً)(مريم/19).

ج: او انسانى پرهيزگار بود (وكان تقيّاً). مسلّماً نتيجه طهارت نفسانى وديگر مراقبتها اين است كه دارنده آن تقى وپرهيزگار باشد.

ط: مهربان نسبت به پدر ومادر بود (بَرّاً بِوالِدَيْهِ).

ى: گردنكش وبرترى طلب نبود ( لَمْ يَكُنْ جَبّاراً عَصيّاً).

ك: نسبت به پروردگار جهان عصيانگر نبود ( لَمْ يَكُنْ جَبّاراً عَصيّاً).

صفات چهارگانه، يعنى طهارت نفس، مهربانى به پدر ومادر، تواضع وفروتنى واطاعت وانقياد از خدا، همگى در باره مسيح(عليه السلام)نيز آمده است. در باره وصف نخست، آيه اى كه گذشت(مريم/19) ودر باره سه صفت اخير، آيه زير متذكر آنهاست.(وَ بَرّاً بِوالِدَتى وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبّاراً شَقيّاً)(مريم/32).

شگفت اينجاست كه درباره هر دو درودهاى مشابه وارد شده است. با اين تفاوت كه فرستنده درود در يحيى خداست ودر مورد مسيح خود اوست. در مورد

صفحه 348

اوّلى مى فرمايد: (وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّاً).

ودر مورد عيسى آمده است: (وَالسَّلامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيّاً).

از اين بيان روشن مى شود كه ميان حضرت يحيى وحضرت مسيح يك نوع مشابهت طبيعى وجود داشته است. زيرا:

1ـ آفرينش هر دو بر خلاف قوانين طبيعى بود. يحيى از پدرى فرتوت ومادرى عقيم، ومسيح از مادرى بدون اينكه ازدواج كند، به دنيا آمد.

2ـ هر دو در صفات چهارگانه ياد شده مشترك بوده اند.

3ـ اگر مسيح در دوران كودكى به مقام نبوت رسيد (اسراء/3)، يحيى نيز در دوران كودكى به مقام نبوت رسيد وخدا در حقّ او فرمود:(يا يَحْيى خُذِ الكِتابَ بِقُوَّة وَ آتَيْناهُ الحُكْمَ صَبِيّاً).

با اين حال يحيى پسرخاله مسيح وبزرگتر از وى بود وآنگاه كه حضرت مسيح دعوت به آيين خويش كرد، يحيى او را تصديق كرد وجمله (مُصَدِّقاً بِكَلِمَة مِنَ اللّهِ)(آل عمران/39) اشاره به اين مطلب دارد.

در اينجا در روايات اهل بيت (عليهم السلام) شباهتهايى ميان حضرت يحيى وامام حسين (عليه السلام) بيان شده است كه برخى را ياد آور مى شويم:

از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است كه فرمود: شباهتى ميان حضرت يحيى وحضرت حسين (عليهما السلام) وجود داشته است. زيرا اگر براى حضرت يحيى در بنى اسرائيل قبلاً همنامى نبوده، براى امام حسين نيز قبلاً همنامى نبوده است واگر قاتل يحيى فردى ناپاك ونتيجه زنا بوده،قاتل حضرت امام حسين (عليه السلام) نيز چنين بود.

سفيان بن عيينه به دو واسطه از امام سجاد (عليه السلام) نقل مى كند كه فرمود: پدرم حسين بن على، در منزلى فرود نيامد ويا از آن كوچ نكرد، مگر اينكه حضرت

صفحه 349

يحيى بن زكريا را ياد كرد. از پستيهاى دنيا اين است كه سر يحيى را به فرد زناكارى از زناكاران بنى اسرائيل هديه كردند.(1)

درباره كيفيت قتل حضرت يحيى نقلها مختلف است. علاقه مندان مى توانند به بحار الانوار مراجعه بفرمايند(2).

1 . بحار الأنوار، ج14، 175.
2 . بحار الأنوار، ج14، باب 15 ص 163ـ 190.

صفحه 350

صفحه 351

پيامبر بيستم

سرگذشت

حضرت مسيح (عليه السلام) در قرآن

حضرت مسيح از بزرگترين پيامبران الهى است كه داراى كتاب وشريعت ومعجزات بسيارى بوده است ودر قرآن، مانند برخى از پيامبران، داراى دونام است:1ـ مسيح 2ـ عيسى. نام نخست در قرآن به اين ترتيب وارد شده است:آل عمران/45،نساء/157، 171،172،مائده/17 (دوبار) ،72(دوبار)، 75، توبه/ 30،31.

نام دوّم او بدين ترتيب وارد شده است: سوره بقره/87، 136، 253; آلعمران/45، 52، 55، 59، 84; نساء/157، 163، 171، مائده/46، 78،110،112،114،116، انعام/85، مريم/34، احزاب/7، شورى/13، زخرف/63، حديد/27، صف/6، 14.

بدين ترتيب سى وشش بار نام او در قرآن وراد شده واين حاكى از بزرگى مقام وچشمگير بودن سرگذشت اوست.

از بررسى مجموع آيات وارد شده در باره اين پيامبر بزرگوار مى توان گفت كه قرآن در محورهاى ياد شده در زير در باره او سخن گفته است:

1ـ ولادت معجزه آساى مسيح.

2ـ ويژگيهاى مسيح در قرآن.

صفحه 352

3ـ كتاب وشريعت عيسى.

4ـ معجزات ونشانه هاى نبوت او.

5ـ تبليغ در ميان بنى اسرائيل.

6ـ عيسى وحواريين ومائده آسمانى.

7ـ توطئه قتل مسيح وعروج او.

8ـ تحريف انجيل وآيين او.

9ـ ادعاى الوهيت در باره حضرت مسيح.

10ـ مسيح در روز قيامت.

اينك به ترتيب، آيات مربوط به موضوعات فوق را جداگانه ياد آور شده وبه تفسير آنها مى پردازيم.

صفحه 353

1 ولادت معجزه آساى مسيح (عليه السلام)

ولادت حضرت مسيح از خوارق عادات بود. وقرآن آن را به دو عنوان آيت ياد آور مى شود. اينك آيات اين قسمت:

1ـ (إنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) (آل عمران/59).

2ـ (إذْ قالَتِ المَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَة مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسيحُ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ وَجيهاً فى الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ مِنَ المُقَرَّبينَ).

3ـ (وَ يُكَلِّمُ النّاسَ فى المَهْدِ وَ كَهْلاً وَ مِنَ الصّالِحينَ).

4ـ (قالَتْ رَبِّ أنّى يَكُونُ لى وَلَدٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ إذا قَضى أمْراً فَإنّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).(آل عمران/45ـ47)

5ـ (وَ اذْكُرْ فِى الكِتابِ مَرْيَمَ إذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أهْلِها مَكاناً شَرْقِيّاً).

6ـ (فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأرْسَلْنا إلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيّاً).

7ـ (قالَتْ إنّى أعُوذُ بِالرّحْمنِ مِنْكَ إنْ كُنْتَ تَقِيّاً).

8ـ (قالَ إنّما أنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأهَبَ لَكِ غُلاماً زَكيّاً).

9ـ (قالَتْ أنَّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنى بَشَرٌ وَ لَمْ أكُ بَغِيّاً).

10ـ (قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنّاسِ وَ رَحْمَةً مِنّا وَ انَ أمْراً مَقضيّاً).

11ـ (فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكاناً قَصِيّاً).

12ـ (فَأَجَاءَها المَخاضُ إلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يا لَيْتَنى مِتُّ قَبْلَ هذا وَ كُنْتُ نَسْياً مَنْسِيّاً).

صفحه 354

13ـ (فَنادَيها مِنْ تَحْتِها ألاّ تَحْزَنى قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحتَكِ سَرِيّاً).

14ـ (وَ هُزّى إلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطُ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيّاً).

15ـ (فَكُلى وَ اشْرَبى وَ قَرِّى عَيْناً فَإمّا تَرَيِنَّ مِنَ البَشَرِ أحَداً فَقُولى إنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إنْسِيّاً).

16ـ (فَأتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً).

17ـ (يا أُختَ هارونَ ما كانَ أبُوكِ امْرأَ سَوء وَ ماكانَتْ أُمُّكِ بَغِيّاً).

18ـ (فَأشارَتْ إلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فى المَهْدِ صَبِيّاً).

19ـ (قالَ إنّى عَبْدُ اللّهِ آتانىَ الكِتابَ وَ جَعَلَنى نَبِيّاً).

20ـ (وَ جَعَلَنى مُبارَكاً أيْنَ ما كُنْتُ وَأوْصانى بِالصَّلاةِ والزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيّاً).

21ـ (وَ بَرّاً بِوالِدتى وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبّاراً شَقيّاً).

22 ـ (وَ السَّلامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَومَ أمُوتُ وَ يَومَ أُبْعَثُ حَيّاً).

23ـ (ذلِكَ عِيسَى ابنُ مَريَمَ قَولَ الحَقِّ الّذى فيهِ يَمْتَرونَ). (مريم/16ـ34)

ترجمه آيات

1ـ آفرينش عيسى نزدخدا مانند آفرينش آدم است كه او را از خاك آفريد، سپس به او گفت:باش، او هم تحقّق يافت.

2ـ به ياد آر هنگامى كه فرشتگان به مريم گفتند: خداوند تو را بشارت مى دهد به كلمه اى كه از خداست. نام او مسيح، عيسى فرزند مريم است. در دنيا وآخرت آبرومند واز مقرّبان درگاه الهى است.

3ـ او در كودكى در گهواره ودر بزرگسالى با مردم سخن مى گويد واز صالحان است.

4ـ مريم گفت:پروردگارا! چگونه براى من فرزندى مى شود در حالى كه بشرى با من ارتباط بر قرار نكرده است ؟ خدا گفت: اين چنين خدا

صفحه 355

آنچه را بخواهد مى آفريند. هرگاه مشيّت قطعى او بخواهد، به او مى گويد باش، او نيز تحقق مى يابد.

5ـ در قرآن از مريم ياد كن آنگاه كه از اهل خود به سوى نقطه شرقى دورى جست.

6ـ ميان خود وآنان حجابى بر افكند. در اين موقع روح خود (جبرئيل) را فرستاديم كه به صورت انسان سالمى مجسّم گرديد.

7ـ مريم گفت: من از تو به خداى مهربان پناه مى برم، اگر پرهيزگار هستى.

8ـ آن روح متمثل گفت: من فرستاده پروردگار تو هستم تا به تو فرزند پاكيزه اى را ببخشم.

9ـ مريم گفت: چگونه براى من فرزندى مى شود در حالى كه با انسانى تماس نگرفته ام(ازدواج نكرده ام) ونيز قبلاً بدكار نبوده ام.

10ـ آن روح متمثل گفت:همين گونه است كه مى گويى; ولى پروردگار تو مى گويد: اين كار براى من آسان است ومن چنين مولودى را نشانه اى از جانب خود ورحمتى براى مردم قرار مى دهم وخلقت اين فرزند امرى حتمى است.

11ـ مريم، حامل فرزند شد. با آن حمل به نقطه دورى رفت(به خاطر ترس از اتهام).

12ـ درد زايمان او را به پاى نخلى برد. مريم گفت:اى كاش قبل از اين مى مردم واز فراموش شدگان بودم.

13ـ آن فرد متمثل يا كودك متولّد، صداى او را شنيد واز نقطه پايين صدا زد: غم مخور، پروردگارت زير پايت نهر آبى قرار داده (از آن مى آشامى وبدن خود را مى شويى).

14ـ درخت را حركت بده، براى تو رطب تازه فرو مى ريزد.

15ـ بخور وبياشام وچشمت به اين مولود روشن باد. از اين پس هر فردى را ديدى، بگو: من براى خدا، سكوت نذر كرده ام. امروز با كسى

صفحه 356

سخن نمى گويم.

16ـ مريم نوزاد را گرفت وبه سوى بستگان خود آمد، گفتند:اى مريم چيز عجيب وبدى انجام دادى.

17ـاى خواهر هارون! نه پدر تو انسان بدى بود ونه مادرت بد كاره بود.

18ـ در اين موقع مريم به آن نوزاد اشاره كرد(يعنى از او بپرسيد.) گفتند: چگونه با كودكى كه در گهواره است سخن بگوييم؟

19ـ (در اين لحظه كودك زبان به سخن گشود و)گفت: من بنده خدا هستم. به من كتاب داده وپيامبرم قرار داده است.

20ـ در هر كجا باشم، خدا وجودم را با بركت قرار داده ومرا به روزه ونماز تا زنده هستم سفارش كرده است.

21ـ ومرا به پدر ومادرم مهربان ونيكو كار قرار داده است وانسان گردنكش وبيرحم قرار نداده است.

22ـ درود بر من روزى كه متولّد شدم وروزى كه مى ميرم وروزى كه زنده مى شوم.

23ـ اين است سرگذشت عيسى بن مريم وگفتار حق، عيسايى كه در باره او شك وترديد ويا نزاع مى كنيد.

تفسير آيات

حضرت مسيح به صورت اعجاز آميزى متولّد شد وآيات ياد شده تولد او را آيتى از آيات حق مى داند. كيفيت تولّد او مايه بحثهاى كلامى در ميان مسيحيان ومسلمانان شده است. مسيحيان به خاطر اينكه او از مريم متولد شد، در حالى كه مردى با او تماس نگرفته بود، دليل بر اين مى گيرند كه او فرزند خداست وخداى پسر در كتابهاى آنان معروف است. آنان واقعيت الوهيت را تقسيم شده در سه فرد مى دانند:1ـ خداى پدر، 2ـ خداى پسر، 3ـ خداى روح القدس. دليل آنان بر چنين عقيده اى نبودن پدر ظاهرى برا ى مسيح است. خدا درنقد اين انديشه كه

صفحه 357

مسيحيان نجران در نزد پيامبر مطرح كردند، چنين مى فرمايد: تولد مسيح مانند تولد آدم است كه او را از خاك آفريد واگر نداشتن پدر نشانه فرزندى خداست، بايد نبودن پدر ومادر را در مورد آدم نشانه فرزندى او براى خدا باشد;(1) چنانكه مى فرمايد: (إنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُون).

از آن جا كه اهل كتاب در باره تولّد حضرت مسيح سخنان ضد ونقيض داشتند وگروهى از آنان در شرك وترديد فرو رفته بودند، قرآن كه كتاب مهيمن(2) بر كتب ديگر آسمانى است، سرگذشت تولّد مسيح را در ضمن سه آيه در سوره آل عمران وبيست آيه در سوره مريم بيان مى كندودر مواردى به نكاتى اشاره مى كند تا از اين طريق به رسالتى كه بر عهده گرفته، جامه عمل بپوشاند. قرآن مى فرمايد:(إنَّ هذَا القُرآنَ يَقُصُّ عَلى بَنى إسْرائيلَ أكْثَرَ الّذى هُمْ فيهِ يَخْتَلِفُونَ).(نمل /76) اين قرآن اكثر آنچه را كه بنى اسرائيل در آن اختلاف دارند، بيان مى كند».

اكنون وقت آن رسيده است كه كيفيت تولّد اعجاز آميز عيسى را از زبان وحى بشنويم. قرآن سرگذشت او را در دو سوره به نوعى بيان مى كند. در سوره آل عمران گفتگوى فرشتگان را با مريم مطرح مى كند كه خدا به تو چنين فرزندى خواهد داد وپاسخ مريم را ياد آور مى شود كه من بدون شوهر، چگونه مى توانم داراى فرزند باشم؟ آنگاه ملائكه به او تفهيم مى كنند كه اگر مشيّت حتمى خدا بر وجود چيزى تعلّق گرفت ، هر چند اسباب طبيعى نباشد ، تحقّق مى يابد.

در اين سوره به همين مقدار اكتفا مى كند ودر ميان مذاكره، صفات چهارگانه مسيح را ياد آور مى شود: 1ـ آبرومندى در دنيا وآخرت، 2ـ از مقربان درگاه الهى بودن 3ـ سخن گفتن در گهواره 4ـ در شمار صالحان بودن.

در سوره مريم تمثل روح را در برابر مريم مطرح مى كند ومى گويد:من مأمور

1 . مجمع البيان،1/452.
2 . (وَ أنْزَلْنا إلَيْكَ الكِتابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَليْهِ). (مائده/48)

صفحه 358

خدا هستم كه به تو فرزندى عطا كنم وچيزى نمى گذرد كه مريم بار دار مى شود، آنگاه دنباله باردارى وزايمان او را مطرح مى كند كه بعداً خواهد آمد.

اكنون در اينجا اين سؤال مطرح است كه آيا آيات هر دو سوره ناظر به يك جريان در يك زمان است؟ يا آنچه آيات آل عمران از آن گزارش مى دهند، غير از آن است كه آيات سوره مريم آن را بيان مى كنند؟ اظهار نظر قطعى مشكل است، ولى مى توان گفت كه گزارش آيات آل عمران، فقط ناظر به سخن گفتن ملائكه با مريم است ودر آنجا از باردارى مريم خبرى نبود. گويا اين نوع سخن گفتن مقدمه آماده سازى او براى جريان دوّم بود. در باب نبوت نظير اين نوع تذكرات غيبى را «ارهاص» مى نامند وغالباً خوابهاى صادق پيامبران را كه از نبوت آنان گزارش مى دهد، ارهاص مى خوانند. در عين حال احتمال دارد آيات هر دو سوره ناظر به يك جريان باشد واختلاف تعابير مربوط به خلاصه گويى در سوره آل عمران وگزارش مشروح در سوره مريم است. اكنون به توضيح آيات سوره آل عمران مى پردازيم.

خدا در ضمن خطابهاى پيشين به مريم كه خدا را پرستش كند واو را سجده نمايد وبا راكعان ركوع نمايد، پيامبر را مورد خطاب قرار مى دهد و مى فرمايد:به ياد آر جريانى را كه مريم با ملائكه داشت. آنگاه كه او را مورد خطاب قرار دادند وگفتند: خدا به تو فرزندى مى دهد كه نام او مسيح عيسى بن مريم است ودر دنيا وآخرت آبرومند واز مقرّبان است واز ويژگيهاى او اين است كه در دوران كودكى مانند فرد بزرگسال سخن مى گويد واز صالحان به شمار مى رود. علاوه بر اين او كلمة اللّه است:

(إذْ قالَتِ المَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَة مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسيحُ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ وَجيهاً فى الدُّنيا وَالآخِرَةِ وَ مِنَ المُقَرَّبينَ*وَ يُكَلّمُ النّاسَ فى المَهْدِ وَ كَهْلاً وَ مِنَ الصّالِحينَ).(1)

1 . توضيح ويژگيهاى مسيح در آيه بعد خواهد آمد.

صفحه 359

در سوره مريم شرح مذاكره به گونه اى گسترده تر مطرح شده است وآن اينكه مريم از خانواده خود عزلت گزيد وبه نقطه شرقى بيت المقدس رفت. شايد اين عزلت به خاطر اين بود كه در آنجا با آرامش كامل به عبادت خدا بپردازد; چنانكه مى فرمايد:(وَ اذْكُرْ فِى الكِتابِ مَرْيَمَ إذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أهْلِها مَكاناً شَرْقِيّاً).

لفظ «انتبذت» به معنى «انفردت واعتزلت» است وشايد علّت انتخاب نقطه شرق به خاطر خلوت بودن آن بوده است، هرچند مفسران در اين باره آراى مختلفى نقل كرده اند.

مريم به آن نقطه رسيد وبراى آنكه در نقطه خلوت، خدا را عبادت كند وكسى او را نبيند، پرده اى افكند. چيزى نگذشته بود كه در عبادتگاه خود انسان صحيح وسالمى را مشاهده كرد. از مشاهده او بيمى او را فرا گرفت وبا خود گفت: چگونه اين مرد وارد عبادتگاه او شد، نكند نيت سوئى دارد؟ بدين جهت به او گفت: من از تو به خدا پناه مى برم، اگر از خدا ترس دارى:

(... فَأَرْسَلْنا إلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيّاً *قالَتْ إنّى أعُوذُ بِالرّحْمنِ مِنْكَ إنْ كُنْتَ تَقِيّاً).

در اينجا مريم به آن فرد متمثل مى گويد: از تو به خدا پناه مى برم، اگر پرهيزگار باشى، مقصود اين است كه تو نيز بايد چنين باشى واين گونه تعبير در قرآن شايع است. چنانكه مى فرمايد:(وَاتَّقُوا اللّهَ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ)(مائده/57). (وَعَلَى اللّهِ فَتَوَكَّلُوا إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ). (مائده/23)

حاصل اين است كه من به خدا پناه مى برم وتقواى تو بايد مانع از آن باشد كه متعرض من شوى.

همچنين وى ازميان صفات الهى صفت رحمان را ياد آور مى شود تا رحمت الهى را در اين لحظه حساس به سوى خود جذب كند واز هر گونه لغزش مصون بماند. همچنان كه يوسف در شرايط مشابه مريم، مى گويد:(إنَّ النَّفْسَ لأمّارَةٌ

صفحه 360

بِالسُّوءِ إلاّ ما رَحِمَ رَبّى)(يوسف/53).

مريم به جاى «رحيم» صفت رحمان را به كار برد. زيرا نام دوّم حاكى از رحمت گسترده خدا در دنيا وآخرت است، در حالى كه اسم اوّل ناظر به رحمت در سراى ديگر است.

مريم اين سخن را گفت ومنتظر واكنش آن فرد متمثل شد. ناگهان او به مريم چنين گفت:مترس من فرستاده پروردگار تو هستم ومأموريت دارم كه به تو فرزند پاكيزه اى عطا كنيم. در اين موقع مريم از اين خبر شگفتزده شد وگفت: چگونه مى توانم داراى فرزندى باشم در حالى كه مقدمات آن(ازدواج) فراهم نيست؟ آن روح متمثل او را از اين شگفت بيرون آورد وگفت: اين نوع كارها براى خدا آسان است. (اگر تو سرگذشت زندگى خود را در نظر بگيرى كه چگونه غذاى تو در محراب عبادت آماده مى شد وميوه زمستان را در تابستان وبالعكس در آنجا آماده مى ديدى، از اين شگفتى بيرون مى آيى.)علاوه بر اين، خدا مى خواهد مولودى به بنى اسرائيل بدهد كه خود معجزه ومظهر رحمت او باشد. تولّد چنين مولدى مورد مشيّت حتمى خداست; چنانكه مى فرمايد:

(قالَ إنّما أنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأهبَ لَكِ غُلاماً زَكيّاً*قالَتْ أنّا يَكُونُ لى غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنى بَشَرٌ وَ لَمْ أكُ بَغِيّاً *قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ وَ لنَجْعَلهُ آيَةً لِلنّاسِ وَرَحْمَةً مِنّا وَ كانَ أمْراً مَقضيّاً).

وهمين مضمون در سوره آل عمران وارد شده است، چنانكه مى فرمايد: (قالَتْ رَبِّ أنّى يَكُونُ لى وَلَدٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ إذا قَضى أمْراً فَإنّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

مريم سخنان فرستاده خدا را شنيد. قلبش تا حدّى آرام گرفت وچيزى نگذشت كه او باردار شد. حال چگونه بار دار شد، براى ما روشن نيست.

مريم احساس حمل كرد، ولى براى اينكه از قوم خود، ولو مدّت كوتاهى،

صفحه 361

دور باشد، به نقطه دورى رفت. حال اين نقطه دور كجا بوده است، در آيه قرينه اى بر آن نيست. مريم به آن نقطه دور رسيد، درد زايمان او را فرا گرفت. او به تنه درخت خرما پناه برد در حالى كه وحشت او را فرا گرفته بود تا آنجا كه آرزو كرد كه اى كاش قبل از اين حادثه مرده بود وجزء فراموش شدگان بود; چنانكه مى فرمايد:

(فأجاءَها المَخاضُ إلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يا لَيْتَنى مِتُّ قَبْلَ هذا وَ كُنْتُ نَسْياً مَنْسِيّاً).

در چنين شرايط بحرانى كه مريم به فكر آبروى خود وخانواده خويش است واز تهمتهاى مردم مى هراسد، شايسته است رحمت حق بار ديگر شامل حال او گردد واو را ازاين پريشانى بيرون آورد. از اين جهت صدايى از پايين شنيد. اين صدا يا از نوزاد بود ويا از روح متمثل كه در نقطه اى پايينتر از قرارگاه مريم قرار داشت. خلاصه خطاب اين بود:محزون مباش. رحمت حق شامل حال توست، به گواه اينكه زير پاى خود بنگرى چشمه اى مشاهده مى كنى ومى توانى خود ونوزاد را بشويى. گذشته از اين، بر همان نخلى كه تكيه كرده اى، آن را تكان بده. خرماى تازه بر تو فرو مى ريزد. از آن ميل كن و از ا ين آب بنوش. چشمت به اين نوزاد روشن باشد ودر مقابل پرسش واعتراض مردم، نذر روزه كن تا با آنان سخن نگويى واز اين طريق از مشكلى كه در برابرت مجسّم گشته است نجات يابى; چنانكه مى فرمايد:

(فَنادَيها مِنْ تَحْتِها ألاّ تَحْزَنى قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحتَكِ سَرِيّاً*وَ هُزّى إلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيّاً*فَكُلى وَ اشْرَبى وَ قَرّى عَيْناً فَإمّا تَرَيِنَّ مِنَ البَشَرِ أحَداً فَقُولى إنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إنْسِيّاً).

در اينجا سؤالى مطرح است وآن اينكه خدايى كه مريم را تا اين حد مشمول رحمت خود قرار داده، چگونه به او دستور مى دهد كه نخل را حركت دهد، در حالى كه مى توانست بدون انجام اين عمل، رطب به دامن او بريزد؟

صفحه 362

شايد اين كار اشاره به اين است كه در تمام مواقع، حتى آنجا كه عوامل بيشمارى از غيب براى وجود پديده اى بسيج مى شود، بايد خود بشر نيز از خود حركتى نشان دهد وهمه كارها را به عهده غيب واگذار نكند. درست است همه چيز از جانب خداست، ولى مشيّت او براين تعلّق گرفته است كه فيض از مجارى خود به دست بشر برسد ويكى از شرايط آن حركت در انسان وآمادگى در اوست.

مريم مأمور شد كه در مقابل پرسش مردم بگويد: من روزه نذر كرده ام. آنگاه بر آن مترتب كرد كه امروز با انسانى سخن نخواهم گفت. در اينجا اين سؤال مطرح است كه واقعيت اين روزه چه بوده است؟ آيا واقعاً روزه بود وشرط آن خود دارى از سخن گفتن بوده است،يا واقعيت اين روزه تنها ترك سخن گفتن بوده است؟

دوّمى روشنتر از اوّلى به نظر مى رسد. زيرا مريم مأمور به خوردن وآشاميدن شد. آنگاه با كودك نوزاد به سوى قوم خود آمد ومأمور شد كه بگويد: من روزه نذر كرده ام. با توجه به اكل وشرب پيشين، نمى تواند روزه مفهوم واقعى داشته باشد. گويا در بنى اسرائيل چنين روزه اى كه به روزه سكوت ناميده مى شد، رايج بوده است.

حركت مريم با نوزاد به سوى قوم خود

مريم با شنيدن آن پيام غيبى، آرامش يافت. كودك را همراه خود به سوى قوم آورد. در چنين شرايط، از طرف ناآگاهان مورد اعتراض واقع شد. برخى گفتند: اين كار عجيب چيست؟ويا گفتند:اين كار قبيح چيست؟آنگاه گفتند:اى خواهر هارون! پدر تو مرد بدى نبود ومادرت نيز بدكاره نبود(پس چرا راه آنان را ترك كردى وراه غير صحيح پيش گرفتى؟ چون همگان مى دانستند كه مريم ازدواج نكرده است.)

مريم به فرمان غيبى در مقابل اين اعتراض اشاره به كودك كرد. يعنى پاسخ

صفحه 363

پرسشهاى شما بر عهده اين كودك است. آنان از اشاره مريم در شگفت فرو رفتند وگفتند: چگونه پاسخ ما را به كودكى كه در گهواره زندگى مى كند واگذار مى كنى؟

(فَأتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً*يا أُختَ هارونَ ما كانَ أبُوكِ امْرأَ سَوء وَ ماكانَتْ أُمُّكِ بَغِيّاً *فَأشارَتْ إلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فى المَهْدِ صَبِيّاً).

البته در پيام غيبى پيشين به مريم دستور داده نشد كه به هنگام اعتراض مردم به كودك اشاره كند. امّا در سوره آل عمران وارد شده كه فرشتگان به مريم قبلاً گفته بودند: اين كودك مى تواند در گهواره سخن بگويد; چنانكه فرمود: (وَ يُكَلّمُ النّاسَ فى المَهْدِ صَبيّاً). شايد از اين جهت، مريم پاسخ را بر عهده كودك گذارد وبه او اشاره كرد.

سرگذشت مريم وكودك او سراسر اعجاز وكرامت است. در كشاكش اعتراض ونكوهش مردم واشاره مريم به كودك، ناگهان اين نوزاد يك روزه به فرمان الهى به سخن در آمد وخود را با صفاتى معرفى كرد كه عبارتند از:

1ـ بنده خدا هستم. 2ـ به من كتاب داده شده.3ـ از پيامبران قرار گرفته ام.4ـوجود من هركجا باشد مايه بركت است. 5ـ به نماز وزكات تا زنده هستم سفارش شده ام.6ـ به مادرم مهربانم وهرگز گردنكش وسختدل نيستم.7ـ در روز تولّد و روزى كه مى ميرم وروزى كه بر انگيخته مى شوم، مشمول رحمت خدا هستم. چنانكه مى فرمايد:

(قالَ إنّى عَبْدُ اللّهِ آتانىَ الكِتابَ وَ جَعَلَنى نَبِيّاً *وَ جَعَلَنى مُبارَكاً أيْنَ ما كُنْتَ وَأوْصانى بِالصَّلاةِ والزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيّاً *وَ بَرّاً بِوالِدتى وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبّاراً شَقيّاً *وَالسَّلامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَومَ أمُوتُ وَ يَومَ أُبْعَثُ حَيّاً).

شگفت اينجاست كه در ميان توصيف خويش، مهربانى خود را به مادر ياد آور مى شود واين درست بر خلاف چيزى است كه از انجيل كنونى استفاده مى شود.

صفحه 364

حضرت مسيح در ميان تكليفها نماز وروزه را ياد مى كند واين نشانه اهميّت اين دو فريضه است واز ميان ايّام عمر، سه روز حساس را متذكر مى شود كه براى بشر اهميّت فوق العاده دارد. زيرا هر يك از آنها آغاز زندگى جديد است: روز ولادت، روز مرگ، وروز برانگيختگى.

امام هشتم (عليه السلام) مى فرمايد:در سه نقطه انسان را بيش از موارد ديگر وحشت فرا مى گيرد:1ـ روزى كه زاييده مى شود وديده به جهان مى گشايد. 2ـروزى كه مى ميمرد وسراى ديگر واهل آن را مشاهده مى كند.3ـ روزى كه برانگيخته مى شود و احكام وداوريهايى را مى بيند كه در اين دنيا نديده بود.خدا بر يحيى در اين سه موضع درود فرستاد; همچنان كه مسيح (عليه السلام) نيز در اين سه موضع بر خود درود فرستاد.(1)

تا اينجا سرگذشت تولّد مسيح به پايان رسيد. قرآن پس از بيان اين سرگذشت ياد آور مى شود كه سرگذشت مسيح همين است وگفتار حق در باره تولّد اوهمين است كه شنيديد. آنگاه نتيجه مى گيرد نبايد تولّد مسيح را بدون ازدواج، نشانه فرزندى او براى خدا بگيريد. مسأله بكر زايى اوجنبه اعجاز دارد واراده خدا بر همه چيز نافذ است. اگر مشيّت او بر تولد انسانى بدون سبب طبيعى تعلّق گرفت، به فرمان او تحقّق مى پذيرد: (ذلِكَ عِيسَى ابنُ مَريَم قَولَ الحَقِّ الّذى فيهِ يَمْتَرونَ* ما كانَ للّهِ أنْ يَتَّخذَ مِنْ وَلَد سُبْحانَهُ إذا قَضى أمْراً فَإنّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُون).

ما در باره عقايد نادرست مسيحيان در مورد حضرت مسيح در فصل جداگانه سخن خواهيم گفت.

***

1 . بحار، ج14، ص171 به نقل از خصال وعيون أَخبار الرضا (عليه السلام).

صفحه 365

2 ويژگيهاى مسيح در قرآن

قرآن حضرت مسيح را با ويژگيهاى متعددى معرفى كرده كه برخى از آنها موهبتى وبرخى اكتسابى است وداشتن اين ويژگيها حاكى از ولايت تامه اوست. در اين بخش به اين ويژگيها اشاره مى كنيم:

آيات مورد بحث

1ـ (... وَ آتَيْنا عيسَى ابنَ مَرْيمَ البَيِّناتِ وَ أَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ القُدُسِ...) (بقره/87و253).

2ـ (إذْ قالَتِ المَلائِكةُ يَا مَرْيَمُ إنّ اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَة مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسيحُ عِيسى بْنُ مَريَمَ وَجيهاً فى الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَمِنَ المُقَرَّبينَ).(آل عمران/45)

3ـ (...وَ لِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنّاسِ وَ رَحْمَةً مِنّا وَ كانَ أمْراً مَقْضيّاً) (مريم /21).

4ـ (وَ يُكَلِّمُ النّاسَ فى المَهْدِ وَ كَهلاً وَ مِنَ الصّالِحينَ) (آل عمران/46).

5ـ (وَ يُعَلِّمُهُ الكِتابَ وَ الحِكْمَةً وَالتَّوراةَ والإنْجيلَ).

6ـ (وَ رَسُولاً إلى بَنى إسْرائيلَ...).

7ـ (وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ...) (آل عمران/48ـ50).

8ـ (إنّما المَسيحُ عِيسَى ابنُ مَريم رَسُولُ اللّهِ وَكَلِمَتُهُ ألقاها إلى مَرْيَمَ وَ روحٌ مِنْهُ...)(نساء/171).

9ـ (وَ زَكَرِيّا وَ يَحْيى وَ عيسى وَ إلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصّالِحينَ).

10ـ (...وَ اجْتَبيناهُمْ وَ هَدَيْناهُمْ إلى صِراط مُسْتَقيم)(انعام/85ـ87).

11ـ (قالَ إنّما أنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً) (مريم/19).

صفحه 366

12ـ ( قالَ إنّى عَبْدُ اللّهِ آتانِىَ الكِتاب وَ جَعَلَنى نَبِيّاً).

13ـ (وَ جَعَلَنى مُبارَكاً أيْنَ مَا كُنْتُ...).

14ـ (وَ بَرّاً بِوالِدَتى وَ لَمْ يَجْعَلنى جَبّاراً شَقيّاً)(مريم/30ـ32).

15ـ (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصّى بهِ نُوحاً وَ الّذى أوحَيْنا إلَيْكَ وَما وَصَّيْنَا بهِ إبْراهيمَ وَ مُوسى وَعيسى...)(شورى/13).

ترجمه آيات

1ـ ما به عيسى بن مريم معجزه ها داديم واو را با روح القدس تأييد كرديم.

2ـ به ياد آر هنگامى كه ملائكه به مريم گفتند: خدا به تو به كلمه اى از خويش بشارت مى دهد، نام او مسيح عيسى بن مريم است، در دنيا وآخرت آبرومند واز مقربان است.

3ـ او را آيتى براى مردم ومايه رحمت از جانب خود قرار دهيم.

4ـ با مردم در كودكى در مهد و در هنگام بزرگسالى سخن مى گويد واز صالحان است.

5ـ به او كتاب وحكمت وتورات وانجيل آموختيم.

6ـ او فرستاده ما به بنى اسرائيل است.

7ـ تصديق كننده تورات موجود پيش از خويش است.

8ـ مسيح، عيسى بن مريم فقط رسول خدا وكلمه اوست كه او را به مريم القا كرده وروحى از خداست.

9ـ زكريا ويحيى وعيسى والياس هر يك از صالحانند.

10ـ ما اين پيامبران را(كه عيسى هم در بين آنان است) برگزيديم وبه صراط مستقيم هدايت كرديم.

11ـ روح متمثل به مريم گفت: من فرستاده پروردگار تو هستم تا به تو فرزند پاكيزه اى ببخشم.

12ـ عيسى (در مقام معرفى خود) گفت: من بنده خدا هستم. كتاب به

صفحه 367

من داده شده واز پيامبران قرار داده شده ام.

13ـ هر كجا باشم مرا انسان با بركتى قرار داده است.

14ـ مرا نسبت به مادرم مهربان قرار داده، هرگز مرا گردنكش وسختدل قرار نداده است.

15ـ براى شما از دين آنچه را (خدا) به نوح سفارش كرده بود وبه تو (اى پيامبر) وحى نموده ايم وآنچه به ابراهيم وموسى سفارش كرديم، تشريع كرده است.

تفسير آيات

از بررسى اين آيات،مقام ومنزلت والاى حضرت مسيح روشن مى گردد. اينك ويژگيهاى او را مطابق تنظيم آيات ياد آور مى شويم.

1ـ كلمه خداست

قرآن در دو مورد مسيح را كلمة اللّه مى نامد. مقصود از «كلمه» لفظى نيست كه از دهان خارج مى شود، بلكه مقصود وجود خارجى مسيح است كه خود از كلمات تكوينى خداست. هر چند همه جهان كلام خداست، ولى چون وجود او به صورت معجزه آسا به وجود آمده است، كلمه ممتاز خدا مى باشد. وعلّت اينكه جهان تكوينى را كلام خدامى دانند، اين است كه وجود تكوينى اشيا بيانگر كمالات آفريننده آنهاست; چنانكه كلام لفظى حاكى از يك رشته معانى ذهنى وپنهانى است و در آيات قرآن همه جهان كلام خدا به شمار آمده است.(1)

2ـ نام او: مسيح و عيسى بن مريم

آيات قرآن حاكى است كه هر دو نام از جانب خدا بوده است چون در بشارت

1 . كهف/90; لقمان/27.

صفحه 368

فرشتگان به مريم آمده است:(إنّ اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَة مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسيحُ عيسى ابنُ مَريَمَ). علت اينكه به او مسيح مى گويند، اين است كه (اين كلمه از مسح به معنى كشيدن گرفته شده است) اين پيامبر با كشيدن دست بر بدن افراد بيمار، آنان را شفا مى داد.

گاهى گفته مى شود. مسيح به معناى ممسوح، يعنى شستشو شده از گناه، يا فرا گرفته شده به يمن وبركت است. ويا مسيح لغت عبرى الأصل ومشتق از مشح است ويهود به موجب تورات، اشياى مقدس را با روغنى مخصوص وتشريفاتى خاص مسح مى كردند. آنگاه كه يهود به داشتن پادشاهى نيازمند شدند، چون به سلطنت با نظر تقديس مى نگريستند، اوّلين پادشاه خود را به نام شاوول (طالوت) با همان تشريفات مسح كردند وپس از آن معمول گرديد كه پادشاه بنى اسرائيل هنگام جلوس به تخت سلطنت، مسح شود تا بر همه بنى اسرائيل حكومت يابد.پس از آنكه يهود از مسكن خود دور افتادند، بساط سلطنت وحكومت ايشان برچيده شدوهمواره در انتظار كسى بودند كه عظمت ديرين را تجديد كند وبنى اسرائيل را تحت لواى واحد گرد آورد. اين چنين شخص موعود، مسيح بود كه پيامبران بنى اسرائيل ظهور او را خبر مى دادند.(1)

احتمال دارد كه عيسى از يشوع به معنى نجات دهنده يا به معنى يعيش معادل يحيى باشد. ودر گذشته گفتيم كه نوعى تشابه ميان اين دو پيامبر وجود داشته است.

حال اگر تسميه به دو نام مسيح وعيسى سابقه داشته اند، كارهايى كه بعداً مسيح انجام مى داد نمى تواند ملاك تسميه باشد; بلكه بايد ملاك آن را چيزى دانست كه در همان زمان وجود داشته است.

1 . اعلام قرآن، ص445 به نقل از قاموس كتاب مقدّس.

صفحه 369

3ـ آيت خدا ومظهر رحمت الهى

آفرينش مسيح مانند آفرينش حضرت يحيى (عليهما السلام) كاملاً معجزه آسا بود; بلكه آفرينش مسيح از آن هم اسرار آميزتر بود. از اين جهت خود مسيح آيتى از آيات الهى شمرده شده است; چنانكه مى فرمايد:(وَلنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنّاسِ). وباز مى فرمايد:(لأهَبَ لَكِ غُلاماً زَكيّاً). ومراد از بخشيدن (لأهب) آفرينش اعجاز آميز اوست.

4ـ سخن گفتن در گهواره

يكى از نشانه هاى آيت بودن او اين است كه در دوران كودكى مانند بزرگسالى سخن مى گفت; چنانكه مى فرمايد:

(وَ يُكَلّمُ النّاسَ فى المَهْدِ وَ كَهلاً).

5ـ كمالات روحى

قرآن در مقام معرفى كمالات روحى حضرت مسيح، او را با اين تعابير معرفى مى كند:

1ـ (غلاماً زكيّاً)، 2ـ (مُبارَكاً)، 3ـ (بَرّاً بوالِدَتى)، 4ـ (لَمْ يَجْعَلنى جَبّاراً شَقِيّاً)، 5ـ (ومن الصّالِحينَ)، 6ـ (وَ اجْتَبَيْناهُمْ)(برگزيدگان)، 7ـ (وَ أيَّدْناهُ بِرُوحِ القُدُسِ).

خلاصه اين صفات اين است كه او فرد منزه از گناه، وجود با بركت، مهربان به پدر ومادر، متواضع ونرمخوى واز صالحان بود واجتماع اين صفات، نشانه تعالى روحى اوست وبه خاطر همين صفات است كه به مقامات بالاتر رسيد.

صفحه 370

6ـ پيامبر صاحب شريعت وكتاب

عيسى در پرتو كمالاتى از پيامبران گرديد و خود صاحب كتاب وشريعت شد. حتى در مكتب غيب، تورات وحكمت نيز به او آموخته بودند; چنانكه مى فرمايد: (وَ يُعَلِّمُهُ الكِتابَ وَ الحِكْمَةً وَالتَّوراةَ والإنْجيلَ).ونيز مى فرمايد: (آتانىَ الكِتابَ وَجَعَلَنى نَبِيّاً).

7ـ از پيامبران اولو العزم

هرگاه پيامبران اولوالعزم را به كسانى تفسير كنيم كه علاوه بر كتاب داراى شريعتى بودند، حضرت مسيح يكى از آنان است; چنانكه مى فرمايد:(شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصّى بهِ نُوحاً وَ الّذى أوحَيْنا إلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بهِ إبْراهيمَ وَ مُوسى وَعيسى).

8 ـ پيامبرى به سوى بنى اسرائيل

در اينكه آيا رسالت مسيح مخصوص بنى اسرائيل بوده يا دايره آن گسترده تر بود، موضوع مستقلى است كه در موقع مناسب در باره آن سخن خواهيم گفت. ولى ظاهر آيات حاكى از قول نخست است; چنانكه مى فرمايد:(وَرَسُولاً إلى بَنى إسْرائيلَ).

گاهى شهادت بر اعمال نيز يكى از ويژگيهاى حضرت مسيح شمرده شده است. نظر به اينكه خدا او را چنين معرفى كرده است:(وَيَوْمَ القِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهيداً)(نساء/159).

ولى از آنجا كه شهادت گاهى به سود انسان وگاهى به ضرر اوست وشاهدان بر اعمال از هر ويژگى برخوردارند ودر آيه ياد شده فقط شهادت به بر ضرر (عليه)

صفحه 371

مطرح شده است، مى توان گفت كه مقصود اين است كه مسيح بر خلاف انديشه هاى باطل پيروانش گواهى مى دهد. مثلاً آنان بر اين عقيده اند كه او كشته شده، در حالى كه او كشته نشده ومسأله بر پيروانش مشتبه گرديده است. او روز قيامت بر واقعيت جريان گواهى مى دهد وهمين گونه است ديگر موارد باطل، اين مطلب با توجّه به سياق آيات روشنتر مى شود.

***

3 كتاب وشريعت عيسى (عليه السلام)

آيات قرآن حاكى است كه او يكى از پيامبران الهى بود واز طريق كتاب خود داراى شريعتى بوده است. طبعاً آن كس كه پيامبر است، بايد طرف وحى نيز باشد اينك آيات مربوط به اين موضوع:

آيات مورد بحث

1ـ (وَ يُعَلِّمُهُ الكِتابَ وَ الحِكْمَةَ وَ التَّوراةَ وَ الإنْجِيلَ* وَ رَسُولاً إلى بَنى إسرائيلَ...)(آل عمران/48ـ49).

2ـ (وَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ وَ لأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الّذى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئتُكُمْ بِ آيَة مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطيعونِ)(آل عمران/50).

3ـ (...وَ أوْحَيْنا إلى إبْراهيمَ و إسْماعيلَ وَ إسْحقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الأسْباطِ وَعيسى وَ أيُّوبَ وَ يُونُسَ وَ هارونَ وَ سُلَيمانَ وَ آتَيْنَا داوُدَ زَبوراً) (نساء/163).

4ـ (إنَّما المَسيحُ عِيسَى ابنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ...) (نساء/171).

صفحه 372

5ـ (وَ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَديْهِ مِنَ التَّوراةِ وَآتَيْناهُ الإنْجيلَ فيهِ هُدًى ونُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوراةِ وَ هُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقينَ) (مائده/46).

6ـ (مَا المَسيحُ ابنُ مَريَمَ إلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلهِ الرُّسُلُ...) (مائده/ 75).

7ـ (وَلَقَدْ أرْسَلْنا نُوحاً وَ إبْراهيمَ وَجَعَلْنا فى ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّة وَالكِتاب...* ثُمَّ قَفَّيْنا على آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَ قَفَّيْنا بِعيسى ابنِ مَرْيَمَ وَ آتَيْناهُ الإنْجيلَ...) (حديد/ 26ـ27).

8ـ (وَإذْ قالَ عيسَى بنُ مَرْيَمَ يا بَنى إسْرائيلَ إِنِّى رَسُولُ اللّهِ إلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ أحْمَدُ...)(صف/6).

9ـ (وَلَمّا جاءَ عيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالحِكْمَةِ وَ لأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الّذى تَخْتَلِفُونَ فيهِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطيعُونِ)(زخرف/63).

ترجمه آيات

1ـ خدا به او كتاب وحكمت وتورات وانجيل مى آموزد واورا به عنوان رسول به سوى بنى اسرائيل مى فرستد.

2ـ تصديق كننده توراتى هستم كه نزد من است. آمده ام برخى از چيزهايى را كه درشريعت پيشين حرام شده است، حلال سازم.

3ـ به ابراهيم ...وعيسى وحى كرديم.

4ـ مسيح، عيسى بن مريم رسول خدا وكلمه او بود.

5ـ به دنبال آن رسولان، عيسى بن مريم را، در حالى كه تصديق كننده توراتى كه نزد او بود، فرستاديم وبه او انجيل داديم. در آن مايه هاى هدايت وروشنى وتصديق كننده تورات وهدايت وپند براى متقيان

صفحه 373

است.

6ـ مسيح، فرزند مريم كسى جز پيامبر خدا نبود. پيش از او نيز پيامبرانى آمده اند.

7ـ نوح وابراهيم را فرستاديم ودر ذريه آنان نبوت وكتاب قرار داديم... به دنبال آنان رسولان ديگرى فرستاديم وبه دنبال آنها عيسى بن مريم را قرار داديم وبه او انجيل عطا كرديم.

8ـ به ياد آريد هنگامى كه مسيح به بنى اسرائيل گفت: من فرستاده خدا به سوى شما هستم، تصديق كننده توراتى كه نزد من است مى باشم وبشارت دهنده ام به پيامبرى كه پس از من مى آيد ونام او احمد است....

9ـ آنگاه كه عيسى با دلايل به سوى بنى اسرائيل آمد، گفت: من با سخنان حكيمانه به سوى شما آمده ام تا براى شما برخى از چيزهايى را كه درآن اختلاف داريد، روشن سازم. از مخالفت خدا بپرهيزيد واز من پيروى كنيد.

تفسير آيات

آيات ياد شده در باره رسالت وشريعت وكتاب مسيح وموضع او در برابر پيامبران گذشته وآينده است. با توجّه به اين ويژگيها، مقام بلند او در حلقه رسولان براى ما روشن مى گردد. ما به اين ويژگيها به نحوى كه در آيات آمده است اشاره مى كنيم:

1ـ در آياتى او به عنوان «رسول خدا» يا «رسول بنى اسرائيل» معرفى شده است ومسلّماً مقام رسالت، غير از مقام نبوت است. «نبىّ» كسى است كه وحى را از جهان بالا مى گيرد واين مقام را نبوت مى نامند. امّا «رسول» كسى است كه آنچه را از عالم وحى گرفته به ديگران انتقال دهد وبه اصطلاح به مأموريت خود تحقّق بخشد. بنابراين مسيح هم «نبى» بوده وهم رسول; چنانكه مى فرمايد:(...وَ أوْحَيْنا إلى

صفحه 374

إبْراهيم... وَ عيسى) ونيز مى فرمايد: (رَسُولُ اللّه وَ كَلِمَتهُ)، همچنين مى فرمايد: (وَرُسولاً إلى بَنى إسرائيلَ) .وآيات ديگر.

2ـ كتاب او به نام انجيل در سه مورد آمده است; چنان كه مى فرمايد: (وَآتَيْناهُ الإنْجيلَ فيهِ هُدًى ونُور...)ونيز مى فرمايد:

(وَ يُعَلِّمُهُ الكِتابَ وَ الحِكْمَةَ وَ التَّوراةَ وَ الإنْجِيلَ) وغيره.

3ـ شريعت او به عنوان تبصره اى بر شريعت تورات تلقى شده است، تو گويى حضرت مسيح همه آنچه را در تورات تشريع شده، پذيرفته است، جز مواردى كه حرام بوده وبه وسيله او حلال گشته است; چنانكه مى فرمايد:

( وَ لأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الّذى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ).

4ـ او تصديق كننده پيامبران پيشين وتورات ودر عين حال مبّشر پيامبر پس از خود بوده است:(مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ). چنانكه مى خوانيم:(وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأتى مِنْ بَعْدى اسْمُهُ أحْمَدُ).

نتيجه اينكه او با نبوت وشريعت وكتاب خود براى اصلاحاتى برانگيخته شد تا زمينه را براى پيامبر موعود فراهم سازد.

5ـ او به عنوان داور در باره اختلافات بنى اسرائيل برانگيخته شده بود; چنانكه مى فرمايد:

(وَ لأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الّذى تَخْتَلِفُونَ فيهِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطيعُونِ). (زخرف/63)

***

صفحه 375

4 معجزات ونشانه هاى نبوّت عيسى

يكى از طرق اثبات نبوت وارتباط انسان با جهان بالا اين است كه مدعى چنين مقامى داراى آيت ومعجزه اى باشد. قرآن گواهى مى دهد كه پيامبران به چنين دليل وبرهانى مجهز بوده اند وحتى خود مردم به هنگام رويارويى با پيامبران، از آنان معجزه مى طلبيدند حضرت مسيح از همين پيامبران بزرگى است كه خدا او را پس از حضرت موسى با بينات ودلايل روشن بر نبوت مجهز كرده است. آيات وارده در اين مورد بر دو گونه اند: برخى به صورت مجمل از معجزات او گزارش مى كند، در حالى كه برخى ديگر به تفصيل معجزات او را بيان كرده اند اينك آيات مربوط به اين بخش:

آيات مورد بحث

1ـ (...وآتَيْنا عِيسَى ابنَ مَرْيَمَ البَيِّناتِ وَ أيَّدْناهُ بِرُوحِ القُدُسِ...) (بقره/ 87).

2ـ (وَ آتَيْنا عيسى ابنَ مَرْيَمَ البَيِّنَاتِ وَ أيَّدْناهُ بِرُوحِ القُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ البَيِّنات...). (بقره/253)

3ـ (وَ رَسُولاً إلى بَنى إسْرائيلَ أنّى قَدْ جِئْتُكُمْ بِ آيَة مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّى أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فيهِ فَيَكُونُ طيراً بِإذنِ اللّهِ وَ أُبْرِئُ الأكْمَهَ وَ الأبْرَصَ وَ أُحىِ المَوتى بِإذْنِ اللّهِ وَ أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرونَ فى بُيُوتِكُمْ إنَّ فى ذلِكَ لآيَةً لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ)(آل عمران/49).

4ـ (إذْ قالَ اللّهُ يا عيسى ابنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِى عَلَيْكَ وَ عَلى والِدَتِكَ إذْ أيَّدْتُكَ

صفحه 376

بِرُوحِ القُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فى المَهْدِ وَ كَهْلاً وَ إذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَ الحِكْمَةَ وَالتَّوراةَ وَالإنْجيلَ وَ إذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإذْنى فَتَنْفُخُ فيها فَتَكُونُ طَيْراً بَإذْنى وَ تُبْرِئ الأكْمَهَ وَ الأبْرَصَ بِإذْنى وَإذْ تُخْرِجُ المَوتى بِإذْنى وَإذْ كَفَفْتُ بَنى إسْرائيلَ عَنْكَ إذْ جِئْتَهُمْ بِالبَيِّناتِ فَقالَ الّذينَ كَفَروُا مِنْهُمْ إنْ هذا إلاّ سِحْرٌ مُبينٌ)(مائده/110).

5ـ (وَلَمّا جاءَ عيسَى بِالبَيِّناتِ قالَ قَدجِئْتُكُمْ بِالحِكْمَةِ وَ لأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الّذى تَخْتَلِفُونَ فيهِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطيعُونِ)(زخرف/63).

ترجمه آيات

1ـ به عيسى بن مريم دلايل روشن داديم واو را با روح القدس تأييد كرديم.

2ـ به عيسى بن مريم دلايل روشن داديم واو را با روح القدس تأييد كرديم. اگر خدا مى خواست پس از آمدن دلايل روشن (اختلاف نكرده) ويكديگر را نمى كشتند.

3ـ مسيح را به عنوان رسول به سوى بنى اسرائيل فرستاديم.(وقتى به سوى آنان آمد) گفت: من به سوى شما با آيت ومعجزه اى از جانب پروردگار شما آمده ام. من از گل شكل مرغى را مى آفرينم ودرآن مى دمم. او به اذن خدا، ناگاه پرنده مى شود. به اذن خدا،نابينايان ومبتلايان به بيمارى «برص» را شفا دهم وشما را از آنچه كه مى خوريد ويا در درون خانه هايتان ذخيره مى سازيد، آگاه مى سازم ودر اين كار براى شما نشانه اى است (از حقانيت من) اگر مؤمن مى باشيد.

4ـ به ياد آور زمانى را كه خدا به عيسى بن مريم گفت:نعمت مرا در حقّ خود ومادرت به ياد آور: آنگاه كه تو را با روح القدس يارى كرديم. با مردم در گهواره ودر بزرگسالى يكسان سخن مى گفتى. به ياد آر وقتى كه به تو كتاب وحكمت وتورات وانجيل آموختيم. به ياد آر موقعى كه از گل شكل پرنده اى به اذن من ساختى ودر آن دميدى وبه اذن من

صفحه 377

پرنده واقعى مى شد ونابينايان ومبتلايان به پيسى را به اذن من شفا مى دادى. به ياد آر هنگامى كه مردگان را از قبر بيرون مى آوردى (زنده مى كردى.) به ياد آر موقعى را كه بنى اسرائيل را از سوء قصد به جان تو، آنگاه كه به سوى آنان با بيّنات آمدى، باز داشتم، ودر نتيجه كافران آنان گفتند: اين نوع كارها (معجزات)جادويى آشكار است.

5ـ آنگاه كه عيسى با دلايل به سوى قوم خود آمد وگفت: من به سوى شما با شريعت وسخنان حكيمانه آمده ام تا براى شما برخى از چيزهايى را كه در باره آن اختلاف مى كنيد روشن سازم. از مخالفت خدا بپرهيزيد ومرا اطاعت كنيد.

تفسير آيات

حضرت مسيح مانند ديگر پيامبران ، مطابق شرايط زمان ـ داراى معجزات بود. معجزه جز اين نيست كه فردى دست به كار خارق العاده اى بزند كه متخصصان در مشابه آن فن، از مقابله با آن عاجز وناتوان گردند وعلم وقدرت ونيروى خود را كمتر از آن بدانند كه بتوانند همانند آن را بياورند. در چنين صورت تصديق اهل فن، كه عمل اين مدعى نبوّت كار خارج از توان بشرى است، براى ديگران حجت وبرهان قاطع است.ناگفته پيداست اهل فن در صورتى بر چنين مطلبى صحّه مى گذارند كه كار مدعى نبوت از سنخ كارهاى آنان باشد. يعنى در موضوعى كه آنها سرآمد روزگار در آن هستند، به مقابله وتحدّى برخيزد.در غير اين صورت، مورد تصديق اهل فن نخواهد بود. زيرا چه بسا آنان بگويند: ما دراين رشته اى كه تو دست به اعجاز زده اى اطّلاع كامل نداريم تا تصديق كنيم كه آيا كار تو ما فوق توان بشرى است يا در قلمرو توان بشرى مى باشد.

روى اين اصل معجزات پيامبران، مشابه فنون رايج آن زمان بوده است. البته اين اصل در صورتى حاكم است كه در ميان آن مردم، گروهى در رشته اى از فنون مهارت خاص داشته باشند، وگرنه معجزات پيامبران تحت شرايطى تابع درخواست

صفحه 378

خود مردم خواهد بود.

خلاصه اينكه هدف از درخواست معجزه، كسب آگاهى از پايه صدق ادعاى نبى مى باشد واين هدف در صورتى تحقق مى پذيرد كه مدّعى نبوت با تواناييهاى موجود در ميان آنان به تحدّى ومقابله برخيزد.

از اين جهت مى بينيم معجزات حضرت موسى با معجزات حضرت مسيح كاملاً متفاوت است. او با افكندن عصا ويد بيضاى خود مدعاى خويش را اثبات نمود. زيرا سرمايه هاى موجود در آن زمان سحر وجادوگرى بود. در اين صورت چاره اى جز اين نبود كه از اين طريق وارد شود وتفوق خود را بر آنان ثابت كند وروشن سازد كه عمل او فوق توان بشرى است. در حالى كه حضرت مسيح از طريق ديگرى كه مشابه فن رايج آن زمان بود معجزه داشت. فن رايج در آن زمان به خاطر تمدّن يونانى فن پزشكى بوده است.

آيات گذشته گاهى براى او به صورت مجمل،« بيّنات» را ثابت مى كند. اين واژه جمع «بيّنه»، به معنى چيزى است كه مدعا را روشن مى سازد; چنانكه فرمود: (...وآتَيْنا عِيسَى ابنَ مَرْيَمَ البَيِّناتِ). وگاهى به بيان نمونه هاى آن پرداخته است. در اين مورد آيات بر دو نوع است: برخى از زبان خود حضرت مسيح معجزات را ذكر مى كند وگاهى از جانب خداوند معجزات او بيان مى گردد. اينك معجزات وى:

1ـ از گل شكل پرنده اى مى ساخت ودر آن مى دميد و به اذن خدا پرنده واقعى مى شد. (أنّى أخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فيهِ فَيَكُونُ طيراً بِإذنِ اللّهِ). ونيز مى فرمايد: (وَ إذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَة الطَّيْرِ بِإذْنى فَتَنْفُخُ فيها فَتَكُونُ طَيْراً بَإذْنى).

2ـ نابينايان مادر زاد را شفا مى داد.

3ـ مبتلايان به بيمارى برص(پيسى) را بهبود مى بخشيد; چنانكه مى فرمايد:

( وَ أُبْرِئُ الأكْمَهَ وَ الأبْرَصَ). و ( وَ تُبْرِئ الأكْمَهَ وَ الأبْرَصَ بِإذْنى).

صفحه 379

4ـ مردگان را به اذن خدا زنده مى كرد:(وَ أُحْيِ المَوتى بِإذْنِ اللّهِ ...). و: (وَإذْ تُخْرِجُ المَوتى بِإذْنى).

5ـ از آنچه مى خوردند ويا درخانه هاى خود ذخيره مى كردند گزارش مى داد:

(وَ أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرونَ فى بُيُوتِكُم).

اينها يك رشته معجزات ودلايل نبوت او بود كه شايسته بود بنى اسرائيل با مشاهده آنها به او ايمان آورند. ولى اين امّت لجوج نسبت به آيين او كفر ورزيده وجز افراد انگشت شمارى به او ايمان نياوردند.

در پايان ياد آور مى شويم ظاهر آيات كه كارهاى خارق العاده را به خود مسيح نسبت مى دهد وخدا به او خطاب مى كند: تو مرده را زنده مى كردى، وبيماران را شفا مى دادى، ويا خود مسيح اين كارها را به خود نسبت داده و مى گويد: زنده مى كردم و شفا مى دادم، همگى مى توانند گواه بر اين باشند كه كارهاى خارق العاده، فعل خود پيامبران است هر چند در پرتو اذن وقدرت الهى، نه اينكه پيامبران محل ظهور اين نوع كارهاى خارق العاده مى باشند. واگر بخواهيم اين مطلب را به اصطلاح روز بيان كنيم، بايد بگوييم پيامبران نسبت به اين نوع افعال تماشاگر نبودند، بلكه نقشى در تحقّق آنها داشتند واين مطلب با آنچه در الهيات در باره نفوس قويّه گفته شده است، كاملاً تطبيق مى كند. يعنى نفس در تحصيل كمال به پايه اى مى رسد كه مى تواند در جهان آفرينشگرى داشته ومَثل أعلى براى خالقيت خدا گردد.

استاد بزرگوار مرحوم علاّمه طباطبايى به آيه (وَ ما كانَ لِرَسُول أنْ يَأتيَ بِ آيَة إلاّ بِإذْنِ اللّهِ)(غافر/78) براين مطلب استدلال مى كرد. زيرا آوردن معجزه را به خود پيامبر نسبت داده و مى گويد:(أنْ يأتِيَ بِ آيَة). كسانى كه در باب معرفت رجال الهى گامهاى استوارى ندارند، اين نوع انديشه ها را غلوّ تلقى مى كنند. در حالى كه اگر مقياس ظواهر قرآن باشد، هر نوع انديشه برخلاف اين ظواهر، دورى از قرآن

صفحه 380

است وما درا ين موضوع درگذشته سخن گفته ايم.(1)

***

5 تبليغ در ميان بنى اسرائيل

حضرت مسيح مانند ديگر پيامبران، در تبليغ آيين خود گفتگوهايى دارد كه آيات قرآن نقل كرده است. وامّت وى نيز در مقابل تبليغ او واكنش نشان داده بودند كه آيات، بيانگر آن مى باشد. آيات وارده در اين موضوع به قرار زير است:

آيات مورد بحث:

1ـ (وَ مِنَ الّذينَ قالُوا إنّا نَصارى أخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظّاً مِمّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأغْرَيْنا بَيْنَهُمُ العَداوَةَ وَ البَغْضاءَ إلى يَوْمِ القِيامَةِ وَ سَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ). (مائده/14)

2ـ (لُعِنَ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ بَنى إسْرائيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَ عيسَى ابنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ).

3ـ (كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنْكَر فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ماكانُوا يَفْعَلُونَ) (مائده/ 78ـ 79).

4ـ (... وإذْ كَفَفْتُ بَنى إسْرائيلَ عَنْكَ إذْ جِئْتَهُمْ بِالبَيِّناتِ فَقالَ الّذينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إنْ هذا إلاّ سِحْرٌ مُبينٌ). (مائده/110)

ترجمه آيات

1ـ گروهى از كسانى كه گفتند: ما نصرانى هستيم، پيمانهاى محكم از

1 . منشور جاويد، ج5، ص177.

صفحه 381

آنان گرفتيم، ولى بخش قابل ملاحظه اى از آنچه به آنان تذكر داديم، فراموش كردند. در نتيجه دشمنى وعداوت در ميان آنان تا روز قيامت افكنديم. به زودى خداوند آنان را از اعمال خويش آگاه مى سازد.

2ـ آنان كه از قوم بنى اسرائيل كافر شدند، مورد لعن ونفرين داود وعيسى بن مريم قرار گرفتند. اين به خاطر اين بود كه آنان با فرمان خدا مخالفت كرده وپيوسته به حدود الهى تجاوز كردند.

3ـ آنان هنگامى كه از كارهاى بدى كه انجام مى دادند، نهى مى شدند، اعتنا نمى كردند. چه كار بدى انجام مى دادند(چه روش ناپسندى داشتند.)

4ـ (اى مسيح!) به ياد آر هنگامى را كه بنى اسرائيل را از ايذا يا قتل تو باز داشتم. آنگاه كه به سوى آنان با دلايل روشن آمدى. كافران گفتند: اين جز جادوى آشكار چيزى نيست.

تفسير آيات

پيش از آنكه به تفسير آيات بپردازيم، توضيح كوتاهى در باره لفظ «نصارا» لازم است.

كلمه «نصارا» به پيروان حضرت مسيح گفته مى شود و سيزده بار در قرآن وارد شده است. واژه «نصارا»، كه جمع ومفرد آن نصرانى يا نصرى است، منسوب به «ناصره» يكى از نواحى فلسطين است كه گويا حضرت مسيح در آنجا متولّد شده است. لذا گاهى عيساى ناصرى وعيساى جليلى خوانده مى شد.(1)

از بررسى آيات قرآن استفاده مى شود كه شيوه تبليغ حضرت مسيح در قرآن كمتر بيان شده است وشايد علّت آن اين باشد كه حضرتش مردم را به صلح وسلم وتوجه به آخرت ورويگردانى از دنيا دعوت مى كرد وآنان را از جنگ ونزاع در باره متاع

1 . اعلام قرآن، ص611.

صفحه 382

دنيا باز مى داشت. وقتى آنان قسمت قابل ملاحظه اى از تذكرات مسيح را به دست فراموشى سپردند، نتيجه اين شد كه جنگ ونزاع در ميان آنان تا روز قيامت راه يافت واين پيامد تلخ، نتيجه انحراف از تعاليم الهى است.

در نخستين آيات به اين حقيقت اشاره شده است; آنجا كه مى فرمايد:(وَمِنَ الّذينَ قالُوا إنّا نَصارى أخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظّاً مِمّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأغْرَيْنا (1) بَيْنَهُمُ العَداوَةَ وَ البَغْضاءَ إلى يَوْمِ القِيامَةِ وَ سَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ).

اين آيه حاكى است كه خدا از آنان ميثاق وپيمان گرفته بود، ولى متعلَّق ميثاق در آيه ذكر نشده است. ممكن است متعلَّق آن استوارى در توحيد باشد، به گواه اينكه در آيه قبل «ميثاق گيرى» از بنى اسرائيل به وسيله موسى نيز بيان شده است; آنجا كه مى فرمايد:(وَلَقَدْ أخَذَ اللّهُ مِيثاقَ بَنى إسْرائيلَ) (مائده/12).

ممكن است متعلَّق ميثاق در هر دو آيه علاوه بر حفظ توحيد، ايمان به پيامبران وفرمانبردارى از آنان در همه زمينه ها باشد. به گواه اينكه در همان آيه مربوط به بنى اسرائيل، مسأله اقامه نماز واداى زكات وايمان به پيامبران ويارى دادن به آنان را مطرح نموده و مى فرمايد:

(قالَ اللّهُ إنِّى مَعَكُمْ لَئِنْ أقَمْتُمُ الصّلاةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلى وَعزَّرْتُمُوهُمْ وَ أقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرضاً حَسَناً لأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ) (مائده/12). «خدا به بنى اسرائيل گفت: من با شما هستم اگر نماز را بر پاى داشته،زكات بپردازيدوبه پيامبران من ايمان آورده آنان را يارى دهيد وبه خدا قرض نيكو دهيد. در اين صورت من لغزشهاى شما را مى بخشم».

در هر حال امّت بنى اسرائيل ـ چه در عصر حضرت موسى وچه در زمان

1 . اغراء به معناى تشويق وترغيب ووادار كردن كسى به كار ناپسند است واغراى الهى در اين آيه نتيجه اعمال آنهاست،يعنى كارهاى ناشايست آنان منتهى به جنگ طلبى گرديد، نه اينكه خدا آنان را به چنين كارى تشويق كرد.

صفحه 383

حضرت مسيح ـ پيمان شكنى كرده و ميثقاق الهى را ناديده گرفتند. وآيه مورد بحث و قبل آن حاكى از پيمان شكنى هاى آنان است.

آيه ياد شده حاكى از آن است كه يهود ونصارا دست از آيين خود بر نخواهند داشت وتا روز قيامت بر آيين خود باقى خواهند بود وروشن مى سازد كه انقلاب حضرت مهدى ـ عجل اللّه تعالى فرجه الشريف ـ به معنى محو اين مذاهب نيست، بلكه اين گروه ناچارند در ظلّ قدرت مهدوى به همان شرايط لازم در مورد اهل ذمّه عمل كنند.

همچنان كه آيه حاكى از وجود عداوت ودشمنى در ميان نصارا تا روز قيامت است. تاريخ مسيحيت ونبردهاى فرقه اى در ميان آنان گواه روشنى بر درستى اين مطلب است ودو جنگ جهانى، كه منجر به كشته شدن ميليونها انسان گرديد، گواه ديگرى بر آن مى باشد واگر هم اين گروه روزى دست به اتحاد بزنند، حلقه مشترك ميان آنان نژاد وجغرافياست، نه مذهب. وچيزى نمى گذرد كه اين وحدت فرو مى پاشد.

در سايه زشتكاريهاى بنى اسرائيل، اين گروه پيوسته از طرف پيامبران مورد لعن ونفرين قرار گرفته اند. آيه كريمه از لعن داود ومسيح ياد كرده ومتذكر مى شود كه آنان به قدرى به زشتى خو كرده بودند كه هر موقع افراد صالح آنان را از زشتى بازمى داشتند هيچ اعتنايى نمى كردند; آنجا كه مى فرمايد: (لُعِنَ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ بَنى إسْرائيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَ عيسَى ابنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ*كانُوا لايَتَناهَوْنَ عَنْ مُنْكَر فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ماكانُوا يَفْعَلُونَ).

سرانجام قرآن از پايه لجاجت وعناد آنان خبر مى دهد كه تصميم گرفتند پيامبر الهى، يعنى حضرت مسيح را مورد آزار قرار دهند ويا نقشه قتل او را بكشند وبه اين اكتفا نكردند، بلكه دلايل ومعجزات او را سحر آشكار خواندند; چنانكه مى فرمايد:

(... وإذْ كَفَفْتُ بَنى إسْرائيلَ عَنْكَ إذْ جِئْتَهُمْ بِالبَيِّناتِ فَقالَ الّذينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ

صفحه 384

إنْ هذا إلاّ سِحْرٌ مُبينٌ).

از مجموع اين آيات استفاده مى شود كه عكس العمل بنى اسرائيل در برابر حضرت مسيح (عليه السلام) جنبه منفى داشته است.

الف: ميثاقهاى الهى با مسيح را ناديده گرفتند.

ب: به گناه وزشتى آنچنان خو كرده بودند كه تبليغ ديگران در آنان اثر نمى بخشيد.

ج: در صدد ايذاى مسيح ويا قتل او بر آمدند.

د: نتيجه اين مخالفتها اين شد كه مورد لعن مسيح (عليه السلام) قرار گرفته وزندگى آنان به جاى صلح وصفا، دستخوش جنگ وعداوت گرديد.

***

6 عيسى (عليه السلام) وحواريون ونزول مائده

قرآن مجيد گروهى را به عنوان حوارى حضرت مسيح مطرح كرده و در باره آنها آياتى فرود آمده است كه خود موضوع مستقلى در آيات مربوط به حضرت مسيح است. اينك مجموع آيات اين بخش را ياد آور شده وبه ترجمه وشرح آنها مى پردازيم:

آيات مورد بحث

1ـ (فَلَمّا أحَسَّ عيسى مِنْهُمُ الكُفْرَ قالَ مَنْ أنْصارى إلَى اللّهِ قالَ الحَواريُّونَ نَحْنُ أنْصارُ اللّهِ آمَنّا بِاللّهِ وَاشْهَدْ بِأنّا مُسْلِمُونَ).

2ـ ( رَبَّنا آمَنَّا بِما أنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ)(آل عمران/

صفحه 385

52ـ53).

3ـ (وإذْ أوْحَيْتُ إلَى الحَوارِيّينَ أنْ آمِنُوا بى وَ بِرَسُولى قالُوا آمَنّا وَ اشْهَدْ بِأنَّنا مُسْلِمُونَ).

4ـ (إذْ قالَ الحَوارِيُّونَ يا عيسَى ابنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطيعُ رَبُّكَ أنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللّهَ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ).

5ـ (قالُوا نُريدُ أنْ نَأكُلَ مِنْها وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَ نَعْلَمَ أنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَ نَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشّاهِدينَ).

6ـ (قالَ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ اللّهُمَّ رَبَّنا أنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عيداً لأوّلِنا وَ آخِرِنا وَ آيَةً مِنْكَ وَ ارْزُقْنا وَ أنْتَ خَيْرُ الرّازِقينَ).

7ـ (قالَ اللّهُ إنّى مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإنّى أُعَذِّبُهُ عَذاباً لاأُعَذِّبُهُ أحَداً مِنَ العالَمينَ)(مائده/ 111ـ115).

8ـ (يا أيُّهَا الّذينَ آمَنُوا كُونُوا أنْصارَ اللّهِ كَما قالَ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ لِلْحَواريينَ مَنْ أنْصارى إلَى اللّهِ قالَ الحَوارِيُّونَ نَحْنُ أنْصارُ اللّهِ فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنى إسْرائيلَ وَ كَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأيَّدْنَا الّذينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأصْبَحُوا ظاهِرينَ)(صف/14).

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه عيسى از بنى اسرائيل احساس كفر ونپذيرفتن رسالت وى را كرد، گفت: ياران من از شما در راه خدا چه كسانى هستند. گروهى از آنان به نام حواريون گفتند: ما ياران خداييم، به خدا ايمان آورديم. تو نيز گواه باش كه ما مسلمانيم(تسليم اوامر خدا هستيم.)

2ـ پروردگارا !ما به آنچه فرو فرستادى ايمان آورديم واز رسولت پيروى كرديم. ما را از جمله شاهدان قرار بده.

3ـ به ياد آر هنگامى كه به حواريون الهام كرديم كه به من وبه رسول من

صفحه 386

ايمان بياوريد، گفتند: ايمان آورديم وشاهد باش كه ما از تسليم شدگانيم.

4ـ حواريون به عيسى بن مريم گفتند: آيا پروردگار تو مى تواند از آسمان براى ما غذايى فرو فرستد؟ حضرت مسيح گفت: اگر مؤمن هستيد از مخالفت خدا بپرهيزيد.

5ـ حواريون در پاسخ گفتند: مى خواهيم از آن غذا بخوريم وقلب ما مطمئن گردد وبدانيم كه تو به ما راست گفتى وبر آن از شاهدان باشيم.

6ـ عيسى بن مريم از خدا درخواست كرد وگفت: خدايا! پروردگارا! مائده اى از آسمان فرو فرست تا براى آغاز وپايان ما عيد باشد وآن نشانه اى از تو باشد. ما را روزى بده كه تو بهترين روزى دهنده اى.

7ـ خدا گفت: من مائده را براى شما مى فرستم. هر كدام از شما بعداً(به دين من كفر ورزيد) او را آنچنان عذاب مى كنم كه احدى از جهانيان را به آن شكل عذاب نمى كنم.

8ـاى افراد با ايمان! ياران خدا باشيد، آنچنان كه عيسى بن مريم به حواريون گفت: ياران من در راه خدا چه كسانى هستند؟ حواريون گفتند: ما ياران خداييم. گروهى از بنى اسرائيل ايمان آوردند وگروهى كفر ورزيدند. من افراد باايمان را بر دشمنان آنان يارى دادم وبر دشمنان خود غالب گشتند.

تفسير آيات

پيش از آنكه به تفسير آيات بپردازيم، برخى از لغات آن را توضيح مى دهيم:

1ـ حواريون: جمع «حوارىّ»، منسوب به حور، به معنى شدّت سفيدى است، ولى در اثر تطور لغت در مورد ياران خصوصى انسان به كار مى رود ودر قرآن جز بر ياران حضرت مسيح بر كسى اطلاق نشده است، حال كيفيت اين تطور چگونه بوده است؟ طريحى در مجمع البحرين در باره حواريّون تحقيقى دارد كه

صفحه 387

مراجعه شود(1).

2ـ مائده: در لغت به معنى ظرف غذا است(خوان) وگاهى به خود غذا نيز گفته مى شود.

در آيات ياد شده، محور بحث دو چيز بيش نيست:

1ـ حضرت مسيح پس از آنكه با دلايل وبيّنات به سوى قوم خود آمد واحساس كرد كه آنها از در عناد وارد مى شوند، خواست گروه مؤمن، هر چند اندك باشند، از گروه معاند جدا شوند. از اين جهت رو به آنان كرد و گفت: ياران من در راه خدا كيست؟ وانصار من آمادگى خود را براى پيروى از آيين او اعلام بنمايند.

2ـ گويا در يكى از سفرهاى تبليغى كه حواريون همراه مسيح بودند، غذاى كافى نبود. آنان از مسيح درخواست مائده آسمانى كردند ومائده نيز فرود آمد. روى اين دومحور آيات ياد شده را تفسير مى كنيم:

1ـ جدا سازى مؤمنان از كافران

حضرت مسيح تبليغ لازم را براى هدايت بنى اسرائيل انجام داد وموقعيت خود را در اين مورد اعلان كرد، ولى از بسيارى از آنان عناد وانكار احساس كرد. او خواست مؤمنان واقعى را از كافران جدا سازد. در اين موقع حواريون اعلان متابعت كردند، نه تنها اعلان پيروى كردند، بلكه از عيسى خواستند كه بر ايمان آنان گواهى دهد. چنانكه مى فرمايد:

(فَلَمّا أحَسَّ عيسى مِنْهُمُ الكُفْرَ قالَ مَنْ أنْصارى إلَى اللّهِ قالَ الحَواريُّونَ نَحْنُ أنْصارُ اللّهِ آمَنّا بِاللّهِ وَاشْهَدْ بِأنّا مُسْلِمُونَ* رَبَّنّا آمَنّا بِما أنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ).

ذيل آيه ( فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ) به اين معنى است كه خدايا ما از گروهى

1 . طريحى مجمع البيان: ماده حور.

صفحه 388

هستيم كه گواهى مى دهيم كه حضرت مسيح وظيفه خود را در امر تبليغ انجام داد. بنابراين حواريون جز شاهدان بر تبليغ مسيح مى باشند.

در آيه ديگر مى خوانيم كه خدا روز قيامت از امّت رسولان نيز سؤال مى كند كه آيا پيامبران آنان به وظيفه تبليغ عمل كرده اند يا نه؟ (فَلَنَسْأَلَنَّ الّذينَ أُرْسِلَ إلَيْهِمْ وَلَنَسْألَنَّ المُرْسَلينَ) (اعراف/6). طبعاً گروه مؤمن پاسخ مثبت خواهند گفت وشهادت بر تبليغ خواهند داد. حواريون از همين گروهند كه بر تبليغ مسيح شهادت داده واز عيسى مى خواهند كه آنان را از شاهدان بداند.

از برخى از آيات ياد شده استفاده مى شود كه هنگام درخواست حضرت مسيح ـ كه افراد با ايمان از كافران جدا شوند ـ به قلب آنان افكند كه ايمان خود را آشكار سازند وبه صورت آشكار ايمان خود را به حضرت مسيح وآيين وتبليغ او گواهى دهند; چنانكه مى فرمايد: (وإذْ أوْحَيْتُ إلَى الحَوارِيّينَ أنْ آمِنُوا بى وَ بِرَسُولى قالُوا آمَنّا وَ اشْهَدْ بِأنَّنا مُسْلِمُونَ).

ودر واقع اين آيه منطبق باآيه پيشين است كه گفتند:( فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ). در حقيقت درخواست ايمان مربوط به آغاز زندگى آنان نيست، بلكه مربوط به پس از درخواست حضرت مسيح است كه مؤمنان از كافران جدا شوند وايمان خود را اظهار نمايند.

در آيه ديگر نيز درخواست مسيح تكرار شده وخداوند به پيامبر ياد آور مى شود كه او نيز مانند مسيح به مؤمنان بگويد: ياران من در راه خدا چه كسانى هستند؟ آنجا كه مى فرمايد:(يا أيُّهَا الّذينَ آمَنُوا كُونُوا أنْصارَ اللّهِ كَما قالَ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ لِلْحَواريينَ مَنْ أنْصارى إلَى اللّهِ قالَ الحَوارِيُّونَ نَحْنُ أنْصارُ اللّه).(1)

1 . در تبيين تشبيه آيه لازم است ياد آور شويم كه گاهى گفته مى شود: ملاك تشبيه ميان امر به ياران خدا بودن، به استفهام از بنى اسرائيل كه چه كسى از ياران من است، چيست؟ وچگونه فرمان به ناصر بودن را به سؤال مسيح از حواريين كه ياران من كيست تشبيه مى كند،در حالى c d كـه تشبيه بايد به صورت تشبيه امر به امر باشد.يعنى انصار خدا باشيد، چنان كه مسيح به آنان گفت: انصار خدا باشيد. يا تشبيه استفهام به استفهام. در حالى كه در آيه، مشبه امر ومشبه به استفهام است.
راه حل آن اين است كه بگوييم مشبه به محذوف است ودر حقيقت تشبيه امر به امر است. يعنى اى افراد با ايمان انصار خدا باشيد، همچنان كه مسيح به حواريين گفت: انصار خدا باشيد. جمله (مَنْ أنْصارى إلَى اللّه) گواه بر اين حذف است.

صفحه 389

در اين آيه خطاب به حواريون است، ولى نتيجه آن همه بنى اسرائيل را شامل است. به دليل اينكه در ذيل آيه علاوه بر بيان وضع حواريون، وضع عموم بنى اسرائيل را روشن مى سازد وآنان را به دو گروه مؤمن وكافر تقسيم مى كند واين گواه بر اين است كه نتيجه خطاب، اختصاص به حواريون نداشته است.

امّا اينكه چرا خطاب را متوجّه حواريون نموده است، شايد به خاطر اين بود كه آنان شايستگى بيشتر براى مخاطب شدن داشتند وحضرت مسيح مى دانست كه آنان به پرسش او پاسخ مثبت خواهند گفت. گذشته از اين موقعيت ممتاز آنان موجب اين بود كه تصميم گيرى آنان براى ديگران الهام بخش باشد.

2ـ درخواست مائده آسمانى

حواريون نسبت به حضرت مسيح عقيده راسخى داشتند، ولى براى بالا بردن درجه ايمان خود از او درخواست كردند كه از خدا بخواهد براى آنان خوانى از غذا از آسمان فرود آورد. اين معجزه خواهى به آن معنا نيست كه در نبوت مسيح شك وترديد داشتند، بلكه به خاطر كسب يقين بيشتر وتحصيل بالاترين مراتب ايمان بود زيرا انسان هر چه هم به مطلبى مؤمن باشد، باز مايل است آن را در قالب حس ببيند.

ابراهيم خليل ايمان راسخ به معاد وامكان احياى مردگان داشت، مع الوصف از خدا خواست كه اين منظره را مشاهده كند. وقتى خدا به وى گفت:آيا به احياى مردگان ايمان ندارى؟ او در پاسخ گفت:چرا ولى اطمينان بيشترى مى خواهم:

صفحه 390

(وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبى). (1)

درخواست حواريون نيز از همين مقوله بود. ودر كلمات آنان جمله: (وَيَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا) وارد شده است ; چنانكه مى فرمايد:(إذْ قالَ الحَوارِيُّونَ يا عيسَى ابنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطيعُ رَبُّكَ أنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللّهَ إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ).

در گذشته اين نوع جمله شرطيه ( إنْ كُنْتُمْ مُؤمِنينَ) را تفسير كرديم وياد آور شديم كه هدف از آوردن آن ارشاد به تحكيم ايمان است. ومفاد آن اين است كه ايمان آورند واز عذاب خدا بپرهيزيد. از آنجا كه پاسخ حضرت مسيح حاكى از نوعى دو دلى حواريون بود، آنان در صدد توضيح درخواست خود بر آمده وهدف از درخواست مائده را در امور زير ياد آور شدند:

1ـ گويا در نقطه دور دست از محيط زندگى بودند ودر اثناى سفر نياز به غذا داشتند ومى خواستند سدّ جوع كنند; چنانكه گفتند:(نُريدُ أنْ نَأكُلَ مِنْها).

2ـ كسب ايمان بيشتر واطمينان قلبى فزونتر:(وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا).

3ـ آگاهى دقيق از اينكه عيسى پيامبر الهى است وآنچه مى گويد از جانب خدا مى گويد:(وَ نَعْلَمَ أنْ قَدْ صَدَقْتَنا).

4ـ ما با مشاهده اين معجزه از افرادى خواهيم بود كه بر نبوت وتبليغ رسالت ومعجزه تو شهادت خواهند داد.

آنان با اينكه معجزات بسيارى از مسيح ديده بودند، اين معجزه داراى خصوصيتى بود. از اين جهت شهادت را در چنين مرحله ياد آور مى شوند.

از آيه بعدى استفاده مى شود كه آنان مائده آسمانى را از طريق دعاى حضرت مسيح مى خواستند تا خود دليلى مستقل بر نبوت ورسالت او باشد واو نيز از اين

1 . بقره/260.

صفحه 391

درخواست، همين را فهميد. لذا رو به درگاه الهى كرد وگفت:پروردگارا! براى ما خوانى از طعام از آسمان فرو فرست تا علاوه بر اين غايات چهارگانه، دو نتيجه ديگر نيز داشته باشد:

الف: اين روز براى حاضران وآيندگان روز مبارك وعيد باشد. يعنى امّت من در آينده چنين روزى را عيد بگيرند.

ب: نشانه اى از تو باشد تا از اين طريق قلوب به توحيد تو ونبوت من جذب گردند.

سرانجام به يكى از صفات جمال الهى(خير الرازقين) متوسل شده واين درخواست رامطرح مى كند:(قالَ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ اللّهُمَّ رَبَّنا أنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عيداً لأوّلِنا وَ آخِرنا وَ آيَةً مِنْكَ وَ ارْزُقْنا وَ أنْتَ خَيْرُ الرّازِقينَ).

اين دعا در ميان دعاهاى قرآن از تركيب خاصّى بر خوردار است. زيرا دعاهاى ديگر با لفظ «ربّنا» آغاز مى شوند ولى اين دعا با كلمه (اللّهُمَّ رَبَّنا) شروع شده است. تو گويى مى خواهد رحمت بيشتر خدا را جلب كند. وشايد علّت آن اين بوده كه شاگردان مسيح قبلاً معجزات باهر وروشن او را ديده بودند. در چنين شرايط درخواست معجزه شايد مناسب با مقام ايمان واخلاص نبوده وپيامدهاى ناگوارى داشته باشد. در اين موقع او ناچار است با احتياط كامل با آوردن كلماتى كه بيشتر رحمت حق را جلب مى كند، درخواست خود را مطرح كند.

از آيه نكته ديگرى نيز استفاده مى شود وآن اينكه اگر در شرايطى رحمت عظيمى شامل حال امّتى بشود، مى توان آن روز را عيد رسمى اتخاذ كرد; همچنان كه حضرت مسيح روز نزول مائده را براى امّت خود روز عيد معرفى كرد تا حاضران وآيندگان در هر سال آن روز را عيد بگيرند.

بنابراين روز ولادت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) يا بعثت او يا هر روزى كه در آن مائده معنوى عظيمى به سوى امّت فرود آمده باشد، مى تواند روز عيد باشد. زيرا ثمرات

صفحه 392

حوادث اين دو روز به مراتب بالاتر از نزول مائده آسمانى براى حواريون بود.

همان طور كه ياد آور شديم، انسان در درخواست هر موضوعى بايد خدا را به نام خاص ومتناسب آن موضوع بخواند. در اينجا بهترين اسم وصفت (خَيْرُ الرّازِقينَ) است نه «أرْحَمُ الرّاحِمينَ» و«جبّار» و«منتقم» ومانند آن. بالأخص كه عارفان مى گويند هر اسمى براى خود تجلّى ويژه اى دارد ورابطه تجلّى با آن اسم رابطه خاصى است.

دعاى حضرت مسيح به هدف استجابت رسيد وخدا وعده نزول مائده داد. امّا يك نكته باريكتر از مو را يادآور شد وآن اينكه پس از مشاهده اين نوع از معجزه ها اگر كسى به آيين تو كفر ورزد، به شديدترين عذاب محكوم مى شود; عذابى كه در جهان بى سابقه است. زيرا كفر پس از مشاهده اين همه دلايل روشن نشانه پليدى طينت وخبث باطن وسقوط اوست; چنان كه مى فرمايد:

(قالَ اللّهُ إنّى مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإنّى أُعَذِّبُهُ عَذاباً لاأُعَذِّبُهُ أحَداً مِنَ العالَمينَ).

مفسران در نزول مائده اختلاف كرده اند كه آيا مائده نازل شد يا اينكه حواريون پس از شنيدن گفتار خدا از درخواست خود منصرف شدند؟ ظاهر آيه حاكى از نزول آن است; آنجا كه مى فرمايد:(إنّى مُنَزِّلُها عَلَيْكُم).

ملاحظه اين آيه با آيه قبل گواهى مى دهد كه انزال با تنزيل معنى واحدى دارند، نه اينكه انزال در مورد نزول دفعى، وتنزيل در مورد امر تدريجى به كار مى رود.زيرا حضرت مسيح درخواست خود را با جمله ( أَنْزِلْ عَلَيْنا ) آغاز كرد، وخدا آن را با (مُنَزِّلُها)پاسخ داد.

در هر حال ضمير در (أُعَذِّبُهُ) به اصطلاح منصوب به نزع خافض است وحرف جر محذوف است ومقصود اين است كه«لاأُعذبُ بهِ» و مرجع ضمير عذاب است كه مقصود از آن اسم مصدر است; يعنى كسى را مانند اين عذاب، كيفر

صفحه 393

نمى دهم.

تا اينجا تجزيه وتحليل آيات به پايان رسيد. اينك نكاتى را ياد آور مى شويم:

1ـ اسامى حواريون

حواريون مسيح شاگردان خاص آن حضرت بودند كه به وى ايمان راسخ داشته وپس از غيبت مسيح آيين او را در جهان نشر دادند. اسامى آنان به قرار زير است:

1ـ شمعون پطرس،2ـ اندرياس،(برادر شمعون) 3ـ يعقوب، 4ـيوحنا (برادر يعقوب) 5 ـ فيـلسيبوس،6ـ بـرتـونما، 7ـ لـوقا، 8 ـ متى،(كه گاهى به او لاوى مى گويند) 9ـ شمعون غيور، 10ـ ليبوس(يهودا)، 11ـ يعقوب صغير، 12ـ يهودا اسخريوطى.(1)

2ـ چهره حواريون در قرآن

چهره حواريون در قرآن كاملاً الهى است. اصولاً قرآن در سوره صف سرگذشت حواريون را براى اين مطرح مى كند كه در ميان ياران پيامبر جنب وجوشى ايجاد كند وآنان را الگو قرار دهند. چه چهره اى بالاتر از اينكه ياد آور مى شود بر آنان وحى كرديم:(وإذْ أوْحَيْتُ إلَى الحَوارِيّينَ أنْ آمِنُوا بى وَ بِرَسُولي...) (مائده/ 111). مسلّماً اين وحى به وسيله فرشته نبوده، بلكه به وسيله الهام در قلب وروح آنان بوده است وتا در انسان طهارت نفسانى وروح پاك نباشد، تجليگاه معرفتهاى الهى نخواهد بود.ملاحظه آيات ديگر نيز بر عظمت مقام آنان گواهى مى دهد.

ولى به هنگام مراجعه به كتب عهدين يك نوع تناقض واختلاف در اين مورد به چشم مى خورد. جمله هاى كوتاهى كه مؤلف قاموس كتاب مقدس گرد آورده،

1 . انجيل متى،باب 10،چاپ لندن،1837،زير نظر بيبل سوسيتى كرت سيم، وقاموس كتاب مقدس، ص414،ماده رسول.

صفحه 394

حاكى از عظمت مقام آنان است، ليكن از جمله ها وسرگذشتهايى كه در عهد جديد آمده است خلاف آن استفاده مى شود. اينك هر دو فراز را در اينجا نقل مى كنيم.

ديدگاه كتاب مقدس در باره حواريون

مؤلف كتاب مقدس، فرازهاى مختلفى را در باره شخصيت آن نقل كرده است كه از نظر خوانندگان گرامى مى گذرانيم:

حواريون شاگردان مخصوص حضرت مسيح هستند كه بر جلال او شاهد مى باشند وآنها را درنهايت اقتدار برگزيده وبا روح خود مملو ساخت. تعاليم وخدمات مخصوص خود را به آنها سپرد. بديهى است كه منصب حواريون مسيح به انقضاى حيات خودشان منتهى شده وبه نمايندگان آنها داده نمى شد.

آنان اشخاص عامى وامّى بودند كه از ميان مردم منتخب گشته، بعد از دعوت واعطاى دستور العمل كامل، آقاى مقدس والهى خود را متابعت همى نمودند وهمواره از مشاهده اعمال وافعال او از روح مقدس او شرمسار گشته، متدرجاً حقايق وتعاليم انجيل را درك مى نمودند وپس از قيام خود، آنها را به تمام دنيا مأمور فرمود كه اهل جهان را موعظه واندرز نمايند وايشان را بر اظهار معجزات وخوارق وغيره قدرت بخشيد.

بديهى است كه حواريون در اقتدار واظهار معجزات وخوارق عادات وغيره مساوى بودند وهيچ يك را برترى بر ديگرى نبود وهرگز ايشان مدعى اين معنى نبودند، لكن هيچ يك از ايشان همچو پولس مقتدر وتوانا وكار پرداز نبود.

حواريون به طور تدريج در فهم وادراك رسالت مسيح ترقى نمودند تا موقع افاضه روح بر تمام ايشان.

در كتاب اعمال حواريون وضع انكار لذات وزحمات اين دوازده تن، كه شباهت به مسيح داشتند وافعال ايشان كه بر طبق اراده حضرت اقدس الهى بود

صفحه 395

ومحض محبتى كه به خداوند ايشان داشتند، به طور تفصيل مذكور است وخودشان را تماماً با غيرت ومحبتى كه بر حسب ميل ورضاى مسيح بود وقف اين كار كرده وهمواره ما را تعليم مى دهند.(1)

چهره ديگر حواريون در عهد جديد

اين فرازها حاكى از صداقت ونزاهت حواريون است، ولى در برابر آنها فرازهايى در عهد جديد وجود دارد كه درست نقطه مقابل آن همه ثنا وتوصيف مى باشد وانسان نمى داند كدام يك از اينها را باور كند. مثلاً انجيل متى كه حواريون را صاحبان كرامت وشفا دهندگان بيماران معرفى مى كند، در جاى ديگر در باره يهوداى اسخريوطى مى گويد: وى دين خود را به دنيا فروخت. ومسيح را در مقابل سى درهم به يهود تسليم نمود وسرانجام پشيمان شد وخود را خفه نمود وبا اين كيفيت درگذشت. اينك عين عبارت انجيل متى را ملاحظه نماييد:

«چون صبح گرديد جميع رؤساى كهنه ومشايخ آن قوم در باره عيسى مشورت كردند كه او را به قتل برسانند. پس او را بسته بيرون كشيدند وبه پنطيوس پيلاطس حاكم تسليم نمودند. وچون «يهودا »سى پاره نقره را به رئيس كهنه ومشايخ رد نمود وگفت: خطا كرده ام زيرا كه خون بى گناهى را تسليم نموده ام، گفتند كه ما را چه كار است، خود دانى. پس از آن پاره هاى نقره را در هيكل افكند، برگشت وخود را خفه نمود». (2)

1 . قاموس كتاب مقدس، ص414، 415. اين فرازها را از انجليهاى :متى، لوقا، يوحنا وساير كتب عهد جديد، مانند كتاب اعمال رسولان، كتاب اوّل قرنتيان وكتاب اوّل تسالونيكيان، با ذكر خصوصيات كتاب وفصل وشماره جمله ها، نقل كرده است چون اين كتاب مورد اعتماد كليساهاى جهان است، ديگر لزومى ندارد مدرك هر يك از اين فرازها را از كتابهاى ياد شده تعيين نماييم.
2 . انجيل متى، باب 27، جمله هاى 5ـ1 چاپ گذشته.

صفحه 396

حوارى دزد

اين حوارى نه تنها در طول عمر فقط چنين دسته گلى به آب داده وعيساى بى گناه را تسليم دستگاه دژخيمان يهود نموده است، گويا سابقه وپيشينه درستى نيز نداشته وگاهى دست به دزدى مى زده است. انجيل يوحنا در باره وى چنين مى نويسد:

«شش روز قبل از عيد فُصْح، عيسى به بيت «عنيه» به مكان «لفا در مروه» كه از ميان مردگان او را برخيزانيده بود، آمد. در آنجا براى او طعام آماده كردند و«مرثا» خدمت مى كرد و«لعاذر» يكى از همنشينان بود. مريم رطل عطر سنبل خاصى گران قيمت را گرفته، به پاهاى عيسى ماليد وپايهاى او را به مويهاى خود خشك كرد وخانه به بوى آن عطر پر شد. آنگاه يكى از شاگردانش، يعنى يهوداى اسخريوطى پسر شمعون كه بعد به او خيانت كرد، گفت كه اين عطر چرا به سيصد دينار فروخته نشد كه به فقيران داده شود وگفتن او اين را نه از آنجا بود كه براى فقيران مى انديشيد. بلكه از اين سبب بود كه دزد بود وكيسه مى داشت وآنچه را كه در آن مى افتاد مى برد».(1)

گرفتارى مسيح وخواب شيرين حواريون

مسيح در شب گرفتارى خود به آنان دستور داد كه بيدار بمانند، ولى آنان برخلاف دستور وى در خواب شيرين فرو رفتند. حتى مسيح مقدارى نماز خواند وپيش آنان آمد. همه را در خواب ديد وبه پطرس گفت كه نمى توانستيد يك ساعت بامن بيدار باشيد ودعا كنيد. بار ديگر رفت مشغول نماز شد وبرگشت. دوباره همه را در خواب ديد. سپس در مرتبه سوّم برگشت وبه حواريون گفت:حالا بخوابيد

1 . انجيل يوحنا، باب 12، جمله هاى 6ـ1 .

صفحه 397

واستراحت كنيد.(1)

نه تنها در شب گرفتارى عيسى به خواب رفتند، بلكه در لحظه گرفتارى وى او را رها نمودند وفرار كردند.(2)

اكنون ما كدام از اين دو ترسيم را بپذيريم: ترسيمى كه آنان را در آستانه پيامبران قرار داده وصاحبان كرامت وخارق عادت معرفى مى كند، يا ترسيم ديگرى كه حاكى از جبن وزبونى وضعف ايمان آنان مى باشد; تا آنجا كه كارهايى انجام مى دهند كه هرگز يك مؤمن عادى حاضر به انجام آن نمى گرد. و پيشواى خود را در برابر سى درهم به دژخيمان يهود مى فروشند ودر موقع گرفتارى مسيح به خواب مى روند ويا پا به فرا رمى گذارند. گويا عيسايى نبوده و نيامده است.

تبرّى جستن پيشواى مسيحيان از مسيح

پطرس، رئيس حواريون وخليفه عيسى در اينكه مانند ديگران در شب گرفتارى خوابيد وپس از گرفتارى پا به فرار گذارد، جاى گفتگو نيست. ولى سپس اندك شهامتى از خود نشان داد ودورا دور از عقب سر وى به منزل رئيس كهنه رفت وداخل گشت ونزد ملازمان براى ملاحظه انجام كار نشست. تا آنجا كه پطرس در ايوان بيرون نشسته بود وكنيزكى نزد وى آمد وگفت: كه تو نيز با عيساى جليل بودى. او در حضور همه انكار نمود وگفت:نمى دانم كه چه مى گويى؟ سپس كنيزك ديگرى او را ديد وبه او گفت: اين مرد هم با عيساى ناصرى بوده. پطرس سوگند خورد كه آن مرد را نمى شناسم وپس از مقدارى از كسانى كه ايستاده بودند، پيش پطرس آمدند وگفتند كه تو هم از آنها مى باشى. زيرا لهجه تو، مر تو را آشكار مى سازد. در اين موقع شروع به لعن وقسم خوردن نمود كه هرگز مسيح را نمى شناسم. در اين

1 . تلخيص از انجيل متى ،باب 27، جمله هاى 46ـ 36.
2 . انجيل متى، باب 27، جمله 57.

صفحه 398

موقع خروسى بانگ زد، آنگاه پطرس سخن عيسى را كه به وى گفته بود كه سه مرتبه مرا پيش از بانگ خروس انكار خواهى كرد، به ياد آورد وبيرون شد وزارزار گريست.(1)

پطرس، شيطان است

هنگامى كه عيسى از سرنوشت خود به شاگردانش خبر مى داد، آنگاه پطرس او را گرفت. در آغاز ملامت نمود وگفت: خداوندا! از تو دور باد، اين بر تو واقع نخواهد گشت. مسيح در جواب وى گفت: شيطان! دور شو كه موجب صدمه من هستى. زيرا انديشه تو از الهيات نيست، بلكه از افسانيات است.(2)

اينها نمونه هايى از داوريهاى ضد ونقيض عهد جديد است كه منعكس ساختيم. با اين وصف چگونه مى تواند اين نوشته راهنماى ملل جهان وچراغى فرا راه مردم آن باشد.

در اينجا عظمت قرآن واصالت آن براى اهل تحقيق روشن وهويدا مى گردد ونيز روشن مى شود كه كتاب آسمانى دست نخورده جز قرآن نيست.

احاديث اسلامى در باره حواريون نيز يكنواخت است. همگى حاكى از عظمت وجانبازى آنان مى باشد ومحدّث معروف شيعه روايات مربوط به آنان را در بحار الانوار گرد آورده است(3).

حقيقت مائده چه بود؟

حقيقت مائده در قرآن وارد نشده است، ولى در روايات به صورتهاى مختلف بيان شده است. در هر حال از ظواهر آيات به دست مى آيد كه اين خوان با بركت از

1 . نقل از انجيل متى، باب26، جمله هاى 75ـ58.
2 . انجيل متى، باب 16، جمله هاى 27ـ23.
3 . كتاب بحار الأنوار، ج14، ص282ـ272.

صفحه 399

عالم غيب فرود آمد. نويسنده كتاب قصص الأنبياء ،عبد الوهاب نجّار، نظر ديگرى دارد وگويا در اين نظر تحت تأثير انجيل «متى» قرار گرفته وياد آور شده است كه خوراكى آنان در آن هنگام، پنج گرده نان ودو ماهى بود ومسلّماً اين مقدار از خوراك براى آنان كافى نبود. جريان را به حضرت مسيح گفتند. او نيز از خدا خواست كه به آن غذا بركت دهد. آنگاه نانها را شكست وبه هريك قطعه نانى داد، همگى خورند وسير شدند.(1)

مؤلف كتاب پس از نقل عبارت فوق مى گويد:«نزول مائده سماوى حقيقتى جز اين نداشت كه خدا از طريق اعجاز به خوراك آنان بركت بخشيد. آنگاه در مقام پاسخ از اعتراضى كه از جانب لجنه ازهر بر اين نظريه شده بود، ياد آور مى شود كه واژه هاى «انزل» و«نزل» در قرآن در مواردى به كار رفته كه هيچ گونه ارتباطى با نزول از عالم غيب نداشته است وحاصل آنكه انزال در اصطلاح قرآن به معنى قضاى الهى، آفريدن، آماده ساختن، بخشش واعطاى بدون سبب عادى ونمو است.

بنابر اين ظاهر قرآن قابل انطباق با آنچه در انجيل متى آمده است مى باشد.

در اينجا ياد آور مى شويم كه در آيات سه قرينه بر خلاف اين نظريه گواهى مى دهند:

1ـ كلمه «انزال» با كلمه «من السّماء» همراه است. هم در سؤال حواريون وهم در درخواست حضرت مسيح از خدا: (أنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ). ونيز:(أنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماء).

اين دو جمله حاكى از آن است كه اين مائده كاملاً غيبى بوده است.

2ـ در اينجا متعلَّق نزول مائده است كه معادل فارسى آن خوان است. يعنى خوانى بفرست كه در آن غذا باشد واين با بركت دادن به چند گرده نان كه در سفره

1 . انجيل متى، اصحاح14.

صفحه 400

آنان بوده است، تطبيق نميكند.

3ـ خدا در پاسخ درخواست مسيح مى گويد:حساب اين معجزه از معجزات ديگر جداست. اگر كسى پس از رؤيت آن انكار ورزد، مستوجب شديدترين عذاب خواهد بود. ولازمه خطاب اين است كه مائده كاملاً غيبى بوده وآنان در برابر خود سفره اى ديدند كه در آن درخواستشان موجود است.

در پايان ياد آور مى شويم اگر واقعاً مسأله، مسأله بركت بخشيدن بود، نياز به اين نوع گفتگوها نبود وكافى بود بگويد:اَللّهُمَ بارِكْ لَنا فى طَعامِنا هذا.

حق اين است كه نويسندگانى كه تحت تأثير علوم حسّى روز قرار گرفته اند، نمى توانند مسائل غيبى راتحمل كنند. از يك طرف سائقه دينى آنان را به تصديق قرآن رهبرى مى كند، واز طرف ديگر پديده هاى علمى، زنجيرى بر فكر وانديشه هاى آنان زده است. سرانجام مى خواهند راهى پيدا كنند كه هر دو را به گونه اى جمع كنند.

***

7 توطئه قتل مسيح (عليه السلام) وعروج او

حضرت مسيح، مانند غالب پيامبران، پس از مدّتى تبليغ، مورد بى مهرى امّت قرار گرفت وافراد لجوج از يهود بر آن شدند كه او را به قتل رسانده، چراغ هدايت راخاموش كنند. در اين باره آياتى وارد شده است كه از نظر مى گذرانيم.

آيات مورد بحث

1ـ (وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللّهُ وَ اللّهُ خَيْرُ الماكِرينَ).

صفحه 401

2ـ (إذْ قالَ اللّهُ يا عيسى إنّى مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إلَىَّ وَ مُطَهِّرُكَ مِنَ الّذينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الّذينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الّذينَ كَفَرُوا إلى يَوْمِ القِيامَةِ ثُمَّ إلَىَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فيما كُنْتُمْ فيهِ تُخْتَلِفُونَ).

3ـ (فَأمَّا الّذينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَديداً فِى الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرينَ).

4ـ (وَ أمّا الّذين آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اللّهُ لا يُحِبُّ الظّالِمينَ)(آل عمران/54ـ 57).

5ـ(وَ قَوْلِهِمْ إنَّا قَتَلْنَا المَسيحَ عيسَى ابنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إنَّ الّذينَ اخْتَلَفُوا فيهِ لَفِى شَكّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إلاّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقيناً).

6ـ (بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ إلَيْهِ وَ كانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً).

7ـ (وَ إنْ مِنْ أهْلِ الْكِتابِ إلاّ لَيُؤمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ القِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهيداً)(نساء/157ـ159).

8ـ (وَ إنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ) (زخرف/61).

ترجمه آيات

1ـ مكر كردند وخدا نيز مكر ورزيد(مكر آنان را بى اثر ساخت.) خدا بهترين مكركنندگان است.

2ـ به ياد آر هنگامى كه خدا به عيسى گفت:من تو را بر مى گيرم وبه سوى خود بالا مى برم وتو را از افراد كافر پاك مى گردانم وآنان را كه از تو پيروى كرده اند بر كافران تا روز قيامت برترى مى بخشم. سپس به سوى من است بازگشت شما وميان شما در آنچه اختلاف مى كنيد،

صفحه 402

داورى مى كنم.

3ـ آنان را كه كفر ورزيده اند به سخت ترين وجه در دنيا وآخرت عذاب مى كنم وبراى آنان ياورى نيست.

4ـ وآنان كه ايمان آورده وعمل صالح انجام دادند، پاداش آنها راكاملاً مى دهم. خدا ستمگران را دوست نمى دارد.

5ـ به خاطر گفتارشان (يهود) كه ما مسيح، عيسى بن مريم رسول خدا را كشتيم(در حالى كه اشتباه مى كنند.) او را نكشتند وبه دار نزدند. امر بر آنان مشتبه شده وآنان كه درباره مسيح اختلاف مى كنند، نسبت به آن شك دارند وهرگز يقين ندارند، فقط از گمان پيروى مى كنند. (بدانند كه) حتماً او را نكشتند.

6ـ بلكه خدا او را به سوى خود بالا برد وخدا عزيز وحكيم است.

7ـ هيچ يك از اهل كتاب نيست مگر اينكه پيش از مرگش به او ايمان مى آورد ودر روز رستاخيز عليه آنان شهادت مى دهد.

8ـ (نزول) عيسى از علايم رستاخيز است. به وسيله آن نزديك شدن قيامت معلوم مى شود. درباره رستاخيز شك نكنيد واز من پيروى كنيد، اين است راه مستقيم.

تفسير آيات

مجموع آيات ياد شده در باره توطئه يهود سخن مى گويد آنان تصميم گرفته بودند عيسى را به دار آويزند وبكشند، لكن خدا مسيح را از شرّ آنان نجات داد وآنان به جاى به دار آويختن مسيح، فردى شبيه او را به دار زدند، وگمان كردند كه عيسى (عليه السلام) را به دار آويخته اند. وچون مشيت خدا بر نجات او از چنگال يهود تعلّق گرفته بود، او را نجات داد وبه سوى خود بالا برد. حالا اين فرد چگونه شبيه عيسى بود، در آيات چيزى از آن نيامده است ودر اين مورد نقلهاى تاريخى كاملاً مختلف وآشفته است.

صفحه 403

مسأله مهم اين است كه آيا حضرت مسيح به هنگام بالا رفتن زنده بوده است، يا اينكه شربت مرگ را نوشيده وسپس بالا رفته است؟ وانگهى بر فرض اينكه به صورت زنده بالا رفته، آيا هم اكنون نيز زنده است يا نه؟

در پاسخ ياد آور مى شويم كه آيات در اين مورد بر دو نوع است: بخشى پاسخگوى مطلب نخست مى باشد و اينكه خدا او را زنده بالا برد، در حالى كه بخش ديگر حاكى از بقاى او تا اين لحظه است كه ما در باره آنها بحث مى كنيم. نخست آيات مربوط به بخش اوّل را مطرح مى كنيم.

1ـ (إذْ قالَ اللّهُ يا عيسى إنّى مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إلَيَّ...) (آل عمران/55)

2ـ (وَ قَوْلِهِمْ إنَّا قَتَلْنَا المَسيحَ عيسَى ابنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إنَّ الّذينَ اخْتَلَفُوا فيهِ لَفى شَكّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إلاّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقيناً * بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ إلَيْه)(نساء/157ـ 158).

تفسير آيه نخست

در تفسير آيه نخست ناچاريم لفظ «متوفي» را كه از ماده «توفى» اخذ شده است، توضيح دهيم. شكى نيست كه امروزه اين لفظ در محاورات روزانه به معنى مرگ ومير است وخدا را متوفى وبه انسان مرده متوفى مى گويند. در حالى كه در لغت عرب «توفي» معنى جامع وگسترده اى دارد كه يكى از مصاديق آن ميراندن ومردن است. ابن منظور در لسان العرب مى گويد:«تُوِفِّيَ فُلان وَ توّفاهُ اللّهُ:إذا قبض نفسه». ودر صحاح اللغة آمده است: «تُوفِّيَ فلان: إذا قُبِضَ روحه».

در عين حال همين لفظ در معنى يا مصداق ديگر نيز به كار مى رود. مى گويند:توّفى الميّتُ ،يعنى عمر خود را به پايان رسانيد به عبارت ديگر اجل ومدت عمر خود را استيفا كرد. و آنجا كه انسان مالى را از كسى مى گيرد،

صفحه 404

مى گويند: توفيتُ المالَ منه واستوفيته.(1)

بامراجعه به قرآن روشن مى شود كه معنى واقعى «توفي» اخذ واستيفا وگرفتن است، ولى اين حقيقت به صورتهاى مختلف واقع مى شود وتحقق آن در مورد انسان به يكى از صورتهاى زير است:

الف:گرفتن روح از بدن به صورت كلى كه ملازم با مرگ است.

ب: گرفتن روح از بدن نه به صورت كامل، كه ملازم با خواب است.

ج: گرفتن انسان از اجتماع بشرى وبردن او به عالم ديگر.

آيات قرآن گواهى بر هر سه صورت مى دهد:

در مورد اوّل ودوم مى فرمايد:(اللّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حينَ مَوْتِها وَ الّتى لَمْ تَمُتْ فى مَنامِها فَيُمْسِكُ الّتى قَضى عَلَيْهَا المَوْتَ وَ يُرْسِلُ الأُخْرى إلى أجَل مُسَمًّى إنَّ فى ذلِكَ لآيات لِقَومِ يَتَفَكَّرُونَ)(زمر/42). «خدا جانها را به هنگام مرگ، وجان آنها را كه در خوابگاه خود نمرده اند، مى گيرد. در اين موقع روح كسانى را كه مرگ آنان قطعى گشته نگه مى دارد وديگرى را تا وقت معيّن رها مى سازد.»

همان طور كه ملاحظه مى شود«توفى» در آيه دو كار برد دارد: در بخش نخست آيه، به معنى گرفتن روح انسان از طريق مرگ است:(يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حينَ مَوْتِها). ودر بخش دوّم گرفتن روح از طريق خواب است:(وَ الّتى لَمْ تَمُتْ فى مَنامِها).(2)

در آيات ديگرى نيز «توفى» به معناى اخذ روح از طريق خواب است; چنانكه مى فرمايد:(وَهُوَ الّذى يَتَوفّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فيهِ لِيُقْضى أجَلٌ مُسَمّى) (انعام/60).«اوست كه شما را به هنگام شب مى گيرد واز

1 . لسان العرب، ج15، ص400، ماده وفى.
2 . بايد توجه داشت كه «والتي» عطف بر «الأنفس» است وعامل در انفس عامل آن هم هست وتقدير آيه چنين است:«اللّه يتوفى الأنفس التى لم تمت فى منامها».

صفحه 405

آنچه روز به دست مى آوريد، آگاه است. سپس شما را از خواب بر مى انگيزد تا اجل معيّن فرار سد.»

دراين آيه به روشنى« توفى» در همان گرفتن روح در عالم خواب به كار رفته است.

گواه روشن بر اينكه توفى به معنى ميراندن نيست، بلكه گرفتن است كه داراى حالات مختلف مى باشد، آيه اى است كه در باره زنان بد كار سخن مى گويد: (فَأمْسِكُوهُنَّ فِى البُيُوتِ حَتّى يَتَوفَّاهُنَّ المَوْتُ أوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبيلاً) (نساء/15) «آنان را درخانه باز داشت كنيد تا مرگ آنان را بگيرد، يا خدا براى آنان راهى قرار دهد».

در اين آيه فاعل «يتوفى» موت است ومعنى (يَتَوفَّاهُنَّ المَوْتُ) همان «يَأخُذُهُنَّ المَوتُ» است واگر« توفى» به معناى ميراندن باشند، نتيجه جمله اين مى شود كه «يميتهنّ الموت» كه تعبير نادرستى است.

اكنون كه روشن شد«توفي» يك معنى جامع دارد، در تعيين يكى از دو معنى نياز به قرينه خارجى داريم. در باره آيه نخست يعنى (متوفّيك) و (وَ رافِعْك إلَىَّ) ياد آور شويم كه خدا حضرت عيسى را به مطالب سه گانه اى (1) مورد خطاب قرار مى دهد ومى فرمايد:(إذْ قالَ اللّهُ يا عيسى إنّى مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إلَىَّ وَ مُطَهِّرُك...). خطابهاى «متوفيك» و «رافعك » و «مطهرك» با حضرت عيسى است.

ناگفته پيداست كه عيسى نام تنها روح وروان نيست، بلكه نام مجموع تن وروان است وبايد حامل اين سه ويژه، عيساى خارجى، يعنى تن وروان باشد. به عبارت ديگر،«عيسى» نام اين موجود خارجى است وخطاب نيز به همو است.

1 . ويژگى چهارم در ذيل آيه است، و به گونه اى مربوط به عيسى وبه گونه اى مربوط به امّت اوست. يعنى جاعل الذين اتَّبَعوك فوق الّذين كفروا. از اين جهت در متن به سه ويژگى تكيه شده است.

صفحه 406

هر گاه «متوفيك» به معنى قبض ونجات عيسى از چنگال يهود باشد،در اين صورت هر سه ويژگى با عيساى خارجى قائم خواهد بود. يعنى خدا او را از دست مردم نجات داد واو را بالا برد واو را از اختلاط به كافران پاك گردانيد.ولى اگر مقصود از آن «ميراندن» باشد، قهراً پس از مرگ، جسد او بالا نمى رود و تنها روح است كه به پرواز در مى آيد. در اين صورت ويژگى نخست عيسى قائم به تن وروان بوده وحامل ويژگى دوّم تنها روح او خواهد بود. ومعنى آيه چنين خواهد بود:اى مسيح تو را مى ميرانم و روحت را بالا مى برم. اين تفسير مستلزم تفكيك در موصوف است. زيرا مسماى به عيسى تنها روح نيست، هر چند واقعيت او همان روح اوست; بلكه مسمى به عيسى همان موجود مادى توأم با روح است، خطاب به اوست وبايد اين كارها با آن قائم باشد.

از ميان مفسران، ابو جعفر طبرى معنى نخست را برگزيده ومرحوم بلاغى در تفسير آلاء الرّحمان به تحقيق آن پرداخته است.(1)

اكنون كه مفاد هر دو ويژگى روشن گرديد، لازم است در باره ويژگى سوم وچهارم كه مربوط به امّت اوست، سخن بگوييم:

الف:( مُطَهِّرُكَ مِنَ الّذينَ كَفَرُوا):تو را ازهمزيستى با كافران پاك مى سازم.

ب: پيروان تو را تا روز قيامت نسبت به كافران برترى خواهيم بخشيد، چنانكه مى فرمايد:(وَ جاعِلُ الّذينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الّذينَ كَفَرُوا إلى يَوْمِ القِيامَة). ومقصود از اينكه پيروان مسيح بر مخالفان (يهود) غالب وپيروزند، يا خصوص مسيحيان است كه پيوسته بر يهود غالب وپيروز بوده وهم اكنون نيز يهود تحت حمايت مسيحيان زندگى مى كنند و يا ممكن است مقصود مطلق پيروان مسيح باشند كه مسلمانان را نيز شامل است وهدف اين است كه پيروان ومؤمنان به مسيح پيوسته بر

1 . تفسير طبرى: 3/203; آلاء الرّحمان:1/35.

صفحه 407

مخالفان(يهود)تفوق وبرترى دارند ومشيّت حكيمانه الهى بر اين تفوق قرار گرفته است.

سرانجام خدا از بازگشت همگان به سوى خويش گزارش مى دهد واينكه در روز معيّنى در باره آنان حكم وداورى خواهد كرد; آنجا كه مى فرمايد:( ثُمَّ إلَىَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فيما كُنْتُمْ فيهِ تُخْتَلِفُونَ).

آنگاه خدا در دو آيه بعد به تفصيل آنچه كه در جمله قبل آمده است، مى پردازد ومى فرمايد:گروه كافر را به شديدترين عذاب در دنيا وآخرت معذّب مى نمايد وبراى آنان ياورى نيست. طبعاً عذاب دنيوى آنان به وسيله همان گروه مؤمن خواهد بود وعذاب اخروى به وسيله آتش دوزخ; چنانكه مى فرمايد:(فَأمَّا الّذينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَديداً فِى الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرينَ).

سپس در باره مؤمنان كه شق ديگر آن اجمال است، ياد آور مى شود كه خدا در مقابل ايمان وعمل صالح آنان پاداش خواهد داد:(وَ أمّا الّذين آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اللّهُ لا يُحِبُّ الظّالِمينَ).(1)

تفسير آيه دوّم

تا اينجا با مفاد آيه نخست آشنا شديم ونتيجه آن اين است كه خداوند عيسى را با همان هويت خارجى از دست كافران نجات داد وبالا برد، بدون آنكه وى را بكشند. امّا اين كه هم اكنون زنده است، هرگز از آيه به دست نمى آيد. فقط مى رساند كه او زنده بالا برده شد. اكنون در باره آيه دوّم سخن مى گوييم:

آيه دوم در مقام نقد عقيده يهود در باره مسيح است كه مى گفتند: ما مسيح را كشته وبه دار زديم. خدا در مقابل اين مدعا با شدت مطالبى را ياد آور مى شود:

1 . «يوفّيهم» يعنى پاداش كامل دادن به مؤمنان. واين مى رساند كه ماده «وفى» اگر از باب تفعيل باشد، به معناى اعطاى كامل است واگراز باب تفعّل باشد، به معنى اخذ كامل است.

صفحه 408

1ـ هرگز او را نكشته وبه دار نزده اند:(وَ ما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ).

2ـ مسأله بر آنها مشتبه شده وغير او را به دار زده اند:(وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ).

3ـ آنان به آنچه مى گويند اعتقاد جازم ندارند، بلكه از روى شك وترديد سخن مى گويند:(وَ إنَّ الّذينَ اخْتَلَفُوا فيهِ لَفى شَكّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إلاّ اتِّباعَ الظَّنِّ).

4ـ خداوند دوباره با لحن قاطع كشتن او را نفى مى كند:( وَ ما قَتَلُوهُ يَقيناً).

5ـ در مرتبه پنجم به بيان واقع جريان پرداخته ومى گويد: مسأله، مسأله قتل نبود، بلكه خدا او را به سوى خود بالا برد:(بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ إلَيْهِ وَ كانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً).

با توجه به فقره هاى مختلف اين آيه ياد آور مى شويم كه مفاد اين آيه با مفاد آيه نخست يكى است ومى رساند كه خداوند اورا زنده بالا برده است، با اين تفاوت كه در آيه نخست دو واژه وارد شده است:(متوفّيك) و (وَ رافِعْكَ)، ولى در اين آيه فقط مسأله رفع مطرح شده است. گواه برا ينكه آيه در مقام بيان اين است كه او را زنده به سوى خود برده، اين است كه ضماير دو گانه در (ما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ) به عيسى بن مريم بر مى گردد; همچنان كه ضمير (بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ)نيز به او بر مى گردد وموضوع در هر سه، عيساى خارجى است كه يهود در باره او مى گفتند:قتلناه، صلبناه. امّا قرآن مى گويد:(ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ). در اين صورت نتيجه اين مى شود كه مدعاى يهود در باره عيسى باطل وحقيقت امر بالا بردن مسيح است، نه صلب يا قتل او.

آرى آيه بيش از اين دلالت ندارد كه او را زنده بالا برده است، امّا اينكه هم اكنون نيز زنده است، آيه بر آن دلالت ندارد.

از اين بيان روشن مى شود كه دو تفسير ذيل در باره آيه صحيح نيست:

الف:آنچه برخى گفته اند كه خداوند مسيح را اوّل ميراند و سپس بالا

صفحه 409

برد:«أماتَ المسيحَ أوّلاً ثمّ رَفعهُ».(1)

علّت نادرستى اين تفسير اين است كه جمله (بل رفعه اللّه) به عنوان ردّ قول يهود است كه مى گفتند: ما بر مسيح مسلّط شده، او را كشتيم وبه دار آويختيم. خدا در مقام رد مى گويد:چنين نيست، ما او را نجات داديم وبالا برديم. در چنين شرايط گفتن اينكه او را ميرانديم وبه نقطه ديگر منتقل كرديم، حالت ردّ نخواهد داشت.

ب:اينكه مى گويند: مقصود رفع درجه اوست.(2) اين تفسير نيز با سياق آيه سازگار نيست. موضوع آيه تسلّط وعدم تسلّط يهود بر مسيح است ودر مقام ابطال قول يهود فقط اين مى تواند صحيح باشد كه بگوييم: او را از دست شما گرفته بالا برديم. امّا اينكه ما بر درجات او افزوديم، ردّ قول يهود نيست وادعاى آنان را ابطال نمى كند.

آيه سوّم

در آيه سوّم كه پس از آيه دوّم آمده است، مسأله جديدى مطرح شده است وآن اين كه:روزى اهل كتاب ايمان مى آورند كه عيسى را نكشته وبه دار نياويخته اند واو از دست يهود جان به سلامت برد; چنانكه مى فرمايد:(وَ إنْ مِنْ أهْلِ الْكِتابِ إلاّ لَيُؤمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ القِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهيداً)(نساء/159).

قبل از تفسير آيه دو مطلب را ياد آور مى شويم:

الف: لفظ «إنْ» در جمله (وَ إنْ مِنْ أهْلِ الْكِتابِ)نافيه است وجايگزين كلمه «ما» نافيه است. لفظ «أحَد» در تقدير است وتقدير آيه چنين است:«وَ إنْ أحدٌ

1 . اين تفسير درست مطابق اناجيل كنونى است كه مى گويند:عيسى مرد،سپس خدا او را پس از يك هفته يا چند روز بالا برد.
2 . مؤلف كتاب موقف العقل والعلم والعالم، در ص 15 اين نظريه را به مراغى نسبت داده است.

صفحه 410

مِنْ أهْلِ الْكِتابِ».

ب: جمله (لَيُؤمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) مشتمل بر دو ضمير ظاهر است.ضمير نخست، «به» است كه به حضرت مسيح بر مى گردد. سخن در ضمير دوّم «موته» است كه در آن دو نظر است:

1ـ اين ضمير نيز مانند ضمير قبل به حضرت مسيح بر مى گردد. زيرا اصولاً موضوع بحث در آيه قبل واين آيه حضرت مسيح است و چنانكه ياد آور شديم اين آيه پس از آيه دوّم قرار گرفته است واگر جمله هاى دو آيه را پشت سر هم قرار دهيم بدون ترديد اذعان خواهيم كرد كه مرجع ضمير همان حضرت مسيح است. اينك براى روشن شدن وضع، جمله ها را جدا كرده وپشت سر هم قرار مى دهيم:

(قتلنا المسيح عيسى ابن مريم).

(وما قتلوه وما صلبوه).

(وما قتلوه يقيناً).

(بل رفعه اللّه إليه).

(وإن من أهل الكتاب إلاّ ليومننَّ به قبل موته).

(ويوم القيامة يكون عليهم شهيداً) .

مجموع اين فرازها حاكى است كه محور بحث در مجموع آيات، حضرت مسيح است. نتيجه اين مى شود كه خدا گزارش مى دهد كه روزى مى رسد كه اهل كتاب كه امروز عقيده باطل در باره مسيح دارند، جريان برآنان روشن مى گردد ومى فهمند كه اوكشته نشده است. امّا اين كدام روز است؟ روايات در اين مورد مى گويند:روز نزول عيسى است در آخر الزمان. در آن موقع است كه اهل كتاب بدون استثنا، به تمام جريان واقف شده واز شك وترديد در مورد حيات او بيرون مى آيند.

ياد آور شديم آنچه اين نظريه را روشن مى سازد، اين است كه محور سخن

صفحه 411

حضرت مسيح است وخدا مى خواهد شاهد ديگرى بر گفتار خود بياورد. گفتار او اين بود كه عيسى را نكشته اند وخدا او را بالا برده است. براى تأييد اين گفتار ياد آور مى شود: روزگارى فرا مى رسد كه اهل كتاب به آنچه ما گفتيم ايمان مى آورند. آن موقعى است كه عيسى قبل از مرگش بر آنان ظاهر مى شود وهمگى از حقيقت آگاه مى گردند.

بنابراين، تفسيرا ين آيه نه تنها گواه براين است كه از توطئه قتل نجات يافته، بلكه دلالت بر زنده بودن او نيز دارد وحقيقت قبل از مرگش بر اهل كتاب روشن خواهد شد ومرگ مسيح طبق روايات، پس از نزول از آسمان وكشتن دجال وغيره است.

2ـ تفسير ديگر اينكه بگوييم: ضمير نخست به مسيح وضمير دوّم به اهل كتاب بر مى گردد ومعناى آيه اين است كه هيچ كس اهل كتاب نيست، مگر اينكه قبل ازمرگش به حضرت مسيح ايمان مى آورد. يعنى به هنگام قبض روح، از جريان واقف مى شود وايمان به او آورده واذعان پيدا مى كند كه او رانكشته اند.

ولى اين تفسير چندان پايه صحيحى ندارد. زيرا ايمان اهل كتاب آيا براى حاضران در مجلس احتضار محسوس است يانه؟ احتمال نخست باطل است. زيرا هرگز اهل كتاب به هنگام مردن چنين ايمانى را اظهار نمى كنند. دوّمى نيز مثل اوّلى است. زيرا به هنگام مرگ پرده ها بالا مى رود وهمه حقايق بر كافر روشن مى شود ; خواه جريان مسيح باشد خواه غير مسيح . ديگر جهت ندارد كه تنها روشن شدن وضع مسيح مطرح شود; چنانكه مى فرمايد:(حَتّى إذا جاءَ أحَدَهُمُ المَوتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلّى أعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ)(مؤمنون/99ـ 100).«آنگاه كه مرگ يكى فرا رسد، مى گويد: مرا برگردانيد تا عمل صالح انجام دهم!».

اين مطلب با توجه به روايات فراوانى كه نزول عيسى را از «اشراط الساعة» قلمداد كرده وفريقين آنها را نقل كرده اند، روشنتر مى گردد. ابن كثير مى گويد:

صفحه 412

روايات متواترى از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) وارد شده كه گواهى بر نزول عيسى پيش از قيامت مى دهد.(1)

آيه چهارم

آيه چهارم وجود مسيح را از نشانه هاى رستاخيز مى شمارد وياد آور مى شود كه در باره رستاخيز شك وترديد نكنيد ونيز عيسى را خداى خود نينديشيد. او بنده اى از بندگان خداست واز ويژگيهاى او اين است كه نزول او از علايم رستاخيز است; چنانكه مى فرمايد:(وَ إنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ).

توضيح اين آيه بستگى دارد كه آيات پيش از آن نيز تفسير شوند، در آيات قبل چنين آمده است:(وَلَمّا ضُرِبَ ابنُ مَرْيَمَ مَثلاً إذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ* وَ قالُوا أ آلِهَتُنا خَيْرٌ أمْ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَكَ إلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ* إنْ هُوَ إلاّ عَبْدٌ أنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنى إسْرائيلَ)(زخرف/57ـ59). «آنگاه كه فرزند مريم از طرف مشركان مطرح شد، در اين موقع قوم تو (قريش) به مناظره برخاستند. وگفتند. خدايان ما بهتر است يا مسيح؟ اين سخن را جز از روى جدل نگفتند: آنان گروه مجادله گرند. (قريش بدانند كه)او (مسيح) نبود مگر بنده اى كه به او نعمت داده واو را آيتى براى بنى اسرائيل قرار داديم».

مفسران مى گويند آنگاه كه آيه (إنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدونَ مِنْ دُونِ اللّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ) (2) (انبياء/98) نازل شد، مشركان قريش به مجادله برخاستند وگفتند:عيسى نيز معبود مسيحيان است. اگر بناست همه معبودهاى جز خدا، حتى مسيح، در آتش بسوزند، اشكالى ندارد كه خدايان مانيز طعمه آتش شوند.

1 . تفسير ابن كثير، ج4، ص33.
2 . شما وآنچه پرستش مى كنيد آتشگيره دوزخ هستيد.

صفحه 413

هرگز آنها شريفتر از مسيح نيستند واگر او به چنين سرنوشتى دچار است، خدايان ما هم دچار باشند. قرآن در پاسخ آنان مى فرمايد:شما اشتباه مى كنيد. سخن در بتهاى مصنوعى شماست ومسيح معبود نبوده، او بنده ماست كه به او نعمت داديم وبراى بنى اسرائيل نشانه اى از قدرت خود قرار داديم. وجود او نشانه رستاخيز است، در باره رستاخيز شك وترديد به خود راه ندهيد واز من پيروى كنيد».

به تعبير ديگر، اينكه ما گفتيم:معبودان شما طعمه آتش مى شوند، مقصود معبودان غير عاقل وغير ذى روح است; به گواه اينكه لفظ «ما» به كار رفته است: (وما تعبدون) امّا موجودات شريف وذى روح وعالى مقامى كه ديگران در باره آنها پندار باطلى دارند، سبب نمى شود كه آنها نيز به آتش دوزخ بسوزند. سوزاندن بتهاى چوبين به عنوان تحقير وابطال معبود بودن آنهاست، واين معنا در معبودهاى ذى عقل وذى روح موضوعيت ندارد. زيرا خود آنها پيوسته به بندگى خود معترفند.

در هر حال اين آيه مى گويد:يكى از ويژگيهاى مسيح اين است كه نشانه رستاخيز است. مسلّماً ولادت مسيح نشانه رستاخيز نبوده، وگرنه خود پيامبر شايسته تر به اين مقام است كه پس از او به دنيا آمده اند، بلكه در زمانى از زمانها ظهور مسيح در ميان مردم نشانه نزديكى رستاخيز است وروايات نيز اين مطالب را تأييد مى كند ومى گويد:روزى مسيح ـ پيش از رستاخيز ـ به عنوان پيشواى عادل وداور دادگر فرود مى آيد.(1)

زمخشرى در تفسير آيه (إنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدونَ مِنْ دُونِ اللّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ) نقل كرده كه وقتى اين آيه نازل شد، عبد اللّه بن زبعرى با پيامبر به مجادله برخاست وگفت:اى محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)! اين آيه به ما وخدايانمان اختصاص دارد ويا خدايان همه امتها را شامل است؟ پيامبر فرمود:دومى است. گفت:سوگند به خداى كعبه من بر تو پيروز شدم. زيرا تو مى گويى عيسى بن مريم پيامبر است وبر او سلام مى فرستى

1 . تفسير ابن كثير در تفسير آيه و ديگر منابع.

صفحه 414

در حالى كه نصارا او ومادرش را مى پرستند و «عزير» نيز معبود بنى اسرائيل بود وملائكه نيز معبود گروهى مى باشند. آيا همگى در آتش دوزخند؟ در اين صورت ما راضى هستيم كه خدايانمان وخودمان در آتش باشيم.در پاسخ او اين آيه فرود آمد: (إنَّ الّذين سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ)(انبياء/101):«آنان كه از پيش مورد ستايش ما قرار گرفته اند، از دوزخ دورند».(1)

از اين بيان گسترده روشن شد كه دو آيه اخير بر حيات مسيح در شرايط كنونى گواهى مى دهند. در اين مورد روايات فراوان است. علاقه مندان مى توانند به صحاح ومسانيد، بالأخص كنز العمال، ج14، ص332، روايات: 342ـ 388 مراجعه كنند.

***

8 تحريف انجيل و آئين مسيح

موضعگيرى مسيحيان در برابر كتاب خود وقرآن نرمتر از موضعگيرى يهود در برابر تورات وكتاب آسمانى ماست; ولى در عين حال هر دو گروه از نظر قرآن متهم هستند به ترك عمل به آنچه از جانب خدا بر آنان فرود آمده است. البته لحن قرآن در نكوهش دو گروه فرق دارد. هر چند در آياتى كه در اينجا وارد بحث مى كنيم يكسان است. اينك آيات مورد بحث:

آيات مورد بحث

1ـ (وَ لْيَحْكُمْ أهْلُ الإنْجِيلِ بِما أنْزَل اللّهُ فيهِ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أنْزَلَ اللّهُ فَأُولئكَ هُمُ الفاسِقُونَ). (مائده/47)

1 . كشاف:ج3، ص100،چاپ مصر.

صفحه 415

2ـ (وَلَوْ أنَّهُمْ أقامُوا التَّوراةَ وَ الإنْجيلَ وَ ما أُنْزِلَ إلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأكَلُوا مِنْ فَوقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ كَثيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ)(مائده/66).

3ـ (قلُ يا أهْلَ الكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شيْء حَتّى تُقيمُوا التَّوراةَ وَ الإنْجيلَ وَ ما أُنْزِلَ إلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لَيَزيدَنَّ كَثيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَ كُفراً فَلا تَأسَ عَلَى القَومِ الكافِرينَ) (مائده/68).

ترجمه آيات

1ـ بر اهل انجيل (نصارا) است كه مطابق آنچه خدا فرو فرستاده است حكم كنند وهر كس مطابق آنچه خدا نازل نموده حكم نكند، فاسق است.

2ـ اگر اهل كتاب(يهود ونصارا) تورات وانجيل وآنچه را از پروردگارشان بر آنان نازل مى شود بر پا مى داشتند(مطابق آن عمل مى كردند) از بالاى سر واز پايين پاهايشان (از نعمتهاى الهى) بهره مند مى شدند. برخى از آنان افراد ميانه رو مى باشند وكردار اكثر آنها زشت است.

3ـ به اهل كتاب بگو: شما بر چيزى (طريقه اى استوار) نيستيد تا اينكه تورات وانجيل وآنچه را پروردگارتان بر شما نازل كرده به پا داريد. وآنچه بر تو نازل مى گردد(آيات قرآن) در بسيارى جز طغيان وكفر نمى افزايد وتو برگروه كافر اندوهگين مباش.

تفسير آيات

شرايع آسمانى در هر عصر وزمانى تضمين كننده سعادت ونيكبختى مردمى است كه براى آنان فرود آمده است. در اين مورد بين شريعتى وشريعت ديگرى تفاوتى نيست. ازا ين جهت مى بينيم خدا يهود را نكوهش مى كند كه آنان به جاى داورى به حكم الهى به غير آن داورى مى كردند:(وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أنْزَلَ اللّهُ

صفحه 416

فَأُولئِكَ هُمُ الظّالِمونَ)(مائده/45):«هركس به غير آنچه خدا فرو فرستاده داورى كند، آنان گروه ستمگرند. روى اين اساس مسيحيان رانيز نكوهش مى كند كه از روى انجيل داورى نمى كنند وداورى به غير اين طريق مايه خروج از اطاعت خداست، چنانكه مى فرمايد:(وَ لْيَحْكُمْ أهْلُ الإنْجِيلِ بِما أنْزَل اللّهُ فيهِ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أنْزَلَ اللّهُ فَأُولئكَ هُمُ الفاسِقُونَ).

از آنجا كه احتمال تحريف در اين دو كتاب (تورات وانجيل) وجود دارد، قرآن در آيه بعدى ياد آور مى شود كه كتابى كه بر پيامبر گرامى فرو فرستاده شده است، در حالى كه تصديق كننده كتابهاى پيشينيان است، حالت نظارت بر آنها دارد: (وَأَنْزَلْنا إلَيْكَ الكِتابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ)(مائده/48).

قرآن در آيات بعدى اين نوع سعادت را بيشتر تشريح مى كند وآن اينكه اگر اهل كتاب به راستى به همان تورات وانجيل واقعى عمل كنند، نعمتهاى الهى تمام زندگى آنان را فرا مى گيرد، ولى متأسفانه فقط برخى از آنان راه عدالت را پيش گرفته و به قوانين كتاب خود احترام مى گذارند وبسيارى از آنان ازاين راه منحرفند وبر خلاف آن عمل مى كنند; چنان كه مى فرمايد:(وَلَوْ أنَّهُمْ أقامُوا التَّوراةَ وَ الإنْجيلَ وَما أُنْزِلَ إلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأكَلُوا مِنْ فَوقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ كَثيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ).

از آن جا كه بشارت پيامبر گرامى در تورات وانجيل وارد شده، قرآن ياد آور مى شود كه اهل كتاب واقعى كسانى هستند كه تورات وانجيل را مى خوانند وبه آن عمل مى كنند وطبعاً آنچه برآنان از پروردگارشان نازل شده است، احترام مى گذارند وازا ين جمله بشاراتى است كه در اين دو كتاب در باره پيامبر خاتم وارد شده است.ولى برخلاف اين انتظار، هر موقع آنان چيزهايى از قرآن مى شنوند به جاى هدايت بر كفر وطغيان خود مى افزايند; چنانكه مى فرمايد:

صفحه 417

(قلُ يا أهْلَ الكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شيْء حَتّى تُقيمُوا التَّوراةَ وَ الإنْجيلَ وَ ما أُنْزِلَ إلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لَيَزيدَنَّ كَثيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَ كُفراً فَلا تَأسَ عَلَى القَومِ الكافِرينَ).

جمله (فلاتأْس) به معنى «فلاتحزن» است وخطاب به پيامبر است كه از كفر وتجاوز وتكذيب آنان غمگين نگردد. زيرا اين شيوه ديرينه امّت بنى اسرائيل است.

ازمجموع آيات نتيجه مى گيريم كه سعادت ملّتها در عمل به شرايع سماوى است وهمچنين تكميل اين سعادتها در گرو اين است كه در آخرين حلقه از شرايع سماوى به آن عمل شود ودر عمل به كتاب تبعيض قائل نگردند.

***

9 انديشه الوهيت در مورد مسيح (عليه السلام)

حضرت مسيح از نظر قرآن، پيامبر ورسول الهى است كه براى خود تكاليف ووظايفى داشته است. ولى مسيحيان در باره او عقيده ديگرى دارند كه قرآن در اين آيات عقيده آنان را مطرح كرده وبه نقد آنها پرداخته است. آنان گاهى او را خدا وگاهى فرزند خدا واحياناً تشكيل دهنده ضلع سوّم از شركت سهامى خدايى مى دانند وروشنگران از آنان مسيح را رب وكارگردان جهان مى انديشند. در اين آيات اين عقايد پنجگانه كاملاً مورد تجزيه وتحليل قرار گرفته است.

آيات مورد بحث

1ـ (إنَّ مَثَلَ عيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) (آل عمران/59).

صفحه 418

2ـ (ما كانَ لِبَشَر أنْ يُؤْتِيَهُ اللّهُ الكِتابَ وَ الحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنّاسِ كُونُوا عِباداً لى مِنْ دُونِ اللّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبّانِيّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ).

3ـ (وَلا يَأمُرَكُمْ أنْ تَتَّخِذُوا المَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أرباباً أيَأْمُرُكُمْ بِالكُفرِ بَعْدَ إذْ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ) (آل عمران/79ـ80).

4ـ (قُلْ يا أهْلَ الكِتابِ تَعالَوا إلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ ألاّ نَعْبُدَ إلاّ اللّهَ وَلانُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ فَإنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأنّا مُسْلِمُونَ) (آل عمران/64).

5ـ (يا أهْلَ الكِتابِ لا تَغْلُوا فى دينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللّهِ إلاّ الحَقَّ إنَّمَا المَسيحُ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ ألْقيها إلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إنَّما اللّهُ إلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فى السَّمواتِ وَما فِى الأرْضِ وَ كَفى بِاللّهِ وَكيلاً).

6ـ (لَنْ يَسْتَنْكِفَ المَسيحُ أنْ يَكونَ عَبْداً للّهِ وَ لاَ المَلائِكَةُ المُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إلَيْهِ جَميعاً) (نساء/ 171ـ 172).

7ـ (لَقَدْ كَفَر الَّذِينَ قالُوا إنَّ اللّهَ هُوَالمَسيحُ ابنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللّهِ شَيْئاً إنْ أرادَ أَنْ يُهْلِكَ المَسيحَ ابنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِى الأرضِ جَميعاً وَ للّهِ مُلْكُ السَّمواتِ وَ الأرْضِ وَ ما بَيْنَهُما يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ اللّهُ على كُلِّ شَيْء قَديرٌ) (مائده/17).

8ـ (لَقَدْ كَفَرَ الّذينَ قالُوا إنَّ اللّهَ هُوَ المَسيحُ ابنُ مَرْيَمَ وَ قالَ الْمَسيحُ يا بَنى إسْرائيلَ اعْبُدُوا اللّهَ رَبّى وَ رَبَّكُمْ إنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِ الجَنَّةَ وَ مَأويهُ النّارُ وَما لِلظّالِمينَ مِنْ أنْصار).

9ـ (لَقَدْ كَفَر الَّذينَ قالُوا إنَّ اللّهَ ثالِثُ ثَلاثَة وَ ما مِنْ إله إلاّ إلهٌ واحِدٌ وَ إنْ لَمْ

صفحه 419

يَنْتَهُوا عَمّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الّذينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أليمٌ) (مائده/72ـ 73).

10ـ (مَا المَسيحُ ابنُ مَرْيَمَ إلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدّيقَةٌ كانا يَأكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أنّى يُؤْفَكُونَ)(مائده/75).

11ـ (وَ قالَتِ اليَهُودُ عُزَيْرٌ ابنُ اللّهِ وَ قالَتِ النَّصارى المَسيحُ ابنُ اللّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأفْواهِهِمْ يُضاهِئونَ قَوْلَ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أنّى يُؤْفَكُونَ).

12ـ (اتَّخَذُوا أحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ وَ المَسيحَ ابنَ مَرْيَمَ وَ ما أُمِرُوا إلاّ لِيَعْبُدُوا إلهاً واحِداً لاإلهَ إلاّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمّا يُشْرِكُونَ)(توبه/30ـ31).

13ـ (ذلِكَ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الحَقِّ الّذى فيهِ يَمْتَرُونَ).

14ـ (ما كانَ للّهِ أنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَد سُبْحانَهُ إذا قَضى أمْراً فَإنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

15ـ (وإنَّ اللّهَ رَبّى وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ) (مريم/34ـ36).

16ـ (الّذى لَهُ مُلْكُ السَّمواتِ وَالأرْضِ وَ لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَريكٌ فِى المُلْكِ وَ خَلَقَ كُلَّ شَيء فَقَدَّرَهُ تَقديراً)(فرقان/2).

ترجمه آيات

1ـ جريان آفرينش عيسى مانند آدم است كه او را از خاك آفريد، آنگاه به او گفت: باش. او نيز وجود پذيرفت.

2ـ بر هيچ انسانى (كه خداوند به او كتاب وحكم ونبوت بدهد، سزاوار نيست كه به مردم بگويد: به جاى خدا، بندگان من باشيد (مرا

صفحه 420

بپرستيد)، بلكه سزاوار مقام او اين است كه بگويد: مردم الهى باشيد. به دين او پايبند باشيد. در سايه آنچه از كتاب مى آموزيد وآن را مذاكره مى كنيد.

3ـ و(نيز بر پيامبر الهى روا نيست كه) به شما دستور دهد كه فرشتگان وپيامبران را ارباب خود برگزيند. آيا او شما را پس از آنكه تسليم حق شديد، به كفر دستور مى دهد؟!

4ـ بگو:اى اهل كتاب بياييد به كلمه مشتركى ميان خود چنگ بزنيم وآن اينكه جز خدا را نپرستيم. براى او چيزى شريك قرار ندهيم وبرخى از ما برخى ديگر را خداى خود اتخاذ نكنيم. پس از اين دعوت اگر روى برتافتند، به آنان بگو: گواه باشيد كه ما تسليم خدا هستيم.

5ـاى اهل كتاب! در دين خود غلو نكنيد ودر باره خدا جز بحق، سخن نگوييد. مسيح فرزند مريم، جز رسول خدا وكلمه اوكه بر مريم القاء نمود وروحى از او نيست.پس به خدا وپيامبرش ايمان آوريد وقائل به تثليث (سه خدا) نباشيد. از اين انديشه خود را باز داريد كه به خير شماست. خدا فقط خداى يكتاست. او منزه است از اينكه فرزندى داشته باشد. همه آنچه در آسمانها وزمين است از آن اوست وكافى است كه خدا وكيل (عهد دار امور انسان) باشد.

6ـ مسيح از اينكه بنده خدا باشد امتناع نورزيد ونه فرشتگان مقرّبان خدا (از بندگى خدا امتناع ورزيدند.) هر كس از بندگى وپرستش او امتناع واستكبار ورزد، پس همگى را به سوى خود محشور مى سازد.

7ـ آنان كه گفتند: مسيح، فرزند مريم، خداست، كافر شدند. به آنان بگو: اگر خدا بخواهد كه مسيح ومادرش وهمه اهل زمين را هلاك سازد، چه كسى نسبت به اين مشيّت الهى مانع مى شود وحال آنكه مالكيت آسمانها وزمين وآنچه ميان آن دوست از آن خداست. هر چه بخواهد مى آفريند وخدا بر هر چيزى (كه بخواهد)تواناست.

8ـ آنان كه گفتند: مسيح فرزند مريم، خداست، كافر شدند. با آنكه مسيح به بنى اسرائيل گفت:خدا را كه پروردگار من وشماست

صفحه 421

بپرستيد. زيرا خدا بهشت را بر هر كس كه به او شرك ورزد حرام كرده است وجايگاه او دوزخ است وظالمان را ياورى نيست.

9ـ آنان كه گفتند: خدا سوّمى از سه تاست(قائل به تثليث شدند) كافر شدند. جز خداى يكتا خدايى نيست واگر از آنچه مى گويند دست بر ندارند، بر كافران از آنان (نصارا) عذاب دردناكى در كمين است.

10ـ مسيح، فرزند مريم پيامبرى بيش نيست وقبل از او پيامبرانى آمدند، ومادرش زنى راستگو است وآن دو غذا مى خوردند(پس خدا نبودند.) بنگر كه چگونه نشانه هاى حق را بر آنان آشكار مى سازيم؟ سپس بنگر چگونه از حق روى بر مى گردانند؟!

11ـ يهود گفتند: عزير فرزند خداست ونصارا گفتند: مسيح فرزند خداست. اين گفتار آنان شبيه سخن كافران پيشين است. مرگ بر آنان باد. چگونه از حق روى بر مى گردانند؟!

12ـ احبار ورهبان خود ومسيح، فرزند مريم را به جاى خدا، ارباب برگزيدند وجز به پرستش خداى يكتا امر نشده اند. خدايى كه جز او خدايى نيست واز آنچه آنان شريك او قرار دادند، منزه است.

13ـ اين است عيسى، فرزند مريم سخن حق كه در آن ترديد مى كنند.

14ـ (از نظر خرد) براى خدا روا نيست كه فرزندى برگزيند. او منزه است. هرگاه چيزى را اراده كند، كافى است به او بگويد باش، پس مى باشد.

15ـ خداوند، پروردگار من وپروردگار شماست. پس او را بپرستيد، اين است راه راست (بندگى).

16ـ خدايى براى اوست، مالكيت آسمانها وزمين، فرزندى اتخاذ نكرده وبراى او شريكى در اداره ملك جهان نيست وهمه چيز آن را اندازه گيرى كرده است.

تفسير آيات

قرآن در بين آيات، عقايد گوناگون مسيحيان را در مورد حضرت مسيح مطرح

صفحه 422

كرده واز هريك نتيجه گيرى مى كند. عقايد آنان در مورد مسيح به صورت ياد شده در زير مطرح بوده است:

1ـ پيامبر خداست،2ـ فرزند خداست، 3ـ خداست، 4ـ ربّ وكارگردان جهان آفرينش است، 5ـ يكى از اركان تثليث است. اينك ديدگاه قرآن را در باره هر يك منعكس مى كنيم:

الف: مسيح، پيامبر خداست

اينكه حضرت مسيح پيامبرى از پيامبران الهى بود، مورد پذيرش قرآن است وقرآن براى او در اين قلمرو جز اين مقام، مقام ديگرى قائل نيست وآشكارا در باره او مى گويد:(إِنَّمَا المَسيحُ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ ألْقيها إلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ) .

ولى در نخستين آيات مورد بحث، ياد آور مى شود اگر واقعاً مسيح را به عنوان پيامبر مى پذيريد، ديگر نبايد به او نسبت دهيد كه او مردم را به پرستش خود دعوت كرده است. زيرا شايسته انسانى كه خدا به او كتاب وحكمت ونبوت داده است، اين نيست كه به جاى دعوت به خدا پرستى، به بشر پرستى دعوت كند. شايسته پيامبر خدا اين است كه مردم را به صورت انسانهاى ربّانى تربيت كند وبه آنان بگويد در سايه همين كتاب كه آن را مى آموزيد ومذاكره مى كنيد، از جاده توحيد بيرون نرويد وخداى يكتا را بپرستيد; چنانكه مى فرمايد: (ما كانَ لِبَشَر أنْ يُؤْتِيَهُ اللّهُ الكِتابَ وَالحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنّاسِ كُونُوا عِباداً لى مِنْ دُونِ اللّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبّانِيّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ).

شأن اين پيامبر اين نيست كه به مردم بگويد فرشتگان وپيامبران را پروردگاران خود برگزينيد. فرض اين است كه او پيامبر است وهرگز مردم را به كفر دعوت نمى كند وآنان را از اسلام بيرون نكرده ووارد جرگه كافران نمى سازد; چنانكه

صفحه 423

مى فرمايد: (وَلا يَأمُرَكُمْ أنْ تَتَّخِذُوا المَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أرباباً أيَأْمُرُكُمْ بِالكُفرِ بَعْدَ إذْ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ).

خلاصه سخن اينكه اگر مسيح را پيامبر الهى مى دانيد، نبايد چنين نسبتها را به او بدهيد، مگر اينكه او را نبى نينديشيد. د راين موقع به فرضيه هاى ديگر مى رسد كه هم اكنون مطرح مى كنيم:

ب: فرضيه فرزندى مسيح براى خدا

در اين فرضيه مسيح به عنوان فرزند خدا معرفى شده وآنان هيچ دليلى بر فرزندى او ندارند; جز اينكه در ظاهر براى او پدرى نبوده است وهمين سبب شده است كه او را فرزند واقعى خدا بپذيرند. قرآن در نقد اين فرضيه مطالبى دارد كه به آن اشاره مى كنيم:

1ـ قرآن ياد آور مى شود انديشه فرزندى مسيح، تقليد از دو انديشه پيش از آنهاست:

اوّلاً پيش از مسيحيان، يهوديان چنين انديشه اى را در باره عزير داشتند واو را فرزند خدا مى دانستند. اين عقيده در زمان خود پيامبر در ميان يهود رايج بود; هر چند يهوديان كنونى چنين عقيده را از خود نفى مى كنند ومى گويند فرزندى اوجنبه تشريفاتى داشت نه واقعى، ولى نبودن چنين عقيده اى در ميان يهود امروز، دليل بر نبودن آن در عصر نزول قرآن نيست واگر يهود فاقد چنين عقيده بودند، فوراً به انتقاد از قرآن مى پرداختند ومى گفتند:ماچنين عقيده اى نداريم. امّا در كتب تاريخ وحديث هيچ نوع نقدى از آنان نقل نشده است; چنانكه مى فرمايد: (وَ قالَتِ اليَهُودُ عُزَيْرٌ ابنُ اللّهِ).

ثانياً آنان در اين انديشه از كافران پيشين تقليد كرده وبه اصطلاح اداى آنها را در مى آورند. زيرا در ميان مشركان عرب، دختر داشتن خدا ريشه ديرينه دارد

صفحه 424

وفرشتگان را دختران خدا مى دانستند ومسيحيان، كه مسيح را فرزند خدا مى دانند، نوعى تقليد از مشركان عرب است.

در اينجا احتمال ديگرى نيز هست وآن اينكه آيه ناظر به اين است كه اعتقاد به فرزندى مسيح، كه ملازم با تثليث است، در ميان برهماييان ها وبوداييان ريشه ديرينه دارد وهم اكنون مجسمه هاى سه سر در ميان آنان رواج كامل دارد كه به گونه اى حاكى از عقيده به تثليث است.

مسيحيان، تولّد مسيح (عليه السلام) را از مادرى مجرد، نشانه فرزندى او براى خدا مى گيرند. خدا در نقد اين عقيده ياد آور مى شود كه اوّلاً اگر مسيح از مادرى مجرد آفريده شده، آدم ابو البشر بدون هيچ وسيله طبيعى خلق شده است. اگر بناست اين نوع آفرينش نشانه فرزندى او باشد، بايد در باره آدم وحواءنيز چنين باشد. ثانياً قدرت خدا گسترده است. چه بسا به خاطر مصالحى موجودى را بدون وسيله طبيعى بيافريند. قرآن در اين آيه به هر دو دليل اشاره كرده و مى فرمايد: (إنَّ مَثَلَ عيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ)(آل عمران/59).

2ـ همگى مى دانيم كه كيفيت فرزنددارى اين است كه جزئى از نر وماده در رحم، به هم مى پيوندند وبه مرور زمان فرزندى از نوع آنان پديد مى آيد. در حالى كه جريان در مورد خدا به گونه ديگرى است. مشيّت حكيمانه او به آفرينش هر چيز تعلّق گيرد، در همان لحظه تحقق مى يابد. بنابراين چگونه مى تواند او داراى فرزند باشد؟ چنانكه مى فرمايد:(ما كانَ للّهِ أنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَد سُبْحانَهُ إذا قَضى أمْراً فَإنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

قرآن از قول پيامبر گرامى نتيجه مى گيرد. اكنون كه واقعيت مسيح ومقام منزه خدا براى شما روشن شد، بدانيد كه پروردگار من وشما خداست. او را بپرستيد، اين است راه راست. (وإنَّ اللّهَ رَبّى وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ).

صفحه 425

3ـ قرآن در آيه ديگر برهان سوّمى بر نفى داشتن فرزند اقامه مى كند ومى فرمايد:جهان مملوك خداست واو مالك جهان است وكسى كه چنين بى نياز است وجهان تحت سلطه اوست، چه نيازى به فرزند دارد كه از او رفع نياز كند؟ (إنَّما اللّهُ إلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فى السَّمواتِ وَما فِى الأرْضِ وَ كَفى بِاللّهِ وَكيلاً). ونيز در جاى ديگر مى فرمايد: (الّذى لَهُ مُلْكُ السَّمواتِ وَالأرْضِ وَلَمْيَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَريكٌ فِى المُلْكِ).

ج: فرضيه الوهيت براى مسيح

در ميان فرضيه هاى پنجگانه، سوّمين فرضيه اين است كه مسيح خداى جهان باشد. متأسفانه برخى از مسيحيان از تظاهر به اين عقيده خود دارى نمى كنند وقرآن نيز از آنان نقل مى كند ومى فرمايد:(لَقَدْ كَفَرَ الّذينَ قالُوا إنَّ اللّهَ هُوَ المَسيحُ ابنُ مَرْيَم).

قرآن در ابطال اين نظريه براهينى مى آورد كه متذكر مى شويم:

1ـ مسيح وفرشتگان مقرّب، ابا ندارند كه به بندگى خويش نسبت به خدا اعتراف كنند. واين خود گواه بر اين است كه آنها خدا نيستند. زيرا چگونه ممكن است كه موجودى خداى جهان باشد، ولى اعتراف به بندگى براى ديگرى كند وزندگى سراسر افتخار مسيح حاكى از عبادت وپرستش او نسبت به خداى جهان است. با وجود اين، چگونه مى گويند: او خداست؟ چنانكه مى فرمايد: (لَنْ يَسْتَنْكِفَ المَسيحُ أنْ يَكونَ عَبْداً للّهِ وَ لاَ المَلائِكَةُ المُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إلَيْهِ جَميعاً).

اتّفاقاً در مناظره اى كه حضرت رضا (عليه السلام) با «جاثليق»، يكى از سران مسيحيان در عصر خود انجام داد، روى همين برهان قرآنى تكيه كرد وسخن خود را چنين آغاز كرد:به خدا سوگند ما به عيسايى كه به محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) ايمان دارد، مؤمن

صفحه 426

هستيم. فقط يك انتقاد بر عيساى شما داريم وآن اين كه كمتر روزه مى گرفت ونماز مى گزارد.

جاثليق در پاسخ گفت:دانش خود را تباه نمودى و خود را ناتوان ساختى ومن تصوّر مى كردم كه تو داناترين مسلمانانى!

حضرت رضا (عليه السلام) فرمود: مقصود شما چيست؟ گفت: اين كه مى گويى: «عيسى كمتر روزه مى گرفت وكمتر نماز مى خواند»، سخنى بر خلاف واقع است. زيرا حضرت مسيح روزى را افطار نكرد وشبى را به خواب نرفت وهمه روزها را روزه مى گرفت وهمه شب را به عبادت مى پرداخت.

امام (عليه السلام) در اين هنگام فرمود:جناب جاثليق! حضرت مسيح براى چه كسى روزه مى گرفت وعبادت مى كرد؟ وقتى جاثليق در برابر منطق استوار امام ا(عليه السلام) قرار گرفت،چاره اى جز سكوت نيافت.(1)

آيا از اينكه زندگانى مسيح سراسر عبادت وپرستش خدا بود، مى توان او را خدا دانست؟ زيرا معنا ندارد كه خدا خود را پرستش كند.

2ـ حضرت مسيح ومادرش دو موجود طبيعى بودند كه در روى زمين زندگى مى كردند. او ومادرش به حكم موجود طبيعى بودن، فناو هلاك بر پيشانى آنان نوشته شده بود. در اين صورت چگونه مى توان آنان را خدا دانست؟ زيرا خدا حقيقت مطلقى است كه عدم وروال در او راه ندارد; در حالى كه مسيح ومادرش نقطه مقابل اين جريان قرار داشتند واگر مشيّت الهى تعلق مى گرفت كه هر دو را بميراند، هر دو مرگ را پذيرا مى شدند;چنانكه مى فرمايد:

(قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللّهِ شَيْئاً إنْ أرادَ أنْ يُهْلِكَ المَسيحَ ابنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِى الأرضِ جَميعاً).

1 . توحيد صدوق، ص421ـ422.

صفحه 427

3ـ آسمانها وزمين وآنچه كه در ميان آن دو قرار دارند، ملك خداست ومسلّماً مملوك خدا مخلوق خداست. مسيح نيز به حكم اينكه در ميان اين دو قرار گرفته، مملوك ومخلوق خدا خواهد بود وچنين موجودى نمى تواند خدا باشد.

به ديگر سخن، مالكيت خدا مالكيت اعتبارى وقرار دادى ميان مالك ومملوك نيست. مالكيت او از خالقيت او سرچشمه مى گيرد. بنابر اين او خالق آسمانها وزمين وآنچه در ميان آن دو قرار دارند، مى باشد. طبعاً مسيح نيز از اين حكم مستثنى نبوده، مخلوق وبنده او خواهد بود; چنانكه مى فرمايد:( وَ للّهِ مُلْكُ السَّمواتِ وَ الأرْضِ وَ ما بَيْنَهُما).

مسيحيان تولّد مسيح را بدون پدر نشانه الوهيت او مى گيرند. قرآن به اين مطلب پاسخهاى مختلفى گفته است ويكى از آنها اين است كه قدرت خدا بر آفرينش، محدود به مجارى طبيعى نيست واگر او انسانى را از طريق آميزش پدر ومادر مى آفريند، دليل بر انحصار قدرت او نيست; بلكه او مى تواند با به هم زدن اين قانون، آفرينش اعجاز آميزى داشته باشد. جريان در مورد مسيح چنين است، به حكم اين كه او آيت ومعجزه خدا بود،او را از مادرى مجرّد پديد آورد; چنانكه مى فرمايد:(يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ اللّهُ على كُلِّ شَيْء قَديرٌ).

4ـ زندگى مسيح ومادرش صد در صد زندگى طبيعى بود. آنان غذا مى خوردند وطبعاً گرسنه مى شدند. در اين صورت چگونه انسان محتاج به غذا مى تواند خدا باشد. بنابراين بايد بگوييم. مسيح پيامبرى، مانند ديگر پيامبران بود. چنانكه مى فرمايد: (مَا المَسيحُ ابنُ مَرْيَمَ إلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدّيقَةٌ كانا يَأكُلانِ الطَّعامَ).

پس از اين براهين روشن، رويگردانى از حق وگرايش به باطل نشانه عناد در دل است. از اين جهت قرآن پس از براهين ياد شده به نكوهش نصارا پرداخته و مى فرمايد: بنگر ما چگونه دلايل ونشانه هاى خود را بيان مى كنيم. آنگاه بنگر

صفحه 428

چگونه اين جمعيت از حق روى بر مى گردانند:( أُنْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أنّى يُؤْفَكُونَ).(1)

د: فرضيه تثليث

توحيد ابراهيمى اساس دعوت تمام پيامبرانى است كه پس از او آمدند. خدا پرستان اتّفاق دارند كه ابراهيم به عبادت خداى يگانه دعوت كرده وبا هر نوع بت پرستى وغير خدا پرستى مبارزه كرده است. حضرت مسيح نيز در مسير همين توحيد ابراهيمى بوده و مردم را به خداى يگانه دعوت نموده است. ولى مسيحيان از طرفى خود را پيرو آيين ابراهيمى دانسته و ناچارند به خداى يگانه معترف شوند، امّا از آنجا كه بر اثر افكار وارداتى وتحريف پيشينيان مسأله تثليث را برگزيده اند، ناچار شده اند در ميان عقايد خود يك تناقض پديد آورند ودر عين اعتقاد به وحدت، به تثليث نيز معتقد شوند. اين خود مشكلى را پديد آورده است كه تا كنون گره آن گشوده نشده است وبه خاطر همين سر در گمى، كليساهاى امروز وديروز عقيده به تثليث را رمزى دانسته كه از آن سر در نمى آورند وبه اصطلاح جنبه تعبدى دارد نه تعقلى. واز همين جا حساب عقل را از دين جدا كردند. عقل ما را به خداى واحد دعوت مى كند، در حالى كه دين، به تثليث! تو گويى الوهيت يك نوع شركت سهامى است و هر بخشى از آن را يكى مالك است: بخشى را خداىِ پدر وبخش ديگر را خداىِ پسر وبخش سوّم را خداىِ روح القدس.

در اينجا مسيحيان ومحقّقان آنان چه فكر مى كنند؟ آيا هر يك از اين سه،مالك تمام الوهيت است، يا مالك بخشى از آن؟ اگر مالك تمام الوهيت است، ثنويت به صورت روشن تجلى كرده وبه سه خداى مستقل و مجزا و واجب

1 . «افك» در لغت به معنى انصراف و رويگردانى است واگر به دروغ وتهمت «افك» مى گويند، از آن روست كه انصراف از حق قلمداد مى شود.

صفحه 429

الوجود معتقد شده اند. واگر هر يك مالك بخشى از الوهيت است كه مجموعاً خداى واحدى راتشكيل مى دهند، در اين صورت قائل به تركيب شده كه مركّب نياز به اجزاى خود دارد وهر نيازمندى، ممكن بوده وواجب الوجود بالذات نخواهد بود. ولى در مقابل اين براهين روشن آنان بر تثليث اصرار دارند. قرآن به روشنى از آن انتقاد مى كند و مى فرمايد:(إنَّمَا المَسيحُ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ ألْقيها إلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُم).

در اين آيه، برهان ابطال تثليث به روشنى آمده است وآن اينكه او از مادرى به نام مريم متولّد شده است و چگونه مى تواند مقام الوهيت را به يكى از دو كيفيت ياد شده، داشته باشد؟ چيزى كه هست، مسيح كلمه خداست، همچنان كه همه جهان كلمه خداست وبراى روح وجان او مقام منيعى معتقد شد. تا آنجا كه خدا آن را به خود نسبت داده و مى گويد:(وَ رُوح مِنْهُ)اين نوع اضافه وانتساب، انتساب تشريفى واحترامى است; چنانكه مى گويند:«بيت اللّه» بنابراين جمله ( وَ كَلِمَتُهُ ألْقيها إلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ) وكلمه خدا، مخلوق اوست به عنوان مبدأ برهان نسبت به مسأله تثليث كه بعداً خواهد آمده،مى باشد.

در آيه ديگر باز مسأله تثليث را مطرح كرده و مى فرمايد:«آنان كه خدا را يكى از سه نفر مى دانند، خدا را نشناخته وچهره حق را پوشانيده اند، خداى جهان، جز خدا كسى نيست وآنان بدانند اگر از اين عقيده برنگردند، عذاب دردناكى در كمين آنهاست» : (لَقَدْ كَفَر الَّذينَ قالُوا إنَّ اللّهَ ثالِثُ ثَلاثَة وَ ما مِنْ إله إلاّ إلهٌ واحِدٌ وَ إنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الّذينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أليمٌ).

هـ: فرضيه ربوبيت مسيح

گروهى از روشنفكران مسيحى براى مسيح مقام ديگرى معتقد شده اند وآن اين كه وى در عين مخلوق بودن، رب وكارگردان جهان آفرينش است. همگى مى دانيم

صفحه 430

كه يكى از مراتب توحيد، علاوه بر توحيد در خالقيت، توحيد در ربوبيت است; يعنى علاوه بر اينكه آفريدگار جهان يكى است،رب وكارگردان اصيل جهان نيز يكى است وهمان خداى آفريننده، خداى كارگردان هم هست، واگر در جهان علل واسبابى مشغول كارند، همگى به عنوان ابزار وادوات، يا به تعبير صحيحتر به عنوان علل تبعى واسباب ظلّى انجام وظيفه مى كنند.بنا براين مسيح نيز «رب» نبوده وكارگردان جهان آفرينش نيست. بلكه او مانند ديگر موجودات از همين جهان تغذيه كرده ورفع نياز مى نمود.

گاهى ممكن است مقام ربوبيت مسيح را به نحو ديگر تفسير كنند وآن اينكه بخشى از سرنوشت انسانها از نظر مغفرت ويا بخشودن گناه در اختيار او ست، وبه اصطلاح بگويند: گناهانِ مسيحيان را مى بخشد وسعادت اخروى آنها را تضمين مى كند.

قرآن اين نوع ربوبيت را نيز منكر شده ومغفرت وشفاعت بشر را در اختيار خدا مى داند ومى فرمايد: (وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنوبَ إلاّ اللّهُ)(آل عمران/135). و در آيه ديگر مى فرمايد:(قُلْ للّهِ الشَّفاعَةُ جَميعاً). (زمر/44)

بنابراين هر نوع ربوبيت براى غير خدا باطل است وقرآن نيز در ابطال اعتقاد به ربوبيت مسيح، اهل كتاب را دعوت به يك اصل مشترك ميان تمام شرايع ابراهيمى مى كندوآن اينكه همگان جز خدا را نپرستند وبه او شرك نورزند. برخى، برخى ديگر را رب وكارگردان جهان ويا صاحب سرنوشت انسان نينديشند: (قُلْ يا أهْلَ الكِتابِ تَعالَوا إلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ ألاّ نَعْبُدَ إلاّ اللّهَ وَلانُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ).

شگفت اينجاست كه مسيحيان مقام ربوبيت را از خدا گرفته ونه تنها به مسيح بخشيده اند، بلكه علما ودانشمندان وراهبان خود را نيز رب خود انديشيده ودر قلمرو تشريع وتحريم وتحليل، آنان را صاحب اختيار مى دانند. اگر آنان چيزى را حرام

صفحه 431

كردند، در حالى كه در كتاب حلال باشد، يا بالعكس، گفتار آنان را بر كتاب آسمانى مقدّم مى دارند. قرآن در مقام انتقاد از اين عقيده چنين مى فرمايد:(اتَّخَذُوا أحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ وَ المَسيحَ ابنَ مَرْيَمَ).

عدى بن حاتم مى گويد:من ويژگيهاى اسلام را از خواهرم شنيدم.تصميم گرفتم كه ديدارى از پيامبر اسلام داشته باشم. وقتى نزد او رفتم، اين آيه را تلاوت مى كرد كه مضمون آن اين است: ما دانشمندان وراهبان را پروردگار خود ساخته ايم. من به رسول گرامى گفتم: اين نسبت صحيح نيست وما هرگز آنها را عبادت نمى كنيم. پيامبر فرمود:آيا آنها كه حلال خدا را حرام مى كنند وحرام خدا را حلال مى كنند، شما از آنها پيروى نمى كنيد؟ گفتم چرا؟ گفت: همين پرستش آنهاست.(1)

امام صادق (عليه السلام) در تفسير اين آيه مى فرمايد:به خدا سوگند! عبادت مسيحيان اين نبود كه براى آنان روزه بگيرند ونماز بگزارند، بلكه آنان كوركورانه از عالمان خود پيروى كرده واگر حلالى را حرام، يا حرامى را حلال مى كردند، گوش به فرمان آنها بودند ودر حقيقت ندانسته آنها را پرستش كردند.(2)

سرانجام قرآن مى فرمايد:( وَ ما أُمِرُوا إلاّ لِيَعْبُدُوا إلهاً واحِداً لاإلهَ إلاّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمّا يُشْرِكُونَ).

***

1 . مجمع البيان:3/24.
2 . مجمع البيان:3/24.

صفحه 432

10 عيسى در روز رستاخيز

آخرين سخن در باره حضرت مسيح گفتگوى خدا با او در روز رستاخيز است. زيرا مسيحيان به وى نسبت مى دهند كه وى آنان را به پرستش دعوت كرده است واگر آنان به الوهيت او گرويده اند، به خاطر گفتارهاى خود اوست. در اين مورد خدا در روز قيامت با حضرت مسيح گفتگويى دارد كه قرآن آن را نقل مى كند:

آيات مورد بحث

1ـ (وَ إذْ قالَ اللّهُ يا عيسى ابن مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذونى وَ أُمِّى إلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لى أنْ أقُولَ ما لَيْس لى بِحَقّ إنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما فى نَفْسى وَ لا أعْلَمُ ما فى نَفْسِكَ إنَّكَ أنْتَ عَلاّمُ الغُيُوب).

2ـ (ما قُلْتُ لَهُمْ إلاّ ما أمَرْتَنى بِهِ أنِ اعْبُدوا اللّهَ رَبّى وَ رَبَّكُمْ وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمّا تَوَفَّيْتَنِى كُنْتَ أنْتَ الرَّقيبَ عَلَيْهِمْ وَأنْتَ عَلى كُلِّ شَيء شَهيدٌ).

3ـ ( إنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإنَّهُمْ عِبادُكَ وإنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإنَّكَ أنْتَ العَزيزُ الحَكيمُ).

4ـ (قالَ اللّهُ هذا يَومُ يَنْفَعُ الصَّادِقينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجرى مِنْ تَحْتِهَا الأنهارُ خالِدينَ فيها أبَداً رَضِىَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الفَوزُ العَظيمُ)(مائده/116 ـ 119).

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر آنگاه كه خدا به عيسى بن مريم گفت:آيا تو به مردم گفتى من

صفحه 433

ومادرم را به عنوان شريك خدا بپذيرند؟ عيسى گفت: منزهى تو، براى من شايسته نيست چيزى را بگويم كه حق نيست. اگر گفته باشم تو از آن آگاهى، مى دانى آنچه در روح وروان من است ومن نمى دانم آنچه در ذات توست. تو آگاه از غيبها هستى.

2ـ نگفتم به آنان جز آنچه مرا به آن امر كردى. به آنان گفته ام: خدا را كه پروردگار من وپروردگار شماست، بپرستيد ومن تا ميان آنان بودم، شاهد وناظر بر آنها بودم. آنگاه كه مرا گرفتى، تو مراقب آنان بودى وتو بر همه چيز شاهد وناظر هستى.

3ـ اگر آنان را عذاب كنى، آنان بندگان تو هستند واگر ببخشى تو مقتدر وحكيم هستى.

4ـ خدا گفت: امروز روزى است كه راستگويى راستگويان به آنان سود مى دهد. پاداش آنها باغهايى است كه از زير درختهاى آن آب جارى مى شود. جاودانه در آنجا هستند. خدا از آنان راضى شده وآنها نيز از خدا راضى گشته اند. اين است پيروزى بزرگ.

تفسير موضوعى آيات

قرآن با دلايل روشن پندار الوهيت مسيح را ابطال نمود ومانيز به شرح آن آيات پرداختيم. اكنون براى تكميل موضوع، مذاكره خدا را با مسيح در روز رستاخيز مطرح مى كنيم. با اينكه هنوز چنين روزى محقق نشده است; ولى به خاطر قطعى بودن موضوع، فعل ماضى به كار مى برد ومى گويد:(وَ إذْ قالَ اللّهُ يا عيسى ابنَ مَرْيَم...) ودر واقع مى گويد:«إذْ يَقُولُ اللّهُ يا عيسى ابن مريم». گواه بر اينكه زمان اين مذاكره روز رستاخيز است، آيه (قالَ اللّهُ هذا يَومُ يَنْفَعُ الصَّادِقينَ صِدْقُهُمْ ...) است كه در آخر آيه ها (1) آمده ومقصود از آن روز، روز رستاخيز است. از آنجا كه مسيحيان پرستش مسيح ومادرش را به فرمان خود او نسبت مى دادند، خدا اين مذاكره را ترتيب

1 . سوره مائده/119.

صفحه 434

مى دهد تا همه فريب خوردگان وگمراهان از زبان خود آن حضرت بشنوند كه وى هرگز مردم را به پرستش غير خدا دعوت نكرده وشيوه دعوت او با دعوت ديگر پيامبران يكسان بوده است وهمگى به پرستش خداى يگانه دعوت كرده اند. چنانكه مى فرمايد:(أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذونى وَ أُمِّى إلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ).

لفظ «دون» در قرآن گاهى به معنى غير به كار مى رود; چنانكه مى فرمايد: (يا أيُّهَا الّذينَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ) (آل عمران/118):«اى افراد با ايمان غير خود كسى را راز دار مگيريد.» وگاهى به معنى اقل وكمتر به كار مى رود; چنانكه مى فرمايد:(وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ) (نساء/116). «كمتر از شرك را در باره هر كس بخواهد»، مى بخشد.

ولى هر موقع به كلمه «اللّه» اضافه گردد وگفته شود«دون اللّه»، به معنى شرك قرار دادن به كار مى رود. از اين جهت مقصود از جمله (إلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ)همين است. يعنى در حالى كه به الوهيت خدا عقيده مندند، تو ومريم را نيز شريك او در الوهيت قرار دهند; نه اين كه خدا را ناديده گرفته وتنها به الوهيت مسيح ومريم معتقد شوند، زيرا در هيچ گروهى از مشركان، چنين باورى وجود نداشته است.

در اينجا سؤالى نيز مطرح است وآن اينكه مسيحيان تنها به الوهيت مسيح اعتقاد دارند، نه به الوهيت مادرش مريم. در اين صورت چگونه در اين آيه از گروهى نام مى برد كه به الوهيت هر دو اعتقاد داشتند ؟

در اينجا دو پاسخ وجود دارد كه مى تواند رفع ابهام كند:

1ـ چه بسا ممكن است در عصر نزول قرآن وقبل از آن، گروهى بودند كه به الوهيت مريم نيز عقيده داشتند. طبرسى از ابو جعفر نقل مى كند كه برخى از نصارا مى گفتند:در گذشته فرقه اى از مسيحيان بودند كه به آنان «مريميه» مى گفتند وآنان به الوهيت مريم اعتقاد داشتند. نظير اين سخن را نيز در باره فرزند بودن عزير ياد آور شديم. اگر مسيحيان امروز الوهيت مريم را منكر هستند، دليل بر نبودن چنين

صفحه 435

عقيده اى درگذشته نمى شود.

2ـ مسيحيان اگر چه به الوهيت او معتقد نيستند، ولى كارهاى آنان در برابر مجسمه او وحضرت مسيح يكسان است وكيفيت درخواستها حاكى است كه سرنوشت خود را در دست فرزند ومادر مى دانند. مسلماً چنين در خواستهايى ملازم با اعتقاد به الوهيت است; هر چند به زبان نياورند. وشايد به خاطر همين نكته قرآن به جاى لفظ «تسميه»، لفظ «اتخاذ» را به كار مى برد. يعنى عملاً مريم را خداى خود مى انديشند، هرچند نام خدا را بر او نمى گذارند.

نظير اين تعبير در باره احبار ورهبان نيز به كار رفته است; چنانكه مى فرمايد: (اتَّخَذُوا أحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ)(توبه/31). «دانشمندان و راهبان خود را (عملاً) رب گرفته اند.» (ودر گذشته به تفسير آيه پرداختيم).

حضرت مسيح پرسش حضرت حق را به چند نوع پاسخ مى گويد:

1ـ ذات تو پيراسته از هر نوع شرك است و هرگز براى من سزاوار نيست چيزى را كه من حق گفتن آن را ندارم بگويم:(سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لى أنْ أقُولَ ما لَيْس لى بِحَقّ).

يعنى نه تنها نگفته ام، بلكه حقّ گفتن آن را ندارم. زيرا من بنده تو هستم وچنين حقّى به من داده نشده است.

2ـ اگر گفته بودم، تو از آن آگاه بودى. زيرا تو از تمام زواياى روح وروان ما آگاه هستى. چگونه آگاه نباشى در حالى كه تو علاّم الغيوب هستى، ولى من از آنچه در ذات مقدّس توست آگاه نيستم:

(إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِى وَ لا أَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاّمُ الغُيُوبِ)

3ـ در مرحله سوّم آنچه را به آنان گفته ياد آور مى شود ومى گويد: من به آنان جز اين دستور ندادم كه خدا را، كه پروردگار من وشماست بپرستيد:(ما قُلْتُ لَهُمْ

صفحه 436

إلاّ ما أمَرْتَنى بِهِ أنِ اعْبُدوا اللّهَ رَبّى وَ رَبَّكُمْ). واگر هم از اين مسير منحرف شده اند، مربوط به خود آنهاست ومن كاملاً بى گناهم.

4ـ من تا مدّتى كه در ميان آنان بودم وظيفه داشتم رسالت خود را ابلاغ وبر اعمال آنان شاهد باشم وپس از اينكه مرا از آنها گرفتى، شهادت بر اعمال بر عهده توست وتو بر اعمال اين گروه شاهد وناظر بودى، بلكه بر همه چيز شاهد و ناظر هستى:

(وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمّا تَوَفَّيْتَنى كُنْتَ أنْتَ الرَّقيبَ عَلَيْهِمْ وَأنْتَ عَلى كُلِّ شَيء شَهيدٌ).

5ـ سرانجام حضرت مسيح به منظور سلب هر نوع مسئوليت از خود، امر بندگان را به خود خدا تفويض مى كند ومى گويد: آنان بندگان تو هستند. مى توانى آنان را به سبب انحراف از وظيفه بندگى عذاب كنى ومى توانى ببخشى. زيرا تو توانا وحكيم هستى:(إنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإنَّهُمْ عِبادُكَ وإنْ تَغْفِر لَهُمْ فَإنَّكَ أنْتَ العَزيزُ الحَكيمُ).

اكنون كه با سخنان حضرت مسيح در پاسخ پرسش حضرت حق آشنا شديم، قرآن ياد آور مى شود كه خدا، پس از استماع سخنان وى ، بر راستگويى مسيح صحّه مى گذارد ومى گويد:در چنين روز (روز رستاخيز) نه تنها تو، بلكه تمام راستگويان از صدق گفتارشان بهره مند مى گردند وپاداش راستگويى آنها بهشتى است كه آب از زير درختان آنها جريان دارد وخدا از آنان راضى بوده وآنان نيز از خدا راضى مى باشند وبزرگترين پيروزى ورستگارى نصيب آنان مى گردد:

(قالَ اللّهُ هذا يَومُ يَنْفَعُ الصَّادِقينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجرى مِنْ تَحْتِهَا الأنهارُ خالِدينَ فيها أبَداً رَضِىَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الفَوزُ العَظيمُ).

(الحمد للّه رب العالمين)