صفحه 1

نخستين تفسير موضوعى

به زبان فارسى

منشور جاويد

تجزيه و تحليل از زندگانى پيامبران خدا

از حضرت آدم تا حضرت يوسف

ـ عليهم السلام ـ

جلد 11

نگارش:

آية اللّه جعفر سبحانى

صفحه 2

اسم كتاب ................................................................................................. منشور جاويد

موضوع ...................................................................................................... سرگذشت انبياء

جلد ........................................................................................................................ يازدهم

مؤلّف ......................................................................................................... جعفر سبحانى

ناشر ...................................................................................... مؤسسه امام صادق (عليه السلام) قم

نوبت چاپ ................................................................................................................... أوّل

ليتوگرافى و چاپ ............................................................................................ اعتماد ـ قم

تيراژ ............................................................................................................. 2000 نسخه

حروفچينى و صفحه آرائى لاينوترونيك ............................... مؤسسه امام صادق (عليه السلام) قم

مركز نشر

قم ـ ميدان شهداء، انتشارات توحيد ـ تلفن 23151

صفحه 3

منشور جاويد

سرگذشت پيامبران در قرآن

صفحه 4

بسم الله الرحمن الرحيم

(لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأُولِي الأَلْبَابِ )

سوره كهف: آيه 111

صفحه 5

قصص قرآن

موضوعات، اهداف و ويژگيها

از موضوعات مهّم قرآن كه بخش وسيعى از آيات اين كتاب را در بر مى گيرد، موضوع قصص آن است كه در باره زندگى پيامبران ورسولان وامتهاى آنان سخن مى گويد واحياناً زندگى فرد ويا افراد محدودى را نيز مطرح مى كند وسخن را در همه جا با ارائه يك رشته پند واندرز، به پايان مى رساند.

اگر محورهاى بزرگ قرآن را به سه بخش تقسيم كنيم، دو بخش نخست آن را «عقايد ومعارف» و«قوانين واحكام» وبخش سوم آن را داستانهاى آن تشكيل مى دهد واگر بخش سوم آن را مسائل اخلاقى وارزشهاى والاى انسانى بدانيم، قصص قرآن در هر دو بخش، حضور خواهد داشت، زيرا درگيرى وكشمكش پيامبران با امتهاى خويش، در باره معارف وارزشهاى اخلاقى بوده است. در اين صورت، از قصص به عنوان ابزار هدايت بهره گيرى شده ودر خدمت عقايد واصول اخلاقى قرار گرفته است.

از روزى كه تفسير قرآن مورد توجّه متفكّران اسلامى قرار گرفت، قصص آن به صورت مستقل ويا ضمن تفسير ديگر آيات، نظر آنان را جلب كرده است. مفسرانى كه قرآن را به ترتيب سوره ها تفسير كرده اند، به هنگام برخورد با آيات قصص، به

صفحه 6

تشريح آنها پرداخته وبه آنها اهميّت بخشيده اند، وآنان كه همّت خود را تنها به تفسير قصص گمارده اند، كتابهاى مستقلى در باره مجموع قصص قرآن، يا برخى از آنها نگاشته اند. اگر اين نوع نگارشها را در جايى گرد آوريم، كتابخانه عظيمى را تشكيل مى دهد وكافى است در اين مورد به فهارس كتابخانه ها ويا به كتاب «كشف الظنون» چلبى و «الذريعة» تهرانى، مراجعه كنيم. دوست گرامى ونويسنده عزيز جناب آقاى عرفانيان كه كتاب «قصص الأنبياء» قطب الدين راوندى (ت573هـ) را تحقيق كرده اند، در مقدمه آن 174 كتاب را نام مى برد كه پيرامون قصص قرآن، نگارش يافته وشمار كمى از آنها، به زيور طبع آراسته گرديده است اما بيشتر آنها به صورت خطى باقى مانده ويا حوادث زمان، آنها را نابود ساخته است.

توجّه به نگارش داستانهاى قرآن به صورت مستقل، گواه بر آن است كه تفسير قرآن به صورت موضوعى، در دايره محدود(قصص قرآن) سابقه ممتدى داشته است، واحياناً اين شيوه از تفسير، در قالب آيات احكام تجلى مى كرد، هر چند توجه وعنايت بيشتر، به تفسيرِ ترتيبى بوده است.

1 ـ موضوعات قصص

براى آشنايى با قصص قرآن، بايد پيرامون خصوصيات آن به تدريج سخن گفت كه يكى از آنها تبيين موضوع داستانهاى قرآن است. قصص قرآن غالباً بر محور «سرگذشت پيامبران واقوام معاصر آنها» دور مى زند، بر خلاف وقايع نگاران وداستانسرايان كه محور سخن آنان را پادشاهان وفرمانروايان وكشور گشايى آنان تشكيل ميدهد، محور بحثهاى قرآن در مورد قصص، زندگى پيامبران وكيفيت دعوت وواكنش مثبت ومنفى اقوام آنهاست واگر احياناً به تبيين زندگى جباران، ستمگران ومستكبران اشاره مى كند، به خاطر درگيرى پيامبران الهى با اين گروه است.

صفحه 7

تاريخ نگارى در مشرق زمين، با تاريخ پادشاهان آغاز مى شود وسلسله هايى كه حلقه هاى تاريخ مشرق زمين را تشكيل مى دهد، سلسله پادشاهان وفرمانروايان است; در حالى كه اگر بخواهيم تاريخ صحيح وسودمندى بنويسيم، بايد تاريخ بشر را،با تاريخ پيامبران آغاز كنيم وحلقه هاى پيوسته آن را،انبيا ورسولان بدانيم، ولى متأسفانه اين كار انجام نگرفته وپيوسته محور تاريخ، فرمانروايان مادى بوده اند.

قرآن روى مصالحى، از برخى پيامبران سخن گفته وبرخى ديگر را مطرح نكرده است. از اين رو در قرآن نام 25 پيامبر آمده، ولى تعدادشان بيش از اينهاست.چون قرآن در صدد بيان زندگى همه آموزگاران الهى نبوده است،چنانكه مى فرمايد: (وَلَقَدْ أرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ) (غافر/78):«ما پيش از تو پيامبرانى فرستاديم، سرگذشت برخى را براى تو بازگو كرديم وبرخى ديگر را بازگو ننموديم.»

قرآن از زندگى ملّتها به «أنباء القرى» تعبير مى كند كه ترجمه فارسى آن، «سرگذشت آباديهاى» ومقصود از آن، امّتهايى است كه در آباديهاى بزرگ ويا كوچك به سر مى بردند.«قريه» بر خلاف آنچه كه معروف است، در قرآن به معنى آبادى است كه ده، بخش وشهر را در بر مى گيرد ومخصوص به قسم سوّم نيست تا آن جا كه قرآن از بزرگترين آباديهاى جهان آن روز مانند«مصر»، به لفظ قريه تعبير كرده ومى فرمايد:(واسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِى كُنّا فيها) (يوسف/82): «پدر از آبادى كه ما در آن بوديم، بپرس».

بنابر اين آيات، پيامبران همان طورى كه در آباديهاى كوچك به وظيفه تبليغ برمى خاستند، در آبادى بزرگ نيز انجام وظيفه مى نمودند، بلكه از برخى آيات استفاده مى شود كه پيامبران، در مراكز حساس وبزرگ مشغول تبليغ مى شدند وطبعاً شعاع تبليغ آنان به اطراف نيز مى رسيد; هرگز خدا در هر ده وبخشى پيامبرانى بر نمى انگيخت، بلكه با برانگيختن آنان در مركزى، حجت را بر تابعان آن مركز تمام

صفحه 8

مى كرد، چنان كه مى فرمايد:(وَ ما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ القُرى حَتّى يَبْعَثَ فِى أُمِّها رَسُولاً). (القصص/59)

ودر آيه ديگر مى فرمايد:(ذلك مِنْ أنْباءِ القُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ)(هود/100) وباز مى فرمايد:(تِلْكَ القُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أنْبائِها)(اعراف/101)«اينها سرگذشت آباديهاست كه براى تو بازگو مى كنيم.»

قرآن زندگى گروه كوچكى مانند اصحاب كهف را مطرح مى كند. آنان هر چند پيامبر نبودند، ولى كار آنان رنگ الهى داشت وبسان پيامبران، براى حفظ درخت توحيد در قلوب، دست اززندگى شسته وخانه وكاشانه را ترك گفتند; همچنان كه سرگذشت «ذوالقرنين» را، در همين رابطه مطرح مى نمايد.

نتيجه: موضوع داستانهاى قرآن، از شرافت وبرترى خاصى برخوردار است، ومحور كار پيامبران ومبارزات حق طلبانه آنان، در قلمرو هدايت وتبليغ است واگر از غير آنان سخن مى گويد، به خاطر هدفى است كه آن را تعقيب مى نمايد.

2ـ اهداف قصص

يكى از ويژگيهاى قصص قرآن، اهداف آنهاست. داستانسرايان و وقايع نگاران، غالباً جز سرگرمى ووقت گذرانى وتهييج لذات مادى وخيالى، هدف ديگرى ندارند وكمتر اتفاق مى افتد داستانسرايى، هدف معنوى وتربيتى را دنبال كند، البته هرگز مدعى آن نيستيم كه در ميان داستانهايى كه به وسيله دست بشر تنظيم مى شود، چنين اهدافى وجود ندارد، بلكه مدعى آن هستيم كه تأثير مثبت اين نوع از قصه و داستان، نسبت به جنبه منفى آن كم است. خواجه ابوالقاسم فردوسى چنين مى گويد:

بسى رنج بردم در اين سال سى *** عجم زنده كردم بدين پارسى

سى سال در تأليف شاهنامه خود رنج برده ودر نتيجه شصت هزار بيت به

صفحه 9

عنوان شاهنامه تحويل جامعه ايرانى داده است كه به درستى، از نظر ادبى وحفظ زبان پارسى شاهكار است، ولى اگر از اين جنبه صرف نظر كنيم، بزرگترين هدف، ايجاد غرور ملّى وآشنا ساختن مردم اين مرز وبوم، با شاهان و فرمانروايانى است كه كمتر در مرز عدالت گام بر مى داشتند ونشانه بارز آن اين است كه وى تاريخ ايران را بر حسب سلسله شاهان نوشته است. آرى، در اين ميان شعراى نامدارى مانند سعدى ومولوى هستند كه با طرح قصصى، انسانها را با يك رشته درسها وعبرتها آشنا مى سازند، ولى همان سعدى پند ده، در گلستان، باب خاصى به عنوان عشق وجوانى دارد كه خالى از بد آموزى نيست وبه خاطر همين انگيزه هاى بد، استادان زبان فارسى، اين بخش را در مكتبخانه ها تدريس نمى كردند وخود نگارنده نيز كه مدتها در اين نوع مكتبخانه ها درس خوانده،به ياد دارم كه استادم مرحوم ميرزا محمود فاضل مراغى¹ از تدريس اين بخش، سرباز زد ومن كه آن روز كودك خردسالى بيش نبودم، از نكته آن آگاه نگشتم، ولى بعدها كه به مسائلى برخوردم، ضرر اين بخش را لمس كردم. قرآن در آيات مختلف، اهداف قصص را به اين گونه بيان مى كند:

الف: پند واندرز

قرآن، با بيان زندگى پر نشيب وفراز اقوام وملل ـ كه چگونه از قله سعادت، در سراشيبى ذلّت وبدبختى قرار گرفته اند ـ درسها مى آموزد وعبرتها را ترسيم مى كند; چنان كه مى فرمايد:(لَقَدْ كانَ فِى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِى الألْبابِ)(يوسف/111) «در بازگويى زندگى اقوام گذشته،مايه هاى عبرت براى خردمندان است.» ودر آيه

1 . معلّم فرزانه و خوشنويس ماهر كه با بيان بسيار شيرين وجذّاب، كتابهاى گلستان وبوستان سعدى، ابواب الجنان مرحوم خطيب قزوينى وتاريخ معجم را چهل سال تدريس كرده بود. وى فرزند محقق فاضل، شيخ احمد مراغى است كه از شاگردان شيخ انصارى بوده ودر سال 1310 در گذشته است.

صفحه 10

ديگر، اين نوع سرگذشتها را مايه يادآورى مى داند، چنان كه مى فرمايد:(وذكرى لِلْمُؤمِنينَ). (هود/120)

اين نوع دروس ومايه هاى عبرت، در تبيين زندگى مستكبرانى به دست مى آيد كه فريب زرق وبرق دنيا را خورده وگستاخى را به حدّى رسانده بودند كه ادّعاى خدايى مى كردند. در باره اين گروه وامثال آنهاست كه قرآن به پيامبر دستور مى دهد داستانشان را براى مردم بازگو كند تا آنان بينديشند، چنان كه مى فرمايد:(فاقْصُصِ القَصَصَ لعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرون)(اعراف/176)«سرگذشتها را بازگو كن تا آنان بينديشندوعبرت بگيرند» اگر داستانهاى ساخته وپرداخته دست بشرى به قوه خيال نيرو مى بخشند، قرآن از آن طريق انديشه انسان را تقويت مى كند.

ب: وحدت هدف در دعوت پيامبران

آيات قرآن گواهى مى دهد كه تمام پيامبران، براى هدف واحدى برانگيخته شده اند، چون از يك منبع الهام مى گيرند، چنان كه مى فرمايد:(وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أنِ اعْبُدُوا للّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطاغُوتَ)(نحل/36) «در ميان هر جمعى، پيامبرى برانگيختيم كه]اى[ مردم خدا را بپرستيد واز پرستش طاغوت بپرهيزيد.»

قرآن در اثبات اين سخن، زندگانى پيامبران را مطرح مى كند و روشن مى سازد كه همگى در هدف وروش، وحدت نظر داشته وانسجام كاملى، بر تبليغ آنان حاكم بوده است. مراجعه به سرگذشت و مبارزات شيخ الأنبيا نوح ومقايسه آن با زندگى سراپا انقلابى حضرت موسى ومسيح، يكسان بودن هدف وانسجام در دعوت را كاملاً ثابت مى كند واين يكى از نتايج نامرئى داستانهاى قرآن است وروشن مى شود كه بر همگى يك روح حكومت كرده ويك انديشه سايه افكنده است وهيچ گونه تضادى در منطق ودوگانگى در دعوت نداشته اند. به خاطر همين است كه بايد به همه آنان ايمان آورد ودر ميان آنان فرقى نگذاشت، چنان كه مى فرمايد:(لا نُفَرِّقُ

صفحه 11

بَيْنَ أحَد مِنْ رُسُلِهِ) (بقره/285)«منطق همه مؤمنان اين است كه ما ميان آموزگاران الهى فرقى نمى گذاريم وهمه را مبعوث الهى مى دانيم.»

ج: تقويت قلب پيامبر

معلّمان الهى در مسير تبليغ و دعوت، با انواع ناملايمات روحى وجسمى روبرو بوده اند وپيوسته با جاهلان وضرب وشتم آنان، سروكار داشته اند. بازگويى ناملايمات مصلحان پيشين، در درجه نخست، مايه تقويت قلب پيامبر وآرامش خاطر او، سپس مايه دلگرمى مصلحان ديگر است، زيرا روشن مى شود كه ناكامى آنان، معلول قصور وتقصير نبوده، بلكه اين سنت، بر همه حاكم بوده است واگر تقصيرى هست، مربوط به خود امتهاست، چنان كه مى فرمايد:

(وكُلاّ ً نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بهِ فُؤادَكَ) (هود/120) «ما سرگذشت پيامبران را از نظر تقويت قلب وروح تو بازگو مى كنيم.»

تا اين جا با موضوعات قصص واهداف آنها آشنا شديم. بحث سوّمى كه لازم است انجام بگيرد، تبيين ويژگيهاى آنهاست كه اين قسمت از اهميّت خاصى برخوردار است. هر چند تبيين موضوع قصص، به گونه اى ويژگيهاى داستانهاى قرآن را روشن كرد، امّا ويژگيهاى قصص قرآن ،منحصر به موضوع آنها نيست، بلكه ويژگيهايى ديگرى نيز دارد كه به آنها اشاره مى كنيم:

1: واقعى بودن داستانها

از آن جا كه قرآن،از نقل سرگذشت پيامبران وامّتها به عنوان ابزار هدايت نه سرگرمى ونه تقويت لذتهاى خيالى بهره مى گيرد، پيوسته داستانهاى واقعى وحقيقى را مطرح مى كند ورويدادهايى را ياد آور مى شود كه در آزمايشگاه تاريخ، نتيجه بخشيده وتأثير آن مسلّم وروشن بوده است. مسلّماً انسان با خواندن چنين

صفحه 12

رويدادهايى كه از متن واقعيت سرچشمه گرفته، تحت تأثير آن قرار مى گيرد وثمره هاى تلخ وشيرين آن را كه عينيّت خارجى داشته به جان مى پذيرد، درحالى كه ديگر داستانسرايان به چنين شرطى ملتزم نيستند، چه بسا با ترسيم يك حادثه خيالى، هدفى را تعقيب مى كنند كه جنبه هاى تربيتى آن ـ چون از خيال نويسنده، سرچشمه مى گيرد ـ كمتر از داستانهاى واقعى خواهد بود.

رمان نويسى در جهان امروز، جايگاه بزرگى دارد وغالباً در خدمت تحريك لذايذ وهمى وخيالى است وبه خاطر همين هدف، مورد پذيرش واقع شده ونتايج آن محسوس وملموس است، ولى نتايج تربيتى ومعنوى آنها كمتر است، زيرا خواننده داستان به خوبى مى داند، چنين واقعياتى وچنين نتايجى، جز در خيال نويسنده، در جاى ديگرى وجود ندارد، از اين جهت به آن كمتر اهميّت مى دهد. به خاطر اين نكته است كه قرآن، داستانهاى خود را با كلمه (بالحق)توصيف مى كند ومى فرمايد:(إنّ هذا لَهُوَ القَصَصُ الحَقُّ) (آل عمران/62) «اين است داستانهاى صحيح وپا برجا.» ودر جاى ديگر مى فرمايد: (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالحَقِّ)(كهف/13) «ما سرگذشت صحيح اصحاب كهف را براى تو گزارش مى كنيم.» واز اين طريق، روشن مى سازد كه اين داستانها، از واقعيّت برخوردار بوده وساخته وپرداخته انديشه وخيال نيست.

2 ـ تصحيح تحريفها

داستانهاى قرآن، غالباً در تورات ودر ديگر كتابهاى آسمانى نيز آمده است. ولى انسان به هنگام مطالعه زندگى پيامبران وامّتهاى آنان در تورات، به مطالبى بر مى خورد كه ساحت آموزگاران الهى، از آن پيراسته است. چنان كه ما اين مسائل را در آينده ياد آور خواهيم شد وپس از تبيين زندگى هر پيامبر از قرآن، گزيده هايى از تورات خواهيم آورد وپس از مقايسه، آسمانى بودن قرآن را ثابت خواهيم نمود.

صفحه 13

قرآن با طرح داستانهاى خود، به طور غير مستقيم به تصحيح تحريفهاى كتابهاى به اصطلاح آسمانى پرداخته وخود را به عنوان معيار حق، مطرح مى سازد وبه اين ويژگى در مواردى اشاره مى كند، چنان كه مى فرمايد:(وَأنْزَلْنَا إِلَيْكَ الكِتابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ) (مائده/48) «ما قرآن را به حق بر تو فرو فرستاديم كه تصديق كننده كتابهاى پيشينيان ودر عين حال مهيمن ونگهبان بر آنهاست.» وشما با مقايسه سرگذشت آدم در تورات، و قرآن، به اين ويژگى، به صورت ملموس پى مى بريد.

3 ـ گزيده گويى در داستان

داستانسرايان به خاطر هدفى كه دارند،همه سرگذشت را از آغاز تا به انجام با تمام جزئيات بيان مى كنند وگاهى به آن آب وتاب مى بخشند وقصه كوچكى را به صورت يك داستان بزرگ جلوه مى دهند; در حالى كه هدف قرآن از بيان سرگذشتها هدايت امّتها وعبرت گيرى آنان است. از اين جهت گاهى همه قصه را مطرح مى كند وگاهى تنها قسمتى را بيان مى نمايد كه هدف او را تأمين مى سازد. از اين جهت مى بينيم داستان يوسف يك جا، از آغاز تا پايان آمده است، در حالى كه داستان آدم وسرگذشت او با تمام خصوصيات، يك جا مطرح نشده، بلكه در سوره هاى مختلف، قسمتهايى از آن آمده است.

از اين بيان، پاسخ اين پرسش كه چرا قرآن داستانهاى آدم ونوح ويا ديگر پيامبران را، در سوره هاى مختلف تكرار كرده است، روشن مى شود. زيرا هدف، هدايت مردم وآگاه ساختن آنهاست. گاهى شرايط بلاغت ايجاب مى كند كه به بخشى از قصه اشاره شود تا از آن نتيجه مطلوب به دست آيد. اگر نام حضرت آدم، در نُه سوره، وحضرت نوح در چهارده سوره مطرح شده است، به خاطر آن است كه هدف، استشهاد به آن قصه است. از اين لحاظ به بخشى از سرگذشت آنان اشاره

صفحه 14

مى شود تا نتيجه مطلوب وروشنى به دست آيد.

بنابر اين، قرآن در طرح داستانها، روشهاى گوناگونى را براى خود اتخاذ كرده وهمگى در چارچوب هدايت وعبرت آموزى، مى گنجد. عجيب اينجاست كه تكرار برخى از قصه ها به صورت كلى يا بخشى از آن، از بلاغت وعظمت ادبى آنان نمى كاهد، در حالى كه اين نوع تكرار در سخنان بشرى، از عظمت بيان دوّم مى كاهد، يعنى سخن دوّم فاقد عظمت سخن نخست است.

قرآن در تبيين قصص، در جايگاه يك واعظ يا معلّم دلسوزى قرار گرفته كه در نوبتهاى مختلف، داستان يا بخشى از آن را به عنوان شاهد گفتار خود مى آورد تا هدف او تأمين گردد وچنين تكرارى نه تنها مخلّ بلاغت نيست، بلكه احياناً مؤكّد آن است.

تا اينجا با موضوعات واهداف وويژگيهاى قصص قرآن به گونه اى فشرده آشنا شديم. اكنون نوبت آن رسيده است كه سرگذشت نخستين آدمى را كه بر اين كره خاكى گام نهاده وبه عنوان «ابوالبشر»، معروف شده بررسى كنيم.

در اينجا بر خود لازم مى دانم از همكارى و كمكهاى بى دريغ حجة الاسلام والمسلمين جناب آقاى شيخ على ربانى گلپايگانى در تدوين مجموع قصص انبيا تشكر و سپاسگزارى نموده و از خداوند متعال براى ايشان توفيق و كاميابى بيشتر خواهانم.

قم ـ مؤسّسه امام صادق (عليه السلام)

27 رجب 1413

برابر با 1/1/72

صفحه 15

پيامبر نخست

سرگذشت آدم ابوالبشر

محورهاى هشت گانه در زندگى او

سرگذشت آدم در سوره هاى قرآن

نام حضرت آدم در قرآن 25 بار، در 25 آيه ودر 9 سوره وارد شده است كه فهرست آن به اجمال چنين است:

بقره: آيه هاى 31، 33، 34، 35، 37; آل عمران: آيه هاى 33، 59; مائده: آيه 27; اعراف: آيه هاى11، 19، 26، 27، 31، 35، 172; اسراء: آيه هاى61، 70; كهف: آيه50; مريم: آيه 58; طه: آيه هاى 115، 116، 117 120، 121و يس: آيه 60.

سرگذشت او به طور گسترده در سوره هاى بقره، اعراف، حجر، اسراء، كهف وطه، وارد شده است.

نخستين حلقه از سلسله پيامبران، آدم ابوالبشر است. آدمى كه ريشه انسان كنونى به شمار مى رود وآنچه كه به نام انسان خوانده وناميده مى شود، به او منتهى مى گردد. او همين طور كه نخستين بشر مربوط به اين سلسله است، خود نيز از نخستين پيامبران است وما نيز نخستين سرگذشت از زندگانى پيامبران را با او آغاز مى كنيم:

صفحه 16

مجموع محورهايى كه در قرآن در باره زندگى آدم از آغاز آفرينش تا هبوط به زمين مطرح گرديده است، عبارت است از:

1ـ آفرينش انسان

2ـ آدم خليفه خدا بر روى زمين

3ـ تعليم اسماء به آدم

4ـ آدم مسجود فرشتگان

5ـ اسكان آدم در بهشت ونهى از شجره

6ـ مخالفت آدم با نهى از شجره ومسأله عصمت

7ـ هبوط آدم به زمين

8ـ سرنوشت فرزندان آدم

***

صفحه 17

1 آفرينش آدم

آيات موضوع

1ـ (إنَّ مَثَلَ عيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب). (آل عمران/59)

2ـ ( وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ...). (اعراف/11)

3ـ (وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسانَ مِنْ صَلْصال مِنْ حَمَإ مَسْنُون). (حجر/26)

4ـ (وإذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إنّى خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصال مِنْ حَمَإ مَسْنُون* فَإذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ). (حجر/28ـ 29)

5ـ (وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسانَ مِنْ سُلالَة مِنْ طين). (مؤمنون/12)

6ـ (...وَبَدأ خَلْقَ الإنْسانِ مِنْ طين * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهين * ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِهِ). (سجده/7ـ9)

7ـ (إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إنّى خالِقٌ بَشَراً مِنْ طين * فَإذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ). (ص71ـ72)

8ـ (إنّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طين لازِب). (صافات/11)

9ـ (خَلَقَ الإنْسانَ مِنْ صَلْصال كَالفَخّارِ). (الرّحمن/14)

ترجمه آيات

1ـ آفرينش عيسى نزد خدا، مانند آفرينش آدم است كه او را از خاك

صفحه 18

آفريد.

2ـ ما شما را آفريديم، سپس صورتگرى كرديم، سپس به فرشتگان گفتيم كه بر آدم سجده كنيد.

3ـ ما انسان را از گل خشكيده ] گلى كه هنگام برخورد با چيزى صدا مى كند[ آميخته با گل متغيّر تيره رنگ، آفريديم.

4ـ به ياد آور آنگاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشرى از گل خشكيده لجن تيره رنگ مى آفرينم،آنگاه كه او را پرداختم ]اندام او را به صورتى متناسب آفريدم [ و در او از روح خود دميدم، بر او سجده كنيد.

5ـ انسان را از چكيده گل آفريديم.

6ـ آفرينش انسان را از گل آغاز كرد، آنگاه آفرينش وبقاى او را در آب بى ارزش قرار داد، سپس آفرينش او را به حدّ كمال رسانيد ودر آن روحى از جانب خود دميد.

7ـ آنگاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشرى را از گل مى آفرينم، پس از اينكه آفرينش آن را به پايان رسانيدم ودر آن روحى از خود دميدم، بر او سجده كنيد.

8ـ ما او را از گل چسبنده آفريديم.

9ـ انسان از گل خشكيده مانند سفال آفريده شده است.

تفسير موضوعى آيات

از مجموع اين آيات استفاده مى شود كه آفرينش آدم، در سه مرحله انجام گرفته است:

مرحله نخست: خاك متحوّل

1ـ خاك 2ـ گل 3ـ گل چسبنده 4ـ گل تيره رنگ قالب ريزى شده 5ـ چكيده گل 6ـ گل خشكيده كه به هنگام برخورد با چيزى،صدا مى كند مانند:سبو وسفال.

صفحه 19

مجموع اين حالات ششگانه، حالات مختلف يك چيز هستند وماده واقعى در همگى يكى است. براى آگاهى از متون آيات مربوط به اين امور ششگانه، از هر كدام به ذكر يك آيه اكتفا مى كنيم:

1ـ خاك

(إنّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ). (آلعمران/59)

« آفرينش عيسى نزد خدا مانند آفرينش آدم است كه او را از خاك آفريد وسپس به او گفت: باش، پس او نيز هستى يافت.»

2ـ گل

(الَّذى أحْسَنَ كُلَّ شَيء خَلَقَهُ وَ بَدَأَخَلْقَ الإنْسانِ مِنْ طين). (سجده/7)

«خدايى كه هر چيزى را به نيكوترين وجه آفريد وآفرينش انسان را از گل آغاز كرد.»

نيز در اين موضوع، به سوره انعام: آيه 2، سوره اعراف: آيه 12، سوره اسراء: آيه 61 وسوره ص: آيه 71و76 مراجعه كنيد.

3ـ گل چسبنده

(إنّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طين لازِب). (صافات/11)

«ما آنها را از گل چسبنده آفريديم.»

4ـ گل تيره رنگ

(وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسانَ مِنْ صَلْصال مِنْ حَمَإ مَسْنُون). (حجر/26)

«ما انسان را از گل خشكيده ] گلى كه هنگام برخورد با چيزى، صدا مى كند[

صفحه 20

لجن تيره رنگ، آفريديم.»

ونيز در همان سوره به آيه هاى 28و33 مراجعه فرماييد.

5ـ چكيده گل

(وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسانَ مِنْ سُلالَة مِنْ طين ). (مؤمنون/12)

«ما انسان را از چكيده گل آفريديم.»

6ـ از گل خشكيده مانند سفال

(خَلَقَ الإنْسانَ مِنْ صَلْصال كَالفَخّارِ). (الرّحمن/14)

«انسان را از گل خشكيده مانند سفال آفريديم.»

به همين مضمون در سوره حجر: آيه هاى 26، 28 و33 وارد شده است. اين آيه بيانگر ماده نخستين آفرينش آدم وبه گونه اى آفرينش همه انسانهاست ومسلّماً اين امور ششگانه، مستقيماً مربوط به حالات ماده نخستين آدم ابوالبشر است وقرآن به نحوى، آن را به همه نسبت مى دهد ومى فرمايد:(خَلَقْناكُمْ مِنْ تُراب)ويا (خَلَقْناهُمْ مِنْ طين لازِب)وماده انسان در اين حالات ششگانه، تغييرات كيفى داشته وهرگز تغييرات جوهرى ودگرگونى نوعى به نوع ديگر، نداشته است.

البته قرآن كتاب علوم طبيعى نيست، ولى به خاطر اهداف تربيتى، تحوّلات ششگانه اى را كه روى ماده نخست، انجام گرفته متذكر مى گردد، تا انسان متكبّر وخود خواه بداند كه چگونه دست قدرت ورحمت حق او را از پست ترين حالات، به عاليترين مدارج رسانيده است.

مرحله دوم: مرحله تصوير

قرآن تصويرپردازى آدم را دومين مرحله آفرينش انسان مى داند، چنان كه مى فرمايد:(وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوّرناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ

صفحه 21

إبْليسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السّاجِدينَ) (اعراف/11).

«ما شما را آفريديم. آنگاه صورتگرى كرديم، سپس به فرشتگان گفتيم كه بر آدم سجده كنيد. جز ابليس همگى سجده كردند.»

اكنون بايد ديد مقصود از تصويرپردازى پس از خلقت چيست؟ توضيح اين مطلب بستگى دارد به اينكه مقصود از خلقت در اين آيه بيان و روشن شود كه: لفظ «خلق» گاهى در ايجاد وآفرينش به كار مى رود وگاهى در تقدير واندازه گيرى، چنان كه عرب مى گويد:خلق الخيّاط الثوب: يعنى خيّاط پارچه را اندازه گرفت. معناى دوم اگر در جاى خود صحيح باشد، در مورد اين آيه صحيح نيست، زيرا مقصود از آن، ايجاد وآفريدن است; به گواه آنكه پس از جمله:(خَلَقْناكُمْ)جمله (ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ) را مى آورد وناگفته پيداست، تصوير با آفرينش ماده نخستين، مناسب است، نه با اندازه گيرى علمى كه با فقدان ماده نيز صدق مى كند.

اكنون بايد ديد مقصود از تصوير چيست؟ مفهوم تصوير همان تسويه است كه در آيه ديگرى وارد شده چنان كه مى فرمايد:(وَ إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إنّى خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصال مِنْ حمإ مَسْنُون فَإذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ). (حجر/28ـ29) ¹

با مقايسه اين دو آيه، مفهوم خلقت وتصوير روشن مى شود، زيرا: جمله (خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصال)تفسير و بيان:(إنّا خَلَقْناكُمْ) در آيه مورد بحث است; چنان كه جمله:(فَإذا سَوَّيْتُهُ) بيان ديگرى از:(ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ)است. تنها يك تفاوت ميان دو آيه است وآن اينكه: محور بحث، در آيات سوره حجر، خلقت آدم است ودر آيه مورد بحث (اعراف/11) آفرينش تمام انسانهاست. از آنجا كه قرآن خلقت آدم را خلقت تمام انسانها

1 . ترجمه هر دو آيه گذشت.

صفحه 22

تلقى مى كند، مراحل خلقت او را به تمام انسانها نسبت مى دهد. مراجعه به آيات مربوط به آفرينش انسان، اين مطلب را روشن مى سازد.¹

بنابر اين، پس از آفرينش انسان از گل خشكيده كه مرحله نخست حساب مى شود، مرحله تصوير وتسويه آغاز مى گردد. كه همان مرحله صورتگرى و تصويرپردازىِ ظاهرى انسان،پيش از دميدن روح در كالبد آدمى است، زيرا آن مرحله سوّم آفرينش است كه بيان خواهيم كرد.

نكته قابل توجّه اينجاست كه قرآن در سوره اعراف در بيان مرحله دوّم، از لفظ ثُمَّ استفاده كرده وفرموده است:(وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرناكُمْ)ولى در سوره «حجر» از حرف فاء (ف) بهره گرفته، چنان كه فرموده است:(...مِنْ حَمَإ مَسْنُون فَإذا سَوَّيْتُهُ).

از اختلاف در تعبير مى توان استفاده كرد كه فاصله اين دو مرحله، چندان زياد نبوده، به گونه اى كه مى توان در باره آن از هر دو نوع عطف بهره گرفت. ولى از اينكه كلمه «واو» را به كار نبرده واز حروفى بهره گرفته است كه نشانه ترتيب است، مى توان استفاده كرد كه آفرينش دفعى نبوده، بلكه ترتيب بر آن حاكم بوده است. البته اين مطلب نه به آن معناست كه ميليونها سال، ميان دو نوع آفرينش، فاصله بوده است، زيرا اين، يك نوع تحميل انديشه، بر قرآن است. همينقدر مى توان گفت كه ميان دو خلقت، ترتيب وفاصله اى به صورت مجمل وجود داشته است.

مرحله سوم: مرحله دميدن روح

مرحله سوم نفخ روح ويا دميدن روان، در كالبد اوست. اگر انسان موجود برترى به شمار مى رود، به خاطر همين مرحله است كه او را به صورت معجونى چند

1 . به سوره سجده، آيه 8 مراجعه فرماييد.

صفحه 23

بعدى در آورده: از يك نظر داراى عقل، فكر وانديشه است كه وى را به پايه فرشتگان مى رساند واز نظر ديگر، مجهز به غرايز نفسانى است كه اگر در تعديل آنها نكوشد، از اوج كمال به حضيض ذلّت سقوط مى كند. قرآن اين مرحله از خلقت را چنين بيان مى كند: (فإذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ). «آنگاه كه او را پرداختم]اندام او را به صورتى متناسب آفريدم[ ودر او از روح خود دميدم بر او سجده كنيد.» وبه همين مضمن آيه 72 سوره ص، است.

البته همگى مى دانيم خدا نه جسم است ونه روح، ولى خدا روح انسان را به خاطر عظمت آن، به خود اضافه مى كند; چنان كه كعبه را به خاطر عظمتش، به خود نسبت مى دهد ومى گويد:(أنْ طَهِّرا بَيْتِىَ للطَّائِفينَ) (بقره/125) «خانه ام را براى طواف كنندگان، از بتها پاك گردان.»

در احاديث اسلامى نيز ماه مبارك رمضان، به «شهر اللّه» توصيف شده است واين يك نوع اضافه تشريفى است كه در هر زبان وملتى رايج است چنان كه در كشور ما مجلس شورا را، «خانه ملّت» مى خوانند.

قرآن در اين مرحله، خلقت آدم ابو البشر را، پايان يافته تلقى مى كند وبه خاطر اين روح الهى واستعدادهاى گوناگون كه در او نهفته است، دستور مى دهد كه همگى بر اين اعجوبه خلقت، سجده كنند واو را تعظيم نمايند. قرآن در باره تغيّرات وتبدلاتى كه ممكن است، در اثناى اين مراتب سه گانه رخ داده باشد، ساكت است وهرگز نمى توان چيزى را بر قرآن تحميل كرد. دقت در آيات ياد شده، نظريه طرح مستقل آفرينش انسان ـ موجودى نشأت يافته از دو مرحله پيشين كه براى خود از روز نخست، طرح مستقلى داشته است ـ را تأييد مى كند. در اين مورد طرح ديگرى نيز وجود دارد وآن طرح مشترك آفرينش انسان، با ديگر جانداران است كه همگى به يك اصل بازگشته وبه مرور زمان تكامل يافته اند. اين همان طرح مشترك است كه در علوم طبيعى يونان، به آن به صورت يك احتمال اشاره شده وبعداً به وسيله گياه

صفحه 24

شناسان وجانور شناسان غربى مانند«لامارك» و«داروين»، تأييد شده است. هر چند در اين مدّت فرضيه هاى گوناگونى مطرح گرديده وباطل شده است،اما اصل طرح مشترك وبه اصطلاح تكامل انواع، محفوظ مانده است. ولى آيا مى توان، آيات قرآن را بر اين طرح منطبق كرد؟ اين همان مطلبى است كه در باره آن به صورت فشرده سخن خواهيم گفت.

طرح مستقل يا طرح مشترك

نظريه طرح مستقل، در باره انسان اين است كه او از روز نخست، به همين شكل وكيفيت فعلى بوده واگر مرور زمان تفاوتهايى در وى پديد آورده است، مربوط به حالات وعوارض او مى باشد، نه اينكه تغييرات در مراحلى، به پايه اى مى رسيد كه نوعى را به نوع ديگر منقلب مى ساخته ونوع جديدى، پديد مى آورد.

در حالى كه طرح مشترك، در باره انسان وديگر جانداران، اين است كه همه جانداران، به يك ويا چند نوع انگشت شمار، باز مى گردند وبه تدريج تفاوتهايى در آن پديد مى آيد وسرانجام، نوعى به نوع ديگر منقلب شده، وانواع زيادى پديد آمده است.

بحث ما در اينجا، فقط قرآنى است وبا نظريه هاى دانشمندان علوم طبيعى سروكارى نداريم، زيرا ورود در اين بحث، سخن را طولانى كرده وما را از بحث قرآنى باز مى دارد.

ظاهر آيات ياد شده، همان مسأله طرح مستقل را بيان مى كند، هر چند آدم در پيمودن اين طرح مستقل، سه مرحله را، به نحوى كه گفته شد طى كرده است.

برخى مى خواهند با استفاده از آيات مربوط به آفرينش آدم ـ خصوصاً آياتى كه ماده نخست را چيزى مانند «صلصال» وشبيه«فخار» مى داند ـ دور نمايى از تحولاتى را كه روى ماده نخست انجام گرفته ترسيم كنند، آنان در اين نظريه، از يك رشته

صفحه 25

استعاره ها وتشبيه ها كمك گرفته ومى گويند:«چينى سازان وكوزه گران، براى ساختن يك كوزه ويك كاسه، از ابتدا صدها شكل متوالى، به گل دستكارى اش مى دهد، تا چيزى را كه مى خواهد پديد آورد. شكل انواع گلدان، كاسه، تغار، كوزه، سبو، خمره وغيره در ابتدا يكى است، ولى به تدريج شكل هاى ديگرى ظاهر مى شود، تا آنكه به شكل ونوع منظور، منتهى مى گردد. گل خام وبى قدرت، مقاومتى در برابر عوامل مخرب ندارد وبر اثر گرما سفت وسخت مى شود اما عكس العمل تمام سفالها، در مقابل حرارت يكسان نيست; برخى ذوب ويا ناقص مى شوند و بعضى كه جنس خاك آنها، ناخالصى نداشته وگل آنها كاملاً پرورش داده شده باشد، در مقابل حرارت، كاملاً مقاوم بوده وسالم وخوشرنگ از كار در مى آيند.»¹

پيشداورى اساس اين برداشت است

هدف از استخراج اين مفاهيم از آيات، چيزى جز يك پيشداورى در باره خلقت انسان نيست كه آن، اثبات تكامل تدريجى انسان وتحوّل وى از نوعى به اين نوع است ولذا مى گويند:«كوزه گر براى ساختن يك كوزه، از ابتدا صدها شكل متوالى، به گل دستكارى اش مى دهد...» ووجود انواع در زمان وشرايط مختلف زندگى، در نظر او بسان وجود كوزه سفال در كوره سوزان است. يعنى همانطور كه عكس العمل سفالها، در برابر حرارت يكسان نيست، همچنين مقاومت جانداران، در برابر شرايط گوناگون يكسان نمى باشد ودر نتيجه بخشى از جانداران نابود مى شوند وبرخى كه توانايى بيشترى دارند وشايسته بقا وزندگى هستند، محفوظ مى مانند. به اين ترتيب انواعى كه انسان از آنها تحوّل يافته، بر اثر ضعف وناشايستگى نابود گرديده اند وتنها انسان باقى مانده است.

1 . خلقت انسان، ص125ـ127.

صفحه 26

ولى اگر ما ذهن خود را از اين مسائل خالى كنيم، از اين آيات، بيش از اين نمى فهميم كه شكل نخست انسان، بسان خاك خشكيده بوده كه در پرتو عنايات الهى، داراى كمال وروح گرديده، واوست كه به اين موجود بى مقدار، اين همه كمال بخشيده است. امّا ديگر خصوصيات كه اين نويسنده، در باره ماده چينى وسفال وسازندگان آن دو، تصوّر كرده وبر ماده انسان وسازنده آن نيز تلويحاً نسبت داده، هرگز از اين بيان مفهوم نمى گردد.

قرآن از مجموع خصايص ماده سفالى، فقط يك خصيصه را متذكر است وآن اينكه «انسان را از گل چسبنده آفريديم.»¹ ناگفته پيداست كه اگر چسبنده نباشد، شكلى كه در آن روح دميده شود پديد نمى آيد.

به عبارت ديگر: هدف، تشبيه ماده انسان به «فخّار»² است، نه تشبيه خالق وآفريننده او به چينى ساز وكوزه گر. هميشه در تشبيه، صفت بارز مشبه به را، در نظر مى گيرند، نه تمام خصوصيات او را.اگر مى گوييم زيد شير است، يعنى در شجاعت، نه در يال وكوپال، يا سم، دم ،بدبويى دهان وغيره.

اگر اين نظريه، بى دليل است، نظريه مقابل آن نيز، بى گواه است چه اينكه تمام حالات مختلف ماده نخستين، دفعى بوده وفاصله زمانى، ميان آنها وجود نداشته است; زيرا هيچ بعيد نيست اين مراحل كه ما نام آنها را «حالات ماده نخستين» انسان گذارديم، در فواصل خاصى (نه خيلى طولانى) از زمان انجام گرفته باشد. اتفاقاً برخى از اخبار نيز، بر آن گواهى مى دهد.³ خلاصه، قرآن در اين مورد ساكت است ونمى توان چيزى را بر آن تحميل كرد.

1 . (إنّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طين لازِب). (صافات/11)
2 . (خَلَقَ الإنْسانَ مِنْ صَلْصال كَالْفَخّار) . (الرّحمن/14)
3 . بحار الأنوار: ج11، ص120، به نقل از «سعد السعود» ابن طاووس.

صفحه 27

گاهى اين پيشداوران، از به كار رفتن لفظ«ثمّ» در برخى از آيات،¹ استظهار مى كنند كه ميان دو مرحله ( آفرينش وتصوير)، فاصله زيادى وجود داشته كه مؤيّد تكامل تدريجى آفرينش آدم است. ولى در گذشته، ياد آور شديم كه اين لفظ، هر چند حاكى از وجود فاصله ميان دو مرحله است، اما هرگز، بر مقدار آن دلالت نمى كند. همانطور كه احتمال دارد فاصله اين دو مرحله، هزاران سال باشد، همچنين احتمال دارد كه چند ساعتى، بيش نبوده است.

با توجه به آيات ياد شده، گويا فاصله ميان آفرينش و تصويرپردازى بسيار اندك بوده زيرا در برخى از آيات² در تبيين اين مرحله حرف «فاء» به كار رفته است كه خود حاكى، از ترتيب بدون وقفه است، به نوعى كه مى توان گفت: فاصله مهمى در كار نبوده است، چه آنكه در يك مورد، لفظ «ثمّ» ودر مورد ديگر حرف «فاء» به كار برده است.

قرآن ومدعيان تحوّل انواع

برخى خواسته اند در باره انسان نخست، مراحل ديگرى اثبات كنند كه منطبق با نظريه طرفداران تكامل باشد وآيات قرآن را نيز بر آن منطبق سازند. در اين ميان به آياتى كه مهمترين آنها اين آيه است، استدلال مى كنند:

(إنَّ اللّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى العالَمينَ * ذُرِّيةً بَعْضُها مِنْ بَعْض وَ اللّهُ سَميعٌ عَليمٌ). (آل عمران/33ـ34)

«خداوند آدم ونوح وفرزندان ابراهيم وعمران را بر جهانيان برگزيد، فرزندانى كه برخى از نسل برخى ديگرند، خداوند شنوا وداناست.»

1 . در آيه:(وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكة...). (اعراف/11)
2 . در آيه:(إنّى خالقٌ بَشراً مِنْ صَلْصال مِنْ حَمَإ مَسْنُون * فَإذا سَوّيْتُهُ...) (حجر/28ـ 29) وتسويه در اين آيه، تعبير ديگرى از «تصوير» است.

صفحه 28

اما شيوه استدلال از اين آيه بر نظريه تكامل، چنين است: اين آيه نام«آدم» را مانند «نوح» و«ابراهيم»، به صورت خاصى ياد مى نمايد وبيان روشنى، راجع به وضع ومحيط پيدايش آدم نيز دارد، زيرا: لفظ (اصطفى)به معناى برگزيدن وانتخاب كردن است برگزيدن هر فرد از ميان جمع همسان وهمنوع او صورت مى گيرد. نوح وهر يك از بر گزيدگان آل ابراهيم وآل عمران، به نص آيه، از ميان قوم خود يعنى مردمى كه با آنها زندگى مى كردند، انتخاب شدند. طبعاً همين وضع، براى آدم كه شرايط خاصى براى او در آيه ذكر نشده، نيز فراهم بوده است، يعنى او هم، از ميان هم نوعان خود كه از نظر جسمى ووضع زندگى مثل او بودند، گزينش شده است.¹

پايه استدلال اين است كه «عالمين» در آيه، به معناى مردم معاصر با آدم ويا نوح است. در اين صورت لازمه برگزيدن آدم، اين خواهد بود كه در زمان وجود او، همنوعى مانند او، وجود داشته باشد. چنين تفسيرى براى لفظ «عالمين»، بر خلاف معناى لغوى وقرآنى آن است;زيرا آنجا كه در قرآن، از لفظ «عالمين»، موجودات عاقل وذى شعور اراده مى گردد، مقصود تمام جهانيان وهمه انسانهايى است كه گام به اين پهنه نهاده اند، نه خصوص انسانهاى معاصر واين حقيقت با توجّه به آيات ديگرى كه ذكر مى گردد، روشن مى شود:

(وَ مَا اللّهُ يُرِيدُ ظُلْمَاً لِلْعالَمينَ). (آل عمران/108)

«خداوند براى جهانيان، ستمى نمى خواهد.»

(إنَّ أوَّلَ بَيْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلّذى بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمينَ) (آل عمران/96).

«نخستين خانه اى كه در روى زمين، براى عبادت مردم بنا گرديد، همان

1 . خلقت انسان: 105ـ106.

صفحه 29

خانه ]كعبه در[ «مكه» است كه در آن بركت وهدايت جهانيان مى باشد.»¹

بنابراين براى گزينش انسانى مانند آدم، لازم نيست كه در زمان خود او، همنوعى وجود داشته باشد. بلكه با در نظر گرفتن تمام انسانهاى روى زمين كه آينده در اين پهنه، گام خواهند نهاد، امر گزينش، انجام مى گيرد ومقصود از گزينش، اين است كه او را با كمالات وخصايصى، آفريده كه هرگز در باره انسانهاى ديگر، چنين كارى انجام نگرفته است. از مفاد آيه برمى آيد كه خدا، از ميان تمام انسانهاى قرون واعصار، افراد معدودى را برگزيد، نه اينكه آنان را بر انسانهاى پيشين، يا معاصر خويش انتخاب نمود.

طرفداران نظريه تحوّل انواع، به آيات ديگرى نيز، استدلال كرده اند ² كه هرگز نمى توان بر آنها، نام استدلال نهاد زيرا جز تحميل رأى بر آيه، معناى ديگرى ندارند.

نتيجه بحث

با ملاحظه آيات وارده در آفرينش انسان نخست، مى توان گفت: آهنگ آيات قرآن، آهنگ خلقت مستقل انسان است. اگر هم ميان آفرينش آدم از خاك تا انسان نخست، مراحلى از قبيل انواع متحولى بوده است، هرگز قرآن به چنين انواعى اشاره نمى كند، به ويژه كه دلايل طرفداران تكامل انواع، از دايره تئورى بيرون نرفته وهنوز اذعان وايمان دانشمندان را صد در صد، به خود جلب نكرده است از طرف ديگر

1 . در اين مورد به سوره بقره/251، شعراء/ 165، اعراف/140 وعنكبوت/29، مراجعه فرماييد. دراين آيات مقصود از «عالمين»، همه انسانها وجهانيان است، نه انسانهاى معاصر.
2 . در اين بخش، به توضيح آياتى كه بيشتر مورد استدلال آنان است پرداختيم، يكى همين آيه «اصطفاء» است وديگرى آيه اى كه خلقت انسان را از «صلصال» و«فخّار» مى داند، سوّمى آيه اى است كه مرحله «تصوير» را با لفظ ثُمَّ عطف مى كند ناتوانى هر سه استدلال، در اين بخش كاملاً روشن گرديد.

صفحه 30

مضمون آيات نيز به گونه اى نيست كه صريحاً اين مراحل را رد كند; چه آنكه امكان چنين برداشتى دارد واگر روزى تكامل انواع، در پيدايش انسان نخست به مرحله قطعيت برسد، قرآن مناقض آن نخواهد بود.

بقاى نسل انسان نخست

قرآن پس از بيان آفرينش انسان نخست، بقاى نسل او را از راه لقاح وآميزش انسان نر وماده مى داند. در اين مورد آيات فراوانى، در سوره هاى مختلف وارد شده است كه ما به صورت فشرده، به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

(وَبدَأَ خَلْقَ الإنْسانِ مِنْ طين * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهين) (سجده/7ـ 8) «آفرينش انسان را از گل آغاز كرد، آنگاه آفرينش نسل وبقاى انسان را در آب بى ارزش قرار داد.»

قرآن گاهى از مايه بقاى نسل، به لفظ «ماء» وگاهى به لفظ«نطفه» ياد مى كند.¹

نحوه تكامل نطفه را در رحم، قرآن در آيات مختلفى آورده و در سوره مؤمنون به تفصيل و به شكلى جامع مطرح كرده است كه هم اكنون به نقل وترجمه آن مى پردازيم:

(ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَة فَخَلَقْنَا العَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا المُضْغَةَ عِظَاماً فَكَسَوْنَا العِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أنْشأناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ أحْسَنُ الخالِقينَ). (سوره مؤمنون /14)

«آنگاه نطفه را به شكل خون بسته درآورديم، پس آن خون بسته را گوشت پاره

1 . به سوره هاى : فرقان: آيه 54، سجده: آيه8، مرسلات: آيه 20 وطارق :آيه 6. (در اين سوره ها لفظ «ماء» آمده است) ونيز به سوره هاى :نحل/4، كهف/37، حج/5، مؤمنون/13و14، فاطر/11، يس/77، غافر/67، نجم/46، قيامت/37، انسان/2 وعبس/19 مراجعه فرماييد.

صفحه 31

وگوشت پاره را استخوان ساختيم، سپس بر استخوان گوشت پوشانيديم، آنگاه (با دميدن روح) به او خلقت ديگر داديم، آفرين بر قدرت خدا كه بهترين آفريننده هاست.»

اين شجره نسب وجود انسان كنونى است وآگاهى از اين شجره، در هيچ انسانى ايجاد عقده وناراحتى نكرده وهرگز تحقير نشده است. امّا ديگر مكاتب كه انسان را زاده جانوران واز آن پس موجوداتى شبيه ميمون، سپس ميمونهاى انسان نما مى دانند، انسان را تحقير كرده ودر او يك نوع عقده حقارت واحساس كوچكى توليد مى كنند.

اگر قرآن در ارائه نسب آدم به مراحل نخست اشاره مى كند، هدف تربيت اوست، تا در باره صنع آفرينش دقّت كند ودر برابر خداى خود، سر تعظـيم فرو آورد وكبر ونخوت دامن او را نگيرد; آنگاه پيشانى خود را به عنوان شكر وسپاس به زمين بسايد، چنانكه پيرامون آن در پايان سرگذشت، تحت عنوان نكته ها واندرزها سخن خواهيم گفت.

***

صفحه 32

2 خلافت آدم در روى زمين

آيات موضوع

1ـ (وَ إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إنّى جاعِلٌ فِى الأرضِ خَليفَةً قالُوا أتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إنّى أعْلَمُ ما لاتعْلَمُون). (بقره/30)

2ـ (...وَ اذْكُروا إذْ جََعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوح...). (اعراف/69)

3ـ ( واذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد...). (اعراف/74)

4ـ (...عَسى رَبُّكُمْ أنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِى الأرْض...). (اعراف/129)

5ـ (فَكَذّبُوهُ فَنَجَّيناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِى الفُلْكِ وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ...). (يونس/73)

6ـ (وَعَدَ اللّهُ الّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأرضِ كَمَا اسْتَخْلَفََ الّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ...). (نور/55)

7ـ (آمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أنْفِقُوا مِمّا جَعلَكُمْ مُسْتَخْلَفينَ فيهِ...)(حديد/7).

ترجمه آيات

1ـ «و آنگاه كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در زمين جانشينى قرار مى دهم، آنها گفتند: آيا در آنجا كسى را جانشين قرار مى دهى كه فساد وخونريزى مى كند وما با ثنا گويى تو را تسبيح وتنزيه مى كنيم؟

صفحه 33

خدا گفت: من مى دانم چيزى را كه شما نمى دانيد.»

2ـ «به ياد آريد آنگاه كه شما را جانشينانى پس از قوم نوح كرد.»

3ـ «به ياد آريد آنگاه كه شما را جانشينانى پس از قوم عاد كرد.»

4ـ «شايد پروردگار شما، دشمن شما را نابود كندوشماها را جانشينانى در روى زمين قرار دهد.»

5ـ («نوح) را تكذيب كردند; پس او وكسانى را كه در كشتى بودند، نجات داديم وآنان را جانشينانى(در روى زمين) قرار داديم.»

6ـ «خدا به افرادى از شما كه ايمان آورده اند وعمل نيك انجام داده اند، وعده داده است كه آنان را در زمين جانشين گرداند، چنانكه پيشينيان را جانشين قرار داد.»

7ـ «به خدا وپيامبر او ايمان بياوريد واز آنچه كه شما را در آن جانشين قرار داده است، انفاق نماييد.»

از موضوعات مهّم در داستان حضرت آدم، خلافت او در روى زمين است، خلافتى كه خدا پيش يا پس از خلقت او¹ آن را با فرشتگان در ميان نهاد و به آنان گفت:من در روى زمين جانشينى مى گذارم. در اين هنگام با پرسش فرشتگان روبرو شد و گفتند: آيا كسى را در زمين جانشين قرار مى دهى كه در آن فساد وخونريزى مى كند؟:(وإذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكةِ إنّى جاعِلٌ فِى الأرْضِ خَليفَةً قالُوا أتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ ونُقَدِّسُ لَكَ قالَ إنّى أعْلَمُ ما لاتَعْلَمُونَ). (بقره/30)

«و آنگاه كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در زمين جانشينى قرار

1 . تعبير قرآن در اين مورد (إنّى جاعل) است، اگر جعل به قرينه برخى از آيات ديگر به معناى «خالق» باشد، گفتگو پيش از خلقت خواهد بود واگر به معناى «قرار دادن» باشد، محتمل است اين گفتگو پس از آفرينش او انجام گرفته باشد وشايد احتمال دوّم، نزديك تر به ظاهر آيات است.

صفحه 34

مى دهم، آنها گفتند: آيا در آنجا كسى را جانشين قرار مى دهى كه فساد وخونريزى مى كند؟ وما با ثناگويى تو را تسبيح وتنزيه¹ مى كنيم (خطاب آمد) من مى دانم چيزى را كه شما نمى دانيد.»

در حقيقت پرسش به ظاهر اعتراض آميز آنان، اين بود كه اين موجود با سرنوشتى كه ما از آن آگاهيم، شايسته خلافت نيست واگر غرض از خلافت تسبيح وتنزيه توست، ما (كه به اين هدف عينيت مى بخشيم) شايسته تريم كه خليفه تو باشيم.

مسأله مهّم در اين جا، تفسير جانشينى آدم است واينكه خلافت او از جانب كيست؟ آيا از جانب خداست يا از جانب موجودات پيشين كه در روى زمين زندگى مى كرده اند؟ در اينجا احتمالات متعددى است كه مهّمترين آنها، همين دو احتمال است وبقيه آنها ² چندان مهّم نيستند.

در حالى كه مطالب مربوط به آفرينش آدم، در قرآن به طور مكرر وارد شده است، ولى دو مطلب مربوط به او، فقط يك بار به طور صريح در قرآن آمده است: يكى مسأله جانشينى وى، ديگرى تعليم اسمها به اوست. ازاين رو هاله اى از ابهام، اين دو موضوع را در بر گرفته است.

1ـ جانشينى از جانب خدا

مقصود از جانشينى آدم، نمايندگى او در روى زمين از جانب خداست وبه

1 . ثناگويى مربوط به صفات جمال او و تسبيح و تنزيه، مربوط به صفات جلال حق تعالى است، تو گويى هر يك مكمل ديگرى است وايجاب بدون سلب وسلب بدون ايجاب كافى نيست وبايد در كنار حمد وثنا، تسبيح وتنزيه نيز باشد.
2 . مانند جانشينى از طرف ملائكه يا از طرف جن كه دور از ذهن ومساق آيه است. لذا در متن به دو احتمال اكتفا ورزيديم.

صفحه 35

اصطلاح، خليفه خدا در زمين است; همان طورى كه از نظر اعتقاد اسلامى، پيامبران وامامان، جانشينان خدا در روى زمين هستند. اما بسيار روشن است كه معناى خلافت آدم ويا تمامى فرزندان او كه در آينده خواهيم گفت، با مفهوم خلافت پيامبران وامامان، كاملاً متفاوت است.

گاهى تصور مى شود¹ كه اگر مقصود، خلافت از جانب خدا باشد، بايد اين خلافت، بر يكى از دو محور زير دور بزند:

1ـ جانشينى در الوهيت واينكه آدم «اله» روى زمين باشد.

2ـ جانشينى او در ربوبيت وكردگارى واين كه آدم «ربّ» زمين ومدير ومدبّر آن باشد كه هر دو انديشه، شرك واز نظر قرآن محكوم است.

چگونه آدم مى تواند «اله» زمين باشد، در حالى كه قرآن مى فرمايد:(وَ هُوَ الّذى فى السَّماء إلهٌ وَ فى الأرْضِ إلهٌ)²«اوست خداى آسمان وخداى زمين» چگونه آدم مى تواند مدبّر وكارگردان زمين باشد، در حالى كه حكم ـ تكويناً وتشريعاً ـ از آنِ خداوند است:(إنِ الحُكْمُ إلاّ للّهِ). ³

طرح اين دو احتمال مايه شگفتى است، زيرا جهت جانشينى، منحصر به اين دو مطلب: «الوهيت» و«ربوبيت» نيست تا با نفى اين دو مسئله، جانشينى از جانب خدا منتفى گردد. بلكه جهات ديگرى نيز، مى تواند مايه خلافت آدم، از جانب خدا باشد كه اكنون بيان مى كنيم.

الف: نمايندگى به مفهوم نمايانگرى است

نمايندگى آدم از جانب خدا، از كيفيت آفرينش آدم، سرچشمه مى گيرد واو با وجود خود وكمالاتى كه در او نهفته است وآنچه را كه در آينده مى تواند به دست

1 . الفرقان: ج1، ص280.
2 . زخرف/ 84.
3 . انعام/ 57، يوسف/40،67 .

صفحه 36

آورد، مى تواند جمال وجلال خالق خود را حكايت كند وبه يك معنى آينه ايزدنما باشد.

به ديگر سخن: آدم با شئون وخصوصيات وجودى خويش، نمايانگر كمالات خالق خود مى باشد; به همين جهت، صلاحيت دارد نماينده او در روى زمين به شمار آيد ومظهر صفات حق باشد. درست است كه هر موجودى مطابق مرتبه وجودى خويش سهمى از كمال دارد، به همان نسبت از كمال آفريننده خود، حكايت مى كند; امّا چون هيچ موجودى از نظر كمال وجمال، به پايه انسان نمى رسد واز نظر صفات وافعال آنچنان كه او از صفات وافعال خالق خود حكايت مى كند، نمى تواند نمايانگر آن صفات و افعال باشد; مقام خلافت الهى به آدم داده شد. حتّى فرشتگان با آن حمد وثنايى كه دارند، نتوانستند اين مقام را به دست آورند.

در اين جا شيخ محمد عبده، در تفسير اين نوع خلافت، بيانى دارد كه ما فشرده آن را مى آوريم; او مى گويد: وحى ومشاهده هاى عينى، گواهى مى دهند كه خدا در جهان آفرينش، انواع گوناگونى را خلق كرده است; ولى همه اين انواع ـجز انسان ـ از نظر كمال وقدرت، كاملاً محدود بوده واز مرز خاصى فراتر نمى رود. براى توضيح اين مطلب، در باره فرشتگان وجمادات ونباتات وحيوانات سخن مى گويد.

فرشتگان كه حقيقت آنها براى ما مجهول است، و زبان وحى، فعاليت آنها راكاملاً محدود دانسته، آنان را چنين توصيف مى كند:(يُسَبِّحُونَ اللَّيلَ وَ النَّهارَ لايفتُرُونَ). (انبياء/20) «شب وروز،بدون سستى، خدا را تسبيح مى گويند.» وبازمى فرمايد: (وَإنّا لَنَحْنُ الصّافُّونَ * وَ إنّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ) (صافات/165ـ 166): «ماييم صف كشيدگان وماييم تسبيح گويان» از اين آيات وآيات ديگر كه درسوره«النازعات» وارد شده، روشن مى شود كه فعاليت فرشتگان، محدود

صفحه 37

است.¹ اميرمؤمنان در توصيف فرشتگان چنين مى گويد: «فرشتگان برخى در حال سجودند وركوع ندارند، گروهى هميشه راكعند وراست نمى شوند، گروه ديگر صف كشيدگانى هستند كه هرگز در وضع خود دگرگونى نمى دهند وجمعى از آنان بدون خستگى تسبيح گويند وخواب به چشم آنان راه پيدا نمى كند².»

محمد عبده اضافه مى كند كه:جمادات به خاطر فقدان علم، از دايره وجود خود تجاوز نمى كنند. نباتات هر چند فعاليتهاى گوناگونى دارند، امّا علم واراده (در صورت وجود علم واراده در گياه) در فعاليتهاى آنها مؤثر نيست. از اين رو نمى توان افعال نباتات را مظهر ونمايانگر عظمت فعل الهى دانست. حيوان هر چند داراى علم واراده است، ولى دايره فعاليت آن محدود است وشايسته نيست كه آن را مظهر جمال وكمال حق بدانيم.بنابر اين انسان شايسته مظهر جمال ونمايانگر كمال خداوند است، در حالى كه ضعيف³ وجاهل⁴ آفريده شده است وپيشروى او به سوى كمال، به كندى انجام مى گيرد; امّا آنگاه كه به حدّ كمال رسيد، تصرّفات او در آفرينش وقدرت نمايى او در جهان مايه شگفتى است. او در قلمرو هستى به تسخير حيوانات ونباتات پرداخته وتا آنجا كه مى تواند، كاينات را در خدمت خود قرار مى دهد، واستعداد وشايستگى وكيفيت تصرّف او آنچنان نامحدود است كه به مرور زمان، بر گسترش قدرت وعلم خود مى افزايد. در آن صورت چنين موجودى مى تواند نماينده خدا در روى زمين و بيانگر توانايى وعلم خداى خود باشد.⁵

اين مواهب و اين شايستگى كه به انسان داده شده است و مى تواند عجايب

1 . المنار، ج1، ص259ـ 260.
2 . «منهُم سجود لايركعون، وركوع لاينتصبون، وصافّون لايتزايلون، ومسبّحون لايسأمون، لايغشاهم نوم العيون.» (نهج البلاغه، خطبه 1)
3 . (وَ خُلِقَ الإنْسانُ ضَعيفاً).(نساء/28)
4 . (وَاللّهُ أخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمّهاتِكُمْ لاتَعْلَمُونَ شَيئاً). (نحل/78)
5 . المنار: ج1، ص259ـ 260.

صفحه 38

آفرينش را آشكار سازد ورازهاى خلقت را بيان كند، موجب آن شده است كه باتمام خصوصيات خود، نشانه اى بر كمال خدا وعلم وسيع او باشد. اين موجودى كه به احسن تقويم خلق شده است، مى تواند بدين معنا خليفه خدا در روى زمين قرار گيرد وبا صفات وافعال خويش، آيت حق به شمار آيد.

بنابراين، خلافت انسان، در الوهيت ويا جانشينى، در تفويض افعال خدا نيست، بلكه به معناى «آيت» بودن اوست كه از جهات گوناگون، نشانه هايى در او از جمال پروردگار وجود دارد.

ب: نمايندگى او تصرّف در جهان است

شما مى توانيد اين خلافت از جانب خدا را، به گونه اى ديگر نيز، تفسير كنيد كه در حقيقت روى ديگر سكّه است وآن اينكه: خدا جهان را آفريد ودر آن مواهب ونعمتهايى قرار داد كه مسلّماً اين مواهب واين نعمتها بى جهت وبى هدف خلق نشده است. اين زمين آماده بهره بردارى واين حيوانات متنوع ومفيد، براى هدفى آفريده شده اند وآن هدف، در صورتى تحقق مى پذيرد كه موجود برترى، به اذن خداوند، در آنها تصرف كند وآن را آباد سازد ومواهب مكتوم آن را آشكار نمايد; چون آدم از جانب خدا براى تصرف در آفرينش مأذون است. تو گويى نماينده او در زمين است تا از گيتى وآنچه كه در آن است، بهره گيرد ودر آن تصرف كند. اين حقيقت را چه زيبا خداوند بيان فرموده است: (يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ هُوَ أنْشَأكُمْ مِنَ الأرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِروهُ...). (هود/61) «اى قوم من، خدا را عبادت كنيد براى شما جز او خدايى نيست. اوست كه شما را از زمين آفريد وعمران و آبادى آن را به شما واگذاشت، پس از او آمرزش طلبيد»

در اين آيه، دوجمله وارد شده است كه هر يكى از آنها مى تواند معادل جمله اى در آيه مورد بحث باشد:

صفحه 39

1ـ (هُوَ أنْشَأكُمْ مِنَ الأرض) معادل: إنّى جاعل فى الأرض

2ـ (وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها) معادل: خليفة... .

از مقايسه اين دو جمله، مى توان مفهوم جانشينى آدم از سوى خدا را، به دست آورد وآن اينكه: او به نمايندگى از جانب خدا، در جهان تصرف مى كند واز مواهب آن در راه استكمال مادى ومعنوى خود بهره مى گيرد. شايد آيه ديگرى نيز، ناظر به همين معنا باشد، آنجا كه مى فرمايد: (وَ أنْفِقُوا مِمّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فيهِ...) (حديد/7) «از آنچه كه شما را جانشين در آن قرار داده ايم، انفاق كنيد.»

ناگفته پيداست كه مقصود از اين استخلاف، استخلاف از جانب خداست وجهت نمايندگى او، تصرّف در آفرينش ومواهب خداوندى به اذن اوست وچون جهان وآنچه در آن است، ملك خداست وانسان به اذن او در آن تصرّف مى كند، خداوند به جانشينان خود، دستور مى دهد كه از ملك او به ديگران انفاق كنيم.

خلاصه منوب عنه، در اينجا همان خداست وآدم جانشين او بر روى زمين است وكيفيت جانشينى او به يكى از دو نحو يا هر دو مى تواند باشد، كه به اين شرح است:

الف ـ با كمالات خود، حاكى از جمال وجلال حق حكايت مى كند.

ب ـ بر اثر خليفه بودن از جانب خدا،مجاز است كه در جهان ومواهب آن تصرّف كند وبه عمران وآبادى آن بپردازد. ماهر دو بيان را دو رويه براى يك نظريه مى دانيم وچيزى كه مى تواند اين نظريه را تحكيم كند، پاسخهاى اجمالى وتفصيلى است كه در آيه آمده است.

در پاسخ اجمالى مى گويد: چيزى را مى دانم كه شما فرشتگان نمى دانيد، يعنى اين جانشين در طول زندگى، دچار فساد وخونريزى مى شود، امّا داراى كمالاتى است كه به خاطر آن، شايستگى آفرينش ونمايندگى دارد.

صفحه 40

در پاسخ تفصيلى كه در آيه بعد آمده است، مسأله تعليم «اسما» را ياد آور مى شود كه آدم، تحمّل فراگيرى آن را داشت وفرشتگان توانايى آن را نداشتند. ما در آينده در باره تعليم «اسما» سخن خواهيم گفت واين مزيت نيز، سبب مى شود كه آدم جامه هستى بپوشد وخليفه خدا گردد واگر مقصود، خلافت از جانب خدا نباشد، ذكر پاسخ تفصيلى وجه واضحى نخواهد داشت.

در اينجا نكته سوّمى است كه مى تواند مجوز نمايندگى آدم، از جانب خدا باشد و آن اينكه در نسل اين جانشين، هر چند انسانهاى فاسد وخونريز بسيار است، امّا در صلب او انسانهاى والا وپاكدامن نيز وجود دارد كه حجتهاى پروردگار، بر مردم به شمار مى روند. شكوفايى چنين گلهاى خوشبو از اين شجره، مجوز آن است كه او را بيافريند وخليفه خود در زمين قرار دهد.¹

تا اينجا با نظريه نخست، آن هم به دو بيان آشنا شديم. اكنون وقت آن رسيده است كه نظريه دوّم را بيان كنيم:

2ـ جانشينى از گذشتگان

خلاصه اين نظريه آن است كه آدم ابو البشر، نخستين انسانى نيست كه گام در پهنه هستى نهاده است، بلكه پيش از او جانداران مسئول ومكلّفى ² در روى زمين زندگى مى كرده اند وبه عللى منقرض شده اند،بنابر اين مقصود از خلافت، جانشينى آدم از جانب اين گروه از پيشينيان است واصولاً خلافت به معناى رفتن يكى وآمدن ديگرى است. چنانكه قرآن مى فرمايد:(وَ هُوَ الّذى جَعَلَ اللّيلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً) (فرقان/62) «اوست كه شب وروز را جانشين يكديگر قرار داد.»

1 . تفسير قمى:ج1،ص37:«اجعل من ذريّته عباداً صالحين وأئمّة مهديّين واجْعَلْهُمْ خُلَفاء...».
2 . در روايت نام آن «بنو الجان» آمده است. به تفسير برهان :1/74، حديث 7 مراجعه شود.

صفحه 41

دراين صورت، مقصود از آيه مورد بحث اين است كه خدا به فرشتگان گفت: من موجودى مى آفرينم كه جانشين موجودات پيشين باشد. اين حقيقت، در صورتى به خوبى روشن مى شود كه بدانيم قرآن، هر امّت نويى را كه پس از امّت قبلى آمده، خليفه پيشينيان خوانده است، چنانكه در باره قوم نوح مى فرمايد: (وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَ أغْرَقْنَا الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا)(يونس/73):«نوح ومؤمنان را جانشين ساختيم وتكذيب كنندگان آيات خود را غرق كرديم.»

در باره قوم هود مى خوانيم:(وَاذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوح) (اعراف/69) «هود به قوم خود گفت: به خاطر بياوريد كه خداوند شما را پس از قوم نوح جانشينان خود قرار داد.»

در باره قوم صالح چنين مى گويد: (وَاذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد) (اعراف/74) «به خاطر آوريد كه خداوند شما را پس از نابودى عاد، جانشينان خود قرار داد.»

در اين سه آيه«خلائف» و «خلفاء» جمع «خليفه» است و مربوط به جانشينى از پيشينيان است. مؤيد اين نظريه نيز آيه كريمه ديگرى است كه مى گويد:(وَعَدَ اللّهُ الّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحات لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الّذين مِنْ قَبْلِهِمْ)(نور/55): «خدا به افرادى از شما كه ايمان آورده اند و عمل نيك انجام داده اند، وعده داده است كه آنها را در زمين جانشين گرداند چنانكه پيشينيان را جانشين قرار داد.»

وروشنتر از اين آيه، گفتار موسى به قوم خود است كه مى فرمايد:(عَسى رَبُّكُمْ أنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِى الأرْضِ)(اعراف/129) «اميد است پروردگار شما، دشمنانتان را نابود كند وشما را، جانشينان آنان قرار دهد.»

از مجموع اين آيات، استفاده مى شود كه امتهاى پسين، خليفه امتهاى پيشين به شمار مى روند ودر مجموع مى توان گفت: استخلاف آدم نيز، بسان استخلاف

صفحه 42

اقوام بعدى است كه نماينده انسانهاى پيشين بوده اند. در برخى از روايات اين نكته آمده است كه مى تواند مؤيّد اين نظريه باشد وآن اينكه فرشتگان ديده بودند كه پيشينيان در روى زمين فساد مى كردند وخونريزى مى نمودند¹.

البته اين تأييد نه به آن معناست كه قضاوت وداورى فرشتگان، بر اساس قياس ظنى بوده است، تاگفته شود چگونه فرشتگان قياس ظنى را، مدرك داورى خود قرار دادند، بلكه مفاد آن اين است كه فرشتگان، از وحدت ماهيت دو موجود آگاه شده، از اين رو به حكم:«حكم الأمثال فيما يجوز وفيما لايجوز، واحد» به چنين داورى دست زدند وچنين انديشيدند كه موجود پسين مانند موجود پيشين، به غرايز شكننده، مجهز است وطبعاً قانون شكن ومفسد خواهد بود; چنان كه پيشينيان نيز به خاطر داشتن چنين مشتركاتى، دست به فساد وخونريزى مى زدند.

اين مطلب در صورتى روشن مى شود كه بدانيم خداوند قبلاً به فرشتگان، ماده آفرينش آدم را بيان كرده بود; چنانكه مى فرمايد:(إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْملائِكةِ إِنِّى خَالِقٌ بَشراً مِنْ طِين) (ص/71) «آنگاه كه پروردگارتو به فرشتگان گفت: من بشرى از گل مى آفرينم». آنان در سايه آشنايى، به وضع بشر خاكى كه به خشم وشهوت مجهز است وبا توجه به اينكه پيشينيان نيز، با اين دو نيرو، مجهز بودند وفساد كردند، از حكمت آفرينش بشر سؤال كردند كه: چرا چنين موجودى را مى آفرينى ويا خليفه خود قرار مى دهى؟

حق اين است كه هر دو نظريه، با توجّه به آيات قرآن قابل پذيرش است; ولى نظريه نخست، از استوارى بيشترى برخوردار است; زيرا همان طور كه بيان كرديم خدا مسأله «تعليم اسماء» را پس از اين جريان ياد آور مى شود واينكه آدم، شايستگى فوق العاده اى داشت كه «اسماء» را آموخت; ولى چنين شايستگى در

1 . تفسير برهان: ج1، ص74، حديث 3 (حديث هشام بن سالم):«لولا انّهم قد كانوا رأوا من يفسد فيها ويسفك الدماء».

صفحه 43

فرشتگان نبود. طرح اين مسأله، گواه بر اين است كه اين خلافت، به خاطر داشتن امتياز عظيم، خلافت الهى است، نه خلافت نوعى، از نوع ديگر وگرنه طرح اين مسئله چندان تناسبى نخواهد داشت; چنانكه خدا، در جانشين قرار دادن قوم هود، به جاى قوم نوح وقوم صالح، به جاى قوم هود; از چنين تعليلهايى ياد نكرد واز آن سخن به ميان نياورد. حاصل پاسخ اين است كه: اين خليفه كه شما او را چنين وچنان توصيف مى كنيد، در كنار آن، داراى استعداد فوق العاده اى است كه مى تواند «اسماء» را از خدا بياموزد ودر رتبه اى ديگر، معلّم فرشتگان گردد. در اين صورت، او صلاحيت دارد كه جانشين خدا در روى زمين ـ چه از نظر حكايت كمال وچه از نظر تصرّف در آفرينش ـ باشد.

جانشينى، از آنِ نوع آدم است

از اينكه خدا گفتار ملائكه را ـ كه اين موجود، چنين سرنوشتى خواهد داشت ـ نفى نكرد، گواه اين است كه اين جانشينى، مربوط به شخص آدم نيست، بلكه در خور نوع بنى آدم است. اجمال اين برداشت به اين شرح است:

آنگاه كه خدا به فرشتگان مى گويد: من در زمين خليفه قرار مى دهم، فرشتگان در پرسش به ظاهر اعتراض آميز خود مى گويند: آيا كسى را در روى زمين خليفه قرار مى دهى كه فساد مى كند وخونريزى مى نمايد؟ اگر مقصود از خليفه شخص آدم ابوالبشر بود، اين پرسش موضوعى نداشت; زيرا او هرگز فسادى نكرد وخونى نريخت; بلكه فرزندان او در فساد وخونريزى غوطهور شدند. اين پرسش، گواه بر اين است كه ملائكه نيز از مفهوم خلافت، جانشينى نوع آدم را فهميدند، سپس چنين پرسشى را مطرح نمودند.

اين مطلب در صورتى روشنتر جلوه مى كند كه بدانيم: در مسئله سجده بر آدم، شخص او مسجود ملائكه نبوده، بلكه سجده بر نوع او مورد نظر بوده است

صفحه 44

واگر بر شخص آدم سجده كردند، به خاطر اين است كه او نماينده تمام بنى آدم بوده است. اين كرامت نوعى كه او را مسجود ملائكه ساخت، نوع او را نيز، خليفه خدا در روى زمين قرار داد. به ديگر سخن: از گسترش معلول (بنى آدم مسجود ملائكه بودند) مى توان به دامنه علّت(خليفه بودن تمام انسانها از جانب خدا، نه شخص آدم) پى برد واگر خلافت، از آن شخص آدم ابوالبشر بود، مسجود بودن مطلق انسان بى مورد به نظر مى رسيد. امّا اينكه به چه دليل نوع انسان، مسجود ملائكه مى باشد، نه شخص آدم، در فصل ويژه آن سخن خواهيم گفت.

***

3 تعليم اسماء

آيات موضوع

1ـ (وَ عَلَّمَ آدَمَ الأسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى المَلائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونى بِأسْماءِ هؤلاءِ إنْ كُنْتُمْ صَادِقينَ). (بقره/31)

2ـ (قالُوا سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنا إلاّ ما عَلَّمْتَنا إنّكَ أنْتَ العَليمُ الحَكيمُ). (بقره/32)

3ـ (قالَ يا آدَمُ أنْبِئْهُمْ بِأسْمائِهِمْ فَلَمّا أنْبَأهُمْ بِأسْمائِهِمْ قالَ ألَمْ أقُل لَكُمْ إنّى أعْلَمُ غَيْبَ السَّمواتِ والأرْضِ وَ أعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُون). (بقره/33)

4ـ (وَ ما أُوتيتُمْ مِنَ العِلْمِ إلاّ قَليلاً).(اسراء/85)

5ـ (الرَّحمنُ * عَلَّمَ القُرآنَ * خَلَقَ الإنْسانَ * عَلّمَهُ البَيانَ). (الرحمن/1ـ4)

ترجمه آيات

1ـ خدا همه اسماء را به آدم آموخت، آنگاه آنها را بر فرشتگان ارائه كرد

صفحه 45

وگفت: مرا از نامهاى آنها خبر دهيد، اگر راست مى گوييد.

2ـ گفتند:منزهى تو، ما دانشى جز آنچه كه تو به ما آموختى نداريم. حقا كه تو دانا وحكيم مى باشى.

3ـ خدا گفت:اى آدم، فرشتگان را از نامهاى آنها آگاه ساز; آنگاه آدم، فرشتگان را از نامهاى آنان آگاه ساخت، خدا گفت: به شما نگفتم كه من پنهانى هاى آسمان وزمين(اسرار) را مى دانم وبر آنچه آشكار و پنهان مى سازيد آگاهم.

4ـ از دانش به شما جز بهره اندكى داده نشده است.

5ـ خداى رحمان، قرآن را آموخت، انسان را آفريد، بيان را به او آموزش داد.

***

تفسير موضوعى آيات

از حوادث مربوط به «آدم ابوالبشر» مسأله تعليم «اسماء» به اوست واين حقيقت در قرآن، بسان خلافت او، فقط يك بار در سوره بقره، آيات (31 ـ33) واردشده است واگر تا حدى هاله اى از ابهام، اطراف اين معرفت قرآنى را فرا گيرد، به خاطر اين است كه اينها تنها آياتى است كه به طور صريح در باره آن وارد شده است وتفسير آن، در گرو دقّت در مفردات وجمله هاى آيات مورد بحث، به ضميمه روايات صحيح مى باشد.

مسألهُ تعليم «اسماء» را به دو گونه مى توان تفسير كرد وما هر دو را در اختيار خوانندگان گرامى قرار مى دهيم. نخست به توضيح مفردات آيه نخست مى پردازيم.

توضيح مفردات و جمله هاى آيات

1ـ اسماء: جمع اسم وآن در لغت عرب نام موجودات است ودر حقيقت اين

صفحه 46

لفظ از ماده «وسم» به معناى «نشانه» گرفته شده است; هر چند در ادبيات، اسم در مقابل فعل وحرف، معناى ديگرى دارد كه در اين جا مقصود نيست.

«الف ولام» در «الاسماء» در حالى كه مى تواند مفيد استغراق باشد، به قرينه جمله هاى بعدى، «عوض» از مضاف اليه است، يعنى «اسماء المسمّيات» يا «اسماء الأشياء.»

2ـ از جمله (ثُمَّ عَرَضَهُمْ) استفاده مى شود كه پس از آموزش اسماء به آدم، خدا«مسميات» اين اسماء وواقعيات آنها را، بر فرشتگان عرضه كرد. علّت ارائه مسمّيات اين است كه بعد، از فرشتگان مى خواهد كه اسامى آنها را، بيان كنند و اگر مسمّيات ارائه نمى شد، اين فرمان قابل طرح نبود.

3ـ متعلق جمله(إنْ كُنْتُمْ صادِقين) مذكور نيست، ولى با توجه به آيه قبل كه فرشتگان، تلويحاً خود را شايسته مقام خلافت دانسته ونسبت به خلافت آدم، لحن استعجاب دارند، مى توان گفت: متعلق اين جمله، ادعاى شايستگى آنان نسبت به مقام خلافت است.

4ـ جمله (يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ) حاكى است كه فرمان خداوند هنگامى متوجّه آدم شد كه هنوز ارائه مسمّيات، به قوت خود باقى بود وامكان داشت كه به آن با كلمه «بأسمائهم» اشاره شود.

5ـ جمله (إنّى أعْلَمُ غَيْبَ السَّمواتِ والأرضِ)حكايت از آن دارد كه در اين گفتگو، سرّ مكتوم وراز نهفته اى قرار داشت كه برفرشتگان مخفى بود و از اين طريق، آنان به آن راز پى بردند.

6ـ از گفتار خداوند:(وَأعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُون) استفاده مى شود كه فرشتگان در گفتگوى خدا با آنان، مطلبى را آشكار كرده ومطلب ديگرى را پنهان داشتند وبا توجّه به سياق آيه بايد گفت: شگفتى آنان از خلافت آدم، قسمت آشكار سخن آنان وشايسته تر دانستن خود را از آدم، بخش پنهان آن بوده است.

صفحه 47

7ـ آموزش «اسماء» به آدم، از دو راه امكان پذير بود:

الف: مسمّيات را به نوعى در عالم تعليم احضار نموده آنگاه الفاظ واسامى آنها را تعيين نمايد، يعنى از طريق مشاهده مسمّيات، اسامى آنها معيّن شود.

ب: با بيان خواص وآثار اشياء، بدون ارائه مسمّيات، اسامى آنها راتعيين نمايد وياد آور شود كه اين لفظ، از آن موجودى است كه داراى چنين ويژگى است.

اين دو نوع آموزش، در بدو نظر در باره آدم محتمل است، امّا به حكم ضماير سه گانه در جمله هاى:(عَرَضَهُمْ)، (أنْبِئْهُمْ بِأسْمائِهِمْ)، (فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ) ونيز به حكم اسم اشاره (هؤُلاءِ) در جمله (بِأَسْماءِ هؤُلاءِ) بايد گفت: به هنگام آموزش، مسمّيات حاضر بوده. ولى چون مقام، مقام تفضيل آدم است، نه تنها آدم را از اسماء مسمّيات آگاه ساخت، بلكه از خصوصيات وجودى وآثار ويژه آنها نيز، او را مطلّع كرد وبه عقيده برخى، از اين طريق، آدم بر فرشتگان برترى يافت.

8ـ مسلّماً اين آيات سه گانه، بيانگر شايستگى آدم براى خلافت مى باشد وبا توجّه به اين اصل،بايد آنها را تفسير كرد وبه عبارت ديگر، بايد در جستجوى وجود يك شايستگى وامتياز، در آدم باشيم كه فرشتگان، فاقد آن باشند.

در اينجا دو نوع امتياز، مى توان براى آدم، تصوّر كرد كه ملائكه، فاقد آن بودند وهر يك از اين دو نوع امتياز، مبناى دو تفسير است كه در تفاسير با آن روبرو هستيم:

الف:امتياز، قائم به خود آدم ومسمّياتى بود كه بر ملائكه ارائه گرديد.

ب: امتياز، مربوط به شخص حضرت آدم بود (امتياز علمى).

وهر يك از اين دو امتياز، مى تواند مبناى تفسير آيه به شمار آيدكه به اين شرح است:

صفحه 48

1ـ امتياز وبرترى مسميات

خدا پس از تعليم «اسماء» به آدم، همراه با عرضه مسميات آنها بر فرشتگان، اشباح نورانى خلفاى وارسته را ارائه كرد كه هر يك در منازل علم وعمل، عاليترين مقام را به دست آورده وانسانهاى نمونه اى گشتند واز اين طريق، شايستگى كامل نسبت به خلافت الهى را احراز نمودند.

در اين تفسير، نكته جعل خلافت براى آدم، علاوه بر امتياز وجودى او، امتيازات مضاعفى است كه در نسل آدم وجود داشته وبراى ملائكه مكشوف گرديد. آنگاه همگى، به قصور خود در داورى اعتراف نموده وراز پنهان اين خلافت، بر آنان روشن گشت. چيزى كه اين نظريه را تأييد مى كند ظاهر آيه است; زيرا مفاد ظاهرى ضماير سه گانه واسم اشاره ياد شده اين است كه اين مسمّيات، موجودات عاقل واشباح كاملاً نورانى بودند. واينكه برخى از مفسران مسمّيات را، تمام انواع گرفته وآن را بر عاقل وغير عاقل گسترش داده اند، خلاف ظاهر آيه است. هر چند اگر دليلى بر گسترش باشد،مى توان آن را از طريق تغليب عاقل بر غير عاقل، در مقام استعمال توجيه كرد;چنان كه نظير آن را، مفسران در برخى از آيات ياد آور شده اند.¹

علاوه بر اين، برخى از احاديث مستند ومعتبر كه مرحوم صدوق از امام صادقـعليه السّلامـ نقل مى كند، اين نظريه را تأييد مى نمايد كه خدا اسامى همه حجتهاى خود را به آدم آموخت. آنگاه آنها را كه ارواح بودند، برملائكه ارائه كرد وگفت: مرا از اسامى آنها خبر دهيد اگر ـ در اين گفتار كه: به خاطر تسبيح وتقديس شايسته تر از آدم مى باشيد ـ راستگو هستيد. فرشتگان گفتند: منزهى تو، ما جز آنچه كه به ما آموخته اى آگاه نيستيم. خدا به آدم گفت: فرشتگان را از اسامى

1 . مانند آيه (وَاللّهُ خَلَقَ كُلَّ دابّة مِنْ ماء فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشى عَلى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشى عَلى رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمشِى عَلى أرْبَع...). (نور/45)

صفحه 49

آنها با خبر كن. وقتى فرشتگان از اسامى آنها آگاه شدندو در اين آموزش ـ به حكم ارائه مسمّيات ـ به عظمت منزلت ومقام آنها(بنى آدم) پى بردند، فهميدند كه آنها شايسته ترند كه جانشينان خدا در زمين باشند،آنگاه آنها(مسمّيات) را از ديدگاه فرشتگان، پنهان ساخت وبر ولايت ومحبت آنها از فرشتگان پيمان گرفت وفرمود: آيا من نگفتم كه بر نهفته هاى آسمان وزمين آگاهم ومى دانم آنچه را كه شما به آن آگاه نيستيد؟¹

ممكن است گفته شود آنچه در اين روايت آمده، نمونه هاى بارز مسمّيات است وگرنه دايره مسمّيات گسترده تر از آن است كه در اين روايت به آن اشاره شده است. مشكل ضمير نيز از طريق تغليب حل مى گردد. اتفاقاًبرخى از روايات نيز، بر گستردگى مسمّيات وفزونى آن از دايره حجج، گواهى مى دهند كه مضمون آنها در نظريه دوّم خواهد آمد.² ولى جاى اين سؤال، باقى مى ماند كه اگر ملاك امتياز آدم، كمالات نفسانى خود او وبرتريهاى ذاتى حجتهاى از نسل او بود وهمين علّت گزينش او به خلافت بوده است، حكمت اين تعليم گسترده مسمّيات چه بوده است؟

شايد حكمت آن آموزش گسترده، اين باشد كه آدم وحجتهاى الهى كه از نسل او به وجود خواهند آمد، پرچمداران هدايت ومديران جامعه بشرى، در زمين خواهند بود ولازمه چنين هدايت ورهبرى، آشنايى با منطق طبيعت واسرار جهان آفرينش است.از اينرو نه تنها آدم،بايد از اين علم گسترده بهره مند باشد، بلكه بايد انوار پاك از نسل او نيز به اين علم ودانش مجهّز گردند.

تا اينجا با نظريه نخست وكيفيت انطباق آن با ظاهر آيات آشنا شديم; در اين تفسير آنچه كه تعيين كننده خلافت براى آدم شد، امتيازات وجودى او وبرگزيدگان از

1 . برهان: ج1، ص73، حديث 2.
2 . مدرك قبل: ص75، روايات9، 10، 11.

صفحه 50

فرزندان او مى باشد. اين امتياز، يك امتياز تكوينى و وجودى است، نه علم آدم وآگاهى او در برابر علم وآگاهى ملائكه. خواه علم او منحصر به تعليم اسماى حجتهاى الهى بوده يا از آن وسيعتر بوده باشد.

2ـ امتياز علمى آدم بر فرشتگان

در اين تفسير برترى آدم بر فرشتگان، برترى علمى او مى باشد واين مطلب را به دو گونه مى توان بيان كرد:

الف: آموزش اسامى موجودات

خدا اسامى موجودات جهان را به آدم، آموخت¹ حالا اين اسامى ولغات از چه مقوله اى بودند، قرآن از بيان آن ساكت است. يعنى در جهان موجودى باقى نماند مگر اين كه آدم، نام او را فرا گرفت و در مقام مذاكره، آن الفاظ را به كار برد وبه نسل خود منتقل ساخت هرگز نبايد اين مطلب را بى ارزش خواند، زيرا اگر در ميان بشر، لفظى براى معنايى تعيين نشده بود، گذشته از اينكه مفاهمه دچار مشكل مى شد، آثار گذشتگان نيز، به آيندگان منتقل نمى گشت. شايد آيه اى كه «بيان» را يكى از نعمتهاى بزرگ خدا مى شمارد، ناظر به همين مطلب باشد آنجا كه مى فرمايد:(الرّحْمنُ * عَلّمَ القُرآنَ * خَلَقَ الإنْسانَ * عَلّمَهُ الْبَيانَ)(الرحمن/1ـ4) «خداى رحمان قرآن را آموخت، انسان را آفريد، بيان را به او آموزش داد.»

خداوند پس از آموختن اسامى موجودات به آدم ابوالبشر، آنها(موجودات) را بر

1 . در برخى از روايات مرسل، وارد شده است كه امام ـعليه السّلامـ در پاسخ اين سؤال كه خدا به آدم چه آموخت؟ فرمود: سرزمينها، كوهها، دره ها، بيابانها، آنگاه به فرش خود نگريست وفرمود: اين را هم به او آموخت. در روايت ديگرى لفظ«اسماء» را اضافه كرده، مى فرمايد: اسامى بيابانها، وگياهان درختان وكوههاى زمين را به او آموخت.(برهان:ج1، ص75،احاديث: 9، 10و11).

صفحه 51

فرشتگان عرضه كرد وخواستار آن شد كه اسامى آنها را بگويند. آنگاه كه فرشتگان اظهار عجز وناتوانى كردند، به آدم فرمان داد تا آنها را از اسامى موجودات آگاه سازد. وقتى آنان را آگاه نمود، خداوند به آنان گفت: آيا من نگفتم كه نهفته هاى آسمان وزمين وآنچه را كه آشكار ويا پنهان مى نماييد، مى دانم؟ در نتيجه برترى آدم ـ به خاطر آگاهى او از اسامى وتعليم آنها به فرشتگان ـ بر آنان آشكار گرديد.

مشكلى كه در اين نظريه مى باشد اين است كه آموزش لغات واسامى موجودات جهان، هر چند نوعى فضيلت وبرترى به شمار مى رود، ولى اين برترى نمى تواند ملاك امتياز آدم، نسبت به فرشتگان باشد. زيرا اين آموزش اگر بر فرشتگان نيز مبذول مى شد، از نظر فضيلت با آدم، يكسان بودند وهيچ نوع امتيازى ميان آنان پديد نمى آمد. در حقيقت مثل اين است كه انسان، از ميان دو نفر كه هر دو استعداد آموزشى دارند، يكى را برگزيند وبه او تعليم دهد، آنگاه به او بگويد حالا تو به فرد ديگر آموزش بده، روشن است كه در اين صورت نمى تواند فرد نخست از فضيلت خاصى برخوردار باشد، جز اينكه معلّم، او را بر ديگرى ترجيح داده است. از طرفى هرگز نمى توان گفت: فرشتگان شايستگى آموزش لغات والفاظ را نداشتند، زيرا فرض اين است كه آدم آنان را آموزش داد.

گذشته از اين، گفتگوى خدا با آنان در مسئله جعل خلافت، گواه بر اين است كه آنان لغتى را دارا بوده واشيايى را مى شناختند واز وضع زمين وانسانهاى پيشين وفساد وخون ريزى آنان آگاه بودند، چيزى كه هست از اسامى همه موجودات، خبر نداشتند واز طريق آدم، آن را نيز آموختند.

بنابر اين، آموزش «اسماء» به آدم چندان فضيلتى نيست كه به موجب آن آدم شايستگى خلافت داشته باشد، و فرشتگان نداشته باشند.

صفحه 52

ب: آموزش اسرار هستى وآثار موجودات

در اين نظريه، تأكيد بر اين مطلب است كه آنچه خدا به آدم آموخت اسامى موجودات نبود، بلكه اسرار وخواص موجودات را به وى ياد داد واو از نظر وجود ذهنى، جهان دومى به شمار رفت. علّت اينكه آدم را براى اين آموزش برگزيد، شايستگى او براى دريافت اين اسرار وخواص بود، در حالى كه فرشتگان فاقد چنين شايستگى بودند; زيرا آفرينش انسان معجونى از غرايز گوناگون وروحياتى با ابعاد مختلف است و در همان حال كه بعد مادى دارد، از بُعد معنوى نيز برخوردار است. خدا غرايز حيوانى را در او با گوهر عقل وخرد، همراه ساخته واو با اين دو بال، در زندگى پرواز مى كند. يك چنين معجون عجيبى، قابليت آن را داشت كه از اسرار جهان وآثار ويژه موجودات آگاه گردد.

در حالى كه ملائكه، از نظر شايستگى تنها يك بُعد بيش ندارند. آفرينش آنها به گونه اى است كه فقط يك كار از آنها بر مى آيد. چنانكه در يكى از سخنان اميرمؤمنان ـعليه السّلامـ بعد خاص وجودى آنان تشريح شده است بنابر اين، استعداد شگرف آدم بود كه به او مجال آموزش بخشيد وشايسته خلافت ساخت. چيزى كه فرشتگان ، به خاطر محدود بودن استعداد فراگيرى همه علوم واسرار، فاقد آن بودند. از اينرو وقتى فرشتگان از برترى آدم، از نظر شايستگى آگاه شدند، به قصور خود اعتراف نمودند.

گذشته از اين، محيط زندگى آدم، ايجاب مى كرد كه از اسرار موجودات كره اى كه براى زندگى در آن آفريده شده بود، آگاه شود وعملاً از عهده مسئوليت سنگين خود ـ كه همان عمران وآبادى زمين وآشكار ساختن اسرار آن است ـ بر آيد. در حالى كه اين كار از عهده فرشتگان خارج بود وآنها به خاطر خصوصيات آفرينشى خويش نمى توانستند رسالت زندگى زمينى را ايفا نمايند.

صفحه 53

در اين نظريه نيز برترى آدم وملاك خلافت وى، علم اوست. هر چند علم او نيز مقدمه عمل وبه كار گرفتن آن در عمران وآبادى زمين است. البته اين نظريه خالى از نقاط ابهام نيست كه برخى از آن نقاط را ياد آور مى شويم، شايد اهل نظر در باره آنها بينديشند.

1ـ اين نظريه با ظاهر آيه تطبيق نمى كند، زيرا ظاهر آيه اين است كه «اسماء» را به آدم آموخت نه اسرار موجودات .افزودن آموزش اسرار موجودات، به بهانه اينكه آموزش لغات مهم نيست، تحميل يك نظريه بر آيه است. شما جمله هاى آيه را در نظر بگيريد، آنگاه اين نظريه را به آن عرضه كنيد:

(علّم آدم الأسماء)و(أنبئونى بأسماء هؤلاء)و(أنبئهم بأسمائهم) و(أنبأهم بأسمائهم) با وجود اين تعبيرهاى صريح، تفسير آن به آموزش اسرار موجودات چندان با آيه سازگار نيست.

2ـ در ميان فرشتگان، موجوداتى هستند كه قرآن از آنها در آيه اى با عنوان (فالمدبرّات أمراً) ¹ ياد مى كند وافعالى براى آنان بر مى شمرد كه بدون علم، قيام به آن كارها امكان پذير نيست. چگونه ممكن است چنين موجوداتى، از اسرار نهفته در زمين ومحدوده آن آگاه نباشند، در حالى كه آنها كارگردانان جهان آفرينش هستند؟ در جايى ديگر از آنها، به «جنود» وسپاه غيبى تعبير شده است، چنانكه مى فرمايد:(وما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إلاّ هُوَ) (مدّثّر/31) ² «اين جنود غيبى پروردگار بودند كه به كمك مؤمنان شتافتند، در اين صورت چگونه ممكن است، از اسرار جهان بى اطلاع باشند؟.

3ـ جبرئيل امين كه حامل وحى الهى است ـ در حقيقت وحى، اسرار نهفته اى است كه بشر هنوز از درك عمق آن ناتوان است ـ چگونه ممكن است به

1 . نازعات/5.
2 . به سوره توبه/26، احزاب/9وانفال/12مراجعه شود.

صفحه 54

مقدار يك انسان از اسرار هستى ناآگاه باشد؟

ابهام اين نظريه در صورتى روشنتر مى شود كه فرشتگان را از مبادى فيض هستى بدانيم وبگوييم: هستى از جهان غيب و از طريق آنها، در عالم ماده ظاهر مى گردد. آيا مى توان اين وسايط فيض را ناآگاه دانست؟

آرى ممكن است مقصود از اين فرشتگان، شمارى از فرشتگان زمينى باشد كه آگاهى آنها، بسيار محدود وفقط از يك بُعد خاص برخوردار بوده وشايستگى آموزش اين نوع اسرار هستى را نداشتند.

4ـ ظاهر آيه اين است كه آنچه را آدم از خدا بدون واسطه آموخت، فرشتگان از او فرا گرفتند و از شگفتى بيرون آمده وشايستگى او را تصديق كردند واين خود گواه بر اين است كه آنچه مطرح شده، هر دو طرف، شايستگى آموزش آن را داشتند.

گاهى برخى از مفسران، ياد آور مى شوند كه فرشتگان، تنها اسامى را آموختند، نه مسمّيات و نه حقايق ذوات آنها را. زيرا نوع آفرينش آنها ـ به خاطر محدوديت ـ اجازه چنين آموزشى را به آنان نمى داد;¹ ولى چنين تفسيرى هيچگونه گواه قرآنى ندارد.

اجمال سخن اينكه: مفسران اين مسئله را مسلّم گرفته اند كه امتياز آدم بر فرشتگان، امتياز علمى وى بود وفضيلت دانش اسماء، مايه شايستگى او براى خلافت شد. از اينرو ناچار شده اند، اين فضيلت را به شكل ياد شده در نظريه دوّم، مطرح كنند. بيشتر مفسران،² در گذشته وحال همين نظريه را برگزيده اند.

اينها نظراتى است كه ما پيرامون تفسير اين آيه مطرح كرديم اما نظريه نخست كه ملاك برترى، وجود انسانهاى برتر، در نسل آدم است; بيشتر با ظاهر آيه تطبيق

1 . الفرقان:ج1، ص289.
2 . مجمع البيان:ج1، ص76، المنار، ج1، ص262، تفسير المراغى: ج1، ص83، 84 والميزان: ج1، ص117ـ118.

صفحه 55

مى كند.در پايان سخن ياد آور مى شويم كه:(وَما أُوتيتُم مِنَ العِلْمِ إلاّ قَليلاً). (اسراء/58)

***

4 آدم مسجود فرشتگان

آيات موضوع

1ـ (وَ إذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ إبْليسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَ كَانَ مِنَ الْكَافِرينَ). (بقره/34)

2ـ (وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ إبْليسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدينَ).

3ـ (قالَ ما مَنَعَكَ ألاّ تَسْجُدَ إذْ أمَرْتُكَ قالَ أنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنى مِنْ نار وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طين). (اعراف/11ـ12)

4ـ (فَإذا سَوّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ).

5ـ (فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إلاّ إبْليسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدينَ).

6ـ (قالَ يا إبْليسُ ما لَكَ ألاّ تَكُونَ مَعَ السّاجِدينَ).

7ـ (قالَ لَمْ أكُنْ لأَسْجُدَ لِبَشَر خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصال مِنْ حَمَإ مَسْنُون). (حجر/29ـ33)

8 ـ (فَإِذا سَوَّيتُهُ ونَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحِى فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ).

9ـ ( فَسَجَدَ المَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ).

10ـ (إلاّ إبليسَ اسْتَكْبَرَ وَ كَانَ مِنَ الْكافِرين).

صفحه 56

11ـ (قالَ يا إبْليسُ ما مَنَعَكَ أن تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَىَّ أَسْتَكْبَرْتَ أمْ كُنْتَ مِنَ العالينَ).

12ـ (قالَ أنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنى مِنْ نار وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طين).(ص/72ـ76)

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد; همگان سجده كردند، مگر ابليس كه سركشى نمود وكبر ورزيد واز كافران گرديد.

2ـ شماها را آفريديم، آنگاه صورتگرى كرديم; سپس به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد; همگان سجده كردند، جز ابليس كه از سجده كنندگان نبود.

3ـ خدا به ابليس گفت: چه چيز تو را از سجده بر آدم ـ آنگاه كه امر كردم ـ باز داشت؟ گفت: من از او بهترم، زيرا مرا از آتش واو را از گِل آفريده اى.

4ـ آنگاه كه آفرينش او را كامل كردم و روح خود در آن دميدم، براى او سجده كنيد.

5ـ فرشتگان همگى سجده كردند، جز ابليس كه امتناع ورزيد تا از سجده كنندگان باشد.

6ـ خدا گفت:اى ابليس، چه چيزى تو را مانع شد تا از سجده كنندگان باشى؟!

7ـ ابليس گفت: من هرگز براى بشرى كه او را از گل خشكيده وخاك تيره رنگ آفريدهاى، سجده نمى كنم.

8ـ آنگاه كه آفرينش او را كامل كردم و روح خود در آن دميدم، براى او سجده كنيد.

9ـ فرشتگان همگى بر او سجده كردند.

10ـ جز ابليس، كه تكبّر ورزيد واز كافران گرديد.

صفحه 57

11ـ خدا گفت:اى ابليس، چه چيز تو را از سجده بر آنچه كه من آن را با دو دست خود آفريده ام باز داشت؟ آيا تكبّر ورزيدى، يا از بلند مرتبه ها بودى؟

12ـ گفت: من از او بهترم، زيرا مرا از آتش واو را از گل آفريده اى.

تفسير موضوعى آيات

آموزش اسامى به آدم واعتراف فرشتگان به قصور خود، برترى آدم را ثابت نمود. به دنبال اين برترى مسلّم; خدا به فرشتگان، دستور داد كه بر آدم سجده كنند.در سوره هاى متعددى به اين امر غيبى به طور مطلق اشاره شده، ولى در سوره بقره، اين مطلب پس از مسئله تعليم اسماء (وَ علّمَ آدَمَ الأسماء...) آمده و فرموده است:(وَ إذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ إبْليسَ أبى وَاسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الكافِرينَ). (بقره/34) «آنگاه به فرشتگان گفتيم براى آدم سجده كنيد، همگان سجده كردند، مگر ابليس كه سركشى نمود وكبر ورزيد واز كافران گرديد.»¹

در آغاز اين آيه هر چند كلمه «فاء» كه نشانه ترتيب ميان اين دو حادثه است وجود ندارد، اما سياق آيات وتناسب مضمون، گواهى مى دهد كه فرمان سجده بر آدم، پس از مسئله تعليم اسامى صادر شده است.

سرگذشت سجده فرشتگان براى آدم كه ابليس از آن سر باز زد را طى امورى به اين شرح توضيح مى دهيم:

1ـ آيا سجده فرشتگان براى آدم بود؟!

در باره اينكه سجده فرشتگان براى آدم بود يا براى خدا؟ در ميان مفسران

1 . مسئله سجده فرشتگان بر آدم، در سوره هاى ديگرى مانند: اعراف /11، حج/301، اسراء/61، كهف/50، طه/116 وص73، 74 نيز آمده است.

صفحه 58

اختلاف نظر است.اگر پيشداوريها را كنار بگذاريم، خواهيم ديد كه قرآن مى گويد: آنان ـ به فرمان خدا ـ بر آدم سجده كردند وآن را به عنوان يك امتياز براى آدم، ياد مى كند . به كار بردن حرف «لام» در كلمه «لآدم» مى رساند كه اين خضوع ـ هر چند به فرمان خدا ـ براى آدم بوده است وبس. در هر مورد كه حرف «لام» پس از لفظ «سجده» به كار رود، گواه بر آن است كه مدخول «لام» مسجود بوده است. ولى سجده بر آدم، به معناى عبادت وپرستش او نيست، زيرا عبادت فقط وفقط از آن خداست وهمگان مى گوييم:(إيّاك نعبد)تنها ترا مى پرستيم. امّا اينكه چرا سجده بر آدم، مايه عبادت او نگرديد، بيان آن در گرو تبيين معناى «عبادت» وتحديد آن است. زيرا خضوع در برابر هر موجودى، در صورتى عبادت «مسجود» محسوب مى شود، كه ساجد،در برابر مسجود به عنوان «اله» و«ربّ» خضوع كند; خواه اعتقاد او به الوهيت وربوبيت «مسجود» اعتقاد صحيح باشد يا اعتقاد باطل. مانند اعتقاد بت پرستان در باره بتهاى خود. در هر حال عمل او از عقيده وى به خدايى وپررودگارى مسجود سرچشمه مى گيرد; در غير اين صورت، سجده، تعظيم به شمار رفته ورنگ عبادت، به خود نمى گيرد، در عين اينكه ممكن است عمل، نامشروع باشد، ولى هر عمل نامشروعى، عبادت، پرستش وشرك نيست.

خلاصه هرگاه بزرگترين تعظيم، خالى از اعتقاد به الوهيت وربوبيت باشد و تنها از آن نظر كه مسجود، داراى فضايل وكمالات است، هدف تكريم قرار گيرد، چنين عملى نام عبادت به خود نمى گيرد.

يعقوب وپسرانش در برابر يوسف سجده كردند، وقرآن به اين امر تصريح كرده است:(وَ رَفعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً). (يوسف/100) «يوسف پدر ومادر خود را، به روى تخت برد وهمگان براى او سجده كردند.» اما سجده آنان عبادت يوسف به شمار نيامد، بلكه به عنوان تكريم واحترام به يوسف تلقّى گرديد.

خلاصه آنچه مى تواند، سجده عبادى را از سجده تعظيمى جدا سازد،

صفحه 59

اعتقاد ساجد در باره مسجود است.هرگاه اعتقاد به الوهيت(خدايى)يا ربوبيت(پروردگارى) مسجود داشته باشد، كوچكترين تعظيم ونازلترين درخواست حاجت نيز عبادت خواهد بود، ولى هر گاه از اين عقيده پيراسته شد، بالاترين تعظيم نيز عبادت به شمار نخواهد آمد، هر چند در قالب سجده باشد.

در شرع مقدّس اسلام، سجده براى غير خدا، به هر عنوانى حرام است وآيين اسلام، نمى خواهد صورت اين نوع عبادت، در برابر غير خدا انجام گيرد. وچنين تحريمى در دوران آدم ودر شريعت يعقوب، وجود نداشت وگرنه انجام نمى گرفت.

گروهى كه حقيقت عبادت را، نشناخته ومرز آن را از تعظيم جدا نساخته اند، پيوسته در اين گونه موارد، دچار اضطراب وخطا مى گردند. تنها چيزى كه در اينجا مى گويند اين است كه: چون سجده بر آدم به فرمان خدا بوده، عنوان عبادت به خود نگرفته است. مفاد چنين گفتارى اين است كه ماهيت عمل، در واقع عبادت بوده، ولى چون خدا دستور داده بود مشكلى پديد نيامد.

گوينده اين كلام از پيامد نادرست گفتار خود ناآگاه است. زيرا اگر ماهيت يك عمل عبادت باشد، فرمان خدا، واقعيت آن را دگرگون نمى سازد، هرگاه ماهيت سجده بر آدم ـ منهاى امر الهى ـ عبادت آدم باشد، حكم خدا موضوع را دگركون نمى سازد و آن را از عبادت بودن بيرون نمى كند. مشركان اعمال زشت خود را، به خدا نسبت مى دادند ومى گفتند: (وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَ اللّهُ أَمَرَنا بِها)¹:«ما نياكان خود را بر اين روش يافته ايم وخدا ما را به آن فرمان داده است.»

قرآن به نقد اين انديشه مى پردازد ومى فرمايد:(قُلْ إنَّ اللّهَ لا يَأمُرُ بِالْفَحْشاءِ أتَقُولُونَ عَلَى اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ). (اعراف/28) «بگو:خدا به زشتى فرمان نمى دهد، آيا چيزى را كه نمى دانيد به خدا نسبت مى دهيد؟!.»

1 . اعراف/28.

صفحه 60

نتيجه اينكه: هرگاه نفس عمل، عبادت آدم باشد، قهراً در حدّ شرك بوده وپرستش غير از «اللّه»، فحشا به شمار مى آيد وخدا به حكم آيه ياد شده، به چنين كارى فرمان نمى دهد.از اين رو چاره اى جز اين نيست كه بگوييم: سجده بر آدم ـپيراسته از اعتقاد به خدايى او ـ از مقوله عبادت نبوده است. از اين جهت در برخى از روايات وارد شده است كه سجده بر آدم، اطاعت و سجده براى خدا واظهار مهر نسبت به آدم بوده است.¹ اين نظريه از قتاده وعلى بن عيسى رمّانى وگروهى از مفسران نقل شده است.²

برخى از مفسّران، تصوّر كرده اند كه سجده، عبادت ذاتى دارد وهرگز نمى تواند براى غير خدا مجاز شمرده شود; به گواه اينكه خدا در آياتى از قرآن، سجده را منحصر به خود دانسته است، چنانكه مى فرمايد:(إنَّ الّذينَ عِنْدَ رَبِّكَ لايَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَه وَ لَهُ يَسْجُدُونَ) (اعراف/206) «آنان كه نزد پروردگار تو هستند، از پرستش او تكبّر نورزيده و او را تسبيح مى گويند وسجده مى كنند.»

اين مفسّران ناچار شده اند كه آيه (اسجدوا لآدم) را به دو گونه تفسير كنند يكى اينكه لام را لام غايت بگيرند، يعنى سجده براى خاطر آدم، معلّمى كه خدا او را به ملائكه ارزانى داشت. ديگرى آنكه:لام، لام انتفاع باشد، يعنى سجده كنيد به نفع آدم.»³

در اينجا بايد توجه نمود كه سجود، عبادت ذاتى نيست. بلكه يك نوع عبادت قرار دادى است. بنابراين مانعى ندارد كه سجود، به دو قسم تقسيم گردد سجده

1 . نور الثقلين: ج1، ص49.
2 . مجمع البيان: 1/810.
3 . در باره ابليس، كه آيا واژه عربى است، يا دخيل در لغت عرب، اختلاف است. ابو عبيده مى گويد: ابـليس مشتـق از ابـلاس به معنـاى ابعـاد ورانـدن مى بـاشد. د ر ايـن بـاره بـه مجمع البيان: ج1، ص81 رجوع شود.

صفحه 61

عبادتى وسجده احترامى وآنچه كه مايه شرك مى شود، قسم اول است نه دوّم وآياتى كه سجده را از آن خدا مى دانند، سجده عبادتى را بيان مى كنند، به گواه اينكه در همان آيه، قبل از جمله (ولَهُ يَسْجُدونَ) جمله (لايَسْتَكْبِرونَ عَنْ عِبادَتِهِ) وارد شده است.

مطلب ديگر اينكه ممكن است بگوييم سجده احترامى نيز حرام است، زيرا روايات نيز، بر آن گواهى مى دهند. در روايتى از پيامبر آمده است:«ما ينبغى لبشر أن يسجد لبشر ولو صح لبشر أن يسجد لبشر لأمرت المرأة أن تسجد لزوجها من عظم حقّه عليها.» «بر هيچ بشرى شايسته نيست كه بر بشر ديگرى سجده كند، چه آنكه اگر شايسته بود بشرى براى بشر ديگر سجده كند; به زنان فرمان مى دادم كه براى شوهران خود سجده كنند، به خاطر حقّ بزرگى كه بر گردن آنها دارند.»

شگفت انگيزتر آنكه اين مفسّران قبله بودن آدم را نپذيرفته واز طرفى سجده بر او را مايه شرك مى دانند، از اين رو ناچار شده دست به دو توجيه دور از ظاهر بزنند، يكى اينكه: لام در (اسجدوا لآدم ) را لام غايت بگيرند، يعنى به خاطر اينكه خدا چنين نعمتى به ما داد، بر او سجده كنيم.

چنين تفسيرى علاوه بر اينكه بر خلاف ظاهر آيه است، با آيات ديگر كه خداوند فرشتگان را امر به سجده آدم نموده نيز ناسازگار است. زيرا خدا قبل از آفريدن آدم وپيش از آنكه معلّم بودن او بر فرشتگان روشن شود، مسأله سجده بر آدم را مطرح مى كند ومى فرمايد:(وَ إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إنّى خَالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصَال مِنْ حَمَإ مَسْنُون * فَإذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ). (حجر/28ـ 29) «به ياد آور آنگاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشرى از گل خشكيده لجن تيره رنگ مى آفرينم، آنگاه كه او را پرداختم ] اندام او را به صورتى متناسب آفريدم [ و روحى از خود در او دميدم، بر او سجده كنيد.» و اين در شرايطى است كه هنوز نعمت بودن آدم، براى فرشتگان روشن نشده است، با اين

صفحه 62

همه مى گويد:(فَقَعُوا لَهُ) ولام به كار مى برد.

توجيه ديگر آنكه لام براى انتفاع باشد كه البته كاملاً مبهم است. آدم از اين سجده چه نفعى برد؟ مگر اينكه بگوييم: ترضيه روح وروان او حاصل شد.

گاهى تصور مى شود كه اصولاً سجده براى خدا بوده وآدم به عنوان قبله تعيين شده، ولى اين نظريه ـ گذشته از اينكه براى آدم كرامت چشمگيرى در برنداشت و باعث نمى شد كه ابليس از سجده كردن بر آدم، امتناع ورزد، زيرا هدف از قبله قرار دادن وى، جهت دادن به افراد است كه همگى، به يكسو براى خدا سجده كنند واين مقدار از فضيلت براى آدم، مايه سرپيچى ابليس نمى گشت ـ خلاف ظاهر آيات است.

2ـ آيا سجده بر شخص آدم بوده است؟

ظاهر برخى از آيات نشان مى دهد كه سجده فرشتگان بر خصوص آدم بود، ولى از برخى از آيات ديگر مى توان استظهار كرد كه سجده بر آدم، به عنوان نماينده همه انسانها بوده است، مانند آيه:(وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدوا إلاّ إبْليسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السّاجِدينَ). (اعراف/11) «شماها را آفريديم، آنگاه صورتگرى كرديم; سپس به فرشتگان گفتيم كه براى آدم سجده كنيد; وهمگان سجده كردند جز ابليس كه از سجده كنندگان نبود.»

شيوه استفاده از اين آيه كه سجده بر نوع انسان بوده نه بر شخص، اين است كه در اين آيه، آفرينش آدم، آفرينش همه انسانها وصورتگرى او صورتگرى همه قلمداد شده است، به گواه اينكه: محور سخن، با اينكه آفرينش آدم ابو البشر است، در عين حال لفظ ضمير جمع به كار مى برد ومى گويد:(خَلَقْناكُمْ) و (صَوّرناكُمْ) طبعاً بايد گفت: سجده بر آدم نيز سجده بر همه انسانها بوده است.

در آيات ديگر نيز مى بينيم كه هبوط آدم، هبوط همه انسانها وحيات وممات

صفحه 63

او در زمين، حيات وممات همگان به شمار آمده است. اين نيز موجب تداعى اين معنا است كه هر چه بر آدم حكم شده است، حكم بر تمام انسانها بوده است. چنانكه مى فرمايد:(قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إلى حين). (اعراف/24) خدا گفت:«فرود آييد، در حالى كه برخى دشمن برخى ديگر هستيد و زمين براى شما جايگاه بهره مندى محدودى است.»

ونيز مى فرمايد: (قَالَ فِيها تَحْيَونَ وَ فيهَا تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ). (اعراف/25) «خدا گفت: در روى زمين زندگى مى كنيد ودر آنجا مى ميريد واز آنجا برانگيخته مى شويد.»

تمام خطابها زمانى صادر شده است كه ـ از انسان ـ جز آدم وحوا، كسى وجود نداشت و تنها وجود آن دو، مجوز اين همه خطابها وپيامها شده است، از اينرو مى توان گفت: سجده بر او نيز، بر همين اساس انجام گرفته است.

در اينجا وجه ديگرى نيز، براى خصوصى نبودن سجده مى توان بيان كرد و آن اين است كه ملاك سجده بر آدم، برجستگيها و شايستگيهايى بود كه در ذريه او وجود داشت ويا به دليل برترى علمى آدم بود كه بر فرشتگان پيدا كرد واين دو ملاك هيچ يك اختصاص به آدم ندارد، چيزى كه هست ملاك نخست در دايره اى محدود وملاك دوّم در دايره اى گسترده بود، هر چند ميان علم ودانش آدم وفرزندانش، تفاوتى وجود دارد.

3ـ ابليس مطرود درگاه خداوند

فرمان سجده، بر آدم صادر شد وهمه فرشتگان فرمان خدا را به جان پذيرفتند، جز ابليس كه در اين مورد نافرمانى كرد وتكبّر ورزيد، سپس نافرمانى خود را به برترى خويش بر آدم توجيه كرد وگفت: آدم را از گل ومرا از آتش آفريدى. در اين زمان بود كه با واكنش شديدى روبرو شد وفرمان اخراج وى از بهشت صادر گشت. او نيز از خدا خواست كه تا روز قيامت به او مهلت دهد. درخواست او به عنوان (إلى يَوْمِ

صفحه 64

الوَقْتِ المَعْلُومِ) پذيرفته شد. آنگاه سوگند ياد كرد كه تا روز قيامت، در گمراه ساختن فرزندان آدم، كوشش كند.

اينك آياتى كه به اين مطالب پرداخته اند:

(وَ إذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إنّى خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصال مِنْ حَمَإ مَسْنُون):«به ياد آور آنگاه كه پروردگار تو به فرشتگان گفت:من بشرى از گل خشكيده لجن تيره رنگ مى آفرينم.»

(فَإذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ):«آنگاه كه او را پرداختم ] اندام او را به صورتى متناسب آفريدم [و در او روحى از خود دميدم، او را سجده نماييد.»

(فَسَجَدَ المَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إلاّ إبْلِيسَ أبى أنْ يَكُونَ مَعَ السّاجِدينَ): «فرشتگان همه سجده كردند، مگر ابليس كه امتناع ورزيد تا از سجده كنندگان باشد.»

(قَالَ يا إبْلِيسُ ما لَكَ ألاّ تَكُونَ مَعَ السّاجِدينَ): «خداوند فرمود: اى ابليس تو را چه چيز مانع گرديد تا از سجده كنندگان باشى؟.»

(قَالَ لَمْ أكُنْ لأَسْجُدَ لِبَشر خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصال مِنْ حَمإ مَسْنُون):«ابليس گفت: من هرگز براى بشرى كه او را از گل خشكيده لجن تيره رنگ آفريده اى، سجده نمى كنم.»

(قَالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجيمٌ * وَ إنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إلى يَوْمِ الدِّينِ): «خداوند به او فرمود: از بهشت بيرون شو; زيرا كه تو رانده درگاه ما شده اى و تا روز قيامت (براى هميشه) از رحمت ما دور باش.»

(قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِى إلى يَوْمِ يُبْعَثُون):(«ابليس) گفت: پروردگارا! مرا تا روز قيامت مهلت ده.»

(قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ * إلى يَوْمِ الْوَقْتِ المَعْلُومِ):«خداوند فرمود: تو را

صفحه 65

تا وقت معلوم مهلت خواهد بود.»¹

(قَالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنى لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى الأرْضِ وَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ * إلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ):«ابليس گفت: پروردگارا! به واسطه آنكه مرا گمراه نمودى(فرمان تو مبنى بر سجده بر آدم سبب گمراهيم شد) باطل را براى فرزندان آدم، در زمين آرايش خواهم داد وهمگى را گمراه خواهم ساخت،مگر بندگان پاك وخالص تو را.»

(قالَ هذا صِراطٌ عَلَىَّ مُسْتَقيمٌ * إنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الغاوِينَ)(حجر/28ـ42):«خداوند فرمود:اين است راه مستقيم(سنّت پايدار) من،تو بر بندگان من راهى ندارى،مگر گمراهانى كه از تو پيروى نمايند.»²

4ـ آيا ابليس از فرشتگان بود؟

خدا به فرشتگان فرمان داد كه بر آدم سجده كنند ودر عين حال، ياد آور مى شود كه ابليس، از انجام اين عمل امتناع ورزيد، از اين رو او را از سجده كنندگان استثنا فرمود. در اينجا اين سؤال، مطرح مى شود كه آيا ابليس نيز موضوعاً در خطاب داخل بود يا نه؟ در صورت نخست بايد جزء فرشتگان باشد، در حالى كه برخى از آيات او را از «اجنه» مى شمارند، چنانكه مى فرمايد:(فَسَجَدوُا إلاّ إبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ)(كهف/50) «همگان سجده كردند، جز ابليس كه از جن بود واز اطاعت پروردگار خود بيرون رفت.» واگر موضوعاً داخل در خطاب نبود، چگونه امر به سجده شامل حال او شد؟

1 . از آنجا كه درخواست ابليس، زنده ماندن تا روز قيامت بود ودر قيامت ديگر مرگى در كار نيست، خداوند او را فقط تا وقت معلوم مهلت داد كه به گفته برخى از مفسران، آخرين روز زندگى دنيا، يعنى نفخ صور نخست است كه همه خلايق، به كام مرگ گرفتار مى شوند ودر آينده به آن نيز اشاره مى كنيم. مجمع البيان: ج3، ص337.
2 . سرگذشت امتناع ابليس از سجده بر آدم ومجادله او با خدا در موارد متعددى از قرآن آمده است، مانند: بقره/34، اعراف/11، 18، كهف/50، طه/116و ص/71ـ 85.

صفحه 66

آنچه مى توان از آيات قرآن استظهار كرد، اين است كه ابليس از ملائكه نبوده، زيرا به تصريح قرآن او از جنّ بوده است:(كانَ مِنَ الجنِّ). گذشته از اين، آيات ديگرى نيز مى تواند گواه بر اين مطلب باشد. قرآن در جايى فرشتگان را چنين توصيف مى كند: (بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُمْ بِأمْرِهِ يَعْمَلُون)(انبياء/26) «هرگز آنها فرزندان خدا نيستند، بلكه بندگان گراميند كه در گفتار بر خدا پيشى نمى گيرند وبه فرمان او عمل مى كنند.»

ودر آيه اى ديگر مى فرمايد:(يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ) (نحل/50) «فرشتگان از پروردگار خويش خائف بوده وبه آنچه كه فرمان داده شود، عمل مى كنند» وباز مى فرمايد:(يُسَبِّحُونَ اللّيلَ وَ النَّهارَ لا يَفْتُرُون)(انبياء/20) «شب وروز خدا را تسبيح مى كنند وسستى نمىورزند.»

اين آيات بيانگر ويژگى فرشتگان است ولسان آنها به گونه اى است كه قابل تخصيص نمى باشد.

مؤيّد ديگر اين كه: ابليس داراى ذريّه است كه نتيجه تلاقى مذكر ومؤنث مى باشد، چنانكه مى فرمايد:(أفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَولياءَ مِنْ دُوني)(كهف/50):«آيا شيطان وفرزندان او را به جاى من، دوستان خود قرار مى دهيد؟» وآيه ديگرى آنها را به مرد وزن تقسيم مى كند ومى فرمايد: (وَ أَنَّهُ كانَ رِجَالٌ مِنَ الإنْسِ يَعُوذُونَ بِرجال مِنَ الْجِنِّ) (جن /6) «مردانى از آدميان به مردانى از جنّ پناه مى بردند» وما مى دانيم در ملائكه مسأله مذكر ومؤنث وهمچنين تلاقى آن دو به هم مطرح نيست، وطبعاً ذريه نيز نخواهند داشت، چنانكه مى فرمايد: (وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الّذينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمن إناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَيـُسْألُونَ)¹ (زخرف/19) «فرشتگان را كه بندگان خداى مهربان هستند دختران

1 . وبه همين مضمون است آيه 150 سوره صافات وآيه 40سوره اسراء.

صفحه 67

ناميدند ، آيا آفرينش آنان را مشاهده نمودند؟ گواهى آنان نوشته مى شود وبازخواست مى شوند.»

اين آيات به گونه اى در باره شيطان، داورى مى كند كه نقطه مقابل ملائكه قرار مى گيرند.اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه: هرگاه ابليس از ملائكه نبود، چگونه فرمان خدا شامل او شد؟ درحالى كه خطاب متوجّه ملائكه بود. در اين جا دو پاسخ مى توان گفت: يكى اينكه ابليس، در كنار ملائكه، امر بخصوصى داشته است، چنانكه ظاهر آيه بر آن گواهى مى دهد:(ما مَنَعَكَ ألاّ تَسْجُدَ إذْ أمَرْتُكَ)(اعراف/12):«چه چيز تو را از سجده بر آدم، آنگاه كه امر كردم، باز داشت؟» وشيطان نيز وجود اين امر را پذيرفت، آنگاه در مقام اعتذار بر آمد.

ديگرى آنكه: خطاب، به فرشتگان در حالى متوجّه شد كه آنها در جايگاه خاصى(جايگاه قدس) مشغول تسبيح وتنزيه بودند وشيطان نيز، در ميان آنان قرار داشت ومشغول تنزيه خدا بود وخطاب الهى به گونه اى بوده كه همه آنان را كه در آن جايگاه قرار داشتند، شامل مى شد.¹

كسانى كه نظريه دوّم را پذيرفته اند، در تفسير ظاهر آيه كه شيطان از جن بود، دست به تأويلهاى غير صحيحى زده اند. مثلاً گفته اند: مقصود از جن موجود نامرئى است; نه گروه خاصى به نام جن. فرشتگان نيز داراى اين ويژگى نامرئى مى باشند. وگاهى هم گفته اند كه جن نيز گروهى از فرشتگان بودند،² در حالى كه متبادر از جن در قرآن، همان موجودات مقابل ملائكه است، نه چيزى مستور از ديدگان، به گونه اى كه ملائكه را نيز شامل گردد ونه گروه خاصى از آنها. از اين جهت نظر نخست متين واستوار است.

1 . الميزان: ج1، ص238.
2 . مجمع البيان:ج3، ص475 والمنار:ج1، ص265.

صفحه 68

5 ـ تكبّر بر خدا بود يا بر آدم

مجموع آيات وارد شده در موضوع سرپيچى ابليس، گواهى مى دهد كه او راز مخالفت خود را چنين بيان كرده است:(أنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنى مِنْ نار وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طين) (اعراف/12) «من از او بهترم، زيرا مرا از آتش وآدم را از گل آفريده اى» (وآتش به خاطر نورانيت وفعاليت، بر گل تيره كه فقط پذيرنده است، برترى دارد). در آيه ديگرى مى فرمايد:(لَمْ أكُنْ لأسْجُدَ لِبَشَر خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصال مِنْ حَمإ مَسْنُون) (حجر/33) «من هرگز براى بشرى كه او را از گل خشكيده لجن تيره رنگ آفريده اى، سجده نمى كنم» ودر آيه ديگر مى فرمايد:(أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كَانَ مِنَ الْكافِرينَ). (بقره/34)

اكنون بايد ديد، سركشى واستكبار ابليس در برابر خدا بود يا در برابر آدم؟ ظاهر آيات اين است كه او نسبت به آدم تكبّر ورزيد وفزونى فروخت وآفرينش خود را برتر از آفرينش آدم دانست و اگر داستان آدم نبود، او به عبادت وپرستش خدا ادامه مى داد. امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ عبادت او را چنين توصيف مى كند:«فَاعْتَبِرُوا ما كانَ مِنْ فِعْلِ اللّهِ بِإبْليسَ إذْ أحْبَطَ عَمَلَهُ الطَّوِيلَ وَجَهْدَهُ الْجَهِيدَ وَكَانَ قَدْ عَبَد اللّهَ سِتَّةَ آلافِ سَنَة لايُدْرى أَمِنْ سِنِى الدُّنيا أَمْ مِنْ سِنِى الآخِرَةِ عَنْ كِبْرِ ساعَة واحِدَة.» ¹ «از كار ابليس عبرت بگيريد، خدا عمل بزرگ وكرنش ممتدّ او را بى ارزش ساخت، وى خدا را شش هزار سال پرستش كرد وكسى نمى داند كه اين سالها از سالهاى اين جهان (365 روز) بوده يا از سالهاى آخرت، ولى به خاطر يك لحظه تكبّر ورزيدن، عمل طولانى او بى نتيجه ماند.»

ظاهر گفتار امام،حاكى است كه او نسبت به خدا تكبّرى نورزيد، بلكه تكبّر او نسبت به آدم بود كه خدا فرمان داد، به او سجده كنند.

1 . نهج البلاغه: خطبه 192(قاصعه).

صفحه 69

در حديث ديگرى از امام صادق ـعليه السّلامـ وارد شده است كه فرمود:«آنگاه كه خداوند به ابليس فرمان سجده داد; در پاسخ گفت: پروردگار من! سوگند به عزتت اگر مرا از سجده بر آدم معذور بدارى، تو را عبادتى مى كنم كه احدى تاكنون نظير آن را انجام نداده است.» ¹

نكته ديگرى كه قابل ذكر است اينكه: تا در درون ابليس يك نوع انانيّت وخود خواهى نباشد، هرگز آفرينش خود را از آتش وآفرينش آدم را از گل، بهانه سرپيچى از فرمان حق قرار نمى دهد. درست است كه او تكبّر خود را نسبت به آدم ابراز كرد، ولى روح اين تكبّر، واستكبار در برابر خدا بود از اين رو آنگاه كه از خدا درخواست كرد كه او را از سجده به آدم معذور دارد ودر برابر آن، عبادت بى نظيرى انجام خواهد دهد، خطاب آمد:«إنّى أُحبُّ أن أُطاعَ مِنْ حَيْثُ أُريد» من اطاعتى را كه خود مى خواهم مى پسندم.

اگر در او روح تسليم در برابر خدا بود، مى بايست فرمان اللّه را بى چون وچرا انجام دهد; زيرا بى اعتنايى به آدم، نوعى اهانت به خداست. از اين جهت قرآن تكذيب پيامبران وامامان را تكذيب خدا مى داند. اگر چه تكذيب كننده، تكذيب خود را متوجه خدا نمى سازد، ولى سرانجام بازگشت آن، به تكذيب خداست. چنانكه قرآن مى فرمايد:(قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذى يَقُولُونَ فَإِنّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمينَ بِآياتِ اللّه ِ يَجْحَدُونَ) (انعام/33) «مى دانيم كه آنچه مى گويند تو را اندوهگين مى سازد، (ولى بدان، آنان تو را تكذيب نمى كنند)بلكه ستمگران آيات خدا را انكار مى كنند.»

از آيات مربوط به مسئله سجده براى آدم وامتناع ابليس از آن، نيز شواهدى به دست مى آيد كه ثابت مى كند تكبّر او نسبت به مقام كبريايى بوده است.

1ـ از اينكه او از آن جايگاه «قدس» ورفيع ملائكه نداى (أنَا خَيْرٌ مِنْهُ) سر داد

1 . بحار الأنوار: ج11، ص145، حديث 14.

صفحه 70

ودر مقابل آن نور مطلق، دم از خود خواهى زد، به خوبى برمى آيد كه تكبّر او در برابر خدا بوده است وگر نه شايسته بود، هر نوع «انانيّت» را از خود محو كرده وتسليم نور مطلق شود. ولذا قرآن به هنگام نكوهش او، ياد آور مى شود: كسى كه در آن مقام قدس جاى دارد، نبايد كبر ورزد. از اين رو او را از درگاه خويش راند:(فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فيها فَاخْرُجْ إنّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ)(اعراف/13) «فرمان داد كه از آن مقام فرود آى، تو را نرسد كه در آنجا تكبّر ورزى، بيرون شو، تو از ذليل شدگانى.»

2ـ قرآن به هنگام امر به سجده ومخالفت ابليس، دو نكته را ياد آور مى شود:

الف:خدا فرمان سجده را موقعى صادر مى كند كه قبلاً از دميدن روح خود در آدم سخن گفته است; چنانكه مى فرمايد:(فَإِذَاسَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ) (ص/72) «هنگامى كه از روح خود در آن دميدم، بر او سجده كنيد.» در حقيقت روح دميده شده در آدم را، منتسب به خود مى داند وبدين طريق، به او كرامت مى بخشد.

ب: در مقام نكوهش ابليس، آدم را مصنوع خويش معرفى مى كند ومى فرمايد:(يا إبْليسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَىَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ العالِينَ) (ص/75) «اى ابليس چه چيز تو را از سجده بر آنچه من آن را با دو دست خود آفريده ام باز داشت؟ آيا تكبّر ورزيدى يا از بلند مرتبه ها بودى؟». كلمه (خَلَقْتُ بِيَدَيَّ) ¹ اشاره به اين است كه اين موجود، مستقيماً مخلوق خود من

1 . همگى مى دانيم كه اين لفظ و امثال آن كنايه است كه آدم مخلوق بدون واسطه من است، نه اينكه خدا دو دست دارد كه با آنها آدم را آفريده است. همه انسانها در زندگى، تمام كارهاى خود را به دست نسبت مى دهند ـ هر چند اعضاى ديگر آن را انجام داده باشند ـ از اينرو قرآن تمام گناهان را به «يد» نسبت داده و مى فرمايـد: (ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللّه لَيْـسَ بِظّلام لِلْعَبِيد).(حج/10)

صفحه 71

ووابسته به من بود وسرپيچى تو از سجده بر او، يك نوع سرپيچى از من واظهار تكبّر در برابر كبريايى من است.

سرانجام شيطان مخالفت خود را با فرمان خداوند چنين تفسير كرد: (لَمْ أَكُنْ لأسْجُدَ لبَشَر خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَال مِنْ حَمَإ مَسْنُون)(حجر/33) «هرگز براى بشرى كه او را از گل خشكيده و خاك تيره آفريده اى سجده نمى كنم» ودر آيه ديگرى به ريشه وجود خود وآدم اشاره مى كند وبرترى خود را از اين راه توجيه نموده ومى گويد:(خَلَقْتَنى مِنْ نار وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طين)(اعراف/12) «مرا از آتش واو را از گل آفريده اى.»

اين خيره سر، با چنين اعتراضى كفر ورزيد واز طريق افتخار به ريشه، راه تعصب پيمود وخود را نخستين عاصى وتكبّر را اولين گام عصيان خود معرفى كرد. در كلام خداوند ردّ واضحى بر گفتار او وارد نشده است، امّا اين نه به آن معناست ـ نعوذ باللّه ـ كه او در منطق خود راستگو بوده، بلكه در آيات قرآن به گونه اى اشاراتى در ردّ گفتار او هست; زيرا علّت امر به سجده بر آدم، ريشه آفرينش او نبود، بلكه به خاطر ويژگيهاى خاصى بود كه آدم آن را دارا شد:

1ـ خدا در كالبد او روحى از خود دميد وفرمود:(وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ)(ص/72).

2ـ آفرينش او مورد عنايت خدا بود، چنانكه مى فرمايد:(ما مَنَعَكَ أنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ). (ص/75)

3ـ به خاطر آموزش «اسما» و يا مبدئيت او براى انسانهاى والا، شرافت خاصى پيدا كرد ومسلّماً از اين جهت بر فرشتگان وابليس برترى يافت.

گذشته از اين، هيچگاه ريشه ها ملاك برترى نبوده، بلكه بايد هر موجودى را نسبت به فعليت او سنجيد وقضاوت كرد. ريشه مشك، همان خون والماس، كربن زغال وميوه هاى معطر، مرهون كودهاست واگر ملاك اين باشد، مسلّماً آدم برتر از

صفحه 72

ابليس وفرشتگان بود.

6ـ مهلت خواهى ابليس

ابليس پس از طرد از مقام قدرت منيع الهى، در خواست كرد كه او را تا روز قيامت مهلت دهد وخداوند نيز، به نوعى آن را پذيرفت وفرمود: (إنَّكَ مِنَ المُنْظَرينَ) (اعراف/15) ولى در آيات ديگر، مدّت مهلت آن را محدود ساخته و، مى گويد:(فَإنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرينَ * إلى يَوْمِ الْوَقْتِ المَعْلُومِ) (حجر/37ـ38) «تا وقت معيّنى مهلت داده مى شوى وبه همين مضمون است، آيه هاى 78 و79 سوره (ص). علّت اينكه تا روز قيامت به او مهلت داده نشده است، اين است كه همه موجودات جهان را، در نفخ صور، نخست مرگ فرا مى گيرد، آنگاه در نفخ دوّم زنده مى گردند.

7ـ واكنش شيطان مطرود

ابليس از آن مقام منيع مطرود گشت (شايد به خاطر آن پرستش هاى پيشين به او تا روز معيّن مهلت داده شد) از اين رو دشمنى خود را با آدم اظهار نموده، سوگند ياد كرد كه بر سر راه فرزندان آدم، مى نشينم وآنان را از پيمودن راه حق باز مى دارم. اين مطلب در سوره هاى مختلفى وارد شده است. در سوره حجر چنين آمده است: (قَالَ رَبِّ بِما أغْوَيْتَنى لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى الأرْضِ وَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أجْمَعينَ * إلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ) (آيات 39ـ40) «گفت: پروردگار به خاطر آنكه مرا گمراه كردى، باطل را براى آنان در زمين آرايش خواهم داد و همگى را گمراه خواهم ساخت، مگر بندگان پاك و خالص تو را.»

ودر سوره ديگرى، كيفيت سلطه او را چنين بيان مى كند:(ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أيْديهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لاتَجِدُ أكْثَرَهُمْ شاكِرينَ)

صفحه 73

(اعراف/17):«ابليس گفت: من از پيش روى وپشت سر وراست وچپ بندگان تو وارد مى شوم (و آنها را گمراه مى سازم) وبيشتر آنان را سپاسگزار نمى يابى.»

در سوره ديگرى، اين مطلب به گونه اى ديگر وارد شده است:(وَ قالَ لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصيباً مَفْرُوضاً* ولاُضِلَّنَّهُمْ ولأُمَنِّيَنَّهُمْ ولآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الأنْعامِ ولآمُرنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّه) (نساء/118ـ 119) «ابليس گفت: من از بندگان تو سهمى معيّن مى گيرم وآنان را گمراه مى كنم وبه آرزوهاى دراز، مبتلا مى سازم وفرمان مى دهم گوشهاى چارپايان را قطع كنند(اشاره به نوعى از كارهاى مشركان درباره چهار پايان است كه در سوره مائده: آيه 103 آمد است) وآفرينش خدا را تغيير دهند.» يعنى(خدا پرستى را به بت پرستى مبدّل مى سازم).

8ـ سلطه محدود شيطان

در حالى كه شيطان حرص فراوانى بر گمراه سازى انسان دارد، ولى خود به خوبى مى داند كه بر همه فرزندان آدم، سلطه نداشته وقادر به گمراه نمودن همگان نيست. از اين رو به هنگام اظهار واكنش در مقابل خداوند، گروهى را استثنا كرده واز آنان به عنوان «مخلَص» ياد مى كند:(إلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ المُخْلَصينَ). (حجر/40).

نتيجه بحث اين است كه: جز مخلَصين، برديگران نوعى سلطه دارد، ولى سلطه او(به هر شكلى تفسير شود) بر غير مخلَصين هم به صورت مطلق نيست، بلكه مشروط به «تولّى» شيطان وتبعيت از اوست. يعنى كه اين افراد، اگر قدم در راه پيروى او گذارند،مى تواند سلطه خود را اعمال كند واگر انسانى، از روز نخست قيد تبعيت وتولّى او را بزند، نسبت به وى سلطه اى نخواهد داشت. چنانكه در آياتى به آن تصريح شده است:

1ـ (إنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الغاوِينَ).

صفحه 74

(حجر/42) «تو بر بندگان من سلطه اى ندارى، مگر بر گمراهانى كه از تو پيروى كنند.» ¹

2ـ (إنَّه لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الّذينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ).

3ـ (إنّما سُلْطانُهُ عَلَى الّذينَ يَتَوَلَّونَهُ وَ الّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ). (نحل/99ـ100) «براى او سلطه اى بر افراد با ايمان، وآنان كه بر پرودگار خود توكّل مى كنند نيست، سلطه او فقط بر افرادى است كه ولايت او را گردن نهند وبه خدا شرك آورند.»

سلطه او محدود است وحتّى در افراد پيرو وى، به گونه اى نيست كه زمام بندگان گمراه را به دست بگيرد. نوع اين تسلّط زيبا جلوه دادنِ باطل، تبليغ ودعوت به كارهاى زشت است. ومسلّماً اين نوع سلطه، هر چند در تحريك عواطف وغرايز مؤثر است، ولى آنچنان نيست كه زمام اختيار آنان را به دست گيرد. آيات قرآن بر اين نوع سلطه، گواهى مى دهند.

قرآن در بيان كيفيت سلطه ابليس، بر بنى آدم از الفاظ:(لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى الأرْضِ); (يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ); (ما كانَ لِى عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطان إلاّ أنْ دَعَوتُكُمْ); (وَقُلْ رَبِّ أعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطينِ)و مانند اينها بهره مى گيرد كه همگى حاكى از سلطه او در حدّ آرايشگرى وتشويق وترغيب است. نه اينكه بتواند در بدن وروح انسان تصرّفى كند واو را مغلوب خود سازد. ²

سرانجام از ياد آورى نكته اى ناگزيريم وآن اينكه: مقتضاى تسليم در برابر نصوص قرآن، اين است كه مجموع سرگذشت آدم را، از تعليم اسماء گرفته تا مسائلى كه بعداً نيز خواهد آمد; واقعيتهاى عينى بدانيم وهمه مذاكره ها ومكالمه ها

1 . (إنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكيلاً). (اسراء/65); (ما كانَ لى عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطان إلاّ أنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لي). (ابراهيم/22).
2 . در باره اين نوع آيات،به سوره هاى حجر/40، ابراهيم /22 ومؤمنون/97 مراجعه شود.

صفحه 75

را منعكس كننده حقايق مناسب، در جهان بالا به شمار آوريم.

گروهى كه حوصله تحقيق، در مفاهيم عالى قرآن را ندارند، در اين گونه موارد به جاى بهره گيرى از حقايق قرآنى، درك فهم واقعيات آنها را، به جهان غيب تفويض كرده وتعبّداً به آنها ايمان مى آورند. تو گويى اين آيات از متشابهات قرآن است كه به عقيده برخى مطلوب در آنها ايمان به وجود وصدور از مقام وحى مى باشد.

گروهى ديگر، به خاطر تأثير پذيرى از علوم طبيعى ومنطق حسى، مى خواهند همه حقايق غيبى را، در قالب مادى بريزند واصولاً منكر واقعى بودن شيطان شده وآن را به نفس وغرايز انسانى، تفسير كرده واين نزاعها را يك مَثَل، تلقى مى كنند. واز اين رو قسمتى از وحى الهى را تأويل مى نمايند.

راه صحيح اين است كه ما همه مفاهيم را، منعكس كننده متناسب جهان غيب بدانيم وبر وجود فرشتگان وفرمان خدا به آنان وواقعيت داشتن ابليس وتمرّد وواكنش او، مؤمن ومعتقد باشيم. نكته اى كه بايد به آن اشاره كنيم اين است كه اين الفاظ از يك رشته حقايق غيبى حكايت مى كنند وبايد بگوييم: همه اين حقايق متناسب آن مقام بوده است واين مقدار از تفويض، مايه تعطيل تفكر وفهم انسانى از معرفت نيست. هر انسانى كه با الفباى قرآن آشنا باشد، مى داند كه قرآن، بر وجود عينى فرشتگان وابليس تصريح نموده وهرگز ابليس را، به غرايز وتمايلات درونى وفرشتگان را به قوانين طبيعى وحاكم بر جهان، تفسير نمى كند. اگر هم در موردى لفظ «ملك» در باره نيروهاى طبيعى به كار رفته است، جنبه كنايى ومجازى دارد وبه آن معنا نيست كه همه موارد به آن شكل تفسير شود.

***

صفحه 76

5 اسكان آدم در بهشت

آيات موضوع

1ـ (وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أنْتَ وَ زَوْجُكَ الجَنَّةَ وَ كُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شئْتُما وَ لاتَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ). (بقره/35)

2ـ (وَ يا آدَمُ اسْكُنْ أنْتَ وَ زَوْجُكَ الجَنَّة فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَ لاتَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ).(اعراف/19)

3ـ (وَلَقَدْ عَهِدْنا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً). (طه/115)

4ـ (فَقُلْنا يا آدَمُ إنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى).

5ـ (إنَّ لَكَ ألاّ تَجُوعَ فِيها وَ لاتَعْرى).

6ـ ( وَ أَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُاْ فِيها وَ لا تَضْحى). (طه/117ـ119)

7ـ (فَوَسْوَسَ لَهُما الشَّيطانُ ليُبْدِىَ لَهُما ما وُرِىَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهَاكُما ربُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرةِ إِلاّ أَنْ تَكُونا مَلَكَينِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ).

8ـ (وَقاسَمَهُما إنّى لَكُما لَمِنَ النّاصِحِينَ).

9ـ (فَدَلّيهُما بِغُرُور...). (اعراف /20ـ22)

10ـ (فَوَسْوَسَ إلَيْهِ الشَّيطَانُ قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الخُلْدِ وَ مُلْك لايَبلْى). (طه/120)

ترجمه آيات

1ـ و به آدم گفتيم تو وهمسرت، در بهشت سكنى گزينيد واز هر نعمت

صفحه 77

كه بخواهيد، با كمال گوارايى بخوريد ولى به اين درخت نزديك نشويد كه از ستمگران خواهيد بود.

2ـ اى آدم تو وهمسرت در بهشت سكنى گزينيد واز هر نعمت كه بخواهيد با كمال گوارايى بخوريد ولى به اين درخت نزديك نشويد كه از ستمگران خواهيد بود.

3ـ با آدم پيش از اين پيمان بستيم، ولى او فراموش كرد و در او استوارى نيافتيم.

4ـ گفتيم اى آدم اين (ابليس) دشمن تو وهمسرت مى باشد، پس شما را از بهشت بيرون نكند كه به شقاوت وبدبختى گرفتار مى شويد.

5ـ نه هرگز در بهشت، گرسنه مى شوى ونه برهنه مى مانى.

6ـ تو در آنجا نه تشنه مى شوى ونه به آزار گرما دچار مى گردى.

7ـ شيطان آدم وهمسرش را وسوسه كرد، تا اعضاى ناخوشايند پنهان شده آنان را آشكار سازد وبه آنان گفت: پروردگارتان، شما را از اين درخت نهى نكرده است، مگر براى اينكه فرشته نباشيد ويا اينكه حيات جاودانه پيدا نكنيد.

8ـ و براى آنان سوگند ياد كرد كه من براى شما ناصحى مشفق هستم.

9ـ آنان را با فريب و نيرنگ، به آن درخت راهنمايى كرد.

10ـ شيطان آدم را وسوسه كرد وگفت:اى آدم آيا مى خواهى شما را به سوى درخت جاويدان وملك فنا ناپذير هدايت كنم؟

تفسير موضوعى آيات

تا اينجا برترى آدم بر فرشتگان، ثابت گرديد وشيطان نيز به خاطر سركشى، از آن مقام منيع مطرود گشت.¹ خدا به احترام مقام و منزلت آدم، اجازه داد كه با

1 . در گذشته ياد آور شديم كه شيطان از مقام قدس وجرگه فرشتگان، مطرود گرديد، نه از بهشت. اما آنگاه كه آدم را فريب داد، همگى از بهشت اخراج شدند.

صفحه 78

همسرش در بهشت زندگى كنند واز مواهب آن بهره گيرند، اما نبايد به درخت ممنوعه نزديك شوند.

1ـ اسكان آدم در بهشت

اكنون اين سؤال، پيش مى آيد كه جايگاه آفرينش آدم كجا بود؟ آيا او در نقطه ديگرى غير از بهشت جامه وجود پوشيد; آنگاه پس از جريان سجده فرشتگان وتمرّد شيطان، وارد بهشت شد؟ يا اينكه جايگاه خلقت او از روز نخست، همان بهشت، بود وپس از جريان سجده، به عنوان تكريم، خطاب آمد كه در همان نقطه اقامت گزيند واز مواهب آن بهره گيرد؟ ظاهر آيه، نظر دوّم را تأييد مى كند، به گواه اينكه مى گويد:(أُسكُنْ) ونمى گويد: «أُدْخُلْ.»

برخى تصوّر مى كنند كه جايگاه خلقت او، در غير بهشت بوده و بعداً به بهشت منتقل گرديد; به گواه اينكه اگر جايگاه او در همان بهشت بود، تعبير به (أُسْكُنْ) صحيح نبود، زيرا فرض اين است كه وى در آنجا سكونت داشت.¹

پاسخ به اين تصوّر روشن است; زيرا با توجه به اينكه تكليف آدم، از نظر سكونت در بهشت روشن نبود وقبل از آن، در كشمكش تعليم اسماء وسجود فرشتگان بر او وتمرد شيطان، قرار داشت، آنگاه كه اين حادثه ها پايان يافت، سرنوشت آدم با خطاب (اسكن) روشن گرديد. پس او در همان بهشت كه آفريده شده بود، سكونت گزيد.

در اينجا ممكن است سؤال ديگرى مطرح شود وآن اينكه آيا بهشتى كه آدم در آن آفريده شد، همان بهشت اخروى است، يا بهشت دنيوى وبر فرض دوّم،آيا در زمين بوده است يا در آسمان؟ احتمال نخست، با توجه به ويژگى بهشت اخروى منتفى است، زيرا قرآن بهشت اخروى را چنين توصيف مى كند:(لا يَمَسُّهُمْ فِيها

1 . تفسير فرقان: ج1، ص313.

صفحه 79

نَصَبٌ وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجين). (حجر/48) «هيچ گونه رنجى به بهشتيان نمى رسد واز آن بيرون نمى روند.» وباز مى فرمايد:(لَهُمْ فِيها نَعيمٌ مقيمٌ)(توبه/21) «براى آنان در بهشت نعمت جاودان است.»

روايات پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ نيز، اين نظر را تأييد مى كند. هنگامى كه حسن بن بسّام از امام صادق ـعليه السّلامـ از واقعيت بهشت آدم، سؤال مى كند، امام در پاسخ مى فرمايد: از باغهاى دنيا بود وآفتاب وماه بر آن طلوع مى كرد واگر بهشت آخرت بود، هرگز از آن خارج نمى شد.¹

با توجّه به اينكه اين بهشت، از باغهاى دنيوى بوده، بايد گفت در زمين نبوده است، به گواه آنكه پس از مخالفت با فرمان خدا به آنان خطاب شد:(اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إلى حين) (بقره/36).

نتيجه آنكه: آدم در بهشت دنيوى در نقطه اى غير از زمين، آفريده شد وسكنى گزيد.آنگاه پس از مخالفت با فرمان خدا به زمين فرود آمد. تفاوت زندگى اين دو محيط، در سوره (طه) منعكس است. در بهشتى كه او اقامت داشت، هر چند در دنيا بود امّا بر اثر گستردگى نعمت، هيچگاه رنج گرسنگى وتشنگى را تحمّل نمى كرد وبرهنه نمى ماند وآفتاب زدگى نداشت; در حالى كه زندگى در محيط دوم، با مشكلات ورنجهاى فراوان همراه است. چنانكه مى فرمايد:(إِنَّ لَكَ ألاّ تَجُوعَ فيها وَ لا تَعْرى * وأَنَّكَ لاتَظْمؤُاْ فِيها وَ لاتَضْحى)(طه/118ـ119).

اين آيات كه بيانگر ويژگيهاى زندگى در بهشت بود، حاكى است كه شرايط زندگى در محيط دوم، درست نقطه مقابل محيط نخست است وكلمه (تشقى) در آيه117 سوره طه آنجا كه مى فرمايد:(فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الجَنَّةِ فَتَشْقى) ناظر به همين مطلب است.

1 . برهان: ج1، ص80، روايت 2و3.

صفحه 80

با توجه به اين بيان، روشن مى شود كه اگر خدا، به هنگام گفتگو با فرشتگان مى گويد:(إِنِّى جاعِلٌ فى الأرْضِ خَلِيفَةً)منافات، با آفرينش او در غير زمين ندارد; زيرا اين آيه، ناظر به سرانجام زندگى آدم است كه خدا از آن آگاه بود.

در اينجا سؤال ديگرى نيز مطرح است وآن اينكه: نماينده خدا در زمين چرا در نقطه اى ديگر، آفريده شد وپس از مدّتى به زمين منتقل گشت؟

پاسخ اين است كه: هدف از آفرينش آدم وذريّه او، استقرار در زمين بود وبايد اين مراحل را طى مى كرد تا به اين نقطه، برسد. در طىّ اين مراحل نيز، اسرارى نهفته بود كه بررسى زندگى آدم، آن را روشن مى كند. او بايد دشمن خود را بشناسد وخود وهمسرش در برابر او مجهز شوند، تا بار ديگر فريب او را نخورند وبه اين مطلب نيز واقف شوند كه جايگاه انسان والا همان بهشت است، ولى مشروط بر اينكه مخالفت نورزد اگر مخالفت ورزيد، توبه مى تواند بار ديگر او را، به كمال پيشين باز گرداند. تمام اين تجربه ها براى آدم، در طىّ اين مراحل حاصل گرديد.

2ـ نهى از شجره وهشدار الهى

خطاب سكونت در بهشت، به آدم صادر شد وتمام نعمتها در آن، فراهم بود ولى روى مصالحى بهره گيرى از درخت خاصى براى آدم ممنوع شد، حالا اين درخت چه بوده است، ماهيت آن براى ما روشن نيست ودر باره آن اقوال گوناگونى (در حدود شانزده قول) نقل شده است. آنچه مسلّم است اين شجره علم ومعرفت نبود واگر هم در تورات¹ به شجره علم ومعرفت تفسير شده است; صحيح نيست. زيرا به حكم آيات پيشين، آدم همه اسماء را فرا گرفت. بنابر اين او از نظر علم ومعرفت در درجه بالايى بود پس چگونه مى توان گفت كه او از نزديكى به درخت

1 . عبارت تورات در پايان خواهد آمد.

صفحه 81

معرفت ممنوع گشت؟ در برخى از تفاسير، اين شجره به درخت انگور، خرما، ليمو، خوشه گندم و... تفسير شده، در حالى كه همگى بركت ورحمت هستند. آنچه براى ما مهّم است، اين است كه بدانيم مصالحى در دورى جستن از آن نهفته بود، گويى بهره گيرى از آن، آثار وضعى خاصى داشت كه در آينده به آن اشاره خواهيم كرد.

خداوند نه تنها او را از نزديكى به شجره، نهى كرد وآثار سوء آن را با جمله (لِتَشْقى) بيان نمود، بلكه عواملى كه مى توانست او را به اين پرتگاه بكشاند نيز معرفى كرد وگفت:«اى آدم! اين (شيطان) دشمن تو وهمسرت مى باشد، پس شما را از بهشت بيرون نكند» چنانكه مى فرمايد: (إنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الجَنَّةِ) (طه /117).

3ـ وسوسه شيطان وپيامد آن

شيطان همان طورى كه در گفتگوى خود با خدا بيان كرده بود، در كمين آدم وهمسر او نشست ودشمنى خود را از طريق تشويق آنان، به بهره گيرى از آن درخت، اعمال كرد. دستاويز او اين بود كه بهره گيرى از آن درخت، مايه جاودانگى در بهشت خواهد بود; وبه اين اكتفا نكرد وسوگند خورد كه من ناصح وخير خواه شما مى باشم. قرآن اين نيرنگ شيطانى را چنين بيان مى كند:(فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدىَ لَهُما ما وُرِىَ عَنْهُما مِنْ سَوآتِهِما وَقَالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إلاّ أنْ تَكُونا مَلَكَينِ أو تَكُونا مِنَ الخالِدينَ * وقاسَمَهُما إنّى لَكُما لَمِنَ النّاصِحِينَ). (اعراف/20ـ21) «شيطان آدم وحوا را وسوسه كرد، تا اعضاى ناخوشايند پنهان شده آنان را آشكار سازد وبه آنان گفت: پروردگارتان شما را از اين درخت نهى نكرده است، مگر براى اينكه فرشته نباشيد ويا اينكه حيات جاودانه پيدا نكنيد و براى آنان سوگند ياد كرد كه من براى شما ناصحى مشفق هستم.»

در اينجا دو مطلب، مى تواند مبيّن كيفيّت فريب خوردن آدم باشد:

صفحه 82

1ـ شيطان از راهى وارد شد كه نتيجه آن مورد علاقه آدم بود. او مى خواست در بهشت جاودان، باقى بماند وخدا هم تلويحاً وعده آن را به وى داده بود (إنّ هذا عدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الجَنَّةِ فَتَشْقى):«اين (شيطان) دشمن تو وهمسرت مى باشد، مبادا شما را از بهشت، بيرون كند كه به زحمت مى افتى»(طه/117) شيطان نيز از همان راه وارد شد وگفت:(هَلْ أدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْك لا يَبْلى)(طه/120) «مى خواهى تو را به سوى درخت جاويدان وملك فنا ناپذير هدايت كنم؟». در حقيقت شيطان، موضوع مورد علاقه آدم را به دست آورد وهمان را براى فريب آدم، مطرح كرد.

در سوره اعراف موضوع را به صورت روشنتر، مطرح مى كند به اين شكل كه: شما كه عمر جاودان وملك فناناپذير مى خواهيد، در راه به دست آوردن آن بايد از اين ميوه بخوريد واگر پروردگار، شما را از آن نهى كرده است، به خاطر اين است كه به اين آرزوى نهايى نرسيد. قرآن كلام او را چنين نقل كرده است:(ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إلاّ أَنْ تَكُونا مَلَكَينِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ)(اعراف/20) «پروردگارتان شما را از اين درخت نهى نكرده مگر براى اينكه فرشته نباشيد ويا اينكه عمر جاودان پيدا نكنيد.» آنگاه نيرنگ خود را با سوگند همراه ساخت:(وَ قاسَمَهُما إنّى لَكُما لَمِنَ النّاصِحِينَ) (اعراف/21) سوگند ياد كرد كه من خير خواه شما هستم. از اينجا روشن مى شود كه سبب فريب خوردن آدم، آن هم در مقابل تصريح خدا كه شيطان دشمن توست، چه بود.

اوّلاً: عمر جاودان وملك فنا ناپذير مانند جاودانگى فرشتگان، بسيار مورد علاقه آدم بود وشيطان نيز از اين طريق وارد شد.

ثانياً: شيطان بر خيرخواهى خود، سوگند ياد كرد وآدم تصور نمى كرد كه شخصى به دروغ، سوگند ياد كند.

اين دو مطلب، زمينه هاى نسيان حالت پيشين را، فراهم آورد كه قرآن از اين

صفحه 83

نسيان به دو شكل ياد كرده است :

الف:(فَدَلّيهُما بِغُرُور) (اعراف/22) « آنان را با فريب ونيرنگ به سوى آن درخت راهنمايى كرد.»

ب:(وَ لَقَدْ عَهِدْنا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً)(طه/115): «با آدم پيش از اين پيمان بستيم ولى او فراموش كرد ودر او عزم استوارى نيافتيم.»

2ـ آنچه در اينجا مهّم است اين است كه بدانيم:عهد الهى چه بود كه شيطان،با نيرنگ خود زمينه نسيان آن را فراهم آورد؟ اين عهد مى تواند يكى از سه امر باشد:

الف: نهى از نزديكى به شجره، (وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشّجَرَةَ)(بقره/35).

ب: هشدار الهى نسبت به عداوت شيطان:(إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ) (طه/117).

ج: هشدار كلى در عدم اطاعت از شيطان كه به انسان داده است:(ألَمْ أعْهَدْ إلَيْكُمْ يا بَنى آدَمَ أنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيطانَ)(يس/60).

احتمال نخست بسيار بعيد است. زيرا چگونه مى توان گفت كه آدم، نهى الهى را فراموش كرد، در حالى كه شيطان در مقام زمينه سازى براى فريب آدم، نهى الهى را ياد آور شد(ما نَهاكُما رَبُّكُما).

احتمال دوم نسبت به آيات قصه آدم، به حقيقت نزديك تر است; زيرا اين يك عهد خصوصى بوده نه عمومى وعهد خصوصى، همان عداوت شيطان با آدم وهمسر اوست.(إنَّ هَذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ) به خصوص اگر توجه كنيم كه در سوره (طه) يك آيه پس از طرح نسيان عهد، مسأله عداوت ابليس را ياد آور شده و فرموده است:(إنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ ولِزَوجِكَ).

از اين بيان روشن مى شود كه احتمال سوم از نظر اعتبار در مرتبه دوّم قرار دارد.

صفحه 84

نكته ديگر آنكه چگونه آدم، با آن عهد مؤكد الهى سخن شيطان را پذيرفت؟ در حالى كه خداوند به او هشدار داده بود كه:(فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الجَنَّةِ فَتَشْقى) اين هشدار مورد عنايت قرار نگرفت وبه گفتار شيطان كه گفت: (هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الخُلْدِ وَ مُلْك لا يَبْلى) تمايل نمود.

از بيان گذشته مى توان پاسخ اين سؤال را يافت وآن اينكه: آدم كه با فطرت پاك آفريده شده، وقتى با فريبكارى شيطان روبرو مى شود كه از امر مورد علاقه او گزارش مى دهد، قهراً به خاطر محدوديت، يك نوع حالت نسيان وفراموشى وبى توجّهى او را فرا مى گيرد و به درخت نزديك مى شود. درختى كه مايه شقاوت ورنج آدم گرديد زيرا پس از خوردن ميوه آن درخت، لباسهاى بهشتى آدم و همسرش فرو ريخت وقسمت ناخوشايند اندامِ آنان آشكار گشت و موجبات خروج آنان را از بهشت فراهم آورد.

***

6 مخالفت با نصيحت خداوند

آيات موضوع

1ـ (فَأزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْهَا فَأخْرَجَهُما مِمّا كانا فِيهِ ...). (بقره/36)

2ـ (...فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الجَنَّةِ وَ ناديهُما رَبُّهُما ألَمْ أنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرةِ وَ أقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبينٌ). (اعراف/22)

3ـ (فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصى آدَمُ ربَّهُ فغَوى).(طه/121)

صفحه 85

4ـ (فَتَلَقّى آدَمُ مِـنْ رَبِّهِ كَلِمَات فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ). (بقره/37)

ترجمه آيات

1ـ شيطان آن دو نفر(آدم و حوّا) را لغزانيد وآنان را از نعمتى كه در آن بودند بيرون كرد....

2ـ وقتى از ميوه آن درخت چشيدند، اعضاى ناخوشايندشان آشكارگرديد وبر آن شدند كه آنها را با برگ درختان بهشت بپوشانند، خداوند آنان را نداد داد كه :آيا من شما را از آن درخت نهى نكردم و به شما نگفتم كه شيطان براى شما دشمنى آشكار است؟

3ـ هر دو (از ميوه) آن درخت خوردند، پس اعضاى ناخوشايند هر دو آشكار گرديد وبر آن شدند كه آنها را با برگهاى درختان بهشت بپوشانند. بدينسان آدم با خدا مخالفت كرد وسرگردان شد.

4ـ آدم كلماتى از خدا آموخت و بدان وسيله توبه كرد، خداوند حقيقتاً توبه پذير ومهربان است.

تفسير موضوعى آيات

از مجموع آيات مربوط به قصه آدم، به دست مى آيد كه آدم با نهى خداوند از خوردن ميوه شجره ممنوعه، مخالفت نمود.اين حقيقت با تعبيرهاى مختلفى مانند:(ذاقَا الشَّجَرةَ) (اعراف/22)،(فَأَكَلا مِنْها)(طه/121) و(عصى آدَمُ ربَّهُ)(طه/121) بيان شده است. در هر حال بزرگترين دستاويز قائلان به عدم عصمت انبياء، همين داستان آدم است چيزهايى كه مى تواند دستاويز آنان قرار گيرد، به اين شرح است:

الف: عصمت ونهى از شجره

1ـ آدم با نهى الهى كه فرمود:(وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَة) مخالفت كرد

صفحه 86

ومخالفت با نهى مؤكد، موجب گناه است و با عصمت سازگار نيست.

در پاسخ به اين دستاويز بايد توجّه نمود كه نهى الهى، بسان امر او بر دو نوع است:

1ـ آمر وناهى از موضع فرماندهى، سخن مى گويند وشنونده را، زير دست قرار مى دهند. در چنين شرايطى امر ونهى او، حالت مولوى به خود گرفته ودر صورت مؤكّد بودن نهى، آن را مولوى تحريمى ودر غير اين صورت، مولوى تنزيهى (كراهت) ناميده مى شود. وقسمت اعظم اوامر ونواهى الهى از اين مقوله است. ومخالفت با نهى مولوى تحريمى موجب عقاب است، ولى مخالفت با نهى مولوى تنزيهى، مايه تيرگى روح وروان مى گردد، اما پيامدى مانند عقاب ندارد.

2ـ آمر وناهى از موضع پند واندرز، سخن مى گويند ومى كوشند افراد را از طريق پند واندرز وتذكر لوازم طبيعى عمل، به كارى دعوت كنند ويا از آن باز دارند. در چنين شرايطى امر ونهى، حالت ارشادى به خود گرفته وپيامدى جز نتيجه طبيعى عمل، نخواهد داشت وعقابى هم بر آن مترتب نمى شود.

اكنون بايد ديد نهى الهى در آيه (وَلا تَقْرَبا)كداميك از دو نوع ياد شده است؟ آيا خداوند از موضع مولويت، يا از موضع ارشاد واندرز، آدم را نهى كرده است؟ اگر از موضع نخست باشد، مخالفت با آن نهى، بر خلاف عصمت بوده وموجب گناه مى شود. ولى اگر از موضع دوّم سخن گفته باشد، سرپيچى جز نتيجه طبيعى عمل، پيامد ديگرى نخواهد داشت وموجب گناه ومخالف عصمت نخواهد بود.

در آيات مربوط به نهى از شجره، قراينى وجود دارد كه به روشنى مى رساند لحن سخن، نصيحت گرانه بوده نه لحن مولويت، واينك قراين:

1ـ در سوره (طه) آنگاه كه خداوند او را از اين كار باز مى دارد مى گويد: (ياآدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ فَلايُخْرِجَنَّكُما مِنَ الجَنَّةِ فَتَشْقى * إِنَّ لَكَ ألاّ تَجُوعَ

صفحه 87

فِيها وَلاتَعْرى * وَ أَنَّكَ لا تَظْمَؤُاْ فِيها وَ لا تَضْحى) (طه /117ـ119) «گفتيم اى آدم اين (شيطان) دشمن تو وهمسرت مى باشد، مبادا شما را از بهشت بيرون كند كه به شقاوت و بدبختى مى افتيد(اكنون اين نعمت در اختيار توست) نه هرگز در بهشت گرسنه مى شوى و نه برهنه مى مانى.»

اين سه آيه، جانشين جمله اى است كه در سوره بقره آمده است: (وَلاتَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ)(بقره/35) «به اين درخت نزديك نشويد كه از ستمگران خواهيد بود» با توجّه به وحدت هدف دو آيه، مقصود از ظلم، يك عمل بى جاست، نه قانون شكنى وتعدّى به حريم غير.

مفاد آيه دوّم را مى توان از آيات سه گانه سوره طه به دست آورد. آيات سه گانه حاكى است كه لحن كلام الهى، لحنى كاملاً ناصحانه بوده نه نهى مولوى. چه لحن مشفقانه اى بالاتر از اينكه گفت:

الف:(إنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوجِكَ).

ب: (فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ).

ج: (فَتَشْقى).

اين جمله ها حاكى است كه پيامد نهى، خروج از بهشت و ورود در دار مشقت وتعب وزحمت دنيا بوده است. آنگاه با بر شمردن نعمتهاى موجود در بهشت، مشقتها و رنجهاى دنيوى ـ كه همان گرسنگى وبرهنگى وتشنگى وآفتاب زدگى است ـ روشن مى شود.

بنابر اين با توجه به اين جمله ها بايد گفت:(ولا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ)سخن ناصحانه ومقصود از (ظالمين)همان كارِ بى مورد است كه نتيجه اى جز مشقت وزحمت ندارد در باره كلمه ظالم در آينده نيز بحث مى كنيم.

2ـ قرينه ديگر بر اينكه خدا در مقام نصيحت وپند بوده، نه نهى مولوى، گفتار خود شيطان است كه خدا از او چنين نقل مى كند:(وَقاسَمَهُما إنِّى لَكُما لَمِنَ

صفحه 88

النّاصِحينَ). (اعراف/21) «شيطان براى آنان سوگند ياد كرد كه من براى شما ناصحى مشفق هستم.» گويى از كلام خدا نصيحت را اقتباس كرده وكلام خود را در آن قالب ريخته است.

3ـ آنگاه كه آدم وحوا، از ميوه درخت چشيدند ولباسهاى بهشتى آنان فرو ريخت، خدا آنان را ندا كرد وگفت: (أَلَمْ أنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبينٌ). (اعراف/22) «آيا من شما را از آن درخت نهى نكردم وبه شما نگفتم كه شيطان براى شما دشمنى آشكار است؟» اين سخن مى رساند كه هدف از نهى، اين بود كه چنين پيامدى، دامنگير آنان نشود. آنگاه كه نتيجه عمل خود را ديدند، ندايى ناصحانه و مشفقانه، به گوششان رسيد كه آيا من نگفتم نخوريد؟ آيا من نگفتم كه شيطان دشمن شماست؟

4ـ قرآن در تعبير سرنوشت آدم وحوا، چنين مى گويد:(فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْهَا فَأَخْْرَجَهُما مِمّا كانا فِيهِ). (بقره/36) «شيطان آن دو نفر(آدم و حوّا) را لغزانيد و آنان را از آن نعمتى كه در آن بودند بيرون كرد.» نتيجه اين شد كه دستشان از آن نعمت كوتاه شد، گويى آنچه كه بنابود نشود، شد.

مجموع اين قراين، مى تواند گواه بر اين باشد كه اين نهى، حالت ارشادى داشته است. البته كسانى كه بخواهند اين نهى را مولوى تنزيهى (كراهتى) به حساب آورند، با تأكيداتى كه در آيه آمده است، سازگار نيست.

برخى هم براى اثبات اينكه اين مخالفت، معصيت نبوده، گفته اند كه: اگر حقيقتاً آن مخالفت گناه بوده، بايد توبه اثر آن را از بين ببرد وآدم وحوا پس از توبه كردن، به بهشت باز گردند.¹ در پاسخ اين گروه بايد گفت كه توبه فقط مؤاخذه را رفع مى كند، نه اثر وضعى عمل را. وخروج از بهشت يك اثر وضعى بوده، نه مؤاخذه الهى.

1 . الميزان: ج1، ص132، چاپ تهران.

صفحه 89

ب ـ عصمت ولغزش آدم

در سوره بقره در بيان كيفيت عمل آدم و حوّا جمله (فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ) وارد شده است، ممكن است گفته شود كه عصمت با لغزش چگونه سازگار است؟

پاسخ اينكه همان گونه كه مخالفت با نهى مولوى، لغزش حساب مى شود، مخالفت با نصيحتِ ناصح نيز، لغزش قلمداد مى گردد.

ج ـ عصمت وجمله (ظَلَمْنا أنْفُسَنا ) (اعراف/23)

اين گفتار آدم و حوّا به هنگام ندامت نيز، دستاويز مخالفان عصمت شده ومى گويند: او چگونه معصوم بود با اينكه اعتراف به ظلم كرده است؟ پاسخ اين است كه واژه ظلم، در لغت عرب به معناى تجاوز از حد وقرار دادن چيزى، در غير محل خود¹ است وكار آدم (هر نوع تفسير كنيم) يك نوع تجاوز از حد وكار بى مورد بوده است و اين غير از آن است كه بگوييم: آدم قانون الهى را شكست ودر زمره گنهكاران در آمد. از اين بيان مى توان به مفاد جمله (فَتَكُونا مِنَ الظالِمينَ)نيز كه در سوره بقره آيه 35 آمده است پى برد. آرى در اصطلاح امروز ظالم وستمگر، فرد قانون شكنى است كه به حدود الهى تجاوز كرده ويا حقوق ديگران را، پايمال نموده است. آياتى كه به نكوهش از ظالم مى پردازد، اين نوع از ظالمها را مطرح ساخته اند، اگر چه «ظلم» در لغت عرب مخصوص اين نوع نيست چه آنكه شاعر عرب زبان، فرزند حاتم طائى، سخاوتمند معروف عرب را چنين تعريف مى كند:

وبأبه اقتدى عديّ فى الكرم *** ومن يشابه أبــه فمـا ظلم

«عدى به پدر خويش (حاتم) اقتدا نموده است وهر كس شبيه پدر خود باشد، ستم نكرده است.» مقصود اين است كه آفرينش او كاملاً آفرينش مطلوب بوده وكار بى جايى نكرده است.

1 . لسان العرب: ماده ظلم.

صفحه 90

اين مطلب در صورتى روشنتر مى شود كه بدانيم: در باره آدم، مسأله ظلم به نفس مطرح است وظلم به نفس در قرآن، مقابل انجام كار بد قرار گرفته است. چنانكه مى فرمايد:(وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللّهَ يَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحيماً). (نساء/110) .

د ـ عصمت و الفاظ: «عصى»، «غوى» و«تاب»

برخى فريب معناى متبادر امروزى اين الفاظ را خورده وتصور كرده اند كه آدم، كارى بر خلاف عصمت انجام داده است. در حالى كه هيچ يك از اين الفاظ ـ با توجه به معناى ريشه اى آنها نه متبادر امروزى ـ گواه بر معصيت او نيست.

1: عصيان، در لغت عرب، به معنى مخالفت است. شتر بچه اى كه از مادر خود جدا شود در لغت عرب،«عاصى» مى نامند و اين نشان مى دهد كه هر مخالفت، در اصطلاح گناه نيست;زيرا آنجا كه انسان سخن ناصح خود را نشنود، مى گويند: با گفتار او مخالفت كرد، در حالى كه او گنهكار خوانده نمى شود.¹

2: لفظ «غوى» در لغت عرب به معناى خسارت وزيانكارى، حرمان ونوميدى، ضلالت وگمراهى، به كار مى رود وشما هر كدام از اين معانى را انتخاب كنيد، مستلزم گناه نيست. فرض كنيد «غوى» از «غيّ» به معنى ضلالت، مقابل «رشد» گرفته شده است، چنانكه مى فرمايد:(قَدْ تَبَيّنَ الرُّشْدُ مِنَ الغَيِّ) (بقره/256) ولى كار بر خلاف رشد، اعم از گناه است. فردى كه سخن ناصح خود را در قلمرو تحصيل يا كار وكسب، يا ازدواج وتشكيل خانواده، گوش نكند، مسلّماً به خاطر نرسيدن به نتيجه مطلوب، گمراه خواهد بود نه گناهكار.

هر كس داستان آدم را بادقّت مطالعه كند ـ كه خدا او را به عنوان «خليفه» در

1 . در لسان العرب مى گويد: العصيان خلاف الطاعة، العاصي: الفصيل إذا لم يتّبع امه (ج10، ص167)

صفحه 91

روى زمين آفريد واسما را به او آموخت واو را معلّم فرشتگان قرار دادو به همگان گفت تا بر او سجده كنند وشيطان را به خاطر سرپيچى از تكريم او طرد كرد، آنگاه در يك محيط سرشار از نعمت سكنى داد وتذكراتى در باره عداوت شيطان به او داد، سپس متوجّه شود كه او فريب شيطان را خورد واز ميوه آن درخت تناول كرد ـ مى گويد او به خاطر از دست دادن اين همه مواهب، خاسر وزيانكار گرديد وسرمايه خود را تباه ساخت ودر مسير رشد گام بر نداشت.

3ـ توبه آدم نيز، يكى ديگر از دستاويزهاى مخالفان عصمت است. در حالى كه توبه، اعم از صدور گناه است. چه بسا انسان، كارى را انجام مى دهد كه مناسب با مقام او نيست; سپس پشيمان مى شود واز آن توبه مى كند. مقام وموقعيت آدم ايجاب مى كرد كه ـ با آن همه مقدمات ـ عهد الهى را فراموش نكند. اكنون كه كارى دور از شأن خود انجام داده ـ هر چند ذاتاً عمل حرامى نبوده است ـ شايسته است كه نادم وپشيمان شود وتوبه كند. پيامبر گرامى صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم در روايتى چنين آمده است: «إنَّ رَسُولَ اللّهِ صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم كَانَ يَتُوبُ إِلَى اللّهِ عزَّ وجَلَّ كُلَّ يَوْم مِنْ غَيْرِ ذَنْب.»¹

هـ ـ عصمت و لفظ غفران

در داستان آدم، مسأله غفران نيز دستاويز ديگرى است براى مخالفان عصمت انبياء كه در قرآن چنين آمده است: (وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ). (اعراف/23)

اين گونه تعبيرها، با توجه به عظمت مقام وكار غير متناسب با آن بى مورد نيست، ولى هرگز دليل بر گناه نمى باشد. انسانهاى وارسته وبزرگ، به هنگام ترك اولى، آنچنان به تضرع وزارى مى افتند، كه گويى گناه بزرگى را مرتكب شده اند. آرى ترك اولى، از يك عارف، نسبت به معرفت او گناه عرفانى است، هر چند گناه

1 . سفينة البحار چاپ جديد، ج6، ص 661 ـ 662 .

صفحه 92

شرعى نيست. شايسته بود آدم،در برابر آن لطف عظيم،خجل وشرمنده شود واظهار ندامت كند وراه توبه را پيش گيرد ومصمم باشد كه جز خدا سخن كسى را نپذيرد.

كيفيت توبه آدم

اكنون كه سخن به اينجا منتهى شد، ياد آور مى شويم:آدم با آگاهى از پايه خسارت كار خود، ابراز ندامت نموده وراه توبه را پيش گرفت. او براى اين كار وسيله اى لازم داشت كه با تمسّك به آن، حالت پيشين خود (قرب به مقام ربوبى) را باز گرداند، خدا اين وسيله را در اختيار آدم قرار داد:(فَتََلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمات فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)(بقره/37) «آدم از پروردگار خود كلماتى را آموخت، (وبه وسيله آنها توبه كرد) وخداوند حقيقتاً توبه پذير ومهربان است.»

اكنون بايد ديد مقصود از «كلمات» چيست؟ ممكن است تصوّر شود كه مقصود:گفتار آدم وحوا است كه به درگاه الهى عرض كردند:(رَبَّنا ظَلَمْنَا أنْفُسَنا...)اين تصوّر خلاف ظاهر آيه است; زيرا اين گفتار از انديشه خود آدم وحوا برخاسته، در حالى كه «كلمات» از جانب خدا القا شده است. در اينجا آيه اى كه اين كلمات را براى ما توضيح دهد وجود ندارد، از اين رو بايد دست به دامن احاديث بزنيم. روايات فريقين گواهى مى دهند كه او، خدا را به حق پيامبر اسلام سوگند داد وچنين گفت:«أَسألُكَ بِحَقِّ مُحَمَّد إلاّ غَفَرْتَ لي»¹ ودر برخى از روايات آمده است كه چنين گفت:«اللّهمّ إنّى أسألُكَ بِحَقِّ محمّد وآل محمّد سُبْحانَكَ لاإلهَ إلاّ أنْتَ عملت سوءاً أو ظلمت نفسى فتب عليّ إنّك أنْت التّوابّ الرّحيم.»

²ابن نجّار از ابن عباس نقل مى كند كه: من از رسول خدا در باره كلماتى كه

1 . الدر المنثور،سيوطى،ج1، ص58.
2 . مدرك قبل: ص60 ـ 61 و تفسير برهان: ج1، ص86، روايت2.

صفحه 93

آدم آنها را از پروردگارش تلقى كرد پرسيدم، او فرمود: «سأل بحقِّ محمد وعلى وفاطمة والحسن والحسين، الا تُب عليّ، فتاب عليه.»¹

اين روايات به حكم اينكه قرآن حضرت مسيح را، كلمه وتمام موجودات جهان را، كلمات خدا مى داند، مورد تأييد قرآن است. چنانكه مى فرمايد:(إِنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَة مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسيحُ عيسَى ابنُ مَرْيَمَ)(آل عمران/45) وباز مى فرمايد:(قُلْ لَوْ كانَ البَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبّى لَنَفِدَ البَحْرُ...). (كهف/109) « بگو اگر دريا براى نگارش كلمات پروردگارم مركب شود، پيش از آن كه كلمات پروردگار من پايان يابد آب دريا خشك خواهد شد.»

آيا وسوسه واغواى شيطان عمومى است؟

از ظاهر آيات قرآن، استفاده مى شود كه وسوسه شيطان جنبه عمومى دارد وهمه بندگان را فرا مى گيرد.در يك آيه مى فرمايد: (يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النّاسِ)(ناس/5).

در آيه ديگر مى فرمايد:(لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى الأرْضِ وَ لأُغْوِيَنّهُمْ أَجْمَعينَ * إِلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ المُخْلَصينَ).(حجر/39ـ40) «باطل را براى فرزندان آدم، در زمين آرايش خواهم داد و همگى را گمراه خواهم ساخت، مگر بندگان پاك و خالص تو را.» ظاهر آيه اين است كه استثنا به جمله اخير بر مى گردد وجمله نخست كه همان آرايش اعمال زشت باشد، جنبه عمومى دارد.

امّا «اغواء» براى كسانى است كه از او پيروى كنند ودامن مخلصان را نمى گيرد. از اين رو آنجا كه از اغواء سخن گفته است، مخلصان را استثناء كرده است; مانند آيه قبل وآيه 82و 83 سوره (ص). ²

1 . الدر المنثور، سيوطى،ج1،ص60 ـ 61 و تفسير برهان: ج1، ص86، روايت2.
2 . (فَبِعِزَّتِكَ لاُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ).

صفحه 94

از اين بيان، پاسخ سؤال ديگر كه آدم، با اينكه از پيامبران وطبعاً از مخلصان است، چگونه در دام شيطان ومورد اغواء او قرار گرفت؟ نيز روشن مى شود چنانكه مى فرمايد:(وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى). (طه/121) زيرا آنگاه كه او مورد اغواء قرار گرفت، هنوز جزء بندگان مخلص نبود. چه اينكه مقصود از بندگان مخلص، افرادى است كه در قلوب آنان، غير خدا، كسى راه ندارد وكمترين غفلتى براى آنان، از مقام ربوبى رخ نمى دهد. در آن لحظه كه آدم، مورد اغواء واقع شد اين مقام را نداشت، بلكه بعداً به اين مقام رسيد شاهد اين سخن در همان سوره طه پس از مسأله اغواء آمده است:(ثُمَّ اجتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَليْهِ وَ هَدى) (طه/122): «سپس خدا او را برگزيد واز دريچه رحمت به او نگريست وهدايت كرد.» حالا مقصود از «اجتباء»آدم چيست،در بحث بعدى پيرامون آن سخن خواهيم گفت.

برخى «اجتباء» آدم را در اينجا به معناى نبوت گرفته اند، ولى اين، احتمالى بيش نيست، به گواه اينكه اجتباء در قرآن اختصاص به پيامبران ندارد.¹

اصطفاء آدم

قرآن كريم، آدم را جزو برگزيده ها دانسته واو را در رديف نوح، آل عمران وآل ابراهيم قرار داده و فرموده است:(إنّ اللّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى العالَمينَ) (آل عمران/33) «خداوند آدم نوح فرزندان ابراهيم وفرزندان عمران را بر جهانيان برگزيد.»

در توضيح آيه، ياد آور مى شويم كه «اصطفاء» در قرآن به دو گونه استعمال شده است. گاهى بدون آنكه با كسى مقايسه شود صفت شخصى قرار گرفته، مثلاً آنجا كه در باره ابراهيم مى فرمايد:(وَ لَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِى الدُّنْيا) (بقره/130) و يا در مورد مريم مى گويد:(اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ) (آل عمران/42). در اين موارد مقصود

1 . ر.ك.به سوره أنعام/ آيه 87 و سوره مريم: آيه 58.

صفحه 95

اين است كه خود او را خالص ساخت.

صفىّ در لغت عرب، هر چيز خالص ممتاز و برگزيده را گويند. قرآن عسل خالص از موم را «مصفّى» ناميده و مى فرمايد:(مِنْ عَسَل مُصفّى) (محمّد/15). اين نوع توصيف، نشانه برگزيدگى مطلق وبالا رفتن مقام است.

در مواردى هم در مقام مقايسه سخن از گزينش، به ميان آمده است، چنانكه در باره طالوت مى خوانيم:(إنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ) (بقره/247) ودر باره موسى مى فرمايد:(إِنِّى اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النّاسِ بِرِسالاتِى وَ بِكَلامِي)(اعراف/144) ودر باره مريم، علاوه بر اصطفاى نخست، اصطفاى دوم را نيز به كار برده ومى فرمايد:(وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعَالَمِينَ). (آل عمران/42)

در اين گونه موارد ممكن است در شخص يا اشخاص نوعى ويژگى وجود داشته باشد كه در ديگران ـ هر چند از برگزيدگان نوع اول باشند ـ يافت نشود. اتفاقاً جريان در باره آدم از اين قبيل است، زيرا اصطفاى او به گواهى جمله (عَلَى الْعَالَمِينَ) از نوع دوم است ومسلّماً آدم ويژگيهايى از نظر آفرينش، تعليم اسماء وسجود فرشتگان دارا بود كه ديگران فاقد آن بودند.¹

همين بيان، در باره نوح كه در آيه وارد شده نيز حاكم است. او در حقيقت پدر دوم جامعه بشرى به شمار مى رود واحتمال دارد ويژگى او، سرسلسله بودن براى پيامبران داراى شريعت باشد. عين اين بيان در مورد آل ابراهيم نيز حاكم است;زيرا نسل ابراهيم داراى ويژگى خاصّى بوده اند وآن اينكه: پيامبران بسيارى از آنان برگزيده شدند وچون آل ابراهيم، شامل سه پيامبر بزرگ ـ موسى، عيسى و محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم ـ نيز مى باشد، از آنان به طور مستقل ياد نشده است. اگر در آخر آيه از آل عمران، نام

1 . روى اين بيان، ملاك اصطفاى آدم نبوت او نبوده، به ويژه كه اصطفاء در قرآن در مورد«طالوت» به كار رفته كه مأمور الهى بوده نه پيامبر، ولى «اجتباء» او، بايد روى ملاكى باشد كه پس از پذيرش توبه به دست آمده، از اين رو بعيد نيست كه ملاك آن نبوت وى باشد.

صفحه 96

مى برد(مقصود پدر مريم است نه پدر موسى) به خاطر زمينه سازى براى بيان سرگذشت فرزند عمران (مريم) است كه در آيات بعد، به صورت مفصّل بيان شده است.

كوتاه سخن آنكه مجموع سرگذشت آدم وحوا در محورهاى ششگانه بيان گرديد. وهر محورى نيز موضوعات كوچكى را در برداشت. اكنون وقت آن رسيده است كه به توضيح هبوط آدم به زمين بپردازيم:

***

7 هبوط آدم به زمين

با اينكه خداوند رحيم است وتوبه آدم را پذيرفت، اما اثر طبيعى خوردن ميوه شجره ممنوعه ـ حتّى پس از توبه ـ به قوت خود باقى ماند، زيرا توبه در كاهش بُعد از درگاه الهى مؤثر است; ولى اثر وضعى عمل آدم بر جاى خود باقى ماند. در مباحث گذشته، بقاى اثر وضعى را گواه بر اين گرفتيم كه نهى از شجره، يك نهى ارشادى بود و ـ لذا ـ اثر عملى مخالفت، پس از توبه وانابه نيز بر جاى خود باقى ماند. اثر تكوينى(طبيعى) آن خروج از بهشت وهبوط به زمين بود كه در اين آيات به آن پرداخته شده است:

آيات موضوع

1ـ (فَأزَلّهُمَا الشَّيطانُ عَنْها فَأخْرَجَهُما مِمّا كانا فيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حين).

2ـ (فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمات فَتابَ عَلَيْهِ إنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).¹

1 . نقل آيات مربوط به توبه، هر چند خارج از موضوع بحث است، ولى به خاطر نكته اى كه در تفسير آيات مربوط به هبوط روشن مى شود، در اينجا آورديم.

صفحه 97

3ـ (قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإِمَّا يَأتِيَنَّكُمْ مِنِّى هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدَاىَ فَلا خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ). (بقره/36ـ 38)

4ـ(قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ).

5 ـ (قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حين).

6ـ (قالَ فِيها تَحْيَونَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ). (اعراف/23ـ25)

7ـ (ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى).

8ـ (قالَ اهْبِطا مِنْها جَميعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّى هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُداىَ فَلا يَضِلُّ ولا يَشْقى).(طه/122ـ123)

ترجمه آيات

1ـ شيطان آن دو نفر (آدم و حوّا) را لغزانيدو آنان را از نعمتى كه در آن بودند بيرون كرد و گفتيم فرود آييد در حالى كه برخى دشمن برخى ديگريد. و زمين تا روز بازپسين قرارگاه شماست.

2ـ آدم كلماتى را از خداوند آموخت و بدان وسيله توبه كرد و خداوند حقاً كه توبه پذير و مهربان است.

3ـ گفتيم همگى از بهشت فرود آييد. اگر از جانب من راهنمايى براى شما آمد، كسانى كه از راهنماى من پيروى كنند، براى آنان ترسى نيست وغمگين نمى باشند.

4ـ گفتند:پروردگارا ما بر نفس خود ستم كرديم، اگر ما را نبخشى وبه ما رحم نكنى، يقيناً از زيانكاران خواهيم بود.

5ـ خدا گفت: فرود آييد.در حالى كه برخى از شما دشمن برخى ديگر است و زمين تا رروز بازپسين قرارگاه شماست.

صفحه 98

6ـ خدا فرمود: در زمين زندگى مى كنيد ودر آنجا مى ميريد، از آنجا برانگيخته مى شويد.

7ـ سپس خدا آدم او را برگزيد و از دريچه رحمت به او نگريست و هدايت كرد.

8ـ گفت: همگى از بهشت فرود آييد، در حالى كه برخى از شما دشمن برخى ديگر است. اگر از ناحيه من هدايتى (راهنمايى) براى شما آمد، هركس از هدايت من پيروى كند، گمراه وبدبخت نمى شود.

تفسير موضوعى آيات

از آيه هاى سوره بقره(در آغاز نظر) چنين استفاده مى شود كه آدم داراى دوهبوط بوده، هبوطى پس از لغزش وهبوطى پس از توبه. در باره هبوط نخست مى فرمايد:(فَأخْرَجَهُما مِمّا كانا فيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُم لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرضِ مُسْتَقَرٌّ...)(بقره/36) ودر باره هبوط دوّم مى فرمايد:(فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ * قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّى هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُداىَ فَلا خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ)(بقره/37ـ 38):«گفتيم همگى از آن بهشت فرود آييد، اگر از جانب من راهنمايى براى شما آمد، كسانى كه از راهنماى من پيروى كنند، ترسى براى آنان نيست و غمگين نمى باشند.»

در سوره اعراف، تنها از يك هبوط نام مى برد وياد آور مى شود كه به آدم پس از توبه واظهار ندامت (رَبَّنا ظَلَمْنا)فرمان داديم:(اهْبِطُُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرضِ مُسْتَقَرٌّ) (اعراف/24).

اكنون بايد ديد آدم، داراى دو هبوط بوده يا يك هبوط؟ با توجه به اينكه متعلّق هر دو هبوط زمين است، مى توان گفت يك هبوط بيش نبوده است. زيرا در آيه مربوط به هبوط نخست مى فرمايد:(...قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّى هُدىً).ناگفته پيداست كه اعزام راهنما، به سوى بنى آدم در زمين خواهد آمد،

صفحه 99

بويژه در سوره اعراف كه مربوط به هبوط دوّم است، به لفظ (فى الأرض) تصريح كرده ومى فرمايد:(قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِى الأرْضِ...) شايد نكته تكرار اين باشد كه آيه مربوط به هبوط دوم، نوعى نتيجه گيرى كلى از مجموع قصه است ومى خواهد برساند: آنچه را كه خدا در آغاز آفرينش بيان كرده بود:(إنّى جاعِلٌ فِى الأرضِ خَليفَةً)تحقق يافت وآدم به زمين هبوط كرد ونزاع وكشمكش، ميان فرزندان او آغاز گرديد.

به عبارت ديگر: هبوط، نخست جزو قصّه ومتمّم آن است، ولى جمله مربوط به هبوط دوم پس از پايان يافتن قصه، بيان نتيجه وتصوير كلى از داستان است.

امّا نزاع وكشمكش فرزندان آدم، امرى است جداگانه كه در موقع مناسب از آن بحث خواهيم كرد. قرآن نيز هبوط آدم وحوا را، هبوط همه انسانها دانسته و خطاب را به صيغه جمع آورده است، چنانكه خلقت آن دو را نيز، خلقت همه انسانها تلقى كرده ودر مباحث پيشين به اين مورد پرداختيم.

نكته ها واندرزها

از سرگذشت آدم نكات تربيتى مختلفى، استفاده مى شودكه به آنها اشاره مى كنيم:

1ـ قرآن ريشه آفرينش آدم را خاك وگل مى داند واز اين طريق مى خواهد او را به ريشه خود توجه داده واز تكبّر وخود بينى بر حذر داشته ودر عين حال قدرت عظيم خداوندى را بنماياند وحسّ شكرگزارى را در او شكوفا سازد.

2ـ قرآن در عين تبيين ريشه آفرينش آدم، كرامت او را حفظ مى كند; زيرا خاك وآب، سرچشمه زيباييهاى طبيعت وشگفتيهاى اوست. در حالى كه برخى از نظريه هاى علمى كه ريشه انسان را كِرْم وبوزينه معرفى مى كنند، كرامت او را كاملاً خدشه دار مى سازند.

صفحه 100

چه كرامتى بالاتر از اينكه اسماء را به او آموخت واو را معلّم فرشتگان ومسجود آنان ساخت. در بحثهاى گذشته ياد آور شديم كه اين سجده، بر شخص آدم نبوده،و او نماينده ذريّه خود مى باشد.

3ـ اينكه ملائكه، از راز آفرينش وخلافت آدم سؤال كردند، خود گواه بر اين است كه بحث در اسرار آفرينش، امرى پسنديده است وحتّى آنجا كه تلويحاً برترى خود را بر آدم ياد آور شدند، نشان مى دهد كه از نظر آنان ترجيح مرجوح بر راجح نكوهيده است. از اين رو خداوند با جمله (إنّى أعْلَمُ ما لاتَعْلَمُونَ) ياد آور شد كه آفرينش وخلافت او مايه نقض آن قاعده نيست، بلكه در اين كار اسرارى نهفته است كه شما از آن آگاه نيستيد.خدا با تذكر اين نكته، مى رساند كه مرتكب كار قبيح نمى شود.

4ـ اين سرگذشت حاكى است كه سرچشمه علم ودانش بشر، خدا ست واگر فرزندان آدم دانشى دارند، از خزانه علم نامتناهى خداوند سرچشمه مى گيرد.

5ـ شيطان دشمن قسم خورده انسان است و هر چه هم انسان داراى مقام ومرتبه بالا باشد، باز شيطان در او طمع كرده ونيرنگهاى خاص خود را در مورد وى اعمال مى كند. از اين رو قرآن پيامبر صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم را تعليم مى دهد كه براى مصونيت، از نيرنگ شيطانى به خدا پناه برده و بگويد:(وَ قُلْ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطينِ وَ أعُوذُ بِكَ رَبِّ أنْ يَحْضُرُونِ)(مؤمنون/97ـ98) «بگو: من از اشارتهاى شياطين، به تو، پناه مى برم وبه تو پناه مى برم كه شياطين در كنار من حاضر شوند.»

6ـ كبر وخود خواهى، سرچشمه گناهان است واگر در روى زمين، گناهى رخ مى دهد، به گونه اى، به كبر بر مى گردد وتحليل اين مسأله، براى متفكران دشوار نيست.¹

1 . در اين باره به كتاب انسان كامل، نگارش مؤلف، ص237، رجوع شود.

صفحه 101

7ـ تمام مواهب پروردگار، در بهشت در اختيار آدم بود، ولى يك نوع آز وطمع خاص در او، سبب شد كه همه آن نعمتها را از دست بدهد. از اين رو انسان بايد تعالى روحى وبلند نظرى را در زندگى حفظ كند.

8ـ يأس ونوميدى در زندگى، مايه خسران ابدى است ودرهاى توبه به روى بشر باز است وآدم از طريق توبه توانست به مقام «اجتبا» برسد.

***

8 سرگذشت فرزندان آدم

هبوط به زمين، منجر به توالد وتناسل فرزندان آدم، گرديد. خدا به او دو فرزند به نامهاى «هابيل» و«قابيل» مرحمت فرمود كه مظهر (اهبطو بعضكم لبعض عدوّ) گرديدند ونزاع وعداوت آنان، به پايه اى رسيد كه «قابيل» «هابيل» را كشت. قرآن سرگذشت آن فرزندان آدم را چنين بيان كرده است:

آيات موضوع

1ـ (وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ آدَمَ بِالْحَقِّ إذْ قَرَّبا قُرباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قالَ لأقْتُلَنَّكَ قالَ إنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقينَ).

2ـ (لَئِنْ بَسَطْتَ إلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنى ما أنَا بِباسِط يَدِىَ إلَيْكَ لأقْتُلَكَ إنّى أَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمينَ).

3ـ (إنّى أُريدُ أَنْ تَبُوأَ بإِثْمى وَ إِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النّارِ وَ ذلِكَ جَزاءُ الظّالِمينَ).

4ـ (فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرينَ).

صفحه 102

5ـ (فَبَعَثَ اللّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِى الأرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارى سَوْأةَ أخيهِ قالَ ياوَيْلَتى أَعَجَزَتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذا الغُرابِ فَأُوارِىَ سَوْأَةَ أَخِى فَأَصْبَحَ مِنَ النّادِمينَ).

6ـ (مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنى إسْرائيلَ أَنَّهُ مَنْْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْس أوْ فَساد فِى الأرضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النّاسَ جَميعاً وَ مَنْ أَحْياها فَكَأنَّما أَحْيَى النّاسَ جَميعاً...). (مائده/27ـ32).

ترجمه آيات

1ـ «سرگذشت دو فرزند آدم را بازگو كن، آنگاه كه هر دو به درگاه الهى قربانى تقديم كردند، از يكى پذيرفته واز ديگرى پذيرفته نشد.(برادر دوّم به برادرش) گفت: تو را قطعاً مى كشم. او پاسخ داد كه خدا از پرهيزگاران مى پذيرد.»

2ـ اگر تو دست به سوى من دراز كنى ومرا بكشى، من هرگز دست به سوى تو دراز نمى كنم كه تو را بكشم، من از پروردگار جهانيان مى ترسم.

3ـ مى خواهم كه با گناه (قتل من) و گناه (قبلى خود) به سوى خدا باز گردى تا از دوزخيان گردى، اين است سزاى ستمگران.

4ـ هـواى نَفْسَش، او را به كشتن برادر، ترغيب كرد واو را كشت واز زيانكاران گرديد.

5ـ خدا كلاغى را وا داشت، تا زمين را بكاود وبه او بياموزد كه چگونه جسد برادر خود را پنهان سازد. گفت: واى بر من كه در پنهان كردن جسد برادرم، از اين كلاغ، ناتوانترم سپس از كرده خود پشيمان گرديد.

6ـ از اين رو بر بنى اسرائيل، مقرر داشتيم كه هركس، كسى ديگر را ـ نه به عنوان قصاص يا فساد در روى زمين ـ بكشد، چنان است كه همه مردم را كشته است وهر كس به ديگرى حيات بخشد، چنان است كه همه مردم را حيات بخشيده است.

صفحه 103

تفسير موضوعى آيات

آدم وهمسرش حوا، به علّت نافرمانى به زمين فرود آمدند وزندگى مشتركى را آغاز كردند وصاحب فرزندانى شدند كه برخى از آنان، سرنوشت عبرت انگيزى دارند و قرآن آن را در آيات ياد شده به تصوير كشيده است. خداوند به پيامبر (اسلام) دستور مى دهد كه داستان دو فرزند آدم را «بحق» بازگو كند. چرا مى گويد: «بالحق»؟ شايد اشاره به اين است كه اين داستان، در ميان امتهاى پيشين، با پيرايه هاى نادرست همراه گشته وسيماى حقيقت، به وسيله آنها پوشانيده شده است. قرآن به حكم اينكه بر ديگر كتابهاى آسمانى «مهيمن»¹ است، واقعيت سرگذشت را، پيراسته از آن پيرايه ها ياد آور مى شود وآن را چنين آغاز مى كند: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ آدَمَ بِالحَقِّ إذْ قَرَّبا قُرباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قالَ لأقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقِينَ).

مقصود از «آدم» در آيه، آدم معروف قرآن است، نه شخص ديگر. احتمال اينكه مقصود از او، فردى از بنى اسرائيل بوده است ـ كه دو فرزند او چنين سرگذشتى پيدا كردند ـ بى اساس است. زيرا در متن داستان، قراينى برخلاف آن گواهى مى دهد. روشنترين آنها اينكه قاتل پس از قتل، نمى دانست كه با جسد مرده چه كند، تا در سايه برخورد دو كلاغ، خاك سپردن جسد برادر كشته شده را فرا گرفت واين حالت با وضع بشر نخستين هماهنگ است، نه با وضع بنى اسرائيل كه در مهد تمدن بزرگ مى زيستند.

قرآن به صورت اجمال، ياد آور مى شود كه اين دو برادر، دو قربانى به پيشگاه خدا تقديم كردند.(إذْ قَرَّبا قُرْبَانَاً)امّا اين دو قربانى چه بود، در خود آيه نشانه اى

1 . مائده/48، لفظ «بالحق» مى تواند اشاره به معناى ديگرى نيز باشد وآن اينكه اين سرگذشت حقيقت دارد وهرگز سمبوليك وساخته خيال نيست.

صفحه 104

از آن نيست. قربانى در لغت عرب به هر چيزى كه انسان با آن به درگاه خداوند تقرّب جويد ونزديك شود، گفته مى شود. ولى در روايات وكتابهاى، به اصطلاح آسمانى، به معناى حيوان وگندم تفسير شده است.

خدا قربانى يكى از آنان را پذيرفت وقربانى ديگرى مردود شد:(فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَر) اينكه چگونه آن دو برادر، از پذيرفته شدن وپذيرفته نشدن آن آگاه شدند، در قرآن به آن اشاره اى نشده است، ولى در كتابهاى قصص انبيا آمده است كه هرگاه، آتشى مى آمد وقربانى را مى سوزاند، نشانه قبولى آن بود ودر مورد قربانى اين دو برادر نيز آتشى آمد وفقط قربانى يكى را، سوزاند. وجود چنين رسم وشيوه اى در ميان بنى اسرائيل اين موضوع را تأييد مى كند،چنانكه مى فرمايد: (الَّذِينَ قَالُوا إِنّ اللّهَ عَهِدَ إلَيْنا أَلاّ نُؤْمِنَ لِرَسُول حَتّى يَأْتِيَنا بِقُرْبان تَأْكُلُهُ النّارُ...) (آل عمران/183). «آنان (اهل كتاب) گفتند:خدا با ما پيمان بسته است كه به پيامبرى ايمان نياوريم، مگر آنكه يك قربانى را به ما عرضه كند، كه آتش آن را بسوزاند....» قرآن نيز اين سخن را ردّ نمى كند، بلكه از طريق ديگرى به آنان پاسخ مى دهد وبه پيامبر دستور مى دهد كه بگويد:پيش از من پيامبرانى با دلايلى و نشانه اى كه شما گفتيد آمدند، پس چرا به جاى گروش به آنان ـ اگر راست مى گويند ـ آنها را كشتيد.(قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلى بِالبَيِّناتِ وَبِالّذى قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إنْ كُنْتُمْ صادِقينَ).(آل عمران/183)

در اين هنگام برادرى كه قربانى او پذيرفته نشده بود، از روى حسد، برادر ديگر را تهديد به قتل كرد وگفت:(لأقْتُلَنَّكَ) امّا آن برادر متقى وپرهيزگار، براى هدايت برادر خود به سه موضوع اشاره كرد كه قرآن هر سه را متذكر شده است.

1ـ(إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقينَ):«خداوند كار نيك را تنها از پرهيزكاران مى پذيرد.» يعنى اگر عمل تو پذيرفته نشده وآتش خشم را در درون تو شعلهور ساخته، ارتباطى به من ندارد; بايد علّت آن را در خود وزندگى خويش

صفحه 105

جستجوكنى. عمل تو به خاطر نداشتن تقوا، مردود گرديد. چه بهتر كه به جاى تهديدمن به قتل; خود را اصلاح كنى وبه اصطلاح «خود شكن، آينه شكستن خطاست.»

2ـ (لَئِنْ بَسَطْتَ إلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنى ما أَنَا بِباسِط يَدِىَ إلَيْكَ لأقْتُلَكَ إنّى أخافُ اللّهَ رَبَّ العالَمينَ). «اگر تو دست به سوى من دراز كنى كه مرا بكشى، من هرگز دست به سوى تو دراز نمى كنم تا تو را بكشم. من از پروردگار جهانيان مى ترسم.»

مقصود از جمله(ما أَنَا بِباسِط يَّدِيَ...)چيست؟ آيا مقصود اين است كه تو اگر تصميم به قتل من بگيرى، من دست بر روى دست مى گذارم واز خود دفاع نمى كنم؟يا مقصود اين است كه تو اگر آهنگ قتل من كنى، من آهنگ قتل تو نخواهم كرد، نه اينكه از خود، دفاع نخواهم كرد؟ دقّت در اين جمله كه مى گويد:(ما أنَا بِباسِط يَدِىَ إِلَيْكَ) دوّمى را تأييد مى كند، زيرا او مى گويد: دست به سوى تو، دراز نمى كنم ونمى گويد:«ما أنَا بِدافع» از خود دفاع نمى كنم.

از اينكه برادر متقى، علت خوددارى خود را به خوف از خداوند(إِنّى أَخافُ اللّهَ) مدلّل مى سازد، نشانه شناخت او از مقام ربوى است وقرآن نيز، خوف وترس را از ويژگيهاى علما ودانشمندان مى شمارد. زيرا دانشمند آشنا، به پاداشها وكيفرهاى خداوند هرگز به سوى گناه كشيده نمى شود. گناه غالباً معلول جهل ونادانى انسان به مقام ربوبى است; چنانكه خداوند مى فرمايد:(إنّما يَخْشَى اللّهَ مِنْ عِبادِهِ العُلَمَاءُ). (فاطر/28)

3ـ (إِنّى أُريدُ أَن تَبُوأَ بِإِثْمِى وَإثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النّارِ). «من مى خواهم با گناه (قتل من) وگناه (قبلى خود) به سوى خدا بازگردى تا از دوزخيان گردى.»

مقصود از اينكه مى خواهم بار گناه مرا به دوش بكشى چيست؟ يك چنين درخواست ابتدايى مسلّماً بر خلاف تقواست، در حالى كه او از متقيان بوده

صفحه 106

است. با توجّه به اينكه برادر ديگر، تصميم به قتل او گرفته واز سخنان برادر، سودينبردهبود، طبعاً لازمه تصميم او اين است كه دو گناه را به دوش بكشد واز دوزخيان گردد.

نظير اين نوع گفتگو، در ميان ما زياد است. يك پدر ناصح، فرزند خود را پند مى دهد واز بى كارى وبى عارى باز مى دارد، ولى احساس مى كند كه سخنانش، در فرزند مؤثر نيفتاده ومى خواهد بر همان عادت سابق خود بماند، در چنين اوضاع واحوالى پدر مى گويد:حالا كه چنين تصميمى دارى، مى خواهم بدبخت وبيچاره شوى. اين خواست، خواست ابتدايى پدر نيست، بلكه لازمه تصميم فرزند است ودر حقيقت او بخواهد يا نخواهد، چنين نتيجه اى را به دنبال خواهدداشت.

سرانجام اندرزهاى برادر متقى، در باز دارى برادرش مؤثّر نيفتاد واو در كشاكش عاطفه برادرى وتحريكات حسد، قرار گرفت.بالأخره حسد بر عاطفه برادرى غلبه كرد واو را كشت واز زيانكاران گشت:(فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أخيهِ فَقَتَلَهُ فَأصْبَحَ مِنَ الخاسِرينَ). نفس او قتل برادر را براى وى آراست، در نتيجه او را كشت واز زيانكاران گشت.»

كلمه «طوّعت» اشاره به همان كشمكش روحى اوست كه به آن اشاره گرديد.

انسان خيره سر، كه در اثر خود خواهى و رشك، به نابودى برادر خويش بر مى خيزد وبه جاى اينكه خود را اصلاح كند وريشه عدم پذيرش قربانى خود را به دست آورد، دست خود را به خون برادر آغشته مى سازد، اما پس از قتل به قدرى عاجز مى باشد كه نمى داند با بدن مرده برادر چه كند؟ تا آنجا كه در برخى از روايات آمده است كه او مدّتى جسد برادرش را بر دوش مى كشيد و درندگان به او حمله مى كردند كه جسد را از وى بگيرند. خدا براى آموزش اين انسان خودخواه، دو كلاغ را برانگيخت كه با هم به نزاع پرداختند ويكى ديگرى را كشت وكلاغ غالب بامنقار خود، گودالى را كَند وجثّه كلاغ مرده را در آن پنهان ساخت. در آن موقع انسان نادان

صفحه 107

از كار آن دو كلاغ، در شگفت ماند وبه جهل وناتوانى خود پى برد وگفت: چقدر من عاجز وناتوانم كه نتوانستم كارى، مثل كار اين كلاغ انجام دهم. قرآن به اين ماجرا ، به اين شكل اشاره كرده است:

(فَبَعَثَ اللّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِى الأرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارى سَوْأَةَ أَخيهِ قالَ يا وَيْلَتى أعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذا الغُرابِ فَأُوارِىَ سَوْأةَ أَخِى فَأَصْبَحَ مِنَ النّادِمينَ). (مائده/31) «خدا كلاغى را واداشت كه زمين را بكاود (تا همنوع خود را در آن پنهان كند) تا به او بياموزد كه چگونه جسد برادر خود را پنهان سازد. گفت: واى بر من! كه در پنهان كردن جسد برادرم، از اين كلاغ ناتوانترم، سپس از كرده خود پشيمان گرديد.»

نكته ها واندرزها

1ـ قرآن در اين آيات، از سرگذشت دو فرزند آدم، ياد مى كند ونامى از آنها نمى برد، ولى در حديث وتاريخ، آن دو برادر هابيل وقابيل، ناميده شده اند ومى گويند:قابيل، هابيل را كشت.¹

2ـ خلوص، روح عمل عبادى وتقربى است و چون هابيل داراى اخلاص بود قربانى وى پذيرفته شد و قربانى قابيل مردود گشت. اولى دامدار بود وبهترين دام را تقديم پيشگاه خدا كرد. اما ديگرى كشاورز بود ومحصول غير مرغوب را، به رسم قربانى آورد.

3ـ نخستين عامل گناه در ميان بشر، حسد بود. قابيل نيز در دام اين عامل افتاد. او به جاى اينكه خود را اصلاح كند، نابودى برادر خود را خواست. از اين جهت در رقابتهاى حاكم بر دو فرد يا دو گروه، فرد يا گروه عقب مانده، بايد عامل عقب ماندگى خويش را بشناسد وآن را جبران كند،نه اينكه در نابودى رقيب بكوشد.

1 . در تورات به جاى «قابيل» قابن آمده است.

صفحه 108

4ـ انسان اين اشرف مخلوقات، چه بسا بايد درس زندگى را از پايينتر از خود فرا گيرد; زيرا جهان سراسر، كتاب خدا ودفتر زندگى است. بررسى هر برگى از اين كتاب زرّين، براى بشر مايه عبرت پيشرفت وترقى است.

5ـ قرآن با ذكر كلمه (بِالحَقّ) در آغاز بيان اين داستان، اشاره به اين موضوع دارد كه سرگذشت اين دو برادر، يك واقعيت است نه يك امر خيالى. ولى در عين واقعيت داشتن مانع از اين نيست كه هابيل مظهر مردان پاكدلى باشد كه چه بسا به خاطر تقوا وپاكى، مورد حسادت قرار مى گيرند وبه جان آنان تجاوز مى شود ودر مقابل، قابيل مظهر انسانهاى ستمگرى مى باشد كه به خاطر رسوخ روح تجاوز طلبى، حتى به برادر خود هم رحم نمى كنند، هر چند سرانجام نادم وپشيمان مى شوند; در حالى كه آن پشيمانى فايده اى براى آنان ندارد.

6ـ قتل و آدمكشى ـ اگر نگوييم قابيل قبلاً به وسيله نداشتن اخلاص در عمل مرتكب گناهى شده بود ـ نخستين گناهى بود كه از انسان (بنى آدم) سرزده است.

7ـ قرآن از اين سرگذشت، نتيجه ديگرى مى گيرد كه كشتن يك انسان بى گناه بسان كشتن همه انسانهاست، چنانكه زنده كردن انسانى معادل با زنده كردن همه انسانهاست; چنانكه مى فرمايد:(مِنْ أجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنى إسْرائيلَ أنّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْس أوْ فَساد فِى الأرضِ فَكَأنَّما قَتَلَ النّاسَ جَميعاً وَ مَنْ أَحْياها فَكَأنَّما أَحْيَى النَّاسَ جَميعاً). (مائده/32) «از اين رو بر بنى اسرائيل مقرر داشتيم كه اگر انسانى انسان ديگرى را بدون آنكه كسى را كشته يا فسادى نموده باشد بكشد، مثل اين است كه همه انسانها را كشته است وهركس چنين انسانى را زنده كند، بسان آن است كه همه انسانها را زنده كرده است.»

اكنون بايد ديد چگونه قتل واحياى يك انسان، بسان قتل واحياى همه انسانهاست. در اينجا مفسران وجوه مختلفى بيان كرده اند كه ¹ از ميان آنها وجه

1 . مجمع البيان، ج2، ص187، پنج وجه را متذكر شده است.

صفحه 109

زير را توضيح مى دهيم:

1ـ از آنجا كه مقصود از قتل همه انسانها ويا احياى همه آنها، انسانهاى پاك وبى گناه است نه انسانهاى شقى ورذل ـ قاتلى كه دست به قتل يك انسان بى گناه مى زند، براى او اين، يا آن انسان مطرح نيست; او در حريم حفظ منافع خود از كشتن هيچ بى گناهى پروا ندارد، چيزى كه هست قدرت كشتن آنها ويا انگيزه فعلى در او موجود نيست، ولى در صورت وجود انگيزه وداشتن توانايى، از كشتن آنها ابايى نخواهد داشت ـ بنابر اين كشتن يك انسان بى گناه مساوى كشتن همه انسانهاست. به عبارت ديگر زمينه چنين كارى در روح وروان قاتل موجود است. عين اين بيان در مورد احياى انسانى نيز جارى است.

2ـ اگر فردى انسانى را از هلاكت ونابودى نجات مى بخشد، به خاطر شرافت انسانى است و اين جهت در همه انسانها موجود است. بنابر اين اگر او بتواند وشرايط اجازه دهد، همه انسانها را احيا مى كند; گويا احياى يك انسان، حاكى از آمادگى بزرگ براى احياى همه انسانهاست. البته ظاهر احيا هر چند همان احياى مادى است، ولى در برخى از روايات به صورت فراگيرترى تفسير شده است.

امام باقر ـعليه السّلامـ پس از آنكه نجات از غرق وسوختگى را ياد آور شده، فرموده است:«وَ أعْظَمُ مِنْ ذلِكَ كُلّما يخرجها مِنْ ضَلالة إلى هدى»: «وبالاتر از آن اين است كه انسان گمراه را هدايت كند» ودر حديث ديگر آمده است:«مَنِ اسْتَخْرَجها مِنَ الكُفِر إِلى الإيمانِ». ¹

سخنى پيرامون آفرينش همسر آدم

قرآن در باره آفرينش همسر آدم، فقط يك بار به اين نحو سخن گفته است: (ياأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْس وَاحِدَة وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوجَهَا وَ بَثَّ

1 . تفسير برهان، ج1، ص 465 حديث شماره 14.

صفحه 110

مِنْهُمَا رِجالاً كَثِيراً و نِساءً...) (نساء/1) . اى مردم از مخالفت با پروردگارتان بپرهيزيد; خدايى كه شمار را از يك فرد آفريد و همسر او را نيز از جنس او آفريد و از آن دو، مردان و زنان فراوانى را (در روى زمين) پخش كرد.

در اين آيه لفظ «من» در جمله (خَلَقَ مِنْهَا)براى بيان جنس است; يعنى همسر آدم را نيز از جنس او آفريديم و شجره تمام انسانهاى روى زمين به يك مرد و زن مى رسند كه آن دو نيز متماثل بوده و از خاك آفريده شده اند. با توجه به عطف همسر آدم به او، كيفيت آفرينش و مراحل آن نيز مانند آدم خواهد بود. هدف آيه مبارزه با تبعيضهاست; زيرا تمام افراد انسان زاده يك مرد و زن متماثل مى باشند و برخى را بر برخى ديگر امتيازى نيست.

گاهى لفظ ياد شده به معناى تبعيض و جزئيت گرفته اند و آن را چنين تفسير كرده اند كه: همسر آدم از جزئى از اجزاى آدم آفريده شده است و برخى از روايات غير معتبر را كه مى گويد: خدا حوا را از دنده آدم آفريد، بر اين مطلب گواه گرفته اند.

اين تفسير از دو نظر بى پايه است:

1ـ در آياتى كه پيرامون آفرينش همسران مطلق انسانها سخن گفته شده، نظير اين جمله به كار رفته چنانكه مى فرمايد: (وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا)(روم/21) ¹ از نشانه هاى اوست كه از نوع شما، همسرانى آفريده كه با تمايل به آنها آرامش پيدا كنيد. بنابر اين كيفيت آفرينش همسران ما و همسر آدم يكسان بوده و تفاوتى ميان آن دو نيست.

2ـ آفرينش همسر آدم از دنده هاى او، در تورات آمده² و اين نوع روايات

1 . به سوره نحل آيه 72; سوره شورى آيه11; ذاريات آيه 49 مراجعه كنيد.
2 . تورات سفر تكوين، فصل دوم جمله 21، چاپ لندن، فاضل خانى به تاريخ 1856 برابر با 1272هـ ق.

صفحه 111

ساخته و پرداخته علماى يهود است كه وارد احاديث اسلامى گرديده است و در پاره اى از روايات ما، چنين آفرينشى به شدت تكذيب شده است¹.

كيفيت ازدواج فرزندان آدم

در اينجا، مسئله خاصى مطرح است و آن چگونگى ازدواج فرزندان آدم و حوا مى باشد، در حالى كه همگى خواهر و برادر بودند. در اين مورد در روايات و سخنان دانشمندان پاسخهايى به آن داده شده كه در اينجا ـ بدون گزينش ـ مطرح مى كنيم:

1ـ ازدواج آنها با خودشان انجام گرفته و مجوز آن، ضرورت آغاز آفرينش و نبودن همسرى ديگر بوده است.

2ـ خداوند براى هر يك از پسران و دختران، زوجى از فرشتگان آفريد، و اولاد آنها با يكديگر به صورت پسر عمو و دختر عمو درآمدند و تكثير نسل صورت گرفت.

3ـ آنها با نسل هاى باقى مانده از انسانهاى پيشين ازدواج كرده اند. درست است كه شجره انسان كنونى به آدم ابو البشر مى رسد، ولى آدم، نخستين انسانى نيست كه بر اين پهنه گام نهاده، بلكه پيش از او انسانهايى در روى زمين زندگى مى كرده و منقرض شده اند²; چيزى كه هست، بقايايى از آنها در روى زمين وجود داشت كه به تكثير نسل كمك كرد.

چون مسئله مربوط به ما قبل تاريخ مى باشد اظهار نظر قطعى در باره آن بسيار مشكل است.

***

1 . تفسير عياشى ج1، ص216، حديث7.
2 . صدوق: خصال ص639.

صفحه 112

صفحه 113

پيامبر دوم

ادريس

آموزگار خط

تا اينجا با سرگذشت دو فرزند آدم آشنا شديم.قرآن در اين فترت(يعنى فاصله) ميان آدم ونوح، از پيامبرى به صراحت نام نمى برد. فقط منابع تاريخى ياد آور مى شوند كه پيامبرانى متعدد، از فرزندان آدم آمده ورفته اند ويكى از آنان همان «ادريس» است كه پس از «شيث» آمده ونام او در قرآن بازگو شده است، آنجا كه مى فرمايد:(وَاذْكُرْ فِى الكِتابِ إدْريسَ إنّهُ كانَ صِدّيقاً نَبِيّاً * وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيّاً). (مريم/56ـ57) «در قرآن از ادريس ياد كن. او پيامبرى بسيار راستگو بود و ما او را به منزلت رفيعى برنشانديم.»

اگر گفتار مورخان در كار نبود، به نظر مى رسيد كه ادريس از پيامبران متأخر ومربوط به دوران بنى اسرائيل باشد; چون قرآن او را جاى ديگرى در شمار پيامبرانى مانند: اسماعيل و ذاالكفل ياد كرده است; به ويژه كه نام او پس از داستان سليمان وايوب وارد شده است.¹

در اينجا دو مطلب را ياد آور مى شويم:

1ـ با توجه به اينكه نوح به عنوان نخستين پيامبر صاحب شريعت، در قرآن معرفى شده است، اين سؤال مطرح مى شود كه بشرهايى كه در اين فترت مى زيستند، از چه قانونى پيروى مى كردند؟

1 . سوره انبياء/85 (وَ إسْماعيلَ وَ إدْريسَ وَ ذَا الكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصّابِرينَ).

صفحه 114

پاسخ: بشر ابتدايى به خاطر پراكندگى ونبودن تزاحم، به همان ادراكات فطرى وعقلى خود، عمل مى كرد وچراغ خرد در آن روزگار براى زندگى سالم كافى بود وپيامبرانى كه در اين فاصله آمده اند، داراى شريعتى آسمانى نبوده وبا تذكرات وياد آوريهاى حكم فطرت وعقل، مردم را هدايت مى كردند.

2ـ مورّخان در باره ادريس سخنان بزرگ وبلندى دارند و مى گويند: او سوّمين پيامبر، پس از آدم وشيث است ونخستين فردى است كه با قلم نوشت و او را هرمس الهرامسه نيز مى نامند. برخى زادگاه او را مصر وبرخى ديگر بابل مى انگارند، ولى چون همه اينها مربوط به ماقبل تاريخ است، نمى توان به آنها اطمينان پيدا كرد. ما فقط در باره او همان را مى گوييم كه در قرآن آمده است واز مجموع آنچه مورخان گفته اند، مى توان نتيجه گرفت كه او از پيشوايان دانش بود و جامعه انسانى را به تفكر واستدلال سوق داد.¹ از برخى روايات استفاده مى شود كه او داراى صحفى بوده وقسمتى از مضامين صحف او را سيد بن طاووس در «سعد السعود» نقل كرده است.²

***

1 . علاقمندان مى توانند مشروح زندگانى او را در تاريخ طبرى، ج1، ص106 ـ 107 ط دارالكتب العلمية بيروت، تاريخ ابن كثير، ج1، ص92 ـ 93 ، قصص الأنبياء، ابن راوندى، ص73; بحار الأنوار ، ج11، ص270، 284 جويا شوند.
2 . بحار الأنوار، ج11، ص277و282.

صفحه 115

پيامبر سوم

سرگذشت

نوح شيخ الأنبياء

محورهاى هشت گانه در زندگى او

حلقه دوّم از سلسله پيامبران پس از آدم، حضرت نوح است كه پدر دوّم نسل كنونى بشر به شمار مى رود.

قرآن نام او را در 28 سوره ودر 43¹ مورد ياد آور شده است كه مشروح سرگذشت او در سورههاى اعراف، هود، مؤمنون، شعراء، قمر ونوح آمده است.

مجموع محورهاى مربوط به شخصيت وزندگى نوح، در ميان قوم خود وگستردگى دعوت ولجاجت قوم وى وسرانجام نابودى همگى از طريق طوفان، مى تواند در اين امور خلاصه شود:

1 . آل عمران/23، نساء/163، انعام/84، اعراف/59و69، توبه/70، يونس /71، هود/25،32، 36، 42، 45، 46، 48و 79، ابراهيم /9، اسراء/3و17، مريم/58، انبياء/76، حج/42، مؤمنون/23، فرقان/37، شعراء/105، 106و116، عنكبوت/14، احزاب/7، صافات/75و79، ص/12، غافر/5و31، شورى/13، ق/14، ذاريات/46، نجم/52، قمر/9، حديد/26، تحريم/10ونوح/1، 21، 26.

صفحه 116

1ـ مقامات معنوى نوح.

2ـ تهمتها واعتراضها.

3ـ پاسخ نوح به تهمتها واعتراضها.

4ـ پايدارى وشيوه هاى دعوت نوح وعناد وسرسختى قوم او.

5ـ درخواست عذاب وطوفان فراگير ونابودى كافران.

6ـ سؤال نوح در باره فرزند غريقش كنعان.

7ـ نكته ها وعبرتها.

***

اينك محور نخست:

صفحه 117

1 مقامات معنوى نوح (عليه السلام)

قرآن طى آيات نه گانه به بيان مقامات معنوى حضرت نوح شيخ الأنبياء پرداخته واو را به عنوان انسان نمونه، معرّفى مى كند. آگاهى از مضامين آيات ما را از هر نوع شرح وتفسير بى نياز مى سازد; جز برخى از آيات كه بعدها به مناسبتى به تفسير آن خواهيم پرداخت.

آيات موضوع

1ـ (إنَّ اللّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبْرَاهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمينَ). (آل عمران/33)

2ـ (إنَّا أَوْحَيْنا إلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوح وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ). (نساء/163)

3ـ (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصّى بِهِ نُوحاً...)(شورى/13) ، تفسير اين آيه بعداً خواهد آمد.

4ـ (وَ إذْ أخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوح...). (احزاب/7)

5ـ (إنَّهُ كَانَ عَبْداً شَكُوراً). (اسراء/3)

6ـ (إنّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤمِنينَ). (صافات/81)

7ـ (وَلَقَدْ أرْسَلْنا نُوحاً إلى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَة إلاّ خَمْسينَ عَاماً). (عنكبوت/14)

8ـ (وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرينَ). (صافات/78)

9ـ (سَلامٌ عَلى نُوح فِى الْعَالَمِينَ). (صافات/79)

صفحه 118

ترجمه آيات

1ـ خدا آدم ونوح وخاندان ابراهيم وعمران را بر جهانيان، برگزيد وبه آنها برترى بخشيد.

2ـ ما به تو وحى كرديم چنانكه به نوح و پيامبران پس از او نيز وحى نموديم.

3ـ آيينى را براى شما تشريع كرد كه آن را به نوح سفارش كرده بود.

4ـ آنگاه كه از پيامبران واز تو واز نوح عهد وميثاق گرفتيم.

5ـ او بنده سپاسگزار خدا بود.

6ـ او از بندگان مؤمن است.

7ـ ما نوح را براى (هدايت) قوم خويش فرستاديم پس او در ميان آنان هزار سال، منهاى پنجاه سال درنگ كرد(زندگى نمود).

8ـ و نام نيك او را در ميان آيندگان باقى گذارديم.

9ـ درود بر نوح در ميان(همه) جهانيان.

از مجموع آيات ياد شده، زندگى اجمالى نوح، به دست مى آيد وروشن مى شود كه او:

از برگزيدگان خدا وطرف وحى الهى بود.

او نخستين انسانى است كه حامل شريعت الهى گرديد.

از اين شخصيت، ميثاق ويژه پيامبران بزرگ نيز گرفته شد.

خدا او را به عنوان بنده اى با ايمان وسپاسگزار توصيف مى كند.

در آيه اى از عمر طولانى او گزارش مى دهد.

براى او ذكر جميل وجاودان به خاطر اعمال نيك، ياد آور مى شود.

سرانجام درود وتحيّت خاص خود را نثار او مى سازد.

چنين فردى با اين ويژگيها، حلقه عظيمى در تاريخ پيامبران، وپدر دوّم بشريت به شمار مى رود. اكنون وقت آن رسيده است كه پيرامون دوّمين محور، از محورهاى هشت گانه زندگى او از نظر قرآن سخن بگوييم.

صفحه 119

2 تهمتها واعتراضها

آيات موضوع:

1ـ (قَالَ المَلأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِى ضَلال مُبِين) (اعراف/60)

2ـ (فَقَالَ الْمَلأُ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إلاّ بَشَراً مِثْلَنا وَما نَراكَ اتَّبعَكَ إلاّ الَّذِينَ هُمْ أرَاذِلُنا بادِىَ الرَّأْيِ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْل بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبينَ)(هود/27)

3ـ (فَقالَ المَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا إلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْْ يُريدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لأنزَلَ مَلائِكةً ما سَمِعْنا بِهذا فى آبائِنَا الأوَّلِينَ * إنْ هُوَ إلاّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّى حِين) (مؤمنون/24ـ25)

4ـ (قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ)(شعراء/111)

5ـ (قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ المَرْجُومينَ)(شعراء/116)

6ـ (فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وازْدُجِرَ)(قمر/9)

ترجمه آيات

1ـ اشراف قوم او گفتند: ما تو را در گمراهى آشكار مى بينيم.

2ـ اشراف كافر از قوم او گفتند: ما تو را بشرى مانند خود مى بينيم، واز تو جز كسانى كه تهى دست وگمنام هستند پيروى نكرده اند وما براى شما برترى نمى بينيم بلكه شماها را از دروغگويان ميپنداريم.

3ـ اشراف قوم او كه كافر شدند گفتند: اين (نوح) بشرى است مانند شما، كه مى خواهد بر شما برترى بجويد. و اگر خدا مى خواست پيامبرى بفرستد; از جنس فرشتگان مى فرستاد ما اين سخنانى كه او

صفحه 120

مى گويد از پدرانمان نشنيده ايم، اين شخص جز مردى ديوانه نيست.

4ـ مخالفان از قوم نوح به او گفتند: آيا به تو ايمان آوريم وحال آنكه پيروان تو افرادى تهى دست وگمنام مى باشند؟

5ـ گفتند: اى نوح اگر از دعوت خود دست برندارى، تو را سنگسار مى كنيم.

6ـ بنده ما را تكذيب كردند وگفتند ديوانه وآسيب ديده است.

مجموع گفتگوهاى قوم نوح را مى توان به دو بخش تقسيم كرد:

1ـ اتهامها

2ـ اعتراضها

كليه تهمتهاى چهارگانه، كه متوجه نوح ساخته اند، همگى حاكى از پيراستگى او از نقاط ضعف اجتماعى واخلاقى است.اگر او نقطه ضعف اخلاقى واجتماعى داشت، حتماً آن را به رخ او مى كشيدند، امّا برگهاى زندگانى او، به قدرى پاك بود كه نتوانستند او را به اين نوع از تهمتها متهم سازند; ناچار شدند سراغ يك رشته اتهاماتى بروند كه هيچ مصلحى در جهان از آن بى نصيب نيست; تهمتهايى كه اثبات ونفى آن، هر دو، مشكل است.

الف ـ اتهامها

نخستين پيامبر صاحب شريعت را به امور ياد شده در زير، متهم نمودند:

1ـ اتهام به جنون:(فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ). (قمر/9)

«بنده ما را تكذيب كردند وگفتند ديوانه است وآسيب ديده است.»

درجاى ديگر آمده است:(إنّ هُوَ إلاّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّى حين). (مؤمنون/25)

«اشراف قوم او گفتند: او مردى ديوانه است صبر كنيد تا عمرش سر آيد.»

اين تهمت اختصاص به نوح ندارد، زيرا تهمت به جنون وسحر دامنگير غالب

صفحه 121

پيامبران شده است، چنانكه مى فرمايد:(كَذلِكَ ما أتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أوْ مَجْنُونٌ)(الذاريات/52)

«همچنين براى امتهاى پيشين پيامبرى نيامد، مگر اينكه گفتند: او جادوگر يا ديوانه است.»

متهم ساختن پيامبر اسلام، به جنون در آيات متعددى وارد شده است وتاريخ گواهى مى دهد كه مصلحان جهان، پيوسته به يك نوع خبط دماغ وجنون متهم مى شده اند، زيرا عقل وخرد در نظر آنان، هماهنگى با افكار جامعه است، خواه درست باشد خواه نادرست. كسى كه براى دگرگونى افكار جامعه، آستين بالا زند وبا ناملايمات بسازد، از نظر آنان ديوانه است.

2ـ اتهام به دروغگويى:(بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبينَ)(هود/27)

«بلكه شماها را دروغگويان مى پنداريم» امّا چرا وبه چه دليل؟چيزى در كنار آن ذكر نمى كردند.

3ـ اتهام به گمراهى: (قالَ المَلأُ مِنْ قَوْمِهِ إنّا لَنَراكَ فى ضَلال مُبِين)(اعراف/60).

«اشراف قوم او گفتند ما تو را در گمراهى آشكار مى بينيم.»

البته نوع افراد، مخالفان خود را به ضلالت وگمراهى متهم مى كنند. امّا آنجا سخن پذيرفته مى شود كه اتهام خود را با دليل همراه سازند.

4ـ تهمت برترى طلبى: (وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْل) (هود/27).

«وما براى شما برترى نمى بينيم» ونيز مى گفتند:(فَقالَ المَلأُ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ... يُريدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ)(مؤمنون/24).

«اشراف كافر قوم او گفتند:نوح مى خواهد بر شما برترى بجويد.»

تا اينجا با بخش اتهامات كه همگى جنبه معنوى وروحى دارد، آشنا شديم. اكنون وقت آن رسيده است كه اعتراضات سطحى آنان را ياد آور شويم:

صفحه 122

ب ـ اعتراضها وخرده گيريها

1ـ بشر بودن:(قالَ المَلأُ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إلاّ بَشَراً مِثْلُنا) (هود/27)

«اشراف كافر قوم او گفتند: ما تو را بشرى مانند خود مى بينيم» ودر سوره ديگر همين تهمت چنين آمده است:(فَقالَ الملأُ الّذينَ كَفَروا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا إلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ) (مؤمنون/24)

« اشراف قوم او كه كافر شدند گفتند: اين (نوح) بشرى است مانند شما.»

اعتراض به بشر بودن ناشى از يك طرز تفكر خاصى بود. زيرا تصوّر مى كردند كه پيامبر الهى، بايد فرشته باشد نه بشر واين اعتراض نيز مانند تهمت جنون، مخصوص نوح نبود، بلكه ديگران نيز از آن بى نصيب نماندند. چنانكه مى فرمايد:(وَما مَنَعَ النّاسَ أَنْ يُؤمِنُوا إذْ جَاءَهُمُ الهُدى إِلاّ أَنْ قَالُوا أبَعَثَ اللّهُ بَشراً رَسُولاً). (اسراء/94)

«مردم را آنگاه كه هدايت ما به سوى آنان آمد، چيزى از ايمان باز نداشت مگر اينكه معترضانه گفتند:آيا خدا بشرى را به عنوان رسول برگزيده است؟»

اين كوته نظران، غافل از آن بودند كه بايد ميان هدايتگر وهدايت شونده وآموزگار وشاگرد، يك نوع سنخيت حاكم باشد، تا يكديگر را درك كنند وجذب نمايند.

2ـ پيروان تهى دست وگمنام: (ما نَراكَ اتّبَعَكَ إِلاَّ الَّذينَ هُمْ أراذِلُنا بادِىَ الرَّأىِ) (هود/27)

«پيروان تو را نمى بينيم مگر كسانى كه، به ظاهر افراد تهى دست وگمنام بوده، از اشراف وسران به شمار نمى روند.»

اين اعتراض در جاى ديگر نيز چنين بازگو شده است:(قالُوا أنُؤمِنُ لَكَ

صفحه 123

وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ) (شعراء/111).

«مخالفان از قوم نوح به او گفتند: آيا به تو ايمان آوريم وحال آنكه پيروان تو افرادى تهى دست وگمنام مى باشند؟»

ولى آيا تهى دست وگمنام بودن، نشانه بى پايگى مكتب است؟ بايد ببينيم نوح به اين اعتراض چگونه پاسخ داده است؟

مخالفان نوح پس از اتهام واعتراض، گام را فراتر نهاده او را تهديد به مرگ نمودند. قرآن تهديد آنان را چنين نقل مى كند:(قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ المَرجُومِينَ). (شعراء/116)

گفتند:اى نوح اگر از دعوت خود دست بر ندارى، تو را سنگسار مى كنيم.»

اين اتهامها واعتراضها، از گروه نادان ولجوج ـ كه هنگام دعوت به آيين خدا، انگشتان خود را در گوشها نهاده ولباس بر سر مى انداختند تا سخن نوح را نشنوند ـ بعيد نيست ومشروح لجاجتهاى آنان، در حوادث قبل از طوفان خواهد آمد.

تا اينجا مابا اتهامها واعتراضهاى قوم نوح آشنا شديم. اكنون ببينيم پاسخ نوح بر آنها چه بوده است.

***

3 پاسخ نوح به تهمتها واعتراضها

آيات موضوع

1ـ (قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبّى وَآتانِى رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوهَا وَ أنْتُمْ لَها كارِهُونَ).

2ـ (وَ يا قَومِ لا أَسْألُكُمْ عَلَيْهِ مالاً إنْ أَجرِىَ إِلاّ عَلَى اللّهِ وَ ما أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ

صفحه 124

آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لكنِّى أريكُمْ قَوماً تَجْهَلُونَ).

3ـ (وَيا قَومِ مَنْ يَنْصُرُنى مِنَ اللّهِ إنْ طَرَدْتُهُمْ أفَلا تَذَكَّرونَ)

4ـ (وَلا أقُولُ لَكُمْ عِنْدِى خَزائِنُ اللّهِ وَ لا أَعْلَمُ الغَيْبَ وَ لا أقُولُ إنّى مَلَكٌ وَلاأَقُولُ للّذينَ تَزْدَرى أَعْيُنكُمْْ لَنْ يُؤتِيَهُمُ اللّهُ خَيْراً اللّهُ أَعْلَمُ بِما فى أَنْفُسِهِمْ إِنّى إِذاً لَمِنَ الظّالِمينَ). (هود/28ـ31)

5ـ (قَالَ يا قَومِ لَيْسَ بى ضَلالَةٌ وَ لكنّى رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ).

6ـ (أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ أَنْصَحُ لَكُمْ وَ أعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ).

7ـ (أوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجل مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَلَعَلّكُمْ تُرْحَمُونَ). (اعراف/61ـ63)

8ـ (قالَ وَ ما عِلْمى بِما كانُوا يَعْمَلُونَ * إنْ حِسَابُهُمْ إلاّ عَلَى رَبِّى لَوْ تَشْعُرُونَ * وَ ما أنَا بِطارِدِالمُؤمِنينَ * إنْ أنَا إِلاّ نَذِيرٌ مُبينٌ). (شعراء/112ـ115)

ترجمه آيات

1ـ گفت:اى قوم!به من بگوييد: اگر من از جانب پروردگار خود با دليل وبرهان آمده باشم ومرا با رحمت خويش(نبوت) كه براى شما مخفى است، مفتخر ساخته باشد(باز من دروغگو و يا گمراه هستم)؟ آيا ما مى توانيم شما را به ايمان ملزم سازيم، در صورتى كه شما دوست نداريد؟

2ـاى قوم! من در برابر دعوت خود مالى از شما نمى خواهم، پاداش من برخداست، من افراد با ايمان را طرد نمى كنم. آنان با پروردگار خود ملاقات مى كنند(پاداش اعمال خود را دريافت مى نمايند) من شما را قومى نادان مى بينم.

3ـاى قوم اگر من آن مردم پاك وخدا پرست را از خود برانم (خدا از من

صفحه 125

برنجد) به مدد كه (از خشم خدا) نجات يابم؟

4ـ من نمى گويم كه گنجهاى الهى نزد من است واز اسرار پشت پرده آگاهم ونمى گويم كه فرشته ام ومن در باره كسانى كه شما به ديده حقارت در آنها مى نگريد، نمى گويم خدا به آنها خير وپاداش نخواهد داد. خدا از درون آنان آگاه تر است. اگر با آنان چنين رفتار كنم از ستمكاران خواهم بود.

5ـ گفت:اى قوم ! ضلالت وگمراهى در من نيست، من پيام آورى از سوى پروردگار جهانيانم.

6ـ پيامهاى او را به شما مى رسانم وشما را پند مى دهم واز جانب خدا مى دانم آنچه را شما نمى دانيد.

7ـ آيا در شگفتيد از اينكه، بيانى از پروردگارتان بر مردى از شما فرود آمده است تا شما را بيم دهد وپرهيزگار شويد و مشمول رحمت خدا گرديد.

8ـ گفت: من از كارهاى آنان كه قبلاً انجام مى دادند آگاه نيستم، حساب اين نوع اعمال آنان بر پروردگار من است، اگر بدانيد ومن افراد مؤمن را طرد نمى كنم. من بيم دهنده آشكارى بيش نيستم.

***

تفسير موضوعى آيات

الف: نوح در ردّ تهمت دروغگويى واعتراض به بشر بودن، پاسخ جامعى گفته است. چنان كه مى فرمايد:(أرَأيْتُمْ إنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبّى وَ آتانى رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أنُلْزِمُكُمُوها وأنْتُمْ لَها كارِهُونَ). (هود/28)

«به من بگوييد اگر من از جانب پروردگار خود با دليل وبرهان آمده باشم ومرا با رحمت خويش(نبوت) كه براى شما مخفى است، مفتخر ساخته باشد (باز من دروغگو ويا گمراه هستم) آيا ما مى توانيم شما را به ايمان ملزم سازيم، در صورتى كه شما دوست نداريد؟!.»

صفحه 126

نوح در اين پاسخ ياد آور مى شود:چگونه مرا متهم به دروغگويى مى كنيد، در حالى كه من از جانب خدا با بينه ومعجزه ـ كه به روشنى ارتباط مرا با جهان غيب ثابت مى كند ـ آمده ام.درست است من بشرى مانند شما هستم، امّا اگر بشرى با رحمت ونبوت، از جانب خدا به سوى شما آمد وبراى نبوت خود، برهانى در دست داشت وشما از طريق عناد ولجاج به آن توجه نكرديد، گواه بر دروغگويى او نيست. شما بايد به دليل وبرهان او بنگريد وداورى كنيد. اگر اين راه را نپيموديد، بدانيد كه ما شما را بر ايمان نمى توانيم اجبار كنيم، زيرا ايمان يك حقيقت قلبى است وبراى خود مبادى خاصى لازم دارد وبا اجبار انجام نمى گيرد.خلاصه اتهام من به دروغگويى ودستاويز بشر بودن، گواه حقانيت شما نيست، در حالى كه گواه بر حقانيت من بيّنه ومعجزه من است. اگر راست مى گوييد در باره آن اظهار نظر كنيد.

ودر آيه ديگر مى فرمايد: (أوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجل مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلّكُمْ تُرْحَمُونَ). (اعراف/63) «آيا در شگفتيد از اينكه بيانى از پروردگارتان بر مردى از شما فرود آمده است تا شما را بيم دهد وپرهيزگار شويد و مشمول رحمت خدا گرديد. يعنى بشر بودن نه تنها با پيامبرى منافات ندارد،بلكه از شرايط آن مى باشد وشايد جمله (رجل منكم) ناظر به همين مطلب است.

ب:در ردّ خصوص اتهام به ضلالت مى فرمايد: (قالَ يا قَومِ لَيْسَ بى ضَلالَةٌ وَ لكنّى رَسُولٌ مِنْ رَبِّ العالَمين * أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ أنْصَحُ لَكُمْ وَ أعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ).(اعراف/61) «اى قوم ضلالت وگمراهى در من نيست، من پيام آورى از سوى پروردگار جهانيانم، پيامهاى او را به شما مى رسانم وشما را پند مى دهم واز جانب خدا مى دانم آنچه را شما نمى دانيد.»

تا اينجا با پاسخ نوح در ردّ اتهام دروغگويى و گمراهى، ونقد اعتراض به بشر

صفحه 127

بودن آشنا شديم. اكنون وقت آن رسيده است كه پاسخ او را به اعتراض تهى دستى وگمنام بودن پيروان او بشنويم:

ج:نوح در پاسخ به اينكه پيروان او را افراد تهى دست وبى نام ونشان، تشكيل مى دهند; سه پاسخ مى گويد:

1ـ من پيامبر مال وثروت نيستم كه ثروتمندان را بپذيرم وتهى دستان را طرد كنم. من پيامبر الهى هستم وبراى هدايت همه طبقات آمده ام، به همين دليل از شما اجر وپاداش نمى طلبم،از اين رو درخواست شما، نشانه جهلتان به اهداف رسالت است.

قرآن به اين پاسخ چنين اشاره مى كند:(وَيا قَوْمِ لا أسْألُكُمْ عَلَيْهِ مالاً إنْ أَجْرِىَ إلاّ عَلَى اللّهِ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لكِنِّى أَريكُمْ قَوماً تَجْهَلُونَ). (هود/29) «اى قوم! من در برابر دعوت خود مالى از شما نمى خواهم، پاداش من بر خداست. من افراد با ايمان را طرد نمى كنم. آنان با پروردگار خود ملاقات مى كنند(پاداش اعمال خود را دريافت مى نمايند)من شما را قومى نادان مى بينم.»

2ـ در مكتب الهى ارزش انسان به ايمان اوست. كسانى را كه شما با ديده حقارت به آنها مى نگريد، به دليل ايمانشان در نزد خدا، مقام وپاداش دارند وخدا از باطن آنها آگاه است. قرآن به اين پاسخ چنين اشاره دارد:(وَلا أقُولُ لِلّذينَ تَزْدَرى أعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللّهُ خَيْراً اللّهُ أعْلَمُ بِما فى أنْفُسِهِمْ إنّى إذاً لَمِنَ الظّالِمينَ). (هود/31) «من در باره كسانى كه شما به ديده حقارت به آنان مى نگريد، نمى گويم خدا به آنان خير وپاداش نخواهد داد. خدا از درون آنان آگاه تر است. اگر با آنان چنين رفتار كنم از ستمكاران خواهم بود.»

3ـ اگر اين گروه در گذشته ـ پيش از ايمان به من ـ از نظر شما كارهاى ناروايى انجام داده باشند، سبب نمى شود اكنون كه در جرگه مؤمنان قرار دارند، آنان را طرد

صفحه 128

نمايم. گويا نوح با اين پاسخ به همان سخنى كه از رسول گرامى نقل شده است، اشاره دارد كه فرمود:«الإسلامُ يجبُّ ما قبله» اسلام رابطه انسان را با ماقبل قطع مى كند. قرآن به اين پاسخ نوح چنين اشاره مى كند: (قَالَ وَ ما عِلْمِى بِما كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسابُهُمْ إلاّ عَلَى ربِّى لَوْ تَشْعُرونَ * وَ ما أَنَا بِطارِدِالمُؤمِنينَ * إنْ أَنَا إلاّ نَذيرٌ مُبينٌ). (شعراء/112ـ115) «من از كارهاى آنان كه قبلاً انجام مى دادند آگاه نيستم، حساب اين نوع اعمال آنان بر پروردگار من است، اگر بدانيد ومن افراد مؤمن را طرد نمى كنم. من بيم دهنده آشكارى بيش نيستم.»

از آيات قرآن استفاده مى شود كه مؤمنان دست اوّل پيامبران، غالباً طبقه ضعيف وناتوان وفقير وگمنام بوده اند. ثروت ومكنت اگر مهار نشود مايه فساد وزور گويى مى گردد، طبعاً چنين افرادى، با اصلاحات پيامبران، مخالف مى شوند وهرگز دست از مقام شيطانى خود بر نمى دارند. در طبقه فقير به خاطر نبودن زمينه هاى فساد، روح گرايش به پيامبران بيشتر است. از اين جهت هر نوع ندايى مى شنيدند، دور آن گرد مى آمدند واتفاقاً مترفين زمان پيامبر اسلام و ساير پيامبران، از آنها همان را درخواست مى كردند كه از نوح درخواست مى نمودند.

ثعلبى در تفسير خود از عبد اللّه بن مسعود نقل مى كند كه: اشراف قريش، پيامبر را در حالى كه صهيب رومى ، بلال حبشى ، خباب ، عمار وديگر افراد مستضعف دور او حلقه زده بودند، ديدند وبه او گفتند:آيا تو اينها را انتخاب كردى وقوم خود را از دست دادى و آيا ما بايدتابع آنها باشيم؟ اگر اينها را طرد كنى، شايد ما پيرو تو بشويم.

ودر نقل ديگر آمده است: گروهى از سرشناسان عرب، پيامبر را در مدينه ديدند كه با بلال، صهيب، عمار وديگر مستضعفين نشسته است; در اين موقع به پيامبر گفتند:اگر اينها را از دور خود برانى، ما در مجلس تو مى نشينيم; زيرا سران عرب به سوى تو مى آيند وخجالت مى كشيم كه ما را با اين بردگان ببينند، هرگاه ما

صفحه 129

جلسه تو را ترك كرديم، آنگاه آنان را به مجلس خود فرا خوان. ¹

خدا در نقد چنين پيشنهادها و انديشه هاى متضاد با اهداف رسالت، چنين مى فرمايد:

(ولا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالغَدوةِ وَالْعَشِىِّ يُريدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيء وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شيء فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظّالِمينَ * وَكَذلِكَ فَتَنّا بَعْضَهُمْ بِبَعْض لِيَقُولُوا أهؤلاءِ مَنَّ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا ألَيْسَ اللّهُ بِأعْلَمَ بِالشّاكِرينَ)(انعام/52ـ53) «كسانى كه صبحگاه وشامگاه، خدا را به انگيزه كسب رضايت او مى خوانند، از خود طرد مكن. نه چيزى از حساب آنان بر توست ونه چيزى از حساب تو بر آنان(اگر چنين كنى) از ظالمان باشى. بدين گونه، برخى را با برخى(ثروتمند را با فقير، مولى را با بنده) آزموديم، در نتيجه گفتند: آيا اين طبقه زير دست، كسانى هستند كه خداوند بر آنان منت نهاده است؟ (مورد لطف الهى قرار گرفتهاند؟) آيا جز اين است كه خدا نسبت به سپاسگزاران آگاهتر است؟»

سرانجام اين بحث را با حديثى از امير المؤمنين ـعليه السّلامـ پايان مى بريم، آنجا كه فرمود: «من أتى غنيّاً وتواضع لغناه ذهب ثلثا دينه.» ²

د: نوح در ردّ اتهام برترى جويى، از طريق دعوى نبوت، فرموده است:ملاك برترى جويى يكى از اين سه چيز است:

1ـ آفرينش خود را ،جدا از آفرينش ديگران بداند وبگويد من فرشته ام وشما بشريد.

2ـ خود را آگاه از مغيبّات واسرار آفرينش معرفى كند، به گونه اى كه اين آگاهى از درون او بجوشد.

1 . مجمع البيان، ج2، ص305ـ306.
2 . مجمع البيان، ج2، ص307: هركس با ثروتمندى همنشين شود وبه خاطر ثروت او، براى وى تواضع نمايد، دو ثلث از دين خود را از دست مى دهد.

صفحه 130

3ـ خود را مالك خزاين ثروتهاى الهى بداند وبگويد همگى نزد من است. در حالى كه من هيچ يك از اينها رامدعى نيستم، قرآن منطق نوح را چنين نقل مى كند:

(وَلا أقُولُ لَكُمْ عِنْدى خَزائِنُ اللّهِ وَ لا أعْلَمُ الْغَيْبَ وَ لا أقُولُ إنّى مَلَكٌ). (هود/31) «من نمى گويم كه گنجهاى الهى نزد من است واز اسرار پشت پرده، آگاهم ونمى گويم كه من فرشته ام.»

از آيات سوره انعام استفاده مى شود كه پيامبر گرامى ما نيز، با اين تهمتها واعتراضها روبرو بوده، از اين جهت خدا به او دستور مى دهد كه بگويد: (قُلْ لا أقُولُ لَكُمْ عِنْدى خَزائِنُ اللّه...). (انعام/50)

تا اينجا ما با مجموع تهمتها واعتراضها وپاسخهاى نوح آشنا شديم، اكنون وقت آن رسيده است كه دنباله دعوت او را كه مربوط به پايدارى نوح وسر سختى قوم اوست از نظر قرآن بررسى كنيم.

***

صفحه 131

4 پايدارى وشيوه هاى دعوت نوح

عناد وسرسختى قوم او

آيات موضوع

1ـ (فَقُلتُ اسْتََغْفِرُوا رَبَّكُمْ إنَّهُ كَانَ غَفَّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوال وَ بَنينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنّات وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أنْهاراً * ما لَكُمْ لا تَرجُونَ للّهِ وَقاراً * وَقَدْ خَلَقَكُمْ أطْواراً * أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللّهُ سَبْعَ سَموات طِبَاقاً * وَجَعَلَ القَمَرَ فيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجاً * وَاللّهُ أنْبَتَكُمْ مِنَ الأرْضِ نَباتاً * ثُمَّ يُعيدُكُمْ فيها وَيُخْرِجُكُمْ إخْرَاجاً * واللّهُ جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ بِسَاطاً * لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلاً فِجَاجَاً). (نوح/10ـ20)

2ـ (قَالَ رَبِّ إنّى دَعَوْتُ قَومى لَيْلاً وَ نَهاراً * فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائى إلاّ فِرَاراً * وَ إِنّى كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فى آذَانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَ أصَرّوُا وَ اسْتَكْبَروُا اسْتِكْباراً * ثُمَّ إنّى دَعَوْتُهُمْ جِهاراً * ثُمَّ إِنّى أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إسرَاراً). (نوح/5ـ9)

3ـ (قَالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ * قالَ إنَّما يَأتِيكُمْ بِهِ اللّهُ إنْ شَاءَ وَما أنْتُمْ بِمُعْجزينَ* وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحى إنْ أردتُ أَن أَنصَحَ لَكُمْ إنْ كَانَ اللّهُ يُريدُ أنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَ إلَيْهِ تُرجَعُونَ). (هود /32ـ34)

4ـ (قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرجُومِينَ). (شعراء/116)

صفحه 132

ترجمه آيات

1ـ من به آنان گفتم از پروردگار خود، آمرزش بطلبيد كه او بسيار آمرزنده است. تا اينكه بارانهاى پى در پى، براى شما فرو فرستد وشما را با اموال و فرزندان، يارى كند وباغها ونهرهاى جارى در اختيار شما بگذارد.چرا براى خدا عظمت قائل نيستيد؟ در حالى كه شما را، گوناگون آفريده است ونمى بينيد (نمى دانيد) چگونه خدا هفت آسمان را بر روى هم آفريده وماه را در ميان آنها مايه روشنى، وخورشيد را چراغ فروزانى قرار داده است. خداوند شما را از زمين مانند گياهى رويانيد. سپس شما را به زمين باز گردانيد وبار ديگر خارج مى سازد. خداوند زمين را براى شما، مانند فرش گسترانيد; تا از راههاى وسيع ودرّه هاى آن عبور كنيد.

2ـ نوح گفت: پروردگارا! من قوم خود را شب وروز، به سوى تو دعوت كردم، ولى دعوت من جز گريز آنان نتيجه اى نداشت. من هر موقع آنان را دعوت مى كردم(كه ايمان بياورند) تا اينكه گناه آنان را ببخشى، انگشتان خود را در گوشها نهاده وجامه هايشان را بر سر افكنده وسرسختانه كبر مىورزيدند.پس(از آن همه لجاجت قوم، بازهم) من آنها را با صداى بلند دعوت كردم. سپس آنان را در آشكار وپنهان به سوى تو خواندم(گروهى را آشكار وگروهى را پنهانى دعوت كردم).

3ـ گفتند:اى نوح با ما به مناظره برخاستى وزياد به احتجاج پرداختى، اگر از راستگويان هستى، عذابى را كه وعده مى كردى بياور. نوح در پاسخ گفت: عذاب خدا هر موقع بخواهد فرود مى آورد وشما نمى توانيد او را ناتوان سازيد، نصيحت وپند آنگاه كه خدا بخواهد شما را گمراه كند، سود نمى بخشد. او پروردگار شماست وبه سوى او باز مى گرديد.

4ـ گفتند:اى نوح اگر از گفته هاى خود، خوددارى نكنى،از سنگسار شدگان مى شوى.

صفحه 133

هدايت واندرزها

نوح در هدايت قوم خود نعمتهاى الهى را گوشزد مى كند ومتذكر مى شود كه چه بسا گناهان شما مانع از ادامه فيض الهى باشد، چه بهتر كه از گناهان خود توبه نماييد كه نتيجه آن ريزش باران، فزونى اموال واولاد، شكوفايى باغها وجوشش وجريان چشمه هاست، چنانكه مى فرمايد: (فَقُلْتُ اسْتََغْفِرُوا رَبَّكُمْ إنَّهُ كَانَ غَفّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارَاً * وَ يُمْدِدْكُمْ بِأمْوال وَ بَنينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنّات وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أنْهاراً). (نوح/10ـ12)

«من به آنان گفتم از پروردگار خود، آمرزش بطلبيد. كه او بسيار آمرزنده است، تا اينكه بارانهاى پى در پى، براى شما فرو فرستد وشما را با اموال وفرزندان يارى كند وباغها ونهرهاى جارى در اختيار شما بگذارد.»

نوح در اين بيان، از يك نكته مخفى كه عبارت از رابطه تنگاتنگ كفر وگناه، با نانودى نعمتها وايمان وپاكى است، پرده بر مى دارد.

مسلّماً بشر مادى از اين رابطه غيبى آگاه نيست. در روايات اسلامى افزايش زنا، مايه فزونى مرگ وميرهاى ناگهانى معرفى شده است، چه بسا ممكن است چنين گناهى، از كسى سر بزند ونتيجه آن در مورد ديگرى ظاهر شود. اين رابطه ها، رابطه هاى غيبى هستند وچون بشر از اين پيوندها آگاه نيست، قانونگذارى را از آن (خدا) دانسته است كه از اين اسرار نهفته آگاه است.

گذشته از اين، اصولاً كفر وگناه با قانون شكنى وعدم رعايت حقوق انسانها، پيوسته همراه است وجامعه آلوده به اين نوع گناه، در اثر بى نظمى، رو به زوال گذارده وحتى از نظر زندگى مادى نيز پيشرفت نمى كند. اگر در كشورهاى آلوده به اين گناه، فزونى نعمت به چشم مى خورد، بايد آن را مرهون رعايت برخى از اصول اجتماعى واخلاقى دانست كه شرايع آسمانى نيز به آن امر كرده اند.

صفحه 134

در هرحال قرآن در آيات ديگر نيز به اين اصل اشاره نموده وفرموده است:(وَلَوْ أنَّ أهْلَ القُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَ الأرْضِ).(اعراف/96) «اگر مردم آباديها ايمان آورده وتقوا را پيشه نمايند، درهاى بركات آسمانها وزمين را به روى آنان مى گشاييم.»

عجيب اين است كه قرآن، اقامه تورات وانجيل را نيز مايه فزونى نعمت معرفى مى كند ومى فرمايد:(وَلَوْ أنَّهُمْ أَقامُوا التَّورَاةَ وَ الإنْجِيلَ وَ ما أُنْزِلَ إلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أرْجُلِهِمْ). (مائده/66) «اگر آنان تورات وانجيل وآنچه كه از طرف پروردگارشان بر آنان نازل شده است بر پا مى داشتند، از نعمتهاى آسمانى وزمينى بهره مند مى شدند.»

آيا مقصود، آن تورات وانجيل واقعى كه دست بشر در آن، خدشه اى ايجاد نكرده، مى باشد ويا همين تورات وانجيل كنونى، با تحريفاتى كه در آنها راه يافته است؟ اگر مقصود دوّمى باشد، آن نيز به خاطر اين است كه در آن، قسمتى از قوانين الهى باقى است كه عمل به آنها چنين نتيجه اى را در بردارد.

امير مؤمنان ـعليه السّلامـ نيز در اين رابطه فرموده است:«قَدْ جَعَلُ اللّه سُبحَانَهُ الإستِغْفَارَ سَبَباً لدرور الرِزْقِ وَ رَحْمَةِ الخَلْقِ، فقالَ:(اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً)» ¹:«خداوند سبحان استغفار را سبب فزونى روزى ورحمت خلق قرار داده است وفرموده است از خدا آمرزش بخواهيد، او بسيار آمرزنده است. باران پر بركت آسمان را بر شما مى فرستد.»

آنگاه نوح آنان را به آيات توحيد وقدرت الهى، توجّه داده وخواهان پرستش چنين آفريدگار بزرگى مى شود كه سراسر جهان را، با آفريدن آفتاب وماه آرايش داده است، چنان كه فرمود: (ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ للّهِ وَقاراً * وَقَدْ خَلَقَكُمْ أطْوَاراً * ألَمْ تَرَوْا

1 . نهج البلاغه، خطبه 143.

صفحه 135

كَيْفَ خَلَقَ اللّهُ سَبْعَ سَموات طِبَاقاً * وَجعَلَ القَمَرَ فيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً * وَاللّهُ أَنْبتَكُمْ مِنَ الأرْضِ نَباتاً * ثُمَّ يُعيدُكُمْ فيها وَ يُخْرِجُكُمْ إخْرَاجاً* واللّهُ جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ بِسَاطاً * لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلاً فِجَاجاً). (نوح/13ـ20)

«چرا براى خدا عظمت قائل نيستيد؟ در حالى كه شما را، گوناگون آفريده است.ونمى بينيد (نمى دانيد)چگونه خدا هفت آسمان را بر روى هم آفريده، وماه را در ميان آنها مايه روشنى، وخورشيد را چراغ فروزانى قرار داده است. خداوند شما را از زمين مانند گياهى رويانيد. سپس شما را به زمين باز گردانيد وبار ديگر خارج مى سازد. خداوند زمين را براى شما مانند فرش گسترانيد; تا از راههاى وسيع ودرّه هاى آن عبور كنيد.»

قوم نوح چنانكه از آيات بعدى به روشنى استفاده مى شود، بت پرست بودند. به جاى اينكه خداى آفريننده جهان را بپرستند، موجودات ناچيز وضعيف را مى پرستيدند.راه هدايت آنان اين بود كه او، از جلال وجمال خدا سخن بگويد ونعمتهاى او را متذكر گردد تا در سايه آن، انديشه آنان از جهان پست به موجود بالا وبرتر متوجه گردد ودر اين ميان از مظاهر قدرت، آسمانهاى هفتگانه، خورشيد وماه را برگزيده وپيرامون آنها سخن مى گويد، تا بنگرند ودقت كنند كه آيا آفريدگار اين نظام با عظمت شايسته پرستش است، يا بتهاى بى جان وبى روح؟ آنگاه نعمتهاى فراوان زمين را مطرح مى كند كه ريشه وجود انسان را تشكيل مى دهند و اينكه زمين را به گونه اى آفريده است كه بشر از راهها ودرّه هاى ميان آن بگذرد وآن را در نوردد، آيا چنين منعمى شايسته پرستش است يا بتهاى بى روح؟! نكته قابل توجّه اين است كه در اين آيات، نوح از خورشيد به نام چراغ واز ماه به نام نور(پرتو) تعبير مى آورد وعلّت آن نور خورشيد است كه از خود اوست واز درون آن مى جوشد، امّا نور ماه پرتوى از خورشيد است ودر ميان سخنان خود به معاد انسان نيز اشاره مى كند، تا روشن سازد كه آفرينش او لغو وبيهوده نبوده و او از مسئوليت خاصى برخوردار است كه در سراى

صفحه 136

ديگر به حساب او رسيدگى خواهد شد.

او با اينكه پيامهاى الهى را در قالبهاى عاطفى مطرح مى كرد ومى گفت: من «رسول امين»¹ خدا هستم وبراى دعوت خود پاداش از شما نمى طلبم² وخود را خير خواه³ معرفى مى كرد; قوم او در برابر سخنان وى سخت ترين مقاومتها را از خود نشان مى دادند وآن چنان سرسختى مى كردند كه حتى راضى نمى شدند كه آهنگ او به گوش آنان برسد وهرگاه او آغاز به سخن مى كرد، انگشتان را در گوشها نهاده وجامه ها را به سر مى كشيدند، تا كمترين موجى به پرده گوش آنان نرسد واين نشانه بزرگترين عناد ولجاج آنان بود.

قرآن در اين باره فرموده است: (قالَ رَبِّ إنّى دَعَوْتُ قَومى لَيْلاً وَنَهاراً فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائى إلاّ فِرَاراً * وإنّى كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أصابِعَهُمْ فِى آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشُوا ثِيابَهُمْ وَ أصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً). (نوح/5ـ7) «نوح گفت:پروردگارا! من قوم خود را شب وروز به سوى تو دعوت كردم، ولى دعوت من جز گريز آنان نتيجه اى نداشت. من هر موقع آنان را دعوت مى كردم(كه ايمان بياورند) تا اينكه گناهان آنان را ببخشى، انگشتان خود را در گوشها نهاده وجامه هايشان را بر سر افكنده وسرسختانه كبر مىورزيدند.»

ادامه پايدارى در دعوت

قرآن مدّت دعوت ورسالت او را نهصد وپنجاه سال (950) معرفى كرده واو در اين مدت با پشتكار عجيبى به دعوت آنان اهتمام ورزيده وكوچكترين سستى از خود نشان نمى داد واين واقعيت در آيه زير منعكس است: (ثُمَّ إنّى دَعَوْتُهُمْ جِهاراً * ثُمَّ إنّى أعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إسْراراً). (نوح/8ـ9) پس (از آن همه لجاجت قوم،

1 . سوره شعراء/107.
2 . شعراء/109، هود/29.
3 . اعراف/62.

صفحه 137

باز هم)من آنها را با صداى بلند دعوت كردم.سپس آنان را در آشكار وپنهان به سوى تو خواندم(گروهى را آشكار وگروهى را پنهانى دعوت كردم) ولى در مقابل اين پايدارى، آنها نيز لجاجت مشابهى از خود نشان مى دادند وبه يكديگر سفارش مى كردند:مبادا خدايان خود را ترك كنيد واز عبادت بتهايى به نام«وَدّ» و «سواع» و«يغوث» و «يعوق» و«نسر» دست برداريد.

(وَقَالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدّاً وَلاسُواعاً وَلا يَغُوثَ وَ يَعُوقَ وَ نَسْراً). (نوح/23)

اينها بتهاى پنچگانه قوم نوح بودند، ولى بعداً به عللى كه روشن نيست، اسامى آنها به جامعه عرب منتقل شده وهريك از آنها نام بتى از قبايل مشركان عرب گرديد.¹

قرآن در توصيف عناد ولجاجت قوم نوح، آنان را كوردل (كَانُوا قَوْماً عَمِين) (اعراف/64) گروهى گنه كار (كانُوا قَوْماً فاسِقينَ)(ذاريات/46)،ظالم وطغيانگر (كانُوا هُمْ أظْلَمَ وَ أطْغى) (نجم/52) وخود خواه و متكبر (اسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً)(نوح/7) مى خواند. از اينجا مى توان به ارزش تلاشهاى پيامبران در برابر اين نوع امّتها پى برد.

***

1 . مجمع البيان، ج5، ص364.

صفحه 138

5 طوفان فراگير ونابودى كافران

آيات موضوع

1ـ (رَبِّ لاتَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّاراً * إنّكَ إنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلاّ فَاجِراً كَفّاراً). (نوح/26ـ 27)

2ـ (حَتّى إذَا جاءَ أمْرُنا وَ فارَ التنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلّ زَوْجَينِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيهِ القَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إلاّ قَليلٌ).

3ـ (وَقَالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللّهِ مَجْريها وَ مُرْسيها إنَّ رَبّى لَغَفُورٌ رحيمٌ * وَ هِىَ تَجْرِى بِهِمْ فى مَوْج كَالْجِبَالِ * وَ قيلَ يا أَرْضُ ابْلَعى مَاءَكِ وَياسَماءُ أقْلِعى وَ غيضَ الماءُ وقُضِىَ الأمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قِيلَ بُعْداً لِلْقَومِ الظَّالِمِينَ * قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلام مِنّا وَ بَرَكَات عَلَيْكَ وَ عَلى أُمَم مِمَّنْ مَعَكَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ أليمٌ). (هود/41،42، 44، 48)

4ـ (...فَإذا جَاءَ أمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فيها مِنْ كُلّ زَوْجَينِ اثْنَيْنِ وَ أَهْلَكَ إلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لا تُخاطِبْنى فِى الَّذِينَ ظَلَمُوا إنّهُمْ مُغْرَقُونَ * فَإذَا اسْتَوَيْتَ أنْتَ وَ مَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الحَمْدُ للّهِ الّذى نَجَّينَا مِنَ القَومِ الظَّالِمينَ * وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِى مُنْزَلاً مُبارَكاً وَ أَنْتَ خَيْرُ المُنْزِلينَ) (مؤمنون/27ـ29).

5ـ (وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الباقينَ * وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرِينَ). (صافات/77ـ78)

6ـ (فَفَتَحْنا أْبْوَابَ السَّماءِ بِماء مُنْهَمِر * وَ فَجَّرْنَا الأرْضَ عُيوناً فَالْتَقى الْماءُ عَلى أَمْر قَد قُدِرَ * وحَمََلْنَاهُ عَلى ذَاتِ أَلْواح وَ دُسُر * تَجْرِى بِأَعْيُنِنا جَزاءً لِمَنْ

صفحه 139

كانَ كُفِر). (قمر/11ـ14)

7ـ (إِنَّا لَمَّا طَغَا الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِى الْجارِيَةِ). (حاقه/11)

ترجمه آيات

1ـ پروردگارا! بر روى زمين از كافران فردى را باقى مگذار. اگر آنان را به همين حالت بگذارى، بندگان تو را گمراه كرده وجز فرزند فاسق و كافرى به وجود نمى آورند.

2ـ اين وضع ادامه داشت، تا فرمان ما رسيد وتنور جوشيدن گرفت. به نوح گفتيم از هر جفتى(نر وماده) يك زوج در آن كشتى حمل كن، وهمچنين خاندانت را مگر آنها كه قبلاً وعده هلاك داده شده وجز افراد كمى به او ايمان نياورد.

3ـ گفت: سوار كشتى شويد، نام خدا را در حال حركت ولنگر انداختن به زبان آوريد، پروردگار من آمرزنده ومهربان است. كشتى در ميان امواج كوه آسا در حال حركت بود... به زمين گفته شد آب خود را فرو بر وبه آسمان فرمان داده شد كه از ريزش باز ايستد وآبها فرو كش كردند. قضاى الهى تحقق يافت، كشتى بر روى كوه جودى، پهلو گرفت وگفته شد: نابود باد ستمگران! گفته شداى نوح! با سلامتى و بركات بر تو و بر مؤمنانى كه با تو هستند و امتهايى كه بعداً مى آيند، فرود آى. ولى امّتهاى آينده نيز، بسان امّتهاى پيشين، كفر ورزيده و عذاب الهى، شامل حال آنها خواهد بود.

4ـ فرمان الهى صادر شد وتنور جوشيدن گرفت، (نشانه عذاب جوشيدن آب از تنور بود). در چنين شرايطى از هر نوعى، يك جفت وخاندان خود را بر كشتى سوار كن، مگر آنان كه هلاكشان قطعى است ودر باره ستمگران با من سخن مگو كه آنان غرق شدگانند. هنگامى كه بر كشتى قرار گرفتى ويك نوع آرامش بر شما حكومت كرد، سپاس خدا را، فراموش مكنيد. سپاس براى آن كه شما را از ظالمان نجات داد.

5ـ فرزندان او را روى زمين، باقى گذاشتيم ونام نيكى در ميان آيندگان، به

صفحه 140

او بخشيديم.

6ـ درهاى آسمانها را با آبهاى ريزان، گشوديم وزمين را با چشمه هاى آب شكافتيم. اين دو آب طبق تقدير الهى، به هم رسيدند ونوح را بر كشتى تركيب يافته از تخته ها وميخها، سوار كرديم كه زير نظر ومراقبت ما حركت مى كرد تا از اين راه، كافران كيفر اعمال خود را ببينند.

7ـ آنگاه كه آب طغيان كرد، ما شما را با كشتى حمل كرديم.

***

لجاجت وعناد قوم نوح از حد فزون گشت وچنين انسانهاى عنودى، نمى توانند ترسيم كننده هدف آفرينش باشند، در اين صورت بايد بسان درخت خشكيده اى كه گرفتار بيل باغبان مى گردد، طعمه بلا شوند. اتفاقاً پزشك حاذق عصر حضرت نوح، اين حقيقت را لمس كرد وبه درگاه الهى عرض نمود:(رَبِّ لاَتَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الكافِرينَ دَيّاراً * إنَّكَ إنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إلاّ فاجِراً كفَّاراً) (نوح/26ـ27) «پروردگارا! بر روى زمين از كافران، فردى باقى مگذار. اگر آنان را به همين حالت بگذارى بندگان تو را گمراه كرده وجز فرزند فاسق وكافرى، به وجود نمى آورند.»

نوح در اين گفتار، علّت درخواست بلا را، ياد آور شد وگفت:آنان غرق در فسادند ودرخت وجودشان، جز ميوه تلخ، چيزى به بار نمى آورد. وحى الهى نيز تشخيص نوح را تأييد كرد وبه او گفت:(أنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إلاّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاتَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ). (هود/36) «به نوح گفتيم: از قوم تو جز همانها كه ايمان آورده اند، كسى ايمان نخواهد آورد، از كردار آنان آزرده خاطرمباش.»

نشانه هاى بلا در زمين وآسمان

نفرين نوح به اجابت رسيد ومشيت الهى بر آن تعلّق گرفت كه زمين را از لوث

صفحه 141

كافران پاك سازد. فرمان الهى صادر شد وخدا قبلاً از نشانه هاى عذاب چنين ياد كرد:نشانه نزول عذاب، جوشيدن آب از تنور است. در چنين شرايطى از هر نوعى يك جفت وخاندان خود را بر كشتى سوار كن، مگر آنان كه هلاكشان قطعى است ودر باره ستمگران، با من سخن مگو كه آنان غرق شدگانند.چنانكه مى فرمايد: (فَإذا جَاءَ أمْرُنا وَ فَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فيها مِنْ كُلّ زَوْجَينِ اثْنَيْنِ وَ أهْلَكَ إلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ القَوْلُ مِنْهُمْ وَ لا تُخاطِبْنى فِى الَّذينَ ظَلَمُوا إنّهُمْ مُغْرَقُونَ).

در اين شرايط، ناگهان زمين آبهاى زير زمينى خود را بالا فرستاد.درهاى آسمان گشوده شد، باران سيل آسا فرو ريخت. رعد وبرق چشمها وگوشها را زجر مى داد. انسانهاى كر وكور مى انديشيدند كه باران رحمت است كه آنها را فرا گرفته، امّا آنگاه كه ديدند، حتّى از تنور نان آب ميجوشد، فهميدند كه حادثه بدى در پيش است.

قرآن ظهور اين بلا را چنين توصيف مى كند:(فَفَتَحْنا أْبوابَ السَّماءِ بِمَاء مُنْهَمِر * وَ فَجَّرْنَا الأرْضَ عُيوناً فَالْتَقى المَاءُ عَلى أمْر قَدْ قُدِر * وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواح وَ دُسُر * تَجْرى بِأعْيُنِنا جَزاءً لِمَنْ كَانَ كُفِر): «درهاى آسمانها را با آبهاى ريزان گشوديم و زمين را با چشمه هاى آب شكافتيم. اين دو آب طبق تقدير الهى به هم رسيدند ونوح را بر كشتى تركيب يافته از تخته ها وميخها سوار كرديم كه زير نظر ومراقبت ما حركت مى كرد تا از اين راه، كافران كيفر اعمال خود را ببينند.»

قرآن كلمه «بِأعْيُنِنا» را در دو مورد در داستان نوح به كار برده است،يكى هنگام ساختن كشتى، دوّم به هنگام حركت كشتى كه هر دو نيازمند عنايت الهى بود.

طولى نكشيد كه آب سطح زمين را، فرا گرفت وكشتى نوح را به حركت در آورد. نوح به مؤمنانى كه در اطراف كشتى بودند، فرمان داد هر چه زودتر، سوار شوند واز هر نوع حيوانى كه يك جفت انتخاب كرده بود، وارد كشتى كرد ورو به مؤمنان نمود وگفت:(ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللّهِ مَجْريها وَ مُرْسيها إنّ رَبّى لَغَفُورٌ رَحِيمٌ). «سوار

صفحه 142

كشتى شويد. نام خدا را در حال حركت ولنگر انداختن به زبان آوريد. پروردگار من آمرزنده ومهربان است.»

سطح آب چنان بالا آمد كه همه آباديها،بلنديها، قلّه ها وكوهها را فرا گرفت. فزونى آب، به قدرى بود كه كوچكترين حركت در آن، امواج كوه پيكرى پديد مى آورد وكشتى نوح را در سطح آب به حركت وامى داشت واز اين سمت به آن سمت مى برد. خدا اين حقيقت را چنين ياد آور مى شود:(وَهِىَ تَجْرى بِهِمْ فى مَوْج كَالْجِبالِ) ونيز دستور مى دهد: هنگامى كه بر كشتى قرار گرفتى ويك نوع آرامش بر شما حكومت كرد، سپاس خدا را فراموش مكنيد. سپاس براى آن كه شما را از ظالمان نجات داد. چنانكه مى فرمايد:(فَإذَا اسْتَوَيْتَ أنْتَ وَ مَنْ مَعَكَ عَلَى الفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُللّهِ الَّذِى نَجَّينَا مِنَ القَوْمِ الظَّالِمِينَ).

آرامش پس از طوفان

اكنون وقت آن رسيده است كه بار ديگر نسل بشر، در زمين فرود آيد وساكنان كشتى، آن را ترك كرده ودر زمين زندگى كنند.بايد محيط زمين به فرمان الهى، آماده زيست باشد وآبها بار ديگر به جاى خود باز گردد. از اين رو، فرمان نافذ الهى صادر شد كه زمين آبهاى خود را فرو بلعد، وآسمان از ريزش باز ايستد، چنانكه مى فرمايد:(وَ قيلَ يا أَرْضُ ابْلَعى مَاءَكِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعى وَ غِيضَ الْماءُ وَ قُضِىَ الأمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودىِّ وَ قيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّالِمينَ). «به زمين گفته شد آب خود را فرو بر وبه آسمان فرمان داده شد كه از ريزش باز ايستد، و آبها فرو كش كردند. قضاى الهى تحقق يافت، كشتى بر روى كوه جودى پهلو گرفت وگفته شد: نابود باد ستمگران!.»

در اين هنگام كه زمين آمادگى نسبى براى زيست پيدا كرد; فرمان خروج از كشتى صادر شد وبه سرنشينان كشتى گفته شد: به سلامتى از كشتى خارج شويد،

صفحه 143

چنانكه مى فرمايد:(قيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلام مِنَّا وَ بَرَكَات عَلَيْكَ وَ عَلى أُمَم مِمَّنْ مَعَكَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنّا عَذَابٌ أَلِيمٌ): «گفته شد اى نوح با سلامتى وبركات بر تو وبر مؤمنانى كه با تو هستند وامتهايى كه بعداً مى آيند فرود آى. ولى امتهاى آينده نيز، بسان امّتهاى پيشين كفر ورزيده وعذاب الهى شامل حال آنها خواهد بود.»

مقصود از اين جمله اخير، قوم عاد وثمودند كه جانشين قوم نوح گرديده وگرفتار عذاب شدند. گروه نخست به وسيله باد، وگروه ديگر به وسيله زمين لرزه همراه با صاعقه نابود شدند.

در آيه اى ديگر ياد آور مى شود: به نوح گفتيم هنگام پياده شدن، خدا را سپاسگزار باشيد كه شما را از چنگال ظالمان نجات داد، واز او بخواهيد تا شما را در سرزمينى با بركت فرود آورد، وخدا بهترين جاى دهندگان است:(فَقُلِ الْحَمْدُ للّهِ الَّذى نَجَّينَا مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمينَ * وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِى مُنْزَلاً مُبارَكاً وَ أنْتَ خَيْرُ المُنْزِلينَ). «بگو سپاس خداى را كه ما را از ستمگران نجات داد وبگو پروردگارا! مرا در جايگاهى با بركت فرود آور كه تو بهترين جاى دهندگانى.»

سرانجام پس از فرود آمدن، تنها ذريّه نوح در زمين باقى ماند، تو گويى از ديگر افراد، فرزندى متولّد نشد ويا باقى نماند، چنانكه مى فرمايد:(وَ جَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الباقينَ * وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرينَ): «فرزندان او را روى زمين باقى گذاشتيم ونام نيكى در ميان آيندگان، به او بخشيديم.»

اگر مى گويند نوح پدر دوّم بشر كنونى است، به گواهى اين آيه است.

بنابر آنچه در تاريخ آمده است، همه مردم ونسل بشر كنونى از فرزندان نوح مى باشد. «سام» كه يكى از فرزندان اوست، پدر نژاد عرب وعجم است، «يافث» كه يكى ديگر از فرزندان اوست، پدر ترك وخزر به شمار مى رودو «حام» فرزند سوّم او، پدر سودان (سياه پوستان) است.

صفحه 144

در هر حال، مؤمنان به نوح كه از كشتى فرود آمدند، يا فرزندى پيدا نكردند، يا فرزندان آنان باقى نماندند ونيز ياد آور مى شويم كه طوفان در لغت عرب، به آب فراوان اطلاق مى شود. اين لفظ مصدر فعل طاف به معناى (گردش كرد) است واگر به سيل وباد نيز طوفان مى گويند، به خاطر جريان و گردشى است كه در اين دو وجود دارد.

***

6 سرگذشت فرزند نوح

آيات موضوع

1ـ (وَلا تُخاطِبْنى فِى الّذينَ ظَلَمُوا إنّهُمْ مُغْرَقُونَ).(مؤمنون/27)

2ـ (وَ نادى نُوحٌ ابْنَهُ وَ كَانَ فى مَعْزِل يا بُنَىَّ ارْكَبْ مَعَنا وَ لاتَكُنْ مَعَ الكافِرينَ * قالَ س آوى إلى جَبَل يَعْصِمُنى مِنَ الماءِ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أمْرِ اللّهِ إلاّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا المَوجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقينَ * وَ نادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنى مِنْ أَهْلِى وَإنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَ أنْتَ أحْكَمُ الْحاكِمينَ * قالَ يا نُوحٌ إنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِح فَلا تَسْأَلْنى ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إنّى أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلينَ * قَالَ رَبِّ إنّى أَعُوذُ بِكَ أنْ أَسْأَلَكَ ما لَيْسَ لى بِهِ عِلْمٌ وَإلاّ تَغْفِرْ لِى وَتَرْحَمْنى أكُنْ مِنَ الْخاسِرينَ)(هود/42،43،45ـ 47)

ترجمه آيات

1ـ و در باره ستمكاران (حتّى فرزند نا اهلت) با من سخن مگو (وتقاضايى مكن) كه البته آنها همه بايد غرق شوند.

صفحه 145

2 ـ نوح فرزند خود را كه در نقطه اى دور از جايگاه پدر بود، ندا كرد وگفت:فرزندم با من سوار كشتى شو وبا كافران مباش. گفت: به كوه پناه مى برم كه مرا از آب حفظ مى كند. فرمود: امروز براى كسى حافظ ونگه دارى از فرمان خدا(طوفان) نيست. امواج آب ميان آن دو حايل شد ودر زمره غرق شدگان قرار گرفت. نوح پروردگارش را ندا كرد: پروردگارا فرزندم جزو خانواده من است و وعده تو (در مورد نجات خانواده ام) حق است وتو از همه داوران برترى. خطاب آمد: فرزند تو از خاندان تو نيست. عمل او غير صالح است، چيزى كه از آن آگاهى ندارى درخواست مكن. تو را اندرز ميدهم، تا از جاهلان نباشى. نوح گفت: پروردگارا پناه مى برم به تو، از اينكه از تو درخواست كنم آنچه را كه به آن علم ندارم واگر مرا نيامرزى وبه من رحم نكنى از زيانكاران مى باشم.

تفسير موضوعى آيات

در آغاز طوفان، وقتى فرمان سوار شدن بر كشتى صادر گرديد ونوح ومؤمنان وخانواده او همگى سوار شدند، كنعان فرزند نوح دور از جايگاه پدر بود. پدر او را صدا زد وگفت: هر چه زودتر سوار كشتى شو وخود را نجات ده، ودر صف كافران قرار مگير. چنانكه مى فرمايد:(وَ نادى نُوحٌ ابْنَهُ وَ كَانَ فى معَزِل يا بُنَىَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلاتَكُنْ مَعَ الكافِرينَ):«نوح فرزند خود را كه در نقطه اى دور از جايگاه پدر بود، ندا كرد وگفت: فرزندم با ما سوار كشتى شو وبا كافران مباش.»

او به اين خيال كه طوفان يك واقعه طبيعى وحد اكثر سيلابى است كه گاه وبى گاه، بر روى زمين جارى مى شود. با خود فكر كرد كه اگر به دامنه كوه ويا به قلّه آن پناه ببرد، از خطر غرق شدن نجات خواهد يافت، به پدر چنين گفت:(سَآوى إِلى جَبَل يَعْصِمُنى مِنَ الماءِ): «به كوه پناه مى برم كه مرا از آب حفظ مى كند» پدر آن گاه، در حالى كه قلبش مالامال از مهر پدرى بود، گفت: اين خيال خام را در سر

صفحه 146

مپروران; امروز براى هيچ كس نجاتى از اين بلا نيست، چنانكه مى فرمايد:(قالَ لا عاصِمَ اليَوْمَ مِنْ أمْرِ اللّهِ). «امروز براى كسى حافظ ونگه دارى از فرمان خدا (طوفان) نيست.»

سرعت جوشش آب وريزش آن، به قدرى زياد بود كه ديگر مجال مذاكره مجدد را به نوح نداد. چيزى نگذشت كه امواج آب فرزند نوح را در كام خود فرو برد، چنانكه مى فرمايد:(وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقينَ).«امواج آب ميان آن دو،حايل شد واو در زمره غرق شدگان قرار گرفت.»

اين منظره دلخراش ودرد آور كه قطعاً عواطف پدرى را تحريك مى كند، نوح را بر آن داشت كه راز غرق شدن فرزندش را، از خدا بخواهد وچنين گفت:َ (رَبِّ إنّ ابْنى مِنْ أهْلِى وَ إِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أحْكَمُ الحاكِمينَ): «پروردگارا فرزندم جزو خانواده من است، ووعده تو(در مورد نجات خاندانم) حق است وتو از همه داوران برترى.»

مقصود از وعده الهى چيست؟

مقصود از وعده اى كه نوح آن را مطرح مى كند چيست؟ در اينجا دو احتمال وجود دارد:

1ـ خدا به نوح وعده داده بود كه تو وخانواده ات از خطر طوفان نجات خواهيد يافت، چنانكه نظير آن را در باره لوط مى خوانيم:(إنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ)(عنكبوت/33) «ما تو وخانواده ات را نجات خواهيم داد.»

اين احتمال بعيد به نظر مى رسد واگر هم چنين وعده مستقلى در كار بود، جا داشت كه در قرآن به آن اشاره شود.

2ـ حضرت نوح از جمله:(اِحْمِلْ فيها مِنْ كُلّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَ أَهْلَكَ) نجات خاندان خود را (إلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ القَوْلُ)جز آنان كه نابودى آنها قطعى بود، فهميده

صفحه 147

بود وگرنه وعده جداگانه اى جز اين آيه، در كار نبوده است. در اين شرايط، به درگاه الهى عرض كرد كه: پسرم از خاندان من است و وعده تو حق است، در اين صورت چگونه او در آب غرق گرديد؟

خطاب آمد كه او با تو تنها پيوندى جسمانى دارد، ولى پيوند جسمى در نجات فرزند واهل تو كافى نيست.(قَالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أهْلِكَ إنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِح فَلا تَسْأَلْنِى ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنّى أعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلينَ): «فرزند تو از خاندان تو نيست، عمل او غير صالح است; چيزى كه از آن آگاهى ندارى درخواست مكن. تو را اندرز مى دهم، تا از جاهلان نباشى.»

تا اينجا در پاسخ اين سؤال (مقصود از وعده الهى چيست؟)، روشن شد كه نسبت به نجات خاندان نوح، وعده جداگانه اى در كار نبوده، بلكه از فرمان سوار كردن آنان به كشتى، وى نجات آنان را استفاده كرده بود.

اكنون اين سؤال مطرح مى شود از اينكه:خدا او را به عنوان (عَمَلٌ غَيْرُ صَالِح) مطرح مى كند، معلوم مى شود كه وى جزء كافران بوده، در اين صورت چگونه وى انتظار نجات او را داشته است؟!

پاسخ اين است كه: هرگز نمى توان به پيامبر الهى نسبت داد كه او از كفر فرزند خود آگاه بود و با اين حال انتظار نجات او را داشت.پيامبرى كه به پيشگاه خدا عرض مى كند:«خدايا از كافران بر روى زمين كسى را باقى مگذار» (نوح/26) چگونه انتظار دارد كه فرزند او با وصف كفر، در روى زمين باقى بماند؟ بلكه فرزند نوح به ظاهر مؤمن ودر باطن كافر بود; به همين جهت وقتى نوح خاندان خود را سوار كرد، از فرزند خود نيز خواست تا سوار شود وگفت:(يا بُنَىَّ ارْكَبْ مَعَنا وَ لاتَكُنْ مَعَ الكافِرينَ): «فرزندم با ما سوار كشتى شو وبا گروه كافران مباش»

ذيل آيه كه مى گويد: (وَ لاتَكُنْ مَعَ الكافِرينَ)ونمى گويد:«وَلا تَكُنْ مِنَ الكافِرينَ» گواه بر اين است كه او ظاهر خود را با ايمان آراسته بود وبه خاطر

صفحه 148

خوددارى از سوار شدن بركشتى، در صف كافران قرار گرفته بود. در اين صورت جا داشت كه نوح با آن ذهنيّت خاص، راز غرق شدن فرزندش را بخواهد وپاسخ خداوند نيز او را به حقيقت امر واقف سازد وآن اينكه اين فرزند به ظاهر آراسته به ايمان، منافق كوردل است ومستوجب عذاب الهى مى باشد.

همسر خيانتكار

آنگاه كه قرآن نمونه هايى از انسانهاى خوب وبد را ارائه مى دهد، پيوسته از آن نوع بارز، كمك مى گيرد. وقتى كه اسوه هاى تقوا وپاكى را مطرح مى نمايد، از همسر فرعون (آسيه)ومريم دختر عمران نام مى برد.¹ آنجا كه از الگوهاى فساد وخيانت سخن مى گويد، نوع بارز آن را كه همسران دو انسان صالح، نوح ولوط بودند نشان مى دهد درحالى كه آنان، در كانون نور وپاكى زندگى مى كردند، ولى ظلمت وتاريكى بر روح وروان آنان، حاكم بود وبا اينكه با صالحان ارتباط ظاهرى وجسمى داشتند، ولى اين مجالست آنان را نجات نداد، چنانكه مى فرمايد:(ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوح وَ امْرَأَتَ لُوط كَانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللّهِ شَيْئاً وَ قيلَ ادْخُلاَ النّارَ مَعَ الدّاخِلينَ)(تحريم/10) «خدا براى افراد كافر همسران نوح ولوط را نمونه آورده است، آنان در اختيار دو بنده از بندگان صالح ما بودند، ولى به آن دو خيانت ورزيدند ومصاحبت با دو بنده صالح، آنان را از عذاب الهى نجات نداد وبه آنان گفته شد با دوزخيان وارد آتش شويد.»

اين بود سرگذشت نوح پيامبر كه ما آن را به صورت فشرده، از نخستين روز دعوت تا روزى كه از كشتى به زمين فرود آمد وزندگى مجدد را بر روى زمين برقرار كرد، با توجّه به آيات قرآن، منعكس نموديم.

1 . سوره تحريم/11و12.

صفحه 149

مسلّماً قرآن از نقل اين سرگذشت، اهداف تربيتى دارد وما آنها را به ضميمه يك سلسله نكات وخصوصيات ياد آور مى شويم.

***

7 نكته ها وعبرتها

در سرگذشت نوح نكته ها وعبرتهايى وجود دارد كه به آنها اشاره مى شود. نخست به بيان نكتهها مى پردازيم:

1ـ معروف است كه حضرت نوح، نخستين پيامبرِ داراى شريعت بوده وپيامبران پيشين فقط داراى كتاب وصحيفه بودند، نه شريعت واحكامى كه در آن واجبات ومحرّمات بيان شده وحدود وحقوق افراد، مشخص گشته باشد واحياناً گفته مى شود كه آيه ذيل در سوره شورى گواه بر اين مطلب است، آنجا كه مى فرمايد: (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصَّى بِهِِ نُوحاً وَ الّذى أوْحَيْنا إلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِِهِ إبْراهيمَ وَ مُوسى وَ عيسى أنْ أقيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكينَ ما تَدْعُوهُمْ إلَيْهِ...)(شورى/13) «بر شما مقرر داشتيم، چيزى را كه به نوح سفارش نموده و آنچه به تو وحى كرديم وبه ابراهيم وموسى وعيسى (نيز) سفارش كرده بوديم، اين است كه دين(يكتا پرستى) را بر پا داريد ودر آن، گروه ـ گروه نشويد، دعوت شما براى مشركان (كه خدايان متعدد را رها كنند وهمگى به سوى خدا متوجّه شوند) گران ميباشد.»

در اين آيه كوچكترين شاهدى بر اينكه نوح داراى شريعت بوده ـ تا چه رسد كه شريعت او نخستين شريعت آسمانى باشد ـ وجود ندارد. مفاد آيه، سفارش يا وحيى است كه بر همه پيامبران پنجگانه شده كه عبارت از برپايى آيين توحيد ودورى از

صفحه 150

تفرقه است، مى باشد.¹

در برخى از روايات آمده است كه نوح، ابراهيم، موسى، عيسى ونبى اكرم، پيامبرانى داراى شريعت بوده وهريك شريعت پيشين را نسخ كرده اند وآنان سروران پيامبران ومحور آنان مى باشند². استدلال با اين حديث، در صورتى صحيح است كه ناسخ بودن را، از آنِ چهار تاى اخير بدانيم نه همگى، در غير اين صورت بايد گفت:پيش از نوح نيز، شريعتى بوده است كه شريعت او آن را نسخ كرده است.

ودر برخى از روايات آمده است: هر پيامبرى كه پس از نوح، تا زمان ابراهيم آمده، پيرو شريعت او بوده است وهمچنين هر پيامبرى كه پس از ابراهيم تا زمان موسى آمده، پيرو شريعت ابراهيم بوده است وهمچنين....³

اين روايت محور بودن شرايع نوح وابراهيم وموسى و... را مى رساند، امّا نفى نمى كند كه پيش از نوح،شريعتى وجود داشته است.

2ـ آيا رسالت نوح جهانى بوده است؟ اين پرسش غير از پرسش قبلى است. سؤال پيشين مربوط به نخستين شريعت بودن يا نبودن آيين نوح بود، ولى اين سؤال مربوط به جهانى بودن شريعت اوست; در اينجا دو نظر وجود دارد:

1 ـ رسالت نوح مخصوص قوم او بود

شريعت نوح مربوط به قومى بود كه او در ميان آنان زندگى مى كرد، به گواه اينكه مى گويد:(إنَّا أرْسَلْنا نُوحاً إلى قَوْمِهِ)(نوح/1) ودر آيه ديگر به او مى گويد:(أنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إلاّ مَنْ قَدْ آمَنَ)(هود/36) ظاهر اين دو آيه، نشان مى دهد كه مأموريت او محدود به قوم خودش بوده است.

1 . مجمع البيان، ج4، ص275; الميزان، ج16، ص118.
2 . مجمع البيان، ج5، ص94، ذيل آيه 35 احقاف: (فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ).
3 . بحارالأنوار، ج15، ص145 وبه كافى، ج2، باب الشرائع، ص17 رجوع شود.

صفحه 151

گذشته از اين، ابلاغ رسالت جهانى در گرو وجود تمدن، در ميان ملتهاى متفرقه است كه وسايل رفت وآمد در ميان آنان فراهم باشد. در زمان رسول گرامى هر چند در مكّه، امكانات مهمّى وجود نداشت، امّا مكّه ومدينه چهار راه تجارتى يمن تا شام بود وسالها پيش از بعثت پيامبر، ميان شرق وغرب وسايل رفت وآمد وارتباط وجود داشت وپيامبر در پرتو اين امكانات، توانست نداى خود را به سَمع جهانيان برساند، ولى در زمان نوح چنين تمدن وامكاناتى وجود نداشت، تا به عنوان پيامبر جهانى پيك خود را به اطراف واكناف جهان اعزام نمايد ورسالت جهانى خود را ابلاغ كند. مگر اينكه گفته شود كه در روى زمين بشرى جز همان قوم او وجود نداشت، در اين صورت رسالت قومى يا رسالت جهانى يكى خواهد بود.

البته اين سخن محاسبه ذهنى ماست ونمى توان صد در صد جهان معاصر نوح را به همين نحو كه ياد آور شديم، ترسيم كرد.

2ـ جهانى بودن طوفان گواه بر جهانى بودن رسالت اوست

طوفان نوح جهانى بوده وهمه افراد بشر را فرا گرفت واز طرفى مى دانيم كه نابودى كافران بدون اتمام حجت، بر خلاف سنت الهى است¹ وگواه بر عموميت طوفان، يكى نفرين نوح است كه از خدا مى خواهد تا احدى از كافران را در روى زمين باقى نگذارد² وكلمه «ارض» معناى وسيعى دارد كه همه كره را در بر مى گيرد وديگرى سفارش خداوند به اوست كه از هر نوع يك جفت را داخل كشتى سازد³ واگر طوفان جهانى نبود، اقدام به اين كار براى حفظ نسل حيوانات لزومى نداشت.

ولى مى توان گفت: مقصود از زمين، محيط قوم اوست وچنين استعمالى دور

1 . (وَما كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ القُرى حَتّى يَبْعَثَ فى أُمِّها رَسُولاً) . (قصص/59).
2 . (رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيّاراً) (نوح/26).
3 . (قُلْنَا احْمِلْ فيها مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ) (هود/40).

صفحه 152

از متعارف نيست. قرآن مى فرمايد:(فَسِيرُوا فِى الأرْضِ) همچنين هدف از وارد كردن يك جفت از هر نوع به كشتى، به خاطر حفظ نسل آنها، در محيط خود بود نه در مجموع جهان، زيرا انتقال حيوانات از نقطه اى به نقطه اى ديگر تا مدّتى طول مى كشيد.

از مجموع آيات مى توان استظهار كرد كه شريعت نوح، مربوط به منطقه وسيع خودش بود وطوفان نيز در آن منطقه وسيع رخ داد، البته در اينجا گروهى طوفان را (با قطع نظر از جهانى بودن رسالت او) جهانى دانسته وگواه آن را آثار حيوانات مرده اى كه بر قلّه كوهها يافت شده، مى دانند كه جز طوفان نوح نمى تواند مبدأ وجود حيوانات در آن قلل وارتفاعات باشد.

3ـ سرانجام در اينجا اين مسأله مطرح است كه آيا در اين طوفان، كودكان معصوم نيز نابود شدند؟ وچگونه هلاكت آنان با عدل الهى سازگار است؟

مفسران در اينجا پاسخهاى متعددى دارند كه هر كدام مى تواند پاسخگوى اشكال باشد، ولى مى توان گفت كه هلاكت آنان جنبه مجازاتى وانتقامى نداشت، بلكه يك نوع عامل طبيعى براى مرك ونابودى آنان بود، مانند مصاحب موسى كه كودكى را كشت ومورد اعتراض موسى قرار گرفت، در حالى كه قتل كودك به وسيله مصاحب موسى جنبه انتقامى نداشت بلكه به عنوان عامل از آن استفاده شد، هر روز هزاران كودك در سايه بيماريهاى واگير و ميكربهاى كشنده جان مى سپارند وكسى آن را بر خلاف عدل الهى تلقى نمى كند.

اصولاً در جهان طبيعت اگر بلايى آمد، خشك وتر نمى شناسد. به هنگام زلزله سقفها فرو مى ريزد وبزرگ وكوچك زير آوار مى مانند وهمچنين است به هنگام جارى شدن سيلها وآتش صاعقه ها. انتظار اينكه خدا در هر بلايى، كودكان معصوم وافراد بى گناه را، از معركه بيرون سازد ولبه تيز بلا،مقصران را فرا گيرد،انتظار بى جايى است كه با قوانين طبيعى وسنتهاى الهى، در آن سازگار نيست واگر چنين

صفحه 153

مى كرد جهان، جهان طبيعى نبود. جهان آميخته با طبيعت وماوراى طبيعت بود.

آرى در برخى از روايات آمده است كه قوم نوح، چهل سال قبل از طوفان عقيم شدند وارحام زنان آنان، كودكى را به وجود نياورد، اين كار به خاطر آن بود كه به هنگام نابودى، طفل بى گناهى غرق نشود.¹

تا اينجا بحث در باره نكته ها پايان يافت.اكنون به ياد آورى عبرتها مى پردازيم. در سرگذشت نوح عبرتها ودرسهاى زندگى فراوانى براى مصلحان وهمه انسانها وجود دارد كه به طور اجمال اشاره مى كنيم:

1ـ ملاك برترى وفضيلت، ايمان وتقواست. آنجا كه از نوح مى خواهند طبقه بى بضاعت وگمنام را كه طبعاً طبقه كشاورزان وكارگران بودند، از اطراف خود طرد نمايد، او با قاطعيت تمام با اين كار مخالفت مى كند وياد آور مى شود كه اگر چنين نمايد، از ستمگران خواهد بود.(هود/31)

2ـ استقامت نوح در مدّت 950 سال، درس بزرگى براى مصلحان است كه به زودى نبايد خسته شوند وتسليم ناملايمات ودشواريها گردند، بلكه پيوسته بايد چراغ اميد در دل آنان روشن باشد.

3ـ فرزند غريق نوح مصداق روشن (يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الحَىِّ)(روم/19) مى باشد.

4ـ اين فرزند گنه كار تصوّر كرد كه كوه مى تواند براى او پناهگاه خوبى باشد، ولى غافل از آنكه نه تنها كوه وروى زمين، بلكه سراسر گيتى در برابر فرمان خدا نمى تواند حافظ ونگهبان انسان باشد وهمه آنها منهاى خدا، پناهگاهى پوشالى هستند وبشر بايد پيوسته به خدا پناه برد ووسايل طبيعى را ابزار وآلاتى بداند كه خدا در اختيار او قرار داده است.

1 . توحيد صدوق، باب 61، روايت 2.

صفحه 154

5ـ طوفان نوح كه همه كافران را در بر گرفت، علاوه بر مجازات، يك نوع پاكسازى محيط انسان بود. در حقيقت هر جامعه اى آنگاه كه از نظر فساد به حدى رسيد كه نتوانست هدف خلقت را ترسيم كند، به وسيله عاملى نابود مى شود وعناصر پاكى، جاى آنان را مى گيرند وهمين گروه نيز اگر پس از مدّتى به اين سرنوشت دچار شدند، عذاب الهى آنان را نيز فرا مى گيرد.¹

6ـ همسر نوح با آنكه در محيط زندگى پيامبر بزرگى مانند نوح زندگى مى كرد، اهل نجات نبود. كسانى كه مجرّد مصاحبت با نيكان و واقع شدن در قلمرو نور انبياء را نشانه پاكى مصاحبان مى دانند وبر همه صحابه پيامبر، لباسى از قداست وعدالت مى پوشانند، بايد از سرگذشت همسر نوح درس بگيرند وچنين داورى را رها كنند ومصاحبان نيكان را به دو گروه متقى وپرهيزگار وعاصى وگنه كار تقسيم كنند.

7ـ مجموع سرگذشت قوم نوح مى رساند كه جهان، آزمايشگاهى عمومى است وخدا علاوه بر آزمايشهاى خصوصى، يك نوع آزمايشهاى دسته جمعى وگروهى دارد، چنانكه پس از بيان سرگذشت نوح مى فرمايد: (إنَّ فى ذلِكَ لآيات وإِنْ كُنّا لَمُبْتَلينَ)(مؤمنون/30) «در اين سرگذشت نشانه هاست وما آزمايش كنندگانيم» از اين جهت قرآن سرگذشت نوح را آيتى براى جهانيان ووسيله ياد آورى براى عبرت آموزان مى داند.²

1 . (قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلام مِنّا وَ بَرَكَات عَلَيْكَ وَ عَلى أُمَم مِمَّن مَعَكَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ أليمٌ)(هود/48).
2 . به آيه هاى :15/عنكبوت; 15/قمر و12/الحاقه مراجعه شود.

صفحه 155

پيامبر چهارم

هـود

در ميان قوم عاد

مشيّت حكيمانه الهى براين تعلّق گرفته كه خلافت آسمانى فرزندان آدم، در زمين ادامه يابد وبراى هدايت آنان، پيامبرانى را برانگيزد. از اين رو نابودى قوم نوح، مايه قطع نسل انسان نگرديد، بلكه طبق مشيّت ياد شده، خدا نسل ديگرى را پديد آورد; چنانكه مى فرمايد:(فَأهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أنْشَأْنا مِنْ بَعَْدِهِمْ قَرْناً آخَرينَ). (انعام/6) «قوم نوح را به خاطر گناهانشان نابود كرديم ونسلى پس از آنان آفريديم.»¹

وبراى هدايت همين نسلهاى جديد، پيامبرانى بر انگيخت، چنانكه مى فرمايد: (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدهِ رُسُلاً إلى قَوْمِهِمْ فَجاءُوهُمْ بِالبَيِّناتِ). (يونس /74) «پس از نوح پيامبرانى براى اقوامشان برانگيختيم وبا دلايلى به سوى آنان آمدند.»²

پس از نوح پيامبرى كه قرآن از او نام مى برد، حضرت هود است كه براى هدايت قوم عاد بر انگيخته شد، چنانكه مى فرمايد:(وَإلى عَاد أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدوُا اللّهَ... وَ اذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوح). (اعراف/65ـ 69) «به سوى قوم عاد برادرشان هود را برانگيختيم، به آنان گفت: خدا را بپرستيد... وبه

1 . آيه 31 از سوره مؤمنون، به همين مضمون است.
2 . آيه 31 از سوره مؤمنون، به همين مضمون است.

صفحه 156

ياد آريد كه شما را جانشينان قوم نوح قرار داد» همچنانكه صالح را پس از هود برانگيخت:(وَ إلى ثَمُودَ أخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ... وَ اذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد). (اعراف/73ـ74) «وبه سوى ثمود برادرشان صالح را برانگيختيم و او به آنان گفت:خدا را بپرستيد... وبه ياد آريد كه شما را جانشينان قوم عاد قرار داد.»

بنابر اين پس از نوح، هود وپس از او صالح، برانگيخته شده اند.

مورخان نسب هود را كه به سام فرزند نوح مى رسد، چنين ذكر كرده اند:هود ـ عبد اللّه ـ رباح ـ الخلود ـ عادـ عوص ـ ارم ـ سام ـ نوح.¹

سرگذشت قوم عاد در كتابهاى به اصطلاح آسمانى، نيامده وفقط قرآن اين سرگذشت را بازگو كرده است وتنها مدرك متين، همين كتاب آسمانى است. قرآن سرزمين آنها را نقطه اى به نام «احقاف»² معرفى مى كند كه در شمال حضر موت وشرق عمان قرار گرفته وشمال آن را «ربع الخالى» تشكيل مى دهد. امروز اين سرزمين، ريگزارى است كه در آن آثارى از حيات وجود ندارد وتاكنون باستان شناسان وتمدن شناسان، در اين سرزمين دست به كشفيات نزده اند وشايد اگر در اين راه گامى بردارند، تمدنى را كشف كنند كه در زمان خود كم نظير بوده است. در هر حال نام عاد در قرآن (24) بار ³ونام هود هفت بار آمده است.⁴

1 . تاريخ يعقوبى، ج1، ص22 بيروت ط دار صادر.
2 . سوره احقاف، آيه 21.
3 . اعراف/65ـ74; توبه/70; هود/50ـ59و 60; ابراهيم /9; حج/42; فرقان/38; شعراء/123; عنكبوت/38;ص12; غافر/31; فصلت/13و15; احقاف/21; ق/13، ذاريات/41; قمر/18; نجم/50،;حاقه/4وفجر/6.
4 . اعراف/65; هود/50، 53، 58، 60، 89 وشعراء/124.

صفحه 157

مجموع محورهايى كه قرآن در سرگذشت هود مطرح مى كند، عبارتند از:

1ـ ويژگيهاى قوم هود.

2ـ محتواى دعوت وشيوه تبليغ.

3ـ اتهامها واعتراضهاى قوم عاد وپاسخهاى هود به آنها.

4ـ تهديد قوم، به نزول عذاب.

5ـ نزول عذاب وكيفيت نابودى آنان.

6ـ نكته ها وعبرتهاى سرگذشت قوم هود.

اينك محور نخست:

صفحه 158

1 ويژگيهاى زندگى قوم هود

آيات موضوع

1ـ (وَ زادَكُمْ فِى الخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ). (اعراف/69)

2ـ (ألَمْ تَرَكَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعاد * إرَمَ ذَاتِ العِمادِ * الَّتى لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِى البِلادِ). (فجر/6ـ8)

3ـ (أتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيع آيَةً تَعْبَثُونَ * وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعلَّكُمْ تَخْلُدُونَ). (شعراء/128ـ 129)

4ـ (أَمَدَّكُمْ بِأَنْعام وَ بَنينَ * وَ جَنّات وَ عُيُون). (شعراء/133ـ134)

5ـ (وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إنْ مَكَّنَّاكُمْ فيهِ). (احقاف/26)

6ـ (وَإذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّارينَ). (شعراء/130)

7ـ (وَ قالُوا مَنْ أشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللّهَ الَّذِى خَلَقَهُمْ هُوَ أشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً). (فصلّت/15)

ترجمه آيات

1ـ خدا شما را بلند بالا ونيرومند آفريد، پس نعمتهاى او را ياد آور شويد.

2ـ آيا نمى دانى كه خدا با قوم عاد چه كرد؟ در شهرى به نام «ارم» كه داراى ستونهايى بود كه همانندى در بلاد نداشت.

3ـ آيا از سر هَوَس، بر هر بلندى ساختمانى مى سازيد وقصرها وقلعه هاى محكم، بنا مى كنيد كه گويا جاودانه در آن خواهيد ماند.

4ـ خداوند شما را با چهار پايان، فرزندان، باغها وچشمه ها، يارى داده است.

صفحه 159

5ـ ما به قوم عاد توانايى مالى وجسمى، بخشيديم كه آن را به شما (مردم مكّه) نداديم.

6ـ آنگاه كه مجازات مى كنيد، بسان ستمگران مجازات مى كنيد.

7ـ گفتند چه كسى از ما پرقدرت تر است؟ آيا نمى بينيد خداوندى كه آنان را آفريد، از آنان تواناتر است؟

داستانسرايان در باره ويژگيهاى زندگانى اين قوم، افسانه هايى بافته اند كه خرد آن را نمى پذيرد. راوى اين اسطوره ها «وهب بن منبّه»¹ است كه متأسفانه مسلمانان تحت تأثير داستانسرايى او قرار گرفته ودر كتابهاى تفسير آورده اند. همگى مى دانيم كه وى از اهل كتاب بوده و بعداً به ظاهر اسلام آورد واسرائيليات را در ميان مسلمانان منتشر ساخت.آنچه مى توان در باره ويژگيهاى زندگانى اين قوم گفت، همان است كه در قرآن به صورت اجمال آمده است وما به ترتيب ياد آور مى شويم:

1ـ آنان از نظر خلقت وآفرينش، افراد قوى ونيرومندى بوده اند، به همين جهت هود به آنان چنين مى گويد: (وَ زادَكُمْ فِى الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ). (اعراف/69) «خدا شما را بلند بالا ونيرومند آفريد، پس نعمتهاى او را ياد آور شويد» وپس از هلاكت اين قوم،قرآن آنان را به نخلهاى واژگون شده،تشبيه مى كند واين نشانه بلندى قامت ونيرومندى جسمى آنان بوده وآيات اين قسمت بعداً خواهد آمد.

2ـ كيفيت خانه سازى آنان را قرآن در دو مورد چنين بيان مى كند:(أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعاد * إرَمَ ذاتِ العِمادِ * الّتى لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِى البِلادِ). (فجر/6ـ8) «آيا نمى دانى كه خدا با قوم عاد چه كرد؟ در شهرى به نام ارم كه داراى ستونهايى بود كه همانندى در بلاد نداشت.» يعنى داراى قصرهاى بلند با ستونهاى

1 . وى اهل يمن بود و در اواخر خلافت عثمان، ايمان آورد ودر سال 114قمرى در گذشت.

صفحه 160

مرتفع بود كه تا آن روز دست بشر در جاى ديگرى مانند آن را نساخته بود.

در آيه ديگر مى فرمايد:(أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيع آيَةً تَعْبَثُونَ * وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعلَّكُمْ تَخْلُدُونَ)(شعراء/128ـ129). «آيا از سر هَوَس بر هر بلندى ساختمانى مى سازيد وقصرها وقلعه هاى محكم بنا مى كنيد كه گويا جاودانه در آن خواهيد ماند.»

3ـ آنان از نعمتهاى فراوانى مانند چهارپايان وچشمه سارها باغهاى مصفّا وسبز وخرم برخوردار بودند، چنانكه مى فرمايد: (أَمَدَّكُمْ بِأنْعام وَ بَنينَ * وَ جَنّات وَعُيُون). (شعراء/133ـ134) «خداوند شما را با چهار پايان، فرزندان،باغها وچشمه ها يارى داده است.» ودر آيه ديگر مى فرمايد: (وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إنْ مَكَّنّاكُمْ فيهِ). (احقاف/26) «ما به قوم عاد توانايى مالى وجسمى، بخشيديم كه به شما (مردم مكّه) آن را نداديم.» وباز مى فرمايد:(وَ أتْرَفْناهُمْ فِى الْحَياةِ الدُّنْيا). (مؤمنون/33) «به آنان در زندگى دنيوى، نعمتهاى فراوانى بخشيديم.»

4ـ شيوه برخورد آنان به هنگام مجازات، ظالمانه بود. چنانكه مى فرمايد: (وَإذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّارينَ). (شعراء/130) «آنگاه كه مجازات مى كنيد، بسان ستمگران مجازات مى كنيد.»

5ـ اين گروه خيره سر، سرمست نعمتهاى دنيوى بوده وقوه وقدرت خود را به رخ پيامبر خدا مى كشيدند; ولى غافل از آن بودند كه خالق آنان، تواناتر از آنهاست ودر كمترين زمان، مى تواند همه را از آنان بستاند ونابودشان سازد. چنانكه مى فرمايد: (وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَ لَمْ يَروا أَنّ اللّهَ الَّذى خَلَقَهُمْ هُوَ أشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً). (فصلّت/15)

از مجموع اين ويژگيها مى توان فهميد كه اين گروه، در اين ريگزار مشرف به دريا از نظر توانايى جسمى،قدرت مالى ، آبهاى زيرزمينى وحاصلخيز بودن خاك، در شرايط بسيار خوبى به سر مى بردند ومتأسفانه به جاى سپاسگزارى از نعمتهاى

صفحه 161

الهى، به كفران آن برخاستند وبا پيامبر خود كه از ميان آنان برخاسته بود، به مجادله پرداختند وپيوسته سخنان قوم نوح را تكرار مى كردند ودر حقيقت منطق هر دو گروه مشابه يكديگر بود. اكنون لازم است محتواى دعوت هود را مطرح كنيم، آنگاه ببينيم عكس العمل قوم او چه بود.

***

2 محتواى دعوت وشيوه تبليغ هود

آيات موضوع

1ـ (يا قَومِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إلاّ مُفْتَرُونَ). (هود/50)

2ـ (إنّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْم عَظيم). (شعراء/135)

3ـ (إِنِّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمينٌ). (شعراء/125)

4ـ (أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ أنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمينٌ * أوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْْ ذِكرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُل مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَ اذْكُروُا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوح). (اعراف/68ـ69)

5ـ (يا قَوْمِ لا أَسْألُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً إِنْ أَجْرِىَ إلاّ عَلَى الَّذِى فَطَرَنى أفَلا تَعْقِلُونَ). (هود/51)

6ـ (وَ يا قَومِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إلى قُوَّتِكُمْ وَ لا تَتَولَّوا مُجْرِمينَ). (هود/52)

7ـ (فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ). (اعراف/69)

8ـ (فَإنْ تَوَلَّوا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ ما أُرسِلْتُ بِهِ إلَيْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفُ رَبِّى قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلاتَضُرّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبّى عَلى كُلِّ شَيء حَفيظٌّ). (هود/57)

صفحه 162

ترجمه آيات

1ـاى قوم من! خدا را بپرستيد، جز او خدايى نيست. شما با پرستش بتها به خدا افترا مى بنديد.

2ـ من از عذاب روز قيامت بر شما مى ترسم.

3ـ من براى شما فرستاده اى درستكار هستم.

4ـ من پيامهاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى كنم. من پند ده امينى هستم. آيا در شگفتيد كه بر مردى از قبيله شما، وحى الهى فرود آيد تا شما را بيم دهد؟ به ياد آوريد كه شما جانشينان قوم نوح، مى باشيد(مبادا گرفتار عذاب الهى شويد).

5ـاى قوم! من پاداشى از شما طلب نمى كنم. پاداش من بر خدايى است كه مرا آفريده است، چرا نمى انديشيد؟

6ـاى قوم من! از خدا طلب مغفرت كنيد. به سوى او باز گرديد، تا بارانهاى پى در پى براى شما بفرستد وبر نيروى شما بيفزايد وبسان مجرمان از خدا روى برمتابيد.

7ـ نعمتهاى خدا را به ياد آوريد، شايد رستگار شويد.

8ـ اگر از دعوت من روى برگردانيد، من رسالت خود را انجام داده ام وخدا شما را مى برد وقوم ديگرى را جانشين شما مى سازد وهرگز زيانى به خدا نمى رسانيد، خداى من از همه چيز آگاه است.

از مجموع آيات مربوط به دعوت هود، به روشنى استفاده مى شود كه او بر سه موضوع اصرار مىورزيد:

1ـ توحيد در عبادت وپرستش.

2ـ بيم از عذاب الهى در روز رستاخيز.

3ـ من پيامبر امين خدا هستم.

از اين طريق، اصول سه گانه مشترك، در ميان شرايع سماوى را بازگو

صفحه 163

مى نمود.

در باره محور اوّل چنين مى گفت: (يا قَومِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ إنْ أنْتُمْ إلاّ مُفْتَرونَ). (هود/50) «اى قوم من ! خدا را بپرستيد، جز او خدايى نيست. شما با پرستش بتها به خدا افترا مى بنديد.»¹

در باره محور دوّم چنين مى فرمايد: (إِنِّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْم عَظيم). (شعراء/135) «من از عذاب روز قيامت بر شما مى ترسم.»²

ودر باره محور سوّم چنين مى گفت: (إنّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمِين). (شعراء/125)

ونيز مى گفت:(أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ أنَا لَكُمْ ناصِحٌ أمِينٌ * أوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُل مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَ اذْكُروُا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوح). (اعراف/68ـ69) «من پيامهاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى كنم. من پند ده امينى هستم. آيا در شگفتيد كه بر مردى از قبيله شما، وحى الهى فرود آيد تا شما را بيم دهد؟ به ياد آوريد كه شما جانشينان قوم نوح، مى باشيد(مبادا گرفتار عذاب الهى شويد).»

شيوه هاى دعوت

تا اينجا با محورهاى دعوت آشنا شديم.او در شيوه دعوت از امورى به اين شرح بهره مى گيرد:

1ـ اعلان مى دارد كه براى دعوت خود، انتظار پاداشى از آنان ندارد، چنانكه مى فرمايد:ـ (يا قَوْمِ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إنْ أَجْرِىَ إلاّ عَلَى الَّذى فَطَرَنى أفَلا تَعْقِلُونَ) (هود/51): «اى قوم! من پاداشى از شما طلب نمى كنم. پاداش من بر

1 . مؤمنون/32 واحقاف/21، به همين مضمون است .
2 . احقاف/21 به همين مضمون است.

صفحه 164

خدايى است كه مرا آفريده است، چرا نمى انديشيد.» ¹

2ـ به آنان نويد مى دهد كه اگر از شرك، روى برتابند وبه خدا روى آورند، درهاى رحمت بر آنان گشوده مى شود، چنانكه مى فرمايد:(وَ يا قَومِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَاراً وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إلى قُوَّتِكُمْ وَ لا تَتَولَّوا مُجْرِمينَ)(هود/52) «اى قوم من! از خدا طلب مغفرت كنيد، به سوى او باز گرديد، تا بارانهاى پى در پى براى شما بفرستد وبر نيروى شما بيفزايد وبسان مجرمان از خدا رو برمتابيد.»

3ـ نعمتهاى الهى را كه به آنان ارزانى گرديده است، ياد آور شوند وشكر وسپاس آن را به جاى آورند، چنانكه مى فرمايد: (فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)(اعراف/69)²

4ـ سرانجام ياد آور مى شود، از كيفرهاى الهى كه شامل پيشينيان شد، عبرت بگيرند، چنانكه مى فرمايد:(وَ اذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوح)(اعراف/69) ودر آيه ديگر مى فرمايد: (فَإِنْ تَوَلَّوا فَقَدْ أبْلغْتُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إلَيْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفُ رَبّى قَوْماً غَيْرَكُمْ وَ لاتَضُرّونَهُ شَيْئاً إِنّ رَبّى عَلى كُلِّ شَيء حَفيظ). (هود/57) «اگر از دعوت من روى برگردانيد، من رسالت خود را انجام داده ام وخدا شما را مى برد وقوم ديگرى را جانشين شما مى سازد وهرگز زيانى به خدا نمى رسانيد، خداى من از همه چيز آگاه است.»

تا اينجا با محورهاى سه گانه دعوت وشيوه هاى چهارگانه تبليغ هود، آشنا شديم، اكنون بايد ديد واكنش قوم هود در برابر او چه بوده است؟

***

1 . شعراء/ 127، به همين مضمون است.
2 . شعراء/132ـ134، به همين مضمون است.

صفحه 165

3 اتهامها، اعتراضها وپاسخهاى آنها

آيات موضوع

1ـ (قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إنَّا لَنَريكَ فى سَفاهَة وَ إِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الكاذِبينَ) (اعراف/66).

2ـ (قَالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَة...).

3ـ (إِنْ نَقُولُ إلاّ اعْتَريكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوء...)(هود/53ـ54)

4ـ(ما هذا إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأكُلُ مِمَّا تَأكُلُونَ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُونَ * وَ لَئِنْ أطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إنَّكُمْ إذاً لَخاسِرُونَ). (مؤمنون/33ـ34)

5ـ (قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لأنْزَلَ مَلائِكَةً فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ). (فصلت/14)

6ـ (قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الوَاعِظينَ * إنْ هذَا إِلاّ خُلُقُ الأوّلينَ). (شعراء/136ـ137)

7ـ (قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَر ما كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ). (اعراف/70)

8ـ (قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بى سَفاهَةٌ وَ لكِنّى رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ * أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبّى وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أمينٌ). (اعراف/67ـ68)

9ـ (إِنِّى أُشْهِدُ اللّهَ وَ اشْهَدُوا أنّى بَرِيءٌ مِمّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكيدُونى جَميعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ). (هود/54ـ55)

10ـ (إِنِّى تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّهِ رَبّى وَ رَبِّكُمْ ما مِنْ دابَّة إلاّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إنَّ رَبّى

صفحه 166

عَلى صِراط مُسْتَقيم). (هود/56)

11ـ (أَتُجادِلُونَنى فى أسْماء سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما نَزَّلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطان). (اعراف/71)

ترجمه آيات

1ـ سران كافر قوم او گفتند:ما كار تو را سفيهانه مى دانيم، به گمان ما تو از دروغگويانى.

2ـ تو براى اثبات دعوت خود گواه ودليلى ندارى.

3ـ در باره تو نمى گوييم مگر اينكه از ناحيه برخى معبودان ما، زيانى به تو رسيده است.

4ـ اين مرد(هود) بشرى مانند شماست. از آنچه كه مى خوريد ومى نوشيد او نيز مى خورد ومى نوشد. اگر از بشرى مانند خود پيروى كنيد، زيانكاريد.

5ـ گفتند: اگر خداى ما مى خواست، به جاى شما فرشتگانى مى فرستاد. ما رسالت شما را منكريم.

6ـ گفتند: خواه ما را پند بدهى وخواه پند ندهى، ما گوش به سخن تو نخواهيم داد. راه ما راه پيشينيان است.

7ـ گفتند: تو آمده اى تا ما، تنها خدا را بپرستيم ومعبودهاى پدران خود را ترك كنيم، عذابى كه ما را از آن بيم مى دهى بياور، اگر راستگو هستى!

8ـ گفت:اى قوم! در من سفاهتى وجود ندارد ومن پيام آورى از پروردگار عالميانم، پيامهاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى كنم ومن براى شما ناصح امينى هستم.

9ـ خدا را گواه مى گيرم وشما هم گواه باشيد كه من از معبودهاى شما، جز خدا بيزارم شما برخيزيد وحيله كنيد وبه من مهلت ندهيد.

صفحه 167

10ـ من بر خدا كه پروردگار من وپروردگار شماست توكّل دارم، هيچ جنبده اى نيست مگر اينكه پيشانى او را خواهد گرفت. پروردگار من بر صراط مستقيم است.

11ـ آيا با من در خدايانى كه پدران شما ، نام خدايى بر آنها بخشيده اند مجادله مى كنيد، در حالى كه خدا در باره آنها برهانى نفرستاده است.

قوم عاد در توجيه سرپيچى خود از دعوت هود، بسان قوم نوح از دو راه وارد شدند. گاهى پيامبر خدا را با اتهامهاى واهى، متهم ساختند واحياناً اعتراضات كودكانه اى مطرح كردند. نخست اتهامات را تشريح نموده، آنگاه اعتراضها را بررسى مى نماييم:

الف: اتهامها

1ـ دعوت سفيهانه: (قالَ الْمَلاءُ الّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إنّا لَنَرَيكَ فى سَفاهَة).

2ـ اتهام دروغگويى:(وَإنّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الكاذِبينَ).¹ (اعراف/66): سران كافر قوم او گفتند: ما كار تو را سفيهانه مى دانيم، به گمان ما تو از دروغگويانى.

3ـ اتهام جنون:(إِنْ نَقُولُ إِلاّ اعْتَريكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوء).² (هود/54): در باره تو نمى گوييم مگر اينكه از ناحيه برخى معبودان ما، زيانى به تو رسيده است ومقصودشان اين بود كه هود، تعادل فكرى خود را از دست داده است.

اين اتهامات از نظر دور انديشان، گواه بر پاكدامنى هود است. در گذشته ياد آور شديم كه تمام مصلحان به اين نوع اتهامهاى واهى متهم مى گشتند; تهمتهايى

1 . به خاطر داريد كه قوم نوح، نيز وى را به دروغگويى متهم نمودند(هود/27).
2 . مخالفان نوح، نيز وى را متهم به جنون مى ساختند(قمر/54).

صفحه 168

كه اثبات ونفى آن هر دو مشكل است. اگر هود ـ وراى اين تهمتها ـ نقطه ضعف اخلاقى واجتماعى داشت، حتماً آن را مطرح مى كردند، ولى هر چه گشتند جز اين سه تهمت بى اساس، به چيزى دست نيافتند.

ب: اعتراضها

1ـ او يك بشر است:(ما هذا إلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأكُلُ مِمّا تَأكُلُونَ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُونَ * وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إنَّكُمْ إذاً لَخاسِرونَ). (مؤمنون/33ـ34): «اين مرد(هود) بشرى مانند شماست. از آنچه كه مى خوريد ومى نوشيد او نيز مى خورد ومى نوشد . اگر از بشرى مانند خود پيروى كنيد، زيانكاريد.»

اين اعتراض در جاى ديگر چنين منعكس شده است:(قالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنا لأَنْزَلَ مَلائِكَةً فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ). (فصلت/14) «گفتند: اگر خداى ما مى خواست، به جاى شما فرشتگانى مى فرستاد. ما رسالت شما را منكريم.»

بشر پيشين پيوسته مى انديشيد كه رسول خدا، بايد از جنس فرشته باشد ولذا پيامبران الهى با اين اعتراض روبرو بودند.¹

2ـ بينه ودليلى ندارد:(قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنَا بِبَيِّنَة). (هود/53) «تو براى اثبات دعوت خود گواه ودليلى ندارى.»

3ـ گاهى اعتراضها حالت لجاجت وعناد، به خود مى گرفت ومى نمود كه آنان اهل منطق نبوده و مى خواهند سيره نياكان خود را بر همه چيز مقدّم بدارند; قرآن در اين باره چنين مى فرمايد:(قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظينَ * إنْ هذا إلاّ خُلُقُ الأوّلينَ). (شعراء/136ـ137)

«گفتند: خواه ما را پند بدهى وخواه پند ندهى، ما گوش به سخن تو نخواهيم

1 . در گذشته دانستيم كه نوح، نيز با اين اعتراض روبرو بود(هود/27).

صفحه 169

داد. راه ما راه پيشينيان است.»

در آيه ديگر آمده است:(قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ ما كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ). (اعراف/70)

«گفتند: تو آمده اى تا ما تنها، خدا را بپرستيم ومعبودهاى پدران خود را ترك كنيم، عذابى كه ما را از آن بيم مى دهى بياور، اگر راستگو هستى!.»

تا اينجا با اتهامها واعتراضهاى كودكانه آنان آشنا شديم، اكنون بايد ديد پاسخ هود، نسبت به آنها چه بود. دقّت در پاسخها نشان خواهد داد كه او با كمال وقار وخونسردى كه شرط نفوذ واصلاح است، با آنان سخن مى گويد واز تند گويى واظهار عصبانيت خوددارى مى نمايد.

پاسخهاى هود

در باره دو تهمت نخست(كه كار تو سفيهانه است وتو دروغگو هستى) چنين مى گويد:(قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بى سَفاهَةٌ وَ لكِنّى رَسُولٌ مِنْ رَبِّ العالَمينَ * أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبّى وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ). (اعراف/67ـ 68): «قوم من! در من سفاهتى وجود ندارد ومن پيام آورى از پروردگار عالميانم، پيامهاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى كنم ومن براى شما ناصح امينى هستم.»

دقت در مضمون اين دو آيه مى رساند كه هود چگونه با وقار ومتانت، تهمت اوّل را پاسخ گفته، آنگاه تهمت دروغگويى را با جمله (ناصحٌ أَمِينٌ) جواب مى دهد كه:من پند ده امينى هستم وفرد امين، دروغ نمى گويد. اين چنين تهمتها پاسخى جز اين نمى تواند داشته باشد. اگر هود پزشكان را جمع مى كرد، تا بر تعادل فكرى او گواهى دهند، يا قراينى بر راستگويى خود مى آورد، خود يك نوع اهميّت بخشيدن به تهمتها بود، در حالى كه بايد نسبت به اين تهمتها با سعه صدر واغماض روبرو شد واين نوع برخورد عاقلانه، وجدان طرف را بر ضدّ او مى شوراند كه چگونه او در

صفحه 170

راه اصلاح، شكيبا وبردبار است.

هود در پاسخ به تهمت جنون، ياد آور مى شود كه اگر فكر مى كنيد خدايان شما آسيبى به من رسانده اند ـ آن هم به خاطر اينكه من در باره آنها بدگويى مى كنم ـ هم اكنون خدا را گواه مى گيرم وشما هم گواه باشيد كه من از آنها، منزجرم واگر راست مى گوييد كه آنها به من آسيب رسانده اند، شما وخدايانتان برخيزيد وآسيبى به من برسانيد وبه حيات من خاتمه دهيد. اگر ديديد از طرف خدايانتان آسبيى به من نرسيد ومن در راه دعوتم پا برجا ماندم، بدانيد كه خدايان شما كوچكتر از آنند كه منشأ سود وزيانى باشند. آنجا كه مى فرمايد:(إنّى أُشْهِدُ اللّهَ وَ اشْهَدُوا أنّى بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونى جَميعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونَ). (هود/54ـ55) «خدا را گواه مى گيرم وشما نيز گواه باشيد كه من از معبودهاى شما، جز خدا بيزارم، شما برخيزيد وحيله كنيد وبه من مهلت ندهيد.»

آنگاه سرچشمه قدرت ومقاومت خود را خداى بزرگ معرفى مى كند، خدايى كه پيشانى هر انسانى را مى گيرد وبه حساب او مى رسد; چنانكه مى فرمايد:(إِنِّى تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّهِ رَبّى وَ رَبِّكُمْ ما مِنْ دابَّة إلاّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إنَّ رَبِّى عَلى صِراط مُسْتَقيم). (هود/56)¹

از آنجا كه اعتراضهاى آنان، آميخته با لجاج وعناد بود، هود از پاسخگويى به برخى از آنها خود دارى نمود; زيرا تأثيرى در پاسخ احساس نمى كرد. سرانجام گفتار خود را با يك جمله جامع پايان مى دهد كه: اين خدايان شما، از واقعيت خدايى تنها نامى دارند واين نام را شما بر آنان گذاره ايد وهيچ گونه دليلى بر خدا

1 . عين همين پاسخ را حضرت نوح به مخالفان دعوت خود گفت: (فَعَلَى اللّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَ شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إلَىَّ وَ لا تُنْظِرونِ)(يونس/71) خدا نيز عين اين پاسخ را به پيامبر گرامى صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم تعليم كرده است،چنان كه مى فرمود:(قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ)(اعراف/195)

صفحه 171

بودن آنان از جانب خدا نرسيده است، چنانكه مى فرمايد:(أتُجَادِلُونَنى فى أسْمَاء سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما نَزَّلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطان). (اعراف/71)

***

4 تهديد به نزول عذاب ودرخواست آن

خداى بزرگ انسان را براى هدفى كه كمال او را تأمين مى كند، آفريده است وتا او در مسير اين كمال است واحتمال دست يابى بر آن، در وجود او حكمفرماست، عوامل زندگى طبيعى، با حيات وزندگى او همسو بوده وبه زندگى خود ادامه مى دهد; امّا آنگاه كه او با هدف آفرينش، فاصله زيادى گرفت وريشه اميد وصول به هدف در وجود او سوخت; همسو گشتن عوامل حيات با او، امرى بيهوده بوده وهرچه زودتر بايد به عنوان علف هرزه مزاحم از ريشه كنده شود.

هود در ارشاد قوم خود از پاى ننشست، وروشهاى گوناگون را در هدايت آنان به كار برد، ولى آنان آن چنان هويت انسانى را از دست داده بودند، كه خواهان عذاب الهى بودند.

آيات موضوع

1ـ (قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُم مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ... فَانْتَظِرُوا إنّى مَعَكُمْ مِنَ المُنْتَظرينَ) (اعراف/71).

2ـ (فَإنْ تَوَلَّوا فَقَدْ أبْلَغْتُكُمْ ما أُرسلتُ بِهِ إلَيْكُم وَ يَسْتَخْلِفُ رَبّى قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبّى عَلى كُلِّ شَيْء حَفيظٌ). (هود/57)

3ـ (فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ * قَالَ إنّما الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَ أُبَلِّغُكُمْ ما

صفحه 172

أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لكِنّى أَريكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ). (احقاف/22ـ23)

4ـ (رَبِّ انْصُرْنِى بِما كَذّبُون).

5ـ (قالَ عَمَّا قَليل لَيُصْبِحُنَّ نَادِِمينَ). (مؤمنون/39ـ40)

ترجمه آيات

1ـ عذاب وخشم الهى بر شما لازم شده است، منتظر باشيد كه من نيز از منتظرانم.

2ـ اگر از دعوت من روى برگردانيد، من رسالت خود را ابلاغ كرده ام. پروردگارم شما را نابود كرده وگروه ديگرى را جايگزين شما مى سازد وشما زيانى به او نمى رسانيد، پروردگار من نگهبان همه چيز است.

3ـ اگر راست مى گويى، عذابى كه وعده آن را مى دهى بياور!، هود گفت: وقت نزول عذاب را خدا مى داند، من رسالت خود را ابلاغ مى كنم وشما را قومى نادان مى بينم.

4ـ پروردگارا! مرا به خاطر اينكه مورد تكذيب واقع شدم، يارى كن.

5ـ خطاب آمد، به همين زودى آنان از تكذيب خود پشيمان مى شوند.

تفسير موضوعى آيات

صبر وبردبارى ومتانت و وقار هود، در مقابل بى حرمتى ها واتهامهاى واهى قوم خود، سبب فزونى جرأت آنان شده واز آنجا كه خود را قوى و نيرومند، وهود را ضعيف وناتوان مى انگاشتند، به وى گفتند: تهديد خود را عملى كن وهود گه گاهى از نزول عذاب الهى، سخن مى گفت وياد آور مى شد كه: اگر از آيات خداوند روى برگردانيد، كفر شما بدون واكنش نخواهد بود، چنانكه مى فرمايد: (فَإنْ تَوَلَّوا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إلَيْكُم وَ يَسْتَخْلِفُ رَبّى قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّى على كُلِّ شَيْء حَفيظٌ). (هود/57) : «اگر از دعوت من روى برگردانيد، من رسالت خود را ابلاغ كرده ام وپروردگارم شما را نابود وگروه ديگرى را جايگزين شما مى سازد

صفحه 173

وشما زيانى به او نمى رسانيد. پروردگار من حافظ همه چيز است.»

در آيه ديگر مى فرمايد: (قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُم مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ... فَانْتَظِرُوا إِنَّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ). (اعراف/71) «عذاب وخشم الهى بر شما لازم شده است، منتظر باشيد كه من نيز از منتظرانم.»

آنان به جاى بيدارى وبازگشت به سوى خدا بيش از همه وقت، به اصطلاح «شير شده» ودرخواست نزول عذاب كردند وگفتند:(فَأتِنا بِما تَعِدُنا إنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ). (احقاف/22) «اگر راست مى گويى عذابى كه وعيد آن را مى دهى بياور.»

هود در حالى كه مى دانست، عذاب الهى آنان را فرا خواهد گرفت، گفت: (قَالَ إنَّما الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَ أُبَلِّغُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لكِنّى أَريكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ). (احقاف/23) «وقت نزول عذاب را خدا مى داند، من رسالت خود را ابلاغ مى كنم وشما را گروهى نادان مى بينم.»

به راستى چنين گروهى نمى توانند خليفه خدا در روى زمين بوده وترسيم گر هدف خلقت باشند وبايد زمين از اين عناصر پاكسازى شود ونسل جديدى روى كار آيد، تا در دامن خود انسانهاى پاكدامنى را پرورش دهند، هر چند ممكن است آنان نيز در پيمودن اين راه ضايعاتى داشته باشند.

اكنون وقت آن است كه هود دعا كند ودعاى او به هدف اجابت برسد، گويا هود دست به دعا بلند كرد وگفت: (رَبِّ انْصُرْنِى بِما كَذّبُونِ). (مؤمنون/39) «پروردگارا مرا به خاطر اينكه مورد تكذيب واقع شدم يارى كن.»

خطاب آمد: (قَالَ عَمَّا قَليل لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ). (مؤمنون/40) «به همين زودى آنان از تكذيب خود پشيمان مى شوند (پشيمانى كه ديگر سودى نمى بخشد).»

***

صفحه 174

5 نزول عذاب وكيفيت آن

خدا هر گروهى را به نوعى نابوده كرده است، قوم نوح را با غرق كردن، قوم عاد را با باد، قوم ثمود را با صيحه، و...، شايد در اين مورد، ميان گناهان آنان ونوع عذاب، رابطه اى حاكم بوده است وگزينش كيفيت عذاب، در گرو مصالحى بوده است كه براى ما روشن نيست، آنچه مسلّم است، قوم هود با وزيدن بادى كشنده با بدنهاى بى روح به صورت چوبهاى خشك به روى زمين افتادند. وآيات قرآن آن را با بيانهاى گوناگون مطرح مى كند.

آيات موضوع

1ـ (فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هذَا عارضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ ريحٌ فِيها عَذابٌ أليمٌ)(احقاف/24)

2ـ ( تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْء بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لا يُرى إلاّ مَساكِنُهُمْ كَذلِكَ نَجْزِى الْقَوْمَ الْمُجْرِمينَ).(احقاف/25)

3ـ (فَأرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فى أَيَّام نَحِسَات لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزيِ فِى الحَيَاةِ الدُّنيا وَ لَعَذابُ الآخِرَةِ أخْزى وَ هُمْ لاَ يُنْصَرُونَ). (فصلّت/16)

4ـ (وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِريح صَرْصَر عَاتِيَة * سَخَرَّها عََلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَال وَ ثَمانِيَةَ أيّام حُسُوماً فَتَرَى القَوْمَ فيها صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْل خَاوِيَة * فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ بَاقية). (حاقّه/6ـ 8)

5ـ (إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ ريحاً صَرْصَراً فى يَوْمِ نَحْس مُستَمِرّ). (قمر/19)

صفحه 175

6ـ (وَ فِى عَاد إذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرّيحَ العَقيمَ * ما تَذَرُ مِنْ شَيْء أتَتْ عَلَيْهِ إِلاّ جَعَلَتْهُ كالرَّمِيم). (ذاريات/41ـ42)

7ـ (فَأخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَومِ الظّالِمينَ). (مؤمنون/41)

8 ـ (فإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عَاد وثَمُودَ). (فصلت /13)

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه ابرهاى در حال حركت را در آسمانها ديدند، گفتند: اين ابرى است كه برما مى بارد; بلكه همان عذابى است كه در نزول آن شتاب مى كرديد بادى كه در آن عذاب دردناك است.

2ـ بادى كه همه چيز را، به فرمان خدا نابود مى سازد. همگى نابود شدند، جز خانههاشان چيزى از آنها باقى نماند. اين چنين گروه مجرم را كيفر مى دهيم.

3ـ بر قوم عاد، باد تندى در روزهاى نحس فرستاديم، تا عذاب ذلت بار زندگى اين دنيا را به آنها بچشانيم وخوارى عذاب سراى ديگر بيش از دنياست وآنجا هيچ كس آنها را يارى نخواهد كرد.

4ـ امّا قوم عاد با باد تند وطغيانگر نابود شدند. خدا باد بنيان كن را هفت شب وهشت روز بر آنها مسلّط كرد.اجساد آنان بر روى زمين، بسان نخلهاى خشكيده وواژگون شده مى بينى. آيا اثرى از آنها مشاهده مى كنى؟

5ـ ما براى آنها باد تند (سرد) را در روزى كه شومى آن استمرار داشت، فرستاديم.

6ـ در باره قوم عاد، هنگامى كه براى آنان باد نابود كننده را فرستاديم، آن باد تند بر چيزى نمى گذشت، مگر آن را به صورت استخوان پوسيده قرار مى داد.

صفحه 176

7ـ آنان را صدايى مهيب فرا گرفت. پس همگان را به صورت درختان خشكيده در آورديم. قوم ستمگران از رحمت حق دور باد .

8ـ پيامبر خدا به قريش بگو: اگر از فرمانهاى خدا سر برتابيد، من شما را به صاعقه اى مانند صاعقه قوم عاد وثمود بيم مى دهم.

تفسير موضوعى آيات

آيات ياد شده كيفيت عذاب آنها را شرح مى دهد، گاهى وقت آن را تعيين مى كند ومى فرمايد:

(وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِكُوا بِريح صَرْصَر عاتِيَة * سَخَرَّها عََلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَال وَ ثَمانِيَةَ أَيَّام حُسُوماً فَتَرى القَومَ فيها صَرْعى كَأنّهُمْ أَعْجَازُ نَخْل خَاوِيَة * فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَة). (حاقه/6ـ 8) «امّا قوم عاد با باد شديد و طغيانگر نابود شدند. خدا باد بنيان كن را هفت شب وهشت روز به طور متوالى بر آنان مسلّط كرد.اجساد آنان بر روى زمين،بسان نخلهاى خشكيده وواژگون شده مى بينى. آيا اثرى از آنان مشاهده مى كنى؟.»

در آيه ديگر به جاى تعيين مدّت عذاب، فقط جمله (أيَّام نَحِسَات) را به كار مى برد كه به معناى روزهاى شوم است، چنانكه مى فرمايد:(فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فى أيّام نَحِسَات لِنُذِيقَهُمْ عَذابَ الخِزْيِ فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لَعَذَابُ الآخِرَةِ أَخْزى وَ هُمْ لا يُنْصَرونَ). (فصلّت/16) «بر قوم عاد، باد تندى در روزهاى نحس فرستاديم، تا عذاب ذلت بار زندگى اين دنيا را به آنها بچشانيم وخوارى عذاب سراى ديگر بيش از دنياست وآنجا هيچ كس آنها را يارى نخواهد كرد.»

با توجه به اينكه در آيه نخست از هشت روز نام برده بود، طبعاً مقصود از «ايام» در اين آيه، همان هفت شب وهشت روز خواهد بود. گويا وزيدن باد از آغاز آفتاب شروع شد وبا گذشتن هفت شب، غروب روز هشتم پايان پذيرفته است.

در آيه سوّم جمله (يَوْمَ نَحْس مُسْتَمِر) را به كار مى برد وشومى آن روز را

صفحه 177

مستمر مى داند. اين قرينه خواهد بود كه مقصود از «يوم» روز، در مقابل شب نيست، بلكه مقطعى از زمان است كه بر عدد وارد در آيه نخست قابل تطبيق است. چنانكه مى فرمايد:(إِنَّا أرْسَلْنا عَلَيْهِمْ ريحاً صَرْصَراً فى يَوْمِ نَحْس مُستَمِرّ). (قمر/19) «باد شديدى را در روزى كه شومى آن استمرار داشت فرو فرستاديم.»

در آيه چهارم عامل هلاكت را «ريح عقيم» معرفى مى كند، چنانكه مى فرمايد:

(وَ فى عَاد إذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ العَقيمَ * ما تَذَرُ مِنْ شَيْء أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاّ جَعَلَتْهُ كَالرَّميمِ)(ذاريات/41ـ42) «در مورد قوم عاد ياد آورى كن:بر آنان باد بى خيرى را فرستاديم، بر هر چيزى كه مىوزيد آن را به صورت شيئ بى جان وپوسيده اى در مى آورد.»

تا اينجا عامل عذاب، باد «صرصر» يا باد «عقيم» معرفى شده است، ولى در آيات ديگر از «صيحه» و«صاعقه» نيز سخن گفته شده است، در مورد صيحه مى فرمايد: (فَأخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَومِ الظَّالِمينَ). (مؤمنون/41) «آنان را صدايى مهيب فرا گرفت، پس همگان را به صورت درختان خشكيده در آورديم قوم ستمگران از رحمت حق دور باد.»

در مورد «صاعقه» مى فرمايد: (فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عاد وَ ثَمُود). (فصلت/13) «اگر از دعوت من روى برتافتيد، من شما را به صاعقه اى مانند صاعقه قوم عاد وثمود بيم ميدهم.»

ولى با توجّه به اينكه لفظ «صرصر» در مورد بادهاى شديد، گاهى سرد وگاهى گرم توأم با صداى مهيب به كار مى رود. در اين صورت آياتى كه در آنها كلمه «صرصر» به كار رفته، به صورت ضمنى بر صيحه نيز دلالت دارد واز آنجا كه در اين آيات از صاعقه نيز سخن به ميان آمده است، ثابت مى كند كه آن باد، گرم وصاعقه زا بوده كه گاهى از آن به «صرصر» وگاهى به «صاعقه» تعبير آورده شده است وازاين

صفحه 178

طريق، مجموع آيات وارد در كيفيّت عذاب آنان، جمع بندى شده ونتيجه مى گيريم كه: با وزيدن هشت روز باد داغ، تند ومهيب، قوم عاد هلاك ونابود شدند.

شگفت اين است كه اين خيره سران، هنگامى كه حركت ابرها را در پرتو وزيدن مشاهده كردند، تصوّر نمودند بادى است كه از نزول باران نويد مى دهد. امّا غافل از آنكه اين همان عذابى است كه در نزول آن عجله مى كردند، چنانكه مى فرمايد: (فَلَمّا رَأَوهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هذَا عارضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ ريحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ * تُدَمِّرُ كُلَّ شَيء بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلاّ مَساكِنُهُمْ كَذلِكَ نَجْزِى الْقَوْمَ المُجْرِمينَ). (احقاف/24ـ25) «آنگاه كه ابرهاى در حال حركت را در آسمان ديدند، گفتند: اين ابر رحمت است، امّا نمى دانستند كه اين همان عذابى است كه در نزول آن شتاب مى كردند. بادى است كه در آن عذاب دردناك است. همه چيز را به فرمان خدا نابود مى سازد. سرانجام آنان نابود شدند وجز خانه هاى آنان چيزى باقى نماند، اين چنين قوم گنه كار را كيفر مى دهيم.»

سرانجام اين باد مهلك، هر چند گنه كاران را نابود كرد، امّا هود وافراد با ايمان از آن جان به سلامت بردند; چنانكه مى فرمايد: (فَأنْجَيْناهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَة مِنَّا وَ قَطَعْنا دابِرَ الّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ ما كَانُوا مُؤمِنينَ). (اعراف/72) «هود وكسانى كه با او بودند، از طريق رحمت خود، آنان را نجات داديم وريشه كسانى كه آيات ما را تكذيب مى كردند بريديم، در حالى كه مؤمن نبودند.»¹

1 . هود/58 به همين مضمون است.

صفحه 179

6 نكته ها وعبرتها

1ـ كيفيت دعوت هود، درس بزرگى است براى مصلحان كه چگونه بايد در برابر جاهلان خونسرد،متين وپا برجا باشند.

2ـ هود در دعوت خود، به تحريك عواطف مى پرداخت وبا به رخ كشيدن نعمتهاى الهى، وجدان آنان را بيدار مى كرد وبر نفس طغيانگر آنان مى شورانيد ونيز از روابط غيبى موجود، ميان استغفار ونزول نعمت سخن مى گفت وبه گويندگان تفهيم مى كرد كه هرگز نبايد همه مسائل غيبى را در قالبهاى مادّى ريخت وجهان فوق مادّه را در حدّ حسّ وتجربه تنزل داد.

3ـ هود به هنگام سخن گفتن، در حالى كه از نرمش وانعطاف برخوردار بود، امّا بسان همه پيامبران، قاطعيت را از دست نمى داد،«تذبذب» ودو پهلو سخن گفتن، به منطق او راه نداشت وبا نداى بلند مى گفت:(إِنّى أُشْهِدُ اللّهَ واشْهَدُوا أنِّى بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ):«خدا را گواه مى گيرم وشما نيز شاهد باشيد كه من از شرك شما برى هستم.»

اين قاطعيت را در منطق همه پيامبران ودر منطق پيامبر اسلام نيز مشاهده مى كنيم. قرآن به او تعليم مى دهد كه بگويد:(قُلْ يا أيُّهَا الْكافِرونَ لا أعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ). (كافرون/1)

4ـ يكى از علل روى گردانى قوم هود، از دعوتهاى او فزونى نعمت بود كه در گروهى استكبار آفرين است. ثروت در حالى كه يكى از نعمتهاى الهى است، اگر در دست انسانهاى فاقد ايمان باشد، غرور آفرين مى گردد. چنانكه مى فرمايد:

(وَ قَالَ المَلأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كذَّبُوا بِلِقَاءِ الآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنَاهُمْ فِى الحَياةِ الدُّنْيا). (مؤمنون/33) «اشراف قوم او كه كفر ورزيدند وجهان آخرت را تكذيب

صفحه 180

كردند وما آنان را در زندگى دنيا نعمت بخشيديم....»

همين طور كه ياد آور شديم، ثروت زياد نخوت واستكبار آور است واستكبار نيز بزرگترين سدّ در برابر بينش عقل است; چنا نكه مى فرمايد: (فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِى الأرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ) (فصلت/15).

سرانجام نتيجه مى گيريم كه، زندگيهاى توأم با ترف،اسراف،استكبار وانكار آيات الهى، پديد آورنده عذابها وبلاهاست، ولى ممكن است شيوه بلا در اين امّت، با شيوه آن در امّتهاى پيشين متفاوت باشد.

صفحه 181

پيامبر پنجم

صالح

در ميان قوم ثمود

مشيّت الهى براين تعلّق گرفته است كه بشر را به وسيله آموزگاران آسمانى هدايت كند واگر گروهى بر اثر نافرمانى دچار عذاب شوند، قوم ديگرى جاى آنان را بگيرند وفيض الهى، به صورت بر انگيختن پيامبران در روى زمين تداوم يابد.

صالح سوّمين پيامبرى است كه براى هدايت بشر، از جانب خدا مبعوث گرديد.اگر از نبوت آدم كه فاقد رسالت بود، صرف نظر كنيم وفقط سلسله رسولان را در نظر بگيريم، نخستين رسول، حضرت «نوح» بوده، دوّمين آنها «هود» وسوّمين آنها «صالح» مى باشد كه هم اكنون به تبيين سرگذشت او مى پردازيم.

در گذشته ياد آور شديم كه نسب «هود» با سه واسطه به «عاد» منتهى مى شود و«صالح» نيز با شش واسطه به «عاد» مى رسد ودر باقى مانده نسب تا برسد به «نوح» يكسان مى باشند. ¹

سرگذشت قوم صالح نيز در سوره هاى متعددى مانند: اعراف، هود، حجر، شعرا، نمل، فصّلت، ذاريات، نجم، قمر، حاقّه وشمس، وارد شده است. نام صالح در قرآن نه بار بازگو شده است.²

1 . در نگارش نسب صالح، اختلاف وجود دارد. به قصص قرآن راوندى،ص95 ومجمع البيان، ج2،ص440 وغيره مراجعه شود.
2 . اعراف/73، 75و77 ، هود/61،62،66،89، شعراء/142، نمل/45، فصلت/17، ذاريات/43، نجم/51، قمر/23ـ31، حاقه/5، شمس/11ـ 15.

صفحه 182

مجموع محورهايى كه قرآن در سرگذشت صالح مطرح مى كند، عبارتند از:

1ـ ويژگيهاى قوم صالح (ثمود).

2ـ محتواى دعوت وشيوه تبليغ.

3ـ معجزه بحث انگيز صالح.

4ـ مخالفان وانگيزه هاى مخالفت.

5ـ عذاب الهى يا واكنش مخالفت.

6ـ نكته ها وعبرتها.

***

صفحه 183

1 ويژگيهاى قوم صالح

آيات موضوع

1ـ (وَاذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد وَ بَوَّأَكُمْ فِى الأرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِى الأرْضِ مُفْسِدينَ).(اعراف/74)

2ـ (وَ لَقَدْ كَذَّبَ أصْحابُ الْحِجْرِ المُرْسَلينَ... وَ كانُوا يُنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنينَ). (حجر/80ـ82)

3ـ(أَتُتْرَكُونَ فى ما هيهُنا آمِنِينَ * فى جَنَّات وَ عُيُون * وَ زُرُوع وَ نَخْل طَلْعُها هَضيمٌ * وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهينَ). (شعراء/146ـ 149)

ترجمه آيات

1ـ به ياد آريد كه خداوند شما را جانشينانى پس از قوم عاد، قرار داد ودر زمين مستقر ساخت. در قسمتهاى هموار زمين، قصرهايى مى سازيد واز كوهها خانه هايى مى تراشيد. پس نعمتهاى خدا را به ياد آريد ودر زمين فساد نكنيد.

2ـ ساكنان سرزمين حجر، پيامبران را تكذيب كردند....

3ـ آيا گمان مى كنيد در اين جهان، با اين نعمتهايى كه خدا داده است، در امانيد واز مرگ وعذاب رها مى شويد. در ميان اين باغها وچشمه ها وكشتزارها ونخلى كه شكوفه هاى لطيف دارد، باقى مى مانيد...؟

صفحه 184

از آيات ياد شده استفاده مى شود كه قوم صالح پس از قوم عاد، نشو ونما پيدا كردند واز نظر تمدّن به جايى رسيده بودند كه در زمينهاى هموار، قصرها بنا كرده ودر كوهها نيز خانه هايى براى خود ساختند وشايد در فصل تابستان، در قصرها زندگى كرده ودر فصل زمستان به كوهها پناه مى بردند، چنانكه مى فرمايد: (وَاذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد وَ بَوَّأكُمْ فِى الأرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الجِبالَ بُيُوتاً). (اعراف/74):«به ياد آريد كه خداوند شما را جانشينانى پس از قوم عاد قرار داد ودر زمين مستقّر ساخت. در قسمتهاى هموار زمين قصرهايى مى سازيد واز كوهها خانه هايى مى تراشيد.»

از سياق آيات ديگر استفاده مى شود كه اين گروه، در يك مقطع تاريخى قبل از لوط كه معاصر ابراهيم بود، زندگى مى كردند; به گواه اينكه در دو مورد (سوره اعراف وشعراء) پس از بيان سرگذشت قوم ثمود، سرگذشت قوم لوط را مطرح مى كند ¹ ودر يك مورد (سوره هود) پس از بيان سرگذشت قوم ثمود، جريان نزول فرشتگان بر ابراهيم را ياد آور مى شود. سياق ا²ين آيات مى رساند كه اين گروه، در يك مقطع تاريخى پيش از ابراهيم ولوط به سر مى بردند. از اين رو صالح در حلقه رسولان، حلقه سوّم را تشكيل مى دهد.

باز از آيات ياد شده استفاده مى شود كه سرزمين آنان، موسوم به «حجر» بود; چنانكه مى فرمايد: (وَ لَقَدْ كَذَّبَ أصْحابُ الْحِجْرِ الُمرْسَلينَ)(حجر/80) «ساكنان سرزمين حجر، پيامبران را تكذيب كردند.»

مفسران گفته اند: صالح تنها پيامبرى بود كه براى اين قوم برانگيخته شده بود، ولى چون همه پيامبران برنامه واحدى دارند، تكذيب يكى به منزله تكذيب ديگران است. از اين رو در جاى ديگر مى فرمايد:(كَذَّبَتْ ثَمُودُ المُرْسَلينَ)(شعراء/

1 . اعراف/80 (ولوطاً إذْ قالَ لقومه...) ، شعراء/160(كذبت قومُ لوط المرسلين).
2 . هود/69 (ولقد جاءت رسلُنا إبراهيم بالبشرى...) .

صفحه 185

141) وباز مى فرمايد:(كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ)¹ (قمر/23) وباز در اين مورد در آينده سخن خواهيم گفت.

مفسّران، اين قوم را از اقوام عرب دانسته وبه اصطلاح «عرب بائده» مى نامند، يعنى:«نابود شده» .در مقابل عربى كه پس از ابراهيم، نشو ونما كرده وبه دو گروه «فحطانى» و«عدنانى» تقسيم شدهاند. يمنى ها را قحطانى وحجازى ها را عدنانى مى نامند.

از اينكه آنان را جانشينانى در زمين، پس از قوم عاد قلمداد مى كند، طبعاً بايد منطقه «حجر» در سرزمينهاى عرب باشد، مى فرمايد:(إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد). با اين بيان مى توان حدس زد كه سرزمين آنان، نزديك سرزمين عاد بوده كه از وضع آنان كم وبيش آگاه بوده اند. از اين رو صالح آنان را از گرفتارى به چنين سرنوشت شومى بيم مى دهد، سرزمين قوم هود «احقاف» بوده ² واحقاف نيز سرزمينى عربى واقع در شمال «حضر موت» وشرق «عمان» است ; طبعاً بايد سرزمين ثموديان نيز مجاور اين مناطق باشد. بويژه قرآن ياد آور مى شود كه سرزمين آنان براى مردم عصر رسالت، مشهود ومعروف است وشايد در سفرهاى خود به شام وحجاز از كنار آن عبور كرده واگر افراد آگاهى بودند، از آن عبرت مى گرفتند، چنانكه مى فرمايد:(فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إنَّ فى ذلِكَ لآيَةً لِقَوْم يَعْلَمُونَ). (نمل/52) «اين خانه هاى فرو پاشيده آنهاست كه به خاطر ستمگرى، به اين حالت در آمده است ودر اين سرگذشت براى دانايان نشانه است.»

وسيله زندگى آنان كشاورزى وباغدارى بود وآيه مى رساند كه در آن سرزمين، باغها وكشتزارها ونخلستانهايى وجود داشته است. چنانكه مى فرمايد:(أَتُتْرَكُونَ فى ما هيهُنا آمِنينَ * فى جَنَّات وَ عُيُون * وَ زُرُوع وَنَخْل طَلْعُها هَضيمٌ). (شعراء/146ـ

1 . نذر جمع نذير به معناى بيم دهنده است، نه جمع انذار به معناى بيم دادن .
2 . احقاف/21 (وَ اذْكُرْ أخا عاد إذْ أنْذَرَ قَوْمَهُ بِالأحْقافِ).

صفحه 186

148) «آيا گمان مى كنيد در اين جهان، با اين نعمتهايى كه خدا داده است در امانيد واز مرگ وعذاب رها مى شويد. در ميان اين باغها وچشمه ها وكشتزارها ونخلى كه شكوفه هاى لطيف دارد، باقى مى مانيد؟.»

از درگيرى كه ميان صالح ومخالفان در مورد آب رخ داد، روشن مى شود كه زراعت وبهره گيرى از آب، نقش مهمّى در زندگى آنان داشته است ومشروح آن خواهد آمد.

***

2 محتواى دعوت وشيوه تبليغ

از ويژگيهاى قوم ثمود آگاه شديم، اكنون وقت آن است كه از محتواى دعوت صالح وشيوه تبليغ او آگاه شويم.اينك آيات ناظر به اين قسمت:

آيات موضوع

1ـ (قَالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ).

2ـ (وَ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عَاد...).

3ـ (فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِى الأرْضِ مُفْسِدِينَ). (اعراف/73ـ74)

4ـ (وَ إلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قَالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إنَّ رَبّى قَرِيبٌ مُجيبٌ). (هود/61)

5ـ (إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ * إنّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * فَاتَّقُوا اللّهَ وَأَطِيعُونِ * وَ ما أسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِىَ إلاّ عَلى رَبِّ العالَمِينَ * ...

صفحه 187

وَ لاتُطيعُوا أَمْرَ المُسْرِفينَ * الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِى الأرْضِ وَ لا يُصْلِحُونَ). (شعراء/142ـ 145،151ـ 152)

ترجمه آيات

1ـ گفت:اى قوم من خدا را پرستش كنيد. براى شما خدايى جز او نيست. از پروردگارتان حجتى به سوى شما آمده است.

2ـ به ياد آوريد آنگاه كه شماها را پس از قوم عاد، جانشين آنان قرار داد.

3ـ نعمتهاى خدا را به ياد آوريد و در زمين فساد نكنيد.

4ـ به سوى قوم ثمود، برادر آنان صالح را فرستاديم. گفت اى قوم من، خدا را بپرستيد، براى شما جز او خدايى نيست. او شماها را از زمين (خاك) آفريده وآبادى آن را از شما خواسته است، از او طلب آمرزش كنيد و به سوى او بازگرديد. پروردگار من نزديك و درخواستها را اجابت مى كند.

5ـ آنگاه كه برادر آنان صالح به آنان گفت: چرا از مخالفت خدا پرهيز نمى كنيد. من براى شما پيام آور امينى هستم. ازمخالفت خدا بپرهيزيد واز من اطاعت كنيد. من در برابر تبليغ مزدى از شما نمى خواهم، پاداش من فقط بر خداوند جهانيان است... از مفسدان اطاعت نكيند، كسانى كه در زمين فساد مى كنند واصلاح نمى نمايند.

از آيات ياد شده استفاده مى شود كه محتواى دعوت صالح وشيوه تبليغ او، همانند ديگر رسولان الهى بوده است و اين نكات مشترك عبارتند از:

1ـ او نيز بسان ديگران، دچار قومى بت پرست بوده كه خدايان دروغين را مى پرستيدند. از اين جهت او قوم خود را به يكتا پرستى دعوت مى كرد ومى فرمود:(يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إله غَيْرُهُ). (هود/61)

صفحه 188

2ـ ناگفته پيداست كه بت پرستى به دور از بى تقوايى نخواهد بود، خصوصاً اگر همراه با انكار معاد باشد وچنانكه خواهيم گفت، قوم صالح منكر معاد نيز بودند. از اين جهت وى آنان را به تقوا وپرهيزگارى دعوت كرده، مى فرمود:(أَلا تَتَّقُونَ)، (فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أَطيعُونِ).

3ـ از آيات ياد شده، استفاده مى شود كه قوم صالح، هم مفسد بودند وهم از مفسدان پيروى ميكردند وصالح آنان را از اين شيوه نادرست باز داشته، مى گفت: (وَ لا تَعْثَوْا فِى الأرْضِ مُفْسِدينَ)، و( لاتُطيعُوا أمْرَ الْمُسْرِفينَ * الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِى الأرْضِ وَ لا يُصْلِحُونَ). (شعراء/151ـ152): «از دستور اسراف كاران پيروى نكنيد، آنان كه در زمين دست به تباهى زده ومصلح نيستند.»

او در ايفاى رسالت خود از شيوه هاى خاصّى استفاده مى كرد:

الف: ياد آورى سرگذشت عبرت انگيز قوم عاد كه براى آنان تا حدودى مشهود بود; يعنى اگر شما نيز راه آنان را برويد وپيامبر خود را تكذيب كنيد، به سرنوشت آنان دچار خواهيد شد; چنانكه مى فرمايد:

(فَاذْكُرُوا إذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد). (اعراف/74): «به ياد آريد كه شما پس از قوم عاد، جانشينان آنان در روى زمين مى باشيد.»

ب: ياد آورى نعمتهاى الهى كه لازمه آن سپاسگزارى از خداوند است، نه روى گردانى از او، چنانكه مى فرمايد:(فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ)(اعراف/74) وباز مى فرمايد:(هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها فَاسْتَغْفِِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبّى قَريبٌ). (هود /61): «شما را از خاك آفريد وبر آباد نمودن آن توانا ساخت. با وجود چنين نعمت افزون، شايسته است او را بپرستيد نه بتها را واز كردارهاى گذشته خود استغفار كنيد وبه سوى او بازگرديد، پروردگار من نزديك به شما وپذيرنده درخواست شماست.»

ج: صالح بسان ديگر پيامبران، نشانه اخلاص خود را در دعوت، مزد

صفحه 189

وپاداش نطلبيدن براى تبليغ خود مى داند واين شعارى است كه همه پيامبران به دنبال آن بودند. مى فرمايد:(وَ ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِىَ إِلاّ عَلى رَبِّ الْعالَمينَ). (شعراء/145)

***

3 معجزه صالح

تا اينجا با محتواى دعوت وشيوه تبليغ صالح آشنا شديم، همان طور كه مى دانيم تمام پيامبران الهى علاوه بر اتقان دعوت واستوارى آيين كه عقل بر صحّت آن گواهى مى دهد، با معجزه اى همراه بوده ودعوت آنان، پيوسته با چنين تحدّى هماهنگ بوده است. اكنون ببينيم معجزه صالح چه بوده است. اينك آيات مربوط به اين موضوع:

آيات موضوع

1ـ (قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأكُلْ فى أرْضِ اللّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوء فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَليمٌ). (اعراف/73)¹

2ـ (قَالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَ لَكُمْ شِرْبُ يَوْم مَعْلُوم * وَ لا تَمَسُّوها بِسُوء فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْم عَظيم). (شعراء/155ـ156)

3ـ (إِنَّا مُرْسِلُوا النّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ * وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْب مُحْتَضَرٌ). (قمر/27ـ 28)

4ـ (فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّهِ ناقَةَ اللّهِ وَ سُقْياها). (شمس/13)

1 . عين همين آيه در سوره هود/64 آمده است، جز اينكه به جاى كلمه: (عذابٌ أليم) جمله (عذابٌ قريب) آمده است ، همچنان كه در سوره شعراء جمله (عذابُ يَوم عظيم) آمده است.

صفحه 190

ترجمه آيات

1ـ برهان روشنى از جانب پروردگارتان به سوى شما آمده است، اين ناقه الهى آيتى است براى شما، او را رها كنيد تا در سرزمين خدا بچرد وبا او رفتار بد نداشته باشيد، تا شما را عذاب دردناك فرا نگيرد.

2ـ گفت:اين ناقه اى است.براى او سهم يك روز وبراى شما سهم روز ديگر، از آب است. با او رفتار بد نكنيد، مبادا دچار عذاب عظيم روز بزرگ شويد.

3ـ ما ناقه را به عنوان آزمايش براى آنان مى فرستيم، مراقب كار آنان بوده وشكيبا باش وبه آنان اطلاع بده كه آب ميان آنان دو قسمت مى شود، صاحب هر سهمى در وقت خود حاضر مى باشد.

4ـ به آنان گفت: مبادا به ناقه خدا، نزديك گرديد ومزاحم شرب او شويد.

از بررسى آيات قرآن استفاده مى شود كه مدّعيان نبوّت، پيوسته از طريق اعجاز بر صدق گفتار خود استدلال مى كردند. چيزى كه هست گاهى از نخستين لحظات دعوت، با معجزه مجهّز مى شدند وگاهى پس از درخواست مردم دست به اعجاز مى زدند. از آيات وارده در باره اعجاز صالح، استفاده مى شود كه وى پس از درخواست مردم، معجزه آورده است وعلّت گزينش اين نوع از اعجاز، به خاطر اجابت به درخواست مردم بوده است. ¹

درست است كه معجزه بايد شبيه فنّ رايج آن زمان باشد، ولى اين در صورتى است كه مدّعى نبوّت قبلاً دست به اعجاز بزند ومردم را براى مقابله دعوت كند، نه آنجا كه خود مردم درخواست نوعى از اعجاز نمايند. جريان حضرت صالح از مقوله

1 . تفسير برهان، ج2، ص25، به نقل از تفسير عياشى وآياتى كه بر اين مطلب گواهى مى دهد، در اين بحث مطرح مى شوند.

صفحه 191

دوّم بود.

از نظر اصول مادّيگرى تبديل خاك وسنگ به جاندار، يا بيرون كشيدن يك موجود زنده از دل صخره ها امكان پذير نيست، ولى از نظر خداشناسان كه قدرت خدا را فوق اين قوانين مى دانند، كار آسانى مى باشد.

حضرت صالح به درخواست آنان جامه عمل پوشانيد وبه آنان هشدار داد كه كرامت معجزه را رعايت بكنند وبا اين حيوان به سان ديگر حيوانات رفتار نكنند وتصوّر ننمايند كه هر نوع تجاوز به حريم آن، مثل تجاوز به ساير دامهاست; بلكه چون اين شتر آيت خاصّ الهى است(هر چند همه موجودات جهان آيت ونشانه وجود او مى باشند) از حرمت وكرامت خاصّى برخوردار مى باشد، چنانكه مى فرمايد: (قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فى أَرْضِ اللّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوء فَيَأخُذَكُمْ عَذابٌ أَليمٌ). (اعراف/73):«برهان روشنى از جانب پروردگارتان به سوى شما آمده است، اين ناقه الهى آيتى است براى شما، او را رها كنيد تا در سرزمين خدا بچرد وبا او رفتار بد نداشته باشيد تا شما را عذاب دردناك فرا نگيرد.»

ودر آيه ديگر مى فرمايد:(إنّا مُرْسِلُوا النّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ). (قمر/27)

«ما ناقه را به عنوان آزمايش براى آنان مى فرستيم، مراقب كار آنان بوده وشكيبا باش.»

اعجاز پس از درخواست مردم

ظاهر آيه 27 سوره قمر وهمچنين آيه 154 سوره شعراء، ـ كه بعداً ياد آور مى شويمـ نشان مى دهند كه حضرت صالح از روز نخست به اعجاز تحدّى نكرده، بلكه آنگاه معجزه آورده كه از او درخواست كردند وخدا در اين زمينه مى فرمايد:ما ناقه را به عنوان آزمون، به سوى آنان مى فرستيم. تو مراقب كار آنان باش.» اگر از

صفحه 192

اوّل مجهّز به معجزه بود، شيوه بيان به گونه ديگر بود. چنانكه در داستان حضرت موسيـعليه السّلامـ به گونه ديگر است، مى فرمايد:(إذْهَبا إلى فِرْعَونَ إِنَّهُ طَغَا... قَدْ جِئْناكَ بِآيَة مِنْ رَبِّكَ وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى). (طه/43ـ47): «به سوى فرعون طغيانگر برويد... بگوييد ما از طرف پروردگارت آيت و معجزه اى آورده ايم، درود بر پيروان هدايت.»

همچنين از آيه سوره شعراء استفاده مى شود كه حضرت صالح، موقعى دست به اعجاز زد كه آنان خواهان معجزه شدند، چنانكه مى فرمايد:(ما أنْتَ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأتِ بِآيَة إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ)(شعراء/154): «تو بشرى مانند ما هستى اگر راست مى گويى معجزه اى بياور.»

آفرينش ناقه از دل كوه، معجزه اى الهى و زندگى او نيز مايه آزمايش بود; زيرا خدا به صالح فرمان داد كه به آنان بگويد: آب چشمه روزى از آنِ قوم صالح وروز ديگر مخصوص ناقه باشد واز اينكه او آب يك روز را به خود اختصاص مى دهد، نگران نشوند ونسبت به او سوء قصد نكنند، زيرا اين دستور به عنوان آزمايش است وهر نوع امتحان وآزمون در انسان يك نوع ايجاد ضيق مى كند ودر غير اين صورت مايه امتحان نخواهد بود. چنانكه مى فرمايد:(هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْم مَعْلُوم * وَ لا تَمَسُّوها بِسُوء فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْم عَظيم). (شعراء/155ـ156): «اين ناقه اى است كه براى او سهم يك روز وبراى شما سهم روز ديگر از آب است. با او رفتار بد نكنيد، مبادا دچار عذاب عظيم روز بزرگ شويد.»

مقصود از تخصيص يك روز آب به شتر چيست؟ آيا واقعاً او همه آب يك روز چشمه را مى خورد ويا اينكه به مقدار يك حيوان عادى آب مى نوشيد؟ معلوم نيست امّا مقرّر بود كه قوم صالح، در آن روز كه سهم شتر است، از آب چشمه بهره نبرند ودر آيه ديگر مى فرمايد:(وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْب مُحْتَضِرٌ). (قمر/28): «به آنان اطلاع بده كه آب ميان آنان دو قسمت مى شود، صاحب هر

صفحه 193

سهمى در وقت خود حاضر مى باشد.»

باز مى فرمايد:(فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّهِ نَاقَةَ اللّهِ وَ سُقْياها)(شمس/13): «رسول خدا به آنان گفت: مبادا به ناقه خدا نزديك گرديد ومزاحم شرب او شويد.»

از مجموع اين آيات، به دست آمد كه معجزه اقتراحى صالح شترى بود كه به صورت غير عادى آفريده شده وزندگى او براى قوم صالح مايه آزمايش بود; تا ثابت كنند در راه اطاعت خدا چه مقدار حاضرند از منافع مادى خود بگذرند. اين نكته در صورتى روشن مى شود كه بدانيم آب در اين منطقه، از ارزش والايى برخودار بوده است وچشم پوشى از آب يك چشمه، به مدت پانزده روز در يك ماه، براى فرد كشاورز، كار آسانى نيست.

ظاهر آيات ياد شده، نشان مى دهد كه صالح ـعليه السّلامـ يك معجزه، بيش نداشته است. ولى از برخى آيات تنوع آن استفاده مى گردد،آنجا كه مى فرمايد:(وَلَقَدْ كَذَّبَ أصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرسَلينَ * وَ آتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضينَ). (حجر/80ـ81): «ساكنان سرزمين حجر رسولان را تكذيب كردند وما دلايل ومعجزات خود را به آنان (رسولان) داديم. ولى ساكنان حجر از آنها سربرتافتند.»

هرگاه بگوييم مقصود از «مرسلين» تنها«صالح» است وعلّت اينكه به جاى مفرد صيغه جمع آمده است، چون تكذيب صالح، تكذيب همه مرسلين است; در اين صورت مفاد آيه دوّم اين خواهد بود كه صالح ـعليه السّلامـ معجزه هاى ديگرى نيز داشته است.

ولى هرگاه بگوييم مقصود از مرسلين، پيامبرانى است كه براى هدايت اين قوم برانگيخته شده بودند، ولى قرآن فقط نام يكى را ذكر نموده است، در اين صورت تعدد آيات، به خاطر تعدد رسولان بوده است ودر نتيجه صالح، يك معجزه بيش نداشته است.

صفحه 194

4 مخالفان وانگيزه هاى مخالفت

قوم صالح نيز بسان اقوام پيشين به استثناى يك اقليت، با برنامه او مخالفت ورزيده واز در لجاج وارد شدند. آيات ياد شده در زير، لجاجت آنان را بيان مى كند:

آيات موضوع

1ـ (قالَ المَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالْحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إنّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤمِنُونَ). (اعراف/75)

2ـ (قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فينا مَرْجُوّاً قَبْلَ هذا أَتَنْهانا أنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا وَإنَّنا لَفى شَكّ مِمّا تَدْعُونا إلَيْهِ مُريبٌ). (هود/62)

3ـ (قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبّى وَ آتانى مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنى مِنَ اللّهِ إنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزيدُونَنِى غَيْرَ تَخْسير). (هود /63)

4ـ (قالُوا إنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرينَ * ما أَنْتَ إلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَة إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ). (شعراء/153ـ154)

5ـ (قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَ بِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَومٌ تُفْتَنُونَ). (نمل/47)

6ـ (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صَالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ فَإِذَا هُمْ فَريقَانِ يَخْتَصِمُونَ). (نمل/45)

7ـ (وَ كَانَ فِى المَدينَةِ تِسْعَةُ رَهْط يُفْسِدُونَ فِى الأرضِ وَ لا يُصْلِحُونَ).

صفحه 195

8ـ (قالُوا تَقاسَمُوا بِاللّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَليِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ). (نمل/48ـ49)

9ـ (كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ * فَقالُوا أَبَشراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إذاً لَفى ضَلال وَسُعُر * أَ أُلْقِىَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُوَ كَذّابٌ أَشِرٌ). (قمر/23ـ25)

ترجمه آيات

1ـ اشراف مستكبر از قوم او، به گروهى از مستضفعان كه به صالح ايمان آورده بودند، گفتند: آيا شما مى دانيد كه صالح رسول خداست؟ پاسخ دادند: ما به رسالت او ايمان داريم.

2ـ گفتند:اى صالح! تو قبل از اين اميد ما بودى، چرا ما را از راه وروش پدرانمان باز مى دارى؟ در آنچه كه ما را به آن دعوت مى كنى در شك مى باشيم.

3ـ صالح گفت:اى قوم من! اگر مى دانيد كه من از جانب پروردگارم، دليل وبرهانى دارم واز جانب او رحمتى به سوى من آمده است(چگونه مرا به مخالفت با او دعوت مى كنيد) چه كسى مرا كمك مى كند، اگر با او مخالفت كنم؟ اين پيشنهاد شما جز زيانكارى چيزى به دنبال ندارد.

4ـ گفتند: تو از سحر شدگان هستى، تو چيزى جز بشرى مثل ما نيستى. معجزه خود را بياور اگر از راستگويان هستى.

5ـ مابه سوى ثمود برادرشان صالح را فرستاديم. به آنان گفته شد خدا را بپرستيد، ناگهان آنان به صورت دو گروه متخاصم در آمدند، گروهى مؤمن وگروهى كافر شدند.

6ـ گفتند: تو وكسانى را كه به تو ايمان آورده اند، به فال بد گرفتيم، صالح گفت: فال بد وعامل بدبختى شما را خدا مى داند، شماها پيوسته در بوته آزمايش قرار مى گيريد.

7ـ در شهر نه قبيله بودند كه در زمين فساد مى كردند واصلاح

صفحه 196

نمىورزيدند.

8ـ گفتند:سوگند ياد كنيد، شبانه در كمين صالح وخانواده او بنشينيد، آنگاه به ولى الدم او بگوييد وقسم بخوريد ما به هنگام قتل خانواده او در آنجا حاضر نبوديم وما راست گويانيم.

9ـ قوم ثمود آيات خدا را تكذيب كردند وگفتند: آيا از بشرى مثل خود پيروى كنيم؟ در اين صورت ما در گمراهى سختى هستيم.

از آيات قرآن استفاده مى شود كه دعوت صالح، هر چند با مخالفت اكثريّت روبرو بوده، ولى اقليّتى نيز به او ايمان آوردند وايمان اين گروه كم، مخالفان را تحريك مى كرد كه در باره وى تبليغ معكوس كنند، چنانكه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ أرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صَالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ فَإِذَا هُمْ فَريقانِ يَخْتَصِمُونَ). (نمل/45): «به سوى قوم ثمود، برادرشان صالح را فرستاديم، آنان به دو گروه تقسيم شدند كه با يكديگر مجادله مى كردند.»

طبعاً يكى از اين دو گروه مؤمن وديگرى كافر بوده است(هر چند شمار كافران بيش از مؤمنان بود) وقرآن از نه گروه مفسد ياد مى كند، طبعاً گروه دهم همان مؤمنان بوده اند; چنانكه مى فرمايد:

(وَ كَانَ فِى الْمَدينَةِ تِسْعَةُ رَهْط يُفْسِدُونَ فِى الأرْضِ وَ لا يُصْلِحُونَ). (نمل/48): «در شهر نُه قبيله بودند كه در زمين پيوسته فساد مى كردند و اصلاح نمىورزيدند.»

اكنون ببينيم شيوه مخالفت آنان چگونه بوده است.

آنان با ترفندهاى خاصّى به مخالفت با صالح، برخاسته واز راههاى ياد شده در زير بهره مى گرفتند:

1ـ گاهى در نبوّت او اظهار شكّ مى كردند، چنانكه مى فرمايد:

صفحه 197

(وَ إنّنا لَفى شَكّ مِمَّا تَدْعُونا إلَيْهِ مُريب)(هود/62) «ما در آنچه كه ما را به آن دعوت مى كنى در شكّ مى باشيم.»

صالح در مقابل اظهار ترديد آنان،چنين مى گويد: (يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبّى وَ آتَانِى مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنى مِنَ اللّهِ إنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزيدُونَنى غَيْرَ تَخْسير). (هود/63) «صالح گفت:اى قوم من! اگر مى دانيد كه من از جانب پروردگارم، دليل وبرهانى دارم واز جانب او رحمتى به سوى من آمده است (چگونه مرا به مخالفت با او دعوت مى كنيد) چه كسى مرا كمك مى كند. اگر با او مخالفت كنم؟ اين پيشنهاد شما جز زيانكارى چيزى به دنبال ندارد.»

حاصل گفتار اينكه: اگر چه شما شكّ داريد، ولى من به حقانيّت راه خود يقين دارم وبرهان من مايه يقين من است. آدم شكّ دار را اعتراضى بر انسان صاحب يقين نيست.

2ـ شگفـت اينكه آنان در عين ادّعاى شكّ، در صدد منحرف كردن گروه مؤمنان بودند; قرآن در اين باره مى فرمايد: (قالَ المَلأُ الّذينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلّذينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرسَلٌ مِنْْ رَبِّهِ قالُوا إنّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ)(اعراف/75) : «اشراف مستكبر از قوم او، به گروهى از مستضعفان كه به صالح ايمان آورده بودند، گفتند: آيا شما مى دانيد كه صالح رسول خداست؟ پاسخ دادند: ما به رسالت او ايمان داريم».

3ـ گاهى نيز با تحريك عواطف صالح مى خواستند بهره بگيرند وبه او مى گفتند:

تو اميّد ما بودى چگونه اكنون از ما جدا شدى:(يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فينا مَرْجُوّاً قَبْلَ هذا). (هود/62)

4ـ قوم صالح نيز بسان ديگر اقوام، راه وروش نياكان خود را به رخ پيامبر الهى كشيده مى گفتند:(أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا)(هود/62) «چرا ما را از راه وروش

صفحه 198

پدرانمان باز مى دارى؟».

5ـ آنان از حربه مشهور مخالفان پيامبران، صالح را مسحور وعقل باخته معرّفى مى كردند، چنانكه مى فرمايد:

(قالُوا إنَّما أنْتَ مِنَ المُسَحَّرينَ). (شعراء/153)

6ـ گاهى او را به دروغگويى متهم مى كردند.

7ـ او را متكبّر وخود خواه مى خواندند; چنانكه مى فرمايد:

(بَلْ هُوَ كَذّابٌ أشِرٌ) (قمر/25). خداوند در پاسخ آنان مى فرمايد:

(سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الكَذّابُ الأشِرُ) (قمر/26)

«فردا مى فهمند كه دروغگو وخودخواه كيست؟!»

8ـ بشر بودن او را به رخ او مى كشيدند. تو گويى بشر بودن او با رسالت الهى سازگار نيست واين مطلب در دو مورد، در آيات ياد شده آمده است:

الف:(ما أَنْتَ إلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا). (شعراء/154)

ب: (أَبَشَراً مِنّا وَاحِداً نَتَّبِعُهُ). (قمر/24)

9ـ احياناً از فرط رياكارى مى افزودند: پيروى از شماها، جز ضلالت وديوانگى نيست:(إِنَّا إذاً لَفِى ضَلال وَ سُعُر). (قمر/24)

10ـ سرانجام از روى فريب كارى مى گفتند:چه شد كه از ميان همه ما فقط وحى بر تو فرود آمد:(ءَ أُلْقِىَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا). (قمر/25)

همين طور كه ملاحظه مى نماييد، منطق واهى وسست آنان همان منطق اقوام پيشين، بود ودر سرگذشت پيامبران پيشين، در باره اين نوع تهمتها به گونه اى سخن گفتيم.

***

صفحه 199

5 عذاب الهى يا واكنش مخالفت

در جهان آفرينش هر كنشى، با واكنشى توأم است، البتّه واكنشى متناسب با ماهيّت كنش. در اين مورد لجاجت هاى متمادى قوم صالح، سبب شد كه آنان از رحمت الهى، دور شوند وعذاب نابود كننده اى آنان را فرا گيرد. اينك آيات اين قسمت:

آيات موضوع

1ـ (فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أمْرِ رَبِّهِمْ وَ قالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إنْ كُنْتَ مِنَ المُرْسَلينَ * فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فى دارِهِمْ جاثِمينَ * فَتَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبّى وَ نَصَحْتُ لَكُمْ وَ لكِنْ لاتُحِبُّونَ النّاصِحِينَ). (اعراف/77ـ 79)

2ـ (فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِى دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّام ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوب * فَلَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صَالِحاً وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَة مِنّا وَ مِنْ خِزْىِ يَومِئِذ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ العَزيزُ * وَ أَخَذَ الَّذينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فى ديارِهِمْ جاثِمِينَ * كَأنْ لَمْ يَغْنَوا فِيها ألا إِنَّ ثَمُودَ كَفَروا رَبَّهُمْ ألا بُعْداً لِثَمُودَ). (هود/65ـ 68)

3ـ (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ * فَما أغْنى عَنْهُمْ ما كَانُوا يَكْسِبُونَ). (حجر/83ـ84)

4ـ (فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ * فَأَخَذَهُمُ العَذَابُ إِنَّ فِى ذلِكَ لآيَةً وَ ما كَانَ أَكْثَرهُمْ مُؤمِنينَ). (شعراء/157ـ 158)

صفحه 200

5ـ (قَالُوا تَقاسَمُوا بِاللّهِ لِنُبَيِّتَنَّهُ وَ أهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَليِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ * وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنا مَكْراً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فى ذلِكَ لآيةً لِقَوم يَعْلَمُونَ * وَ أَنْجَيْنَا الّذينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ). (نمل/49ـ53)

6ـ (وَ أمّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذابِ الهُونِ بِما كَانُوا يَكْسِبُونَ * وَ نَجَّيْنَا الَّذينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ). (فصلت/17ـ 18)

7ـ (وَ فِى ثَمُودَ إِذْ قيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّى حِين * فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَةُ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ * فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيام وَ ما كَانُوا مُنْتَصِرينَ). (ذاريات/43ـ45)

8ـ (فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعَاطى فَعَقَرَ * فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِى وَ نُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكانُوا كَهَشيمِ الْمُحْتَظِرِ). (قمر/29ـ 31)

9ـ (فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطّاغِيَةِ). (حاقه/5)

10ـ (كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا * إذِ انْبَعَثَ أَشْقاها * فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّهِ نَاقَةَ اللّهِ وَسُقْياها * فَكَذّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها * وَ لا يَخافُ عُقْباها). (شمس/11ـ15)

ترجمه آيات

1ـ ناقه صالح را پى كردند وبا فرمان پروردگار خود مخالفت نمودند وگفتند:اى صالح! اگر از فرستاده شدگان هستى، عذابى را كه وعده مى دادى بياور. لرزه آنان را گرفت ودر خانه هاى خود به روى افتاده، هلاك شدند. صالح از آنان روى برگرداند وبه آنان گفت:اى قوم! من رسالت پروردگارم را ابلاغ كردم وبه شما پند دادم، ولى شما نصيحت

صفحه 201

كنندگان را دوست نداريد.

2ـ ناقه را پى كردند وبه آنان گفته شد، در خانه خود سه روز زندگى كنيد(وپس از سه روز نابود مى شويد) و اين يك وعده قطعى الهى است، آنگاه كه فرمان (عذاب) ما آمد، صالح وكسانى را كه با او ايمان آورده بودند، با رحمت خود از عذاب آن روز نجات بخشيديم، پروردگار تو نيرومند وتواناست وكسانى را كه ستم كرده بودند، صيحه آسمانى آنها را گرفت ودر خانه هاى خود به روى افتاده و هلاك شدند، تو گويى اصلاً ساكن آنها نبودند. آگاه باش ثمود به پروردگار خود كفر ورزيد از رحمت حق، دور باد قوم ثمود.

3ـ صيحه آسمانى صبحگاهان آنان را گرفت كارهايشان، آنان را نجات نداد.

4ـ ناقه صالح را پى كردند ولى پس از گذشتن شب، صبحگاهان پشيمان شدند. عذاب خدا آنان را گرفت ودر اين كار براى عبرت گيرندگان آيت ونشانه اى است وبيشتر آنان مؤمن نبودند.

5ـ به خدا سوگند ياد كردند كه شبانه در كمين صالح واهلبيت او مى نشينيم واو را مى كشيم. آنگاه به ولى دم وى مى گوييم ما از قتل خانواده او(وبه طريق اولى از قتل صالح بى خيريم) وما در اين گفتار راستگو هستيم. آنان حيله ورزيدند، ما نيز حيله كرديم(نقشه آنان را خنثى ساختيم) در حالى كه آگاه نبودند. بنگر چگونه سرانجام حيله آنان به كجا رسيد. ما آنان وقومشان را هلاك كرديم. اين خانه هاى فرو ريخته آنهاست آن هم به خاطر آنكه ستم كردند ودر اين نشانه اى است براى گروهى كه مى دانند(مى انديشند)، وما آنان را كه با ايمان وتقوا پيشه بودند نجات داديم.

6ـ امّا ثمود، ما آنها را به راه راست هدايت كرديم. كورى را بر بينائى مقدّم داشتند. صاعقه عذاب خوار كننده، به خاطر كارهايى كه انجام مى دادند، آنها را گرفت وافراد با ايمان وپرهيزگاران را نجات داديم.

7ـ آنگاه كه به ثمود گفته شد تا وقت محدودى زندگى كنيد (عبرت ونشانه

صفحه 202

است). آنان از فرمان پروردگار خود سرپيچى كردند، در حالى كه مى نگريستند صاعقه آنان را فراگرفت و آنان نتوانستند برخيزند ومورد كمك قرار نگرفتند.

8ـ قوم ثمود دوست خود را صدا زدند. او ناقه را پى كرد. بنگر چه شد عذاب وتهديدهاى من، ما صيحه اى بر آنان مسلّط كرديم وآنان به صورت گياهان خشك در آمدند.

9ـ امّا ثمود به خاطر طغيان نابود شدند.

10ـ قوم ثمود به خاطر سركشى، پيامبر ما را تكذيب كرد. آنگاه كه شقى ترين وبدبخت ترين آنها برخاست(تا ناقه صالح را پى كند) صالح به آنان گفت: اين ناقه خداست واين هم آبشخور آن، به آن نزديك نشويد. او را تكذيب كردند و ناقه را پى نمودند به خاطر گناهان آنان عذاب خداوند آنها را فرار گرفت و نابود شدند.

عناد ثموديان به آخرين مرحله رسيد به تعبير قرآن:(وَ عَتَوْا عَنْ أمْرِ رَبِّهِمْ) از حدّ تجاوز كرد. ناقه اى را كه به عنوان معجزه از صالح خواسته بودند، پى كردند(كشتند); در حالى كه صالح به آنان گفته بود كه با آن بدرفتارى نكنند، زيرا نتيجه آن، نزول عذاب است.آنان نه تنها با معجزه او بدرفتارى كردند، بلكه نقشه قتل وى وخانواده اش را ريختند كه شبانه در كمين باشند وخون او را بريزند واگر بستگان او در اين باره چيزى گفتند، سوگند بخورند كه آنان شاهد مرگ او نبودند.

قوم ثمود به نيّت پليد خود در باره ناقه جامه عمل پوشانيد وقرآن اين مطلب را در آيات متعدّد و به مناسبتهاى گوناگون ياد آور شده است، چنانكه مى فرمايد: (فَعَقَرُوُا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ).(اعراف/77) «ناقه را پى كرده واز فرمان خدا تجاوز كردند».

ونيز مى فرمايد:(فَأمّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطّاغِيَةِ). (حاقه/5) «قوم ثمود به خاطر طغيانشان نابود شدند».

صفحه 203

وباز مى فرمايد: (كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاها * إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها * فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّهِ ناقَةَ اللّهِ وَسُقْياها * فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها)(شمس/11ـ 14): «قوم ثمود به خاطر سركشى، پيامبر خود را تكذيب كرد. شقى ترين وبدبخت ترين آنان برخاست(تا ناقه صالح را پى كند)، صالح به آنان گفت: اين ناقه خداست، بگذاريد ومتعرض او وآبش نشويد، آنان گفتار او را تكذيب كرده وناقه را پى كرده وكشتند».

آنان در كشاكش پياده كردن نقشه قتل صالح وخانواده او بودند كه عذاب الهى به آنان مهلت نداد وخدا طرح آنان را چنين بيان مى كند:(قالُوا تَقاسَمُوا بِاللّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ) (نمل/49)

«گفتند: به خدا سوگند ياد كنيد كه شبانه در كمين او واهل بيت او، بنشينيم واو را بكشيم، آنگاه به «ولىّ دم» او بگوييم ما از قتل خانواده وى (وبه طريق اولى از قتل صالح) بى خبريم وما در اين گفتار راستگو مى باشيم».

در چنين شرايط بود كه رسول خدا، آنان را از وقوع عذاب با خبر ساخت واو نيز قوم خود را از هلاكت بسيار نزديك آگاهى داد وگفت: (فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِى دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أيّام ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوب) (هود/65) «صالح به آنان گفت:سه روز در خانه هاى خود زندگى كنيد(بعد از سه روز) هلاكت شما قطعى است واين وعده حتمى خداست».

شقاوت وبدبختى آنان، به جايى رسيده بود كه در مقابل تهديد صالح، گستاخى كرده وخواهان نزول عذاب بودند; چنانكه مى فرمايد:(وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرسَلينَ)(اعراف/77) «اى صالح اگر از پيام آوران مى باشى، آنچه را كه تهديد كردى بياور».

ولى از آيه ديگر استفاده مى شود كه آنان پس از كشتن ناقه، نادم وپشيمان شدند، چنانكه مى فرمايد:(فَعَقَروُها فَأَصْبَحُوا نادِمينَ)(شعراء/157)

طبعاً آنان دو حالت مختلف داشتند، يكى خطر ناك و ديگرى پشيمانى

صفحه 204

وزبون; گستاخى آنان مربوط به پس از عمل وكشتن ناقه وندامت وپشيمانى آنان مربوط به رؤيت آثار عذاب بوده است. روايت نيز از ظهور نشانه هاى عذاب به تدريج گزارش مى دهد.¹

كيفيت نابودى آنان به عوامل مختلفى نسبت داده شده است:

1ـ «رجفه» (لرزش شديد):(فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فى دارِهِمْ جاثِمينَ) (اعراف/78): «لرزش شديد آنان را فرا گرفت ودر خانه هاى خود هلاك شدند».

2ـ «صيحه» (صداى مهيب):(فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحينَ)(حجر/83) «بامدادان صداى مهيبى آنان را فرا گرفت».

وباز مى فرمايد:(إنّا أرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً) (قمر/31) «ما يك صداى مهيبى بر آنان مسلّط كرديم».

3ـ «صاعقه»:(فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ العَذابِ الْهُونِ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ)(فصلت/17) «به خاطر اعمال ناروايشان آنان را صاعقه كه عذاب خوار كننده است، فرا گرفت».

وباز مى فرمايد:(فَأخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ يَنْظُرونَ* فَمَا استَطاعُوا مِنْ قِيام وَ ما كانُوا مُنْتَصرينَ)(ذاريات/43ـ 45): «صاعقه آنان را در حالى كه بيدار بودند ومى نگريستند، فرا گرفت وآنان نمى توانستند از جاى برخيزند ونه از جايى يارى مى شدند».

در ميان اين آيات اختلافى وجود ندارد; زيرا اگر عذاب آنان به واسطه صاعقه آسمانى باشد، هم صداى مهيبى ايجاد مى كندوهم در آن لرزش شديدى به وجود مى آورد. در حقيقت هر يك از اين تعبيرها ناظر به بُعدى از عذاب الهى بوده كه آنان را نابود كرد.

1 . راوندى، قصص الأنبياء، ص198; طبرسى، مجمع البيان، ج2، ص443.

صفحه 205

عذاب الهى فرود آمد، حسّ وحيات را از آنان گرفت وبه صورت گياهان خشكى در آمدند كه در آغل گوسفندان مى ريزند، چنانكه مى فرمايد:(فَكانُوا كَهَشيمِ المُحْتَظِرِ) (قمر/31): «هشيم» در لغت عرب، گياه خشكيده است و«محتظر» مكانى است كه حيوانات را در آن جاى مى دهند; يعنى بدن آنان پس از نزول عذاب، چنان خشك شد كه گويى گياهى خشكيده در ميان خانه هاى خود بودند; ولى در عين حال قرآن نجات گروه مؤمن را ناديده نگرفته ونجات آنان را چنين بيان مى كند:(فَلَمّا جاءَ أمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَة مِنَّا وَ مِنْ خِزىِ يَوْمِئذ إنَّ رَبَّكَ هُوَ القَوِيُّ العَزيزُ)(هود/66): «آنگاه كه فرمان (عذاب) ما فرا رسيد، صالح وافرادى را كه به او ايمان آورده بودند از طريق رحمت خود از عذاب خوار كننده آن روز نجات داديم. پروردگار تو عزيز وتواناست».

(وَ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ)(نمل/53)

ونيز مى فرمايد:(وَ نَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ) (فصلت/18): «افراد با ايمان كه تقوا پيشه بودند را نجات داديم».

صالح به بدنهاى خشكيده آنان كه روزگارى عرصه را بر او وپيروانش تنگ كرده بودند، نگاهى كرد وبه عنوان ابراز تنفر، سر از آنان برتافت و به آنان چنين خطاب كرد: (لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبّى وَ نَصَحْتُ لَكُمْ وَ لكِن لاتُحِبُّونَ النّاصِحينَ)(اعراف/79): «من رسالت پروردگارم را ابلاغ كردم وشما را پند دادم، ولى شما ناصحان را دوست نمى داريد».

***

صفحه 206

6 نكته ها وعبرتها

سرگذشت ثموديان بسان عاديان، داراى نكته ها وعبرتهاست كه در برخى با هم مشتركند. اينك به طور اجمال به آنها اشاره مى كنيم:

1ـ امور مادّى(مال وثروت) در حالى كه وسيله زندگى است، اگر از طريق صحيح رهبرى نشود مايه فساد مى گردد. اين گروه به خاطر امكانات مادّى ـ باغها، كشتزارها،قصرها وخانه هايى در دل كوه ـ كه داشتند، به جاى عبادت خدا، بتها را عبادت مى كردند وبه جاى اصلاح، افساد مى نمودند وپيامبر آنان پيوسته هشدار مى داد ومى گفت:(وَلا تَعْثَوا فِى الأرْضِ مُفْسِدِينَ)(اعراف/74)

2ـ مستكبران پيوسته نقش تحريك كننده داشته وافراد زير دست را از راه حقّ باز مى داشتند وآنان را بر ضد مصلحان مى شورانند; چنانكه مى فرمايد: (قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ)(اعراف/75)

3ـ يكى از شيوه هاى مستكبران اين است كه با تحريك عواطف، مصلحان را از هدف خود باز دارند، چنانكه فرمود:(قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوّاً قَبْلَ هذا) (هود/62)

4ـ پيامبران الهى به اذن خدا پرده از حوادثى بر مى دارند كه در آينده تحقّق مى پذيرد واين نوع علم غيب اكتسابى، مانع از حصر علم غيب به خدا نيست; چنانكه فرمود: (تَمَتَّعُوا فِى دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّام ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوب) (هود/65)

5ـ مرگ پايان زندگى نيست; صالح پيامبر ثموديان، پس از هلاكت آنها، با ارواح آنان سخن گفت وقرآن سخن او را چنين نقل مى كند:

صفحه 207

(يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبّى وَ نَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ) (اعراف/79)

كسانى كه فكر مى كنند ارتباط ما با عالم برزخ قطع شد ويا براى مردگان حياتى قائل نيستند، از طريق اين آيه محكومند.

6ـ نعمت ها ونقمت ها، سعادتها وشقاوتها، هر چند از جانب خدا تقدير مى شوند، امّا عمل نيز در اين مورد تأثير مستقيمى دارد; قرآن در مورد سرنوشت قوم ثمود مى فرمايد: (فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا * وَلا يَخافُ عُقْباها)(شمس/14ـ15): «خداوند آنان را به خاطر گناهشان نابود كرد وعذاب، همه آنان را فرا گرفت وخدا از پيامد اين كار، از كسى واهمه ندارد».

7ـ قدرت وتوانايى الهى، نهايت پذير نيست واو در دل آتش مى تواند گروهى را زنده نگاه دارد وآسيبى به آنان نرسد; چنانكه مؤمنان را در صاعقه كشنده حفظ كرد وقرآن براى رساندن اين نكته پس از بيان نجات گروه با ايمان چنين مى فرمايد:(إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ)(هود/66).

***

صفحه 208

صفحه 209

ابراهيم

قهرمـان توحيـد

ابراهيم خليل چهارمين¹ پيامبرى است كه خدا در قرآن، از او ياد كرده وبه يك معنا دوّمين حلقه از پيامبران بزرگى است كه داراى شريعت وكتاب بوده وپيامبرانى به عنوان مروّج شريعت او برانگيخته شده اند. ونيز از پيامبرانى است كه علاوه بر مقام نبوّت ورسالت، حايز مقام امامت نيز مى باشد.

نام ابراهيم 69 بار، در بيست وپنج سوره به اين شرح وارد شده است: بقره دوازده بار، آيه هاى: 124، 125، 126، 127، 130، 132، 133، 135، 136، 140، 258، 260.

آل عمران هفت بار، آيه هاى:33، 65، 67، 68، 84، 95، 97.

نساء سه بار، آيه هاى:54، 125، 163.

انعام چهار بار، آيه هاى:74، 75، 83، 161.

توبه دو بار، آيه هاى:70، 114.

هود چهار بار، آيه هاى:69، 74، 75، 76.

يوسف دو بار، آيه هاى:6، 38.

ابراهيم يك بار، آيه:36.

حجر يك بار، آيه:51.

1 . زيرا از نبوت آدم و ادريس چيزى در قرآن وارد نشده است.

صفحه 210

نحل دو بار، آيه:120، 123.

مريم سه بار، آيه هاى:41، 46، 58.

انبياء چهار بار، آيه هاى:51، 60، 62، 69.

حج سه بار، آيه هاى:26، 43، 78.

شعراء يك بار، آيه: 69.

عنكبوت دو بار، آيه هاى:16، 31.

احزاب يك بار، آيه:7.

صافّات سه بار، آيه هاى:83، 104، 109.

ودر هر يك از سوره هاى ياد شده زير:

ص، شورى، زخرف، ذاريات، نجم، حديد، ممتحنه، أعلى، يك بار به ترتيب در آيههاى:45، 13، 26، 24، 37، 26، 4، 19.

پيش از آنكه به بيان سرگذشت خليل الرّحمن بپردازيم، خوب است شخصيّت او را از نظر قرآن بررسى كنيم. قرآن كمترين پيامبرى را بسان ابراهيم با صفات والايى ستوده وكمالات او را بيان كرده است.كافى است كه بدانيم قرآن او را با صفاتى مانند «حَنيفاً»، «موقناً»، «صديقاً»، «نبيّاً»، «عبداً»، «مؤمناً»، «محسناً»، «ذو قلب سليم»، «اماماً» و «صالحاً» ياد كرده است واين صفات، در آياتى كه هم اكنون مطرح مى كنيم، وارد شده در مجموع اين آيات، شخصيّت والاى او را به اين شرح ترسيم مى كند:

1ـ او از نخستين دوران زندگى يك انسان رشيد ، آگاه، خدا جوى وخدا پرست بود: (وَلَقَدْ آتَيْنا إبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا بِهِ عالِمينَ)(انبياء/51): «ما پيش از موسى به ابراهيم مايه هاى هدايت (فطرت سالم وهدايتگر) داده بوديم و از (لياقت وشايستگى) او آگاه بوديم».

2ـ او در دنيا فردى برگزيده بود، ودر سراى ديگر، از صالحان مى باشد:

صفحه 211

(وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِى الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصّالِحِينَ)(بقره/130)

3ـ او از روز نخست در صراط مستقيم توحيد، بوده وشرك نورزيده است، چنانكه در پى مناظره با مشركان وابطال عقيده آنان، چنين گفت: (إِنِّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ السَّمواتِ وَ الأرْضَ حَنيفاً وَما أَنَا مِنَ المُشْرِكينَ)(انعام/79)

4ـ او از نظر كمال، به پايه اى رسيد كه ملكوت آسمانها وزمين را با ديده دل مشاهده كرد وداراى ايمان راسخ بود. مقصود از ملكوت، همان وابستگى اين جهان به آفريدگار خويش ميباشد: (وَكَذلِكَ نُرِى إبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمواتِ وَ الأرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ)(انعام/75)

5ـ او پيامبرى صديق(در گفتار ورفتار)بود: (وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ إبْرَاهيمَ إنَّهُ كَانَ صِدّيقاً نَبِيْاً)(مريم/41)

6ـ او از بندگان مؤمن ونيكوكار خدا بود: (سَلامٌ عَلى إبْرَاهِيمَ * كَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنينَ * إنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤمِنِينَ)(صافّات/109ـ 111).

7ـ او داراى قلب سليم (پيراسته از شرك) بود:(إذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْب سَليم) (صافات/84)

8ـ از انسانهاى نيرومند در عبادت وخير رسان به مردم بود.

9ـ از انسانهاى با بصيرتى بود كه در بينش او خطا وجود نداشت.

10ـ از خلوص ويژه اى برخوردار و پيوسته به يادآور آخرت بود.

11ـ از برگزيدگان بود.

12ـ از نيكو كاران بود.

مجموع اين صفات پنجگانه اخير در آيات زير آمده است: (وَ اذْكُرْ عِبادَنا إبْرَاهيمَ وَ إسحقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِى الأيْدى وَالأبْصَارِ * إِنَّا أخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِكْرىَ الدّارِ * وإنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ المُصطَفَينَ الأخْيارِ)(ص/45ـ47).

13ـ او پس از نيل به مقام نبوّت ورسالت به مقام امامت رسيد حالا مقصود از

صفحه 212

اين امامت چيست وچگونه اين مقام والاتر وبرتر از نبوّت ورسالت است؟ بحث ديگرى لازم دارد ¹:(وَ إذِ ابْتَلى إبْرَاهِيمَ رَبٌّهُ بِكَلِمَات فَأتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّى جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً) (بقره/124)

14ـ او يكى از پيامبران اولى العزمى است كه خدا از او در سوره هاى:احزاب آيه7،شورى آيه 13 واعلى آيه 18ـ 19، ياد كرده است كه برخى را ذكر مى كنيم:(وَإذْ أخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ ميثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوح وَ إبْرَاهيمَ وَ مُوسى وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ ميثاقاً غَلِيظاً) (احزاب/7) «آنگاه كه از پيامبران واز تو ونوح وابراهيم وموسى وعيسى بن مريم پيمان گرفتيم واز آنان پيمان شديدى گرفتيم».

15ـ او داراى صحيفه وكتاب آسمانى است: (صُحُفِ إبْرَاهِيمَ وَ مُوسى) (اعلى/19).

16ـ او در مقام مناظره با بت پرستان، از برهان نيرومندى برخوردار بود كه وسيله رفعت درجه او گرديده است:

(وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْرَاهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَات مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) (انعام/83): «آنچه از مناظره ابراهيم با بت پرستان شنيديد(كه بعداً تفسير آن خواهد آمد) دليل وبرهان ما بود كه به ابراهيم داده يم. درجه هر كس را بخواهيم بالا مى بريم. پروردگار تو حكيم وتواناست(بى جهت مقام كسى را بالا نمى برد)».

17ـ به خاطر اين صفات برجسته بود كه، خدا در باره او وبرخى از ذريّه وى مى فرمايد: (وَ مِنْ آبَائِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ إِخْوَانِهِمْ وَ اجْتَبَيْناهُمْ وَ هَدَيْناهُمْ إِلى صِرَاط مُسْتَقيم) (انعام/87): «از نياكان وفرزندان وبرادران اين پيامبران (سابق الذّكر)، افرادى را برترى بخشيديم وبرگزيديم وبه راه راست هدايت كرديم».

1 . در اين مورد در جلد پنجم منشور جاويد/228ـ262 به طور گسترده سخن گفته ايم.و در همين جلد نيز خواهد آمد.

صفحه 213

مفادّ آيه در صورتى به طور روشن تفسير مى شود كه بدانيم، محور بحث از آيه 83تا 87 دراين سوره، ابراهيم است. طبعاً اين گزينش وهدايت، به طريق اولى ابراهيم را شامل مى باشد.

18ـ در عصر رسول خدا صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم هر يك از گروه يهود ونصارا، ابراهيم را از آن خود مى دانستند. قرآن در ردّ اين پندار ياد آور مى شود كه: «ابراهيم نه يهودى بود ونه نصرانى. او انسانى يكتا پرست ومسلمان بود و مى افزايد كه: شايسته ترين افراد به ابراهيم كسانى هستند كه در طول اين مدّت از زمان وى، از او پيروى كردند وهمچنين شايستهترين فرد نسبت به او، پيامبر اسلام وافراد با ايمان هستند كه در هدف وراه او گام برمى دارند». در اين صورت يهود ونصارا نبايد او را از خود بدانند، زيرا ارتباط فكرى وروحى با او ندارند. او موحّد بود واين گروه راه شرك را مى پيمايند: (ما كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيّاً وَ لانَصْرَانِيّاً وَ لكِنْ كَانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * إنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبيُّ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِيُّ المُؤمِنينَ) (آل عمران/67ـ 68)

اين آيات كه ما به صورت گذرا به آنها نظر افكنديم، مى تواند بيانگر مقام شامخ اين پيامبر بزرگ الهى باشد كه قافله پويندگان راه توحيد پس از نوح، به او منتهى مى گردند واز او الهام ميگيرند.

***

صفحه 214

حضرت ابراهيم در بابل

مجموع تاريخ زندگانى حضرت ابراهيم را به دو بخش مى توان تقسيم كرد:

الف: زندگى او در بابل.

ب: مهاجرت به فلسطين وحوادث پس از هجرت.

هريك از اين دو بخش، ابعاد مختلفى دارد كه به تدريج توضيح داده مى شود. اكنون به ابعاد بخش نخست مى پردازيم:

زندگى ابراهيم در بابل

از مجموع آيات قرآن استفاده مى شود كه وى در زادگاه خود به چهار مناظره ويك كار انقلابى دست زد و اين كار، واكنش شديدى داشت كه منجّر به مهاجرت او به سرزمين فلسطين گرديد.

الف: مناظره او با آزر.

ب: مناظره او با ستاره پرستان.

ج: مناظره با بت پرستان.

د: محاكمه ابراهيم به وسيله بت پرستان.

ح: واكنش بت پرستان در برابر اين اقدام.

و: مناظره ابراهيم با فرمانرواى بابل.

پيرامون هر يك از اين مراحل آياتى وارد شده است كه هر كدام را جداگانه مورد بحث وبررسى قرار مى دهيم:

صفحه 215

1 مناظره ابراهيم با آزر

آيات موضوع

1ـ (وَ إِذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَاماً آلِهَةً إِنِّى أَرَاكَ وَ قَوْمَكَ فِى ضَلال مُبين) (انعام/74)

2ـ (وَ اذْكُرْ فِى الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إنَّهُ كَانَ صِدِّيقاً نَبِيَّاً* إذْ قَالَ لأبيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِى عَنْكَ شَيئاً * يا أَبَتِ إِنِّى قَدْ جاءَنِى مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأتِكَ فَاتَّبِعْنى أهْدِكَ صِرَاطاً سَوِيّاً).

3ـ ( يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيّاً).

4ـ (يا أَبَتِ إنّى أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيّاً) (مريم/41ـ45).

5ـ (قالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِى يا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأرْجُمَنَّكَ وَ اهْجُرْنِى مَلِيّاً) (مريم/46)

6ـ (قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبّى إنَّهُ كَانَ بى حَفِيّاً * وَ أَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِوَ أَدْعُوا رَبّى عَسى أَلاّ أكُونَ بِدُعَاءِ رَبّى شَقِيّاً) (مريم/47ـ 48)

7ـ (وَ ما كَانَ اسْتِغْفارُ إبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلاّ عَنْ مَوعِدَة وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ)(توبه/114)

8ـ (...إِلاّ قَوْلَ إبْرَاهِيمَ لأبِيهِ لأسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ ما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْء رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَ إلَيْكَ أنَبْنا وَ إلَيْكَ الْمَصِيرُ)(ممتحنه/4)

صفحه 216

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه ابراهيم به پدرش آزر گفت: آيا بتهايى را براى خود پروردگار اتخاذ مى كنيد؟ من، تو وقومت را در گمراهى آشكار مى بينم.

2ـ به ياد آر آنگاه كه ابراهيم به آزر گفت: چرا چيزى را مى پرستى كه نمى بيند ونمى شنود واز تو رفع نياز نمى كند؟ پدرجان! دانشى به من داده شده كه تو از آن بى بهره اى . از من پيروى كن تا تو را به راه راست، هدايت كنم.

3ـاى پدر! شيطان را پرستش نكن. شيطان براى خدا فردى نافرمان است.

4ـ پدرجان! من ازآن مى ترسم كه عذابى از جانب خدا به تو برسد وتو همنشين شيطان باشى.

5ـ آزر گفت:(ابراهيم) مرا از خدايانم باز مى دارى؟ اگر از دعوت خود دست برندارى، تو را سنگسار مى كنم.تو اى ابراهيم، مدّتى از من دور شو.

6ـ ابراهيم گفت:سلام ودرود بر تو، من از پروردگارم براى تو طلب آمرزش مى كنم. او نسبت به من مهربان است.ولى در عين حال از شما وآنچه را كه جز خدا مى خوانيد، دورى ميجويم وخدايم را مى خوانم. اميد است كه با پرستش ودعوت پروردگارم بدبخت نباشم.

7ـ علّت طلب آمرزش ابراهيم براى پدرش، به خاطر نويدى بود كه به وى داده بود، امّا وقتى روشن شد كه او دشمن خداست(وعناد ولجاج دارد) از او دورى جست. ابراهيم به حق فردى مهربان وبردبار است.

8ـ مگر گفتار ابراهيم به پدرش كه: «براى تو طلب آمرزش مى كنم، ولى سرنوشت تو در اختيار من نيست»، خداوند كسانى را مى آمرزد كه به سوى او توجّه نمايند، نه اينكه به كلى از او روى گردان شوند).

قهرمان توحيد در سرزمين بابل ديده به جهان گشود. در حالى كه سراسر آنجا

صفحه 217

را بت وبت پرستى فرا گرفته بود.حتّى نزديكترين فرد به او(آزر) نيز بت پرست بود. جريان طبيعى ايجاب مى كرد كه او اصلاح را از درون خانه خويش آغاز كند ونزديكترين فرد به خود را هدايت نمايد. آنگاه سراغ توده ها برود واو نيز چنين كرد. ودر دعوت خود بر كورى وكرى بتها تكيه كرده وپرستش آنها را يك نوع پرستش شيطان دانست وگفت:

( إذْ قَالَ لأبيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِى عَنْكَ شَيئاً * يا أَبَتِ إنّى قَدْ جاءَنى مِنَ العِلْمِ ما لَمْ يَأتِكَ فَاتَّبِعْنى أهْدِكَ صِرَاطاً سَوِيّاً)(مريم/42ـ43): «به ياد آر آنگاه كه ابراهيم به آزر گفت: چرا چيزى را مى پرستى كه نمى بيند ونمى شنوند واز تو رفع نياز نمى كند؟ پدرجان! دانشى به من داده شده كه تو از آن بى بهره اى. از من پيروى كن تا تو را به راه راست هدايت كنم».

ابراهيم بت پرستى را نوعى پرستش شيطان تلقى مى كرد، زيرا شيطان است كه انسان را گمراه مى كند; سپس او را از عذاب خدا هشدار داد وگفت: (يا أبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كَانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيّاً * يا أبَتِ إنّى أخافُ أنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيّاً)(مريم/44ـ45): «پدر! شيطان را پرستش نكن، شيطان براى خدا فردى نافرمان است. پدرجان! من از آن ميترسم كه عذابى از جانب خدا به تو برسد وتو همنشين شيطان باشى».

منطق قوى ونيرومند ابراهيم در گوش «آزر» فرو نرفت و در جلوگيرى از بت پرستى وى مؤثّر نيفتاد وبه جاى فكر وانديشه در گفتار ابراهيم، وى را تهديد به رجم كرد واين شيوه مستمرّ جاهلان با متفكّران ومصلحان است، چنانكه مى گويد:(قَالَ أَرَاغِبٌ أنْتَ عَنْ آلِهَتِى يا إبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأرْجُمَنَّكَ وَ اهْجُرْنى مَلِيّاً)(مريم/46): «آزر گفت:( ابراهيم مرا از خدايانم باز مى دارى؟ اگر از دعوت خود دست برندارى، تو را سنگسار مى كنم و تو اى ابراهيم مدتى از من دور شو».

در مقابل منطق خشن آزر، خلق وخوى ابراهيم را بشنويد. او در پاسخ چنين

صفحه 218

گفت: (قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبّى إِنَّهُ كَانَ بِى حَفِيّاً * وَ أعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِوَ أَدْعُوا رَبّى عَسى أَلاّ أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبّى شَقِيّاً) (مريم/47ـ 48): «ابراهيم گفت: سلام ودرود بر تو، من از پروردگارم براى تو طلب آمرزش مى كنم. او نسبت به من مهربان است. ولى در عين حال از شما واز آنچه كه جز خدا مى خوانيد، دورى مى جويم وخدايم را مى خوانم. اميد است كه با پرستش ودعوت پروردگارم بدبخت نباشم».

نويد ابراهيم به آزر

در اين جمله ها ادبِ ابراهيم در مقابل آزر بت پرست تجلّى مى كند ودر عين حالى كه از هدايت او مأيوس نيست، به او نويد مى دهد كه از درگاه خدا براى او طلب آمرزش خواهد كرد وباز براى اظهار ادب در برابر پدر نمى گويد من سعادتمندم وتو بدبخت هستى، بلكه ميگويد:شايد من از طريق پرستش خدا شقّى وبدبخت نباشم.

ابراهيم از آن نظر به آزر وعده طلب مغفرت داد كه هنوز قطع اميد از ايمان آوردن او نكرده بود. ولى آنگاه كه از او مأيوس شد، از وى دورى جست وطلب مغفرت نكرد، چنانكه ميفرمايد:(وَ ما كَانَ اسْتِغْفَارُ إبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلاّ عَنْ مَوعِدَة وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أنَّهُ عَدُوٌّ للّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ) (توبه/114): علّت طلب آمرزش ابراهيم براى پدرش به خاطر نويدى بود كه به وى داده بود، اما وقتى روشن شد كه او دشمن خداست(وعناد ولجاج دارد) از او دورى جست. ابراهيم به حق فرد مهربان وبردبار است».

در آيه ديگر نيز ياد آور مى شود كه ابراهيم به پدر خود گفت: (لأسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ ما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيء )(ممتحنه/4): «براى تو طلب آمرزش مى كنم، ولى سرنوشت تو در اختيار من نيست(خداوند كسانى را مى آمرزد كه به سوى او توجّه

صفحه 219

نمايند، نه اينكه به كلّى از او روى گردان شوند».

در اينجا نكته اى تاريخى وجود دارد كه مسلمانان عصر رسالت، علاقه مند بودند كه در باره پدران وماداران مشرك خود كه غالباً در قيد حيات نبودند، طلب آمرزش كنند ودستاويز آنان بر اين درخواست، استغفار ابراهيم نسبت به پدر خود بود.

قرآن اين مقايسه را نمى پذيرد ومى فرمايد:استغفار ابراهيم در صورتى تحقّق پذيرفت كه به هدايت او اميد داشت. به عبارت ديگر دست از او نشسته بود. آنگاه كه از او مأيوس گشت، ديگر طلب آمرزش ننمود; در حالى كه شما مسلمانان در باره افرادى طلب آمرزش مى كنيد كه مشرك از جهان رفته اند ويا كوچكترين اميدى به هدايت آنان نيست.

آزر پدر ابراهيم نبود

در اينجا نكته اى باقى مى ماند و آن اينكه آيا «آزر» پدر ابراهيم بود يا يكى از بستگان وى به شمار مى رفت كه سرپرستى او را بر عهده داشت؟ مفسّران غالباً«اب» را در اين آيات، به معناى «پدر» گرفته واو را پدر واقعى ابراهيم انگاشته اند. كه به اين ترتيب دو مشكل پيش مى آيد:

1ـ نام پدر ابراهيم در تورات «تارح» است نه «آزر». مؤلّف قصص قرآن، عبد الوهاب نجّار مصرى به دست وپا افتاده، يك رشته احتمالاتى در كلمه «آزر» داده است ¹ كه هرگز با ذوق سليم تطبيق نمى كند.

2ـ در عقيده شيعه، پدران و نياكان پيامبران ولااقل پدران بلاواسطه آنان همه موحّد بوده اند نه مشرك، در اين صورت چگونه آزر بت پرست، مى تواند پدر ابراهيم

1 . قصص قرآن،عبد الوهّاب نجّار، ص70.

صفحه 220

پيامبر باشد؟!

اين دو مشكل را مى توان از طريق ديگر، حلّ كرد وآن اينكه:كلمه «اب» با كلمه «والد» در لغت عرب فرق روشنى دارد. واژه نخست، در غير پدر حقيقى نيز به كار مى رود; درحالى كه كلمه والد فقط در پدر حقيقى به كار رفته است.مانند اينكه، يعقوب از فرزندان خود پرسيد كه پس از درگذشت من چه كسى را مى پرستيد؟ يعنى آيا از خطّ توحيد منحرف مى شويد يا نه؟ در پاسخ گفتند:(قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَ إِلهَ آبائِكَ إبْراهيمَ وَ إسْماعِيلَ وَ إسْحقَ إلهاً وَاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) (بقره/133): «فرزندان يعقوب گفتند:خداى تو وخداى پدرانت ابراهيم واسماعيل واسحاق را كه همان خداى يكتاست مى پرستيم وما همگى تسليم او مى باشيم».

دراينجا مى بينيم كه فرزندان يعقوب، اسماعيل را نيز جزو پدران خود خوانده اند; در حالى كه عموى آنان بوده است. ولى اين توسعه در لفظ «والد» نيست و اين لفظ در همان معناى پدر واقعى، به كار مى رود وتمام تعبيرهاى قرآن در مورد آزر، واژه «اب» است، نه «والد» بنابراين هيچ بعيد نيست كه مراد از «اب» در اين موارد، سرپرست او باشد، مانند عمو ودايى.

چيزى كه اين مطلب را قطعى مى سازد، استغفار ابراهيم براى او در هنگام جوانى وسكونت در بابل مى باشد.وقتى وضع او روشن شد، از همان روز پيش از مهاجرت به فلسطين، با او قطع رابطه كرد وطلب آمرزش ننمود.

در حالى كه در آيه ديگر مى بينيم، ابراهيم در دوران پيرى وفرتوتى در باره والد خود دعا وطلب آمرزش مى نمايد; چنانكه مى فرمايد:

(رَبَّنَا اغْفِرْ لى وَ لِوالِدَيَّ وَ لِلْمُؤمِنينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ)(ابراهيم/41): «پروردگارا !من وپدر ومادرم ومؤمنان را روز برپايى حساب بيامرز».

استدلال با اين آيه در صورتى روشن مى گردد كه دو مطلب را در نظر بگيريم:

1ـ او از خدا براى پدر خود وقتى درخواست آمرزش مى كند كه قبلاً اسماعيل

صفحه 221

ومادرش را، در كنار خانه خدا جاى داده ودر باره آنان چنين دعا كرده بود: (رَبَّنا إنّى أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِى بِواد غَيْرِ ذِى زَرْع...)(ابراهيم/37) «پروردگارا من ذريه خود را در سرزمين بدون گياه، جاى دادم...».

2ـ خدا در دوران پيرى به او فرزندانى به نام اسماعيل واسحاق لطف كرد، چنانكه ميگويد:(اَلْحَمْدُ للّهِ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَ إسْحقَ...)(ابراهيم/39):«ستايش خدايى را كه در دوران پيرى، به من اسماعيل واسحاق را لطف كرد».

با توجّه به اينكه ابراهيم از «آزر» در همان «بابل» در دوران جوانى، قطع رابطه كرد وديگر در حقّ او استغفار ننمود واز طرف ديگر، در دوران پيرى پدر و مادر خود را دعا مى كند وطلب آمرزش مى نمايد، مى توان حدس زد كه آزر بت پرست مطرود در دوران جوانى، غير از پدر مورد علاقه او بود كه تا پايان عمر، در حقّ او طلب آمرزش مى كرد.

با توجه به اين دو اصل، هم مشكل اختلاف اسم پدر ابراهيم، در قرآن وتورات (هر چند تورات كنونى ارزش واعتبار ندارد) وهم مشكل بت پرست بودن پدر پيامبرى مانند ابراهيم حل مى شود.

***

2 مناظره با ستاره پرستان

آيات وارد در مناظره ابراهيم با مردم زادگاه خود، حاكى است كه همه يا اكثريت قريب به اتّفاق مردم، بابل غير خدا را مى پرستيدند. چيزى كه هست روشنفكران آنان، ستاره، ماه وخورشيد وطبقه ديگر آنها، بتهاى تراشيده را مى پرستيدند. ما فعلاً در باره انگيزه نفوذ بت پرستى در ميان بشر سخن نمى گوييم،

صفحه 222

ولى اجمالاً ياد آور مى شويم كه فطرت خدا جويى بر همه انسانها حاكم بوده وهست. چيزى كه هست، فطرتهاى هدايت يافته، به خداى واقعى رو آورده واز اين خط منحرف نمى شوند، ولى فطرتهاى هدايت نيافته، مجاز را به جاى حقيقت، بنده را به جاى خدا مى پرستند، ودر حقيقت همه بت پرستان جهان به سائقه فطرت خواهان خدا هستند، ولى چون معلّم دانا وبيدار كننده اى ندارند، در پيمودن راهِ فطرت، در نيمه راه وا مى مانند ومخلوق را به جاى خالق مى پرستند وتصوّر مى كنند كه پرستش مخلوق، انسان را از پرستش خالق بى نياز مى سازد. نكته مهم اينجاست كه بايد ديد اشتباه بت پرستان در كجا بوده ورشته فطرتشان در كجا كور شده است؟

تاريخ بت پرستى حاكى است كه در جهان آفرينش، مسئله توحيد ذات واجب الوجود مورد انكار نبوده بلكه آفريدگار جهان در نظر همه همان خداى يكتا بوده است.¹ در اين صورت شايسته بود كه خداى آفريدگار جهان مورد ستايش قرار گيرد اما چيزى كه آنان را از پرستش خداى جهان باز مى داشت، اين بود كه در مراتب ديگر توحيد دچار شرك مى شدند و تصوّر مى كردند كه خدا جهان را آفريد ولى ربوبيت وتدبير جهان ويا قسمتى از آن را به موجوداتى مانند: ستاره، ماه وخورشيد داده است. از اين رو آنان را«ربّ» جهان مى پنداشتند نه خالق آن، وربّ در لغت عرب، به معناى صاحب است، وصاحب باغ، مزرعه ، حيوان وجاندار، خالق آن نيست، امّا سرنوشت آنها در دست اوست. در حقيقت نقش رب همان نقش تدبير وكارگردانى است. از اين جهت خواهيم ديد كه ابراهيم در مناظره خود از لفظ ربّ بهره مى گيرد، نه از لفظ «اللّه» يا «خالق»... ويا حتّى «اله» واين خود مى رساند كه بت پرستان بابل، از نظر توحيد ذات، وحدت واجب الوجود وخالق جهان، كاملاً موحد بودند ولى در مراتب پايينتر يعنى توحيد در ربوبيت وتدبير وكارگردانى، شرك مىورزيدند وبه دنبال شرك در ربوبيت، دچار شرك در عبادت

1 . (وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ والأرضَ ليَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ العَزيزُ الحَكيم). (زخرف/9).

صفحه 223

نيز مى شدند. ابراهيم نيز در منطق ومناظره خود، ربوبيت وتدبير آنان را، باطل مى كند وثابت مى نمايد كه اين اجرام آسمانى ناتوان تر از آنند كه ربّ ومدبّر وكارگردان زمين وانسانهاى موجود در آن باشند.

آيات موضوع

1ـ (وَكَذلِكَ نُرى إبْراهيمَ مَلَكُوتَ السَّمواتِ وَ الأرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ).

2ـ (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوكَباً قَالَ هذا رَبِّى فَلَمَّا أفَلَ قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلينَ).

3ـ (فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قَالَ هذا رَبّى فَلَمَّا أفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِى رَبّى لأكُونَنَّ مِنَ القَوْمِ الضَّالّينَ).

4ـ (فَلَمّا رَأىَ الشَّمْسَ بازِغَةً قَالَ هذا رَبِّى هذا أكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يا قَوْمِ إِنِّى بَريءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ).

5ـ (إِنِّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ السَّموَاتِ وَ الأرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ).

6ـ (وَ حَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحاجُّونّى فِى اللّهِ وَقَدْ هَدانِ وَ لا أَخَافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إلاّ أَنْ يَشاءَ رَبِّى شَيْئاً وَسِعَ رَبِّى كُلَّ شَيء عِلْماً أفَلا تَتَذَكَّرُونَ).

7ـ (وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَلاتَخافُونَ أَنَّكُمْ أشْرَكْتُمْ بِاللّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَريقَيْنِ أَحَقُّ بِالأمْنِ إِنْ كنْتُمْ تَعْلَمُونَ).

8ـ (الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إيِمانَهُمْ بِظُلْم أولئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ).

9ـ (وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إبْرَاهيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَات مَنْ نَشاءُ إنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ).(انعام/75ـ83)

صفحه 224

ترجمه آيات

1ـ اين چنين ملكوت آسمانها وزمين را به ابراهيم نشان داديم، تا از گروه اهل يقين شود.

2ـ هنگامى كه تاريكى شب او را پوشانيد، ستاره اى را ديد وگفت:اين پروردگار من است اما وقتى غروب كرد، گفت: من غروب كنندگان را دوست ندارم.

3ـ وقتى ماه را در حال طلوع ديد، گفت: اين پروردگار من است. اما چون غروب كرد، گفت: اگر پروردگار من مرا هدايت نكند، من از گروه گمراهان خواهم بود.

4ـ وقتى آفتاب درخشان را ديد، گفت: اين پروردگار من است اين بزرگتر (از ستاره وماه) است ولى چون آن نيز، غروب كرد گفت:اى قوم! من از آنچه براى خداى شريك قرار مى دهيد بيزارم.

5ـ من با ايمان خالص، روى به سوى كسى كردم كه آسمانها وزمين را آفريده واز مشركان نيستم.

6ـ قوم او با او به خصومت برخاستند، ابراهيم گفت:آيا با من در باره خدا مناظره مى كنيد، درحالى كه مرا هدايت كرده ومن از (زيان) آنچه كه به او شريك قرار مى دهيد نمى ترسم، مگر اينكه خدايم چيزى را بخواهد. آگاهى پروردگار بسى گسترده است چرا متذكر نمى شويد؟

7ـ من چگونه از آنچه شما شريك خدا قرار مى دهيد بترسم در حالى كه شما از اينكه براى خدا شريكى قرار داديد و برهانى براى آن نازل نكرده است نمى ترسيد، كدام يك از دو گروه شايسته امن است؟

8ـ براى آنان كه ايمان آورده وايمان خود را با ستم(شرك) نيالوده اند، امنيت است وآنان هدايت يافتگان هستند.

9ـ اين دلايل ما بود كه به ابراهيم داديم، درجات هر كس را بخواهيم (شايسته باشد) بالا ميبريم. پروردگار تو حكيم و داناست.

صفحه 225

توضيح برهان ابراهيم در ضمن بيان چند مطلب:

1ـ بايد ديد مقصود ابراهيم، از اين برهان چيست؟آيا مقصود او اين است كه ستاره، ماه وخورشيد، خالق وآفريدگار جهان نيست، يا مقصود او اين است كه اين موجودات ممكن، مخلوق ووابسته به خالق جهان، نمى توانند مدبّر وكارگردان موجودات زمينى باشند كه يكى از آنها خود انسان است؟

از برخى تفاسير استفاده مى شود كه گم شده قوم ابراهيم مسئله نخست بوده است، يعنى آنان چنين مى انديشيدند كه اين اجرام آسمانى همان واجب الوجود وآفريدگارند. از اين رو برهان ابراهيم را چنين تفسير مى كنند كه او در مراحل سه گانه، افول وغروب اين اجرام را گواه بر امكان وحدوث آنها دانسته است; زيرا افول وغروب، يك نوع تغيير ودگرگونى در موجودات است وتغيير ودگرگونى، نشانه امكان وحدوث مى باشد. اگر اين اجرام واجب الوجود بودند، دگرگونى كه مساوى با زوال ذات يا حالت است، به آنها راه نمى يافت وبه تعبير فلاسفه، واجب الوجود نمى تواند ممكن وحادث باشد. ¹

ولى بايد گفت كه شيوه برهان ابراهيم، ناظر به چنين فرضيه اى نيست. او به گواه اينكه بر عنوان «ربّ» تكيه مى كند، در باره تدبير وكارگردانى اين موجودات سخن مى گويد، نه خالقيت و واجب الوجود بودن آنها ومى خواهد افول وغروب آنها را گواه بر اين بگيرد كه آنها حدّ بر جهان وانسان نيستند وهرگز نظرى به خالق جهان ويا خداى واجب الوجود آنها نيست. از اين رو بايد برهان ابراهيم را به شيوه اى ديگر تفسير كرد.

علّت اين اشتباه آن است كه قسمتى از مفاهيم قرآنى، مانند:«الِه»، «ربّ»، «تدبير» و«عبادت» درست تبيين نشده وغالباً مفسران از كنار اين مفاهيم به سادگى

1 . مفاتيح الغيب،رازى، ط مصر، 1308، ج4، ص380.

صفحه 226

گذشته اند وحتّى در بسيارى از تفاسير وكتابهاى كلامى، مراتب توحيد به نحو روشن تشريح نشده، سهل است كه توحيد در تدبير، به توحيد در خالقيت اشتباه شده است، چنانكه توحيد در حاكميت، به توحيد در تقنين مخلوط گرديده است.

2ـ بايد برهان ابراهيم را در باره ابطال ربوبيت اين اجرام پياده كرد وروح برهان پيوستگى رابطه تكوينى مدبر با چيزى كه تدبير آن را به عهده گرفته، مى باشد. انسان در حيات وپرورش خود در هر آن ولحظه اى بى نياز از مدبّر نيست وفيض اين مدبّر بايد در تمام لحظات وآنات به او برسد، در غير اين صورت چراغ حيات انسان وزمين خاموش مى شود. يك چنين نياز ممتد، در گرو حضور پيوسته مدبر وحفظ رابطه دايمى اوست واين در صورتى است كه او پيوسته حاضر وناظر بوده، غروب وافول نداشته باشد، در غير اين صورت مورد تدبير قادر به ادامه حيات نبوده وچراغ زندگى او خاموش خواهد شد.

ما مى بينيم، ستاره وماه وحتّى خورشيد در بخشى از زمان نور افشان بوده ورابطه او با انسان محفوظ است، ولى آنگاه كه افول مى كند، رابطه او به كلى قطع مى شود. در اين شرايط چگونه مى توان او را مدبّر انسان دانست كه نياز پيوسته به ربّ خود دارد.

موقعيت اين سه ستاره، موقعيت واجب الوجود نيست كه در باره او حضور وغياب متصور نباشد، بلكه پيوسته با ممكنات همراه است:(وَ هُوَ مَعَكُمْ أيْنَما كُنْتُمْ) (حديد/4) بلكه شرط تدبير اين اجرام به حكم مادى وجسمانى بودن، اين است كه حضور آنان نسبت به مورد تدبير محفوظ باشد، در غير اين صورت رابطه آن دو، از هم قطع شده و تدبير امكان پذير نخواهد بود.

اكنون كه اين اجرام نسبت به انسان وموجودات زمينى حضور مطلق ومستمر ندارند، نمى توانند مدبّر آنها به شمار بروند. بايد به دنبال موجودى رفت كه معيّت وحضور مطلق داشته وغيبت در باره او نسبت به مورد تدبير، متصور نباشد. از

صفحه 227

اين رو، پس از طرح فرضيه مدبّر بودن ستاره، ماه وخورشيد، سپس ابطال هر يك از آنها، از طريق افول وغروب وعدم حضور نسبت به مورد تدبير، به سائقه فطرت، به خداى جهان توجّه نموده وگفت:(وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ السَّموَاتِوَ الأرضَ حَنيفاً وَ ما أَنَا مِنَ المُشْرِكينَ): «من رو به سوى خداى جهان نمودم كه آسمانها وزمين را آفريده واز مشركان نيستم».

پايه استوارى اين برهان در صورتى روشن مى شود كه بدانيم، تدبير در جهان جدا از خلقت وآفرينش نيست وانسان از طريق بازگيرى فيض مجدد، در هر آن تدبير مى شود ويك چنين تدبيرى، جز در سايه حضور مدبّر امكان پذير نخواهد بود.

3ـ ممكن است كسى بگويد: در كره زمين مدبّرهايى مانند: باغبان، كشاورز ودامدار وجود دارد كه حضور جزئى آنها در تدبير باغ، مزرعه ودام كافى است، چه مانع دارد كه تدبير اين اجرام آسمانى، نسبت به انسان وزمين از اين قبيل باشد؟!

نادرستى اين تصوّر روشن است، زيرا تدبير مدبّران ياد شده نسبت به اشياى مزبور، يك تدبير جزئى وناقص است كه به ضميمه ديگر عوامل تكوينى به صورت كامل تحقّق مى يابد واگر از ديگر عوامل صرف نظر شود، سرپرستى باغبان ودامدار در حيات درخت ودام كافى نيست، در صورتى كه ربّ مورد بحث در منطق ابراهيم، ربّ مطلق است كه تمام اسباب جزئى به او منتهى مى گردد، از اين جهت او بايد به گونه اى باشد كه ارتباطش با مورد تدبير قطع نشود واگر ارتباط مدبّران جزئى پيوسته نباشد، ارتباط وحضور او بايد دايمى باشد، اين در صورتى ممكن است كه مربّى واقعى جسم وجسمانى نبوده كه در باره او فنا وافول متصور نباشد.

4ـ ذيل آيات ياد شده مى رساند كه ابراهيم سخنان خود را در ميان جمعى كه اين اجرام آسمانى را مى پرستيدند،گفته است. در اينجا دو احتمال وجود دارد:

الف: ابراهيم منطق خود را در يك شب، از طلوع ستاره تا طلوع خورشيد

صفحه 228

مطرح كرد ودر هر مقطع با قومى روبرو بوده كه يكى از اين اجرام رامى پرستيدند.

ب: ابراهيم برهان خود را در سه نوبت مطرح كرده وطبعاً هريك در شبى انجام گرفته است.

از اينكه قرآن در هر سه مرحله، حرف «فا»(فلمّا) به كار مى برد، مى توان حدس زد كه ابراهيم برهان خود را در يك شب از شبهاى سال كه غروب ستاره، مقارن با طلوع ماه وغروب آن همزمان با طلوع شمس بوده است، مطرح كرده است.

دراين صورت احتمال دارد كه ستاره مورد بحث در اين برهان چنانكه در روايات آمده است، ستاره فروزان زهره باشد كه پس از غروب آفتاب، در ناحيه افق غربى نمايان مى گردد وپس از يكى دو ساعت افول مى كند، آنگاه ماه مى درخشد.¹

5ـ مشكل برخى از مفسّران در جمله (هذا ربِّى) است كه ابراهيم سه بار آن را در مورد ستاره، ماه وخورشيد تكرار كرد; در حالى كه اين با موحّد بودن او سازگار نيست واگر بگوييم او شاك ودر جستجوى حقيقت بود، با مقام ابراهيم سازگار نيست.

ولى پاسخ اين سؤال نيز روشن است، او نه معتقد به ربوبيت آنها بود ونه در اين باره شك داشت، بلكه يك فرد هدايتگر بود، فرد هدايتگر براى هدايت افراد گمراه، بايد از راهى وارد شود كه عواطف آنها را بر ضدّ خود نشوراند وبهترين راه، مخالفت نكردن با آنها در آغاز كار است تا از اين طريق او را خودى بدانند وبه سخن او گوش فرا دهند. اگر ابراهيم از لحظه نخست خود را در صفّ مقابل مشركان قرار مى داد، امكان تأثير سخن او كمتر بود. از اين جهت مى بينيم كه ابراهيم جمله (هذا ربّى) را در سه مرحله يكسان مطرح مى كند وگاهى به رجحان عقيده برخى بر

1 . در برخى از روايات آمده است كه ابراهيم با سه گروه به احتجاج پرداخت، گروهى زهره، گروه ديگر ماه وگروه سوّم خورشيد را مى پرستيدند. تفسير برهان، ج1، ص531.

صفحه 229

برخى ديگر پرداخته ودر باره خورشيد مى گويد:(هذا أكْبَر) يعنى اگر بنا باشد كه يكى از اين سه موجود ربّ ومدبّر ما باشد، خورشيد بزرگتر وفروزانتر وشايسته تر است. به كارگيرى اين نكته به خاطر اين است كه از نخستين لحظات، خود را در صفّ مقابل قرار ندهد تا زمينه هدايت مشركان بيشتر فراهم گردد.

عين همين روش را در منطق قرآن نيز مى يابيم آنجا كه خداوند، به پيامبر تعليم مى كند كه چنين بگويد:(إنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدَىً أَوْ فِى ضَلال مُبين)(سبأ/24) «يكى از ما وشما برهدايت ويا در گمراهى است».

6 ـ ابراهيم در آغاز احتجاج جمله (لا أُحِبُّ الآفِلِينَ) به كار برده، در حالى كه در مراحل بعد، از كلمه«حب» صرف نظر كرده وبه جمله (فَلَمّا أفَلَ) يا (فَلَمّا أفَلَتْ) اكتفا كرده است. اكنون سؤال مى شود كه اگر مبدأ برهان، غروب اين اجرام آسمانى باشد، چرا ابراهيم در شقّ اوّل برهان، روى دوست نداشتن خود نسبت به موجودى كه افول وغروب دارد تكيه مى كند؟

شايد نكته آن اين باشد كه ميان ربّ ومربوب يك نوع رابطه تكوينى است، خصوصاً مربوبى كه شاعر ودانا باشد وبداند كه رشته حيات وسرنوشت او در دست ربّ است، در اين صورت مسلّماً در خود يك نوع احساس حبّ وعلاقه مى كند.

هرگاه انسان از طريق فطرت سليم، نسبت به موجودى احساس حبّ نكرد، مى تواند گواه براين باشد كه او ربّ ومدبّر حيات او نيست; زيرا اگر ربّ او بود، جهت نداشت كه در برابر فيض گسترده وى احساس مهر نكند. بنابراين مبدأ برهان همان افول وغروب است واحساس بى مهرى، نيز مى تواند مؤيّد آن باشد كه آن شيئ ربّ وكارگردان انسان نيست.

7ـ گاهى گفته مى شود كه لحن آيات وارد در مورد ابراهيم وسخن گفتن او با آزر، و بستگان خويش وپرستش كنندگان اجرام سماوى، لحن انسانى است كه براى

صفحه 230

اوّلين بار با اين اجرام وپرستش آنها روبرو شده وبه تدريج به تحقيق پرداخته است. مثلاً آنگاه كه آزر را در برابر بتها مى بيند، به او چنين مى گويد:(إِذْ قَالَ لأبِيهِ وَ قَوْمِه ما تَعْبُدُونَ * قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنظَلُّ لَها عاكِفينَ * قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إذْ تَدْعُونَ * أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أو يَضُرُّونَ * قالُوا بَل وَجَدْنا آبَاءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ)(شعراء70ـ74)

«آنگاه كه به پدر وخويشان خود گفت: چه چيزى را مى پرستيد؟ گفتند: بتهايى را عبادت مى كنيم وبر عبادت آنها پايداريم ابراهيم گفت: آيا هنگامى كه آنها را مى خوانيد مى شنوند، يا سود وزيانى به شما مى رسانند؟ (در پاسخ طفره رفته)گفتند:بلكه نياكان خود را بر اين عمل يافته ايم». اين نوع سخن گفتن، سخن گفتن كسى است كه نه بتى ونه بت پرستى را ديده است.

همچنين است سخن گفتن او با پرستشگران اجرام آسمانى، زيرا قرآن آن را چنين حكايت مى كند:« وآنگاه كه ستاره اى را ديد، گفت: اين خداى من است، اما وقتى غروب كرد، گفت: غروب كنندگان را دوست نمى دارم. آنگاه كه ماه را فروزان ديد، گفت:اين خداى من است، اما وقتى به افول گراييد، گفت: اگر پروردگارم مرا هدايت نكند، گمراه خواهم بود. وقتى خورشيد را درخشان ديد، گفت: اين پروردگار من است، اين بزرگتر از آن دوّمى است. وقتى افول كرد، گفت: من از آنچه كه شما شريك خدا مى پنداريد، بيزارم.»

اين نوع سخن گفتن (اين خداى من است، نه، اين خداى من است، نه، اينكه بزرگتر است خداى من مى باشد) شبيه انسانى است كه در محيط محدودى زندگى كرده واز اوضاع بيرون آگاه نبوده است، چنانكه برخى از روايات نيز اين مطلب را تأييد مى كند ومى گويد: «ابراهيم در غارى به سر مى برده است، زيرا مادرش وى را در آن مكان زاييده وتا سن نوجوانى از آنجا بيرون نيامده بود. آنگاه كه سيزده سال بر او گذشت، از مادرش درخواست كرد كه او را از غار بيرون ببرد. مادر در حالى كه آفتاب غروب كرده وستاره زهره در افق نمايان شده بود او را از غار بيرون برد. آنگاه

صفحه 231

سخنان خود را با آن گروه مطرح كرد».¹

اگر اين روايت معتبر باشد، حق همان است كه گفته شده است واگر بگوييم در تفسير اين نوع آيات خبر واحد كافى نيست، در اين صورت احتمال ديگرى نيز وجود دارد وآن اينكه شيوه سخن گفتن او با پدر واقوام، به خاطر تحقير معبودهاى آنها بوده واين كار با ادب ابراهيم نسبت به پدر خود آزر منافاتى ندارد، زيرا احترام به آزر وانتقاد از معبودهاى باطل دو امر جداگانه است.

امّا شيوه سخن گفتن او در برابر عابدان اجرام، با هر دو نظريه وفق مى دهد; اينكه مى گويد:(فَلَمَّا رَأَى كَوكَباً) نه براى آن است كه تا آن روز كوكبى را نديده بود، بلكه به خاطر اين است كه كوكب خاصى را ديده بود، اين اختصاص، يا به خاطر درخشندگى زهره، يا به جهت مورد پرستش واقع بودن آن مى باشد.

چيزى كه نظر دوّم را بيشتر تأييد مى كند، اين است كه قرآن پيش از مطرح كردن مناظره او با ستاره پرستان، سخن او را با آزر چنين بازگو مى كند:(وَ إِذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةَ إِنِّى أَرَاكَ وَ قَوْمَكَ فى ضَلال مُبين)(انعام/74): «به ياد آر هنگامى كه ابراهيم به آزر گفت: آيا بتهايى را خدايان خود مى پنداريد؟ من تو وقومت را در گمراهى آشكار مى بينم» اين سخن كسى است كه با مخاطب خود مدتها مأنوس بوده واز عمل او آگاه مى باشد. از اين رو يك سره به انتقاد، مى پردازد وچون سرگذشت احتجاج با ستاره پرستان پس از گفتگوى او با آزر آمده است، طبعاً ابراهيم يك انسان غريب ونا آشنا به اجرام سماوى نخواهد بود. حتّى اگر فرض كنيم كه ابراهيم مدّتها در غار بوده ودر سيزده سالگى از آن نقطه تاريك بيرون آمده باشد، مى توانيم بگوييم: آيات مورد بحث ونيز آيه قبل، مربوط به اين فصل از زندگى او نبوده بلكه در فصلهاى بعد زندگى وى تحقق پذيرفته است.

1 . تفسير برهان، ج1، ص533، در تفسير آيه: (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ ...).

صفحه 232

8ـ قرآن گفتار ابراهيم را آنگاه كه ماه غروب كرد وچشمش به خورشيد فروزان افتاد، چنين نقل مى كند:(هذا أَكْبَرُ)يعنى ربوبيت خورشيد بر آن دو ستاره وماه ترجيح دارد، زيرا اين بزرگتر است. در زبان عرب شمس مؤنث مجازى است، چنانكه قمر مذكر مجازى است ودر مقام اشاره به اوّل، از ضمير مؤنث ودر اشاره به دوّمى از ضمير مذكر استفاده مى كنند. بنابراين لازم بود ابراهيم به جاى كلمه «هذا» لفظ«هذه» بگويد، چرا به جاى ضمير مؤنث، ضمير مذكر به كار برد؟

مفسران وجوه مختلفى، براى اين امر ذكر كرده اند وهمه را مرحوم علاّمه طباطبايى در تفسير خود آورده است، ولى ¹خود او وجه ديگرى را برگزيده است وآن اينكه سخن ابراهيم، سخن كسى است كه هنوز خورشيد را به درستى نشناخته واز ويژگى آن اطلاع نداشت، از اين جهت كلمه«هذا» را به كار برد، مانند كسى كه انسان را از دور مى بيند ونمى داند مرد است يا زن، ميگويد: «من هذا؟». ²

شايد مقصود ايشان اين است كه او وقتى چشمش به جهان خارج افتاد، ستاره ماه وخورشيد را ديد وامّا از اينكه نام اين جرم شمس است اطّلاع نداشت، تا در مقام اشاره اعتبار تأنيث را در آن رعايت كند. امّا اينكه در مقام توصيف، به جاى «بازغاً»، «بازغة» آمده ودر مقام حكايت افول شمس به جاى «أفَلَ»، «أفَلَتْ» به كار رفته است، به خاطر اين است كه اين دو جمله را خدا بيان مى كند نه ابراهيم هر چند حال ابراهيم را تشريح مى كند ورعايت تأنيث در اين دو جمله، با گفتار قبل منافات ندارد.

ممكن است گفته شود:زبان ابراهيم زبان عربى بود، ولى قواعد اين زبان به تدريج تكميل گرديده وسازمان پيدا كرده است. شايد اعتبار تأنيث وتذكير در خورشيد وماه در زمان ابراهيم نبوده وبعدها شكل گرفته است. از اين جهت ابراهيم با كلمه هذا اشاره مى كند، آرى در زمان نزول قرآن اين قوانين تكامل يافته وقرآن نيز

1 . الميزان، ج7، ص188.
2 . همان مدرك، ص164.

صفحه 233

در مقام توصيف درخشندگى خورشيد وافول آن اين اعتبار عقلايى را رعايت كرده است.

اين احتمال بسيار ناتوان است، زيرا قرآن وقتى احتجاج ابراهيم از زبان او با نمرود را نقل مى كند، در مقام تعبير از «شمس» ضمير مؤنث به كار مى برد، چنانكه مى گويد:(فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ). (بقره/258)

پاسخ ساده اين است كه: به گواهى قرآن، هر دو وجه جايز است وما بايد قواعد را بر قرآن عرضه كنيم، نه قرآن را بر قواعد.

9ـ قرآن قبل از نقل برهان ابراهيم سخن را چنين آغاز مى كند:(وَكَذلِكَ نُرى إبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمواتِ وَالأرضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنينَ)(انعام/75): «اين چنين ملكوت آسمانها وزمين را به ابراهيم نشان مى دهيم تا از جرگه اصحاب يقين باشد».

ملكوت بسان جبروت حاكى از مبالغه در ملك وجبر است واين صيغه ها در اين مورد به كار مى روند. اكنون بايد ديد مقصود از ملكوت آسمانها وزمين چيست؟ اين مطلب با نتيجه اى كه ابراهيم از برهان خود گرفت روشن مى شود. زيرا او پس از ابطال ربوبيت اجرام آسمانى، نتيجه گرفت كه پروردگار من كسى است كه آسمانها وزمين واين اجرام آسمانى را خلق كرده وهمه اينها مخلوق او وقائم به او مى باشند. در اين صورت مراد از «ملكوت» آسمانها وزمين، پى بردن ابراهيم به اينكه جهان به قدرت مطلقه وابسته بوده وماسوى اللّه خو اه جزو آن وخواه كلّ آن باشد همين حكم را دارد. در حقيقت ملكوت آسمانها وزمين همان است كه خداوند در آيات ديگر از آن ياد مى كند وميگويد:(قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ) (آل عمران/26) ودر آيه ديگر مى فرمايد: (للّهِ مُلْكُ السَّموَاتِ وَ الأرضِ)(مائده/120) وباز مى فرمايد:(تَبارَكَ الّذى بِيَدِهِ المُلْكُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيء قَدير) (ملك/1) مقصود از مالكيت در اين آيات، مالكيت اعتبارى وعقلايى نيست كه با اعتبارى ثابت وبا اعتبارى زايل مى گردد، بلكه مالكيتى است كه از آفريدگارى او سرچشمه مى گيرد وآفريده هاى

صفحه 234

امكانى به حكم فقدان هر نوع كمال، وجود وابسته به آفريدگار بوده وهيچ گاه از اين وابستگى بيرون نمى آيند ودرك اين وابستگى از طريق برهان، ملكوت آسمانها وزمين است كه ابراهيم آن را با ديده عقل مشاهده كرد. به قول عارف شبسترى:

سيه رويى ز ممكن در دو عالم *** جـدا هـرگـز نشـد واللّه أعلـم

10ـ قرآن غايت اين ارائه ملكوت را يقين داشتن ابراهيم معرفى كرده، مى فرمايد:(وَ لِيَكُونَ مِنَ المُوقِنينَ) البته اين وصف ويژه ابراهيم نيست، بيشتر يا همه پيامبران داراى اين مقام بوده اند، چنانكه مى فرمايد:(وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أئمَّةً يَهْدُونَ بِأمْرِنا لَمّا صَبَروُا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ) (سجده/24) «از آن پيامبران پيشوايانى برگزيديم كه به فرمان ما راهنمايى مى كنند، آنگاه كه مقاومت كرده وبه آيات ما يقين داشتند».

وشكى نيست كه يقين داراى مراتب است. مقصود از اين يقين آن مرتبه والاى علم است كه شك به آن راه ندارد ونظير آن در مسئله درخواست كيفيت احياى مردگان خواهد آمد.

11ـ ابراهيم پس از بررسى وتحصيل يقين مطلوب، به وحدانيت مربوب تصريح كرد واز معبودان مشركان دورى جست واين كار برآنان گران آمد و باب مجادله را با او گشودند، وى در پاسخ چنين گفت: (أتُحَاجُّونِّى فِى اللّهِ وَ قَدْ هَدَانِ وَ لا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إلاّ أَنْ يَشاءَ رَبِّى شَيْئاً وَسِعَ رَبّى كُلَّ شَيْء عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ) (انعام/80) «چرا با من در باره خدا به مجادله بر مى خيزيد، در حالى كه او مرا هدايت كرده ومن از معبودهاى شما نمى ترسم. مگر اينكه پروردگارم براى من چيزى را بخواهد.علم پروردگار من بر همه چيز گسترش دارد چرا متذكر نمى شويد؟»

در آيه ديگرى مى گويد: (وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَ لا تَخافُونَ أنَّكُمْْ أَشْرَكْتُمْ بِاللّهِ ما لَمْ يُنَزِّل بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَريقَيْنِ أحَقُّ بِالأمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)

صفحه 235

(انعام/81): «چگونه من از آنچه شريك خدا قرار داديد بترسم ولى شما از اينكه براى خدا شريك قرار داديد، شريكى كه براى آن دليل وبرهان از طرف خدا فرود نيامده است، نمى ترسيد؟ كدام يك از ما دو گروه شايسته آرامش است،اگر داناييد».

از مجموع اين دو آيه استفاده مى شود كه قوم ابراهيم او را به خشم وغضب خدايان خود تهديد كردند. ابراهيم در مقام پاسخ مى گويد: جريان بايد معكوس باشد، شما بايد بترسيد نه من، امّا من نبايد بترسم زيرا آنچه را كه شما از آنها مى پرستيد،مخلوق بى جان وروح خدا هستند وهرگز شر وآفتى از آنها نسبت به من نمى رسد، امّا شما بايد بترسيد، زيرا مخلوقى را كه هيچ گونه دليلى بر سلطه وقدرت او نيست شريك خدا قرار داده، آنگاه به پرستش او روى آورده ايد.

سرانجام نتيجه گيرى كرده، مى گويد:(الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْم أُولئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ)(انعام/82): «آنان كه ايمان آورده وآن را با ظلم (شرك) نيالوده، داراى آرامش مى باشند.» اينكه قرآن در اين مورد از ماده «لبس» (ولم يلبسوا) كمك گرفته، براى اين است كه خداجويى وخدا پرستى جزو فطرت انسان است وشرك ودوگانه پرستى عارضه اى است كه از روى جهل روى آن را مى پوشاند ولى به اساس آن لطمه اى وارد نمى كند، از اين رو به واسطه تعليم پيامبران وديگر راهنمايان وبا زدودن اين پوشش، سيماى واقعى خود را نشان مى دهد.

12ـ قرآن در پايان آيات علم ودانش ابراهيم را مايه برترى او بر ديگران دانسته، مى فرمايد:(وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إبْراهيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجات مَنْ نَشاءُ إنّ رَبَّكَ حَكيمٌ عَليمٌ) (انعام/83): «اين برهان وحجت ما بود كه به ابراهيم آموختيم تا با قوم خود احتجاج نمايد، درجات هر كس را بخواهيم بالا مى بريم، پروردگار تو حكيم وداناست(يعنى ترفيع درجه روى ملاك وشايستگى انجام مى يذيرد)».

صفحه 236

3 مناظره ابراهيم با بت پرستان

آيات موضوع

1ـ (إذْ قالَ لأبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتى أَنْتُمْ لَها عَاكِفُونَ).

2ـ (قَالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عَابِدينَ).

3ـ (قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آباؤكُمْ فى ضَلال مُبين).

4ـ (قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أنْتَ مِنَ اللاعِبينَ).

5ـ (قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّموَاتِ وَ الأرْضِ الَّذِى فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلى ذِلِكُمْ مِنَ الشّاهِدِينَ) (انبياء/52ـ56).

6ـ (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إبْرَاهيمَ).

7ـ (إذْ قَالَ لأبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ ).

8ـ ( قَالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ).

9ـ (قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إذْ تَدْعُونَ).

10ـ ( أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ).

11ـ (قَالُوا بَلْ وَجَدْنا آبَاءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ).

12ـ (قَالَ أفَرَأيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ).

13ـ (أَنْتُمْ وَ آباؤكُمُ الأقْدَمُونَ).

14ـ (فَإنّهُمْ عَدُوٌّ لى إلاّ رَبَّ الْعَالَمِينَ).

15ـ (الَّذِى خَلَقَنى فَهُوَ يَهْدِينِ).

16ـ (وَ الَّذِى هُوَ يُطْعِمُنى وَ يَسْقينِ).

صفحه 237

17ـ (وَ إذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ).

18ـ (وَ الَّذِى يُميتُنى ثُمَّ يُحْيِينِ).

19ـ (وَالَّذِى أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لى خَطيئَتى يَوْمَ الدّينِ)(شعراء69ـ82)

20ـ (وَ إبْرَاهِيمَ إذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ).

21ـ (إنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْثَاناً وَتَخْلُقُونَ إفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْكُروا لَهُ إِلَيْهِ تُرجَعُونَ) (عنكبوت/16ـ17).

22ـ (وَ قَالَ إنّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْثاناً مَوَدّةَ بَيْنِكُمْ فِى الْحَياةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْض وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَ مَأْويكُمُ النّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ) (عنكبوت/25)

23ـ (وَ إذْ قَالَ إِبْراهِيمُ لأبِيهِ وَ قَوْمِهِ إنَّنى بَرَآءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ * إلاّ الَّذِى فَطَرنى فَإِنَّهُ سَيَهْدينِ).(زخرف/26ـ27).

ترجمه آيات

1ـ به ياد آر هنگامى را كه ابراهيم به پدر وقوم خود گفت: اين بتها چيست كه به عبادت آنها هجوم آورده ايد.

2ـ گفتند: ما پدرانمان را عبادت كنندگان آنها يافتيم(پدران ما آنها را عبادت مى كردند).

3ـ گفت: حقّا كه شما ونياكانتان در گمراهى آشكارى هستيد.

4ـ گفتند: آيا سخن حقّى آورده اى يا اينكه بازيگر هستى(جدى سخن نمى گوييد).

5ـ گفت:(خدايى كه شما را به سوى آن دعوت مى كنم) پروردگار شما وآسمانها وزمين است كه آنها را آفريده است وآگاه باشيد من بر اين

صفحه 238

مطلب گواهى مى دهم.

6ـ براى مردم سرگذشت ابراهيم را بازگو كن.

7ـ آنگاه كه به پدر و خويشان خود گفت: چه چيزى را مى پرستيد؟

8ـ گفتند: بتها را مى پرستيم و در عبادت آنها پايداريم.

9ـ گفت: آيا آنگاه كه آنها را مى خوانيد سخن شما را مى شنوند؟

10ـ آيا مى توانند به شما سود وزيانى برسانند.

11ـ گفتند: پدرانمان را بر اين كار يافته ايم(واين دين به وراثت به ما رسيده است).

12ـ گفت: بدانيد تمام آنچه را كه مى پرستيد;

13ـ شما وپدران پيشينيانتان;

14ـ همه آنها دشمن من هستند جز خداى جهانيان.

15ـ خدايى كه مرا آفريده وهدايت كرده است.

16ـ آن كس كه مرا غذا مى دهد وسيراب مى كند.

17ـ آن كس كه اگر بيمار شدم مرا شفا مى بخشد.

18ـ آن كس كه مرا مى ميراند وسپس زنده مى سازد.

19ـ آن كس كه اميد دارم خطاهاى مرا روز جزا ببخشد.

20ـ آنگاه ابراهيم به قوم خود گفت: خدا را بپرستيد و از (مخالفت) او بپرهيزيد، اگر بدانيد اين براى شما خوب است.

21ـ گفت: شما جز خدا بتهايى را مى پرستيد وافترا مى بنديد(در اينكه آنها را خدا مى خوانيد). چيزهايى را كه جز خدا مى پرستيد براى شما مالك روزى نيستند; پس روزى را از خدا بخواهيد و او را بپرستيد او راسپاسگزار باشيد، كه به سوى او باز مى گرديد. وبراى رسول جز پيام رساندن روشن وظيفه ديگرى نيست.

22ـ شما غير از خدا بتهايى را برگزيده ايد تا مايه برقرارى رابطه دوستانه در زندگى دنيا ميان شما باشد. سپس در روز رستاخيز به يكديگر كفر مىورزيد، يكديگر را لعن مى كنيد، جايگاه شما آتش است ويارى

صفحه 239

دهنده اى نداريد.

23ـ آنگاه كه ابراهيم به پدر وقوم خود گفت:از همه معبودهاى شما بيزارم مگر آن كس كه مرا آفريد. او مرا هدايت مى كند.

منطق ابراهيم در نكوهش بت پرستى

ابراهيم براى هدايت قوم خويش، از براهين دلنشين فطرى كمك گرفت وبر دو مطلب تكيه نمود هر چند هر دو به يك معنا وبه يك چيز باز مى گردند وآن اينكه ملاك ربوبيت در معبودها نيست:

1ـ معبودهاى شما موجودهاى كور وكرى هستند وتوانايى دفع ضرر ويا رساندن سود به شما را ندارند چنانكه مى فرمايد: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إبْرَاهِيمَ * إذْ قَالَ لأبيهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ * قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ * قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ * أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ): «براى مردم سرگذشت ابراهيم را بازگو كن. آنگاه كه به پدر وخويشان خود گفت: چه چيز را مى پرستيد؟ گفتند: بتها را مى پرستيم، ودر عبادت آنان پايداريم. در پاسخ گفت آيا: آنگاه كه آنها را مى خوانيد، سخن شما را مى شنوند؟ آيا مى توانند به شما سود وزيانى برسانند؟» (شعراء/69ـ72)

چه برهانى روشنتر از اين. پروردگار انسان كسى است كه نياز انسان را برطرف كند وتوانايى برسود وزيان او داشته باشد.موجود فاقد اين ويژگى كوچكترين شايستگى براى خضوع انسان بزرگ را در برابر او ندارد.

شايد سؤال ابراهيم در آغاز سخن از معبود آنان(ماتعبدون) به خاطر تحقير خدايان آنها بوده است، چنانكه قبلاً ياد آور شديم.

2ـ پروردگار كسى است كه سرنوشت انسان را در اختيار دارد. به او روزى مى دهد، تا به حيات خود ادامه دهد واگر قطع كند چراغ زندگى انسان خاموش

صفحه 240

مى شود، در حالى كه اين بتها فاقد چنين كمالى مى باشند. در اين صورت بايد اين خدانماها را رها كرد وخدايى را پرستيد كه شنوا ، بينا ومالك رزق انسان است چنانكه مى فرمايد:

(وَ إبْرَاهِيمَ إذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدوا اللّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * إنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْثَاناً وَتَخْلُقُونَ إفْكاً إِنَّ الَّذينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْكُرُوا لَهُ إلَيْهِ تُرجَعُونَ):«به ياد آر ابراهيم را آنگاه كه به خويشان خود گفت: خدا را بپرستيدو از (مخالفت) او بپرهيزيد، اگر بدانيد اين براى شما بهتر است، (ولى بر عكس) جز خدا بتهايى را مى پرستيد وافترا مى بنديد(در اينكه آنان را خدا مى خوانيد). چيزهايى را كه جز خدا مى پرستيد، مالك روزى شما نيستند، پس روزى را از خدا بخواهيد واو را بپرستيد وسپاسگزار باشيد بازگشت شما به سوى اوست».(عنكبوت/16ـ17)

از برخى از آيات استفاده مى شود كه آنان با پرستش بتها، خدا را نيز پرستش مى كردند از اين رو وقتى ابراهيم از معبودهاى آنان تبرى مى جويد، خدا را استثناء مى كند چنانكه مى فرمايد: (وَ إذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ لأبِيهِ وَ قَوْمِهِ إنَّنِى بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدونَ إلاّ الَّذِى فَطَرنى فَإِنَّهُ سَيَهْدينِ): «آنكاه كه ابراهيم به پدر وقوم خود گفت: من از معبودهاى شما همگى بيزارم، مگر آن كس كه مرا آفريده واو مرا هدايت مى كند»(زخرف/26).

منطق قوم ابراهيم در برابر او

در برابر دعوت ابراهيم آنان يك منطق بيش نداشتند وآن منطق تقليد كوركورانه از پدران ونياكان ـ بدون اينكه فكر كنند آيا راه نياكان راه درستى بوده يا راه باطل ـ بود وهر موقع ابراهيم با آنان به سخن مى پرداخت بر همين مطلب تكيه مى كردند ودر آيات ياد شده اين منطق نادرست به چشم مى خورد مانند:(قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها

صفحه 241

عابِدينَ): «گفتند: مانياكان خود را بر پرستش اين بتها يافته ايم».(انبياء/53)

ومانند:(بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ):«بلكه ما پدران خود را بر اين راه وروش ديده ايم».(شعراء/74)

ابراهيم در نقد اين پاسخ مى گويد:خدا به شما عقل وخرد داده وبايد در راه وروش آنان بينديشيد. اگر عقل وخرد اين راه را تخطئه مى كند نبايد از آن پيروى كنيد چنانكه مى گويد: (لَقَدْ كُنْتُمْ أنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ فى ضَلال مُبين): «شما وپدرانتان پيوسته در گمراهى آشكار هستيد».(انبياء/54)

همين پاسخ را در منطق پيامبر اسلام صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم در برابر بت پرستان عصر خويش مشاهده مى كنيم:(وَ إذَا قيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آبَاءَنا أَوَ لَوْ كَانَ آبَاؤُهُم لا يَعْقِلُونَ شَيئاً ولا يَهْتَدُونَ): «هر موقع به آنان گفته شود ازا نچه كه خدا فرو فرستاده است پيروى كنيد مى گويند: ما از روشى كه پدران خود را برآن يافتيم، پيروى مى كنيم.(بگو) هر چند نياكان آنان چيزى را تعقل نمى كردند وراه به جايى نمى بردند؟». (بقره/170) ¹

سرانجام ابراهيم مى گويد: اين بتها كه شما وپدرانتان آنها را مى پرستيد، مايه بدبختى انسان مى باشند چه بهتر كه پرستش اينها را ترك كرده وسراغ پرستش معبودى برويم كه خلقت وآفرينش، تدبير وكارگردانى ومغفرت وآمرزش در دست اوست واين حقيقت در آيات زير بيان شده است: (قَالَ أفَرَأيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * أنْتُمْ وَ آبَاؤُكُمُ الأقْدَمُونَ * فَإنّهُمْ عَدُوٌّ لى إِلاّ ² رَبَّ العالَمينَ * الَّذِى خَلَقَنى فَهُوَ يَهْدينِ * وَ الَّذِى هُوَ يُطْعِمُنى وَ يَسْقينِ * وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفينِ * وَ الَّذِى يُميتُنى ثُمَّ يُحْيِينِ * وَالَّذِى أطْمَعُ أنْ يَغْفِرَ لِى خَطيئَتى يَوْمَ الدِّينِ): «مى بينيد آنچه را كه شما و نياكانتان پيوسته مى پرستيد، آنها دشمن من مى باشند(مايه بدبختى هستند) جز پروردگار جهانيان،

1 . آيه 104 سوره مائده، به همين مضمون است.
2 . نكته اين استثنا در تفسير آيه 26 سوره زخرف (إِنَّنِى بَرآءٌ مِمَّا تَعْبُدونَ) گذشت.

صفحه 242

يعنى كسى كه مرا آفريد، سپس هدايت كرد. آن كس كه مرا از طعام وآب بهره مند مى سازد وآنگاه كه بيمار شوم شفا مى بخشد وآن كس كه مرا مى ميراند وسپس زنده مى كند، وآن كس كه به بخشش خطاهايم در روز جزا اميدوارم».(شعراء75ـ82)

همين طور كه ملاحظه مى كنيد علت پرستش را دو چيز معرفى مى كند:

1ـ آفريدگارى:(وَالَّذِى خَلَقَنِى فَهُوَ يَهْدِينِ).

2ـ كردگارى:(وَالَّذِى هُوَ يُطْعِمُنى).

معبودهاى دروغين آنان فاقد هر دو كمال بودند.

سرانجام ابراهيم پرده از راز بت پرستى آنان بر مى دارد و اشاره مى كند كه: انتخاب اين بتها براى پرستش،از اين جهت است كه مايه دوستى ومحبت در زندگى آنان باشد.گويى گروهى به خاطر اينكه از كاروان زندگى عقب نمانند ودر اجتماع طرد نشوند، به بت پرستان مى پيوستند واز آنان پيروى مى كردند، تا از اين طريق از بهره هاى اجتماعى برخوردار شوند. در حقيقت سران آنان بت پرست بودند وگروه ديگرى كه، منافع خود را در پيروى آنان مى ديدند، به ناچار دست به ريسمان بت پرستى زده وبه جاى خدا، بتها را مى پرستيدند.

از اين گفتار يك اصل كلّى به دست مى آيد وآن اينكه در اجتماعات بزرگ چه بسا ايدئولوژى واحدى بر همه حكومت مى كند وانسان تصوّر مى نمايد كه همه در پوشش آن فكر وانديشه قرار دارند، در حالى كه در باطن چنين نيست، بلكه حفظ منافع وادار مى كند كه به اين فكر بپيوندندـ هر چند در باطن، فرسنگها با آنان فاصله دارند ـ مثلاً ايده كمونيسم، فكرى بوده كه سرانش به آن معتقد بودند، ولى ميليونها نفر در اين مكتب وارد شدند نه بر پايه اعتقاد، بلكه به خاطر حفظ منافع اجتماعى خويش. وچه زيبا مى گويد ابراهيمـعليه السّلامـ:(وَ قَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْثَاناً مَوَدّةَ بَيْنِكُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ القِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْض وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعضاً وَ مَأْوَيكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرينَ)(عنكبوت/25): «ابراهيم گفت:شما غير از

صفحه 243

خدا، بتهايى را برگزيده ايد تا مايه برقرارى رابطه دوستانه در زندگى دنيا ميان شما باشد، سپس در روز رستاخيز به يكديگر كفر مىورزيد ويكديگر را لعن مى كنيد. جايگاه شما آتش است ويارى دهنده اى نداريد».

يعنى روز قيامت پرده از بت پرستى شما برداشته مى شود، گروهى كه فريب ِ فريبكاران را خورده اند يكديگر را به باد انتقاد ودشنام گرفته ولعن مى كنندواين پيوندهاى پوچ كه در زندگى اين جهان ميان آنها برقرار بود، گسسته مى شود وبه جاى سلام واظهار محبت از يكديگر بيزارى مى جويند.

در آيات ديگر نيز آمده است كه خود معبودها هم عمل آنان را انكار مى كنند ودشمن آنان مى شوند چنانكه مى فرمايد:(كَلاّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً):«معبودها عمل آنها را انكار مى كنند ودشمن آنان مى گردند».

***

4 تصميم بر شكستن بتها

ابراهيم با بيانات منطقى واستوار، در هدايت قوم خويش كوشش كرد امّا نتيجه چندانى نگرفت. اين بار براى ايجاد دگرگونى در افكار آنان نقشه ديگرى كشيد وآن اينكه وقتى مردم بابل براى انجام مراسمى شهر را ترك مى كنند، وارد بتخانه شود وبتها را بشكند واز اين طريق نشان دهد كه اگر واقعاً آنها معبودان واقعى بودند، لااقل از خود دفاع مى كردند. اينكه زير تبر شكسته شدند، نشانه آن است كه فاقد هر نوع قدرت وتوانايى مى باشند.

ممكن است هدف از اين كار اين بوده كه ماده فساد را قلع كنند گاهى معالجه هاى جزئى در زدودن يك غدّه كافى نيست، بايد با چاقوى تيز جرّاح از بُنْ در

صفحه 244

آيد ولى انگيزه نخست روشنتر به نظر مى رسد، اينك آيات اين قسمت:

آيات موضوع

1ـ (وَ تَاللّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرينَ * فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إِلاّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إلَيْهِ يَرْجِعُونَ * قالُوا مَنْ فَعَل هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظّالِمِينَ * قالُوا سَمِعْنا فَتىً يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إبْرَاهِيمُ * قَالُوا فَأتُوا بهِ عَلى أَعْيُنِ النّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ * قَالُوا ءَأنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إبْرَاهِيمُ * قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْألُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ * فَرَجَعُوا إِلَى أنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أنْتُمُ الظَّالِمُونَ * ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ * قالَ أفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَ لا يَضُرُّكُمْ * أُفّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أفَلا تَعْقِلُونَ).(انبياء/57ـ67)

2ـ (فَنَظَرَ نَظْرَةً فِى النُّجُومِ * فَقَالَ إنّى سَقِيمٌ * فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرينَ * فَرَاغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ ألا تَأكُلُونَ * ما لَكُمْ لاتَنْطِقُونَ * فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِاليَمِينِ * فَأَقْبَلُوا إلَيْهِ يَزِفُّونَ * قَالَ أَتَعْبُدونَ ما تَنْحِتُونَ * وَاللّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلَونَ).(صافات/88 ـ 96)

ترجمه آيات

1ـ به خدا سوگند در غياب شما براى بتهايتان نقشه طرح خواهم كرد. سرانجام جز بزرگترين بت همه را قطعه قطعه كرد تا به سراغ او بيايند. گفتند: كسى كه با خدايان ما چنين كرد مسلماً ستمكار است. گفتند: شنيديم جوانى به نام ابراهيم از آنها ياد مى كرد.گفتند او را به حضور مردم بياوريد تا گواهى دهند.گفتند: اى ابراهيم تو با خدايان ما چنين كرده اى؟ گفت: شايد بزرگ آنها اين كار را كرده باشد. اگر سخن مى گويند از خودشان بپرسيد! آنها به خود آمدند و گفتند: به يقين شما ستمكاريد. آنگاه سر به زير انداختند كه مسلماً تو مى دانى

صفحه 245

اينها سخن نمى گويند. گفت: چرا غير از خدا چيزى را مى پرستيد كه سود و زيانى براى شما ندارد؟ از شما و چيزهايى كه غير خدا مى پرستيد بيزارم، چرا نمى انديشيد؟

2ـ به ستارگان نگاهى كرد. وگفت: من بيمارم. از او روبرتافتند و به او پشت كردند. پنهانى نزد معبودان آنها رفت و گفت: چرا چيزى نمى خوريد؟ چرا سخن نمى گوييد؟ پس آنگاه ضربه محكمى با دست بر آنها زد. آنها شتابان نزد او رفتند.گفت: آيا چيزهايى را مى پرستيد كه خود تراشيده ايد؟ خداوند شما و آنچه را مى سازيد آفريده است.

واژه كيد، در لغت عرب به معناى نقشه پنهانى است كه در اصطلاح از آن به «حيله» تعبير مى كنند ومقصود همان برنامه مخفى است كه طرف مقابل از آن آگاه نباشد. سخن در اينجاست كه آيا ابراهيم جمله (وَ تَاللّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بعْدَ أنْ تُوَلُّوا مُدْبِرينَ ) (به خدا سوگند براى نابودى بتهاى شما نقشه اى طرح مى كنم آنگاه كه از شهر خارج شويد) را به خود آنان گفت وطبعاً برخى آن را شنيدند ويا اينكه اين، تصميم باطنى اوبوده وبه اصطلاح حديث نفس كرد؟

ممكن است نظر نخست را تأييد كرد به گواه اينكه وقتى آنان به شهر باز گشتند واوضاع را ديدند گفتند: (سَمِعْنا فَتىً يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إبْراهيمُ ) جوانى را شنيديم به نام ابراهيم كه در باره آنها بدگويى مى كرد.

ممكن است گفته شود: اگر او اين جمله را نيز نمى گفت همه مى دانستند كه وى، به مخالفت با بتان معروف بوده، زيرا ساليان درازى، آنان را به يكتاپرستى دعوت مى كرد، بنابراين گرفتارى او دليل گفتن اين جمله به ديگران نيست.

درهم كوبيدن بتها

مفسّران نقل مى كنند كه قوم ابراهيم براى انجام مراسمى شهر را ترك كردند وبه ابراهيم پينشهاد كردند كه او نيز با آنان خارج شود، ولى او نگاهى به ستارگان

صفحه 246

كرد(فنَظَرَ نَظْرَةً فِى النُّجُومِ) وگفت: من بيمارم!(فَقالَ إنّى سَقيمٌ)وآنان نيز عذر او را پذيرفتند وشهر را ترك كرده وبيرون رفتند.

در اينجا دو سؤال مطرح است:

1ـ مقصود از نظر به ستارگان چه بوده است؟

2ـ چگونه گفت من بيمارم، در حالى كه مى گويند بيمار نبود؟

مفسران احتمالات گوناگونى داده اند كه نقل همه آنها به طول مى انجامد، ولى در پاسخ هر دو سؤال مى توان گفت:دليلى وجود ندارد كه ابراهيم سقيم وبيمار نبوده است واگر در برخى روايات آحاد آمده است كه او بيمار نبوده، نمى توان در تفسير آيه به آن اعتماد كرد. اگر او بيمار نبود مى توانست به عذرهاى ديگر متوسّل شود بدون اينكه دروغ بگويد يا توريه كند. انسان در محيط زندگى ده ها كار دارد كه مى تواند يكى از آنها را مانع از خروج خود از شهر معرفى كند.

وامّا اينكه به ستاره نگاه كرد شايد بيمارى خاصّى بوده كه با طلوع وافول ستاره عارض او شده بود.¹ وهيچ بعيد نيست كه آنان شب هنگام شهر را ترك كردند واز هواى خنك شب ونسيم دلنواز آن در بابل بهره مند شدند. چه بسا عيد آنان مصادف با ايام تابستان بود در اين صورت شب براى اجراى مراسم مناسب تر مى باشد.

گاهى گفته مى شود: مردم بابل ستاره شناس بوده وحتّى بتهاى خود را به صورت ستارگان ميتراشيدند واز مطالعه وبررسى اوضاع كواكب بر حوادثى پى مى بردند وابراهيم نيز براى اقناع آنها كه واقعاً مريض است به ستارگان نگريست وبيمارى خود را پيش بينى كرد.

بابليان شهر را ترك گفتند ومراسمى در بيرون شهر بر پا كردند، ابراهيم كه مدّتها در پى فرصت بود تا ضربه شكننده اى بر خدايان دروغين آنان وارد سازد، از جاى برخاست وبا تبر بتها را درهم شكست وفقط يكى را سالم باقى گذاشت. قرآن

1 . الميزان، ج17، ص148.

صفحه 247

كيفيت عمل ابراهيم را چنين نقل مى كند: (فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ ألا تَأْكُلُونَ * ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ * فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِاليَمينِ): «به سوى خدايان آنان روى آورد (و به عنوان تحقير) به آنها گفت: چرا نمى خوريد، چرا سخن نميگوييد؟ سپس با قدرت هر چه تمامتر آنها را درهم شكست».(صافات/91ـ93)

ودر آيات ديگر مى فرمايد: (فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إلاّكَبيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ * قَالُوا مَنْ فعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إنَّهُ لَمِنَ الظّالِمينَ * قَالُوا سَمِعْنا فَتىً يَذْكُرهُمْ يُقالُ لَهُ إبْراهيمُ * قَالُوا فَأْتوا بِهِ عَلَى أعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ):«بتها را (با تبر) قطعه قطعه كرد، جز بزرگترين را، شايد به سوى او باز گردند. قوم ابراهيم، وقتى به شهر باز گشتند وبراى اداى شكر به بتخانه وارد شدند با منظره عجيبى روبرو شدند گفتند: هر كسى اين كار را در باره خدايان ما انجام داده است، از ستمگران مى باشد. گفتند: از جوانى به نام ابراهيم، شنيده ايم كه به بتها بد مى گفت! گفتند: او را در برابر ديدگان مردم حاضر كنيد تا بر اين مطلب گواهى دهند».(انبياء/58ـ61)

طبق اين آيات ابراهيم بزرگترين بت را نشكست ودر روايات وتواريخ آمده است كه تبر را بر دوش آن نهاد; قرآن راز آن را چنين بيان مى كند:(إِلاّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ).

سخن در اين است كه مرجع ضمير «إليه» چيست؟ آيا لفظ «كبيراً» است يا ابراهيم، يا هر دو؟ دو احتمال داده شده است: يكى اينكه به بت بزرگ بر مى گردد كه در جمله (إِلاّ كَبِيراً لَهُمْ) آمده است وديگرى اينكه به ابراهيم بر مى گردد ودر هر دو حالت سرانجام پاى ابراهيم به ميان كشيده خواهد شد; زيرا مى دانستند كه بت بزرگ قادر بر انجام اين كار نيست، اين كار يك انسان است.

جمله (لَعَلّهُمْ إلَيْهِ يَرجعُون) به عنوان تعليل گفته شده است. بنابر هر دو احتمال تا به ابراهيم مراجعه كنند و او اين موضوع را بهانه قرار دهد وبحث وجدل را در يك محضر عمومى آغاز كند.

صفحه 248

5 محاكمه علنى ابراهيم

ابراهيم پيروزمندانه بتكده را ترك گفت. مردم به شهر باز گشتند، شايد به شكرانه سلامتى سراغ بتها رفتند كه اداى واجب كنند، همه را شكسته وروى هم انباشته شده يافتند. با خود گفتگو كردند كه چه كس اين بلا را بر سر خدايان آنها در آورده، به فكرشان آمد كه جوانى پيوسته از آنها بدگويى مى كرد، قرآن اين بخش از زندگى ابراهيم را ياد آور مى شود:

آيات موضوع

1ـ (قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ).

2ـ (قَالُوا سَمِعْنا فَتىً يَذْكُرهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ).

3ـ (قَالُوا فَأتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلّهُمْ يَشْهَدُونَ).

4ـ (قَالُوا ءَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إبْراهِيمُ).

5ـ (قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَسْألُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنطِقُونَ).

6ـ (فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أنْتُمُ الظَّالِمُونَ).

7ـ (ثمَّ نُكِسُوا عَلى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ).

8ـ (قَالَ أفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ).

9ـ (أُفّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أفَلا تَعْقِلُونَ).(انبياء/59ـ67).

10ـ (فَأَقْبَلُوا إلَيْهِ يَزِفُّونَ).

11ـ (قَالَ أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ).

12ـ (وَ اللّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ). (صافات/94ـ96).

صفحه 249

ترجمه آيات

1ـ گفتند: چه كسى اين كار را در باره خدايان ما انجام داده است؟ به راستى كه او از ستمگران است.

2ـ گفتند: از جوانى به نام ابراهيم، شنيده ايم كه به بتها بد مى گفت!

3ـ گفتند: او را در برابر ديدگان مردم حاضر كنيد تا بر اين مطلب گواهى دهند.

4ـ (ابراهيم را آوردند) گفتند: آيا اى ابراهيم تو اين كار را در حقّ خدايان ما انجام داده اى؟

5ـ گفت: بلكه بزرگ بتها اين كار را انجام داده است، از خود آنها بپرسيد اگر سخن مى گويند!!

6ـ آنان به وجدان ودرون خود بازگشتند وگفتند: شما مردم، ستمكاريد.

7ـ سپـس سر به زير افكندندو به ابراهيم گفتند: تو مى دانى كه اينها سخن نمى گويند.

8ـ ابراهيم گفت:اگر چنين است چرا خدا را رها كرده چيزهايى را كه نه به شما سود مى رسانند و نه زيان! مى پرستيد؟

9ـ واى بر شما وآنچه كه جز خدا مى پرستيد، چرا نمى انديشيد؟

10ـ وقتى آگاه شدند كه اين كار را ابراهيم انجام داده است به سرعت سراغ او رفتند.

11ـ ابراهيم گفت: چرا چيزى را كه مى تراشيد مى پرستيد.

12ـ خدا شما را واين بتهايى كه ساخته ايد، آفريده است.

هيئتى انتخاب شدند، تا از ابراهيم باز جويى كنند. ميان آنان و ابراهيم پرسشها و پاسخهايى رد و بدل شد كه به اين شرح است:

1ـ هيئت داوران:ابراهيم! آيا تو اين كار را كرده اى؟(ءَأنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إبْرَاهِيمُ).

صفحه 250

2ـ ابراهيم: بت بزرگ كرده است به عنوان شاهد از بتهاى شكسته بپرسيد اگر سخن مى گويند.(بَل فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ).

3ـ هيئت داوران سر به زير افكندند و با كمال شرمندگى به ابراهيم گفتند: تو مى دانى كه اينها سخن نمى گويند، چگونه مى گويى از خود آنها بپرسيم؟(ثُمَّ نُكسُوا عَلى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ).

4ـ ابراهيم فرصت را مغتنم شمرده براى وارد كردن آخرين ضربت تبليغى به آنان گفت:چگونه چيزى كه نه به شما سود مى رساند ونه زيان مى پرستيد ؟ اف بر شما وبر معبودهايتان چرا نمى انديشيد؟(قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا ينْفَعُكُمْ شَيئاً ولا يَضُرُّكُمْ أُفّ لَكُمْ وَ لِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ).

چرا بتها را مى پرستيد؟ در حالى كه شما واين بتها را كه ساخته ايد، خدا آفريده است (أتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ * وَاللّه خلَقَكُمْ وَ ما تَعمَلُونَ).

در اينجا ابراهيم با كمال صراحت مى گويد: بتها را بت بزرگ شكسته است وبراى كلام خود قيد وشرطى اضافه نمى كند. آيا او در اين گفتار، مرتكب دروغ شده؟ يا به توريه سخن گفته است؟ يا كلام او از هيچ يك از اين دو مقوله نبوده است; زيرا راست ودروغ ويا توريه از صفات كلام متكلّم است كه مى خواهد از روى جدّ سخن بگويد، مى خواهد به طرف چيزى را تفهيم كند، امّا ابراهيم از چنين موضع سخن نمى گويد، بلكه او اين سخن را به صورت طعن وطنز گفت وخود او ومخاطب نيز مى دانستند كه او اين سخن را از روى جدّ نمى گويد.

انگيزه اين سخن اين بود كه آنان را به اعتراف وادارد، ودر پاسخ او بگويند: ابراهيم! مرد حسابى! ما را مسخره كرده اى؟! تو مى دانى اينها قادر به سخن گفتن نيستند. چگونه بگوييم بت بزرگ عامل اين كار است واينان شاهدند؟ تمام هدف ابراهيم از اين طعن آن بود كه آنان اين سخن را به زبان آورند تا ابراهيم فرصت را مغتنم بشمارد ودر اين مجمع عظيم آخرين ضربت تبليغى خود را بر آنان وارد سازد،

صفحه 251

زيرا ديگر براى ابراهيم يك چنين فرصتى به دست نمى آمد.

اين بيان مى تواند ما را از بسيارى سخنان مفسران در تفسير گفتار ابراهيم بى نياز سازد.

1ـ گاهى مى گويند: او شكستن را به بت بزرگ به طور مشروط نسبت داد نه به صورت مطلق وچون شرط محقق نبود، طبعاً نسبت نيز محقّق نخواهد شد، او گفت:(بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَسْألُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ). ومدعى شدند كه جمله:(إنْ كانُوا يَنْطِقُونَ)قيد جمله (فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ) است در حالى كه از نظر ادبى شرط ياد شده، قيد (فسْألُوهُمْ)است نه قيد جمله (بَلْ فَعَلهُ كبيرهُمْ) ومعناى آيه اين است:بزرگ آنها اين كار را كرده است، از آنها ( بتهاى شكسته شده) بپرسيد اگر سخن مى گويند.

روشن است كه او در نسبت دادن شكستن، به بت بزرگ قيد وشرط را به كار نبرده، بلكه شهادت آنها را، به سخن گفتن آنها مشروط دانسته است.

2ـ اهـل سنت به هنگام تفسير آيه از طريق ابو هريره از پيامبر صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم روايت مى كنند كه آن حضرت فرمود: ابراهيم جز سه جا دروغ نگفته است وآن سه جا عبارتند از:

الف ـ موقعى كه او را براى خروج از شهر دعوت كردند، گفت: «إِنِّى سَقِيم» من بيمارم.

ب ـ موقعى كه گفت(بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا) بت بزرگ اين كار را كرده است.

ج ـ موقعى كه وارد مصر شد وساره را كه همسر وى بود، خواهر خود معرفى كرد; زيرا زن زيبايى بود وفرمانرواى مصر، چشم طمع به او دوخت، اگر مى دانست كه ساره زن ابراهيم است او را مى كشت. از اين جهت به ساره گفت: خود را خواهر دينى من معرفى كن.

در مورد نخست ياد آور شديم كه هيچ دليل وگواهى بر دروغ بودن گفتار

صفحه 252

حضرت ابراهيم نداريم واحتمال مى رود كه صد درصد بيمار بوده است.

در مورد دوّم روشن شد كه دروغ نگفت; زيرا دروغ مربوط به چيزى است كه در آن انگيزه جدّى در كار باشد واو نظرى جز طعن وطنز نداشت.

سوّمى نيز از ساحت بزرگمردى مانند حضرت ابراهيم به دور است. هيچ انسان غيورى ـ تا چه رسد به آن حضرت ـ در باره ناموس خود اين چنين بى مبالات نمى باشد.

اين نوع روايات را ابو هريره از امثال كعب الأحبار فرا مى گرفته ولى چون كعب، پيامبر را نديده بود، نمى توانست آنها را به پيامبر نسبت دهد، ولى ابوهريره كه سه سال واندى عصر پيامبر را درك كرده بود، بى پروا به او دروغ مى بست واين نخستين بار نيست كه يك چنين دروغى را به پيامبران نسبت مى دهد.

حضرت ابراهيم در قسمتى از گفتار خود، روى مخلوق بودن بتها تكيه كرد وگفت:(أَتَعْبُدونَ ما تَنْحِتُونَ * وَ اللّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ) خدا شما وبتهايى را كه ساخته ايد آفريده بنابر اين آفريدگار آنها شايسته پرستش است نه خود آنها.

شيخ اشعرى آيه ياد شده را گواه بر يك نظريه كلامى گرفته وآن اين است كه اعمال انسان مخلوق خداست.¹

ولى آيه كوچكترين ارتباط به بحث ياد شده ندارد، زيرا مقصود از موصول (ماتَعْمَلُونَ) بتها ست، نه افعال واعمال انسان. حضرت ابراهيم در صدد بيان اين است كه بتها مخلوق خداست پس او شايسته پرستش مى باشد، نه اينكه اعمال شما مخلوق خداست، زيرا در اين صورت مضمون آيه ارتباطى به مقصود وى نخواهد داشت.

وضع دلخراش بتها كه سالهاى درازى در ساختن آن وقت صرف شده بود ودرخواست ابراهيم كه از خود آنها پرسيد چه كسى اين بلا را به سرشما آورده است؟

1 . الابانة، ص20.

صفحه 253

وآگاهى آنان از درون كه اين بتها به قدرى زبون وبيچاره اند كه حتّى نمى توانند يك كلمه سخن بگويند، آنچنان انقلابى در روح وروان آنان پديد آورد كه به يكديگر گفتند: ما ظالم وستمگريم كه اين موجودات بى ارزش را مى پرستيم نه آن كس كه آنها را شكسته است.

توضيح اينكه:آنان به هنگام روبرو شدن با وضع رقت بار بتخانه گفته بودند:(مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ): «هر كس اين كار را انجام داده است از ستمگران است».(انبياء/59)

اين بار در مقابل منطق ابراهيم آنچنان خوار شدند كه گفتند:(فَرَجَعُوا إلى أنْفُسِهِمْ فَقالُوا إنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ): «به وجدان خود مراجعه كردند وگفتند: حقا كه ما ستمگريم نه شكننده بتها».(انبياء/64)

چه ستمى بالاتر از اينكه يك چنين موجودات زبون وبيچاره را شريك خداى بزرگ قرار داده ودر مقابل آنها خاضع بودند.

ولى با اينكه وجدان آنان بيدار شده بود، اما به خاطر منافع مادى كه ابراهيم آن را در آيات گذشته با جمله (مودة بينكم)¹ بيان كرد،مجدداً شكست خورد واين نوع رخدادها براى كسانى كه مى خواهند وجدان را جايگزين دين سازند، بسيار قابل مطالعه ووسيله عبرت است.

وجدان انسان، معلّم وپند ده خوبى است ولى در برابر عوامل ديگر چندان مقاوم نيست. تاريخ خيانتكاران، حاكى از آن است كه گاه وبيگاه وجدان سرزنشگر آنان، آنها را پند ونصيحت مى داد گر چه گاهى هم ندامت موقت وپشيمانى كوتاه به آنان دست مى داد، ولى پس از لحظاتى، كار همان كار وبرنامه همان برنامه بوده است.

اكنون ببينيم عكس العمل بت پرستان بابل در برابر منطق ابراهيم چه بود؟

1 . (إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ أَوثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى الحَياةِ الدُّنْيَا). (عنكبوت/25)

صفحه 254

6 واكنش بت پرستان در برابر اين اقدام

قيام قهرمان توحيد به درهم شكستن بتها ودر محاكمه محكوم كردن عمل بت پرستان، قطعاً بدون واكنش نخواهد بود. چگونه مى شود انسانى در غياب مردم وارد معبد آنان گردد وبتهاى كوچك وبزرگ آنان را به صورت تلى از چوب شكسته، در آورد مع الوصف بدون واكنش باشد؟

گفتگوى ابراهيم با سران دادگاه، آنان را شرمنده ساخت وآنان از صميم دل فهميدند كه ابراهيم منطق قوى ونيرومندى دارد، امّا چه كنند كه محكوم حكم محيط مى باشند.

سرانجام دادگاه رأى داد كه ابراهيم بايد سوزانده شود ودر كوهى از آتش وارد شده ودود وخاكستر گردد. قرآن اين بخش از سرگذشت ابراهيم را چنين نقل مى كند:

آيات موضوع

1ـ (قَالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ).

2ـ (قُلْنا يا نَارُ كُونِى بَرْداً وَسَلاماً عَلى إبْراهيم).

3ـ (وَ أَرَادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الأخْسَرِينَ).

4ـ (وَنَجَّيْنَاهُ وَ لُوطاً إِلَى الأرْضِ الَّتِى بَارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ)(انبياء/68ـ71)

5ـ (قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً فَأَلْقُوهُ فِى الجَحِيمِ).

6ـ (فَأَرَادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الأسْفَلِينَ)(صافات/97ـ 98).

ترجمه آيات

1ـ گفتند: ابراهيم را بسوزانيد و بدين وسيله خدايان خود را كمك كنيد اگر

صفحه 255

مى خواهيد كارى انجام دهيد.

2ـ گفتيم:اى آتش بر ابراهيم سرد وسلامت باش.

3ـ آنان حيله ورزيدند ما هم آنها را مغلوب ساختيم.

4ـ ابراهيم ولوط رانجات داديم و آنها را به سرزمينى كه پربركت ساخته ايم فرستاديم.

5ـ گفتند: مكانى فراهم ساخته واو را در ميان دوزخ بيفكنيد.

6ـ آنان حيله ورزيدند ما آنها را مغلوب ساختيم.

ابراهيم در آتش

رأى دادگاه اين شد كه ابراهيم را به أشدّ مجازات كيفر دهند،چه مجازاتى سخت تر از اينكه دستور دادند بنايى بسازند وآن را از آتش پر كنند وبه صورت دوزخ در آورند، آنگاه ابراهيم را به ميان آن بيفكنند چنانكه مى فرمايد:

(قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً فَأَلْقُوهُ فِى الجَحيمِ):«مكانى فراهم ساخته واو را در ميان دوزخ بيفكنيد».(صافات/97)

ونيز مى فرمايد:(قَالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ):«گفتند: ابراهيم را بسوزانيد وبدين وسيله خدايان خود را كمك كنيد اگر مى خواهيد كارى انجام دهيد».(انبياء/68)

آنان اين كار را انجام دادند، براى ساختن اين دوزخ مصنوعى، مدّتها وقت صرف كردند ودر يك اجتماع عظيم، قهرمان توحيد را روى منجنيق نشانده وبه سوى آتش هاى برافروخته كه شعله هاى آن از دور مشاهده مى شد، پرتاب كردند.

آنان چيزى را خواستند وخدا چيز ديگرى را، آنها خواستند قهرمان توحيد را بسوزانند ونداى توحيد را قطع كنند، خدا خواست آتش را بر پيامبر خود گلستان سازد ونقشه آنها را نقش بر آب كند، ابراهيم را غالب وآنان را مغلوب سازد. چنانكه مى فرمايد: (قُلْنا يا نَارُ كُونِى بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْرَاهِيمَ * وَ أَرَادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْنَاهُمُ

صفحه 256

الأخْسَرِينَ):«گفتيم اى آتش بر ابراهيم سرد وسلامت باش، اّنان براى ابراهيم نقشه ريختند ولى همگان را زيانكارترين مردم قرار داديم».(انبياء/69ـ70)

وباز مى فرمايد:ـ (فَأَرَادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الأسْفَلِينَ):«نسبت به ابراهيم حيله ورزيدند وما آنان را مغلوب ساختيم».(صافات/98)

لجوج ترين مردم

شايسته مردمى كه زبونى معبودهاى خود را لمس كردند ووجدان بيدار آنان به سرزنش آنها پرداخت وبا ديدگان خود ديدند كه خدا چگونه منادى توحيد را از درياى آتش نجات داد ودوزخ آنان را به گلستان تبديل كرد شايسته بود اين گروه، دست بيعت به ابراهيم داده واز آيين او پيروى كنند. چه معجزه اى چشمگير تر از اين؟ ولى تقليد كوركورانه كار خود را كرد وآنان بر عناد ولجاج خود اصرار ورزيدند وتنها كارى كه كردند ابراهيم را به حال خود واگذار نمودند. اينجاست كه ابراهيم از هدايت قوم خود مأيوس شده وتصميم گرفت كه محيط زندگى را عوض كند، شايد در مهاجرت از بابل با گروهى روبرو شود كه سخن حقّ را بشنوند.

***

7 احتجاج ابراهيم با فرمانرواى بابل

پيش از خروج او از سرزمين بابل، قرآن مناظره او را با فرمانرواى بابل ياد آور مى شود واز نظر تاريخ روشن نيست كه زمان اين مناظره كى بوده است؟ آيا پيش از تصميم آنان بر مؤاخذه ابراهيم وسوزاندن او بوده است ويا پس از آن، هر چند طبيعت جريان ايجاب مى كند كه مناظره او با ابراهيم، در زمانى رخ داده كه نام او برسر زبانها افتاده وبه دربار نمرود نيز درز كرده بود، اينك بيان اين مناظره:

صفحه 257

(فَإِنَّ اللّهَ يَأتِى بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ وَاللّهُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ)(بقره/258)

فرمانرواى بابل كه از نعمت ملك وفرمانروايى برخوردار بود وشايسته بود كه در مقابل اين نعمت سرتعظيم در برابر «رب الملك» فرود آورد. اما متأسفانه مست باده غرور بود وبا ابراهيم در ربوبيت خدا به مجادله برخاست وخدا مناظره آن دور ا چنين بيان مى كند:(ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِى حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِى رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللّهُ المُلْكَ) (بقره/258): «نديدى آن كس را كه با ابراهيم در باره پروردگار او به جدل ومجادله برخاست، آن كس كه خدا به او فرمانروايى داده بود، يعنى به جاى شكر نعمت، كفر ورزيد».

همان طور كه در گذشته ياد آور شديم مسئله خالق بودن خدا مورد اختلاف نبود وهمگان خدا را خالق مى دانستند، چيزى كه هست ابراهيم همان خداى خالق را ربّ ومدبّر كردگار نيز مى دانست. در حالى كه بابليان به ربوبيّت اجرام آسمانى واحياناً به ربوبيّت بتها كه به صورتهاى آنها بوده اند اعتقاد داشتند. فرمانرواى آنان نيز خود را «رب» معرفى مى كرد ولى در عين حال خدا را مانند ديگران ربّ الأرباب مى انگاشت.

ابراهيم در احتجاج خود مسئله حيات ومرگ را مطرح كرد وآن اينكه از ويژگيهاى پروردگار اين است كه زنده مى كند ومى ميراندومقصود او از حيات وموت، همان زندگى ومرگ طبيعى است كه انسان از دوران جنينى آغازمى كندو در پايان پيرى مى ميرد.

نمرود فوراً دست به مغالطه زد وموت وحياتى كه ابراهيم آن را از ويژگيهاى خداى جهان معرفى كرد، به گونه ديگرى تفسير نمود واز آن معناى مجازى اراده نمود وگفت:من هم زنده مى كنم ومى ميرانم.قرآن هر چند در اين مورد توضيح نمى دهد، ولى تاريخ وروايات مى گويند: او دو نفر زندانى را طلبيد يكى را آزاد كرد وديگرى را

صفحه 258

كشت. آزاد كردن را به معناى زنده كردن وكشتن را به معناى ميراندن تفسير كرد.

ابراهيم در مقابل مغالطه او چيزى نگفت. شايد پايه فهم حاضران آماده درك پاسخ ابراهيم نبود.زيرا پيداست كه كار نمرود مغالطه اى بيش نبود وموت وحياتى كه از شؤون ربوبيّت است همان موت وحيات طبيعى است، نه حيات اجتماعى به معناى آزاد كردن از بند ويا موت به معناى كشتن با ابزار خاصى.

به خاطر پايين بودن فهم حاضران، ابراهيم به مغالطه او پاسخ نگفت وگفتار خود را به شكلى ديگر آغاز كرد وگفت: پروردگار من، كردگار اين جهان است كه خورشيد را از طرف مشرق بيرون مى آورد.و اگر و اقعاً تو ربّ اين جهان هستى كار را برخلاف آن انجام بده.

در اينجا نمرود بهت زده به ابراهيم واطراف خود نگريست، ولى باز ايمان نياورد وبر كفر خود اصرار ورزيد.

ممكن است گفته شود: چرا نمرود نگفت اين كار يكسان، كار من است نه كار خداى تو؟

پاسخ آن اين است كه روشن بود، يك چنين كار مستمر تا جهان بوده واين كار ادامه داشته نمى تواند معلول اراده انسانى باشد كه چند روز است بر كرسى فرمانروايى تكته زده است واگر چنين ادعايى مى كرد، جز سخنى مسخره چيز ديگرى نبود وقرآن اين مناظره را چنين بيان مى كند.(إِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّىَ الَّذِى يُحْيِى وَ يُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِى وَ أُمِيتُ قَالَ إبْراهِيمُ فَإِنَّ اللّهَ يَأْتِى بِالشَّمْسِ مِنَ المَشْرِقِ فَأتِ بِها مِنَ المَغْرِبِ فَبُهِتَ الّذى كَفَرَ وَ اللّهُ لا يَهْدى القَوْمَ الظّالِمينَ)(بقره/258): «آنگاه كه ابراهيم گفت: پروردگار من كسى است كه زنده مى كند ومى ميراند (نمرود) گفت: من (نيز) مى ميرانم وزنده مى كنم، ابراهيم گفت: حقاً كه خدا خورشيد را از مشرق مى آورد، تو آن را از مغرب ظاهر كن، او در حالى كه به ربوبيّت خدا كفر مىورزيد، مبهوت گشت وخدا گروه ستمگر را هدايت نمى كند».

صفحه 259

بخش دوّم از زندگى قهرمان توحيد

مهاجرت ابراهيم به سرزمين فلسطين

با بخش نخست از زندگى ابراهيم آشنا شديم وحوادثى را كه در اين بخش رخ داده وقرآن نيز آن را مطرح كرده بود بيان كرديم. اكنون نوبت بخش ديگر از زندگى او مى رسد.

اين بخش با مهاجرت ابراهيم از بابل به سوى فلسطين آغاز مى شود وانگيزه مهاجرت او روشن است، زيرا يك فرد مصلح آنگاه كه محيط را براى افشاندن بذر تبليغ مساعد نديد، ناچار مى گردد به سرزمين مناسبترى برود، از اين رو او به قوم خود چنين خطاب مى كند:(وَ قَالَ إِنِّى ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّى سَيَهْدينِ) (صافات/99): «من به سوى پروردگار خود مى روم، او به زودى مرا هدايت مى كند».

شايد مقصود هدايت به نقطه اى است كه در آنجا توفيق تبليغ وتأثير ممكن باشد. در آيه ديگرى مى فرمايد:(وَنَجَيّناهُ وَ لُوطاً إِلَى الأرْضِ الَّتِى بارَكْنا فيها لِلْعالَمينَ) (انبياء/71): «او ولوط را (كه ازبستگان ابراهيم بود) نجات داديم وبه سرزمينى روانه كرديم كه آنجا را براى جهانيان پربركت قرار داديم».

از اين جمله مى توان به دست آورد كه او به سوى فلسطين مسافرت كرد; زيرا قرآن از همين سرزمين، شبيه به اين جمله ياد كرده است آنجا كه در باره مسجد اقصى چنين مى گويد:(الَّذِى بَارَكْنا حَوْلَهُ)(الاسراء/1)

وباز مى فرمايد: (فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قالَ إِنِّى مُهاجِرٌ إِلَى رَبِّى إِنَّهُ هُوَ العَزِيزُ

صفحه 260

الحَكِيمُ) (عنكبوت/26): «لوط به او ايمان آورد وگفت: من به سوى پروردگارم هجرت مى كنم، او توانا وحكيم است».

واقعاً جاى شگفت است كه قهرمان توحيد با آن صبر ومقاومت، با آن براهين متين واستوار نتوانست گروه انبوهى را به سوى خدا پرستى سوق دهد واز اينكه قرآن فقط لوط رانام مى برد، ميتوان حدس زد كه پيروان او بسيار كم واندك بوده ولوط نيز يكى از پيامبرانى است كه پيرو آيين ابراهيم بوده وهمراه او به سرزمين ديگرى كه بعداً شرح خواهيم داد مهاجرت كرده، البته ممكن است افراد انگشت شمارى نيز دعوت او را لبيك گفته باشند ولى چندان مهّم وچشمگير نبوده وگرنه قرآن از آنان ياد مى كرد.

محورهاى كلّى زندگى ابراهيم در اين بخش عبارتند از:

1ـ تولّد اسماعيل واسحاق.

2ـ تجديد بناى كعبه به كمك فرزندش اسماعيل.

3ـ آزمون بزرگ الهى.

4ـ ابراهيم واحياى مردگان.

5ـ ابراهيم ومقام امامت.

6ـ نيايشهاى ابراهيم.

7ـ اسماعيل فرزند ابراهيم.

صفحه 261

1 اسماعيل واسحاق

دو فرزند حليم وعليم ابراهيم

در قرآن، آياتى پيرامون بشارت فرشتگان به ابراهيم از تولد فرزندان حليم وعليم او سخن به ميان آمده واوصاف آنان را چنين متذكر شده است.

آيات موضوع

1ـ (وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالبُشْرى قَالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْل حَنِيذ).

2ـ (فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لاَتَصِلُ إلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لاتَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إلى قَوْمِ لُوط).

3ـ (وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرنَاها بِإسْحقَ وَ مِنْ وراءِ إِسْحقَ يَعْقُوبَ).

4ـ (قَالَتْ يا وَيْلَتى ءَألِدُ وَ أنَا عَجوزٌ وهذا بَعْلِى شَيْخَاً إِنَّ هذا لَشَيءٌ عَجِيبٌ).

5ـ (قالُوا أَتَعْجَبينَ مِنْ أمْرِ اللّهِ رَحْمَتُ اللّهِ وَ بَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ البَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ)(هود/69ـ73).

6ـ (وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُواْ أهْلِ هذِهِ القَرْيَةِ إِنَّ أهْلَها كَانُوا ظَالِمِينَ). (عنكبوت/31)

7ـ (اَلْحَمْدُ للّهِ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّى لَسَمِيعُ الدُّعاءِ). (ابراهيم/39)

8ـ (رَبِّ هَبْ لِى مِنَ الصَّالِحِينَ).

صفحه 262

9ـ (فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلام حَلِيم). (صافات/101ـ102)

10ـ (وَبَشَّرناه بِإِسْحقَ نَبِيّاً مِنَ الصَّالِحِينَ * وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَ عَلى إِسْحقَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ). (صافات/112ـ113)

11ـ (وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحقَ وَ يعْقُوبَ كُلاّ ً هَدَيْنا...). (انعام/84)

12ـ (فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَهَبْنا لَهُ إسْحقَ وَ يَعْقُوبَ وَ كُلاّ ً جَعَلْنا نَبيّاً). (مريم/49)

13ـ (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ نَافِلَةً وكُلاّ ً جَعَلْنا صَالِحِينَ).(انبياء/72)

14ـ (وَ وَهَبْنا لَهُ إسْحقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فى ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ والكِتَابَ وآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِى الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ). (عنكبوت/27)

ترجمه آيات

1ـ فرستادگان ما بر ابراهيم وارد شدند وبه او همراه با بشارت، سلام گفتند. او نيز به آنان درود گفت(وبراى پذيرايى) درنگ نكرد وگوساله اى بريان آورد.

2ـ وقتى ابراهيم ديد كه دست آنان به سوى غذا نمى رسد (نمى خورند)نگران گرديد ودر دل بيمناك شد. ميهمانان در مقابل احساس ابراهيم گفتند: مترس ما به سوى قوم لوط اعزام شده ايم.

3ـ (اين جمله را گفتند) وهمسر او كه ايستاده بود خنديد. ما او را به تولّد اسحاق وپس از او به تولّد يعقوب بشارت داديم.

4ـ همسر ابراهيم گفت: واى بر من آيا من در حال پيرى فرزند مى آورم، در حالى كه همسر من نيز پيرمرد است؟ اين امر شگفت آورى است.

5ـ فرستادگان (فرشتگان) گفتند: آيا از كار خدا تعجّب مى كنى؟ رحمت خدا وبركات او بر شما خانواده است، خدايى كه ستوده وبلند مرتبه است.

صفحه 263

6ـ آنگاه كه رسولان(فرشتگان) همراه با بشارت(تولّد فرزندى به نام اسحاق) به ابراهيم وارد شدند گفتند:مااهل اين سرزمين (سرزمين لوط) را نابود خواهيم كرد، مردم آنجا ستمكارند.

7ـ حمد خداى كه در دوران پيرى اسماعيل واسحاق را به من بخشيد. پروردگار من شنونده دعاست.

8ـ پروردگارا! فرزندى صالح به من عطا فرما.

9ـ ما او را به فرزندى بردبار (حليم) بشارت داديم:

10ـ به او فرزندى به نام «اسحاق» كه پيامبر واز صالحان است بشارت داديم. به او واسحاق وذريّه هر دو، بركت داديم واز ذريّه آنان برخى نيكو كار و برخى ديگر دانسته به نفس خود ستمكار شدند.

11ـ اسحاق ويعقوب را به او بخشيديم و هر يك را هدايت كرديم.

12ـ آنگاه كه ابراهيم از قوم خود واز آنچه كه جز خدا مى پرستيدند جدا شد، به او تولد اسحاق ويعقوب را بشارت داديم وهر كدام را پيامبر قرار داديم.

13ـ به او ناخواسته اسحاق و يعقوب بخشيديم وهريك را از صالحان قرار داديم.

14ـ ما به ابراهيم، اسحاق ويعقوب عطا كرديم ودر ذريه(ابراهيم) پيامبرى وكتاب را قرار داديم.وپاداش او را در اين جهان داده ودر سراى ديگر از صالحان است.

تفسير موضوعى آيات

ابراهيم در سرزمينى كه از روز نخست پربركت وپر نعمت بود، در دوران پيرى داراى دو فرزند شد; يكى به نام اسماعيل وديگرى به نام اسحاق وهر دو از پيامبران بودند واسحاق پدر يعقوب سرسلسله پيامبران بنى اسرائيل مى باشد، همچنان كه اسماعيل پدر عرب عدنانى وجدّ بزرگ پيامبر اسلام است.

صفحه 264

قرآن در اين باره مى فرمايد: (اَلْحَمْدُ للّهِ الّذى وَهَبَ لى عَلَى الكِبَرِ إسْماعيلَ وَإسْحاقَ إنّ رَبّى لَسَميعُ الدُّعاءِ).

وذيل آيه حاكى است كه او از خدا فرزندى خواسته بود وخداى هم دعاى او را بر آورد.

ويژگى اسماعيل در اين آيات اين است كه حليم وبردبار بود وصبر ومقاومت به هنگام ذبح در راه خدا نشانه بردبارى اوست; چنانكه مى فرمايد: (رَبِّ هَبْ لى مِنَ الصّالِحينَ * فَبَشّرناهُ بِغُلام حَليم):«پروردگارا فرزندان صالح به من روزى بفرما. ما او را به فرزندى بردبار بشارت داديم».(صافات/101ـ102)

آغاز اين آيه بيانگر دعاى ابراهيم است كه از خدا براى خود فرزند خواست.

امّا ويژگى اسحاق در اين آيات اين است كه نبوت در نسل او امتداد يافت; چنانكه ميفرمايد: (وَ وَهْبنا لَهُ إسْحقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فى ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ والكتابَ وآتَيْناهُ أجْرَهُ فِى الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).

هر چند صريح آيه اين است كه نبوّت را در ذريه ابراهيم قرار داديم. ولى از اينكه در آغاز آيه از اسحاق ويعقوب نام برده گواه بر اين است كه اين ذريّه از طريق اسحاق ويعقوب سرچشمه گرفته است. لكن در عين حال مى توان از ذريّه معناى وسيعترى را اراده كرد تا آنجا كه پيامبر گرامى اسلام را نيز شامل شود كه جدّ اعلاى او اسماعيل فرزند ابراهيم است. در اين صورت مفاد آيه اين مى شود كه:ابراهيم سرسلسله جميع پيامبران پس از اوست،چه از نسل اسحاق وچه از نسل اسماعيل.

تولّد اسحاق مسلّماً پس از اسماعيل بوده است، حتّى از سياق آيات سوره صافات استفاده مى شود كه تولّد اسحاق پس از بناى كعبه وصدور فرمان ذبح اسماعيل بوده است، زيرا آنجا كه جريان ذبح اسماعيل را بيان مى كند واز ابراهيم به نيكى ياد مى نمايد ومى گويد: (وَبَشَّرْناه بِإِسْحَاقَ نَبِيّاً مِنَ الصالِحينَ)(صافات/ 112) كه او را به فرزندى به نام اسحاق كه پيامبر و از صالحان است بشارت داديم.

صفحه 265

اگر سياق آيات را حجت بدانيم ـ طبعاً حجت است مگر آنكه دليل قاطع بر خلاف آن باشد ـ تولّد اسحاق پس از سرگذشت ذبح اسماعيل بوده است.

از اين بيان روشن مى شود كه مقصود از آيه 50 سوره مريم:(فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحَاقَ ): «آنگاه كه ابراهيم از قوم خود و از آنچه جز خدا مى پرستيدند جدا شد به او تولّد اسحاق را بشارت داديم».

اين است كه خدا اسحاق را پس از خروج از سرزمين بابل به ابراهيم عطا فرمود. اما تفصيل آن را كه آيا بلافاصله يا پس از گذشت زمانى، خداوند به ابراهيم عطا فرمود بايد در آيات جستجو كرد.

از آيات سوره هود وعنكبوت استفاده مى شود كه تولّد او پس از نابودى قوم هود انجام گرفته است، زيرا آيات ياد شده چنين دلالت دارد كه ابراهيم ولوط با هم سرزمين بابل را ترك كردند، ابراهيم به سرزمين فلسطين ولوط به سرزمين ديگر رفت وسالها درآنجا مشغول تبليغ وهدايت قوم خود بود. آنگاه كه خدا براى سركوبى اين قوم زشتكار، فرشتگان را فرستاد تا سنگبارانشان كنند، فرشتگان در مسير خود به صورت انسان بر ابراهيم متمثل شدند وابراهيم از آنان با بريانى پذيرايى كرد، تولّد اسحاق را به وى وهمسرش ساره بشارت دادند.(آيات سوره هود69ـ73)

ذكر دونكته خارج از موضوع

1ـ چرا ابراهيم از ميهمانان (آنگاه كه از غذاى او نخوردند) آزرده شد؟ در اينجا مفسران وجوهى ذكر كرده اند كه يكى از آنها به اين شرح است:

در كتابهاى تفسير آمده:رسم مردم آن زمان اين بود، آنگاه كه ميهمانى بر كسى وارد مى شد واو از آنها پذيرايى مى كرد اگر بدون عذر ظاهرى از غذاى او نمى خورد، گواه بر اين بود كه نيّت شر وپليدى دارد وشايد ابراهيم يك چنين امرى را احساس كرد وناراحت شد.

صفحه 266

2ـ چرا همسر او با شنيدن مأموريت فرشتگان براى سركوبى قوم لوط خنديد؟ اين خنده، از روى خوشحالى نبوده است، گاهى انسان از شنيدن يك خبر وحادثه هولناك خنده به او دست مى دهد، شايد هم خنده او از روى خوشحالى بوده زيرا از اعمال منكر اين گروه آگاه بوده واز اينكه ريشه آنان قطع مى شود خوشحال گشت. در هر حال نبايد فراموش كنيم كه قرآن لفظ «أهل بيت» را در باره خانواده ابراهيم به كار مى برد ومى گويد: رحمت خدا پيوسته بر شما اهل بيت است واين رحمت پيوسته تا زمان رسول خدا كه خود از فرزندان ابراهيم است ادامه داشته است.

***

2 تجديد بناى كعبه

به كمك فرزندش اسماعيل

كعبه نخستين خانه اى است كه برا ى اهل توحيد¹ ساخته شده است ودر روايات ائمه اهل بيت ـ عليهم السلام ـ آمده است كه اين خانه به وسيله آدم بنا گرديده بود وگويا در طوفان نوح آسيب ديده وابراهيم از جانب خدا مأمور گشت كه آن را تجديد بنا كند، مقدمه كار از اينجا آغاز ميشود.

ابراهيم داراى دو همسر بود. نخستين همسر او ساره است مادر اسحاق است، وى تا دوران پيرى از او داراى فرزند نبود، وقتى فرمانرواى مصر «هاجر» را كه كنيزى بود به او هديه كرد، از وى داراى فرزندى به نام اسماعيل شد. اين كار بر «ساره» گران آمد. ابراهيم به فرمان خدا هاجر وفرزند او را به سوى مكّه برد ودر همان

1 . (إِنَّ أَوَّلَ بَيْت وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَةَ مبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ). (آل عمران/96)

صفحه 267

نقطه اى كه خانه خدا در آنجا قرار داشت ترك نمود، سرزمينى كه در آن آب وگياهى نبود، ولى چه بايد كرد فرمان الهى بود ومقام، مقام امتحان.

ابراهيم آن شخصيت با اخلاصى است كه در راه اجراى دستور خدا سر از پا نمى شناسد، البته خداى مهربان هم در همان بيابان بى آب وگياه، وسيله زندگى هر دو را فراهم ساخت.

مفسران مى نويسند:تشنگى بر اسماعيل غلبه كرد. مادر مهربان ميان دو كوه(صفا ومروه) هفت بار با كمال سرگردانى دويد، تا آبى براى كودك خود فراهم آورد; سرانجام مأيوسانه برگشت، در اين هنگام ديد آب از زير پاى اسماعيل مى جوشد. اين زن وكودك در آن سرزمين در پرتو عنايات الهى به زندگى خود ادامه دادند واسماعيل بزرگ شد ودر كنار كعبه قومى به نام «جرهم» زندگى مى كردند ودر اثر آشنايى با يكديگر گوسفندى در اختيار هاجر واسماعيل قرار دادند تا از پشم وشير آن بهره مند گردند.

آنگاه كه اسماعيل به سنين جوانى رسيد، خدا فرمان داد كه ابراهيم به سرزمين مكّه باز گردد وبه كمك فرزندش خانه توحيد را تجديد بنا كند. اينك آيات اين قسمت:

آيات موضوع

1ـ (وَإذْ بَوَّأْنا لإبْرَاهِيمَ مَكَانَ البَيْتِ أَنْ لاتُشْرِكْ بِى شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيتِىَ لِلطَّائِفِينَ وَالقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ).

2ـ (وَأذِّنْ فِى النّاسِ بِالحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَ عَلى كُلِّ ضَامِر يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجّ عَميق) (حج/26ـ27).

3ـ (وَ إذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلَى إبْرَاهِيمَ وَإسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِىَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ

صفحه 268

السُّجُودِ) (بقره/125).

4ـ (وَ إِذْ يَرْفَعُ إبْرَاهِيمُ القَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمَاعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أنْتَ السَّمِيعُ العَلِيمُ).

(رَبَّنَا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَوَ أَرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إنّكَ أنْتَ التّوَّابُ الرَّحيمُ).

6ـ (رَبَّنا وَ ابْعَثْ فيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الكِتَابَ وَالحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أنْتَ العَزِيزُ الحَكِيمُ).(بقره/127ـ129)

ترجمه آيات

1ـ بياد آر هنگامى كه جايگاه كعبه را براى ابراهيم معلوم نموديم(زيرا به وسيله حوادث، كعبه خراب شده وجاى آن دقيقاً روشن نبود) آنگاه دستور داديم كه براى من كسى را شريك قرار مده وخانه مرا براى طواف كنندگان ونمازگزاران وراكعان وساجدان پاكيزه گردان.

2ـ و در ميان مردم، براى انجام فريضه حج ندا سر ده، تا اينكه پياده يا سواره از هر نقطه دور دستى سوى تو بيايند.

3ـ به ياد آر آنگاه كه ما خانه كعبه را براى انسانها، مرجع وجايگاه امن قرار داديم (وفرمان داديم كه) از جايگاه ابراهيم براى خود جاى نماز برگزينيد وبه ابراهيم واسماعيل فرمان داديم كه خانه مرا براى طواف كنندگان ، نمازگزاران، ركوع وسجده كنندگان پاكيزه گردانيد.

4ـ به ياد آر هنگامى كه ابراهيم واسماعيل پايه هاى كعبه را بالا مى بردند ومى گفتند: خدايا اين عمل را از ما بپذير، تو شنوا ودانايى.

5ـ پروردگارا! ما را تسليم شوندگان خود وفرزندان ما را نيز امّتى مسلمان قرار بده ومراكز عبادت را بما بنما وبه سوى ما به رحمت بازگرد، تو توبه پذير ومهربانى.

6ـ پروردگارا! در ميان فرزندان ما پيامبرى برانگيز كه آيات تو را بر آنها

صفحه 269

تلاوت كند وكتاب وحكمت را به آنها بياموز وآنها را از زشتيها باز دار تو توانا وحكيم هستى.

تفسير موضوعى آيات

1ـ از مجموع ترجمه هاى آيات اهداف آنها به اين شرح روشن مى شود:

روشن مى گردد كه جايگاه كعبه در زمان ابراهيم دقيقاً مشخّص نبوده وسيل وطوفان وحوادث بنا را تخريب كرده بود. ابراهيم از طريق وحى جايگاه آن را مى شناسد.

2ـ اين بيت از نخستين روز خانه توحيد بوده است واوّلين خطابى كه به ابراهيم پس از تعيين جايگاه كعبه مى شود، خطاب «لاتشرك» است.

3ـ اين نوسازى براى مردان موحدى است كه با طواف وقيام وركوع وسجود، عبادت خدا را انجام مى دهند.

4ـ زيارت اين خانه براى تمام افراد متمكن ـ چه آنها كه سواره وچه آنها كه پياده بيايند ـ است.

واين نكات چهارگانه از آيات ياد شده استفاده مى شود:

(وَإذَْ بَوَّأْنا لإبْراهيمَ مَكانَ البَيْتِ أنْ لاتُشْرِكَ بى شَيئاً وَطَهِّرْ بَيتِىَ لِلطَّائِفينَ وَالقائِمينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَأذِّنْ فِى النَّاسِ بِالحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِر يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجّ عَميق).

«به ياد آر هنگامى كه جايگاه خانه(كعبه) را براى ابراهيم معلوم نموديم(زيرا به وسيله حوادث كعبه خراب شده وجاى آن دقيقاً روشن نبود) آنگاه دستور داديم براى من كسى را شريك قرار مده وخانه مرا براى طواف كنندگان ونمازگزاران وراكعان وساجدان پاكيزه گردان ودر ميان مردم براى انجام فريضه حج ندا سر ده تا اينكه پياده يا سواره از هر نقطه دور دستى به سوى تو بيايند».(حج/26ـ27)

صفحه 270

خدا به ابراهيم دستور مى دهد كه خانه را پاكيزه گرداند (طهّرا بيتي)، احتمال دارد، مقصود اين باشد كه آن را از آلودگيهاى ظاهرى پاك كند. زيرا به مرور زمان با آمدن آب باران وسيل ووزيدن بادهاى شديد خانه خدا آلوده شده بود واحتمال دارد، مقصود تطهير معنوى باشد. يعنى خانه خدا را از بت وبت پرستى پاكيزه گردان. اگرچه در آن زمان مظاهر شركى در اطراف خانه نبود، ولى ـ مع الوصف ـ اجازه نده بعدها خانه توحيد خانه بت پرستى وشرك شود.

از اينكه در آيه ياد شده عناوين چهارگانه را در كنار هم آورده، يعنى «طائفين»، «قائمين»، «ركّع» و «سجود»، مى توان حدس زد كه بزرگترين عبادت در كنار خانه خدا همين چهار عمل است. يعنى: طواف دور خانه خدا، ايستادن براى نماز، ركوع وسجده براى خدا.

در آيه ديگر همين اهداف به گونه اى ديگر وارد شده مى فرمايد: (وَ إذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنّاسِ وَ أَمْناً وَ اتّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إبْراهيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِىَ لِلطَّائِفِينَ وَالعَاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ):«به ياد آر آنگاه كه ما خانه كعبه را براى انسانها مرجع وجايگاه امن قرار داديم(و فرمان داديم كه) از جايگاه ابراهيم براى خود مكان نماز برگزينيد وبه ابراهيم واسماعيل فرمان داديم كه خانه مرا براى طواف كنندگان، نماز گزاران، ركوع وسجود كنندگان پاكيزه گردانند».(بقره/125)

ودر برخى از آيات، ادعيه ابراهيم ¹ را كه به هنگام بناى كعبه انجام داده، ياد آور مى شود:

(وَ إذْ يَرْفَعُ إبْرَاهِيمُ القَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أنْتَ السَّمِيعُ العَلِيمُ * رَبَّنَا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَوَ أَرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * رَبّنَا وَ ابْعَثْ فيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ

1 . دعاها ونيايشهاى ابراهيم در فصلى ديگر خواهد آمد.

صفحه 271

وَ يُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أنْتَ العَزِيزُ الحَكِيمُ): «به ياد آر هنگامى كه ابراهيم واسماعيل پايه هاى كعبه را بالا بردند ومى گفتند: خدايا! اين عمل را از ما بپذير، تو شنوا ودانايى. پروردگارا! ما را تسليم شوندگان خود وفرزندان ما را نيز امّتى مسلمان قرار بده ومراكز عبادت را به ما بنما وبه سوى ما به رحمت باز گرد، تو توبه پذير ومهربانى. پروردگارا! در ميان فرزندان ما پيامبرى برانگيز كه آيات تو را بر آنان تلاوت كند وكتاب وحكمت را به آنها بياموزد وآنها را از زشتى ها باز دارد. تو توانا وحكيم هستى».(بقره/127ـ 129)

اين دعاى اخير ابراهيم آنگاه مستجاب شد كه پيامبر گرامى با قرآن وحكمت به سوى فرزندان اسماعيل آمد ودر حقيقت پدر وپسر از مبشران آيين محمّدى صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم بوده واز همان زمان آمدن او را بشارت مى دادند وشكى نيست كه اين نوع دعاها به الهام الهى صورت گرفته است.

در عظمت مقام ابراهيم همين بس كه جايگاه او مركز عبادت خدا معرفى مى شود وقرآن دستور مى دهد در همانجا نماز گزارده شود:(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إبْرَاهِيمَ مُصَلًّى) (بقره/125) وباز مقام ابراهيم به عنوان آيتى از آيات الهى معرفى مى شود، چنانكه مى فرمايد:(فيهِ آيَاتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبْرَاهِيمَ) (آل عمران/97) حالا مقصود از مقام ابراهيم چيست،؟ظاهراً مقصود همان سنگى است كه اثر پاى ابراهيم در آن ديده مى شود. طبعاً مقام ابراهيم يكى از آيات است وآيات ديگر، همان «حجر الأسود»، «حطيم» ¹، «عرفات»،«مشعر» و«منى» مى باشند.

ودر طهارت «هاجر» نيز همين بس كه خدا جايگاه رفت وآمد او را كه براى پيدا كردن آب صورت گرفت، محل عبادت قرار داده وفرمود: زايران خانه خدا ميان دو

1 . مقصود از حطيم، مابين حجر الأسود ودرب كعبه است وعلّت اينكه آنجا را حطيم مى گويند، اين است كه چون آنجا موضع فشار است وافرادى كه به زيارت خانه خدا مشرف شده اند، اين مطلب را به روشنى درك مى كنند.

صفحه 272

كوه صفا ومروه، به نوبت شوط نمايند.¹.

***

3 ابراهيم وامتحان بزرگ الهى

آيات موضوع

1ـ (فَبَشَّرْناهُ بِغُلام حَليم).

2ـ ( فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْىَ قَالَ يا بُنَيَّ إِنِّى أَرى فى الْمَنَامِ أنِّى أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ماذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِى إِنْ شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ).

3ـ (فَلَمّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ).

4ـ (وَ نادَيْناهُ أنْ يا إبْرَاهِيمُ).

5ـ (قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنِينَ).

6ـ (إِنَّ هذا لَهُوَ البَلاؤُاْ المُبِينُ).

7ـ (وَفَدَيْناهُ بِذِبْح عَظِيم).

8ـ (وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرِينَ)(صافات/101ـ 108).

ترجمه آيات

1ـ او را به فرزندى بردبار بشارت داديم.

2ـ هنگامى كه به سنّ بلوغ رسيد و با او به كار وكوشش پرداخت، گفت: اى فرزندم! من در خواب ديدم كه تو را در راه خدا قربانى مى كنم،

1 . (إنَّ الصّفا والْمَروَةَ مِنْ شَعائرِاللّهِ فَمَنْ حَجَّ البَيْتَ أوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أْن يَطَّوَّفَ بِهِما). (بقره/158)

صفحه 273

بنگر تا چه مى انديشى؟گفت: پدرجان آنچه را كه مأمورى انجام ده، به خواست خدا مرا از صابران مى يابى!.

3ـ آنگاه كه پدر وپسر آماده شدند وابراهيم جبين اسماعيل را بر خاك نهاد.

4ـ ندا آمد اى ابراهيم!

5ـ به آنچه كه در خواب ديدى عمل كردى ما نيز اين چنين نيكو كاران را پاداش مى دهيم.

6ـ اين امتحان بزرگ وآشكارى است.

7ـ وذبح بزرگى را فداى او كرديم.

8ـ ونام نيك براى او در امّتهاى بعدى باقى نهاديم.

تفسير موضوعى آيات

آزمونهاى عادى براى به دست آوردن شايستگى هاى افراد صورت مى گيرد، در حالى كه آزمونهاى الهى براى اهداف ديگرى است. او از وضع بندگان در گذشته وآينده وپايه لياقت وشايستگى آنان كاملاً آگاه است، از اين رو براى امتحان او، انگيزه يا انگيزه هاى ديگرى وجود دارد كه يكى از آنها، رسانيدن بندگان قابل وشايسته به مراحلى از كمال است، تا شايستگى هايى كه به صورت قوّه وتوان در نهاد بندگان است به حدّ فعليّت برسد.

اخلاص و فداكارى در ابراهيم به صورت قوّه وقابليّت وجود داشت، ولى اين توان از طريق آمادگى بر ذبح فرزند دلبند خود به خاطر امر خدا به عاليترين درجه فعليّت رسيد. از اين جهت خداوند به ابراهيم فرمان داد كه فرزند خود را در راه خدا ذبح كند، و او نيز جريان را با فرزندش در ميان نهاد وهر دو پذيرا شدند واز اين طريق پدر وپسر اخلاص خود را نسبت به فرمانهاى خدا به منصِّه ظهور رسانيدند.

در آيات قرآن اشاراتى بر اين انگيزه است كه در بخش نخست اين مجموعه در

صفحه 274

بحث آزمايشهاى الهى از آنها ياد كرديم¹ ودر سخنان امير مؤمنان نيز اشاره به اين انگيزه هست كه ميفرمايد: «وَإِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ أعْلَمُ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لكِنْ لِتظهر الأفعال الّتى بِها يَسْتَحِقُّ الثّواب والعِقاب».² «اگر چه خدا انسان را بهتر از خود او مى شناسد ولكن براى اينكه افعالى كه ملاك پاداش وكيفر است آشكار سازد، آنان را در بوته امتحان قرار مى دهد».

البتّه انگيزه آزمونهاى الهى منحصر به بارور كردن استعدادها وتبديل توانها به شدنها نيست، بلكه در اين مورد انگيزه هاى ديگرى، نيز حاكم است كه تفصيل آن را در بخش نخست اين مجموعه بيان كرده ايم. ولى انگيزه در فرمان ذبح اسماعيل، همين بوده است ولذا وقتى به سرحدّ آمادگى رسيد وخواست ذبح را انجام دهد، خطاب آمد كه: كافى است تو به رؤياى خود تحقّق بخشيدى، يعنى آنچه كه مى خواستم انجام گرفت، از اين طريق اخلاص خود را در راه خدا ثابت كردى. اينك آيات اين قسمت:

(رَبِّ هَبْ لى مِنَ الصّالِحِينَ * فَبَشَّرْناهُ بِغُلام حَلِيم)(صافات/100ـ 101).

(فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعىَ قَالَ يا بُنَيَّ إِنِّى أَرَى فِى المَنامِ أَنِّى أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قَالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنِى إِنْ شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ * فَلَمَّا أسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ * وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ * إِنَّ هذا لَهُوَ البَلاؤُاْ الْمُبِينُ * وَفَدَيْناهُ بِذِبْح عَظِيم * وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرِينَ * سَلامٌ عَلَى إبْرَاهِيمَ * كَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ * إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا المُؤْمِنِينَ * وَبَشَّرناهُ بِإِسْحقَ نَبِيّاً مِنَ الصَّالِحِينَ)(صافات/102ـ112): «پروردگارا! فرزندى صالح به من عطا بفرما. او را به فرزندى بردبار، بشارت داديم. هنگامى كه به سنّ بلوغ رسيد و با او به كار و كوشش پرداخت(بزرگ شد وتوانست همراه پدر كار كند ودر حقيقت عصاى دست

1 . منشور جاويد،ج1، 150ـ171.
2 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 93.

صفحه 275

او باشد) به او گفت: فرزندم!من در خواب ديدم كه تو را در راه خدا قربانى مى كنم، بنگر تا چه مى انديشى؟ گفت: پدر جان! به آنچه مأمور شده اى عمل كن، مرا به خواست خدا به زودى از صابران مى يابى. آنگاه كه پدر وپسر آماده شدند وابراهيم جبين اسماعيل را بر خاك نهاد، ندا آمداى ابراهيم! به آنچه در خواب مأمور بودى عمل كردى، مانيز اين چنين نيكو كاران را پاداش مى دهيم. اين امتحان بزرگ وآشكارى است وذبح بزرگى را فداى او كرديم ونام نيك براى او در امّتهاى بعدى باقى نهاديم».

در آيه نخست اين نوجوان با صفت «حليم» توصيف شده است وعلّت آوردن اين صفت در ميان اوصاف ديگر آمادگى او براى قربانى شدن در راه خدا بود، چنانكه مى فرمايد:(فَبَشّرناهُ بِغُلام حَليم).

ابراهيم هنگامى مأمور به قربانى كردن اسماعيل شد كه او نوجوانى بود و مى توانست مانند پدر كار كند وآمادگى براى قربانى نمودن چنين فرزندى، دليل بر اخلاص اوست; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْىَ).

از آيات ياد شده استفاده مى شود كه خواب پيامبران همگى جنبه الهى و واقعى دارد ودر حقيقت خواب آنان جزئى از نبوّت آنهاست واو در خواب، ذبح اسماعيل را ديد وفهميد مأمور است كه به آن تحقّق بخشد; چنانكه مى گويد: (يابُنَيَّ إِنِّى أَرَى فِى المَنامِ أَنِّى أَذْبَحُكَ ) وكلمه «ارى» حاكى از اين است كه بيش از يك بار ذبح او را در خواب ديده بود وگرنه مى گفت:«إنّى رأيت».

آنگاه خواب خود را با فرزندش در ميان نهاد واز او خواست، تا اظهار نظر كند، او نيز آمادگى خود را مثل پدر اعلام داشت; چنانكه مى گويد:(...أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذَا تَرى قَالَ يا أبَتِ افْعَلْ ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنى إنْ شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ).

ابراهيم صورت فرزند خود را بر خاك نهاد، تا بتواند مراسم ذبح را انجام دهد وقرآن اين حقيقت را با اين جمله بيان مى كند:(وَتَلَّهُ للجَبِين)ومقصود از جبين در

صفحه 276

اينجا دو طرف پيشانى است واز اينكه كلمه «تلّهُ» به كار برده است معلوم مى شود كه صورت او را بر نقطه بلندى نهاد.¹

از آنجا كه هدف واقعى، ذبح اسماعيل نبود، بلكه هدف آماده شدن پدر وپسر بر چنين عمل بود واين هدف تحقّق يافت، خطاب آمد كه تو به مأموريّت خود تحقّق بخشيدى چنانكه مى گويد:(وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنِينَ).

قرآن اين دستور را يك امتحان آشكار مى شمارد ومى گويد:(إِنَّ هذا لَهُوَ البَلاؤُاْ المُبِين) ودر برخى از آيات ياد آور مى شود كه ما ابراهيم را با چند مطلب آزموديم. چنانكه مى فرمايد:(وَإذِ ابْتَلى إبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمات فأَتَمَّهُنَّ). (بقره/124): «آنگاه كه ابراهيم را با چند مطلب آزموديم واو آنها را كاملاً به پايان رساند».

از اينكه در داستان ذبح جمله:(إِنَّ هذا لَهُوَ البَلاؤُاْ المُبِينُ) به كار رفته ودر آيه سوره بقره جمله:(وإِذِ ابْتَلى )وارد شده است، مى توان به روشنى به دست آورد كه يكى از آن موارد (كلمات) كه ابراهيم به وسيله آن در بوته آزمايش قرار گرفت همان آمادگى به ذبح فرزندش بود.

در اينجا مفسّران وبرخى از علماى اصول بحثهايى دارند كه طرح گسترده آن براى ما لزومى ندارد وآن اينكه:آيا او مأمور به مقدّمات بوده است؟ در اين صورت نسخى صورت نگرفته است ويا مأمور به ذبح بوده؟ كه در اين صورت فرمان خدا با آمادگى او منسوخ گشته است. ولى برخى مى گويند كه او به خود مقدّمه مأمور بوده به گواه اينكه با انجام مقدّمات خطاب آمد:(قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا) يعنى نسخى

1 . راغب در مفردات مى گويد: تلّ در لغت عرب نقطه بلندى است واگر فعلى از آن گرفته شود،مانند «تلّه» به معنى «افكندن بر روى بلندى» مى باشد ومعناى آيه اين است كه صورت او را بر روى نقطه بلندى نهاد.

صفحه 277

صورت نگرفته است وبرخى ديگر مى گويند: به خود ذبح مأمور بود، به گواه اينكه ابراهيم مأمور شد به جاى اسماعيل، حيوانى ذبح كند چنانكه مى گويد:(وَفَدَيْناهُ بِذِبْح عَظيم) ممكن است گفته شود كه او در واقع مأمور به انجام مقدّمات بود، ولى در ظاهر مأمور بود كه فرزند خود را در راه خدا قربانى كند وچون اين كار انجام نگرفت، خدا براى تكميل برنامه او گوسفندى فرستاد، تا به جاى اسماعيل قربانى كند.چنانكه مى فرمايد:(وَفَدَيْناهُ بِذِبْح عَظيم) ذبح بزرگى را فداى او كرديم. حال، اين عظمت ازآنِ مذبوح بوده؟! ويا اينكه قربانى، يك قربانى بزرگ به شمار مى رفته است؟ ويا خود عمل كه در راه خدا انجام شده داراى چنين مقام ومنزلت بوده است، بنابر احتمال اوّل ذبح به معناى مذبوح وبنابر احتمال دوّم به معناى مصدرى يعنى ذبح كردن است.

فدا كارى ابراهيم به قدرى قابل ستايش است كه قرآن ياد آور مى شود كه ما نام نيكى از او در ميان امّتهاى بعدى قرار داديم. آنگاه بر ابراهيم درود مى فرستد ومى گويد:(وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرينَ* سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ* كَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنِينَ)و آنجا كه ندا مى آيد كه به مأموريت خود جامه عمل پوشاندى نيز مى گويد:(كَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنينَ)هدف از اين تكرار چيست؟

شايد هدف از آوردن اين جمله بعد از خطاب (قد صدّقتَ الرُؤيا)اين است كه ما به نيكو كاران از اين طريق پاداش مى دهيم، يعنى آنان را در بوته امتحان قرار داده آنگاه كه استعداد شايستگى خود را اظهار كردند وشايسته پاداش شدند، پاداش مى دهيم.

ولى مقصود از اين جمله پس ازجمله (وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرينَ)اين است كه با اين شيوه (ونام ونشان او در ميان امّتها قرا رداديم) نيكو كاران را پاداش مى دهيم.

با ملاحظه مجموع آيات روشن مى شود كه ذبيح در قرآن همان اسماعيل است نه اسحاق، بر خلاف آنچه كه تورات كنونى ويهود مى گويند. زيرا قبل از بيان

صفحه 278

داستان ذبح اسماعيل مى گويد:(فَبَشَّرناهُ بِغُلام حَليم) سپس جريان مأموريّت ابراهيم را به ذبح اين غلام حليم ياد آور مى شودودر آخر داستان آنگاه كه ابراهيم با سرافرازى ازاين امتحان بيرون مى آيد، به او بشارت مى دهد كه خدا به تو فرزندى به نام اسحاق كه از پيامبران است خواهد داد; چنانكه مى گويد:(وَبَشّرناهُ بِإسحقَ نَبيّاً مِنَ الصَّالِحينَ) در اين صورت آن غلام حليمى كه به قربانگاه منى برده شد، طبعاً غير از اسحاق است كه پس از اين جريان به تولّد او بشارت داده شده وچون قرآن از ابراهيم بيش از دو فرزند نام نمى برد، طبعاً آن فرزند ذبيح، اسماعيل خواهد بود.

از پيامبر گرامى نقل شده كه مى فرمود:«أنَا ابنُ الذَّبيحين»: «من فرزند دوذبيح هستم» كه يكى اسماعيل وديگرى عبداللّه پدر گرامى پيامبر است وعبداللّهنيزسرگذشت مشابهى با اسماعيل داشت كه مشروح آن را در فروغ ابديّت مى خوانيد.¹

***

4 ابراهيم واحياى مردگان

مفسّران اسلامى نقل مى كنند كه ابراهيم از كنار دريايى مى گذشت، مردارى را ديد كه در كنار دريا افتاده قسمتى از آن در دريا وقسمت ديگر در بيرون از آن است وحيوانات دريايى وخشكى از دو طرف به آن هجوم آورده آن را مى خورند واجزاى بدن او متفرّق مى گردد.

ديدن اين منظره او را به فكر مسئله رستاخيز انداخت كه چگونه انسان مرده كه اجزاى آن بسان اين مردار در جهان متلاشى مى گردد، بار ديگر زنده مى شود.

1 . فروغ ابديّت،1/95 و نيز به سيره ابن هشام 1/153 مراجعه شود.

صفحه 279

از اين جهت از خداوند درخواست كرد كه كيفيّت احياى مردگان را پس از متلاشى شدن اجزاى آنها براى او بنماياند. اينك آيات اين بخش:

آيه موضوع

(وَ إذْ قَالَ إبْرَاهيمُ رَبِّ أَرِنى كَيْفَ تُحْيِى المَوتى قَالَ أَوَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبى قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَل مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يأْتِينَكَ سَعْياً واعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ). (بقره/260)

ترجمه آيه

به ياد آر هنگامى كه ابراهيم گفت: پروردگارا! به من نشان بده كه چگونه مردگان را زنده مى كنى؟(خداوند) گفت: مگر ايمان نياورده اى؟!ابراهيم گفت: چرا ولى مى خواهم دلم (با مشاهده آن) آرام بگيرد. گفت: چهار پرنده را بگير و در حالى كه با تو انس گرفته اند ذبح كن(سپس آنها را قطعه قطعه نما و در هم بياميز) وهر جزئى از آنها را سر كوهى بگذار، پس آنها را بخوان (خواهى ديد كه آنها زنده شده)وشتابان به سوى تو مى آيند، به راستى كه خداوند قادر وحكيم است.

شكّى نيست كه ابراهيم خليل از طريق عقل ووحى، از وجود رستاخيز آگاه بود وبه آن كاملاً ايمان واعتقاد داشت، ولى براى رفع خطورهاى ذهنى كه گاهى اصحاب يقين را نيز زجر وآزار مى دهد از خدا خواست كه منظره احياى مردگان را با ديدگان خود مشاهده نمايد تا يقين وى به صحّت رستاخيز به حدّ اعلى برسد وبه اصطلاح «علم اليقين» او به «عين اليقين» تبديل شود.

قرآن مجيد، درخواست ابراهيم وپاسخ خداوند را به او طى آيه(260) سورهب

صفحه 280

قره نقل مى كند، اينك متن آيه:(وَ إذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِى كَيْفَ تُحْيِى المَوْتى قَالَ أوَ لَمْ تُؤمِنْ قالَ بَلى وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبى): «به ياد آر هنگامى كه ابراهيم گفت: پروردگارا! به من نشان بده كه چگونه مردگان را زنده مى كنى؟(خداوند) گفت: مگر ايمان نياورده اى؟! ابراهيم گفت: چرا ولى مى خواهم دلم آرام بگيرد(وخطورهاى زجر ده بر طرف شوند).

جمله:(وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبى) بيانگر همان نكته اى است كه ياد آور شديم وآن اينكه چه بسا در قلب دارندگان ايمان ويقين به پديده اى، خطورهايى پديد مى آيد كه محو آنها جز با رؤيت پديده امكان پذير نيست.

اكنون ببينيم كه خداوند چگونه به او دستور مى دهد:

(قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إليكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَل منِْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يأْتِينَكَ سَعياً واعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ).(خداوند) گفت: چهار پرنده را بگير و در حالى كه با تو انس گرفته اند، ذبح كن(سپس آنها را قطعه قطعه نما و در هم بياميز) وهر جزئى از آنها را بر كوهى بگذار، پس آنها را بخوان(خواهى ديد كه آنها زنده شده) و شتابان به سوى تو مى آيند، به راستى خداوند قدرتمند وحكيم است(هم از ذرات بدن پرندگان آگاه است وهم بر گرد آورى آنها توانايى دارد).

شأن نزولى كه در آغاز بحث نقل كرديم وهمچنين دستورى كه خداوند به ابراهيم مى دهد تا چهار مرغ را به شرح ياد شده ذبح كند، مى رساند كه هدف ابراهيم تنها مشاهده احياى مرده نبوده وگرنه كافى بود كه مرده اى را زنده كند بدون آنكه ابراهيم را به انجام اين مقدّمات تكليف كند.

بلكه هدف مشاهده باز گشت اجزاى بدن هر حيوانى به بدن اصلى خود بود، از اين جهت مأمور شد كه پرندگان متعدّدى را ذبح كند وآنها را به هم بياميزد.

اين هدف در صورتى عملى مى گرددكه پرندگان از انواع مختلف باشند، زيرا در غير اين صورت هدف كه بازگشت اجزاى هر يك به بدن اصلى خود بود، تأمين

صفحه 281

نمى گرديد، از اين رو در روايات وارد شده است كه اين چهار مرغ، عبارت بودند از: طاووس، كبوتر، خروس وكلاغ كه هر كدام، مظهر صفات وروحيات خاصّى مى باشند. طاوس مظهر خود نمايى وخروس مظهر تمايلات شديد جنسى، كبوتر مظهر بازيگرى وكلاغ مظهر ذكاوت وهوش.

پاسخ به يك پرسش:

1ـ گاهى گفته مى شود:هرگز از آيه استفاده نمى شود كه خداوند به ابراهيم دستور ذبح مرغان را داده باشد، زيرا لفظ:(فصرهنّ) هر چند به معناى قطع كردن آمده است، ولى در اينجا مقصود متمايل ساختن ومأنوس گردانيدن است، به گواه اينكه پس از لفظ «فصرهنَّ» لفظ«إليكَ» به كار رفته است واين لفظ با معناى دوّم مناسب است، نه معناى اوّل، در اين صورت مفاد آيه دگرگون مى گردد ومقصود اين مى شود كه اين چهار مرغ را بگيرد وآنها را با خود مأنوس بسازد وهر كدام را در حالى كه زنده اند، بر سركوهى بگذارد وسپس آنها را بخواند تا به سوى او آيند; يعنى چنانكه دعوت تو از آنها سبب مى شود كه آنها از جاى خود حركت كنند وبه سوى تو بيايند همچنين دعوت خدا در روز رستاخيز از مردگان سبب مى شود كه اجزاى پراكنده مردگان گرد هم بيايند وبه صورت انسان كامل گام در محشر بگذارند.

سهولت اين كار براى خدا به آسانى دعوت تو از مرغان وآمدن آنها به سوى تو است.¹

پاسخ:

اين تفسير از جهاتى مردود است:

1ـ ابراهيم خليل خواهان مشاهده ورؤيت احياى مردگان بود، تا هر نوع

1 . المنار،عبده، ج3،ص54ـ56.

صفحه 282

خطورهاى خلاف را از خانه دل براند واين مطلب جز با نشان دادن احياى مردگان امكان پذير نبود، او هرگز تشبيه وتمثيل و اينكه دعوت خدا از مردگان بسان دعوت تو از مرغان پراكنده وآمدن آنها به سوى تو است، دردى را دوا نمى كند قدرت اين تشبيه، بالاتر از وحى الهى نيست كه وى از آن راه، به صحّت رستاخيز يقين وايمان پيدا كرده بود.

2ـ اگر معناى آيه اين است كه هر يك از چهار مرغ را به صورت زنده سركوهى قرار دهد، سپس آنها را بخواند پس چرا مى فرمايد:(ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَل مِنْهُنَّ جُزْءاً): «سر هر كوهى جزئى از آنها را قرار بده»، بلكه بايد بگويد: «ثمّ اجعل على كل جبل منهنّ واحِداً». سر هر كوهى يكى از آنها را قرار بده.

لفظ «جزء» حاكى از آن است كه وى مرغها را به هم آميخته بود وآميختگى جز با سر بريدن وقطعه قطعه كردن وآميختن آنها به هم امكان پذير نيست.

3ـ لفظ «فصرهنّ» در لغت عرب به معناى قطع كردن نيز آمده است ولفظ «اليك» حاكى است كه اين لفظ علاوه بر آن، متضمّن معناى ديگرى از قبيل مأنوس كردن ومتمايل ساختن نيز هست. گويى معناى جمله اين است كه آنها را همراه با مأنوس ساختن به خويش، بكش وسرهاى آنها را ببر.

از اين بيان روشن مى گردد كه خداوند بزرگ در روز رستاخيز اجزاى بدن هر انسانى را هر چند جزو بدن انسان ويا حيوان ديگرى شده باشد، به بدن اصلى باز مى گرداند وانسان كاملى را مى آفريند واختلاط اجزا، مانع از بازگشت هر جزئى به بدن اصلى نمى گردد.

اتّفاقاً چيزى كه از قلب ابراهيم خطور كرد همين بود، وى ديد كه مردارى كه نيمى از آن در دريا ونيمى ديگر در خشكى است، مورد هجوم دسته اى از حيوانات دريايى وخشكى قرار گرفته است به طورى كه پس از اندكى، بدن مردار جزو بدن اين حيوانات خواهد شد. در اين موقع ابراهيم خواست نحوه بازگشت عضوى از

صفحه 283

حيوانات را به بدن اصلى، با ديدگان خود مشاهده نمايد، از اين رو با بريدن سرهاى چهار مرغ وقطعه ـ قطعه كردن وبه هم آميختن اجزاى آنها، مسئله را مجسّم كرد واز مشاهده، إحيا وباز گشتن عضو هر حيوانى به بدن اصلى خود، به چنين خطورى خاتمه داد.

***

5 ابراهيم ومقام امامت

ابراهيم آن مرد بزرگ پس از آزمون يا آزمونهاى بسيار، مورد لطف الهى قرار گرفت وخطاب آمد كه خدا مى خواهد تو را امام مردم قرار دهد.او از خدا خواست كه اين فيض را در ذريه او نيز ادامه دهد; خطاب آمد كه اين مقام از آنِ ظالمان وستمگران نيست وقرآن از اين مقام رفيع، در يك آيه حكايت مى كند:

آيه موضوع

(وَإِذِ ابْتَلى إبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمات فَأتَمَّهنَّ قَالَ إِنِّى جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِى قالَ لا يَنَالُ عَهْدِى الظَّالِمِينَ).(بقره/124)

ترجمه ا يه

آنگاه كه پروردگار ابراهيم، او را با پاره اى از تكاليف آزمود واو آنها را به پايان رسانيد (واز عهده امتحان به خوبى بر آمد) به او خطاب شد كه: تو را برا ى مردم امام قرار مى دهم; ابراهيم پرسيد آيا اين مقام به فرزندانم نيز خواهد رسيد؟ خدا گفت: عهد من به ستمگران نمى رسد.

صفحه 284

تفسير موضوعى آيه

در تفسير اين آيه نكاتى است كه به اين شرح به آنها اشاره مى كنيم:

1 ـ مقصود از كلمات چيست؟

هر چند «كلمه» در لغت عرب به لفظى مى گويند كه بر معنايى دلالت كند، ولى گاهى همان لفظ در اين زبان در مورد اشياى خارجى نيز به كار مى رود مانند:(قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِمَاتِ رَبِّى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّى وَلَو جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً).(كهف/109). «بگو: اگر آب دريا مركب شود براى نوشتن كلمات پروردگار من، آب دريا پايان مى پذيرد پيش از آنكه كلمات پروردگار من، پايان پذيرد. اگر چه از آب دريايى ديگر مانند آن كمك بگيرند».

در اين جا مقصود از «كلمات»، همان مخلوقات خداست كه صفحه وجود را تشكيل داده است. بر اين اساس كلمات در آيه مورد بحث پاره اى از امورى است كه خدا ابراهيم را با آنها آزمود.

در قرآن هر چند اين كلمات به صورت روشن بيان نشده است ولى درگذشته گفتيم كه يكى از امورى كه ابراهيم با آن در بوته آزمايش قرار گرفت، مسئله ذبح فرزندش بود. اگراز آن بگذريم، مى توان گفت قيام ابراهيم براى شكستن بتها وآمادگى او براى هر نوع واكنش كه سرانجام منتهى به آتش افكندن او شد، نيز يكى از ديگر مصداقهاى اين كلمات مى باشد. همچنين يكى از آنها تصميم گيرى او بر جدا كردن همسر وفرزند خويش وسكنى دادن آنها در سرزمينى كه در آن آب وگياه نبود، مى باشد. اين امور وامثال آن كه مواد امتحان ابراهيم بود، او را به صورت طلاى ناب در آورد، طلايى كه در اثر سوختن در كوره آتش به صورت طلاى خالص در مى آيد. ابراهيم آن خاك طلايى است كه بايد به مرور زمان، خلوص خود را بيشتر

صفحه 285

نشان دهد وچيزى در آفرينش او جز اخلاص در راه خدا ديده نشود واين كمال، جز از طريق تلاشها، كوششها، رنجها وبلاها به دست نمى آيد، تو گويى اين رنجها كوره آتش است كه ناخالصيها را از وجود انسان دور مى سازد واو را سرانجام به صورت طلاى ناب در مى آورد.

2ـ مقصود از «اماماً» چيست؟

اين آيه از دوران خاصى، از حيات ابراهيم سخن مى گويد كه او در آن زمان به مقام نبوت ورسالت رسيده وداراى ذريّه وفرزند شده بود. قطعاً اين منزلت كه خدا آن را به وى به خاطر موفقيت در امتحان، اعطا مى كند; مقام ومنزلتى غير از نبوت ورسالت خواهد بود. كسانى ¹ كه اين منزلت را به يكى از اين دو مقام تفسير كرده اند، از تاريخ زندگى ابراهيم ناآگاهند; زيرا دلايل روشن قرآنى، گواهى مى دهد كه او به هنگام نويد به مقام امامت، پيامبر بود. اين دلايل به شرح زير است:

1ـ از اينكه به وسيله اين آيه طرف وحى واقع مى شود، بايد گفت كه او پيامبر بوده است.

2ـ ابراهيم در اينجا از ذريّه خود سخن مى گويد واز خدا مى خواهد كه اين منزلت را در اعقاب او نيز قرار دهد. درخواست او براى اعقاب، در صورتى صحيح است كه داراى فرزندى باشد. او پيش از آنكه داراى ذريه باشد پيامبر بود زيرا صريح آيه قرآن اشارت دارد كه او در دوران پيرى كه ساليانى از نبوت ورسالت او گذشته بود، به مشيّت الهى صاحب فرزند شد، چنانكه مى فرمايد:(اَلْحَمْدُ للّهِ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الكِبَرِ إسْمَاعِيلَ وَإسْحقَ إِنَّ رَبِّى لسَمِيعُ الدُّعَاءِ)(ابراهيم/39): «ستايش خداى را كه در دوران پيرى به من دو فرزند به نامهاى اسماعيل واسحاق عطا فرمود; او اجابت كننده دعاى بندگان است».

1 . مفاتيح الغيب، ج1، ص409، المنار، ج1،ص 455.

صفحه 286

3ـ او در دوران جوانى در بابل بود، به مقام نبوّت رسيده بود، زيرا قرآن گفتار مشركان را در همان زمان چنين حكايت مى كند:(قالُوا سَمِعْنا فَتَىً يَذْكُرهُمْ يُقَالُ لَهُ إبْرَاهِيمُ). (انبياء/60) «گفتند: از جوانى به نام ابراهيم شنيديم كه در باره آنها (بتها) بدگويى مى كرد».

بنابر اين نمى توان امامت را در اين آيه، به نبوت ورسالت تفسير كرد.

مفسران در اينجا احتمالاتى ذكر كرده اند كه از ميان آنها دو احتمال از اتقان بيشترى برخوردار است:

1ـ پيشواى پيامبران

ابراهيم با كتاب وشريعتى مبعوث شد كه با آمدن پيامبران بعدى منسوخ نگشت; بلكه گروهى از رسولان الهى در شعاع نبوت، رسالت وشريعت او قرار گرفته وپيوسته تابع او بودند ودر حقيقت از اين طريق در ميان انبيا، مقام چشمگيرى به دست آورد كه نشانه امامت وپيشوايى اوست.

ما به اين نوع پيشوايى در باره موسى كليم اللّه نيز معتقديم زيرا در شعاع شريعت وكتاب او پيامبران ديگر آمده ومروّج شريعت او بودند از اين رو قرآن، كتاب او را به عنوان امام توصيف مى كند ومى فرمايد:(وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسى إماماً وَرَحْمَةً). (هود/17) «وقبل از پيامبر اسلام، كتاب موسى امام ورحمت بود».

از اينكه قرآن در مقام مقايسه پيامبر با پيامبران پيشين فقط از حضرت موسى نام مى برد، شايد به خاطر اين است كه ميان اين دو پيامبر رسولى كه به مقام امامت برسد نيامده است. حتّى حضرت مسيح به يك معنا مروّج شريعت موسى بوده است جز اينكه برخى از محرّمات را براى بنى اسرائيل حلال كرده است:(وَ لأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ) (آل عمران/50) «تا براى شما برخى از محرّمات را حلال كنم».

صفحه 287

گويا وظيفه مسيح يك نوع باز سازى شريعت تورات بود كه بنا به مقتضاى زمان، برخى از محرّمات را حلال سازد.

در عين حال احتمال دارد علّت اينكه در مقام مقايسه، موسى وكتاب او را به عنوان امام، معرفى مى كند ونامى از مسيح نمى برد، به خاطر اين باشد كه طرف سخن، يهودان مدينه بودند وگرنه از مسيح نيز نام مى برد.

از اين بيان روشن مى شود كه پيامبر گرامى اسلام نيز به اين معنا امام بوده است. درست است كه پس از او پيامبر ويا پيامبرانى نيامده اند كه نبوت آنان در شعاع نبوت وى قرار گيرد. امّا از اينكه نبوت او جهانى ودايمى است وبشر در تمام قرون تا روز رستاخيز در شعاع نور كتاب وشريعت او قرار دارند، در حقيقت امام مردم مى باشد.

همچنين درست است كه پس از پيامبر گرامى اسلام پيامبرى نخواهد آمد، امّا پس از او انسانهاى محدَّثى آمدهاند كه فرشتگان با آنها سخن مى گفتند وهمه آنان در شعاع نبوّت پيامبر گرامى ودر قلمرو شريعت او قرار داشتند.

شكّى نيست كه اين مقام، مقام بزرگى است وابراهيم اين مقام را پس از تحمّل مرارتها، تلخى امتحانها وآزمونهاى سخت به دست آورد و به پيشوايى پيامبران پس از خود رسيد.

2ـ فرمانرواى مطاع

برخى از پيامبران مقامى به نام «مقام فرمانروايى» داشتند واين جز مقام رسالت ونبوت آنها بوده است وتفكيك اين سه امر از يك ديگر، در گرو اين است كه اين سه مقام به صورتى روشن بيان شوند.

كلمه «نبى» از «نبأ» گرفته شده كه به معناى خبر مهّم مى باشد وعمل انسانى را كه با عالم بالا در اتصال وتماس مى باشد واخبار وگزارشها را از آن جهان مى گيرد

صفحه 288

«نبوّت» وبه حامل آن «نبىّ» ميگويند.

به عبارت ديگر: از اينكه انسانى داراى، آن چنان قدرت روحى وكرامت نفسانى است كه مى تواند با عالم بالا تماس بگيرد وپيامهاى الهى بر قلب او نازل گردد، به اين مقام «نبوت» وهر فرد حامل آن را «نبى» مى گويند.

و اين فرد از آن نظر كه مأمور است اين پيامها را به مردم برساند ولى خود فاقد هر نوع امر ونهى است، «رسول» ومقامش را «رسالت» مى نامند. از اين رو در قرآن لفظ «رسول» و«رسالت» غالباً با لفظ يا افعالى كه از ماده تبليغ مشتق است همراه مى باشد.

نبى ورسول در اين مقام ومنزلت از خود فرمان ودستورى ندارند بلكه نقش آنان نقش يك واسطه اى است كه از مقام بزرگترى، تكاليفى را به افراد مى رساند وبرخى از آيات كه پيامبر را «منذر» وبشارت دهنده اى بيش نمى داند مانند:(إنْ أنَا إلاّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ)(اعراف/188) يا (ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاّ البَلاغُ)(مائده/99) ناظر به اين دو حالت است.

ولى هرگاه چنين نبى ورسولى در طول زندگى در بوته يك رشته امتحانها وآزمونها قرار مى گرفت و كمالات درونى خود را به مرحله فعليّت مى رساند، به مقام سرپرستى جامعه نيز منصوب مى گرديد كه علاوه بر مقام اخذ پيام ووظيفه ابلاغ رسالت، به پيشوايى نيز مى رسيد و شخصاً داراى امر و نهى و تكليف ودستور مى گرديد واو را امام جامعه مى خواندند ودر حقيقت يك مديريت صحيح وجامع در پرتو پيامهاى الهى نصيب او مى شد، همان مقام امامت است كه متصدى آن را امام مى ناميدند.

گواه بر اينكه مقصود از امامت همان عهده دار بودن اداره جامعه وتنظيم امور امّت مى باشد، اين است كه ابراهيم در اينجا اين مقام را براى فرزندان خود مى طلبد وخدا نيز به درخواست او در باره آن ذريّه غير ظالم پاسخ مثبت مى دهد. و در آيات

صفحه 289

ديگر ذريه ابراهيم را با سه وصف توصيف مى كند:اعطاء كتاب، حكمت و«ملك عظيم» واين «ملك عظيم» هما ن امامتى است كه ابراهيم آن را براى ذريّه خود درخواست كرد; چنانكه مى فرمايد:(أَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إبْرَاهِيمَ الكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً)(نساء/54):«آيا به آنچه كه خدا بر مردم (امّت اسلامى كه در پيامبر تجلّى كرده بود) از كرمش اعطا نموده حسد مىورزند، ما به آل ابراهيم كتاب، حكمت وحكومت عظيمى داديم».

شكى نيست كه مقصود از «الناس» كه محسود يهود مى باشند، شخص پيامبر است وحسادت به كسانى كه از پيامبر پيروى مى كنند جنبه عرضى دارد. همچنين مقصود از آل ابراهيم كه خدا به آنان كتاب، حكمت وملك عظيم داد، گروهى از فرزندان ابراهيم است، چه از نسل اسحاق وچه از نسل اسماعيل باشند.

كتاب وحكمت رمز نبوّت ورسالت است وملك عظيم رمز امامت، قرآن در مقام محكوم كردن يهود كه نسبت به پيامبر صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم رشك مىورزيدند كه هم داراى كتاب وحكمت بود وهم حكومت جوانى را در شبه جزيره پى ريزى كرد، پاسخ مى گويد كه حسد شما بى جاست وما عين همين سه مطلب را به فرزندان ابراهيم نيز داده بوديم.

وقتى ما زندگانى فرزندان ابراهيم را در قرآن بررسى مى كنيم مى بينيم گروه انگشت شمارى از آنان داراى ملك وفرمانروايى بوده اند، در حالى كه افراد بسيارى از آنها به نبوت ورسالت رسيده بودند.

1ـ يوسف آنگاه كه به مقام فرمانروايى مصر رسيد با خدا چنين راز ونياز مى كرد:(ربِّ قَدْ آتَيْتَنِى مِنَ المُلْكِ وَ عَلَّمْتَنى مِنْ تَأْويلِ الأحَادِيثِ...)(يوسف/101):«پروردگارا به من حكومت دادى وتأويل خواب آموختى» كه در حقيقت آموزش تأويل احاديث اشاره به بخش نبوت وى ودادن قدرت نشانه امامت وحكومت اوست.

2ـ قرآن در باره داود چنين مى گويد:(وَآتَاهُ اللّهُ الْمُلْكَ وَ الْحِكْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمَّا

صفحه 290

يَشاءُ)(بقره/251): «خدا به او فرمانروايى وحكمت عطا كرد واز آنچه كه مى خواست به او آموخت».

باز در باره داود مى گويد:(وَشَدَدْنا مُلْكَهُ وآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الخِطَابِ) (ص/20): «به حكومت او استوارى بخشيديم وبه او حكمت وداورى عادلانه آموختيم».

3ـ سليمان از خداوند چنين درخواست مى كند:(وَ هَبْ لِى مُلْكاً لا يَنْبَغِى لأحَد مِنْ بَعْدى إِنَّكَ أَنْتَ الوَهَّابُ)(ص/35): «خدايا به من حكومتى ببخش كه پس از من شايسته كسى نباشد كه تو بسيار بخشاينده اى».

4ـ قرآن در باره طالوت ونبرد او با جالوت سخن مى گويد واز آن به خوبى استفاده مى شود كه نبوت ازآن فردى وحكومت از آن فردى ديگر وهر دو مأمور الهى وبرانگيخته از جانب خدا بودند. ¹

توضيح اينكه پس از درگذشت موسى گروهى از بنى اسرائيل به پيامبر خود گفتند:

براى ما زمامدارى برگزين تا تحت فرماندهى او در راه خدا پيكار كنيم در اين مورد وحى الهى به اين مضمون نازل گرديد:(إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكاً قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلكُ عَلَيْنا وََنَحْنُ أَحَقُّ بِالمُلْكِ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفيهُ عَلَيْكُمْ وَ زَادَهُ بَسْطَةً فى الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّهُ يُؤْتِى مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَليمٌ). (بقره/247) «خداوند طالوت را براى زمامدارى شما برانگيخته است، بنى اسرائيل گفتند: چگونه مى تواند حاكم ما باشد،در حالى كه ما از او شايسته تريم واو ثروت زيادى ندارد؟ پيامبر به آنان گفت: خدا وى را برشما برگزيده وبه او علم وقدرت جسمى بيشترى بخشيده است وخدا ملكش را به هر كس كه بخواهد مى بخشد.(واحسان خدا) گسترده و از (لياقت افراد) آگاه است».

1 . با توجه به آنچه كه گفته شد، نبايد چنين تفكيك را به معنا تفكيك دين از سياست تفسير كرد.

صفحه 291

قرآن از طالوت به عنوان دارنده ملك كه متصدى حكومت وزمامدارى جامعه آن روز بود، تعبير مى كند وچون مهمترين شرط زمامدارى علم ودانش،قدرت جسمى وبدنى است، از اين جهت هر دو شرط ¹ را ياد آور مى شود.

5ـ سرانجام قرآن در بيان نعمتهايى كه بر بنى اسرائيل ارزانى داشته است، وجود ملوك در ميان آنان دانسته، مى فرمايد:(اُذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إذْ جَعَلَ فيكُمْ أنْبِياءَ وَ جَعَلَكُمْ مُلُوكاً)(مائده/20):«نعمتهاى خدا را در حق خود بياد آوريد در ميان شماها پيامبرانى برانگيخته وشماها را ملوك روى زمين قرار داد.» واگر همه آنان را ملوك مى خواند به خاطر آن است كه اگر فردى از يك قبيله به مقام عظيمى برگزيده شد، آن مقام را به همه افراد آن قبيله نسبت مى دهند.

از مجموع آنچه گفتيم استفاده مى شود كه خداوند ابراهيم را پس از نبوت به مقام امامت مفتخر ساخت واو آن مقام را براى ذريّه خود نيز در خواست نمود; خطاب آمد كه اين مقام براى عادلان از ذريه تو مى باشد.

از طرف ديگر مى بينيم كه برخى از ذريّه او مانند يوسف، داودو سليمان، علاوه بر مقام نبوت از جانب خدا به حكومت وزمامدارى ورهبرى جامعه برگزيده شدند.

با ملاحظه اين دو مطلب مى توان گفت: امامتى كه خدا در اين آيه، به ابراهيم عطا فرموده واو نيز براى ذريه خود خواسته است، همان مقام حكومت وزمامدارى است كه بتواند شريعت را در تمام قلمروها در جامعه پياده كند وجامعه را به كمال مطلوب برساند. هر موقع كلمه «ملك» يا فرمانروا وزمامدار بر زبان وقلم جارى مى شود، افرادى كه از حكومتهاى موجود، دل خوشى ندارند وپيوسته فرمانرواييها را آميخته با خود خواهى مى دانند از تفسير امامت به فرمانروايى، چندان

1 . «وزاده بسطة فى العلم والجسم».

صفحه 292

خوشوقت نمى شوند در حالى كه رهبرى جامعه در چهار چوب قوانين الهى، تجسم بخشيدن به اهداف نبوت ورسالت است.

شرح اين هجران واين خون جگر *** اين زمـان بگـذار تـا وقـت دگـر

***

6 نيايشهاى ابراهيم

ابراهيم در مواقع مختلف دست به دعا ونيايش برداشته واز خداوند بزرگ خواسته هايى داشته است. اين دعاها ما را با شيوه سخن گفتن انسان با خدا آشنا مى سازد. گذشته از اين تعليم مى دهد كه انسان در بيان خواسته هاى نامحدود، چه چيز را بايد از خدا بخواهد واولويت از آن كدام است.

اينك در اينجا آياتى كه منعكس كننده دعاهاى حضرت ابراهيم ـ عليه السلام ـ است يك جا، همراه با ترجمه وتفسير مى آوريم:

او از خدا مى خواهد كه سرزمين مكه را سرزمين امن قرار دهد تا عاشقان كوى توحيد با اطمينان خاطر به طواف كعبه بپردازند واو را عبادت كنند ونيز براى آنان از خداوند طلب روزى مى نمايد وقرآن اين دعا را چنين نقل مى كند: ( وَ إذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذَا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ منْهُمْ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ)(بقره/126): «و آنگاه كه ابراهيم گفت: پروردگارا ! اين جايگاه را شهر امن قرار بده وساكنان آن را كه به خدا وروز قيامت ايمان دارند از ميوه ها روزى ده.»

ودر جاى ديگر مى فرمايد:(وَإذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذَا البَلدَ آمِناً وَاجْنُبْنِى وَ بَنِىَّ أنْ نَعْبُدَ الأصْنامَ). (ابراهيم/35)

«و آنگاه كه ابراهيم گفت:پروردگارا! اين شهر را امن قرار بده ومن وفرزندانم را از اينكه بتها را پرستش كنيم دور بدار.»

صفحه 293

او به هنگام بناى كعبه چنين راز و نياز مى كند: خدايا! اين عمل را از ما بپذير. ومرا وذريّه ام را امّت مسلمان ومشمول رحمت خود قرار ده واز جانب خود پيامبرى ارسال كن كه آنان را به كمال لايق وشايسته خود برساند چنانكه مى فرمايد:

(وَ إذْ يَرْفَعُ إبْراهيمُ القَوَاعِدَ مِنَ البَيْتِ وَإسْمَاعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أنْتَ السَّمِيعُ العَلِيمُ * رَبَّنَا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَ أرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أنْتَ التَّوَّابُّ الرَّحيمُ* رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكِيم)(بقره/127ـ 129):«آنگاه كه ابراهيم واسماعيل پايه هاى خانه(كعبه) را بالا مى بردند مى گفتند: پروردگارا! اين عمل را از ما بپذير،به راستى كه تو شنوا ودانايى، پروردگارا! ما را از تسليم شوندگان خود قرار بده واز ذريّه ما امّتى فرمان بردار مقرر فرما وراههاى عبادت را بر ما بنما وبا مهربانى به سوى ما باز گرد به راستى كه تو توبه پذير ومهربانى،پروردگارا! در ميان آنان پيامبرى برانگيز كه آيات تو را بر آنان تلاوت كند وكتاب وحكمت را به آنان بياموزد واخلاق آنان را پاكيزه گرداند; حقا كه تو توانا وحكيمى.»

ابراهيم در حالى كه متذكر است كه ذريّه خود را در يك سرزمين بى آب وگياه جاى مى دهد، از خداوند مى خواهد كه آنان را توفيق دهد تا در اين نقطه خدا را عبادت كنند ودلهاى انسانهاى موحّد به آن نقطه متوجّه گردد. قرآن در اين باره چنين مى فرمايد: (رَبَّنا إِنِّى أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتى بِواد غَيْرِ ذى زَرْع عِنْدَ بَيْتِكَ المُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أفئِدةً مِنَ النَّـاسِ تَهْوِى إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ)(ابراهيم/37): «پروردگارا! من ذرّيه خود را در يك بيابان بدون گياه در كنار خانه محترم تو جاى دادم. پروردگارا !تا اينكه نماز را بر پا دارند، پس دلهاى گروهى از مردم را به آنان متوجّه ساز وآنها را از ميوه ها، روزى فرما تا تو را سپاسگزار باشند.»

صفحه 294

آنگاه ابراهيم از علم گسترده خدا سخن مى گويد واينك چيزى بر خدا در زمين وآسمان مخفى نيست (ولى اين مانع از آن نيست كه بشر موظف به دعا ودرخواست باشد) وسرانجام از نعمتهاى بزرك كه خدا به هنگام پيرى به او ارزانى داشته بود ياد مى كند واز خدا مى خواهد كه آنان وتمام ذريّه اش را از نمازگزاران قرار دهد.

و چنين به نيايش مى پردازد:(رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِى وَما نُعْلِنُ وَ ما يَخْفى عَلَى اللّهِ مِنْ شَيْء فِى الأرْضِ وَ لا فِى السَّماءِ* الْحَمدُ للّهِ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الكِبَرِ إِسْمَاعيلَ وَإِسْحقَ إِنَّ رَبِّى لَسَمِيعُ الدُّعاءِ* رَبِّ اجْعَلْنِى مُقيمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِى رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ)(ابراهيم/38ـ40): «پروردگارا! تو مى دانى آنچه را كه ما پنهان مى كنيم ويا آشكار مى سازيم وبر خدا چيزى در زمين ونه در آسمان پنهان نمى ماند، ستايش خداى را كه در پيرى به من اسماعيل واسحاق را داد. پروردگار من دعاى بندگان را مستجاب مى سازد، پروردگارا مرا از برپا دارندگان نماز قرار ده وهمچنين از ذريّه من. پروردگارا! اين دعا را بپذير.»

در آخر براى خود و والدين خود كه وجود او مرهون رنجهاى آنان بوده است طلب مغفرت كرده، مى گويد:(رَبَّنَا اغْفِرْ لِى وَ لِوالِدَىَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الحِسَاب) (ابراهيم/41): «پروردگارا! مرا وپدر ومادرم ومؤمنان را روز برپايى حساب ببخشاى.»

***

صفحه 295

7 اسماعيل فرزند خليل الرّحمن¹

اسماعيل فرزند خليل الرحمن از پيامبرانى است كه مروّج شريعت پدرش ابراهيم بوده است وقرآن نام او را دوازده بار در دوازده آيه متذكر شده است واز اينكه نام او در كنار بسيارى از پيامبران وارد شده است، بايد گفت: پيامبرى از پيامبران الهى بوده، گذشته از اينكه در مورد او كلمه «وحى» و«انزال» به كار رفته است آن چا كه مى فرمايد:(وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْرَاهِيمَ وَإسْماعِيلَ وَ إِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ) (بقره/ 136).²

ونيز مى فرمايد:(وَأَوْحَيْنا إِلَى إبْرَاهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَ إِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ). (نساء/163)

از آياتى كه در باره حضرت ابراهيم در بخش گذشته مطرح گرديد، مى توان ويژگيهاى اسماعيل را نيز به دست آورد; مانند مشاركت او در بناى كعبه وبردبارى واخلاص او در راه خدا.

ولى قرآن در سوره مريم آيه هاى (54و55) از اسماعيل نام مى برد وويژگيهايى براى او ياد آور مى شود،چنان كه مى فرمايد:(وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ إسْماعيلَ إِنَّهُ كَانَ صادِقَ الوَعْدِ وَ كَانَ رَسُولاً نَبِيَّاً * وكَانَ يَأمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ والزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرضِيَّاً)(مريم/54ـ55): «و در قرآن از اسماعيل نام ببر. او يك انسان وفا كننده به

1 . از آنجا كه زندگى حضرت اسماعيل، با زندگى پدرش خليل الرحمان، بهم آميخته بود، و اسماعيل در ساختار زندگى پدرش نقش مهمى داشت، از اين جهت، فصل جداگانه اى براى حضرت اسماعيل در اين كتاب نگشوديم، و به آنچه كه در باره اسماعيل در فصل مخصوص پدر بيان گرديد اكتفاء ورزيديم. با وجود اين، براى تفسير آياتى كه در باره پيامبرى به نام اسماعيل وارد شده است فصل حاضر را گشوديم، شايد مقصود همان اسماعيل فرزند خليل الرحمان باشد.و ممكن است پيامبرى غير از فرزند ابراهيم به نام اسماعيل بوده باشد.
2 . ونظير آن آيه 84 از سوره آل عمران است.

صفحه 296

وعده، رسول وپيامبر بود واهل بيت خود را به نماز وزكات فرمان مى داد وخدا از او راضى بود.»

اكنون بايد ديد كه مقصود از اين اسماعيل همان اسماعيل فرزند خليل الرحمان است كه با ويژگيهاى قبلى توصيف شده است ويا پيامبر ديگرى است به نام اسماعيل بن حزقيل كه از پيامبران الهى بوده است. در اينجا دو احتمال داده شده است وبراى هر يك شاهدى موجود است.

ممكن است بگوييم مقصود، همان اسماعيل معروف است به گواه اينكه يازده بار نام او در قرآن آمده ومقصود از آنها همان فرزند خليل اللّه است واگر مقصود از اسماعيل در اين دو آيه غير از او باشد، شايسته بود به نوعى به مغايرت وى با اسماعيل معروف، اشاره شود.

ولى مى توان گفت كه مقصود غير آن اسماعيل است، به گواه اينكه در اين سوره نخست در آيات:(41 ـ50) در باره ابراهيم سخن مى گويد، آنگاه در آيات:(51 ـ53) در باره حضرت موسى بحث مى نمايد، آنگاه آيات مربوط به اسماعيل را متذكر مى شود واگر مقصود از اسماعيل درا ين دو آيه همان فرزند خليل الرحمان باشد، شايسته بود كه اين قسمت را پس از سرگذشت ابراهيم و قبل از سرگذشت حضرت موسى متذكر شود.

به هر حال اين اسماعيل گذشته بر رسالت ونبوت داراى سه ويژگى بوده است:

1ـ اگر وعده مى كرد به وعده خود عمل مى نمود، حتّى در روايت دارد كه به كسى وعده كرده بود ومدّت مديدى آنجا نشست.

2ـ خانواده خود را به نماز سفارش مى كرد.

3ـ آنان را به اداى زكات دعوت مى نمود.

از اين بيان استفاده مى شود كه اين دو فريضه در شرايع پيشين نيز وجود داشته است، هر چند از جهاتى با آنچه كه در اسلام وارد شده، فرق دارند.

صفحه 297

پيامبر هشتم

لوط

پيامبرى در سرزمين اردن

حضرت لوط از كسانى است كه به ابراهيم ايمان آورده بود¹ وهمزمان با مهاجرت ابراهيم از بابل، او نيز مهاجرت كرد وهر كدام به نقطه اى رفتند. لوط به سرزمينى كه قرآن ازآن به «مؤتفكات» ² ياد مى كند و از چهار شهر به نامهاى: سدوم، عموره، صوغر وصبوييم تشكيل يافته بود، مهاجرت كرد.

امروز در سرزمين اردن دريايى است به نام:«بحر الميّت» محل اين دريا قبلاً خشكى بوده وبه خاطر زلزله ها، در گودى فرور رفته وآب دريا به آنجا كشيده شده است واخيراً در ساحل اين درياچه، شهرهاى قوم لوط پيدا شده است.³

نام لوط در قرآن (27) بار در سوره هاى مختلف وارد شده است.⁴

1 . عنكبوت/26.
2 . آيات مربوط به مؤتفكات در سوره توبه/70، نجم/53، حاقه/9 آمده است ، چيزى كه هست در سوره هاى اوّل وسوّم به صورت جمع ودر سوره نجم به صورت مفرد آمده است ومفسران مى گويند: سرزمين مؤتفكه همان سرزمين لوط است واهل آنجا همان قوم لوط مى باشند.
3 . قصص الأنبياء، عبد الوهّاب نجّار، ص113.
4 . سوره هاى :انعام/86; اعراف/80; هود/70، 74، 80، 81، 89; حجر/59، 61; انبياء/71، 74; حج/43، شعراء/160، 161، 167; نمل/54، 56; عنكبوت/26، 28، 31، 33; صافات/133; ص/13; ق/13; قمر/33، 34; تحريم/10.

صفحه 298

در تبيين شخصيت او همين بس كه بسان ديگر پيامبران از حكمت وعلم برخوردار و از بندگان صالح خدا بود. چنانكه مى فرمايد:(وَ لُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وعِلْماً وَ نَجَّيْنَاهُ مِنَ القَرْيَةِ الَّتى كَانَتْ تَعْمَلُ الخَبائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْء فَاسِقِينَ * وَأدْخَلْنَاهُ فِى رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ)(انبياء/74ـ75): «ما به لوط حكمت وعلم داديم واو را از آن سرزمينى كه در آنجا كارهاى زشت انجام مى گرفت نجات داديم. آنان (انجام دهندگان كار زشت) جمعيت بد وتبهكارى بودند و او را در رحمت خود وارد ساختيم حقيقتاً او از صالحان است.» ¹

آيات وارد در مورد اين پيامبر،پيرامون موضوعاتى به شرح زير سخن مى گويد:

1ـ فشار تبليغ.

2ـ واكنش قوم او.

3ـ نزول فرشتگان عذاب وبرخورد قوم لوط با آنان.

4ـ پاكسازى منطقه وكيفيت آن.

5ـ وقت نزول عذاب.

6ـ كيفيت عذاب.

7ـ نجات يافتگان.

8ـ عبرتها ونكته ها.

اينك با بيان آيات هر قسمت به توضيح آنها مى پردازيم:

1 . در سوره تحريم آيه 10، لوط را همراه نوح از بندگان صالح شمرده شده است: (عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ).

صفحه 299

1 فشار تبليغ

برخلاف محيط بابل كه بيمارى آنها بت پرستى بود، در اين نقطه بيمارى، مسئله همجنس بازى بود كه شنيعترين عمل به شمار مى رود وفشار تبليغ او روى همين موضوع متمركز بود.

آيات موضوع

1ـ (كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوط الْمُرسَلِينَ).

2ـ (إذْ قَالَ لَهُمْ أخُوهُمْ لُوطٌ ألا تَتَّقُونَ).

3ـ (إِنِّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ).

4ـ (فَاتَّقُوا اللّهَ وَأَطِيعُونِ).

5ـ (وَ ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أجْر إنْ أَجْرِيَ إِلاّ عَلَى رَبِّ العالَمِينَ).

6ـ (أتَأتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعالَمِينَ).

7ـ (وَ تَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أزْوَاجِكُمْ بَلْ أنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ)(شعراء/160ـ166).

8ـ (وَلُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أتَأْتُونَ الفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أحَد مِنَ الْعَالَمِينَ).

9ـ (إنَّكُمْ لَتَأتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَل أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ) (اعراف/80ـ81).

10ـ (وَ لُوطاً إذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأتُونَ الفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أحَد مِنَ العالَمِينَ).

صفحه 300

11ـ (أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَ تَأْتُونَ فى نَادِيكُمُ المُنْكَرَ) (عنكبوت/28ـ29)

ترجمه آيات

1ـ قوم لوط فرستادگان الهى را تكذيب كردند.

2ـ آنگاه كه برادرشان لوط به آنان گفت: چرا از گناه پرهيز نمى كنيد؟

3ـ من پيامبرى امين براى شما هستم.

4ـ از مخالفت خدا پرهيز كيند و از من اطاعت نماييد.

5ـ من از شما در باره راهنمايى شما، مزدى نمى خواهم، پاداش من برپروردگار جهانيان است.

6ـ از ميان انسانها با جنس ذكور آميزش مى كنيد.

7ـ وهمسرانى را كه خدايتان براى شما آفريده است رها مى كنيد؟ شما قوم تجاوز گرى هستيد.

8ـ به ياد آر لوط را آنگاه كه به قوم خود گفت: شما عمل بدى راانجام مى دهيد كه پيش از شما احدى از انسانها انجام نداده است.

9ـ شما سراغ مردان مى رويد وزنها را رها مى كنيد؟ شما جمعيت اسراف گر هستيد.

10ـ به ياد آر لوط را آنگاه كه به قوم خود گفت: كار بدى را انجام مى دهيد كه احدى از جهانيان در اين كار بر شما سبقت نگرفته است.

11ـ شما سراغ مردان مى رويد و راه مى بنديد و در مجالس خود منكرات انجام مى دهيد.

تفسير موضوعى آيات

لوط برخلاف ديگر پيامبران در ميان قومى برانگيخته شد كه به زشت ترين

صفحه 301

اعمال دست مى زدند وبه جاى بهره گيرى از جنس مخالف، به همجنس بازى گراييده وبيمارى خاصّى آنان را گرفته بود. حتى در برخى از تفاسير گفته اند كسانى كه از سرزمين آنان عبور مى كردند، دستگير كرده وبا او عمل شنيع انجام مى دادند.¹ طبعاً سخنان لوط در اين رابطه خواهد بود، برخلاف ديگر پيامبران كه فشار تبليغ آنان در مورد شرك وپت پرستى بود، فشار تبليغ او روى تهذيب جامعه از عمل زشت «لواط» بوده است واين مطلب در اين آيات به خوبى منعكس است.

(كَذَّبََتْ قَومُ لُوط الْمُرْسَلِينَ * إذْ قَالَ لَهُمْ أخُوهُمْ لُوطٌ ألا تَتَّقُونَ * إِنِّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * فاتَّقُوا اللّهَ وَ أَطِيعُونِ * وَ ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِيَ إِلاّ عَلَى رَبِّ العالَمينَ * أتَأتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعالَمينَ وتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ)(شعراء/160ـ166): «قوم لوط فرستادگان الهى را تكذيب كردند، آنگاه كه برادرشان لوط به آنان گفت:چرا از گناه نمى پرهيزيد؟ من پيامبرى امين براى شما هستم، از مخالفت خدا پرهيز كنيد و از من اطاعت كنيد، ومن در باره راهنمايى شما مزدى نمى خواهم.پاداش من بر پروردگار جهانيان است. از ميان انسانها با جنس ذكور آميزش مى كنيد و همسرانى كه خدايتان براى شما آفريده است رها مى كنيد؟ شما قوم تجاوزگرى هستيد.»

در اين آيات لوط، قوم خود را گروه متعدّى وتجاوزگر معرفى مى كند كه ناموس آفرينش را زير پا گذارده اند وبه جاى آميزش با همسران، سراغ جنس ذكور مى روند واين نوعى تعدّى بر سنن آفرينش است.

گاهى مى گويد:(بَلْ أنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ).

وگاهى مى گويد:(بَلْ أنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ) وهر دو به يك معنى است.

ازجمله(ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَد مِنَ العالَمِينَ)استفاده مى شود كه مبدأ

1 . مجمع البيان، ج4،ص280.

صفحه 302

پيدايش اين انحراف جنسى، قوم لوط بوده است.

جمله (وَ تَقْطَعُونَ السَّبيلَ) به اين معناست كه شما از طريق نزديكى با همجنس ورها كردن زنان به قطع نسل كمك مى كنيد.¹ ديگر كسى سراغ زنان نمى رود كه بچه دار شود. آنان در ارتكاب اين عمل قبيح به پايه اى رسيده بودند كه در مجالس خود دست به اين كار مى زدند وجمله (وَ تَأْتُونَ فِى نَادِيكُمُ المُنْكَر) اشاره به همين است. هر چند احتمال ديگرى نيز در تفسير آن داده شده است.

بنابرا ين او در هدايت قوم خود، از جمله هاى:

1ـ (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ).

2ـ (بَلْ أنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ).

3ـ (وَ تَقْطَعُونَ السَّبيلَ).

4ـ (ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَد مِنَ الْعالَمِينَ).

5ـ (وَ تَأْتُونَ فِى نَادِيكُمُ المُنْكَرَ) بهره مى گرفت.

از مجموع اين آيات استفاده مى شود كه آنان در اين انحراف جنسى به پايه اى رسيده بودند كه زنان را رها كرده وبه سراغ جنس ذكور مى رفتند واين عمل به عنوان يك بيمارى مسرى، همگان ـ جز پيروان لوط ـ را فرا گرفته بود.

1 . در باره اين جمله احتمالات ديگرى نيز هست، مانند: غارت اموال مسافران.

صفحه 303

2 واكنش قوم لوط

آيات موضوع

1ـ (وَ ما كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلاّ أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ) (اعراف/82 وسوره نمل/56 با اين تفاوت كه به جاى (وما كان)،( فما كان ) آمده است).

2ـ (قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ المُخْرَجِينَ).

3ـ (قَالَ إِنِّى لِعَمَلِكُمْ مِنَ القَالِينَ). (شعراء/167ـ 168)

4ـ (فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلاّ أَنْ قَالُوا ائْتِنا بِعَذَابِ اللّهِ إِنْ كُنْتََ مِنَ الصَّادِقِينَ).

5ـ (قَالَ رَبِّ انْصُرْنِى عَلَى القَوْمِ المُفْسِدينَ). (عنكبوت/29ـ30)

ترجمه آيات

1ـ پاسخ قوم لوط در برابر تبليغ او جز اين نبود كه گفتند: لوط را از شهر خود بيرون كنيد زيرا آنان افرادى طاهر و پاك مى باشند.

2ـ گفتند:اى لوط اگر دست از تبليغ خود برندارى، تو را از شهر بيرون مى كنيم.

3ـ گفت:من با كار شما مخالفم.

4ـ پاسخ قوم او(در آخر به طعنه) جز اين نبود كه گفتند: اگر راست مى گويى، عذاب خدا را بر ما فرود آور.

5ـ لوط دعا كرد وگفت:خدايا! مرا بر مفسدان پيروز گردان.

صفحه 304

تفسير موضوعى آيات

تا اينجا با عمل زشت وضد فطرت قوم لوط ونقطه اساسى تبليغ لوط آشنا شديم. اكنون بايد واكنش قومش را دربرابر او بررسى كنيم. قوم لوط مانند اقوام ديگر پيامبران پيشين، واكنشى جز مخالفت وتهديد لوط واحياناً درخواست نزول عذاب، نداشتند و چنان در فساد وتباهى غوطه ور شده بودند كه جز خاندان اوكسى به ندايش لبيك نگفت ودر مجموع آياتى كه در سرگذشت لوط آمده،از فرد مؤمنى جز فرزندانش چيزى وارد نشده است ولذا قرآن در اين مورد مى گويد:(فَنَجَّيْناهُ وَأهْلَهُ أَجْمَعِينَ) واين حاكى از بى تفاوتى قوم او در برابر تبليغ وى مى باشد. و مانند اقوام پيشين تنها واكنشى كه نشان دادند، اين بود كه او را تهديد به اخراج از سرزمين خود كردند; چنانكه ميفرمايد:(وَما كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلاّ أَنْ قَالُوا أخْرِجُوهُ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إنّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرونَ)(اعراف/82):«پاسخ قوم او جز اين نبود كه به يكديگر گفتند: لوط وفرزندان او را از شهر بيرون كنيد.زيرا آنان مردمى طاهر وپاك مى باشند.»

نكته اى مهّم در جمله (إنّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرونَ)مى باشد; زيرا آنان فضيلت را عيب پيروان لوط مى شمردند و اينكه خاندان لوط از اين عمل شنيع دورى مى جويند، نوعى نقطه ضعف در نظر آنان بود، از اين رو مى گفتند: آنها را بيرون كنيد، چون گرد گناه نمى گردند، يعنى چنان به آن عمل شنيع خو گرفته بودند كه در نظر آنان زيبا بود.

گاهى فرو رفتگى در گناه به پايه اى مى رسد كه زشت در نظر انسان زيبا وزيبا به صورت زشت در مى آيد وقرآن در اين مورد چنين مى گويد:(وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمَالَهُمْ). (نمل/24)

از آيه اخير استفاده مى شود كه لوط آنان را به عذاب الهى تهديد كرده بود وآنان مانند اقوام پيشين نسبت به وعيدهاى پيامبران بى اعتنايى نمودند وبه او گفتند:

صفحه 305

(إِئتِنا بِعَذَابِ اللّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ)(عنكبوت/29): «اگر راست مى گويى عذاب خدا را بر ما نازل كن.»

پيامبران پيوسته قوم خود را به راه راست دعوت مى كردند، ولى آنجا كه از هدايت آنان مأيوس مى شدند ومى دانستند كه اين غده هاى سرطانى در پيكر جامعه جز نابود كردن امّتهاى ديگر نتيجه اى ندارند، از خدا يارى مى طلبيدند كه بر آنها پيروز شده وعذاب خود را فرود آورد واين حقيقت درآيات وارد در مورد لوط به چشم مى خورد،آنجا كه مى فرمايد: (قَالَ رَبِّ انْصُرْنى عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ). (عنكبوت/30): «پروردگارا مرا بر اين مفسدان يارى كن.»

***

3 نزول فرشتگان عذاب

وبرخورد تبهكاران با آنان

مشيّت الهى بر اين تعلّق گرفت كه اين قوم تبهكار را از روى زمين بر دارد وريشه آنان را بسوزاند ودر عين حال لوط، وخاندان اورا نجات بخشدواين كار از طريق فرستادن فرشتگان عذاب كه آنان را سنگباران كنند صورت گرفت، فرشتگان در مسير خود نخست بر ابراهيم وارد شدند وجريان را با او در ميان نهادند وگفتند: ما مأمور بر نابودى قوم لوط مى باشيم. او در پاسخ گفتار آنان از لوط نام برد كه در ميان قوم انسانى پاك وصالح است. فرشتگان ياد آور شدند كه مى دانيم او در آنجاست و او را نجات مى دهيم.¹ آنگاه محضر ابراهيم را ترك گفتند ودر قيافه انسانهاى زيبا

1 . (قالَ إنّ فيها لوطاً قالُوا نَحْنُ أعلَمُ بِمَنْ فيها لَننجِّيَنَّه وأهْلَهُ إلاّ امرأته كانَتْ مِنَ الغاِبرينَ). (عنكبوت/32)

صفحه 306

بر سرزمين لوط وارد شده ويكسره به خانه لوط رفتند. قرآن اين داستان را چنين نقل مى كند:

آيات موضوع

1ـ (وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَ ضَاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وقَالَ هذا يَومٌ عَصيبٌ).¹

2ـ (وَ جَاءَهُ قَومُهُ يُهْرَعُونَ إلَيْهِ وَ مِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعَمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَنَاتى هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَلا تُخْزُونِ فِى ضَيفِى أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ).

3ـ (قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فى بَناتِكَ مِنْ حَقّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيد).

4ـ (قَالَ لَو أنَّ لِى بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِى إِلى رُكْن شَدِيد) (هود/77ـ80).

5ـ (فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوط الْمُرسَلُونَ).

6ـ (قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ).

7ـ (قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِما كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ).

8ـ (وَ آتَيْنَاكَ بِالحَقِّ وَ إِنَّا لَصَادِقُونَ).

9ـ (وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ).

10ـ (قَالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيفِى فَلا تَفْضَحُون).

11ـ (وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ لا تُخْزُون).

12ـ (قَالُوا أوَ لَمْ نَنْهَكَ عَنِ العَالَمِينَ).

13ـ (قالَ هؤُلاءِ بَنَاتِى إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ). (حجر/61ـ64و67ـ71)

1 . فاصله دو پاى شتر را در زبان عرب «ذرع» مى گويند. هر وقت كه بار شتر سنگين باشد حيوان ميان دو پارا كمتر مى كند وعرب مى گويند: ضاق ذرعه; سپس اين جمله به مناسبتى در گرفتگى روح ودلتنگى به كار مى رود.

صفحه 307

ترجمه آيات

1ـ آنگاه كه فرستادگان ما به خانه لوط آمدند، از آمدن آنها نارحت ودلتنگ شد وگفت: امروز روز سختى است.

2ـ قوم او به سرعت به سوى خانه وى آمدند و از پيش نيز كارهاى زشت انجام مى دادند، لوط براى (جلوگيرى از ارتكاب عمل زشت با ميهمانان) به آنان گفت: اينها دختران من هستند، براى شما پاكيزه ترند(با اينها ازدواج كنيد) از مخالفت خدا بپرهيزيد ومرا در باره ميهمانانم شرمنده نسازيد. آيا در ميان شما يك مرد فهميده اى نيست؟

3ـ در پاسخ گفتند: تو مى دانى ما با دختران تو كارى نداريم ومى دانى كه ما چه مى خواهيم.

4ـ لوط گفت:اى كاش من داراى نيرو وقدرتى بودم، يا تكيه گاه وپشتيبانى داشتم (كه در سايه آن با شما مى جنگيدم).

5ـ آنگاه كه فرستادگان ما به خانه لوط وارد شدند.

6ـ لوط به آنان گفت: شما ناشناس هستيد.

7ـ واردين گفتند: ما با عذابى آمده ايم كه قوم تو در آن شك وترديد مى كنند.

8ـ وبا عذاب قطعى به اين سو آمده ايم ودر اين گفتار راست گو هستيم.

9ـ مردم شهر در حالى كه به يك ديگر بشارت مى دادند، رو به خانه لوط آوردند.

10ـ لوط به آنان گفت: اينان ميهمانان من مى باشند ومرا پيش ميهمانان شرمنده نسازيد.

11ـ واز عذاب خدا بپرهيزيد ومرا سرافكنده نسازيد.

12ـ آنان به وى گفتند: ما به تو گفتيم كه ميهمان نپذيرى.

13ـ لوط گفت: آنان دختران من هستند، اگر مايليد (با آنان ازدواج كنيد).

صفحه 308

تفسير موضوعى آيات

محور بحث در اين آيات، سه چيز است:

1ـ واكنش لوط به هنگام ورود فرشتگان به صورت جوانان زيبا.

2ـ آگاهى قوم لوط از وجود مهمانها وايجاد فشار بر لوط.

3ـ نصيحت لوط به قوم خود.

در باره بخش نخست ياد آور مى شويم: شايسته مقام انبيا اين است كه ازمهمان با روى گشاده وباز استقبال كنند، در حالى كه وى با چنين مهمانهاى عزيزى كه آنها را بشرى بيش نمى انديشيد، با چهره گرفته استقبال نمود وقرآن آن را با جمله هايى كه همگى حاكى از نارضايتى ميزبان است بيان مى كند:

1ـ (سيئ بهم): ناراحت شد.

2ـ(وضاق بهم ذرعاً): قلب او گرفت.

3ـ (هذا يوم عصيب): روز سختى است.

4ـ (إنّكم قوم منكرون): ناشناس هستند.

پيرامون بخش دوّم ياد آور مى شويم:انتشار خبر ورود چنين مهمانانى، سبب شد كه مردم زشت كار به سوى خانه عفت وتقوا آمده وخواهان آن شدند كه مهمانان را در اختيار آنان قرار دهد; قرآن واكنش انتشار خبر را چنين نقل مى كند:

1ـ(وَ جَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إلَيْهِ وَ مِنْ قَبلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ).

«قوم او به سرعت به سوى خانه وى آمدند وازپيش نيز كارهاى زشت انجام مى دادند.»

2ـ (وجاءَ أهْلُ المَدينَةِ يَسْتَبْشِرونَ) «اهل شهر به سوى خانه لوط حركت كردند وبه يك ديگر بشارت مى دادند.»

در باره موضوع سوّم، لوط چاره اى جز نصيحت وپند نداشت ومى گفت: مرا

صفحه 309

نزد مهمانانم شرمنده مسازيد. اگر بناى التذاذ جنسى داريد، دختران پاكى دارم با آنها ازدواج كنيد،آيا در ميان شما يك انسان عاقل وخردمندى نيست؟اى كاش من قدرت داشتم، يا مقامى از من پشتيبانى مى كرد، ولى متأسفانه آنان با كمال وقاحت مى گفتند: دختر به درد ما نميخورد، ما خواهان چيز ديگرى هستيم; آيات اين بخش عبارتند از:

1ـ (قَالَ يَا قَوْمِ هؤلاءِ بَناتِى هُنَّ أطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَلاتُخْزُونِ فِى ضَيْفِى أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ).

«لوط گفت:اينها دختران من هستند،براى شما پاكيزه ترند.از مخالفت خدا بپرهيزيد و مرا در باره ميهمانانم شرمنده مسازيد در ميان شما مرد فهميده اى نيست.»

2ـ (قَالَ لَوْ أَنَّ لِى بِكُمْ قُوَّةً آوِى إِلى رُكْن شَدِيد).

«اى كاش من داراى قدرتى بودم و يا پشتيبانى داشتم.»

3ـ (إنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِى فَلا تَفْضَحُون).

«اينها ميهمانان من هستند و مرا پيش آنها شرمنده نسازيد.»

قوم لوط در پاسخ چنين نصيحتها ودرخواستها مى گفتتند:

4ـ (لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِى بَناتِكَ مِنْ حَقّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيدُ).

«تو مى دانى ما با دختران تو كارى نداريم و مى دانى كه چه مى خواهيم.»

گاهى به او اعتراض مى كردند كه چرا به آنان راه دادى ومى گفتند:

5ـ(أَوَ لَمْ نَنْهَكَ عَنِ العَالَمِينَ).

از جمله (أَوَ لَمْ نَنْهَكَ عَنِ العَالَمِينَ) استفاده مى شود كه آنها لوط را از هر نوع ضيافت وپناه دادن به افراد منع كرده بودند واين بار كه او اين ميهمانان را پذيرفته بود، به وى اعتراض كردند وگفتند: مگر تو را از پذيرفتن ميهمان نهى نكرديم، اكنون سؤال مى شود: چرا او را از چنين كارى باز داشته بودند؟ شايد نكته آن اين باشد كه

صفحه 310

آنان اين عمل شنيع را با رهگذران انجام مى دادند و اين افراد گاهى به منزل لوط پناه مى آوردند تا مورد تجاوز واقع نشوند; زيرا يك نوع حريم واحترامى براى او قائل بودند، از اين جهت او را از پذيرش ميهمان باز داشته بودند كه مانع از عمل شنيع آنان نشود. اين بار كه ميهمان پذيرى او را مشاهده كردند، زبان به اعتراض گشودند وگفتند:(أَوَ لَمْ نَنْهَكَ عَنِ العَالَمِينَ).

مفسران در باره معناى (العالَمين) اقوال گوناگونى دارند: آيه (أَوَ لَمْ نَنْهَكَ عَنِ العَالَمِينَ) در سوره حجرو آيه (ما سَبَقكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٌ مِنَ العَالَمِينَ)در سوره اعراف/80و عنكبوت/28، گواه بر اين است كه مقصود از (العَالَمِين)در تمام آيات قرآن انسانها هستند وبس، چنانكه مقصود از آن در اين دو آيه همان است، نه جن ونه فرشتگان.

اكنون سؤال مى شود چه شد كه آنان به آنها دسترسى پيدا نكردند؟ در سوره قمر نكته آن آمده است، چنانكه مى فرمايد:(ولَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِى وَنُذُرِ)(قمر/37): «از او خواستند كه ميهمانان را تسليم آنان كند ولى ما آنان را نابينا كرديم، وگفتيم: بچشيد عذاب وبيم ما را.»

تبهكاران كور، خانه لوط را ترك گفتند وسراغ قوم خويش رفتند وجا داشت در همين موقع بيدار شوند وديگران را نيز بيدار كنند; امّا به قدرى در فساد فرو رفته بودند كه نابينايى آنان، كسى را بيدار وبينا نكرد.

در گذشته خوانديم كه قوم لوط گاهى وعده پيامبر خود را به سُخريه گرفته وبه او مى گفتند:(إئْتِنا بِعَذَابِ اللّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ). (عنكبوت/29) «عذاب خدا را بياور اگر راست مى گويى.»

اين جمله حاكى است كه آنان به عذاب الهى با شك وترديد برخورد مى كردند. رسولان الهى به لوط گفتند: با آن عذابى كه آنها در باره آن شك وترديد مى كنند آمده ايم:(بَلْ جِئْناكَ بِما كانوا فيهِ يَمْتَرونَ)ودر آيه بعدى اين عذاب را

صفحه 311

عذاب حق ناميده مى فرمايد:(وَ آتَيْناكَ بِالحَقِّ وَ إنّا لَصَادِقُونَ)ومقصود از «حق» عذابى است كه برگشت ناپذير است، چنانكه در آيه ديگر آنگاه كه فرشتگان براى ابراهيم عذاب قوم لوط را توصيف مى كنند،چنين مى گويد:(إِنَّهُ قَدْ جَاءَأمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَردُود) (هود/76) «امر پروردگار تو آمده است وبه سوى آنان عذاب غير قابل بازگشت خواهد آمد وهمگى از نظر مفاد همسو مى باشند.» ودر سوره قمر عذاب را به «مستقر» توصيف كرده است، چنانكه مى فرمايد:(عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ). (قمر/38)

***

5 پاك سازى منطقه يا نزول عذاب

اكنون وقت آن رسيده كه منطقه از لوث وجود اين بدكاران منحرف پاك گردد ودر عين حال، نبايد عذاب دامن پاكان را بگيرد وبه اصطلاح خشك وتر با هم بسوزند، از اين جهت فرشتگان مجسم، به لوط دستور مى دهند كه با خاندانش هر چه زودتر شهر را ترك كند وبه منطقه اى كه از طريق وحى مأمور به رفتن به آنجا شده است برود، زيرا باقيماندگان در شهر نابود خواهند شد وشگفت اين است كه همسر او نيز جزء نابود شدگان است.

آيات موضوع

1ـ (قَالُوا يا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْع مِنَ اللَّيْلِ وَ لايَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاّ امْرأتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا ما أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ ألَيْسَ الصُّبْحُ بِقَريب).(هود/81)

صفحه 312

2ـ (فَأَسْرِ بِأهْلِكَ بِقِطْع مِنَ اللّيْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ ولا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَيْثُ تُؤمَرُونَ).

3ـ (وَ قَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الأمْرَ أَنَّ دَابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ)(حجر/65ـ 66).

ترجمه آيات

1ـ ميهمانان گفتند:اى لوط! ما رسولان پروردگار تو هستيم، آنها به تو دسترسى پيدا نمى كنند. تو با خانواده ات در دل شب از اين شهر بيرون رو وهيچ يك از شما به پشت سرنگاه نكند. مگر همسر تو كه عذابى كه به آنها خواهد رسيد، او نيز گرفتار آن خواهد بود. موعد آنان صبح است، آيا صبح نزديك نيست؟

2ـ تو با خانواده ات در دل شب از اين شهر بيرون برويد وخود پشت سر آنان حركت كن (كه احدى از آنان در شهر نماند) وهيچ يك از شما به اين سوى وآن سوى ننگرد(درنگ نكند) وبه آن نقطه اى كه مأموريد برويد.

3ـ وبه لوط اطلاع داديم كه ريشه آنان صبحگاهان قطع مى شود.

تفسير موضوعى آيات

گويا سخنان ومجادله لوط با قوم تبهكار به سمع ميهمانان رسيد; آنان به لوط گفتند:(إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ). «ما رسولان پروردگار تو هستيم، آنها به تو دسترسى پيدا نمى كنند» وطبعاً به ما هم دسترسى پيدا نمى كنند. چرا گفتند: به تو دسترسى پيدا نمى كنند؟ در حالى كه بايد بگويند به ما دسترسى پيدا نمى كنند; شايد نكته آن اين است كه دسترسى به ميهمانان يك نوع اهانت به لوط بود وآنان به ميزبان اطمينان دادند كه چنين شرّى به تو نخواهد رسيد. اين نويد طبعاً ملازم با اين بود كه به آنها نيز دسترسى پيدا نخواهند كرد.

صفحه 313

رسولان خدا به لوط گفتند: نيمه شب خانواده خود را از اين شهر بيرون ببر وافزودند:(وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ)كسى از شما به پشت سر نگاه نكند. حالا نكته آن چه بود كه نبايد به پشت سر نگاه كنند؟ آيا اين خود نيز يكى از تكاليف الهى بود، يا مقصود اين بود كه سراغ مال وكالاى خود نروند يا همگى از شهر بيرون بروند وكسى جا نماند؟ در اينجا علاّمه طباطبايى احتمالى داده اند وآن اينكه جمله (ألَيْسَ الصُّبْحُ بِقَريب)مى تواند بيانگر مقصود از جمله (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ) باشد ومقصود اين است كه: عجله كنيد ودرنگ ننماييد، زيرا وقت نزول عذاب نزديك است والتفات به اين سو وآن سو مايه باز ماندن از حركت است.

ازجمله (وَ امْضُوا حَيْثُ تُؤمَرُونَ) استفاده مى شود كه جايگاه لوط وخانواده اش معيّن شده ومأمور بودند كه از اين سرزمين به نقطه اى ديگر كه همان سرزمين شام است منتقل شوند.

در آيه استثنايى به نام (إِلاّ امْرَأتَكَ) آمده است وپيش از آن دو جمله ديگر وارد شده، يكى جمله (فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ)وديگرى جمله (وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ). مقتضاى مفاد داستان اين است كه استثنا ازجمله نخست است، يعنى لوط موظف است كه همه اهل خود را از شهر بيرون ببرد، جز همسرش را وارجاع استثنا به جمله دوّم بسيار بعيد است، زيرا جمله دوّم جمله خبرى نيست بلكه دستور به عدم التفات است. گواه ديگر بر اينكه استثنا مربوط به جمله نخست است، اينكه در سوره عنكبوت همين استثناء پس از جمله (إِنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ) وارد شده است. چنانكه مى فرمايد: (إِنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ إِلاّ امْرَأتَكَ كَانَتْ مِنَ الغَابِرِينَ)ومقصود از «غابرين» باقيان در عذاب است.

***

صفحه 314

6 وقت نزول عذاب

در باره وقت نزول عذاب آياتى به اين شرح وارد شده است:

آيات موضوع

1ـ (إنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَريب).(هود/81)

2ـ (وَ قَضَيْنا إلَيْهِ أَنَّ دَابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ). (حجر/66)

3ـ (وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌ). (قمر/38)

ترجمه آيات

1ـ موعد آنان صبح است، آيا صبح نزديك نيست؟

2ـ به او اطلاع داديم كه ريشه آنان صبحگاهان قطع مى شود.

3ـ صبحگاهان عذاب بر آنان وارد شد.

تفسير موضوعى

اين سه آيه حاكى از آن است كه لحظات نزول عذاب صبح بوده ولى در سوره حجر، مى فرمايد:(فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشرِقِينَ)(حجر/73) «به هنگام سرزدن خورشيد، صيحه آسمانى آنان را فراگرفت» ولى مقصود از آن طلوع آفتاب نيست; زيرا در سوره قمر، لفظ«بكرة» كه مرادف با لفظ «پگاه» در زبان فارسى است وارد شده است; قهراً مقصود روشنايى ناشى از شعاع خورشيد پيش از طلوع آفتاب است.

***

صفحه 315

7 كيفيت عذاب

آيات موضوع

1ـ (وَ أَمْطَرْْنا عَلَيْهِمْ مَطََراً فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عاقِبَةُ المُجْرِمِينَ). (اعراف/84)

2ـ (وَ أمْطَرْْنَا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ المُنْذَرِينَ). (شعراء/173)

3ـ (وَ أمْطَرْْناعَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيل مَنْضُود).

4ـ (مُسَوَّمةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمينَ بِبَعيد).(هود/82 ـ83).

5ـ (وَ أَمْطَرْْنا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيل)(حجر/74)

6ـ (لِنُرسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِين).

7ـ (مُسوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسرِفِينَ). (ذاريات/33ـ34)

8ـ (إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حَاصِباً). (قمر/34)

9ـ (فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها). (هود/82)

10ـ (فَأخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشرِقينَ).

11ـ (فَجَعَلْنا عَالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيل)(حجر/73).

12ـ (إِنَّ فِى ذلِكَ لآيَات لِلْمُتَوَسِّمِينَ). (حجر/73ـ75)

13ـ (إِنَّ فِى ذلِكَ لآيةً لِلْمُؤمِنِينَ). (حجر/77)

14ـ (وَ إِنَّها لَبِسَبِيل مُقيم). (حجر/76)

15ـ (وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ).

16ـ (وَبِاللَّيلِ أفَلا تَعْقِلُونَ). (صافات/137ـ 138)

صفحه 316

ترجمه آيات

1ـ بارانى بر آنان باريديم. بنگر چگونه است سرانجام گناهكاران؟

2ـ بارانى بر آنان باريديم. چه بد شد باران بيم داده شدگان.

3ـ بارانى بر آنان از سنگ گل، باريديم.

4ـ آن سنگهاى نشاندار شده از طرف پروردگارتان وچنين كيفرى، از ستمگران دور نيست.

5ـ بارانى بر آنان از سنگ گل باريديم.

6ـ تا براى آنان سنگى از گل بفرستيم.

7ـ آن سنگهاى نشاندار نزد پروردگارت براى ستمكاران است.

8ـ طوفانى از سنگ بر آنان باريديم.

9ـ وقتى فرمان رسيد، آنجا را زير ورو كرديم.

10ـ وصداى مهيبى به هنگام پگاه آنان را گرفت.

11ـ سپس آنجا را زير ورو كرديم وبارانى از سنگ وگل بر آنها باريديم.

12ـ در اين عذاب براى هوشمندان نشانه هايى ست.

13ـ در اين عذاب براى مؤمنان نشانه هايى ست.

14ـ شهر حجر در طريق مسافران است وهم اكنون آثار او باقى است.

15ـ وشما صبحگاهان وشب از سرزمين آنها عبور مى كنيد.

16ـ وسر شب چرا فكر نمى كنيد؟

تفسير موضوعى

هلاكت قوم لوط با عوامل متعددى انجام گرفته كه ياد آور مى شويم:

1ـ سنگ باران: (وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ المُجْرِمِينَ) (اعراف/84):«بارانى بر آنان باريديم، بنگر چگونه است سرانجام گناهكاران.

ونيز مى فرمايد:(وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ المُنْذَرِينَ).(شعراء/173)

در آيات ديگر ماهيت اين باران توضيح داده شده است، آنجا كه مى گويد:

صفحه 317

(وَ أَمْطَرْنا عَلَيْها حِجَارَةً مِنْ سِجِّيل مَنْضُود * مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظّالِمِينَ بِبَعِيد)(هود/82ـ83) «بارانى بر آنان از سنگ وگل باريديم، آن سنگهاى نشاندار شده از طرف پروردگارتان وچنين كيفرى از ستمگران دور نيست.»

ودر آيه ديگر مى فرمايد:(وَ أَمْطَرْْناعَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيل).(حجر/74) وباز مى فرمايد:(لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِين * مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ) (ذاريات/33ـ34): «براى آنان سنگى از گل بفرستيم، آن سنگهاى نشاندار شده از طرف پروردگارت» وباز مى فرمايد: (إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حَاصِباً)(قمر/34): «طوفانى از سنگ بر آنان باريديم.»

2ـ زمين لرزه شديد: لرزه اى كه سرزمين آنها را زير ورو كرد:(فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها)(هود/82)«وقتى فرمان فرا رسيد آنجا را زير ورو كرديم.»

3ـ صيحه آسمانى به ضميمه دو عذاب پيشين: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشرِقينَ * فَجَعَلْنا عَالِيَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيل)(حجر/73ـ74): «صداى مهيبى به هنگام پگاه آنان را فرا گرفت، سپس آنجا را زير ورو كرديم وبارانى از سنگ گل بر آنان باريديم.»

در برخى از آيات از كلمه «رجزاً» ¹ كه به معناى عذاب است تعبير آورده شده است.

از اين آيات استفاده مى شود كه هلاكت قوم لوط آيتى آشكار براى دو گروه است:

الف ـ هوشمندان واهل فراست كه گاهى از مشاهده ظواهر به حقيقتهايى پى مى برند (إِنَّ فِى ذلِكَ لآيَات لِلْمُتَوَسِّمِينَ)(حجر/75)«در اين سرگذشت براى اهل فراست، آيه ها وعبرتهاست.»

1 . (إِنَّا منزلون على أهل هذه القرية رجزاً من السماء بما كانوا يفسقون) (عنكبوت/34) : بر اهل اين آبادى به خاطر خروج از اطاعت عذابى از آسمان نازل مى كنيم.

صفحه 318

ب ـ مؤمنان (إِنَّ فِى ذلِكَ لآيةً لِلْمُؤْمِنِينَ).(حجر/77)

شايد بتوان گفت كه مقصود از «متوسّم» همان مؤمنان است ودر حقيقت مؤمنان واقعى افراد هوشيارى هستند كه از علامتها وآثار پى به صاحبان آثار مى برند، تو گويى ميان ايمان وفراست رابطه تنگاتنگى است ودر سوره عنكبوت مايه عبرتى براى خردمندان مى داند ومى فرمايد:(وَ لَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيةً بَيِّنَةً لِقَوْم يَعْقِلُونَ)(عنكبوت/35):«از ويرانيهاى آنها، نشانه اى روشن براى خردمندان باقى گذارديم» وگروه خردمند، همان «متوسّمان» است.

خدا براى عبرت گرفتن از آثار قوم لوط ياد آور مى شود كه هنوز ويرانه هاى آنان بر سر راه شما ديده مى شود. و شما مى توانيد از اين ويرانه ها ديدن كنيد ودر باره آنها بينديشيد، چنانكه مى گويد:(وإِنَّها لَبِسَبيل مُقيم) يعنى شهر قوم لوط در طريقى است كه مسافران در مسير، آن را مى بينند وهم اكنون اين آثار باقى است(مقيم). مفسّران مى گويند: اين همان شهر سدوم ميان مدينه وشام است. ودر آيه ديگر خطاب به مشركان عرب مى فرمايد:(وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحينَ * وَ بِاللَّيلِ أَفَلا تَعْقِلُونِ)(صافات/137ـ 138) «شما صبحگاهان وشب هنگام بر آنها عبور مى كنيد.»

خدا در اثناى بيان حادثه لوط به جان پيامبر سوگند ياد مى كند ومى گويد:(لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ)(حجر/72):«سوگند به جان تو،اى محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم كه اين مردم در مستى شهوات سرگردانند.» سوگند به جان پيامبر بسان سوگند به خورشيد وماه نيست، سوگند در قسم دوّم به منظور دعوت به مطالعه در اسرار طبيعى آنهاست، در حالى كه سوگند در اينجا براى اظهار فضيلت وكرامت پيامبر است; از اين رو ابن عباس مى گويد:هيچ جاندارى نزد خدا گراميتر از پيامبر نبوده وهرگز خدا به زندگى كسى جز زندگى او سوگند ياد نكرده است; آنجا كه مى فرمايد:(لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ).

صفحه 319

8 هالكان ونجات يافتگان

آيات موضوع

1ـ (وَ ما كَانَ أكْثَرُهُمْ مُُؤمِنِينَ). (شعراء/174)

2ـ (فَما وَجَدْنا فِيهَا غَيْرَ بَيْت مِنَ الْمُسْلِمينَ). (ذاريات/36)

3ـ (إذْ نَجَّيْناهُ وَ أهْلَهُ أجْمَعينَ * إِلاّ عَجُوزاً فِى الغْابِرينَ). (صافات/ 134ـ135).

4ـ (كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوط بِالنُّذُر).

5ـ (إِنَّا أرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حَاصِباً إِلاّ آلَ لُوط نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَر). (قمر/33ـ34)

6ـ (ضَرَبَ اللّهُ مَثلاً لِلَّذِينَ كَفَروُا امرَأَةَ نُوح وَ امْرَأةَ لُوط كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صَالِحَينَ فَخانَتَاهُمُا فَلَم يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللّهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلا النَّارَ معَ الدَّاخِلِينَ)(تحريم/10).

ترجمه آيات

1ـ بيشتر آنان (قوم لوط) ايمان نياوردند.

2ـ و در همه آن ديار جز خانه لوط كه مسلمان و خداپرست بود، خانه اى ديگر نيافتيم.

3ـ آنگاه لوط وخاندان او را نجات داديم،جز پيرزنى كه در ميان هلاك شدگان باقى ماند.

4ـ قوم لوط بيم دهندگان را تكذيب كردند.

5ـ بر آنان طوفانى از سنگ فرو فرستاديم، مگر فرزندان لوط را كه

صفحه 320

سحرگاهان نجات داديم.

6ـ خدا براى افراد كافر همسران نوح ولوط را به عنوان نمونه ياد آور مى شود، آنان در اختيار دو بنده از بندگان صالح ما بودند، ولى به همسران خود خيانت كردند.(مصاحبت) آن دو نفر در نجات آنها از عذاب خدا به آنان سود نرساند; به آنان گفته شد مانند ديگر گنه كاران وارد آتش شويد.

تفسير موضوعى آيات

در گذشته يادآور شديم خدا آنگاه كه اقوام فاسد را نابود مى كند، از نجات افراد با ايمان گزارش مى دهد ودر سرگذشت قوم هود وصالح نجات مؤمنان به طور صريح آمده است.

قرآن در سرگذشت لوط سه نوع تعبير دارد كه نتيجه جمع آنها اين مى شود كه فقط خانواده او به وى ايمان آورده بود واز ميان آنها همسر او نيز مستثنى بود. اينك تعبيرات سه گانه قرآن:

1ـ (وَ ما كَانَ أكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ). (شعراء/174)

2ـ (فَما وَجَدْنا فيها غَيْرَ بَيْت مِنَ الْمُسْلِمِينَ)(ذاريات/36): « و در همه آن ديار جز خانه لوط كه مسلمان و خداپرست بود، خانه اى ديگر نيافتيم.»

3ـ (إذْ نَجَّيْنَاه وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ * إِلاّ عَجُوزاً فِى الغابِرِينَ). (صافات/ 133ـ134)

قريب به همين مضمون،آيه33/عنكبوت است; آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ إِلاّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الغَابِرِينَ).

از جمع بندى اين آيات استفاده مى شود كه مؤمن به لوط، تنها فرزندانش بوده اند. وبه حق براى يك مصلح آسمانى زندگى در ميان قومى كه همگى آلوده به

صفحه 321

انحراف جنسى مى باشند، عذاب جانكاهى است كه فقط روحهاى بزرگ مى توانند در برابر آن مقاومت كنند.

از برخى آيات استفاده مى شود كه نجات لوط وفرزندانش سحرگاه وپيش از فجر بوده است چنانكه مى فرمايد:

(كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوط بِالنُّذُر * إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حَاصِباً إِلاّ آلَ لُوط نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَر) (قمر/33ـ34):

«قوم لوط بيم دهندگان را تكذيب كردند، بر آنان طوفانى از سنگ فرو فرستاديم، مگر فرزندان لوط را كه سحرگاهان نجات داديم.» هر چند هلاك قوم او به وقت پگاه بوده است.

مصاحبت همسر لوط با او براى وى سودى نبخشيد، همان گونه كه مصاحبت همسر نوح نيز سود نبخشيد ونقصان در قابل وگيرنده بود وگرنه در كمال اين دو پيامبر سخنى نيست، چنانكه مى فرمايد:

(ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَروُا امْرَأَةَ نُوح وَ امْرَأَةَ لُوط كَانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صَالِحَيْنَ فَخانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللّهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ) (تحريم/10):

«خدا براى افراد كافر همسران نوح ولوط را به عنوان نمونه ياد آور مى شود، آنان در اختيار دو بنده از بندگان صالح ما بودند ولى به همسران خود خيانت كردند. مصاحبت آن دو نفر در نجات آنها از عذاب خدا، به آنان سود نرساند; به آنان گفته شد مانند ديگر گنه كاران وارد آتش شويد.»

گروهى كه معتقدند متجاوز از يك صد هزار نفر صحابى پيامبر از طريق مصاحبت ورؤيت يك روز ودو روز پيامبر، انقلاب روحى پيدا كرده وجامه عدالت بر تن كردند، در اين آيه دقّت كنند.

***

صفحه 322

صفحه 323

پيامبر نهم

حضرت اسحاق (عليه السلام)

فرزند ابراهيـم

آيات موضوع

1ـ (وَ وَهَبْنا لَهُ إسْحقَ وَ يَعْقُوبَ نَافِلَةً وَ كُلاّ ً جَعَلْنا صَالِحِينَ). (انبياء/72)

2ـ (رَبِّ هَبْ لى مِنَ الصّالِحينَ). (صافات/100)

3ـ (وَ بَشَّرْنَاه بِإِسْحقَ نَبيَّاً مِنَ الصَّالِحِينَ). (صافات/112)

4ـ (وَ بارَكْنا عَلَيْهِ وَ عَلَى إِسْحقَ). (صافات/113)

ترجمه آيات

1ـ ما به ابراهيم، اسحاق و(فرزند زاده اش) يعقوب را(به عنوان) پاداش مضاعف عطا كرديم وهر يك از آنها را شايسته (مقام نبوت) قرار داديم.

2ـ پروردگارا! به من فرزند صالحى عطا بفرما.

3ـ ما به ابراهيم تولّد اسحاق كه پيامبرى از صالحان است بشارت داديم.

4ـ به ابراهيم واسحاق بركت بخشيديم.

***

صفحه 324

تفسير موضوعى آيات

اسحاق فرزند ابراهيم نهمين ¹ پيامبرى است كه قرآن از او نام مى برد و از زندگانى او چيزى بازگو نمى كند، همين قدر نام او در قرآن هفده بار ² آمده است واز مجموع آيات استفاده مى شود كه او كوچكتر از اسماعيل بوده وولادت او قبلاً به وسيله فرشتگان به ابراهيم نويد داده شده است وقرآن او را نبىّ صالح معرفى مى كند ومى فرمايد:(وَ بَشَّرْنَاهُ بِإِسْحقَ نَبِيَّاً مِنَ الصَّالِحِينَ) (صافات/112) و در جاى ديگر مى فرمايد:(وَ وَهَبْنا لَهُ إسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ نَافِلَةً وَ كُلاً جَعَلْنا صَالِحِينَ) (انبياء/72) «ما به ابراهيم اسحاق و(فرزند زاده اش) يعقوب را (به عنوان) پاداش مضاعف بخشيديم. كلمه «نافلة» به معناى فزونى است، زيرا ابراهيم از خدا فرزند خواسته بود; چنانكه آيه (رَبِّ هَبْ لى مِنَ الصَّالِحِينَ)(صافات/100) از آن حكايت مى كند. در اين قسمت كافى بود كه خدا اسماعيل را به او عطا نمايد; ولى خدا علاوه بر اسماعيل، اسحاق و فرزندزاده اش يعقوب را نيز به او داد.

بنابر اين كلمه«نافلة» بيانگر اوصاف اسحاق ويعقوب است.

ونيز در باره او مى فرمايد: (وَ بارَكْنا عَلَيْهِ وَ عَلَى إِسْحقَ)(صافات/113) «به ابراهيم و اسحاق بركت بخشيديم.»

***

1 . بنابر اينكه حضرت آدم نيز از پيامبران باشد.
2 . بقره/133، 136، 140، آل عمران،/84، نساء/163، انعام/84، هود/71 (دو بار)، يوسف/6،38، ابراهيم/39، مريم/49، انبياء/72، عنكبوت/27، صافات/112، 113، ص/45.

صفحه 325

پيامبر دهم

حضرت يعقوب (عليه السلام)

فرزند اسحاق

يعقوب فرزند اسحاق و نوه حضرت ابراهيم، از پيامبران الهى است كه سرسلسه ملّتى به نام «بنى اسرائيل» است ويكى از نامهاى او «اسرائيل» مى باشد، از او در قرآن به نام يعقوب شانزده بار¹ وبه نام اسرائيل دو بار ياد شده است.²

آيات موضوع

1ـ (وَوَصَّى بِها إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ يا بَنِىَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلاتَموتُنَّ إلاّ وَأنْتُمْ مُسْلِمُونَ). (بقره/132)

2ـ (أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إذْ حَضَرَ يَعَقُوبَ الْمَوْتُ إذْ قالَ لِبَنيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِى قالُوا نَعْبُدُإلهَكَ وَ إلهَ آبَائِكَ إبْرَاهِيمَ وإِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحقَ إلهاً وَاحِداً ونَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) (بقره/133).

3ـ (كُلُّ الطَّعامِ كَانَ حِلاّ ً لِبَنِى إِسْرائِيلَ إلاّمَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ). (آلعمران/93)

1 . بقره/132، 133، 136 و140; آل عمران/84; نساء/163; انعام/84; هود/71; يوسف/6.
2 . آل عمران/93 ومريم/58.

صفحه 326

4ـ (وَإِنَّهُ لَذُو عِلْم لِمَا عَلَّمْناهُ وَ لكِنَّ أكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)(يوسف/68).

ترجمه آيات

1ـ ابراهيم ويعقوب فرزندان خود را به يكتا پرستى (ملّت ابراهيم) سفارش كردند ويعقوب گفت:اى فرزندانم !خدا آيين توحيد را براى شما برگزيده; نميريد مگر اينكه مسلمان باشيد.

2ـ آيا شمااى يهودان آنگاه كه مرگ يعقوب فرا رسيد، حاضر بوديد؟ هنگامى كه او به فرزندانش گفت: بعد از من چه چيز رامى پرستيد؟ گفتند: خداى تو وخداى پدرانت ابراهيم ،اسماعيل واسحاق; خداى يگانه را وهمگى در برابر او تسليم هستيم.

3ـ همه خواركيها براى بنى اسرائيل حلال بود، مگر آنچه كه اسرائيل بر خود حرام كرده بود.

4ـ او صاحب دانش است، به خاطر اينكه به او دانش آموختيم ولى بيشتر مردم نمى دانند.

تفسير موضوعى آيات

قسمتى از سرگذشت يعقوب در داستان فرزندش يوسف خواهد آمد زيرا زندگانى اين دو، با هم ارتباط مستقيمى دارد. در اينجا آنچه را كه مى تواند جدا از سرگذشت يوسف مطرح شود بيان مى كنيم. آنچه كه قرآن در اين مورد ياد آور مى شود عبارت است از:

1ـ قرآن ياد آور مى شود كه دو نفر از پيامبران فرزندان خود را به يكتا پرستى سفارش كردند، چنانكه مى فرمايد:(وَوَصَّى بِها إبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبَ يا بَنِىَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فلاتَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)(بقره/132): «ابراهيم ويعقوب فرزندان خود را به يكتا پرستى (ملّت ابراهيم) سفارش كردند و يعقوب گفت:اى فرزندانم! خدا آيين توحيد را براى شما برگزيده; نميريد مگر اينكه مسلمان باشيد.»

صفحه 327

در آيه بعدى ياد آور مى شود كه يعقوب از فرزندانش بر آيين توحيد اقرار گرفتوشايد اين گرفتن اقرار، پس از سفارش كلى بود چنانكه مى فرمايد: (أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعَقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدى قَالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَ إِلهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وإِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحقَ إِلهاً وَاحِداً ونَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ)(بقره/133): «آيا شما اى يهودان آنگاه كه مرگ يعقوب فرا رسيد، حاضر بوديد؟ او به فرزندانش گفت: بعد از من چه چيز را مى پرستيد؟ گفتند:خداى تو وخداى پدرانت ابراهيم، اسمعيل واسحاق; خداى يگانه را وهمگى در برابر او تسليم هستيم.»

2ـ قرآن علم ودانش او را چنين توصيف مى كند: (وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْم لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)(يوسف/68): «او صاحب دانش است به خاطر اينكه به او دانش آموختيم ولى بيشتر مردم نمى دانند.»

3ـ او بخشى از طعامها را بر خود تحريم كرده بود; چنانكه مى فرمايد: (كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلاّ ً لِبَنِى إِسْرائِيلَ إِلاّ مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ) (آلعمران/93).

«همه خوراكيها براى بنى اسرائيل حلال بود، مگر آنچه كه اسرائيل بر خود حرام كرده بود.» حالا كدام طعام را بر خود حرام كرده بود وانگيزه آن چه بود؟ در خود قرآن چيزى در اين باره نيامده است واز اينكه تحريم را به خود اسرائيل نسبت مى دهد،مى توان گفت كه اين تحريم به خاطر نوعى وارستگى واعراض از لذايذ دنيا بوده است.

تا اينجا به گونه اى با ويژگيهاى حضرت يعقوب آشنا شديم ولى قسمتى از زندگى او در بخش سرگذشت فرزندش يوسف به طور مشروح خواهد آمد.

***

صفحه 328

صفحه 329

پيامبر يازدهم

حضرت يوسف (عليه السلام)¹

مقدمه

حضرت يوسف يكى از پيامبران بنى اسرائيل است كه در زمان خود يعقوب، در مصر به مقام نبوت نايل گرديد ونام مبارك او در قرآن 27 بار آمده است كه 25 بار آن در سوره يوسف ويك بار در آيه 84 از سوره انعام ويك بار ديگر در آيه 34 از سوره غافر مى باشد.خصوصيات يوسف از نظر روحيات ومقامات معنوى، از خلال سرگذشت او كه در سوره اى به نام خود اوست، روشن مى گردد وديگر نيازى نيست كه در اين مقدمه از آنها ياد كنيم; فقط دو آيه اى را متذكر مى شويم كه در ديگر سوره هاست وبيانگر خصوصيات او مى باشد.

قرآن در سوره انعام او را از فرزندان ابراهيم مى شمارد ومى فرمايد:(وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ)(انعام/84) كه ضمير در (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ) به ابراهيم باز مى گردد. در حقيقت يوسف نبيره ابراهيم بود ونسب او چنين است:يوسف فرزند يعقوب فرزند اسحاق فرزند ابراهيم وپدر او يعقوب سرسلسله پيامبران بنى اسرائيل است.

از آيه سوره غافر استفاده مى شود كه او به هنگام اقامت در مصر به مقام نبوت رسيده ومعجزاتى داشته است; هرچند حكومت وقت وپيروان آنها با ديده شك به او نگريستند.چنان كه در سوره ياد شده، از زبان مؤمن آل فرعون چنين نقل

1 . در تنظيم تفسير سوره يوسف از كمكهاى جناب آقاى حاج شيخ عباسعلى براتى بهره مند بوديم. و بدين وسيله از ايشان تشكر مى نماييم.

صفحه 330

مى كند:(وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالبَيِّنَاتِ فَما زِلْتُمْ فى شَكّ مِمّا جاءَكُمْ بِهِ حَتّيإِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُُّّ اللّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ) (غافر/34):«يوسف پيش از اين، با آيات روشن به نزد شما آمد وپيوسته شما در رسالتى كه آورده بود، شك وترديد داشتيد تا آنگاه كه درگذشت، گفتيد: ديگر خدا پس از او پيامبرى برنخواهد انگيخت.اين چنين خدا افراد اسراف كار وشكّاك را در گمراهى مى گذارد».

ازخصوصيات سرگذشت يوسف اين است كه فقط يك بار در قرآن، آن هم به صورت پيوسته وارد شده است; در حالى كه سرگذشت ديگر پيامبران در قرآن، به صورت متفرق وپراكنده وبه ظاهر مكرر آمده است. شايد نكته آن اين باشد كه نتيجه گيرى كامل از سرگذشت او در گرو اين است كه شنونده آن را به صورت پيوسته بشنود ودر غير اين صورت خواننده به صورت كامل به اهداف اين سرگذشت پى نمى برد.

هركسى از مطالعه سوره سوره يوسف، بهره خاصى مى برد:

1ـ يك مرد الهى وعارف كه مجموع اين سوره را مطالعه مى كند، ولايت الهى را بر بنده مخلص خود كه در دل جز مهر خدا وعشق به او چيزى نداشت، متجلى مى بيند. ومشاهده مى كند كه چگونه عنايت الهى شامل بنده اى است كه پيوسته با مصيبتها ومشكلات روبرو مى شود وهر موقع در مشكلى قرار مى گيرد، دست حق آن را برطرف مى كند. از آغاز زندگى محسود برادران مى شود، تا اينكه به بهانه تفريح وگردش در بيابان، او را از پدر مى گيرند وپس از مشورتهاى فراوان او را به درون چاه مى اندازند. ولى عنايت الهى او را از چاه نجات مى دهد ولى چيزى نمى گذرد كه به بند اسارت و بردگى مى افتد; باز هم عنايت خداوندى او را از بند اسارت مى رهاند ووارد خانه هاى سلطنتى مى نمايد; امّا در آنجا نيز همسر عزيزِ مصر، وى را ناجوانمردانه متهم مى كند وچيزى نمى گذرد كه برائت او به نوعى

صفحه 331

گواهى مى شود; ولى بار ديگر چون به خواسته وى تن نمى دهد، او را روانه زندان مى كند.مدتها در زندان به سر مى برد، تا باز اززندان آزاد وخزانه دار مَلِك مى شود .

بنابراين، از اين ديدگاه سوره يوسف تجليگاه ولايت الهى بر بنده خالصى است كه پيوسته تحت مراقبت او بوده است.

2ـ علماى اخلاق، به اين سرگذشت، از ديده فن خود مى نگرند ودر آنجا وارستگى وعفت جوانى را مى بينند كه در مقابل صحنه هاى تحريك كننده اى كه كوه را از جاى مى كند، استوارتر از كوه ايستاده ودامن خود را آلوده نمى كند وآن كس را كه براى آلوده كردن اونقشه ريخته است، نصيحت مى كند.

3ـ تاريخ نگاران، در اين داستان سرگذشت قدرتمندانى را مى بينند كه روزى بر ضد يوسف قيام كرده واو را به چاه مى افكنند وسپس مى فروشند، ولى سرانجام در مقابل عظمت او سجده كرده وتسليم او شده واز اوج قدرت به حضيض ذلّت كشيده مى شوند.

درحالى كه اين گروهها از اين سرگذشت نتايج مثبتى مى گيرند، افراد آلوده، از اين داستان نتايج منفى گرفته وچه بسا از آن فيلم عشقى به نام يوسف وزليخا مى سازند. يا اينكه شاعران زبردست، اين سرگذشت را در قالب داستان ريخته وآثار هنرى خود را به نام يوسف وزليخا به نمايش مى گذارند.

ولى آنچه مهم است اينكه اين سرگذشت در قرآن، به عنوان (أَحْسَنُ القَصَص) ناميده شده، در حالى كه همه قرآن نيز (أَحْسَنُ القَصَص) است; آن جا كه امير مؤمنان على ـعليه السّلامـ مى فرمايد:«إِنَّ أحْسَنَ القَصَصِ وَ أَبْلَغَ الْمَوْعِظَةِ وَأَنْفَعَ التَّذَكُّرِ كِتابُ اللّهِ عَزَّ ذِكْرُهُ» ¹ «به درستى كه بهترين داستانها،كاملترين پندها وسودمندترين ياد آوريها كتاب خداست كه يادش گرامى باد».

1 . نور الثقلين،ج2، ص409.

صفحه 332

بخش اوّل از زندگانى يوسف (عليه السلام)

دوران كودكى يوسف (عليه السلام)

در سرزمين كنعان

خواب واقع نماى يوسف

آيات موضوع

1ـ (الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ).

2ـ (إِنَّا أنْزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ).

3ـ (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ القَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إلَيْكَ هذَا القُرْآنَ وَ إِنْ كُنْْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الغافِلِينَ).

4ـ (إِذْ قَالَ يُوسُفُ لأَبِيهِ يا أَبَتِ إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى ساجِدِينَ).

5ـ (قَالَ يا بُنَىَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إخْوَتِكَ فَيَكيدُوا لَكَ كَيْداً إنَّ الشَّيْطانَ للإنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ).

6ـ (وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلى آلِ يَعْقُوبَ كَما أَتَمَّها عَلى أَبَويْكَ مِنْ قَبْلُ إبْرَاهِيمَ وَ إسْحقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ).(يوسف/1ـ6)

ترجمه آيات

1ـ الف، لام، راء، اين است آيات كتاب روشن.

صفحه 333

2ـ ما آن كتاب را به زبان عربى فرستاديم تا شما (در آن) بينديشيد.

3ـ ما با وحى كردن اين قرآن به تو، بهترين سرگذشتها را برايت بازگو مى كنيم، در حالى كه تو نسبت به اين سرگذشت ناآگاه بودى.

4ـ به ياد آر زمانى را كه يوسف به پدرش گفت:پدرجان، من درخواب يازده ستاره، خورشيد وماه را ديدم كه بر من سجده مى كنند.

5ـ پدرگفت:فرزند كوچكم، خواب خود را به برادرانت بازگومكن، مبادا در باره تو توطئه اى كنند; شيطان براى انسان دشمن آشكارى است.

6ـ وهمين طور (كه خدا در عالم رؤيا يك رشته واقعيات را نشان تو داد) خدا تو را (براى نبوت) بر مى گزيند وتعبير خوابها را به تو مى آموزد ونعمت خويش را بر تو وبر فرزندان يعقوب تكميل مى كند، چنانكه بر پدران تو ابراهيم واسحاق تكميل كرد. خداى تو دانا وحكيم است.

تفسير موضوعى آيات

خدا اين سوره را با حروف مقطّعه آغاز كرده است; هرچند مفسران در تفسير حروف مقطّعه كه در آغاز سوره ها آمده است اختلاف دارند، ولى ما سرانجام به اين نتيجه رسيديم كه يكى از اهداف اين حروف بيان اعجاز قرآن است كه از همين حروف تشكيل يافته وهمه بشر در برابر آن زانو زده اندواگر تصور مى كنيد كه اين مصنوع بشر است، برخيزيد واز همين حروف كه خمير مايه قرآن است، نظير آن را بياوريد. نشانه اين تفسير اين است كه در همه سوره هايى كه حروف مقطعه وارد شده، پس ازآن سخن از قرآن به ميان آمده است ودر همين سوره نيز مى گويد: (تِلْكَ آيَاتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ).

معجزه قرآن

ابن سكّيت از امام ابو الحسن هادى ـعليه السّلامـ سؤال كرد:«چرا خداوند موسى بن عمران ـعليه السّلامـ را با عصا،يد بيضا وكارهايى كه شبيه اعمال خارق العاده

صفحه 334

ساحران بود وحضرت مسيح ـعليه السّلامـ را با طبابت وشفاى بيماران وحضرت محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم را با كلام فصيح وبليغ،برانگيخت(ومعجزه هر كدام را مختلف قرار داد)؟» امام در پاسخ او چنين فرمود:«هنگامى كه خداوند موسى ـعليه السّلامـ را به رسالت برانگيخت، فن رايج در عصر او سحر بود; او از ناحيه خدا معجزاتى شبيه فن رايج آن عصر، آورد كه مقابله با آن در قدرت كسى نبود وبا معجزات خود همه سحرهاى آنها را باطل ساخت وحجت را برآنان تمام نمود.وقتى كه حضرت عيسيـعليه السّلامـ براى هدايت مردم از جانب خدا مبعوث گرديد، طبابت وپزشكى ـبر اثر رواج بيمار ى ـ رونق بسزايى داشت; او از ناحيه خداوند با معجزات مشابه زمان خود برانگيخته شد وكسى ر ا مقابله با آن ممكن نبود. وى با زنده كردن مردگان و شفا بخشيدن به نابينايان وبيماران مبتلا به «برص» حجت را بر مردم آن زمان تمام نمود. وقتى حضرت محمد صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم از ناحيه خدا مبعوث گرديد، «القاى خطب» و«انشاى كلام فصيح وبليغ» فن رايج عصر بود; او از ناحيه خدا براى آنان مواعظ وحِكَمى آورد كه مقابله با آن در امكان مردم نبود(وهمه اين مواعظ ونصايح را در قالب كلام فصيح وبليغ ريخت) وحجت را به وسيله برترى وعدم امكان معارضه بر آنان تمام نمود وقول آنان را باطل ساخت.»¹

خدا در نخستين آيه سوره يوسف، پس از حروف مقطعه، به اين كتاب آسمانى با لفظ (تِلْكَ) كه ضمير اشاره به دور است اشاره مى كند ونكته آن اين است كه دورى از محضر يك نوع تعظيم وترفيع به شمار مى رود، چنانكه در زبان فارسى نيز به عنوان تعظيم مى گويند:آن پدرِ بزرگ، آن زمامدار عادل و ....

سپس «كتاب» را كتاب مبين مى خواند. هر گاه«مبين» به معناى «بيّن» باشد، مفاد آن اين است كه آيات قرآن، آيات آشكارى هستند واگر به معناى مبيّن باشد، مفاد آن اين است كه آشكار كننده حقايق مى باشد. البته آشكار بودن قرآن به معناى

1 . اصول كافى، ج1، كتاب العقل والجهل، روايت 20.

صفحه 335

بى نيازى از تدبّر وانديشه وحتى معلّم وآموزگار نيست، بلكه مقصود آن است كه اين كتاب به صورت روشن نوشته شده ورمز ومعما نيست،از اين رو مى فرمايد: (الرتِلْكَ آيَاتُ الْكِتابِ المُبِينِ).

در آيه بعدى ياد آور مى شود كه ما قرآن را به زبان عربى فرو فرستاديم، تا در آن بينديشيد.البته قرآن،مخصوص عرب زبانان نيست، ولى مخاطب به اين قرآن، پيامبر عربى ونخستين مخاطبهاى او مردم عرب زبان بودند، از اين رو طبعاً بايد قرآن به زبان عربى فرود آيد; آنگاه امتهاى ديگر از طريق ترجمه، ازآن بهره بگيرند زيرا معنا ندارد كه قرآن به زبانى فرود آيد كه نه با زبان حامل آن موافقش باشد ونه با زبان امتى كه در مرحله نخست مخاطب او بودند.لذامى فرمايد:(إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) وجمله اخير ( لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) علّت نزول قرآن به زبان عربى است ودر غير اين صورت،براى نخستين مخاطبها، مستقيماً مايه تفكر نبود.

قصه در لغت به داستان به هم پيوسته اى مى گويند كه انسان با شنيدن بخشهاى نخست آن، در جستجوى مرحله پايانى آن است.قرآن به طور مجموع «أحْسَنَ القَصَص» است، بهترين سرگذشتها را در بر دارد، ولى در اين ميان سرگذشت يوسف ـعليه السّلامـ مزيّت خاصى دارد.

سرگذشت يوسف در تورات مفصل آمده است ولى آيات قرآن حاكى است كه پيامبر از آن آگاه نبوده وآنچه در اينجا بازگو مى شود، از جانب وحى است وروشنتنرين گواه بر ناآگاهى پيامبر از تورات، اختلافى است كه در دو نقل به چشم مى خورد وما بعداً به هنگام مقابله نقل قرآنى با تورات، اين مسئله را به صورت چشمگيرى مورد بررسى قرار خواهيم داد.

رؤياى يوسف ـعليه السّلامـ

قرآن سرگذشت يوسف را با ذكر رؤياى او آغاز مى كند. او در عالم رؤيا

صفحه 336

مى بيند كه موجودات آسمانى يعنى يازده ستاره همراه با خورشيد وماه براو سجده مى كنند. يوسف در همان دوران كودكى از اين خواب به سرانجام رفيع خود پى برد وآن را نشانه ترقى وتعالى خود مى دانست، زيرا نمى تواند سجده موجودى بر انسان، آن هم سجده خورشيد وماه وستارگان، بى حقيقت باشد، از اين رو خواب را تنها براى پدر خود نقل كرد واين حاكى از معرفت بالاى اوست، چنانكه مى فرمايد:

(إِذْ قَالَ يُوسُفُ لأَبِيهِ يا أَبَتِ إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى ساجِدِينَ).

اگر مى گويد:(يا أَبَتِ) به خاطر اظهار مهر به پدر است. مسئله ديدن را دوبار تكرار مى كند، يك بار مى گويد:(رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ ...) وبار ديگر مى گويد:(رَأَيْتُهُمْ لى ساجِدينَ). مقصود از جمله نخست، رؤيت خود آنهاست ومقصود از رؤيت دوّم، خضوع آنها مى باشد; ازاين جهت فعل را تكرار مى كند.

آنگاه كه يوسف خواب خود را براى پدر بازگو كرد، پدر او را از نقل آن براى برادران،منع كرد، چنانكه مى فرمايد: (قَالَ يا بُنَىَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً إِنَّ الشَّيْطانَ للإنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ).

از اين آيه مى فهميم كه تعبير اين خواب هم براى يوسف وهم براى پدر وحتى براى برادران نيز به گونه اى معلوم بود وإلاّ جهت نداشت كه پدر او را از بازگويى خواب خود به برادران باز دارد.

قرآن در اين آيه، شيطان را دشمن انسان معرفى مى كند، در حالى كه دشمنان او به ظاهر برادران او بودند، ولى چون شيطان آنها را به فساد دعوت مى كند، ازاينرو شيطان دشمن او شمرده شده است. از اين رو آنجا كه خواب يوسف تعبيرپيدا مى كند وبرادران يوسف، در برابر عظمت او سجده مى نمايند، يوسفمى گويد:مقصر واقعى شيطان بود كه تخم عداوت را در دل شما پاشيد، چنانكه مى فرمايد:(...مِنْ بَعْدِ أَنْْ نَزَعَ الشَّيْطانُ بَيْنى وَ بَيْنَ إخْوَتى) (يوسف

صفحه 337

/100): «پس از آن كه شيطان ميان من وبرادرانم، افساد كرد وآنان را بر ضد من تحريك نمود.»

شايد گفتگوى يعقوب با فرزندش، يك نوع ناآرامى فكرى در دل كودك پديد آورد وفهميد كه برادران بر ضدّ او قيام خواهند كرد. براى جبران اين جريان، درآيه بعد مى فرمايد: همچنانكه خداوند واقعيت اين خواب را به تو مى نماياند، بدان كه خدا تو را به مقام بالاترى خواهد رسانيد(تو را به نبوّت برخواهد گزيد) ونعمت تعبير خواب را به تو خواهد داد ونعمت خويش را بر تو وخاندان يعقوب تكميل خو اهد نمود، چنانكه مى فرمايد:

(وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلى آلِ يَعْقُوبَ كَما أَتَمَّها عَلى أَبَويْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْحقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكيمٌ).

دراين آيه،سه نويد به فرزند خود مى دهد:

1ـ (يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ):مقصود از اين جمله، برگزيدن او به نبوت است و مادّه «إجْتَباء» در قرآن، به اين معنا زياد به كار رفته است، مانند:(وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَ هَدَيْناهُمْ إلى صِرَاط مُسْتَقِيم) (انعام/87) كه اين آيه پس از ياد آورى اسامى پيامبرانى مانند: اسحاق، يعقوب،داود، سليمان، ايوب، يوسف، موسى،هارون وگروه ديگرى از انبيا، وارد شده است.

2ـ (وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيث): مراد از حديث در اين جا رؤيا است. گويا نفس انسان با خود انسان سخن مى گويد وشايد علت «حديث» خواندن رؤيا اين است كه خواب از واقع گزارش مى كند.

3ـ ( وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلى آلِ يَعْقُوبَ):تمام نعمتهاى دنيوى واخروى را در اختيار تو وخاندان يعقوب قرار مى دهد، چنانكه قبلاً نيز در باره ابراهيم واسحاق انجام داده بود.

صفحه 338

سرانجام ياد آور مى شود،تمام آنچه را كه خدا براى امثال اين شخصيتها انجام مى دهد، بى ملاك نيست وبر پايه حكمت وبه اعتبار شايستگى وجودى آنها صورت مى گيرد; از اين رو مى فرمايد:(إنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ).

خواب: دريچه اى به جهان اسرار آميز غيب

خواب انواع واقسامى دارد كه همه آنها را نمى توان دريچه اى به جهان اسرار آميز غيب دانست، ولى برخى از آنها به راستى دريچه اى به جهان پنهان از حس است وبراى جدا سازى اين نوع خواب از اقسام ديگر، همه انواع خوابها را ذكر مى كنيم:

1ـ افكار آشفته وپريشانى كه گاهى در بيدارى وبيشتر در عالم خواب، خودنمايى مى كند وغالباً گريبانگير افراد بيمار مى گردد.

2ـ افكار عادى و اعمال روزانه كه در سطح ذهن موجود است ودر عالم خواب خود را نشان مى دهند، تا آنجا كه دانش آموزان ودانشجويان، در آستانه امتحان،خواب امتحان وكنكور وافراد بدهكار،خواب چك وسفته را مى بينند.

3ـ قسمتى از خوابها اسرار نهانى انسان است كه گاهى بدون تغيير شكل است، ولى بيشتر به عللى تغيير شكل داده وواقعيت انسان را نشان مى دهند. اين قسم از خوابها در روانكاوى ارزش علمى بسيار دارد وبه وسيله آن مى توان به ضمير مخفى افراد پى برد وانسان را شناخت. حتى در ميان دانشمندان، افراد هوشمندى بودند كه مى توانستند افكار افراد را بخوانند.

4ـ اين انواع سه گانه از خوابها، براى ما مطرح نيست. موضوع بحث ما بخش چهارم است كه از واقعيتهاى جدا از انديشه وذهن گزارش مى كنند. اين نوع خوابها الهى است و ما را با جهان خارج مربوط مى سازد. پيامبر گرامى اسلام، آنها را رؤياى صادقه شمرده ودر باره آن مى فرمايد:«إِنَّ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةَ جُزْءاً مِنْ سَبْعِينَ

صفحه 339

جُزْء مِنَ النُّبُوَّةِ». ¹ «رؤياى صادقه يك قسمت از هفتاد بخش نبوّت است».

ماديگرى اين نوع خوابها را منكر است، در حالى كه اين انكار، جز زورگويى چيزى نيست وحتى امروزه نيز بسيارى از افراد، در طول عمر خود، از چنين خوابهايى بى بهره نيستند.

قرآن نمونه هايى از خوابهاى راست را نقل مى كند كه كوچكترين تخلفى از محكّاى خود نداشته اند، مانند:

1ـ خواب ابراهيم در باره فرزندش اسماعيل كه از جانب خدا مأمور شد او را ذبح كند(صافات/102).

2ـ خواب يوسف نسبت به سجده برادران وپدر ومادر (يوسف/4).

3ـ خواب دو يار هم زندان يوسف كه شرح آن در آينده خواهد آمد(يوسف/36).

4ـ خواب عزيز مصر كه يوسف آن را تعبير كرد(يوسف/43).

5ـ خواب پيامبر گرامى در مورد فتح مكه(فتح/27).

همه اين خوابها از واقعيتهايى حكايت كردند كه بعداً در زمان خود تحقق پذيرفت. بنابراين وجود چنين خوابهايى قابل انكار نيست وما در اينجا برخى از نمونه هايى را كه خود ديده ايم ويا از افراد موثق شنيده ايم، نقل مى كنيم:

1ـ استاد علاّمه طباطبايى ـ قدّس سرّه ـ براى نگارنده واقعه اى به اين شرح نقل كردند:

«در يكى از روزهاى زمستان در قم، يكى از فرزندانم كه آن روز كودك نابالغى بود، پس از صرف ناهار، در گوشه اى از اطاق خوابيده بود.ناگهان متوجه شدم كه او(در حالى كه در خواب عميقى فرو رفته بود)چنين مى گويد:«مأمور پست آمده ودو تا نامه آورده است، برخيزيد وهر دو را بگيريد! »ما سخنان او را جدّى نگرفتيم،

1 . بحار الأنوار ، ج49، ص283.

صفحه 340

ولى چيزى نگذشت كه ناگهان در خانه زده شد ومأمور پست آمد ودو نامه را تحويل داد ورفت.»

2ـ دوست دانشمندم جناب آقاى على اصغر مدرس كه خود يكى از فضلاى كشور ونويسنده كتابهاى «تاريخ ژاپن»، «حق وقانون»، «تاريخ احوال اجتماعى عرب قبل از اسلام» وغيره مى باشد، براى نگارنده چنين نقل كردند:

«در سال 1340 كه براى معالجه از راه تركيه عازم آلمان بودم، چند روزى را در «ازمير» به سر بردم واز آنجا با كشتى رهسپار آلمان شدم.شب را در كشتى خوابيدم. براى نماز صبح بيدار شدم ومجدداً خوابيدم; يك نفر در خواب با عبارت بسيار صريح وروشن كه هنوز عين عبارات وجمله هاى او در خاطرم هست، به من گفت:از والده ات نگران مباش! او راحت شد. آقاى ... بر او قرآن خواند وراحت شد. اين جمله ها عين گفتار گوينده بود واين واقعه در 28 تير ماه همان سال اتّفاق افتاد. من بيدار شدم وتقريباً يقين كردم كه والده ام به رحمت ايزدى پيوسته است.ايّام مسافرت سپرى گرديد وبه تبريز بازگشتم.ديدم وضع برخورد افراد خانواده با من غير عادى است ودر اين فكر هستند كه خبر فوت والده را به من بدهند.گفتم:واقف هستم كه والده ام فوت كرده است; مى خواهم بدانم چگونه ودر چه تاريخ اتّفاق افتاده است؟گفتند:وى در 28 تير ماه فوت كرده است. آقاى ... را دعوت كرديم بالاى سر او قرآن خواند. دفتر ياد داشت مسافرت روزانه را در آوردم وتطبيق كردم، معلوم شد كه تاريخ فوت والده وآمدن آقاى ... وخواندن قرآن، كاملاً با يادداشت موافق است.»

امثال اين خوابها را چگونه مى توان تفسير نمود؟! آيا مى شود اينها را يك نوع تصادف تلقى كرد؟ آيا مى توان گفت اين خوابها يك نوع تجلّى باطن است؟ به طور مسلّم نه. اينها جز ارتباط روان انسانى با جهان خارج تفسير ديگرى ندارد.

3ـ نگارنده در تابستان سال 1330 شمسى براى گريز از گرماى قم به زادگاه

صفحه 341

خود رفته بود، وقتى كمر گرما شكست وسال تحصيلى در قم آغاز گرديد، او نيز به قم بازگشت ولى جزوه خطى استاد¹ خود را كه براى مطالعه، همراه خود برده بود فراموش كرد ودر آن شهر جا ماند. در آن روزها ارتباط ما بين شهرها به اين آسانى نبود، گذشته از اين، نسخه خطى را نمى توان به دست همه سپرد. از اين جهت به پدرش نامه نوشت كه آن جزوه خطى را به وسيله يك فرد امين ارسال دارد. مدّتى گذشت وبكلّى از فكر آن جزوه بيرون آمد; ناگهان شبى در عالم رؤيا ديد كه پدرش به قم آمده وجزوه را آورده است. هنگام ظهر، موقع صرف ناهار در حالى كه خواب خود را به دوست هم اتاق خويش مى گفت، ناگهان پدر وارد شد وگفت:«عازم مشهد هستم وجزوه خطى را آوردم».

نگارنده مكرر از اين نوع خوابها ديده كه از نظر واقع نمايى سر سوزنى خطا نداشته است.

4ـ خانمى فوت كرد. متوفّا در ايام حيات از فردى مبلغ قابل ملاحظه اى طلبكار بود وقبض رسمى در دست داشت. چند ماه بعد از مرگش بازماندگان در موعد مقرر به مديون مراجعه كردند، امّا مديون مطالبه قبض رسمى كرد. دختر متوفّا چند روز تمام خانه را گشت وهر جا را كه احتمال مى داد جستجو نمود، ولى قبض پيدا نشد. مديون هم بدون دريافت قبض حاضر نبود بدهى خود را بپردازد. تقريباً از وصول طلب متوفا مأيوس شده بودند، تا اينكه يك روز صبح كلفت منزل به دختر متوفّا گفت:ديشت خانم را در خواب ديدم، خيلى خوشحال بود، به من گفت: به شما بگويم كه قبض در جيب فلان لباس است. دختر به سراغ آن لباس رفت وهمانطور كه كلفت خبر داده بود، قبض را پيدا كرد ².

1 . امام خمينى ـ قدّس اللّه سّره الشريف ـ .
2 . كودك1/387.

صفحه 342

اين رؤياها را نمى توان با اصول روانكاوى «فرويد» تفسير كرد. اين رؤيا ظهور مكنونات ضمير باطن كلفت نيست، زيرا كلفت اساساً از موضوع وقبض اطلاع نداشته تا از محل قبض آگاه باشد. اين قبيل خوابها حساب جداگانه اى دارد كه در حديث رسول اكرم صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم با عبارت:«بُشْرى مِنَ اللّهِ» ¹ (مژده اى از جانب خدا) آمده است.اين خوابها يك نوع الهام الهى است وبه اندازه اى زياد است كه اگر در هر عصر اين نوع از خوابها را كه مردم آن زمان ديده اند جمع آورى كنند، به صورت كتاب بزرگى در مى آيد.

اختلاف قرآن با تورات در نقل خواب يوسف

قرآن به روشنى مى گويدكه پدر، فرزند را از بازگو كردن خواب خود به برادران نهى كرد وطبعاً يوسف به حكم عصمت، نهى پدر را اطاعت كرده است. در حالى كه تورات، خلاف آن را ياد آور مى شود ومى گويد:«ويوسف خوابى را ديد كه آن را به برادران خود اخبار نمود، پس ايشان را بر او حسد زياده شد.»²

وباز مى گويد:«باز خواب ديگرى را ديد وآن را به برادرانش بيان كرده، گفت كه اينك بار ديگر خوابى ديدم كه ناگاه آفتاب وماه ويازده ستاره بر من خم شدند وبه پدر وبه برادرانش بيان كرد وپدرش او را عتاب كرده، وى را گفت:اين خواب كه ديده اى چيست؟ آيا مى شود من ومادرت وبرادرانت بياييم وتو را به زمين خم گرديم؟پس برادرانش به او حسد بردند، امّا پدرش آن كلام را در خاطر نگاه داشت.»³

1 . بحار الأنوار، ج61، ص192.
2 . تورات، سفرتكوين، فصل 37، آيه 6 (البته اين مطلب از برخى روايات نيز استفاده مى شود).
3 . تورات، سفر تكوين، فصل37، آيه هاى 9ـ12.

صفحه 343

مقصود از سجده

يوسف از خواب بيدار شد ودر خاطر او اين بود كه يازده ستاره با خورشيد وماه سجده مى كردند. او در واقع ديده بود كه يازده برادر همراه با پدر ومادر بر او سجده مى كنند وتا از خواب بيدار شود، صورت واقعى خواب بر اثر تصرف قواى نفس، لباس مناسب به خود گرفته وبه صورت سجده ماه،خورشيد وستارگان در آمده بود. مسلماً مقصود از سجده اين اجرام سماوى، خضوع آنهاست; زيرا سجده به معناى اصطلاحى در باره آنها متصور نيست. ولى مقصود از سجده محكىّ اين صورتها(كه همان سجده برادران وپدر ومادر باشد)، حقيقت آن است ودر قسمتهاى بعدى، قرآن سجده آنان را نقل كرده ومى فرمايد:(وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً)(يوسف/100):«از مركب فرود آمدند وبر او سجده كردند».

نبايد تصور كرد كه سجده آنان بر يوسف، عبادت يوسف بوده است، زيرا سجده، يك عمل مشترك ميان عبادت، خضوع واحترام است وتعيين كننده نوع آن، نيّت سجده كننده است كه هرگاه به اين نيّت سجده كند كه مسجود او خداى جهان آفرين، يا مدبّر وكارگردان عالم بوده، يا همه ويا بخشى از سرنوشت سجده كننده در دست اوست، در چنين صورتى سجده، عنوان عبادت به خود مى گيرد وامّا اگر سجده به خاطر اين است كه او بنده عزيز، گرامى ومورد عنايت خداست چنين عملى، عبادت نخواهد بود ـ اگر چه در عين عبادت نبودن، ممكن است امر حرامى باشد ـ چنانكه در شرع اسلام حتى از اين نوع سجده نيز نهى شده، ولى در شريعت گذشتگان اين كار مجاز بوده است.

***

صفحه 344

2 نقشه خائنانه برادران يوسف

آيات موضوع

7ــ (لَقَدْ كَانَ فِى يُوسُفَ وَإخْوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِينَ).

8ـ (إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ أحَبُّ إِلى أبِينا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أبَانا لَفِى ضَلال مُبين).

9ـ ( أُقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَ تَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صَالِحِينَ).

10ـ (قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ لاتَقْتُلُوا يُوسُفَ وَ ألْقُوهُ فى غَيابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ).

11ـ (قَالُوا يا أَبانا ما لَكَ لاتَأمَنَّا عَلى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ).

12ـ (أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَ يَلْعَبْ وَإنّا لَهُ لَحَافِظُونَ).

13ـ (قَالَ إِنِّى لَيَحْزُنُنِى أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَأَخَافُ أَنْ يَأكُلَهُ الذِّئْبُ وَ أنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ).

14ـ (قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخَاسِرُونَ).

15ـ (فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فى غَيابَتِ الجُبِّ وَ أَوْحَيْنا إلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْْ بِأَمْرِهِمْ هذَا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ).(يوسف/7 ـ 15)

ترجمه آيات

7ـ بدون شك در زندگى يوسف وبرادرانش، نشانه هايى براى مردم پرسشگر وجود دارد.

صفحه 345

8ـ آنگاه كه گفتند:يوسف وبرادر او نزد پدر ما محبوبتر از ما هستند، با اينكه ما جماعت نيرومندى هستيم،مسلّماً پدرِ ما، در اشتباه واضحى است».

9ـ «يوسف را بكشيد، يا او را به سرزمين نامعلومى ببريد، تا محبت پدرتان تنها متوجه شما شود وپس از اين كار، مردمى سعادتمند مى شويد».

10ـ يكى از آنان گفت:اگر بناست اين كار را انجام دهيد (ومصمم به حذف يوسف از محيط خود هستيد) يوسف را نكشيد واو را در چاه بيندازيد، تا برخى از رهگذران او را برگيرند وببرند».

11ـ (براى اجراى نقشه نزد يعقوب آمدند)وگفتند:پدرجان! چرا نسبت به يوسف به ما اطمينان نمى كنى، درحالى كه ما خيرخواه او هستيم!

12ـ فردا او را همراه ما بفرست، تا گردش وبازى كند وما او را (از هر شرّى) حفظ مى كنيم.

13ـ يعقوب گفت:اگر او را ببريد، من غمگين مى شوم ومى ترسم كه شما غافل شويد وگرگ او را بخورد».

14ـ گفتند:«با اينكه ما جمعيت نيرومندى هستيم، اگر گرگ او را بخورد، در اين صورت ما زيانكار خواهيم بود».

15ـ وقتى يوسف را بردند وتصميم گرفتند كه او را در مخفيگاه درون چاه بگذارند، به يوسف الهام كرديم كه آنان را از اين كارشان آگاه خواهى ساخت (وبه آنان تفهيم خواهى كرد كه اين كار به زيان شماست) در حالى كه آنان از اين مطلب بى خبرند.

تفسير موضوعى آيات

از آيات بخش نخست استفاده شد كه روابط برادران يوسف با وى وبرادرش بسيار تيره بود، اين مطلب خواننده را در انتظار قرار مى دهد ومتمايل مى سازد كه بفهمد سرانجام زندگى آنها به كجا انجاميد. به ديگر سخن، اين گفتار پدر كه به

صفحه 346

يوسف گفت:«خواب خود را به برادران بازگو مكن، زيرا كه ممكن است براى تو نقشه اى بكشند» در انسان ايجاد نگرانى مى كند وبا خود مى گويد:سرانجام اين خانواده به كجا منتهى گرديد؟ از اين جهت، قرآن به انتظار خواننده توجه كرده وسرگذشت را از اينجا آغاز كرده ومى گويد:

(لَقَدْ كَانَ فِى يُوسُفَ وَإخْوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِينَ):« بدون شك در زندگى يوسف وبرادرانش نشانه هايى براى پرسشگران وجود دارد.»

از اين آيه استفاده مى شود كه در عصر نزول قرآن،گروهى به حضور پيامبر رسيده وسرگذشت يوسف را از او خواسته بودند; از اين جهت در آيه، كلمه «سائلين» وارد شده است. اين پرسشگران، طبعاً اهل كتاب بودند كه به هنگام تردد به مكه، به بزرگان مشركان گفته بودند از محمد صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم بپرسيد: چرا فرزندان يعقوب از شام به مصر كوچ كردند ونيز بپرسيد كه سرگذشت يوسف چه بود؟ خدا اين آيات را فرستاد، امّا نه به زبان عبرى، بلكه به زبان عربى، تا مؤمنان ومشركان همگى از آن درس عبرت بياموزند.

مقصود از آيات، همان نكات وعبرتهايى است كه در سرتاسر اين داستان وجود دارد. از يك طرف برادران وديگر حوادث، او را از نقطه اى به نقطه اى ديگر منتقل كردند، از طرف ديگر، هنوز از پيامد كار بيرحمانه برادران رهايى نيافته بود كه گرفتارى دوّم براى او پديد آمد... ودر تمام احوال دست عنايت الهى بر سر او بود ومجموع سرگذشت ثابت كرد كه تقوا پيشگان وصادقان در راه زندگى پيروز مى شوند، چنانكه خود يوسف مى گويد: (إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ لايُضِيعُ أجْرَ المُحْسِنينَ)(يوسف/91).

آتش حسد

برادران از مهر ومحبت يعقوب نسبت به يوسف وبرادرش ـ كه در تاريخ، نام

صفحه 347

او «بنيامين» است ـ سخت ناراحت بودند. اينكه علت فزونى محبت پدر نسبت به اين دو فرزند چه بوده، بعداً ياد آور مى شويم، امّا علّت هرچه بود، سرانجام آتش حسد در دل برادران شعله ور ساخت وبا تشكيل جلسه اى پيرامون موضوع، به بحث وگفتگو پرداختند وآنچه در دل داشتند، بيرون ريختند وسه مطلب را متذكر شدند:

1ـ يوسف وبرادرش بيش از ما مورد علاقه پدر هستند.

2ـ اين فزونى محبت كاملاً بيجاست، زيرا ما گروه نيرومندى هستيم كه دامهاى او به وسيله ما به چرا مى رود وچرخ زندگى وى به وسيله ما مى گردد; پس دليلى ندارد، اين دو كودك را كه كمترين تأثيرى در زندگى او ندارند، بيش از ما دوست بدارد.

3ـ از اين دو مقدمه به نظر خود نتيجه گرفتند كه پدر، با اين عمل در گمراهى بوده وفزونى مهر او نسبت به اين دو برادر بى ملاك است.

جمله نخست:(إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ أحَبُّ إِلَى أَبِينا مِنَّا) به مطلب اوّل اشاره مى كند ومى رساند كه پدر به او وبرادرش مهر فوق العاده اى داشته وتاريخ مى گويد: اين دو از يك مادر به نام «راحيل»، وديگر برادرها از غير اين مادر بودند. در اينجا سؤال مى شود كه علّت فزونى مهر يعقوب به اين دو كودك چه بوده است؟در پاسخ مى توان به دو عامل اشاره كرد:

1ـ عامل فطرى وطبيعى، زيرا هر انسانى كودك كوچك خود را كه ضعيف وناتوان است، به خاطر ضعفش بيش از بزرگسالان، دوست مى دارد(واين موضوع اختصاص به جنس پسر ندارد).

2ـ يعقوب در چهره وسيماى يوسف، عظمت بيشترى را احساس مى كرد ومى دانست كه او قابليت بيشتر وآينده اى درخشان دارد.

آيه به مطلب دوّم كه مؤثر بودن آنان در معيشت يعقوب است، با جمله:

صفحه 348

(وَنَحْنُ عُصْبَةٌ) اشاره مى كند واين جمله حاكى است كه آن ده برادر همگى متحد ومتفق بودند; چنانكه به مطلب سوم كه عمل پدر را تخطئه مى كردند واو را در حيات اجتماعى گمراه مى خواندند، با جمله: (إنَّ أَبَانا لَفِى ضَلال مُبِين) اشاره مى كند.

دقّت در خود آيه مى رساند كه فرزندان يعقوب، پدر را از نظر دينى تخطئه نمى كردند، بلكه عمل او را اشتباه مى دانستند ومى گفتند كه اين عمل با محاسبات اجتماعى موافق نيست. مهر پدر بيشتر بايد متوجه ما باشد كه زندگى او بدون ما نابود مى شود، نه به دو كودكى كه تأثيرى در زندگى او ندارند. اين منطق، بر فرض صحّت، گمراهى اجتماعى را ثابت مى كند، نه گمراهى دينى را. بنابراين، تفسير برخى از مفسران كه آيه را به نحوى ديگر تفسير كرده اند، صحيح نيست. علاوه بر اين، آيات بعدى حاكى از اين است كه آنها پدر را، پيامبر خدا وشافعِ مستجاب الدعوه (يوسف /97) مى دانستند وفقط مى خواستند كه توجه پدر را به خود جلب كنند واز يوسف منصرف سازند، آن هم به دلايل گذشته.

گواه ديگر بر اينكه در اينجا مقصود از (ضَلال مُبِين) گمراهى دينى نيست، گفتار فرزندان يعقوب در جايى ديگر به اين شرح است:

روزى كه يوسف پيراهن خود را به پيكى داد كه آن را به يعقوب برساند، در اين لحظه يعقوب گفت:(إِنِّى لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ)(يوسف/94) «اگر مرا در اشتباه ندانيد، من بوى يوسف را مى يابم». برادران فوراً گفتند:(تَاللّهِ إِنَّكَ لَفِى ضَلالِكَ الْقَدِيمِ)(يوسف/95) «به خدا سوگند تو در همان گمراهى ديرينه خود هستى». ضلالت در اين آيه، همان ضلالت در آيه مورد بحث است وهر دو تخطئه عمل پدر است كه چرا بى جهت آن دو فرزندش را بر ما ترجيح مى دهد.

گفتيم كه علّت اصلى فزونى مهر يعقوب به فرزند، احساس كمالاتى بود كه از او داشت و چنين مهر و محبّت زيادى، مايه ملامت نيست; فزونى مهر، در صورتى

صفحه 349

مذموم است كه بدون ملاك باشد.

طرح توطئه

انجمن برادران به پايان رسيد وسرانجام نتيجه گرفتند كه بايد تنها مانعِ توجه پدر به خويش را، از ميان بردارند ودر اين مورد يكى از اين دو كار را انجام دهند:

1ـ يا او را بكشند.

2ـ ويا او را به سرزمينى دور دست بيفكنند كه راه بازگشت به وطن نداشته باشد، چنانكه مى فرمايد: (أُقْتُلُوا يُوسُفَ أوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ...).

آنگاه برادران نتيجه گيرى كردند كه:اگر اين مانع را از سر راه بردارند، صلاح ورستگارى كه همان توجه ومهر پدر به آنهاست، نصيبشان خواهد گرديد; آنجا كه مى فرمايد:( وَ تَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صَالِحِينَ).

مقصود از اين صلاح چيست؟آيا مقصود اين است كه بعد از اين عمل زشت، راه توبه را در پيش گيرند وپاكدامن شوند؟يا مقصود از اين صلاح، همان صلاح وسعادت دنيوى آن هم از نظر برادران يوسف است؟ زيرا يوسف در محيط زندگى آنان مايه ناراحتى وآشفتگى به حساب مى آمد كه اگر از ميان برود، همگى يكپارجه مى شوند وكاميابى خانوادگى را باز مى يابند.

ولى نظريه نخست بر خلاف ظاهر آيه است، زيرا جمله( وَ تَكُونُوا) عطف بر جمله (يَخْلُ) است وهر دو جزاى جمله شرطيه اى به حساب مى آيند كه از سياق آيه استفاده مى شود. پس در واقع چنين مى گويند:«يوسف را بكشيد يا به سرزمين دورى بيفكنيد.اگر اين كار را كرديد، دو نتيجه مى گيريد:

1ـ مانعِ توجه مهر پدر به خود را برطرف كرده ايد. 2ـ گروه صالحى شده ايد».

صفحه 350

مسلماً آن رستگارى كه قتل يا تبعيد سبب آن مى شود، بايد همان رستگارى دنيوى از نظر آنها باشد.

آيه پيش، همين قدر، ياد آور شد كه دو نظريه در باره يوسف مطرح بود:يكى قتل وديگرى تبعيد، ولى يكى مشخص نشد. آيه بعد مى رساند كه يك نفر از آنان، توجه اكثريت را به طرح سوّمى جلب كرد(هرچند اين طرح هم به تبعيد منتهى مى شد) وآن طرح اين بود كه گفت:يوسف را نكشيد، بلكه او را در مخفيگاه درون چاه بگذاريد تا كاروانهاى تجارى به هنگام عبور، او را از چاه بيرون كشند وهمراه خود ببرند.چنان كه مى فرمايد: (قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ لاتَقْتُلُوا يُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِى غَيابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ).

ذيل آيه كه مى فرمايد:(إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ) حاكى از آن است كه اين فرد در ميان آنان چندان علاقه اى به هر دو پيشنهاد نداشت وگفت:حالا كه بناست او را از خانه وكاشانه پدر دور سازيم، لااقل كارى كنيم كه وسيله مرگ او نباشيم.

چاه در لغت عرب، نامهاى مختلفى دارد مانند:«بِئْر»، «جُبّ»، «طَوىّ» و«قُلَيْب»، هرگاه چاه را سنگ بست كنند، به آن «طوِىّ» مى گويند ودر غير آن صورت، آن را «بِئر» يا «جُبّ» مى نامند.

«غيابت» در لغت عرب به قعر چاه مى گويند كه چشم را ياراى ديدن آن نيست وبرخى گفته اند كه «غيابت» مخفيگاهى است كه در نزديكهاى قعر چاه و در جدار آن ايجاد مى كنند كه فرد به آسانى در آنجا بنشيند ودلو را پر كند بدون اينكه خود وارد آب شود واز اين طريق دلو را بالا بفرستد، تا دلو ديگرى برسد.

اجراى توطئه

برادران متفقّاً تصميم گرفتند كه اين پيشنهاد را عملى سازنند، از اين رو دور پدر جمع شدند واز درِ دلسوزى وارد شدند وگفتند:

صفحه 351

1ـ چرا يوسف را همراه ما نمى فرستى؟مگر به ما اعتماد ندارى؟

2ـ يوسف مانند ديگر نوجوانان نياز به تفريح وگردش و ورزش دارد; بايد او را از محيط خانه بيرون برد، تا از نعمتهاى الهى بهره گيرد.

3ـ اگر تصور مى كنى كه در اين راه، به او لطمه اى وارد مى شود، ما حافظ ونگهبان او هستيم.قرآن به اين مطالب چنين اشاره كرده است: (قَالُوا يا أَبانا ما لَكَ لاتَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ).(اشاره به مطلب اوّل)

(أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَ يَلْعَبْ). (اشاره به مطلب دوّم)

( وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ).(اشاره به مطلب سوّم)

«رَتْع» در زبان عرب، چريدن حيوان است; ولى مقصود از آن در مورد انسان، گردش وتفريح است.

فرزندان با طرح اين سه مطلب، پدر را در بن بست عجيبى قرار دادند:اگر بگويد فرزندش نياز به تفريح وگردش ندارد، اين برخلاف واقع است; زيرا دوران كودكى، دوران تفريح وبازى است واگر پاسدارى برادران را از يوسف انكار كند وبگويد اعتماد به شما ندارم، در اين صورت بر مشكل مى افزايد ودشمنى آنان را نسبت به يوسف تشديد مى كند وپرده از عداوت آنها بر مى دارد كه هرگز صحيح نيست.

پدر در برابر سخنان آنان، به نور الهى دريافت كه بايد راه سومى را برگزيند وعلّت ممانعت را چيزى ديگر معرفى كند. ازاين جهت، دومطلب را مطرح كرد:

1ـ بردن او مايه اندوه من است ومن با او انس گرفته ام، آنجا كه مى فرمايد:(إِنِّى لَيَحْزُنُنِى أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ).

2ـ مراتع گوسفندان، پيوسته خالى از گرگ درنده نيست،ممكن است شما غفلت كنيد وگرگ او را بخورد; جايى كه مى فرمايد:( وَأَخَافُ أَنْ يَأكُلَهُ الذِّئْبُ

صفحه 352

وَ أنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ).

در اين لحظه برادران به فكر افتادند تا به سخن پدر پاسخ بگويند; ولى در باره مورد نخست سخنى نگفتند، زيرا قابل حل نبود، مسلماً بيرون بردن يوسف مايه غمگينى يعقوب بود، امّا نسبت به دوّمى چنين پاسخ گفتند: (قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إذاً لَخَاسُِرونَ). يعنى:«چگونه مى شود با اين جمعيت قدرتمند در حالى كه يوسف در پوشش حفظ وحراست ماست،گرگ او را بخورد وما نتوانيم او را نگه داريم». مقصود از جمله:(إنّا إذاً لَخَاسِرُونَ) اين است كه اگر چنين حادثه اى روى بدهد، ما انسانهاى بى چاره اى هستيم كه نتوانسته ايم برادر خود را حفظ كنيم.

نكته جالب توجه اين جاست كه آنها به هنگام درخواست ارسال يوسف مى گفتند:(وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ).يعنى از اطراف يوسف كنار نمى رويم، ولى به هنگامى كه او را بردند وشبانگاه به خانه يعقوب بازگشتند وخبر دريده شدن يوسف به وسيله گرگ را آوردند، چنين گفتند:(إِنَّا ذَهَبنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنا) «ما به مسابقه مشغول شديم ويوسف را نزد اثاث خود گذارديم وگرگ او را خورد»(يوسف/17) .

نكاتى آموزنده

در اين قسمت دو نكته قابل توجه است:

1ـ با اينكه يعقوب از عداوت آنان آگاه بود ومى دانست كه آنان با نقشه قبلى مى خواهند يوسف را از او جدا كنند، هرگز آنان را متهم نكرد وگفت:دورى فرزندم براى من طاقت فرساست واين براى ما درس بزرگى است كه نبايد حتى دشمن را بدون دليل و پيش از توطئه، متهم كنيم.

2ـ يعقوب در بخش دوّم گفتار خود، سخنى گفت كه فرزندان او همان را

صفحه 353

دستاويز خود قرار دادند او گفت: من مى ترسم كه گرگ او را بخورد وهمين گفتار، سبب شد كه فرزندان وى به همين عذر متشبث شده وخود را تبرئه كنند. اگر چه پدر اين جمله را از روى صفا وپاكى گفت، ولى آنان از آن سوء استفاده كردند.

***

3 آغاز جداييها

آيات موضوع

16ـ (وَجَاءُو أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ).

17ـ (قالُوا يا أَبَانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أنْتَ بِمُؤْمِن لَنا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ).

18ـ (وَ جاءُو عَلَى قَمِيصِهِ بِدَم كَذِب قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اللّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ).

19ـ (وَ جاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قَالَ يا بُشْرى هذَا غُلامٌ وَ أسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَ اللّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ).

20ـ (وَ شَرَوْهُ بِثَمَن بَخْس دَرَاهِمَ مَعْدُودَة وَ كَانُوا فيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ)(يوسف /16ـ 20).

ترجمه آيات

16ـ برادران يوسف شبانگاه گريان پيش پدر آمدند.

17ـ گفتند:پدرجان! ما به مسابقه پرداختيم(مسابقه دو يا اسبدوانى) ويوسف را نزد بار وبنه خويش گذاشتيم، در نبودن ما، گرگ او را خورد وهرگز تو ما را تصديق نخواهى كرد، هرچند راستگو باشيم.

صفحه 354

18ـ آنان (براى جلب اعتماد پدر) پيراهن يوسف را به خون دروغينى آلوده كردند وبه نزد پدر آوردند; يعقوب گفت:«نفس شما اين كار بد را براى شما زيبا جلوه داده است(يعنى دروغ مى گوييد وتصور مى كنيد كه كار خوبى انجام داده ايد) در اين مصيبت، شكيبايى بسيار مى كنم، خدا تنها يار وياور من است، در برابر آنچه كه مى گوييد».

19ـ كاروانى آمد ومأمور تهيه آب را به سر چاه فرستادند. او دلو خود را به چاه فرو برد، به نيت اينكه آب بيرون بياورد.(ناگهان به هنگام بالا آوردن دلو از چاه، ديد نوجوانى دست در ريسمان كرده وبالا آمد)گفت:بشارت باد كه اين نوجوانى است واو را به عنوان كالاى تجارتى، مخفى كردند وخدا از آنچه مى كردند آگاه بود.

20ـ (آنان كه او را از چاه بيرون كشيدند) او را به بهاى اندك و ناچيزى فروختند در حالى كه چندان رغبتى به يوسف نداشتند.

تفسير موضوعى آيات

برادران يوسف با مكر وحيله براى هدف خاصى، يوسف را از پدر باز گرفتند، او را به صحرا آوردند وبا كمال قساوت وسنگدلى او را وارد چاه كردند; به اميد اينكه شايد كاروانى از آنجا عبور كند واو را از چاه بيرون بكشد. سرانجام يوسف خود را در قعر چاه مشاهده كرد وبا دلى آرام در آنجا قرار گرفت.

برادران يوسف تا اين جا نقش خود را خوب بازى كردند وبه هدف خويش رسيدند، ولى كار در اين جا به پايان نمى رسيد ـ بايد در باره يوسف ـ جوابگو باشند وبگويند چه شد كه بامدادان با او رفتند وشامگاهان بدون او بازگشتند.

گزارش دروغين

ازاين رو تصميم گرفتند كه بگويند يوسف را گرگ خورد.چون اين پاسخ به تنهايى پدر را قانع نمى ساخت(زيرا سؤال مى شد چگونه با وجود ده برادر نيرومند،

صفحه 355

گرگ به يوسف حمله برد وشما از او دفاع نكرديد؟)، پيشنهاد شد كه بگويند:ما به مسابقه پرداختيم ويوسف را نمى توانستيم همراه خود ببريم. او را در نقطه اى كه فرود آمده بوديم، ترك كرديم.پس از انجام مسابقات كه به محل نخست بازگشتيم، ناگهان چشم ما به پيراهن خونين او افتاد واز يوسف خبرى نبود. آنان اين مطلب را به پدر گفتند وافزودند ما اين سخن را به شما مى گوييم ولى مى دانيم كه شما به ما اعتماد نخواهيد كرد.چنانكه مى فرمايد:ـ (وَجَاءُو أَباهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ * قَالُوا يا أَبَانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أنْتَ بِمُؤْمِن لَنا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ).

مقصود از كلمه «عِشاءً» مى تواند آغاز شب، يا بين وقت نماز مغرب ووقت نماز عشاء، يا نيمه شب باشد; ولى در اينجا معناى اوّل مناسبتر به نظر مى رسد.همچنين « نَسْتَبِق» در آيه، از استباق گرفته شده وبه معناى پيشى گرفتن دو نفر از يكديگر نسبت به هدف خاص است. لفظ «مؤمن » كه با «لام» متعدّى شده وفرموده است:(بِمُؤْمِن لَنا) غالباً با لفظ «با» متعدى مى شود وشايد تفاوت آن دو اين باشد كه: اگر مقصود از ايمان، ايمان جدى باشد، با «باء» واگر صورى باشد با «لام» متعدى مى شود; چنانكه مى فرمايد:(يُؤمِنُ بِاللّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ) (توبه/61) «به خدا ايمان دارد وبه گفتار مؤمنان نيز ايمان دارد». البته اين تفاوت در جايى است كه هر دو در يك جمله وارد شوند.

آنان براى جلب اعتماد پدر، پيراهن يوسف را با خون بره اى آلوده كرده و نزد پدر آوردند وقرآن آن را خون دروغين مى نامد، زيرا خون يوسف نبود، بلكه خون بره اى بود كه پس از كشتن او پيراهن يوسف را با آن خون آلوده ساخته بودند; چنانكه مى فرمايد:(وَ جاءُو عَلى قَمِيصِهِ بِدَم كَذِب) نشانه دروغين بودن خون، اين بود كه آنها پيراهن را سالم نزد پدر آوردند، واگر يوسف طعمه گرگ شده بود، بايد از پيراهن جز تكه پاره هايى باقى نمانده باشد.

صفحه 356

اين جاست كه مى توان گفت دروغ كه شاخه اى از باطل است، پايدار نمى ماند وسرانجام گوينده آن رسوا مى شود; زيرا حقيقتِ ثابت براى خود شواهد ولوازمى در جهان هستى دارد، دروغگو با دروغ،چهره حقيقتى را مى پوشاند، امّا نمى تواند چهره لوازم متعدد وفراوان آن را نيز بپوشاند، زيرا غالباً از آنها غفلت مى كند يا به لوازم پى نمى برد، مثلاً در همينجا، حيات يوسف، ملازم با سالم بودن پيراهن ولازمه مرگ او با دريدن گرگ، پاره شدن پيراهن است. آنان بر حيات يوسف پرده افكندند واو را «كشته » و«طعمه گرگ» معرفى كردند، ولى نتوانستند بر لازمه حيات او كه درستى پيراهن بود، پرده بكشند، از اين رو قرآن مى فرمايد: (إِنَّ اللّهَ لايَهْدِى مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ) (زمر/3) «خدا آن دروغگوى حق پوش را هدايت نمى كند».

واكنش يعقوب در مقابل اين گزارش

يعقوب كه با تمام ذرات وجود خود فرزند دلبندش را دوست مى داشت، با چنين خبر سهمگينى كه دل هر پدر را مى سوزاند، روبرو شد وجا داشت در چنين هنگامى پيراهن چاك كند، سيلى بر سر وصورت خود بزند وكارهاى ديگرى كه انسانها در مصيبتهاى بزرگ انجام مى دهند مرتكب شود، ولى عجيب اين است كه او با دوجمله به مذاكره خود با برادران يوسف خاتمه داد ومسئله را خاتمه يافته تلقى كرد وزمينه را فراهم ساخت كه برادران از فكر يوسف بيرون آيند ودنبال كار وزندگى خود بروند. آن دو جمله عبارتند از:

1ـ (قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أنْفُسُكُمْ أَمْراً).

2ـ ( فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اللّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلى ما تَصِفُونَ).

يعقوب با جمله نخست، از نااستوارى گزارش خبر داد وگفت:«اين چيزى است كه نفس اماره شما براى شما آراسته است»، «سَوَّلَ» در زبان عرب از «تَسْويل»

صفحه 357

به معناى آرايش وكلام خالى از حقيقت است.

با جمله دوّم خواست بگويد: تنها عكس العمل من در مقابل اين كار، اين است كه شكيبايى استوار و بسيارى از خود نشان مى دهم; چون صبر من براى خداست طبعاً استوار خواهد بود ودر عين حال از خداوند متعال كمك مى طلبم كه در اين مصيبتى كه پيش آورده ايد، مرا كمك كند.

يعقوب با اين دو جمله غائله را خاتمه داد، گويا آب از آب تكان نخورده¹ وبه اين صورت آبروى خاندان خود را حفظ كرد وفرزندان را از تفرق ودست كشيدن از كار وزندگى باز داشت. آنچه كه يعقوب را به اين كار واداشت دو چيز بود:

1ـ آگاهى او از دورغ بودن اين گزارش واين كه يوسف وى زنده است.

2ـ به هنگام تهاجم مصيبت، بايد در برابر دشمن، دژى محكم وقلعه اى آهنين پديد آورد، تا به داخل نفوذ نكند،از اين رو او صبر را به عنوان دژ نيرومندى اتخاذ كرد، تا وضع داخله در هم نشكند، ولى در عين حال از خارج نيز (از خدا) نيرو طلبيد كه پرده را بالا بزند وواقعيات را روشن كند.

آنچه كه شايسته انبياست همين است كه اين آيات مى گويند، نه آنچه كه در تورات به اين شرح آمده است: «آنگاه قباى يوسف را گرفتند وبزغاله اى كشته، قبا را به خون فرو بردند، وآن قباى رنگارنگ را نزد پدرشان رسانيده گفتند اين را يافتيم.پس تشخيص بده كه قباى پسرت است يا نه واو را تشخيص داده گفت:«قباى پسر من است وجانور درنده او را خورده است يقين كه يوسف دريده شده است. پس يعقوب جامه هاى خود را دريد وپلاس به كمرش بست وروزهاى بسيارى از براى پسرش نوحه گرى نمود وتمامى پسران وتمامى دخترانش از براى تسلى دادن به او برخاستند;

1 . اگر يعقوب بعدها اظهار بيتابى مى نمود، ربطى به آغاز جريان ندارد، لحظه حساس همين لحظه نخست بود كه او با كمال درايت به مذاكره خاتمه داد.

صفحه 358

امّا او از تسلى گرفتن امتناع نمود وگفت كه به نزد پسر خود به قبر محزوناً فرود خواهم رفت وپدرش از برايش گريست».¹

اين جمله ها با قرآن از جهاتى اختلاف دارد:1ـ در قرآن موضوع پيراهن است، در حالى كه در تورات قبا آمده است.

2ـ قرآن مى گويد:او خبر قتل فرزندش را تسويل شيطانى خواند وآن را رد كرد، در حالى كه در تورات آمده است كه باور كرد.

3ـ بر اساس خبر تورات يعقوب در برابر شنيدن خبر دريده شدن فرزندش به وسيله گرگ; بسيار بى تابى كرد وبه سبك خاصى به عزا نشست، در حالى كه در قرآن تنها همان دو جمله آمده است.

نجات يوسف از قعر چاه

يوسف در چاه، تن به تقدير الهى دادوبا قلبى آرام قرار گرفت. برخى از روايات، متذكر دعايى هستند كه در اين حال او آنها را زمزمه كرد وگفت:«اللّهُمَّ إنّى أَسأَلُكَ بِأنَّ لَكَ الحَمْدَ لاإلهَ إلاّ أنْتَ المَنّانُ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالاْرضِ ذُو الجَلالِ وَالإكْرامِ أنْ تُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَ أنْ تَجْعَلَ لى مِمّا أَنَا فيهِ فَرَجاً وَمَخْرَجاً»² يعنى:خداوندا از تو درخواست مى كنم به اينكه ستايش خاص توست،هيچ معبودى جز تو نيست كه بسيار بخشنده نعمت،پديد آورنده آسمانها وزمين،صاحب شكوه وبزرگوارى هستى، از تو مى خواهم كه بر محمد وآل محمد درود بفرستى وبراى من گشايش وخلاصى از آنچه در آن هستم قرار دهى.

همان طورى كه برادران يوسف، حدس زده بودند:كاروان تجارى كه از «مدين» عازم مصر بود، از آن سرزمين عبور كرد ودر نقطه اى فرود آمد تا مقدارى آب

1 . تورات، سفر تكوين، فصل 37، آيه هاى 31ـ 35.
2 . نور الثقلين، ج2، ص416 (در اين كتاب دعاهاى ديگرى نيز از يوسف نقل شده است).

صفحه 359

تهيه كند. مأمور آب را كه در لغت عرب به او «وارد» مى گويند، براى تهيه آب فرستادند واو «دلو» خود را در ميان چاه فرو برد، يوسف كه در انتظار فرج بود، ريسمانى را مشاهد كرد كه همراه با دلو به درون چاه فرو فرستاده شده ـ از اين رو ـ مهلت نداد كه دلو پر از آب شود، فوراً چنگ به ريسمان زد ومأمور آب تصوّر كرد كه دلو پر از آب شده ودلو را بالا كشيد، ناگهان چشمش به نوجوان زيبايى افتاد. گفت:مژده باد! به جاى آب اين كودك زيبا از چاه بيرون آمد.

چنانكه مى فرمايد: (وَ جَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قَالَ يا بُشْرى هذَا غُلامٌ).

جمله (فَأَدْلى دَلْوَه) حاكى از اين است كه مأمور آب يك نفر بيش نبود. اگر در جمله هاى بعدى ضمير جمع غايب(وَ أسَرُّوه) و (وَ شَرَوْه)آمده است براى اين است كه: هنگامى كه مأمور آب چشمش به غلام افتاد وآن جمله را گفت، طبعاً توجه كاروانيان را به خود جلب كرد وهمگى اطراف آن كودك گرد آمدند وبا خود گفتند: سرمايه اى به دستشان آمده،پس چه بهتر كه او را پنهان كنند، تا مبادا صاحب او پيدا شود واو را از دستشان بگيرد وقرآن به اين مطلب چنين اشاره مى كند: (وَ أسَرُّوهُ بِضاعَةً وَ اللّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ)يعنى:جمعى از كاروانيان يا همگى كه در آنجا گرد آمدند، چنين انديشيدند كه سرمايه اى پيدا كرده اند واو را به عنوان كالاى تجارتى مخفى كردند وخدا از آنچه كردند آگاه بود.

آنگاه قرآن از فروش اين غلام سخن مى گويد وظاهر اين آيه اين است كه همانها كه يوسف را از چاه بيرون كشيده بودند، همانها هم او را فروختند وعجيب اينكه يوسف را به بهاى ناچيزى (در مقابل چند درهم) از دست دادند ونسبت به او (يوسف) بى رغبت بودند.يا ارزش او را نمى شناختند، يا مى ترسيدند پدر غلام پيدا شودوراز آنها فاش گردد وهمين سرمايه هم از كف برود، چنانكه مى فرمايد:(وَ شَرَوْهُ بِثَمَن بَخْس دَراهِمَ مَعْدُودَة وَ كَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ).

صفحه 360

وجمله (وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ) تعليل بر جمله قبل است كه (وَ شَرَوْهُ بِثَمَن بَخْس دَراهِمَ مَعْدُودَة) يعنى چون بى رغبت بودند، به قيمت كم فروختند وشايد مى دانستند كه بالأخره اين غلام، برده نيست; چون آثار بردگى در او مشاهده نمى كردند، همان چند درهم رانيز مغتنم شمردند.

ظاهر آيه همين را مى رساند كه ما تفسير كرديم.گاهى مى گويند كه برادران يوسف براى آگاهى از سرنوشت او به سرچاه آمدند واز جريان باخبر شدند وبرادرى يوسف را كتمان كردند وگفتند:اين غلام گريز پاى ماست وآنها اين غلام را به قيمت كم فروختند; ولى اين تفسير با سياق آيه كه جمله هاى (أَرْسَلُوا) و(أَسَرُّوهُ) و(شَرَوْه) دارد سازگار نيست، ظاهر آيه اين است كه همه ضماير به يك نقطه بر مى گردد، نه اينكه اوّلى ودوّمى به كاروانيان وسوّمى به برادران يوسف.

ولى از تورات همين معناى دوّم استفاده مى شود، آنجا كه مى گويد:

«ويهوداه(برادر بزرگتر) به برادرانش گفت كه از كشتن برادر خود ومستور ساختن خونش، از براى ما چه فايده؟ بياييد او را به اسماعيليان بفروشيم ودست ما به او نخورد، زيرا كه او برادر وگوشت ماست.پس برادرانش قبول نمودند ومردمان بازرگان «مديانى» مى گذشتند ويوسف را از چاه كشيده، برآورند ويوسف را به اسماعيليان به بيست پاره نقره فروختند كه آنها يوسف را به مصر بردند».¹

تا اينجا نخستين بخش از زندگانى يوسف ـ يعنى از دامن پر مهر پدر تا خروج از چاه ـ به پايان رسيد. اكنون وقت آن رسيده است كه به بخش دوّم از زندگانى يوسف بپردازيم.

1 . تورات، سفر تكوين، فصل37، آيه هاى 26ـ28.

صفحه 361

بخش دوّم از زندگانى يوسف (عليه السلام)

يوسف كنعانى

در خانه عزيز مصر

1ـ آغاز زندگى جديد

آيات موضوع

21ـ (وَقَالَ الَّذِى اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمى مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ كَذلِكَ مَكَّنّا لِيُوسُفَ فِى الأرْضِ وَ لِنُعلِّمَهُ مِنْ تَأويلِ الأحادِيثِ وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَ لكِنَّ أكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ).

22ـ (وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِى المُحْسِنينَ). (يوسف/21ـ 22)

ترجمه آيات

1ـ آن كس كه در مصر يوسف را خريد، به همسر خود گفت:«مقام وى را گرامى دار واز او خوب پذيرايى كن; اميد است براى ما مفيد وسودمند باشد يا او را به فرزندى برگزينيم» واين چنين يوسف را در آن سرزمين متمكن ساختيم وبه او احترام ومقام داديم. تا اينكه (او را عظمت بخشيده) تا به او تعبير خواب را نيز بياموزيم وخداوند بر كارهاى خود مسلّط است ولى اكثر مردم نمى دانند.

2ـ هنگامى كه يوسف به حدّ كمال رسيد (بالاتر از بلوغ) ما به او حكمت وعلم آموختيم وما اين چنين نيكوكاران را پاداش مى دهيم.

صفحه 362

تفسير موضوعى آيات

زندگى جديد نوجوان كنعانى با ورود به مصر آغاز گرديد.او با لباس كهنه به بازار مصر آورده شد ويكى از مصريان او را خريد.خريدار، درآيه به عنوان مردى كه فاقد فرزند بوده، معرفى شده است وهر چه داستان پيش مى رود، سيماى واقعى خريدار يوسف آشكارتر مى شود وقرآن در هر نقطه، به مقدار لازم اكتفا مى كند. آن مرد مصرى با نگاه به نوجوان معصومى كه بيش از هفت، يا نه بهار از عمر او نگذشته بود¹ عظمت وبزرگى را در سيماى او مشاهده كرد وبه جاى اينكه او را در زمره غلامان وبردگان قرار دهد، در اختيار همسر خود قرار داده به او گفت:از او خوب پذيرايى كن; ممكن است در آينده براى ما سودمند باشد، يا او را فرزند خوانده خود بگيريم، آنجا كه مى فرمايد:

(وَقَالَ الَّذِى اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِى مَثْوَاهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدا).

مشيّت الهى تعلّق گرفت كه به يوسف، در سرزمين مصر، عزّت بخشد ودر سايه عزّت چيزهايى به او بدهد كه يكى از آنها دانش تعبير خواب است; چنانكه مى فرمايد:

(وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرْضِ وَ لِنُعلِّمَهُ مِنْ تَأويلِ الأحَادِيثِ).

جاى سؤال است كه جمله (وَ لِنُعلِّمَهُ) به چه جمله اى عطف شده است؟ پاسخ روشن است كه معطوفٌ عليه او مقدّر است وتقدير آيه چنين است:(مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرضِ(لِنَفْعَلَ فى حَقّهِ كَذا) وَ لِنُعلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ).«در حقّ او كارهايى صورت دهيم وتعبير خواب بياموزيم».

1 . نور الثقلين، ج2، ص416. ممكن است «سبْع» متحرّف «تِسْع» باشد. چون سابقاً نقطه گذارى مرسوم نبود، گاهى تِسْع وسَبْع با هم اشتباه مى شد.

صفحه 363

مقصود از «تَمَكُّن» در آيه، همان ورود به خانه يكى از متمكنان مصر است واين تمكن، با فراز ونشيبهايى در زندگانى يوسف ادامه داشت ودر جاى ديگر مى فرمايد: (وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ)(يوسف/56) «اين چنين به يوسف در زمين تمكن بخشيديم، تا در هركجا بخواهد،براى خود زندگى كند.»

اگر برادران يوسف خواستند، او را به سرزمينى پرت كنند كه نام ونشانى از او نباشد ودر پيشنهاد خود گفتند:(أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً) خدا در پاسخ آنان مى فرمايد: هنوز چند صباحى ازاين نقشه خائنانه شما نگذشته بود كه ما به يوسف در سرزمين مصر، تمكن وعزّت بخشيديم وطورى در ميان ناز ونعمت فرو برديم كه ديگر در زندگى كمبودى از نظر رفاهى نداشت.

وباز در ردّ انديشه خائنانه برادران، مى فرمايد: (وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَ لكِنَّ أكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ). اداره جهان وتقدير مقدرات در دست اوست واو بر كار خود مسلّط است; مى تواند وضع زندگى هر كس را بالا ببرد يا پايين بياورد، چنانكه در جاى ديگر مى فرمايد:(أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الأَمْرُ تَبارَكَ اللّهُ رَبُّ العالَمينَ) (اعراف/54) «آفريدن واداره كردن در دست اوست.بزرگوار است خداى جهانيان.» لفظ «الأمر» معرَّف به لام، اشاره به امر تدبير است.

جمله:(كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ) دو احتمال دارد:

1ـ مخصوص خود يوسف باشد; يعنى همان طورى كه يوسف را از چاه نجات داديم ولطف خود را شامل حال او گردانيديم; همچنين در اين مرحله نيز او را مشمول لطف خود ساختيم ووارد منزل بزرگ مصر كرديم كه از هر نعمتى برخوردار باشد.

2ـ ممكن است اين جمله در صدد بيان ضابطه كلى باشد; يعنى اين چنين است سنّت ما در باره نيكو كاران وپرهيزكاران كه پيوسته به آنها پاداش نيك مى دهيم.

صفحه 364

يوسف در خانه اين مرد مصرى وارد شد وزندگى را آغاز كرد تا آنجا كه به مرحله كمال خلقت وتكامل جسمى وروحى رسيد واين مرحله از آغاز بلوغ شروع مى شود وتا مدّتى ادامه دارد وخدا اين مرحله از عمر يوسف را «بلوغ أَشُدّ» مى نامد. «أَشُدّ» يا مفردى است بر وزن جمع، يا جمعى است كه مفرد ندارد ودر لغت به معناى گره زدن دو نخ است وبه مرور در استحكام نيروهاى جسمانى و روحى، به كار مى رود.

آنگاه اين تعبير در مورد تكامل انسان در مسير عمر به كار مى رود. در اين حالت ماهيچه ها قويتر، سينه وسيعتر، نگاههاى چشم پرفروغتر وصدا دو رگه وكلفت تر مى گردد. البته اين حالت به تدريج در انسان شروع مى شود، تا به مرحله پايانى برسد و پزشكان پايان بلوغ را سن بيست وپنج سالگى مى دانند.اكنون روشن نيست كه مقصود چه سنى از سنين جوانى يوسف است،ولى از حوادث آينده كه بيانگر عشق همسر عزيز به اوست، مى توان حدس زد كه مقصود، اواسط دوران بلوغ يعنى بين 18 و20 سالگى است. در هر حال، خدا در اين برهه از عمر به او دو چيز لطف فرمود:

1ـ حكم، 2ـ علـم ويـاد آور شد كه چنين عنايتى اختصاص به يوسف ندارد وهمه نيكوكاران به نسبت خاصى ازاين دو نعمت برخوردار مى شوند; چنانكه مى فرمايد: (فَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنينَ).

تعبير محسنين(نيكوكاران)، اختصاص به انبيا ندارد. واز طرفى آيه ياد آور مى شود كه همه نيكوكاران ـ به نسبت نيكوكارى خود ـ از حكم وعلم برخوردار مى شوند; از اين رو مى توان گفت مقصود از حُكم، حكمت وسخنان حكيمانه ومقصود از علم، دانشهاى كلى است كه در سايه آن دانش، در دوران زمامدارى، مشكلات مملكت را حل مى كند.

در تورات، وضع زندگى خريدار يوسف چنين توصيف شده است:«ويوسف

صفحه 365

به مصر فرود آورده شد و «پوطيفر» خواجه سراى فرعون، سردار لشكريان خاص مرد مصرى، او را از دست اسماعيليانى كه وى را به آنجا آورده بودند، خريد وخداوند با يوسف بود كه كامياب گرديد.چون كه خريدار وى مى ديد كه خداوند با اوست واينكه هرچه او مى كرد، خداوند به او كمك مى كرد، پس به يوسف التفات فراوان يافته و او را ناظرِ خانه خود نمود وتمامى مايملك خود را به دست او سپرد وبعد از آنكه او را ناظرِ خانه خود وتمامى مايملكش گردانيد، خداوند خانه آن مصرى را به پاس يوسف بركت داد، به حدّى كه آن بركت خداوند بر همه دارايى وى چه در خانه وچه در صحرا قرار گرفت.پس تمامى دارايى خود را به دست يوسف واگذاشت وبه غير از نانى كه مى خورد، از چيز ديگرى خبر نداشت».¹

2ـ نبرد ايمان وشهوت

وقتى يوسف با آن جمال وكمال وبا آن ملاحت ودلربايى به حوالى سن بيست سالگى رسيد، علاوه بر زيبايى ظاهرى، متانت وسنگينى او در خانه مرد مصرى وزيبايى سخن گفتنش ودهها جهت ديگر، سبب شد كه همسر عزيز مصر در اين شرايط به او عشق بورزد (در چنين شرايطى نه تنها همسر عزيز، بلكه هر كس ديگرى هم كه به جاى او بود واز ايمان به خدا بهره اى نداشت به او عشق مىورزيد). قرآن اين مرحله از زندگى يوسف را (كه عشق وايمان در خانه عزيز مصر به نبرد پرداختند وسرانجام ايمان بر عشق پيروز شد، بلكه به يك معنا آن را رهبرى نيز كرد) ضمن آياتى چنين ياد مى كند:

آيات موضوع

23ـ (وَ رَاوَدَتْهُ الَّتِى هُوَ فى بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الأبْوَابَ وَ قَالَتْ هَيْتَ لَكَ

1 . تورات، سفر تكوين، فصل39، آيه هاى 1ـ6.

صفحه 366

قَالَ مَعَاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّى أَحْسَنَ مَثْوَاىَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ).

24ـ (وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا المُخْلَصِينَ).

25ـ (وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُر وَ أَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبَابِ قَالَتْ ما جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأهْلِكَ سُوءاً إِلاّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).

26ـ (قَالَ هِىَ راوَدَتْنِى عَنْ نَفْسِى وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُل فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الكَاذِبينَ).

27ـ (وَ إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُر فَكَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ الصَّادِقينَ).

28ـ (فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُر قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ).

29ـ (يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذَا وَاسْتَغْفِرى لِذَنْبِكِ إنَّكِ كُنْتِ مِنَ الخَاطِئِينَ). (يوسف/23ـ 29)

ترجمه ا يات

23ـ بانوى خانه از در حيله وارد شد تا يوسف را به سوى خويش كشد (وكام گيرد)ودرها را محكم بست وگفت:بيا! يوسف گفت:پناه به خدا مى برم (كه به سرپرست خود خيانت كنم زيرا) او صاحب من است ومرا در خانه خود گرامى داشته ويقيناً ستمكاران رستگار نمى شوند.

24ـ آن زن قصد يوسف كرد ويوسف، اگر برهان خدا را نمى ديد، او نيز قصد آن زن مى كرد.اين چنين از يوسف بديها وزشتيها را دور مى سازيم كه او از بندگان خالص ماست.

25ـ هر دو به سوى در، دويدند وآن زن (براى جلوگيرى از خروج يوسف، پيراهن وى را گرفت ودر نتيجه) پيراهن يوسف را از پشت سر پاره كرد وهر دو، دم در به آقاى آن زن برخورد كردند. آن زن (به شوهرش)

صفحه 367

گفت:«كيفر آن كس كه به خانواده تو سوء نظرى داشته باشد، چيست؟جز زندان يا شكنجه درد آور؟

26ـ يوسف (در اين حالت چاره اى جز پرده برداشتن از حقيقت نديد) گفت:«او مى خواست مرا به كار زشت وادار كند» ويكى از نزديكان آن بانو داورى كرد و(گفت):«اگر پيراهن يوسف از جلو پاره شده، همسرت به تو راست مى گويد ويوسف از دروغگويان است;

27ـ واگر پيراهن يوسف از عقب پاره شده باشد، بانويت به تو دروغ مى گويد ويوسف از راستگويان است.»

28ـ عزيز مصر، (شوهر آن زن، از اين داورى خشنود شد) وچون ديد پيراهن يوسف از پشت سر پاره شده، گفت:(يوسف بى گناه است) اين نيرنگ شما زنهاست وبى شك نيرنگ شما بسيار بزرگ است.

29ـ يوسف! اين ماجرا را ناديده بگير (وجايى بازگو مكن) وتواى بانو، از گناه خود پوزش بخواه كه تو از گنهكارانى.

تفسير موضوعى آيات

يوسف سالها در خانه عزيز مصر زندگى كرد وطبعاً در اين مدّت داراى شغل ومقامى بود;زيرا امكان ندارد يك جوان، ساليان دراز،در خانه كسى زندگى كند وبراى او ـ ولو به صورت تفريحى ـ كارى در نظر نگيرند.هرچه بود، كار او بيشتر در محيط خانه بود وهرچه بزرگتر مى شد، دلربايى او بيشتر مى گشت.طبعاً همسر عزيز مصر نيز به خاطر فراهم بودن همه نوع وسايل عيش ونوش از يك طرف ونداشتن فرزند از طرف ديگر، فريفته زيبايى اين جوان شده وهرچه زمان مى گذشت، علاقه وى به يوسف فزونتر مى شد واز سويى ديگر چيزى هم نبود كه جايگزين يوسف باشد وخود را با او مشغول سازد.

طبيعت قضيه ايجاب مى كند كه او علاقه خود را با ايما واشاره آغاز كرده

صفحه 368

وپيوسته در برابر يوسف با آرايشهاى گوناگون ولباسهاى جالب ظاهر شده باشد تا از اين طريق، عشق وعلاقه او را به خود جلب كند ويك نوع تجاذب در ميان آنها برقرار گردد; ولى بر عكس هرچه او خود را دلرباتر وفريبنده تر مى ساخت، اِباى يوسف تشديد مى شد.

دام شيطانى

سرانجام تصميم گرفت كه يوسف را در برابر عمل انجام شده قرار دهد ودر نقطه اى اظهار عشق كند كه براى او مفرّى نباشد.فرصت را مغتنم شمرد وخانه را خلوت ديد وشايد نوكرها وكلفتها را روانه جاى ديگر كرده بود و يوسف را به خلوتخانه اى هدايت كرد وبراى جلوگيرى از ورود افراد، در را محكم بست وخواست دامن پاك يوسف را با حيله وتزوير آلوده سازد و او را از پايدارى آشكار خود پايين آورد.

قرآن اين حقيقت را چنين بيان مى كند: (وَ رَاوَدَتْهُ الَّتِى هُوَ فى بَيْتِها عَنْ نَفْسِه).

در اين جمله كوتاه نكات برجسته اى است:

1ـ نامى از آن زن نمى برد.

2ـ نمى گويد همسر عزيز كه اهانتى به خود عزيز باشد، بلكه مى گويد:زنى كه يوسف در خانه او بود، چنين تصميم گرفت.

3ـ تصميم او را با جمله (وَ رَاوَدَتْهُ) بيان مى كند ودر لغت عرب، به درخواستهاى اصرار آميز آن هم با حيله وكيد «مراوده» مى گويند.

4ـ كلمه (عَنْ نَفْسِه) كه از متعلّقات فعل است، اشاره به اين دارد كه يوسف در موضع ابا وپايدارى در برابر او بود واو خواست كه يوسف را از خود، به خويش متوجه سازد.

صفحه 369

5ـ عفت وعصمت زن ايجاب مى كند كه در دعوت به عمل زشت، از ايما وكنايه استفاده كند، از اين رو او در اين مورد گفت:(هَيْتَ لَكَ)و«هَيْتَ» در لغت عرب به معناى «بيا» است; يعنى: بفرما وپيش بيا ولفظ «لَكَ» تأكيد براى مخاطب است. يعنى: «به تو مى گويم بيا».

در اينجا نبرد عشق با ايمان آغاز مى شود. يوسف بيست ساله كه قواى غريزى او در حال اشتداد واشتعال است، در برابر زن زيبايى قرار گرفته است كه از نيكوصورتان زنان مصر مى باشد.و از او درخواست كام مى كند كه او پيوسته در كنار سفره اش نشسته ودر خانه اش عزت واحترامى داشته است وطبعاً زن در اين ظهور وآن هم در خلوتخانه، بايد تمام وسايل جذب جوان را از آرايشهاى گوناگون گرفته تا لباسهاى بدن نما ومحرّك، فراهم كرده باشد. در يك چنين منظره اى فقط عصمت مى تواند نگهبان انسان باشد. عصمتى كه پيامد گناه را درهمان مجلس لمس كرده وآتشهاى شعله ور دوزخ را از همان نقطه مشاهده كند. ازاين رو يوسف دست رد بر سينه نامحرم زد ودر پاسخ درخواست او دو جمله گفت:

1ـ (مَعَاذَ اللّهِ):به خدا پناه مى برم(وخدا بايد مرا ازاين لغزشگاه نجات دهد واگر او نجات ندهد، دامنم آلوده مى گردد).

2ـ (إِنَّهُ رَبِّى أَحْسَنَ مَثْوَاىَ):وجدان آن زن را تحريك كرد كه من چگونه به درخواست تو تن در دهم در حالى كه اين كار خيانت به همسر توست واو در حق من نيكى كرده است.آيا صحيح است كه من پاسخ نيكى را به بدى بدهم؟

اگر در آيات قبل،اين جمله نبود كه شوهر آن زن، به او گفت:(أَكْرِمى مَثواهُ) ضمير (إنَّهُ رَبِّى) را به لفظ (اللّه)كه در (مَعاذَ اللّهِ) هست بر مى گردانديم ومى گفتيم: يوسف دو چيز مى گويد:

الف:به خدا پناه مى برم.

ب: خدايى كه به من منزلت وجايى نيكو بخشيده است، ولى آن آيه قبلى

صفحه 370

مانع از آن است كه ضمير در «إنّه» به لفظ جلاله بر گردد، بلكه به همسر آن زن بر مى گرددواگر او را «ربّ» خود مى خواند، براى اين است كه «ربّ» به معناى «صاحب» است ودر لغت عرب به معناى صاحب، زياد به كار مى رود و مى گويند:«رَبٌّ البَيتِ» و «رَبُّ الضِيعَةِ» وحتى خود يوسف كلمه «ربّ» را در مورد پادشاه مصر به كار مى برد، آنجا كه مى فرمايد:(أُذْكُرْنى عِنْدَ رَبِّكَ)(يوسف/42) ودر آيه ديگر مى فرمايد:(ارْجِعْ إلى رَبِّكَ) (يوسف/50).

نجات يوسف از اين دام

قرآن نجات يوسف را از اين دام گسترده، ضمن دو آيه بيان كرده، در آيه نخست مرحله فكرى هر دو حريف ودر آيه دوّم مرحله عملى را روشن مى سازد.

در باره مرحله نخست، عبارت چنين است:

(وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا المُخْلَصِينَ).

«هَمّ» در زبان عرب به معناى عزم واراده است. اكنون بايد ديد متعلَّق اراده چه بوده است؟

در اينجا دو احتمال وجود دارد:

1ـ متعلَّق اراده در هر دو طرف عمل جنسى باشد; با اين تفاوت كه همسر عزيز تصميم به اين كار گرفت وتا آخر هم بر تصميم خود باقى ماند، ولى موفق نشد; امّا از جانب يوسف، تصميم شأنى وتعليقى بود وآن اينكه اگر برهان پروردگار خود را نمى ديد، تصميم به اين كار مى گرفت وچون برهان پروردگارش را ديد، چنين تصميمى نگرفت.در اين صورت تقدير آيه چنين مى شود:

الف: (وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ):همسر عزيز تصميم بر كار زشت گرفت;

ب:« ولَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِها »:يوسف نيز اگر برهان پروردگارش را

صفحه 371

نمى ديد، چنين تصميمى مى گرفت.

در واقع متن آيه چنين است: (وَ هَمَّ بِها لَوْلا أنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ)واين كه مى گوييم تقدير آيه چنين است، به خاطر آن است كه «لولا» براى خود جواب مى طلبد وصدرِ جمله، قرينه بر اين جواب محذوف است وبا آوردن جمله (وَ هَمَّ بِها)، پيش از كلمه و«لَولا» از جواب بى نياز شديم.

ولى جمله او جز «لَهَمَّ بِها» چيزى نيست، ولى به خاطر صدر جمله، جواب محذوف شده ودر نتيجه، معناى آيه چنين است كه تصميم زليخا مطلق بوده، درحالى كه اراده يوسف معلَّق به شرط شده است وباعدم تحقق شرط، اراده نيز منتفى گشته است. به اين ترتيب دامن يوسف از هر گونه آلودگى حتّى آلودگى به مراحل اراده وتصميم پاك مانده است.

بيانى به اين نحو، در روايتى از امام رضا ـعليه السّلامـ نيز وارد شده است. حضرت در پاسخ سؤال مأمون چنين فرمود: «وَلَقَدْ هَمَّتْ بِه ولَوْلا أنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِها كَما هَمَّتْ بِهِ، لكِنَّهُ كانَ مَعْصُوماً وَ المَعْصُومُ لا يَهِمُّ بِذَنْب وَلا يَأتِيهِ» ¹: همسر عزيز اراده كرد واگر يوسف برهان پروردگار خود را نديده بود او نيز تصميم مى گرفت; لكن او معصوم بود ومعصوم، نه تنها گناه نمى كند، بلكه تصميم بر آن نيز نمى گيرد.

تفسير جمله به شكلى ديگر

گاهى جمله «وَلَقَدْ هَمَّتْ بِه وَ هَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهانَ رَبِّه» به نحو ديگرى نيز تفسير مى شود وآن اينكه مقصود از «همّ» در هر دو طرف، تصميم به «زدن» بوده است، زيرا سنت كلّ در ميان عاشقان اين است كه اگر عاشقى در آستانه شكست قرار گرفت، به نوعى ـ از بدگويى زبانى گرفته تا زدن وكشتن ـ از معشوق انتقام

1 . نور الثقلين ، ج2، ص419.

صفحه 372

مى گيرد وهمسر عزيز خواست، از اين راه انتقام خود را از معشوق سركش باز ستاند.¹

در اين لحظات، يوسف نيز خواست از خود دفاع كند وبه اصطلاح با او گلاويز شود، ولى ناگهان متوجه شد كه اين كار ممكن است به ضرر او تمام شود; زيرا گلاويزى بدون ضرب وجرح نخواهد بود.در اين صورت عاشق شكست خورده براى اخذ انتقام، مضروب ويا مجروح شدن خود را دستاويز قرار داده ومعشوق خود را متهم به عمل ناروا مى كند ومى گويد:«او مى خواست با من كارى زشت صورت دهد ومن دفاع كردم براى همين او مرا زد ومضروب ومجروح ساخت». به همين جهت يوسف از تصميم خود منصرف گرديد.

گاهى براى تأييد اين نظر گفته مى شود: جمله هاى «همّتْ بِهِ» و«هَمَّ بِها» را نمى توان به معناى اراده كام گيرى تفسير كرد;زيرا پيش از اين جمله، تمام مراحلى كه ممكن بود همسر عزيز براى جلب موافقت يوسف طى كند، ذكر شده; حتى اينكه صريحاً به او گفت:(هَيْتَ لَكَ) ; با اين تصريح ديگر نياز ندارد كه مسئله تصميم بر انجام عمل دو مرتبه تكرار شود.

ما در عين حال كه نظر دوم را رد نمى كنيم، ولى تأييد اخير را نيز نمى پذيريم. زيرا تأييد مزبور در صورتى موجه است كه تكرار موضوع بى فايده باشد، ولى اگر تكرار مطلب سابق، مقدمه براى بيان مطلب ديگر باشد، در اين صورت تكرار بى فايده نبوده، بلكه مستحسن وزيبا خواهد بود.

توضيح اين كه:آيه ما قبل:(وَرَاوَدَتْهُ الّتى)بيانگر كشمكش طرفين است واينكه ميل ودرخواست از يك طرف وردّ وامتناع از طرف ديگر به اوج خود رسيد; ولى هرگز دو مطلب مهمى كه آيه دوّم وسوّم بيانگر آن مى باشد، در آن بيان نشده است

1 . المنار، ج12، ص278.

صفحه 373

واين دو مطلب عبارتند از:

1ـ علّت اين امتناع چه بود؟

2ـ چگونه يوسف از «مخمصه» نجات يافت؟

قرآن براى بازگويى اين دو مطلب، بار ديگر بر مى گردد و اصل مسئله را مجدداً به عنوان مقدمه مطرح مى كند تا بتواند آن دو مطلب را بيان نمايد،از اين رو پس از جمله:«همَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بها» هر دو را متذكر مى گردد.

در باره موضوع نخست (علّت نجات او) مى فرمايد:( لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المُخْلَصِينَ).

ودر باره موضوع دوّم مى فرمايد:(وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُر).

همان طور كه ملاحظه مى فرماييد: تكرار مسئله واينكه، «عزم» وتصميمى از ناحيه همسر عزيز صورت گرفت، به خاطر بيان دو مطلب مهمى است كه خواننده داستان در انتظار آن به سر مى برد وبازگشت به اصل موضوع، به خاطر بيان نتايج، يك كار رايج است.

نويسنده وجه ديگرى براى تأييد نظريه «عبده» ارائه كننده (نظريه دوّم) افزوده است وآن اينكه اگر بگوييم مقصود از «هَمَّ» در دو مورد همان زد وخورد است، در اين صورت دو لفظ «سُوء» و«فحشاء» در آيه، دو معناى جداگانه خواهند داشت ومقصود از اوّلى «ضرب» ومقصود از دوّمى «عمل خلاف عفت» خواهد بود; ولى اگر بگوييم مقصود از آن «عمل خلاف عفت» است، در اين صورت اين دو لفظ معناى واحدى خواهند داشت كه با فصاحت قرآن سازگار نيست.

اين توجيه نيز چندان استوار نيست،زيرا گذشته بر اينكه تكرار براى تأكيد ويا تفنن در عبارت،در برخى مواقع مايه فصاحت است، در نظريه اوّل نيز اين دو لفظ، مى تواند دو معناى مختلف داشته باشد; زيرا مى توان گفت: مقصود از «سوء»

صفحه 374

خيانت در حقّ صاحبش ومقصود از «فحشاء» عمل خلاف عفت است وخداوند در پرتو«برهان ربّ» او را از هر دو گناه، باز داشت وبه تعبير قرآن هر دو را از او برطرف كرد; زيرا بر آميزش با زن شوهر دار، دو عنوان منطبق مى شود، چون در عين اينكه «فحشاء» است، خيانت به حقوق مرد نيز هست; ولى بر آميزش با زن بى شوهر ـ بدون اكراه زن ـ فقط يك عنوان منطبق مى باشد.

مقصود از «برهان ربّ» چيست؟

«برهان» در لغت عرب به معناى «حجّت» قاطع وگواه روشنگر ومبين حقيقت است¹ وهر چيزى كه شك وترديد را قطع كند وحقيقت را روشن كند وبه اصطلاح مفيد علم ويقين گردد، به آن «برهان» مى گويند.

اگر قرآن معجزه را برهان مى نامد ومى فرمايد:(فَذَانِكَ بُرهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلائِهِ) (قصص/32) «عصا ويد بيضا دو گواهند بر رسالت تو از جانب پروردگارت به سوى فرعون وطايفه اش.»

واگر قرآن خود را «برهان» مى خواند ومى فرمايد:(يا أيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ)(نساء/174):«اى مردم، براى شما از جانب پروردگارتان گواهى آمده است.»

واگر قرآن به مشركان مى گويد:(ءَإلهٌ مَعَ اللّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إنْ كُنْتُمْ صادِقينَ) (نمل/64):«آيا خدايى،جز اللّه هست؟بگو: اگر راست مى گوييد، دليل وگواه خود را بياوريد».

واگر قرآن مى گويد ...

1 . ابن منظور در «لسان العرب» مى گويد:«البُرهان:الحُجَّةُ الفاصِلَةُ البَيِّنَة يُقالُ :برهن يبرهن برهنة إذا جاءَ بِحُجَّة قاطِعَة لردّ الخصم»( ج13، ص51) «برهان آن دليل فيصله دهنده اختلاف وروشنگر است.عرب مى گويد:فلانى اقامه برهان كرد يعنى دليلى آورد كه عناد طرف را قطع نمود».

صفحه 375

همه وهمه به خاطر اين است كه معجزه، حجت برنده ودليل قاطع بر حقانيت آورنده آن است، چنانكه وجود پيامبر در آن محيط و آوردن كتابى كه همه بليغان عرب در برابر آن عاجز وناتوان گشتند، خود گواه قاطع ودليل روشنگر حقيقت است وثابت مى كند كه اين شخصيت، ميوه باغ ديگر، تربيت يافته مقامى بالاتر وبرتر از محيط مكه ويا جهان ماده مى باشد.

با توجه به معناى «برهان» از نظر لغت وقرآن، بايد ديد مقصود از اين مفهوم كلى چيست؟در اينجا مفسران وجوهى را ياد آور شده اند كه بسيارى از آنها نااستوار است، مانند:

1ـ آگاهى يوسف از تحريم زنا وعذابى كه بر آن مترتب است.

2ـ صفات برجسته كه در پيامبران وبرگزيدگان هست وآنان را به عفت وصيانت نفس از پليدى دعوت مى نمايد.¹

به طور مسلّم علم عادى از تحريم زنا ومفاسد اُخروى آن ـ در آن شرايط ـ به تنهايى نمى تواند كارى از پيش ببرد، صفات برجسته تا تكيه گاهى محكم واستوار نداشته باشد، در برابر امواج شكننده طوفان غرايز در محيطهاى مناسب وآماده، خرد وشكسته مى شود.

گروهى برهان را به نبوت، برخى آن را به عمصت وطايفه اى به لطف وامداد غيبى تفسير كردهاند وشايد همگى به يك حقيقت رجوع كند.

ولى مى توان گفت كه مقصود از آن، تجسم واقعيت فحشا ونتايج وحشتناك آن در زندگى دنيوى واُخروى است ويك چنين تجسمى در پرتو نبوت، عصمت والطاف غيبى الهى رخ مى دهد. رؤيت چنين واقعيتى كه قرآن در باره آن مى فرمايد:(رَأى بُرْهَانَ رَبِّهِ)افق را در نظر او آنچنان روشن كرد كه زمينه كوچكى از

1 . مجمع البيان ، ج3، ص225.

صفحه 376

شك وترديد نيز در دل او باقى نماند.

وبه ديگر سخن:همان طور كه حجتهاى عقلى، افق را در نظر انسان روشن مى سازد وبه انسان جزم وقاطعيت مى بخشد، همچنين رؤيت واقعيت عمل كه از لوازم نبوت، عصمت والطاف الهى است، به او روشنى بخشيده وقاطعيت مى دهد وبراى همين جهت،ريشه انديشه انجام آن را در مغز، مى سوزاند.

نظريات بى پايه در تفسير «برهان ربّه»

در اينجا برخى از مفسران براى «برهان ربّ» معانى ديگرى گفته اند كه هرگز با مقام نبوت وعصمت پيامبران سازگار نيست واحياناً، خامه از نوشتن آنها شرم دارد وغالباً احاديث اسرائيلى، الهامگر اين نوع توجيهات وتفسيرات شده است وبا عرض پوزش نمونه هايى را نقل مى كنيم:

1ـ پرنده اى بر شانه يوسف نشست وبه گوش او گفت:«مكن كه اگر انجام دهى از درجه پيامبرى تنزل خواهى كرد».

2ـ يوسف، يعقوب را در حالى كه انگشت خود را به دندان گرفته است مشاهده كرد كه به او مى گويد:«آيا مرا نمى بينى؟».

3ـ يوسف از درون خود صدايى شنيد كه: «نام تو در ديوان پيامبران است. مى خواهى كار سفيهان را انجام دهى؟».

4ـ دستى را ديد كه از ديوار بيرون آمد وبر آن نوشته بود:(لاتَقْرَبُوا الزِّنا إِنَّهُ كَانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبيلاً). (اسراء /32)

5ـ سقف شكافت وصورت زيبايى را مشاهده كرد كه مى گويد:«اى پيامبر عصمت، اين كار را مكن كه تو معصومى!».

6ـ سر به زير افكند ودر روى زمين ديد نوشته است:(مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ). (نساء/123)

صفحه 377

7ـ فرشته اى آمد وپرهاى خود را بر پشت يوسف ماليد وشهوت او از سرانگشتان پايش در آمد.

8ـ او پادشاه را ديد كه مى گويد:«تو در خانه ماهستى وكار خلاف انجام مى دهى؟».

9ـ حجابى ميان يوسف وزليخا پديد آمد وهيچ يك همديگر را نديدند.

10ـ فرشته اى از فرشتگان بهشت را ديد ودر زيبايى او غرق شد وگفت:«تو از آن چه كسى هستى؟» گفت:«آن كس كه زنا نكند».

11ـ پرنده اى پريد وصدا زد:«يوسف! شتاب مكن، او در آينده براى توحلال خواهد شد، او براى تو آفريده شده است.»

12ـ يوسف چاهى را كه در آن زندانى شده بود، ديد كه در كنار آن فرشته اى ايستاده ومى گويد:«يوسف اين چاه را فراموش كرده اى؟».

13ـ او زليخا را در زشت ترين صورت ديد واز او فرار كرد.

14ـ او انسانى را ديد كه به او مى گويد:«به سمت راست خود نگاه كن»، ناگهان اژدهاى عظيمى را ديد كه مى گويد:«زناكار فردا در شكم من است»، از اين جهت فرار كرد.¹

ما پيرامون اين نظريات يك سخن مى گوييم وآن اينكه چه شده كه اين دايه هاى مهربانتر از مادر، يوسف را متهم به آماده شدن بر كار زشت مى كنند؟ چيزى كه هست مى گويند: دستى از غيب ظاهر شده، او را از انجام كار بازداشته است! يك چنين بازدارى قهرى، چه ارزشى مى تواند داشته باشد؟! در حالى كه قهرمان گفتار ما كسى است كه تمام كسانى كه در اطراف سرگذشت او بودند، به برائت وپاكدامنى او شهادت داده اند:

1 . تفسير سوره يوسف از غزالى.

صفحه 378

1ـ خدا بلافاصله پس از اين جريان در باره او مى گويد:(إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصينَ). (يوسف/24)

2ـ شاهدى از خاندان زليخا برا ى شناسايى مجرم، راهنمايى كرد كه اگر پيراهن يوسف از پشت سر دريده شده باشد، يوسف راستگوست وزليخا دروغگو واتفاقاً چنين نيز بود (شرح اين موضوع بعداً خواهد آمد).

3ـ عزيز مصر به زليخا گفت:(إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ * يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذَا) اين صحنه سازى حيله اى از حيله هاى زنانه وحيله هاى شما زنان بزرگ است! اى يوسف اين جريان را ناديده بگير.

4ـ زنان مصر كه با زليخا در رابطه بودند، گفتند:(حَاشَ للّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوء)(يوسف/51) :«منزه است خدا، ما در باره يوسف بدى سراغ نداريم.»

5ـ خود زليخا گفت:(الآنَ حَصْحَصَ الحَقُّ أنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقينَ) (يوسف/51): « الآن حق آشكار گرديد، من بودم كه او را به سوى خود خواندم واو از راستگويان است.»

ودر جاى ديگر صراحتاً مى گويد:(وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ) ¹ (يوسف/32):«من او را به سوى خود خواندم، ولى او خود دارى كرد.»

با اين شهادتها وگواهيها چگونه مى توان به آن نظريات سست و بى پايه اعتماد كرد؟ زيرا مفاد آنها اين است كه يوسف تا لب پرتگاه رفته ومقدمات آن را انجام داده، ولى مانع غيبى او را از عمل زشت بازداشته است; در حالى كه اگر يكى از اين مقدمات انجام گرفته بود، هرگز زليخا نمى گفت:(وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ).

نيز اگر يكى از اين كارها انجام گرفته بود، خدا توبه او را نقل مى كرد،

1 . فخر رازى ، التفسير الكبير، (مفاتيح الغيب) ، ج18، ص116.

صفحه 379

چنانكه توبه آدم وايوب را از ترك اولى، نقل كرده است.

شگفت اين جاست كه نقل كنندگان اين احتمالات، در نسبت دادن گناه به انبيا كاملاً جرى وبى پروا هستند، در حالى كه اگر مسلمانى يك دهم اين گناهان را به يكى از صحابه پيامبر نسبت دهد، او را ملحد مى دانند، گويى صحابه پيامبر، از نظر عصمت وتقوا بسيار برتر از انبيا هستند.

چيزى كه اين مفسران را به چنين وجوه بى پايه اى هدايت كرده، اين است كه آنان جمله «وَ هَمَّ بِها» را مانند جمله پيشين «وَهَمَّتْ بِِهِ» مستقل دانسته اند. طبعاًمفادش اين است كه زليخا ويوسف هر دو هم آهنگ با هم تا مرز گناه رفتند، چيزى كه هست يوسف برهان ربّ را ديد ومنصرف شد، ولى براى زليخا چنين رؤيتى انجام نگرفت. مفاد آيه از نظر اين گروه اين است كه «وَهَمَّتْ بِهِ، وَهَمَّ بِها ـ لَوْلا أَنْ رأى بُرْهانَ رَبِّهِ لَفَعَلَ» وبه خاطر چنين تفسيرى ناچار شدند، اين وجوه را كه از احبار يهودى وراهبان مسيحى كه وارد احاديث مسلمين شده است، بپذيرند.در حالى كه ما درگذشته گفتيم:(لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّه) قيد جمله دوّم «همّ بها» است واين كه زجاج مى گويد: «جواب لولا مقدم نمى شود» بر فرض صحّت، مشكلى توليد نمى كند، زيرا جواب لولا مقدّم نشده وهرگز «هَمَّ بِها» جواب لولا نيست، بلكه جواب لولا، محذوف است، به قرينه جمله پيشين ومفاد جمله، همانطور كه ياد آور شديم چنين است:«أُقسِمُ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ أُقْسِمُ لَوْلا أنْ رَأى بُرهانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِها» مانند:«وَاللّهِ لأضْرِبَنَّهُ إنْ يَضْرِبُني» مسلماً جزاى «إنْ يَضْربني» محذوف است وجمله متقدم گواه بر آن است; تو گويى چنين مى گويد:«وَاللّهِ و...إنْ يَضْرِبُنى لأضْرِبَنَّهُ».

ظاهر آيه (كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ) هم اين است كه يوسف سراغ سوء وفحشاء نرفته بود، بلكه اين سوء وفحشاء بود كه سراغ او آمده بود وخدا اين دو بلا را از او برطرف كرد ومى فرمايد ما بدى وزشتى را از او برگردانيديم، نه اينكه ما يوسف را از توجه به آن دو باز داشتيم ودر آيه ديگر نيز اين نكته مشاهده مى شود كه

صفحه 380

يوسف در مناجات خود با خدا مى گويد:«پروردگارا حيله آنها را از من برگردان»، آنجا كه مى فرمايد:(إِلاّ تَصْرِفْ عَنّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إلَيْهِنَّ وَ أَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ * فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إنَّهُ هُوَ السَّميعُ العَليمُ)(يوسف/33ـ34): «اگر حيله آنها را از من برنگردانى، به سوى آنان ميل مى كنم واز نادانها مى شوم. خدا دعاى او را پذيرفت و حيله آنها را برطرف كرد، حقيقتاً او شنوا وداناست.»

فرار از دام

ياد آور شديم كه يوسف براى رهايى از دامى كه در سر راهش گسترده بودند، از دو راه وارد شد:يكى گفتار ومذاكره با زليخا كه شرح آن گذشت.

راه دوّم، راه عملى كه بتواند صحنه را عوض كند وخود را در شرايطى ديگر قرار دهد كه وى نتواند به خواسته خود جامه عمل بپوشاند.به نظرش رسيد بى آن كه زليخا متوجه شود، به سوى در برود ودر را باز كند واز صحنه بگريزد. قرآن در اين مورد مى فرمايد:(وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُر) «هر دو به سوى در دويدند»، يوسف مى خواست در را باز كند وفرار كند وزليخا مى خواست از باز كردن در جلوگيرى نمايد. او براى بازداشتن يوسف از رسيدن به در ويا باز كردن آن، پيراهنش را از عقب گرفت وكشيد كه به درون اطاق بر گرداند امّا پيراهن يوسف پاره شد. يوسف در را باز كرد واز اتاق بيرون آمد وزليخا هم از پشت سرش كه ناگهان هر دو با عزيز مصر همسر زليخا روبرو شدند. عاشق بيچاره كه موفق به كام گيرى نشده ودر آستانه رسوايى هم قرار گرفته بود; از آنجا كه عشق او عشق الهى نبود وكاملاً جنبه حيوانى داشت، فوراً خود خواهى را بر همه چيز معشوق (حتى اعدام وزندان) مقدّم داشت وتلويحاً يوسف را متهم به سوء نيت كرد; چنانكه قرآن مى فرمايد:

(وَ أَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قَالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرَادَ بِأهْلِكَ سُوءاً إِلاّ أَنْ يُسْجَنَ أوْ عَذابٌ أليمٌ).

صفحه 381

در حالى كه زليخا در آستانه رسوايى بود واز طرفى شعله هاى عشق جنسى زبانه مى كشيد، از كشمكش اين دو نيرو، خودخواهى را مقدّم داشت ولى ادب را در كلام از دست نداد، زيرا:

اوّلاً: از متهم صريحاً نام نبرد وگفت:(مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ).

ثانياً: از عمل زشت صريحاً نام نبرد وفقط گفت:(سُوءاً).

ثالثاً:در مجازات ابهام به كار برد وگفت:(إِلاّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ). ممكن است مقصود از عذاب اليم كشتن باشد ولى زليخا به كشتن يوسف راضى نبود، لذا ميان دو كيفر مخير ساخت كه لااقل زندانى شود تا بتواند به گونه اى او را نجات بخشد.

امّا از به كار بردن لفظ (بِأَهْلِكَ) خواست عواطف شوهر را به سوى خود جلب نمايد. اين تعبيرها حاكى از آن است كه زليخا يك زن معمولى نبوده، بلكه از زنان محترم ومؤدب دربار بوده است.

رسيدگى به شكايت طرفين

يوسف در را باز كرد وهر دو بيرون دويدند كه ناگهان شوهر زليخا را بيرون در مشاهده كردند; چنانكه گفته شد زليخا فوراً خود را تبرئه كرد وتلويحاً يوسف را متهم نمود. در اينجا لازم بود يوسف از خود دفاع كند، امّا دفاعى كوتاه، از اين رو گفت: او مرا به اصرار، به خود دعوت مى كرد ومن براى فرار از انجام تقاضاى او در را باز كردم وبيرون آمدم واو هم به دنبال من آمد.

اين مسئله كوچكى نيست; مسئله ناموس است ونمى توان از كنار آن، به سادگى گذشت. حال چگونه بايد معلوم شود كه كدام يك راستگوست؟

در اين موقعيت شخصى هوشمند وبا درايت حاضر بود، فوراً فكرى به مغز او راه يافت وآن اينكه مى توان با همين شرايط موجود، راستگو را از دروغگو

صفحه 382

بازشناخت، زيرا هر دو اقرار دارند كه درون اتاق مسئله جنسى مطرح بوده، يكى خواهان آن وديگرى گريزان از آن بوده است وهر دو مى گويند كه بيرون دويدن از اتاق براى گريز از دامى بوده كه يكى بر سر راه ديگرى گسترانيده بوده وپيراهن يوسف نيز در اين ماجرا پاره شده، زيرا معنا ندارد كه يوسف در خانه اى مانند خانه عزيز مصر، پيراهن پاره بپوشد.اينك بايد ديد كه پيراهن يوسف از كجا پاره شده است؟ از عقب يا جلو؟هرگاه پيراهن يوسف از جلو پاره شده باشد، زليخا راستگوست و يوسف دروغگو واگر پيراهن وى از عقب پاره شده باشد، جريان بر عكس است.

اكنون بايد ديد اين شاهد با فراست چگونه از اين منظره، راستگو را از دروغگو جدا ساخت. شايد تقرير آن چنين باشد:

اگر يوسف خواهان عمل جنسى وقهراً زليخا از آن گريزان بوده، طبعاً ميان اين دو كشمكش رخ داده ودر اين كشمكش يوسف مهاجم بوده وزليخا مدافع ويوسف پيوسته با زليخا روبرو بوده هيچ وقت پشت به او نمى كرد، طبعاً بايد پيراهن او از جلو پاره شده باشد نه از عقب، رويگردانى در اين جريان متصور نيست زيرا او پيوسته به دنبال زليخا بوده است.

واگر جريان بر عكس بوده وزليخا خواهان عمل ويوسف گريزان بوده است، يوسف به حكم آنكه رودررويى را با زليخا دوست نداشته، قهراً در حال فرار بوده وزليخا به دنبال او وطبعاً براى باز دارى يوسف از فرار، پيراهن او را از عقب گرفته وكشيده وپاره شده است.

درهر حال،خواه اين شهادت يك شهادت علمى وصد درصد باشد يا نباشد، عزيز وآن گواه با فراست، به آن قناعت كردند وچون ديدند پيراهن يوسف از عقب پاره شده، فهميدند كه يوسف در حال فرار از اتاق بوده وزليخا براى بازدارى او از فرار،دست به پيراهن او افكنده تا او را از خروج جلوگيرى كند كه سرانجام منتهى به پاره شدن پيراهن وى شده است.

صفحه 383

(فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُر قالَ إنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ)¹:«پس چون عزيز مصر، نظر به پيراهن يوسف افكند وديد از عقب پاره شده، فوراً يوسف را تبرئه كرد وگناه را از آن همسرش دانست.»

در اينجا انتظار مى رفت كه عزيز مصر همسر خود را بيش از اين تنبيه كند، در حالى كه او به يك مؤاخذه لفظى اكتفا كرد; از اين موضوع مى توان حدس زد كه رجال دربار آن روز هم مانند رجال دربارهاى امروز، نسبت به مسائل ناموسى حساسيت زيادى نشان نمى دادند، وخود رجال نيز مانند همسرانشان آلوده بوده اند؟!

سپس دو خطاب كرد، يكى به يوسف و ديگرى به همسرش. به يوسف گفت:(يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا). «اين جريان را ناديده بگير كه راز ما به بيرون درز نكند» وبه همسرش گفت:(وَاسْتَغْفِرى لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الخَاطِئينَ). «از گناهت توبه كن تو از خطاكاران بودى».

تا اينجا روشن شد كه يوسف با پيشانى باز وچهره اى روشن از اين حادثه بيرون آمد وشرمندگى نصيب زليخا گشت.

اكنون ببينيم داورى تورات در اين باره چگونه است. در تورات چنين آمده است: «و واقع شد به هنگامى كه آقايش سخنان زنش را شنيد در حينى كه وى را بدين مضمون مى گفت كه بنده تو با من چنين وچنان كرد اينكه بسيار غضبناك گرديد، پس آقايش يوسف را گرفت و او را در زندان خانه گذاشت جايى كه محبوسان مَلِك محبوس بودند ودر آنجا در زندان ماند.»²

تورات بر خلاف قرآن يوسف را نزد ملك، محكوم معرفى مى كند واو را زندانى

1 . قُدّ در لغت عرب، مانند قطّ به معنى پاره شدن است، با اين تفاوت كه اگر شكاف طولى باشد، به آن قدّ مى گويند واگرعرضى باشد به آن قطّ گفته مى شود.
2 . تورات ،سفر تكوين، فصل 39 ، آيه هاى 19و20.

صفحه 384

قلمداد مى نمايد.در حالى كه قرآن مى گويد:عزيز از يوسف معذرت خواست.اين تفاوتها گواه بر اين است كه قرآن به هيچ وجه متأثر از تورات نبوده بلكه مهيمن ومصحح اين كتاب است.

3ـ انتشار عشق همسر عزيز در مصر

هيچ رازى در جهان مخفى نمى ماند و هيچ كارى راكه مى خواهى كسى متوجه آن نباشد انجام مده زيرا سرانجام راز به بيرون درز مى كند.عزيز تصور كرد كه با نصيحت وپند، آبروى خانواده او محفوظ مى ماند، درحالى كه چيزى نگذشت كه در مصر خبر عشقبازى همسر او با يوسف منتشر گرديد وقرآن اين بخش از قصه را چنين بيان مى كند:

آيات موضوع

30ـ (وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى المَدِينَةِ امْرَأَتُ العَزيزِ تُرَاوِدُ فَتاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبّاً إنّا لَنَرَاهَا فى ضَلال مُبين).

31ـ (فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إلَيْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَ آتَتْ كُلَّ وَاحِدَة مِنْهُنَّ سِكّيناً وَ قَالَتِ اخْرُجْ عَلَيهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حَاشَ للّهِ ما هذا بَشراً إِنْ هَذا إِلاّ مَلَكٌ كَريمٌ).

32ـ (قَالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِى لُمْتُنَّنِى فِيهِ وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ).

33ـ (قَالَ رَبِّ السِّجنُ أَحَبُّ إِلىَّ مِمّا يَدْعُونَنى إلَيْهِ وإلاّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصبُ إلَيْهِنَّ وأَكُنْ مِنَ الجَاهِلِين).

34ـ (فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إنّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ)(يوسف/30ـ34)

صفحه 385

ترجمه آيات

30ـ گروهى از زنان در شهر گفتند: همسر عزيز غلام خود را به خويش دعوت مى كرده و دلباخته وفريفته او شده است، ما او را در گمراهى آشكار مى بينيم.

31ـ همسر عزيز نيرنگ و ملامت آنها را شنيد. همه را دعوت كرد و مجلسى بياراست وبراى آنان تكيه گاهى آماده كرد وبه دست هر يك كاردى(و ترنجى) داد وبه يوسف گفت:وارد مجلس آنها شو. چون او را ديدند، وى را بزرگ شمردند و(به جاى ترنج) دستهاى خود را بريدند وگفتند:اين بشر نيست، بلكه فرشته بزرگوارى است.

32ـ همسر عزيز( چون زنان را در جمال يوسف حيران ديد، وقت را مغتنم شمرد) وگفت:اين همان غلامى است كه مرا در عشق او ملامت مى كرديد. من او را به خويشتن خواندم،امّا او خود دارى كرد واگر آنچه را به او فرمان مى دهم انجام ندهد، زندانى وخوار مى شود.

33ـ يوسف گفت:پروردگارا! زندان نزد من دوست داشتنى تر است از آنچه اينان مرا به سوى آن مى خوانند واگر تو حيله شان را از من دفع نكنى، به آنها ميل كرده ودر زمره جاهلان مى شوم.

34ـ پس پروردگارش دعاى او را مستجاب كرد وحيله آنان را از وى دفع نمود; زيرا كه او شنوا و داناست.

تفسير موضوعى آيات

جريان همسر عزيز مصر وعشق او به جوانى عبرانى، از دورن خانه به بيرون درز كرد وكم كم موضوع سخن محافل زنانه شد، از يك طرف زنان اشراف كه از هر كار وبارى فارغند، طبعاً به دنبال سوژه اى مى گردند كه روز خود را با آن به سر ببرند و از طرف ديگر حسد وحس انتقام از وابستگان به قدرت، دست به دست هم داد عشق سوزان او، سخن روز شد. آنان به صورت خير خواهى ولى در باطن براى رسوا

صفحه 386

كردن همسر عزيز، پيوسته در باره عشق او سخن مى گفتند ومى افزودند كه در شأن همسر عزيز نيست كه عاشق غلام كنعانى شود. غلامى كه آن را از بازار خريده وبه درون خانه آورده است. اصولاً بايد مردان به سوى زنان كشيده شوند وزن، عظمت وبزرگى و شخصيت خود را بايد حفظ كند.

سخنان به ظاهر آراسته آنان كه به گوش همسر عزيز رسيد، خواست عذر خود را دراين عشق براى آنها روشن سازد و به آنان تفهيم كند كه اگر آنها هم در شرايط وى بودند، دلداده اين جوان مى شدند وچون از واقع خبر ندارند، زبان به ملامت اوگشوده واو را سرزنش مى كنند پس چه بهتر كارى صورت دهد كه آنها نيز در برابر اين جوان ماهرو ودلفريب، قرار گيرند وبى اختيار عشق خود را به اين جوان ابراز دارند.

به اين منظور مجلسى آراست وزنان اشراف را دعوت كرد وبراى هريك جايگاه خاصى معيّن كرده وتكيه گاهى ¹قرار داد كه به آزادى وراحتى بر آن تكيه زنند وبراى همگان ميوه اى تهيه كرده وبراى استفاده از آن، به دست هر يك از آنان كاردى داد.

زنان اشراف كه براى چنين مجلسى از طرف همسر عزيز دعوت شده اند، طبعاً با آرايشهاى فوق العاده در اين مجلس حاضرمى شوند، گذشته از اينكه زنان اين گونه خانواده ها، زنان برگزيده اى مى باشند كه از جمال وزيبايى بهره بالايى دارند، آنان همانگونه كه تشريح شد، وارد خانه همسر عزيز شدند وهر كدام درجايگاه خود قرار گرفتند و به سخن گفتن با يك ديگر پرداختند. درحالى كه آنها مشغول استفاده و خوردن ميوه بودند، ناگهان همسر عزيز به يوسف كه در اتاق مجاور اين مجلس بود، گفت:«از اتاق بيرون بيا» يوسف كه به عنوان غلام چاره اى

1 . تعبير قرآن لفظ «مُتَّكئاً» است امّا بعيد نيست كه مقصود از آن، اريكه وبه اصطلاح ما «صندلى» باشد كه بر آن تكيه مى كردند.قرآن در مواردى از چنين اريكه وسريرها با تكيه دادن بر آنها ياد كرده ومى فرمايد: (عَلَى الأرائِكِ مُتَّكِئُونَ) (يس/56):برجايگاهها تكيه مى زنند.

صفحه 387

جز اين كار نداشت، وارد اتاق شد. زنان كه از برنامه همسر عزيز آگاه نبودند، ناگهان در برابر جوان ماهرويى قرار گرفتند كه ماه در برابر جمال او شرمنده وزيبايى او حاكى از جمال پروردگار بزرگ بود.

قرآن مى فرمايد:(فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إلَيْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَ آتَتْ كُلَّ وَاحِدَة مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ...).

در اينجا مطالبى به شرح زير آمده است:

1ـ زليخا سخنان ناصحانه آنان را مكر وحيله تلقى كرد;چنانكه مى فرمايد: (فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ)وعلت، اين بود كه آنان با اين حيله ومكر مى خواستند آبروى او را بريزند ونيز محتمل است كه خواسته باشند از اين طريق به ديدار يوسف نايل آيند.

2ـ براى هر يك صندلى وتكيه گاهى آماده ساخت.اگر مقصود از آن همان باشد كه گفته شد، شايد براى اين بود كه در برابر صندلى، چيزى باشد كه ميوه روى آن قرار گيرد ودسترسى به ميوه آسان باشد، ومقصود زليخا بهتر تأمين شود; چنانكه مى فرمايد:(وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأ).

بعضى احتمال مى دهند كه «مُتَّكَأ» به معناى ترنج(يك نوع ميوه) باشد وگاهى «مُتَّكَأً» بدون همزه قرائت شده كه آن نيز به معناى ترنج است.

3ـ ازميان ميوه ها، چيزى انتخاب كرد كه صرف آن به چاقو نياز داشته باشد; چنانكه مى فرمايد:(وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَ آتَتْ كُلَّ وَاحِدَة مِنْهُنَّ سِكِّيناً).

4ـ در چنين شرايطى فرمان داد كه يوسف از جايى كه بود بيرون آمده، وارد مجلس آنها شود; چنانكه مى فرمايد:(وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ...).

يوسف كه گام در مجلس نهاد، وضع مجلس دگرگون گرديد وجريانهايى رخ داد كه قرآن به اين شرح ياد آور مى شود:

صفحه 388

1ـ به هنگام ديدن او، وى را بزرگ شمردند وجمال وزيبايى او را فوق تصور دانستند; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ).

2ـ رفتار معصومانه وعفت فوق تصور يوسف در برابر اين زنان وسكوت مطلق واستقامت واستوارى او در برابر اين مناظر تكان دهنده كه كوه رااز جاى مى كند، سبب شد كه بگويند:اين جوان آلوده نيست ونمى شود او را از اين طريق مهار كرد; چنانكه مى فرمايد:(وَقُلْنَ حَاشَ للّهِ) اين تعبير رابراى اظهار تنزيه وپيراستگى يك انسان، به كار مى بردند وبا اين سخن، يوسف را منزّه دانستند.

3ـ جمال ظاهرى ودلربايى يوسف، به ضميمه حسن سيرت وپاكدامنى او، سبب شد كه زنان، او را نه بشر بلكه فرشته اى بينگارند; چنانكه مى فرمايد: (ماهذا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاّ مَلَكٌ كَرِيمٌ).

سرزنش زنان ميهمان به وسيله همسر عزيز

ميهمانان همسر عزيز در بهت وحيرت فرو رفته بودند وآنچه كه هيچ گاه تصوّر اظهار آن را نمى كردند، همگى به زبان آوردند وشيفتگى خود را به اين جوان كنعانى اعلام كردند.در اين هنگام همسر عزيز فرصت را مغتنم شمرد وضربت محكمى بر انديشه هاى آنها نسبت به خود، وارد آورد وگفت:من كسى هستم كه مدّتها بااين فرشته زيبا زندگى كرده ام وسرانجام شيفته او شده ام وشما مرا در باره اين عشق سوزان نكوهش مى كرديد، چه شد كه اكنون خود در نخستين مجلس دلداده او شديد وبه جاى بريدن ميوه، دست خود را بريديد؟ آيا سزاوار است مرا در باره آن ملامت كنيد؟ چنانكه قرآن مى فرمايد:(قَالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِى لُمْتُنَّنِى فِيهِ)اين همان جوان كنعانى است كه شما مرا به خاطر عشق به او ملامت كرديد ومى گفتيد كه نبايد زنى به دنبال غلام خود برود، بلكه اين مرد است كه بايد به دنبال زن كشيده شود، ولى اكنون خود، با يك مجلس، قانون خود را شكستيد. بدانيد كه من او را به سوى

صفحه 389

خود دعوت كردم واو خويشتندارى كرد واگر سر به فرمان من ننهد، ذليلانه زندانى مى شود ودر زندان هم به او اهانت مى كنند;چنان كه مى فرمايد:(لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ).

يوسف در كنار اين مجلس، سخنان همسر عزيز را شنيد كه او را به زندان تهديد مى كند. از آيه بعدى استفاده مى شود كه هريك از زنان، حق به همسر عزيزداده ويوسف را به پاسخگويى به درخواست او دعوت مى كردند. از اين رو فوراًبه دژمحكم واستوار اله،پناه برده وگفت:(رَبِّ السِّجنُ أَحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِيإلَيْهِ): «پروردگارا! زندان براى من از آلودگى به گناه، گواراتر است.» ازاين جمله استفاده مى شود كه همه آنان، با غنج ودلال با يوسف سخن گفته و اورابه عمل منكر دعوت مى كردند، امّا معلوم نيست كه هريك براى خود درخواستوصال داشت، يا همگى او را به تسليم در برابر درخواست زليخا دعوت مى كردند.

اگر يوسف در شرايط پيش فقط در برابر يك زن زيبا قرار گرفته بود، ولى امروز در برابر عدّه زيادى از زنان ماهروى مصر قرار داشت كه هريك براى انسان متقى يك دام بزرگ است، تا چه رسد به همگى آنها. چون يوسف از دوران كودكى در خانه عزيز مصر بزرگ شده بود، زليخا را به چشم يك مادر مى نگريست در حالى كه زنان مجلس دوّم كه از زيباترين زنان مصر بودند، براى اوّلين بار در برابر يوسف ظاهر شدند وبا او گفتگو نمودند. پس مسلماً آزمون دوّم پر مشقت تر از آزمون نخست بوده است، از اين جهت يوسف در دعاى خود زندان را بر پيشنهاد آنان ترجيح مى دهد واز خدا مى خواهد حيله آنان را از او برطرف كند تا مبادا به سوى آنان تمايل نشان دهد واز افراد جاهل گردد;چنان كه مى فرمايد:(وإِلاّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أصْبُ إِلَيْهِنَّ وأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِين).

صفحه 390

قدرت شهوت

در روايات اسلامى آمده است:«أَعْدى عَدُوِّ المَرْءِ غَضَبُهُ وَ شَهْوَتُهُ فَمَنْ مَلَكَهُمَا عَلَتْ دَرَجَتُهُ وَ بَلَغَ غَايَتهُ»¹يعنى:«بزرگترين دشمن شخصيت انسان، خشم وشهوت اوست پس آن كس كه بر اين دو صفت، تسلّط يابد و آنها را مهار كند، درجات وى عالى مى گردد و به نهايت كمال دست مى يابد» زيرا به هنگام برانگيخته شدن خشم وشهوت، افق فكر انسان آنچنان تيره وتاريك مى شود كه هيچ گاه عواقب گناه را نمى بيند ودر نتيجه كارى را انجام مى دهد كه به قيمت نابودى او تمام مى شود از اين رو ايستادگى در مقابل اين دو نيروى مهلك، (كه در حال تعديل، ضامن بقا وسعادت بشر است) جهاد اكبر وشمشير زدن در ميدان نبرد، در مقايسه با آن، جهاد اصغر شمرده شده است.²

در اينجا يوسف بحق جهاد اكبر كرد، جهادى كه او را در جهان مجسمه عفت وتقوا ومظهر صبر وخويشتن دارى ساخت. او از خدا خواست كه شرّ اينها را از سر او كوتاه سازد. خدا نيز دعاى او را مستجاب كرده،پاكدامنى او را هر چند به قيمت زندانى شدن وى انجاميد، حفظ فرمود; چنانكه مى فرمايد: (فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَلِيمُ).

نكاتى آموزنده

گرچه سوره يوسف سراپا نكته وعبرت است، امّا در اين بخش از آيات به

1 . هداية العلم فى تنظيم غرر الحكم ص463،باب الغين.
2 . وسائل الشيعة، ج11، ص22:پيامبر گرامى صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم گروهى را به جهاد در راه خدا فرستاد. هنگامى كه از جهاد برگشتند(وطبعاً خسته ومجروح بودند) پيامبر به آنها فرمود:«آفرين بر گروهى كه جهاد اصغر را به پايان رسانيدند; ولى جهاد اكبر بر آنها باقى مانده است»پرسيدند:«جهاد اكبر چيست؟» فرمود:«جهاد با نفس».

صفحه 391

نكات زير پى مى بريم:

1ـ گاهى انسان در شرايطى، خود را پيراسته دانسته وديگرى را متهم به آلودگى مى كند، در حالى كه بايد ببيند خود وى اگر در شرايط او قرار گرفت، آيا آبرومندانه از امتحان بيرون مى آيد يا نه؟ زنان مصر عمل همسر عزيز را نكوهش مى كردند، ولى به هنگام امتحان همگى رفوزه شدند وگوهر عفت آنها با سنگ شهوت شكست، ودسته جمعى اظهار عشق كردند;چنانكه از جمله ( يَدْعُونَنِى إلَيْهِ) استفاده مى شود.

2ـ با مطالعه در زندگى زنانِ نوع نظامهاى طاغوتى، انسان به يك اصل واحد پى مى برد وآن اينكه در محيطهاى مادى كه انواع وسايل زندگى وشهوترانى فراهم است، آن عفت ظاهرى به كمترين قيمت، شكسته مى شود وماهيت اين نوع زنان آشكار مى گردد.

3ـ در شديدترين شرايطى كه انسان مورد هجوم قواى شيطانى قرار مى گيرد، بهترين راه نجات، پناه بردن به خداست تا در سايه اين دژ محكم از هر هجوم شيطانى مصون بماند ويوسف نيز به چنين دژى پناه برد.

4ـ مردان بزرگ جهان براى حفظ گوهر عفت وتقواى خود، زندانها را به جان مى پذيرفتند، تا دين آنها محفوظ باشد ويوسف به خاطر حفظ عفت، آماده زندان مى شود كه آيات بعدى آن را روشن مى سازد.

***

صفحه 392

بخش سوم از زندگانى يوسف (عليه السلام)

از سياهچال زندان تا كرسى صدارت

زندانى شدن يوسف

آيات موضوع

35ـ (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بََعْدِ ما رَأَوُا الآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتّى حِين).

36ـ (وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أحَدُهُما إنّى أَرَانى أَعْصِرُ خَمْراً وَقَالَ الآخَرُ إِنِّى أَرَانِى أَحْمِلُ فَوْقَ رَأسِى خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأوِيلِهِ إِنَّانَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ).

37ـ (قَالَ لا يَأْتِيكُما طَعَامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنى رَبِّى إِنِّى تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْم لا يُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ).

38ـ (وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِى إبْرَاهِيمَ وَ إِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللّهِ مِنْ شَيء ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللّهِ عَلَيْنا وَ عَلَى النَّاسِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ)(يوسف/35ـ 38).

ترجمه آيات

35ـ با آنكه نشانه هاى پاكى يوسف را ديدند، ولى تصميم گرفتند او را تا مدتى زندانى كنند.

36ـ همراه او دو جوان نيز وارد زندان شدند.(كه از نديمان شاه بودند)

صفحه 393

يكى گفت:من درخواب ديدم كه شراب (انگور) مى فشارم.ديگرى گفت:درخواب ديدم كه نان به سرنهاده وآن را مى برم وپرندگان هوا از آن مى خورند. ما را از تعبير هر دو خواب، اگاه ساز كه ما تو را از نيكوكاران مى دانيم.

37ـ يوسف گفت:(چيزى نمى گذرد) حتى پيش از آن كه غذاى شما رابياورند، من از تعبير آن خبر مى دهم. اين چيزى است كه پروردگارم به من آموخته است.من از آيين وروش گروهى كه به خدا ايمان نداشتند وبه سراى ديگر كافر بودند، دورى جستم.

38ـ واز آيين پدرانم ابراهيم، اسحاق ويعقوب پيروى كردم. شايسته ما نيست به خدا شرك بورزيم. اين فضيلت وكرامتى است كه خدا بر ما ومردم ارزانى داشته، ولى بيشتر مردم سپاسگزار نيستند.

تفسير موضوعى آيات

طهارت نفسانى وپاكى يوسف به نمايش گذارده شد وگواهان گوناگونى بر طهارت دامن او شهادت دادند:همسر عزيزوخود او، شاهدى از خانواده شان وزنان ميهمان گفتند: اين جوان از نظر خويشتن دارى بالاتر وبرتر از آن است كه بتوان بر او دست يافت. او كوه تقواست كه با اين طوفانها از جاى كنده نمى شود.سرانجام، تصميم جديدى اتخاذ گرديد وآن اينكه او را تا مدّتى به زندان بفرستند. هدف از اين تصيمم چه بود؟ در اينجا مى توان مسائلى را حدس زد كه به اين شرح است:

1ـ عشقبازى همسر عزيز ودلباختگى زنان ميهمان، موضوعى نبود كه در محيط همان خانه دفن شود وبه بيرون درز نكند; بويژه اگر پخش مى شد كه اين غلام كنعانى در مقابل غنج ودلال آنها استوار ايستاده وارزشى براى آنها قائل نشده است، در اين صورت مايه آبرو ريزى وهتك حيثيت تمام خانواده هايى بود كه به گونه اى دست اندر كار بودند. از اين جهت يوسف را روانه زندان كردند تا با مقصر جلوه دادن او به گونه اى از هتك حيثيت اين خانواده ها جلوگيرى كنند.

صفحه 394

2ـ عنصر مهم در اين تصميم گيرى همسر عزيز مصر بود. او مى خواست به يوسف تفهيم كند كه زمام امور در دست من است وشوهرم نيز از تصميم من پيروى مى كند.همان شوهرى كه مرا گنه كار شمرد وتو را تبرئه كرد، با نفوذ من، تغيير رأى مى دهد وبا زندان رفتن تو موافقت مى كند وتو چاره اى ندارى جز آن كه به زندان بروى يا به درخواست من پاسخ بگويى واتفاقاً همسر عزيز صريحاً اين را به زنان مهمان گفت;چنانكه قرآن از او حكايت مى كند:(وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ).

3ـ انتشار موضوع زيبايى يوسف وخبر تأثير آن در زنان حاضر در مجلس، به حدّى كه با ديدن او به جاى بريدن ميوه دستها را بريدند، بلوايى در زنان مصر ايجاد خواهد كرد وهمگان خواهان آن مى شوند كه اين مجسمه زيبايى را از نزديك ببينند وناگفته پيداست كه ظهور چنين انديشه اى در زنان، چه مفاسد اجتماعى پديد مى آورد.

به خاطر يكى يا همه اين علل، همه اين دست اندركاران تصويب كردند كه اورا وارد زندان كنند، امّا اين زندان براى او نردبان ترقى وتعالى بود. همان طور كه درگذشته ياد آور شديم، هر نشيبى براى او مقدمه فرازى شد. به دنبال هر محنتى، مكنتى پديد مى آمد واين بار نيز خواهيم ديد كه از سياهچال زندان، بر اريكه قدرت تكيه مى زند.

زندانى بى گناه

يوسف بى گناه وارد زندان شد، همگام با ورود او به زندان، دو جوان ديگر نيز وارد زندان شدند، چنانكه مى فرمايد: (وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ) واز تورات استفاده مى شود كه اين دو نفر خواجه وبرده بودند.¹

1 . بعد از اين مقدمات واقع شد كه ساقى وخباز ملك مصر، به آقاى خود ملك مصر خطا ورزيدند، وفرعون با دو خواجگان خود، يعنى بزرگ ساقيان ورئيس خبازان غضبناك شد و ايشان را در خانه سردار لشكريان خاص، در زندان خانه جايى كه يوسف در آن محبوس شده بود حبس كرد وسردار لشگريان خاص، يوسف را بر ايشان گماشت تا اينكه ايشان را خدمت نمايد وايشان مدتى در زندان بودند.(سفر تكوين، فصل چهارم ، جمله هاى 1تا 5)

صفحه 395

رفتار معصومانه يوسف وادب وبرخورد بزرگوارانه او با آن دو زندانى توجه هر دو را به او جلب كرد وفهميدند كه او يك انسان پاك ونيكوكار است ودر تعبير خواب، بسيار ماهر است، از اين رو هريك خوابى را كه ديده بودند به يوسف گفتند تا او تعبير كند.

يكى در خواب ديده بود كه انگور مى فشارد، تا از آن شراب درست شود وديگرى خواب ديده بود كه نان بر سر نهاده وآن را حمل مى كند ودرهمان حال مرغان از آن نان مى خورند. از او درخواست كردند كه هر دو را از واقعيت اين خوابها آگاه سازد; چنانكه مى فرمايد:(قَالَ أحَدُهُما إِنِّى أَرَانِى أَعْصِرُ خَمْراً وَقَالَ الآخَرُ إِنِّى أَرَانِى أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِى خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ).

شگفت اين جاست كه آنان بر نيكوكارى يوسف تكيه كردند واز او درخواست تعبير خواب نمودند، لذا مى فرمايد:(نَبِّئْنا بِتَأوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ) (ما را از تعبير آن خبر ده زيرا ما تو را از نيكو كاران مى دانيم)واين مى رساند كه تعبير خواب در نزد فراعنه، مخصوص انسانها ى نيكو كار بوده است. گاهى گفته مى شود كه خود يوسف به آنها گفته بود كه من در تعبير خواب دست دارم; ولى اين تفسيرها با ظاهر آيه مناسب نيست زيرا اگر چنين بود، بر ادعاى يوسف تكيه مى كردند، نه بر نيكوكارى او ومى گفتند:توگفتى كه من به تعبير خواب آشنا هستم، نه اينكه بگويند:ما را از تعبير خوابمان آگاه ساز كه تو از نيكوكارانى.

يوسف از زندان به عنوان يك آموزشگاه اخلاقى واعتقادى استفاده مى كند وتا آنجا كه امكان دارد، مايل است آيين توحيد را به ضميمه اعتقاد به سراى ديگر نشر

صفحه 396

دهد. متأسفانه در ميان فراعنه، اين دو اصل هريك به گونه اى مسخ شده بود; توحيد در ميان آنان به صورت خدايان متفرق در آمده بود، يعنى علاوه بر اعتقاد به خداى واجب الوجود واحد قاهر، به ارباب وخدايان متعددى معتقد بودند كه هر كدام وظيفه اى به دوش دارند، مانند خداى دانش، خداى قدرت، خداى آسمان، خداى زمين، خداى زيبايى، خداى امنيت، خداى فراخى ودر مقابل، جن را مبادى شرّ مى دانستند كه مرگ،فقر وزشتى، درد وغم را به دنبال مى آورد. گذشته از اين، بزرگان قوم خود را مى پرستيدند،سلاطين وملوك را ارباب خود مى دانستند وازاين طريق اصل توحيد تبديل به شرك گشته وفساد به آن رخنه كرده بود.دراصل معاد نيز دچار انحراف شده¹، به جاى بازگشت به سراى ديگر، معاد را بازگشت به همين جهان مى دانستند ومعتقد بودند كه بار ديگر به اين جهان بر مى گردند وقدرتمندان باز بر اريكه قدرت تكيه مى زنند; به همين جهت جواهرات گرانبها را با خود دفن مى كردند واهرام رابراى حفظ بدنهاى خود مى ساختند.²

از اين رو، يوسف در صدد هدايت اين دو همبند جوان بر آمد، امّا با يك مقدمه روشن وآن اينكه قاطعانه به آنان گفت:قبل از اينكه جيره غذاى شما برسد من شما را از واقعيت اين دو خواب آگاه مى كنم; چنانكه مى فرمايد: (قَالَ لا يَأْتِيكُما طَعَامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاّ نَبَّأتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيكُما)بنابر اين ضمير در (بِتَأْوِيلِه)به رؤيايى بر مى گردد كه از سياق آيه استفاده مى شود.به ديگر سخن: جمله (إِلاّ نَبَّأتُكُما بِتَأْوِيلِهِ) معادل همان جمله اى است كه آن دو زندانى گفتند:(نَبِّئْنا بِتَأويلِهِ)وچون ضمير در سخن آن دو به رؤياى مفهوم از سياق آيه بر مى گردد، طبيعى است كه ضمير در (بِتَأْوِيلِه)از كلام يوسف نيز به همان بر مى گردد.

گاهى گفته مى شود كه ضمير در (بِتَأْوِيلِه)به طعام بر مى گردد ويوسف از

1 . الميزان، ج11،ص192.ولى يوسف در تبليغ خود در زندان بر توحيد در عبادت تكيه كرده است.
2 . المنار،ج12، ص306.

صفحه 397

فرصت استفاده نمود وبراى جلب توجه آنان ادعاى علم غيب كرد وگفت:«هيچ غذايى براى شما نمى آورند، مگر اينكه پيش از آوردن آن، از كم وكيف آن گزارش مى دهم واين علم غيب را خدا به من آموخته است.» اين نوع ادعا نظير ادعاى مسيح است كه به بنى اسرائيل گفت: (وَ أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِى ذلِكَ لآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْْ مُؤْمِنِينَ). (آل عمران/49)

چيزى كه مى تواند مؤيد اين نظر باشد، جمله (قَبْلَ أنْ يَأْتِيكُما)است كه گويا روى آن تكيه مى كند ومى گويد«پيش از آوردن غذا» واقعيت را خبر مى دهم واگر مقصود، تفسير نخست باشد چندان نيازى به اين كلمه به نظر نمى رسد، امّا آنچه اين نظر را دور از ذهن جلوه مى دهد اين است كه در مورد خبر دادن از واقعيت چيزى كه يك ساعت بعد حاضر خواهد شد، لفظ «تأويل»به كار نمى رود; تأويل در مورد شيئ حاضر كه واقعيتى در آينده دارد به كار مى رود، نه چيزى مانند غذاى زندان كه هنوز به دست زندانى نرسيده وبراى او مجسم نگرديده است واگر واقعاً مقصود اين باشد، شايسته بود با جمله اى رساتر ـ مانند آنچه در مورد معجزه حضرت مسيح گفته شد ـ بيان شود.

اكنون سؤال مى شود كه اوّلاً: چرا تعبير خواب راعقب انداخت؟ وثانياً: بنابه تفسير اوّل، چرا آوردن طعام را ملاكِ زمان تعبير و تأويل قرار داد؟

پاسخ سؤال نخست اين است كه يوسف از اين طريق مى خواست پيش از تعبير خواب، آنان را به آيين توحيد دعوت كند وچون آنها در انتظار تعبير خواب خود بودند، قهراً به سخنان يوسف بهتر گوش مى كردند تا سخن او به مقصود آنها منتهى گردد واگر او فوراً خواب آنها را تعبير مى كرد، هر كدام به دنبال كار خود مى رفت وزمنيه اى براى تبليغ باقى نمى ماند. راه نفوذ در انسان اين است كه او را نسبت به شنيدن مطلب تشنه سازند تا به آن كاملاً توجه كرده وخوب گوش فرا دهد.

در باره سؤال دوّم، ياد آور مى شويم كه در آن موقعيت، ساعتى در كار نبود

صفحه 398

وشايد كارهاى زندانيان با آوردن جيره غذا زمان بندى مى شد ودر هر حال يوسف با طرح اين مسئله كه قبل از آوردن غذا من شما را از تعبير خوابتان آگاه مى سازم، زمينه را براى تبليغ آماده ساخت.

يوسف آگاهى خود را از تعبير خواب از آنِ خود ندانست، بلكه آن را موهبتى الهى به شمار آورد كه بر اثر پيروى از آيين توحيد به او داده شده است; چنانكه مى فرمايد: (ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِى رَبِّى إِنَّى تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْم لا يُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ * وَ اتَّبَعْتُ مِلَةَ آبَائِى إبْرَاهِيمَ وَإِسْحقَ وَيَعْقُوبَ مَاكَانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللّهِ مِنْ شَيْء).

در اين آيه بر هر دو اصل ايمان به خدا وايمان به آخرت تكيه كرده واعتقاد به هر دو را كرامتى بر خاندان خود وبر مردم مى داند ومى گويد:(ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللّهِ عَلَيْنا وَ عَلَى النَّاسِ وَ لكِنَّ أكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ).

در اينجا سؤالى ديگر مطرح است وآن اينكه يوسف مى گويد:(تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْم لا يُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُون) ; اگر مقصود آيين عزيز وهمسر اوست، يوسف هيچ گاه به آن ايمان نياورد كه بعداً آن را ترك كند. به عبارت ديگر: لفظ «ترك» معمولاً در موردى به كار مى رود كه مدّتى انسان با آن متروك سرو كار داشته باشد، آنگاه آن را ترك كند، در حالى كه يوسف از روز نخست دست رد بر چنين آيينى زده بود; پس چگونه مى گويد آيين شرك را ترك گفتم؟

پاسخ اين است كه اين لفظ هميشه به اين مفهوم نيست، قرآن اين كلمه را در موارد مشابه يوسف نيز به كار برده است; آنجا كه مى فرمايد:(أَيَحْسَبُ الإنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً) (قيامت/36): «آيا انسان مى پندارد كه بعد از مرگ، رها مى شود؟» در حالى كه انسان قبل از مرگ نيز رها نبود.

سرانجام ياد آور مى شويم كه يوسف، در زندان براى اوّلين بار بود كه از نياكان خود به نام ابراهيم واسحاق نام برد.

صفحه 399

آيات موضوع

39ـ (يا صَاحِبَىِ السِّجْنِ ءَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ القَهّارُ).

40ـ (ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّ أسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما أنْزَلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطان إِنِ الْحُكْمُ إلاّ للّهِ أَمَرَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ القَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لايَعْلَمُونَ).

41ـ (يا صَاحِبَىِ السِّجْنِ أمّا أَحَدُكُما فَيَسْقِى رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأسِهِ قُضِىَ الأمْرُ الَّذِى فيهِ تَسْتَفْتِيانِ).

42ـ (وَقَالَ لِلَّذِى ظَنَّ أَنَّهُ ناج مِنْهُمَا اذْكُرْنِى عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ). (يوسف/39ـ42)

ترجمه آيات

39ـاى دو رفيق همبند من، آيا خدايان متعدد دو پراكنده بهتر(وشايسته عبادتند) يا خداى يگانه غالب بر همه چيز.

40ـ غير از خدا آنچه را كه مى پرستيد نامهايى بيش نيستند و (واقعيت ندارند) فقط شما وپدرانتان، نام خدايى را بر آنها نهاده ايد، در حالى كه خدا هيچ دليلى براى پرستش آنها نفرستاده است. هر نوع حكم وفرمان مختص خداست، او فرمان داده است كه جز او را پرستش نكنيد; اين است دين پابرجا، ولى بيشتر مردم نمى دانند.

41ـاى دو همبند من(اكنون خوابهايتان را تعبير مى كنم) يكى از شما دو نفر بار ديگر ساقى پادشاه خواهد شد، ولى ديگرى به دار آويخته مى گردد ومرغان هوا مغز او را مى خورند وآنچه كه شما در باره آن سؤال مى كنيد، مقدّر گشته است(و تغيير پذير نيست).

42ـ يوسف به يكى از آن دو نفر كه معتقد بود، نجات پيدا مى كند، گفت:مرا نزد سرپرست خود(پادشاه) ياد كن،ولى شيطان «ياد آورى

صفحه 400

رب» را از خاطر آن شخص برد. ازاين جهت يوسف چند سالى در زندان ماند.

تفسير آيات

محور سخن يوسف،توحيد در عبادت است واين مى رساند كه مراحل ديگر توحيد نياز به تذكر نداشته واعتقاد آنها صحيح وپا برجا بود; يعنى آنان به خداى واجب الوجود كه آفرينش وتدبير جهان برعهده اوست معتقد بودند، امّا به عللى بعضى مخلوقات كه در فصل قبل اسامى آنها آمد را نيز مى پرستيدند.

ابتدا يوسف از داورى فطرت آنها بهره مى گيرد ومى گويد:«آيا خداوند واحد قهّار (كه همگى به آن اعتقاد داريد) شايسته پرستش است، يا اين موجودات ناتوان كه همگى در وجود وهستى وبقا وپايدارى به او نيازمندند؟ چنانكه مى فرمايد:(يا صاحِبَىِ السِّجْنِ ءَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أمِ اللّهُ الواحِدُ القَهَّار) طبعاً پاسخ اين سؤال اين خواهد بود كه خداى واحد قهار شايسته پرستش است.

آنگاه يوسف بر مى گردد براى تكميل توحيد در عبادت و واقعيت معبودهاى آنها را تشريح نموده، توضيح مى دهد كه آنها از خدايى نامى بيش ندارند وهرگز خدا نگفته است اين موجودات ناتوان را بپرستيد; چنانكه مى فرمايد:(ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إلاّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤكُمْ ما أَنْزَلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطَان).

به راستى حكم از آن خداست وبايد هرچه را او گفته بپرستيم واو فرمان داده است كه جز آن خداى واحد كسى ديگر را نپرستيم واين اصل در تمام شرايع محفوظ بوده، ولى اكثر مردم از آن ناآگاهند;چنان كه مى فرمايد: (إنِ الحُكْمُ إِلاَّ للّهِ أَمَرَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ القَيِّمُ وَلكنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ).

يوسف با اين بيان آيين توحيد را براى آنها شرح داد، ولى چيزى از معاد نگفت.گويا در باره معاد به همان جمله قبلى اكتفا كرد كه فرمود:(إنّى تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْم لا يُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ).

صفحه 401

اكنون هر دو زندانى با بى تابى خاصى منتظرند كه يوسف خواب آنها را تعبير كند. يوسف تعبير هر دو خواب را گفت، بى آنكه تعيين كند تعبير خواب هر يك كدام است، ولى هر كدام، از قراين، تعبير خواب خود را فهميد. او چنين گفت:«يكى از شما دو نفر، ساقى سرپرست خود خواهد شد وديگرى به دار آويخته مى شود وپرندگان هوا مغز سر او را مى خورند.» اما از تصريح به اينكه كدام يك از آنها ساقى سرپرست مى شود وكدام به دار آويخته مى گردد، خود دارى كرد; چنانكه مى فرمايد: (يا صاحِبَىِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِى رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأسِهِ).

درست است كه يوسف هر دو خواب را تعبير كرد وتعيين ننمود كه اين واقعيتها از آن كدام يك است، ولى آنها از قرينه كلام فهميدند كسى كه در عالم رؤيا فشردن انگور را ديده، ساقى مى شود وآن كس كه خواب ديده كه نان مى برد وپرندگان هوا ازآن مى خورند، به دار آويخته مى شود. آشكار است كه در بيرون زندان، دادگاه ملك آن دو را به دو حكم متضاد محكوم كرده بود ويوسف از چنين واقعيتى خبر داد وبعداً هم همين كار صورت گرفت; يعنى از آن قضا وقدر هايى نبود كه «بداء» در آن راه داشته باشد; چنانكه مى فرمايد:(قُضِىَ الأمْرُ الَّذِى فيهِ تَسْتَفْتِيانِ) وحتى اگر يكى از آن دو، خواب خود را تكذيب مى كرد، تأثيرى نداشت واگر هم كار نيكى انجام مى داد،در اين موضوع تغييرى انجام نمى گرفت.

به كارگيرى اسباب طبيعى

اينجا يوسف فرصت را مغتنم شمرد وبراى آزادى خود، درى از اسباب طبيعى را زد. اسبابى كه تمسك به آن موافق عقل وشرع است وخود اسلام نيز ما را به آن دعوت كرده است. اين اسباب در نظر انسان موحد وسيله اى بيش نيست كه اگر مؤثر باشد، به اذن خداست. بنابراين، تمسك به اسباب طبيعى رانبايد مخالف با

صفحه 402

آيين توحيد دانست. جهان زندگى سراسر بر اساس اسباب ومسببات پيش مى رود. به عنوان مثال كشاورزان بايد دست به اسباب طبيعى زده، زمين را شخم زده، بذر بپاشند، از آب موجود استفاده كنندو پس از روييدن زراعت آن را وجين كنند.

اصولاً كسى كه كوبيدن درهاى طبيعى را مخالف توحيد مى داند، يا به آنها استقلال مى بخشد راه افراط و تفريط را مى پيمايد، شخص نخست توحيد را به صورت صحيح تفسير نكرده و شخص دوم راه شرك را پيموده است. از اين رو، يوسف به آن كس كه اعتقاد به نجات او داشت گفت:وضعيت مرا نزد سرپرست خود بگو وبرسان كه يوسف بدون جرم زندانى شده است واين حكم در باره وى كاملاً ظالمانه است; چنانكه مى فرمايد: (وَقَالَ لِلَّذِى ظَنَّ أَنَّهُ ناج مِنْهُمَا اذْكُرْنِى عِنْدَ رَبِّك). در بخش قبل گفتيم كه «ربّ» در لغت عرب به معناى صاحب است ودرزبان عرب كلماتى نظير «ربُّ الضِّيعة» ،«ربُّ الدّار» و«ربّ المال» فراوان است واگر يوسف در اين مورد لفظ «رب» را به كار برده، مقصود سرپرست است همانطور كه ديديم اين كلمه را در باره عزيز مصر به كار برد:(إِنَّهُ رَبِّى أَحْسَنَ مَثْوَاىَ) ولى متأسفانه انسانهاى گرفتار، پس از رفع گرفتارى فراموشكار مى شوند وغالباً قدر خدمات ديگران را انكار ويا لااقل فراموش مى كنند. ساقى ملك نيز از همين انسانها بود; آنگاه كه به قدرت رسيد موضوع زندان وهمبند خود را مطلقاً فراموش كرد ودر نتيجه يوسف بى گناه سالها در زندان ماند كه قرآن از آن، به (بِضْعَ سِنينَ) تعبير مى كند(كلمه «بضع» در زبان عرب، براى اعداد بين سه ونه به كار مى رود); چنانكه مى فرمايد:(فَأَنْساهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنينَ).

ضمير متصل در الفاظ عبارتهاى «أَنْساهُ» و«ذِكْرُ رَبِّهِ» به ساقى ملك بر مى گردد نه به يوسف، وگواه براين كه مقصود قرآن از ناسى وفراموشكار ساقى ملك است نه يوسف، آيه دوّم بعد از همين آيه است كه متذكر مى شود كه ساقى ملك

صفحه 403

پس از مدّتى درخواست يوسف را به خاطر آورد; چنانكه مى فرمايد:(وادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّة).

برخى مى گويند كه هر دو ضمير به يوسف بر مى گردد،(فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ) وشيطان باعث شد كه يوسف ياد خداى ذوالجلال را فراموش كند ويوسف به جاى اينكه به خدا استغاثه كند، به بشر پناه برد واز او كمك طلبيد ونتيجه اين ترك اولى اين شد كه او مدّتها در زندان ماند:(فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنينَ).

گرچه اين تفسير در روايات فريقين وارد شده است¹ ولى اين روايات غالباً مرسل وفاقد سند هستند واحياناً به راويانى مثل ابو هريره منتهى مى شود، وبعيد نيست كه احبار وراهبان،در انتشار اين گزارشها دست داشته باشند.

در بخش قبل ديديم كه قرآن، يوسف را از مخلصين مى شمارد:(إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا المُخْلَصِينَ)(يوسف/24) وقرآن، خود صراحتاً فرموده است كه شيطان را به «مخلَصين» راهى نيست:(إلاّعِبادَكَ مِنْهُمُ المُخْلَصِين) (حجر/40) پس يوسف لااقل به حكم اينكه از مخلصان است، بالاتر از آن است كه شيطان به او راه داشته باشد.

رؤياى شاه وتعبير يوسف

تعبير قرآن تا اين لحظه در باره متنفذ مصر، «عزيز» بود كه يوسف توسط او خريده ودر خانه وى بزرگ شد وسپس به عللى كه گفته شد، روانه زندان گرديد.قرآن از اين به بعد، از «مَلِك» سخن مى گويد كه به معناى مالك وبه اصطلاح روز، شاه است. ازاين بيان معلوم مى شود كه او غير از «عزيز» بوده است. بنابراين عزيز، وزير ملك بوده كه بخشى از كارهاى پادشاه در اختيار او قرار داشته وگويا زندان سلطنتى به او سپرده شده بود و آن دو نفر كه مورد خشم شاه قرار گرفتند، به همان زندانى فرستاده شدند كه يوسف در آنجا زندانى بود. ازاين رو بى جهت نيست كه مى بينيم

1 . نور الثقلين:ج2، ص426ـ427، والدرّ المنثور، ج4 ص541.

صفحه 404

يوسف فوراً زندانى مى شود، بى آنكه حكمى در باره او صادر گردد.

ملك مصر خوابى ديد وتعبير آن را از دانشمندان مصر طلبيد وآنها از تعبير آن عاجز ماندند.ناگهان ساقى ملك، انسان پاكدامنى را كه در زندان بود ودست بالايى در تعبير خواب داشت، به ياد آورد. با خود انديشيد چه بهتر كه خواب ملك را به او بگويد وتعبير آن را از او بخواهد؟ از اين رو فوراً ـ به اجازه ملك ـ راهى زندان شد وتعبير خواب ملك را از يوسف شنيده وبه دربار مراجعت كرد. از همين جا ملك مايل شد كه يوسف را ببيند.اكنون در اين قسمت به نقل آيات مربوط به خواب پادشاه وتعبير يوسف مى پردازيم:

آيات موضوع

43ـ (وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّى أَرَى سَبْعَ بَقَرات سِمان يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلات خُضْر وَ أُخَرَ يابِسات يا أيُّهَا المَلأُ أَفْتُونى فِى رُؤْيَاىَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤيا تَعْبُرُونَ).

44ـ (قالُوا أَضْغَاثُ أَحْلام وَ ما نَحْنُ بِتَأْويلِ الأَحْلامِ بِعالِمينَ).

45ـ (وَقَالَ الَّذِى نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّة أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُون).

46ـ (يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فى سَبْع بَقَرات سِمان يَأْكُلهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلات خُضْر وَ أُخَرَ يابِسَات لَعَلِّى أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ).

47ـ (قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنينَ دَأباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فى سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ).

48ـ (ثُمَّ يَأْتى مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ).

صفحه 405

49ـ (ثُمَّ يَأْتى مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَ فيهِ يَعْصِرونَ). (يوسف/43ـ 49).

ترجمه آيات

43ـ پادشاه گفت: من درخواب هفت گاو فربه را ديدم كه هفت گاو لاغر (بر آنها حمله كرده و) آنها را خوردند ونيز هفت خوشه سبز وخوشه هايى خشكيده را;اى بزرگان قوم من، اگر خواب را تعبير مى كنيد، نظر خود را در باره خواب من بگوييد.

44ـ گفتند: آنچه در عالم رؤيا ديده اى از خوابهاى پريشان است وماتعبير خوابهاى پريشان را نمى دانيم.

45ـ از آن دو نفر (همبند يوسف) آنكه نجات يافته بود، پس از مدتى يوسف را به خاطر آورده، گفت:من شما را از تعبير اين خواب آگاه مى سازم; مرا بفرستيد.

46ـ (او وارد زندان شده، با يوسف ملاقات كرد وبه او گفت:) يوسف اى صدّيق (بسيار راستگو) برايمان در باره اين خواب كه هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را مى خوردندوهفت خوشه سبز وخوشه هاى خشك، اظهار نظر كن تا بلكه من به سوى مردم برگردم وآنان را مطلّع كنم.

47ـ يوسف گفت: هفت سال مرتّب زمينها را زير كشت مى بريد. پس آنچه را درو كرديد، آن را در خوشه اش بگذاريد وفقط كمى از آن بخوريد.

48ـ پس از آن، هفت سال سخت قحطى وخشكى پيش مى آيد كه آنچه را قبلاً ذخيره كرديد مى خورند، جز اندكى كه براى بذر ذخيره مى كنيد.

49ـ پس از آن،سالى مى آيد كه در آن سال باران فراوانى نصيب مردم مى شود ومردم در آن سال (ميوه ها ودانه هاى روغنى را)مى فشارند.

صفحه 406

تفسير موضوعى آيات

يوسف ساليانى چند، در زندان به سر مى برد وهرچند قرآن از كارهاى وى در اين مدت چيزى بازگو نمى كند وطبعاً به وظيفه وجدانى وعقلى خود عمل مى كرد تا اينكه ناگهان روزنه اميدى براى خروج او از زندان باز شد.

پادشاه مملكت كه مدير كشور بود، خواب عجيبى ديد. از آنجا كه قرآن در نقل خواب از زبان او، كلمه«أرى» را به كار برده، معلوم مى شود كه شاه مكرراً آن خواب را ديده واين خواب براى او ايجاد وحشت كرده بود. صورت خواب اين است كه هفت گاو لاغر، هفت گاو فربه را مى خورند، در حالى كه بايد كار برعكس باشد وزورمندان بيچارگان را نابود كنند وهفت خوشه سبز در كنار چند خوشه خشك. شايد او از ديدن اين خواب، آينده تاريكى را براى نظام خود وخاندانش ترسيم كرده بود. با خود انديشيد چه بهتر كه واقعه را قبل از وقوع، علاج كنيم. او خواب خود را براى بزرگانى كه در دربار بودند وقرآن از آنها به لفظ «ملأ» تعبير مى كند، گفت. قرآن در اين مورد از ماده «فتوى» كمك گرفته يعنى ملك استفتاء كرد كه حواشى استفتاى او را پاسخ گويند و«فتوى» در لغت عرب به معناى بيان حكم حادثه است¹ گويى مى خواهد، علاوه بر كشف واقعيت خواب،وظيفه را نيز بداند; چنانكه مى فرمايد: (وَقَالَ الْمَلِكُ إِنَّى أَرَى سَبْعَ بَقَرات سِمان يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلات خُضْر وَ أُخَرَ يابِسات يا أيُّهَا المَلأُ أَفْتُونى فِى رُؤْياىَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤيا تَعْبُرُونَ).

آيه فوق شمار خوشه هاى سبز را هفت عدد بيان مى كند ومى گويد:(وَسَبْعَ سُنْبُلات خُضْر) ولى در باره تعداد خوشه هاى خشك چيزى بيان نمى كند وهمين قدر مى گويد:(وَ أُخَرَ يَابِسات) گرچه ممكن است كلمه «أُخر» مفيد اين باشد كه

1 . مجمع البيان، ج3، ص238.

صفحه 407

شمار آنها نيز هفت بوده وبه ديگر سخن: وقتى گاوهاى فربه ولاغر وخوشه هاى سبز را هفت تا شمرده، طبع كلام ايجاب مى كند كه معطوف بر اينها نيز همينگونه باشد، ولى در عين حال نمى توان اين مسئله را به طور يقين به قرآن نسبت داد.

مطلب ديگر اينكه در بخش اوّل خواب، صريحاً مى گويد: گاوهاى لاغر بر گاوهاى فربه حمله برده، آنها را مى خورند; ولى در باره رابطه خوشه هاى سبز وخوشه هاى خشك چيزى بيان نكرده وفقط جمله اى مى گويد به اين مفهوم كه آنها را كنار هم ديدم، با اين حال مفسرين در اينجا اين جمله را مقدّر مى كنند كه خوشه هاى خشك نيز برخوشه هاى سبز پيچيده وآنها را پوشانيده اند.¹

اين تقدير شاهدى در آيات ندارد; مگر آن كه به قرينه تقابل، چنين جمله اى را در تقدير بگيريم.يعنى همان طور كه گاوهاى لاغر گاوهاى فربه را خوردند، خوشه هاى خشك هم كه به منزله گاوهاى لاغرند بر خوشه هاى سبز غلبه كردند. ولى بايد توجه نمود كه هر خوشه خشك، بى دانه نيست تا به منزله گاو لاغر باشد.بلكه ممكن است خوشه خشك هم مانند خوشه سبز،پردانه باشد. در هر حال آيه از اين نظر خالى از اجمال نيست. مگر اينكه اجمال را با مراجعه به تورات رفع كرده وبگوييم:خوشه هاى خشك، پژمرده بوده واز اوّل به اين صورت روييده اند كه طبعاً بدون دانه خواهند بود.

دانشمندان از تعبير اين خواب ملك سرباز زده ودر پاسخ گفتند:«آنچه شما ديده ايد، خوابى پريشان است وما از اينگونه خوابها چيزى نمى فهميم».چنان كه مى فرمايد: (قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلام وَ ما نَحْنُ بِتَأْويلِ الأَحْلامِ بِعالِمِينَ).

1 . مجمع البيان، ج3، ص238. در تورات نيز چنين آمده است:اينك هفت خوشه پر ونيكو بر يك ساقه بر آمدند واينك هفت خوشه افسرده لاغر پژمرده شده به باد شرقى، بعد از آنها روييدند واين خوشه هاى لاغر آن هفت خوشه هاى نيكو را فرو بردند(سفر تكوين، فصل 40، جمله هاى 22ـ25).

صفحه 408

«أضغاث» جمع «ضِغث» است كه به معناى يك دسته گل وگياه است وچون از نظر آنها خواب ملك از چند خواب متفرق تركيب يافته بود، آن را به بسته اى گياه تشبيه كردند. «أَحْلام» نيز جمع «حُلْم» وبه معناى خوابهايى است كه از تخيّلات انسان سرچشمه گرفته وريشه اى در خارج ندارد; برخلاف خوابهايى كه از واقع حكايت مى كند. امروزه هم در زبان عرب، «حُلُمْ» و«أَحلام» در مورد چنين خوابهايى كه با خارج از وجود انسان ارتباط ندارد، به كار مى رودوبه عنوان تعليق بر محال مى گويند:«هذا صَحيحٌ لَوْ صَحتِ الأحْلامُ».

احتمال دارد كه آنها از خواب ملك چيزى به دست آورده ولى برخلاف مصلحت خويش ديده باشند كه از آينده خطرناك كشور خبر دهند، زيرا حاشيهنشينان ملك، معمولاً مصالح خود را بر مصالح پادشاه وكشور ترجيح مى دهند.

در چنين شرايطى، يكى از آن دو هم زندانى يوسف كه نجات يافته وساقى ملك شده بود، خواب ملك را شنيد ويك دفعه به خاطرش آمد كه بزرگترين معبّر خواب همان يوسف هم زندانى اوست كه خواب او وخواب همبند ديگرش را درست تعبير كرد ومتأسفانه او را تا اين لحظه فراموش كرده ودر باره آزادى او با پادشاه سخن نگفته بود. در چنين شرايطى به پادشاه گفت:اين مأموريت را به من بدهيد.من مشكل خواب شما را حلّ مى كنم; چنانكه گفت: (وَقَالَ الَّذى نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّة أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُون).

لفظ «أُمّت» به معناى جماعت است ولى مقصود از آن در اينجا گذشت زمان است، تو گويى زمانهاى كوچك جمع مى شوند وجماعتى از زمان را تشكيل مى دهند.

فخر رازى مى گويد: «امّة» به معناى حين (زمان) است، زيرا زمان از اجتماع ايّام زياد پديدمى آيد; چنانكه امّت از اجتماع افراد فراوان به وجود مى آيد واين در

صفحه 409

حقيقت امّتى است از ايّام وساعات.¹

ساقى ملك وارد زندان شد. معارفه انجام گرفت وخواب ملك را به او بازگو كرد. در اينجا بايد به عظمت روحى يوسف پى برد، زيرا مى توانست كه حاضر به ملاقات نشود ويا در صورت ملاقات، خواب ملك را تعبير نكند ويا تعبيرخواب شاه را مشروط به آزادى خويش از زندان سازد، ولى بر خلاف همه اينها هيچ يك از اين مسائل را به رخ طرف نكشيد وبسان يك عالم كه پيوسته علم بى كران خود را در اختيار طالبان مى گذارد، اين خواب پيچيده را تعبير كرد. عجيب اين است كه نه تنها خواب را تعبير كرد، بلكه وظيفه ملك ومسئولان كشور را معيّن نمود، تا ازاين طريق كشور را از قحطى نجات دهند.در اينجا دو مرحله است:

1ـ خواب شاه از چه جريانى در آينده حكايت مى كند؟

2ـ در مقابل اين واقعيت، تكليف چيست؟

او در باره بخش نخست چنين گفت:

1ـ هفت سال تمام، بركات خدا بر اين سرزمين فرود مى آيد وزمينها سرسبز مى شود ونعمت همه جا را فرامى گيرد.

2ـ بعداً هفت سال ديگر فرا مى رسد كه خشكسالى عجيبى رخ مى دهد وچيزى نمى رويد.

3ـ تعبير هفت گاو فربه وهفت خوشه سبز، هفت سال رفاه ونعمت است.

4ـ وتعبير هفت گاو لاغر وخوشه هاى خشك، خشكسالى هفت سال دوم است.

مسلّماً اين بخش از تعبير بدون بيان مسئوليت، وحشت عجيبى را در مسئولان

1 . تفسير كبير، ج18، ص148. در تورات مى گويد: وبعد از اتمام ايّام دو سال واقع شد اينكه فرعون خوابى ديد(سفر تكوين، فصل 41، آيه1) در حالى كه قرآن بقاى يوسف را در زندان بضع سنين مى داند كه حداقل آن سه واكثر آن نه سال است.

صفحه 410

مملكت ايجاد مى كند. آنان اگر چه كافر ومشركند، ولى بالأخره انسانند. يوسف بايد به وظيفه انسانى خودعمل كند واز گنجينه وحى به راهنمايى آنان بپردازد، از اين رو پس از بيان واقعيت خواب، چنين گفت:

هفت سال اوّل همه زمينها را زير كشت مى بريد وپس از درو، آنها را بدون كوبيدن نگاه مى داريد وجز كمى از آن نمى خوريد، بلكه آنها را نگاه مى داريد، براى هفت سال خشكسالى كه قطره اى آب از آسمان به زمين فرود نمى آيد وبه تدريج اّّنها راكوبيده وبا جيره بندى خاصى در ميان مردم تقسيم مى كنيد وازاين طريق ملت خود رانجات مى دهيد.

در آن زمان علم كشاورزى به اين پايه نرسيده بود كه مردم براى ذخيره ما زاد گندم سيلو بسازند، ولى او از جهان غيب راه بسيار آسانى را آموخته بود وآن اينكه پس از درو كردن خوشه ها را به همان حالت نگاه دارند. در اين صورت گندمهادر يك سيلوى طبيعى سالم مى مانند، نه سبز مى شوند ونه فاسد. قرآن به اين بخش از تعبير او چنين اشاره مى كند:(قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فى سُنْبُلِهِ إِلاّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ). جمله (إلاّ قَلِيلاً) نشانه عنايت يوسف به تمام جوانب قضيه است كه بايد بخشى از اين ذخيره ها به عنوان ارتزاق عمومى مصرف شود. سپس مى فرمايد: (ثُمَّ يَأْتى مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّ قَليلاً مِمّا تُحْصِنُونَ).

جمله (يَأَكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ) از بلاغت بالايى برخوردار است. تو گويى اين سالهاى خشك بسان يك انسان گرسنه دهن باز كرده منتظر غذا هستندوآنچه را كه در سالهاى پرنعمت، كاشته وچيده بودند، بايد جلو اين هفت سال سخت بريزند تا آنها را بخورند ودر عين حال باز استثنا مى كند كه همه را نبايد در ميان گرسنه ها پخش كرد. بايد قسمتى براى بذر ذخيره كنند، زيرا پس از هفت سال سخت، سال فراخى ونعمت پيش مى آيد وكشاورزى امكان پذير مى شود وطبعاً دانه لازم دارند.

صفحه 411

تا اينجا هم تعبير خواب ملك به پايان رسيد وهم وظيفه مسئولان، ولى يوسف چيزى را نيز افزود وآن اينكه از وضع سال پانزدهم گزارش داد كه آن سال، سال نصرت يا پربارانى است ودر سايه نصرت خدا، يا پربارانى سال، درختها پرميوه گشته ووقت آن مى رسد كه از همان ميوه ها ودانه هاى روغنى وغيره عصاره بگيرند; چنانكه مى فرمايد: (ثمّ يَأْتِى مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَ فيهِ يَعْصِرونَ).

لفظ(يغاثُ) اگر از «غوث» گرفته شود به معناى كمك ونصرت است، يعنى مردم مشمول كمكهاى الهى قرار مى گيرند واگر از «غيث» گرفته شود، به معناى باران است; يعنى باران بر مزارع وغيره مى بارد وجمله بعدى كه (فيهِ يَعْصِرُونَ)(مردم مى فشرند) گواه بر اين است كه (يغاثُ) از«غيث» است نه از «غوث»يعنى بر اثر پربارانى، درختها پرميوه وبوته ها پربار مى شوند ومردم عصاره هاى ميوه ها وساير دانه ها را مى گيرند.

آزادى از زندان

ساقى ملك، تعبير خواب ملك را از يوسف آموخت وآن را به عرض وى رسانيد. او وتمام حواشى ملك از تعبير عالمانه او كه هم واقع را گفته وهم وظيفه را ارائه داده، در شگفت ماندند. ملك علاقه مند شد كه يوسف را ببيند. در اين زمينه نماينده ملك، به زندان آمد وپيام ملك را به يوسف رسانيد ولى وى از خروج ابا ورزيد وگفت: خروج من مشروط بر اين است كه علّت زندانى شدن من روشن گردد. اينك آيات اين قسمت:

آيات موضوع

50ـ (وَقَالَ المَلِكُ ائْتُونِى بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِع إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِى قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّى بِكَيْدِهنَّ عَلِيمٌ).

51ـ (قالَ ما خَطْبُكُنَّ إذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ للّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ

صفحه 412

مِنْ سُوء قَالَتِ امْرَأتُ العَزيزِ الآنَ حَصْحَصَ الحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصّادِقينَ).

52ـ (ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَخُنْهُ بِالغَيْبِ وأَنَّ اللّهَ لا يَهْدِى كَيْدَ الخائِنِينَ).

53ـ (وَما أُبَرِّئُ نَفْسى إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّى إِنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَحيمٌ).(يوسف/50ـ53)

ترجمه آيات

50ـ شاه گفت: او را پيش من بياوريد. نماينده شاه وارد زندان شد وپيام او را به يوسف رسانيد. يوسف نپذيرفت، بلكه گفت:از سرپرست خود بپرسيد، ماجراى زنانى كه دست هاى خود را بريدند چه بود. پروردگار من از حيله آنها آگاه است.

51ـ ملك زنان را خواست وگفت: كار شما هنگامى كه يوسف را به سوى خويش دعوت كرديد چه بود؟ گفتند:منزه است ما در او بدى نديديم. همسر عزيز گفت:الان حق آشكار گشت. من او را به سوى خود دعوت كردم واو از راستگويان است.

52ـ اين سخن را براى اين گفتم تا او بداند من در پشت سر به او خيانت نكردم. خداوند مكر خائنان را به نتيجه نمى رساند.

53ـ من هرگز نفس خويش را تبرئه نمى كنم. نفس به بديها بسيار فرمان مى دهد مگر آنجا كه پروردگارم رحم كند، پروردگار من بخشنده ورحيم است.

تفسير موضوعى آيات

شاه مصر، آنگاه كه از تعبير خواب وتنظيم برنامه متناسب براى مبارزه با قحطى احتمالى آگاه شد، علاقه مند شد كه يوسف را ببيند وبا خود گفت، عجب مرد با درايت ودانشمندى در گوشه زندان داريم. چه بهتر، بياوريد تا او را آزاد كنم. وقتى

صفحه 413

مأمور، پيام شاه را به يوسف رسانيد وفهميد كه مقصود آزاد كردن است نه بردن پيش پادشاه وسپس بازگردان به زندان; از آزادى امتناع ورزيد وگفت:تا ماجراى زنانى كه دستهاى خود را بريدند روشن نشود، من زندان راترك نمى گويم. يوسف برخلاف انسانهايى كه ساليانى دراز در زندان مى مانند وبا شنيدن لفظ آزادى همه چيز را فراموش مى كنند وبه هر درخواستى تن در مى دهند، از آزادى امتناع ورزيد، مگر آنكه ماجراى زنان به خوبى روشن شود وخائن از امين باز شناسى گردد;چنا ن كه مى فرمايد:(وَقَالَ المَلِكُ ائْتُونى بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِع إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِى قَطَّعْنَ أَيْديَهُنَّ إِنَّ رَبِّى بِكَيْدِهنَّ عَلِيمٌ).

نكات قابل توجه در اين آيه عبارتند از:

1ـ جمله:(وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونى بِهِ)، حاكى از مجرد ديدار نيست كه پس از آن به زندان برگردد، زيرا در اين صورت يوسف نمى توانست ابا وامتناع ورزد، بلكه ديدارى است كه به دنبال آن آزادى مطلق است، از اين رو او از پذيرفتن چنين موهبت بدون تحقيق در ماجراى زنان، خوددارى نمود.

2ـ چرا او آزادى خود را مشروط به تحقيق از ماجرا كرد؟ براى اينكه او به شرف وكرامت خود بيش از آزادى علاقه مند است. او پيش از آزادى از زندان، مايل است كه بى گناهى خود را ثابت كند، آنگاه آزاد شود.

وبه ديگر سخن:نمى خواهد مشمول عفو ملوكانه شود، زيرا معناى عفو، ثبوت مجرم بودن است. او مى خواهد ثابت كند كه من جرمى نداشتم وزندانى بى گناهى بيش نبودم.

3ـ او از همين راه توانست فكر ملك را به سوى خود معطوف سازد و پس از اندكى به عاليترين مقام برسد، مقامى كه رضاى خدا وخلق خدا درآن بود، زيرا پس از تحقيق وثبوت برائت، او در شرايطى با ملك ملاقات كرد كه علم وتقواى او بر ملك ثابت شده بودوملاقات با اين شرايط زمينه ساز پذيرفته شدن درخواست مشروع

صفحه 414

ديگر او بود كه بعداً به آن اشاره مى كنيم واگر بدون چنين زمينه سازى، ملاقات دست مى داد، او به صورت يك دانشمند با وى ملاقات مى كرد وچه بسا ممكن است دانشمند خائنى باشد، امّا پس از تحقيق به عنوان يك دانشمند پارسا صفتى كه سراسر زندگى او نقطه قوت بوده، ملاقات مى نمايد.

4ـ او در مقام پرده بردارى از راز نهفته، نامى از همسر عزيز نمى برد، در حالى كه او اساس اين اتهامها وزندانها بود، زيرا او وهمسرش افراد سرشناسى بودند كه در رديف سران كشور به شمار مى آمدند; فقط به طور كلى در باره زنانى سخن مى گويد كه در ملاقات با يوسف، به جاى بريدن ميوه، دستهاى خود را بريده بودند، از اين رو مى فرمايد:(ما بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِى قَطَّعْنَ أيْدِيَهُنَّ) (ماجراى آن زنانى كه دستان خود را بريدند، چه بود؟) آنگاه مى گويد:( إِنَّ رَبِّى بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ)پروردگار من از حيله آنها آگاه است. مسلّماً مقصود يوسف از اين «ربّ» آفريدگار جهان است واگر روزى در باره عزيز، لفظ «ربّ» به كار برد، در آن زمان به حكم ظاهر، غلام او بود وگفت:(إِنَّه رَبِّى أَحْسَنَ مَثْوَاى) . كه تفصيل آن گذشت.

5ـ مأمور ملك، به سوى او بازگشت، در حالى كه يوسف را همراه نداشت وپيام او را به شاه رسانيد وياد آور شد كه يوسف، هر نوع آزادى از زندان را مشروط به تحقيق در مسئله زنانى خاص كرده واين موهبت را در صورتى مى پذيرد كه ملك در باره آنان به تحقيق بپردازد. در اينجا جا دارد ملك از عقل وخرد او بيش از پيش درشگفت بماند وبيش از پيش به ديدار او علاقه مند گردد.

سرانجام ملك، زنان اشراف را خواست.و از گوشه وكنار فهميد كه آنها دلداده يوسف شده بودند، همسر عزيز نيز در ميان آنها بود. از قراين، عشق آنان را به يوسف به دست آورد، از اين رو به آنان گفت: (ما خَطْبُكُنَّ إذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ)(اين چه ماجرايى بود كه يوسف را به خود دعوت كرديد) اين جمله حاكى است كه پادشاه، عشق آنها را به يوسف از قراين به دست آورده بود. در اين شرايط

صفحه 415

وجدان اين زنان بيدار شده و پرده از روى راز مكتوم برداشتند. هم زنان اشراف به پاكى يوسف اعتراف كردند وگفتند:(قُلْنَ حَاشَ للّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوء) وهم همسر عزيز كه ريشه همه اين فتنه ها وآزارها بود وگفت: اكنون كه كار به اينجا رسيد، من صريحاً اعلام مى كنم: من او را به سوى خود دعوت كردم نه او، وى در گفتار خود صادق وراستگوست; چنانكه مى فرمايد:(الآنَ حَصْحَصَ الحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ).

تا اينجا مفاد آيات واهداف آنها روشن شد. اكنون به آيه هاى 52و53 مى رسيم كه هر دو جزئى از همين جريان است، ولى روشن نيست كه آيا جزو سخنان يوسف است، يا جزو سخنان همسر عزيز؟ در اينجا مفسرين بردو گروهند:

1ـ گروهى مى گويند:جزئى از پيام يوسف است كه به ملك داد، زيرا او به ملك چنين پيام داد:(ما بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِى قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إنَّ رَبِّى بِكَيْدِهُنَّ عَلِيمٌ).

در اين موقع جاى سؤال هست كه چرا يوسف خواهان مطرح شدن سرگذشت آن زنان شد ودر تعقيب اين ماجرا چه هدفى داشت؟

يوسف در پاسخ اين سؤال مى گويد:اين درخواست بيش از آزادى براى من اهميّت دارد وآن اينكه عزيز بداند كه من در غياب او به وى خيانت نكرده ام، زيرا حيله حيله گران به نتيجه نمى رسد; چنانكه مى فرمايد:(ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَخُنْهُ بِالغَيْبِ وأَنَّ اللّهَ لا يَهْدِى كَيْدَ الخائِنينَ).

لفظ «ذلك» اشاره به درخواست محاكمه است روشن شود كه خائن كيست ولااقل روشن شود كه من خائن نبوده ام.

در اينجا يوسف خود را به امانت وپيراستگى توصيف مى كند وشأن انبيا در همه مقامها حفظ توحيد است واگر خود را قادر توانا بخوانند، فوراً آن را از آن خدا مى دانند، نه نفس خويش وبه ديگر سخن: چون از جمله پيش بوى خود ستايى آمد، يوسف در ردّ آن توهم مى گويد:«با اينكه من خيانت نكرده ام ولى هرگز خود را

صفحه 416

تبرئه نمى كنم; يعنى نمى گويم مَلَك وفرشته ام، زيرا من نفس امّاره دارم كه پيوسته انسان را به كارهاى زشت دعوت مى كندوآن كس از دست اين نفس امّاره نجات مى يابد كه مورد رحمت خدا باشد وپروردگار من بخشاينده ومهربان است; چنانكه مى فرمايد: (وَما أُبَرِّئُ نَفْسِى إِنَّ النَّفْسَ لأمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما¹ رَحِمَ رَبِّى إِنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَحِيمٌ).

درست است كه بين پيام پيشين يوسف به ملك واين دو آيه، آيه هايى وارد شده كه مربوط به خود ملك است، ولى چون مضمون اين دو آيه از علّو وبرترى خاصّى برخوردار است، طبعاً بايد سخن يوسف باشد، نه سخن يك زن مشرك وبسيار بعيد است كه يك زن آلوده ومشرك، از نظر توحيد به پايه اى برسد كه مضمون اين دو آيه را به زبان آورد وبگويد:(وَما أُبَرِّئُ نَفْسِى إِنَّ النَّفْسَ لأمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبِّى).

گذشته از اين چگونه زليخا مى تواند ادعا كند كه در غياب يوسف به او خيانت نكرده است، در حالى كه در نزد همسرش او را متهم به خيانت كرد وگفت:(ما جَزاءُ مَنْ أرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ)ودر ادامه اين اتهام او را به زندان انداخت.

وباز مؤيد اينكه آيه دوّم مضمون گفتار يوسف است، اينكه يوسف همين مضمون را قبلاً نيز گفته بود.آنجا كه از حيله زنان آگاه شد كه به او گفتند:يا تسليم در مقابل خواسته هاى شيطانى ويا زندان. وى در مناجات خود گفت:(رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِى إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إلَيْهِنَّ وَ أَكُنْ مِنْ الجَاهِلِينَ). جمله (أصْبُ إِلَيْهِن)به منزله (لأمّارَةٌ بِالسُّوءِ) است.

تنها چيزى كه اين نظريه را دور از فهم مى سازد اينكه چگونه اين بخش از پيام

1 . «ما » موصوله است به معناى «من» مانند (فأَنْكِحُوا ما طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّساء...) .

صفحه 417

يوسف به ملك، از بخش نخست جدا شده ومسئله محاكمه زنان به وسيله ملك در وسط آمده است. ممكن است علّت آن اين باشد كه قرآن در نقل اين كلام، محاكمه را در وسط قرار داده زيرا تا پيراستگى او ثابت نشود، پيام يوسف همراه با برهان ودليل نخواهد بود. ولى آنگاه كه زنان وهمسر عزيز گفتند: او جوان پاكى است وما در صدد لغزانيدن او بوديم;جا دارد كه يوسف بگويد:(ذلِكَ لِيَعْلَمَ أنِّى لَمْ أَخُنْهُ...).

2ـ نظر ديگر در اين دو آيه اين است كه اين دو، جزو گفتار زليخاست. وى پس از گواهى دادن به پاكى يوسف، مى گويد: علّت شهادت من بر پاكى او اين است كه بداند من در غياب او (كه فعلاً در زندان است) خيانت نورزيدم و....

براى تأييد اين نظر دلايل سه گانه اى اقامه شده كه به اين شرح است:

1ـ در آغاز آيه لفظ «ذلك» آمده است واين اسم اشاره، مرجعى جز سخن همسر عزيز ندارد.

پاسخ:درست است كه سياق آيه ايجاب مى كند كه مرجع آن، كلام همسر عزيز باشد ومى خواهد علّت گفتار خود را بيان كند:(أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ) چرا (ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَخُنْهُ بِالغَيْبِ) ولى با توجه به علّو مضمون، مى توان از اين سياق رفع يد كرد وگفت: اين آيه تعليل امتناع يوسف از آزادى است، امتناعى كه از جمله:(إِرْجِع إِلَى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ) به دست مى آيد ومفاد آن اين است كه برويد اوّل وضع زنان كذايى را روشن كنيد تا پاكى وطهارت من ثابت شود. پافشارى وامتناع من براى اين است تا روشن شود كه من به زن كسى خيانت نكرده ام; آنگاه مرا آزاد سازيد.

2ـ اگر اين دو آيه مربوط به يوسف باشد، ميان صدر وذيل تناقضى خواهد بود. در آيه اوّل مى گويد:من هيچ خيانتى را به عزيز مصر روا نداشتم واز سوى ديگر مى گويد:من خود را تبرئه نمى كنم، چرا كه نفس سركش به بديها فرمان مى دهد.

پاسخ اين سؤال روشن است:او در آيه نخست هر نوع خيانت رااز خود نفى

صفحه 418

مى كند، ولى درآيه دوّم آن را مربوط به لطف خدامى داند ومى گويد: اين من يوسف نبودم كه در اين دامها نيفتادم واگر چنين بود، يوسف گرفتار نفس امّاره خود مى شد.اين خدا بود كه لطف كرد ومرا نجات داد ودر حقيقت در آيه دوّم علّت خويشتن دارى را روشن مى سازد واين نوع سخن گفتن، درس انبيا واوليا ست كه مى گويند:(قُلْ لاأَمْلِكُ لِنَفْسِى ضَرّاً و لا نَفْعاً إِلاّ ما شاءَ اللّهُ). (يونس/49)

گذشته از اين، تناقض در صورتى است كه بگويد:من خيانت كردم، درحالى كه درآيه دوّم كوچكترين اِشعارى بر خيانت نيست، بويژه كه در آخر، افرادى را كه مورد رحمت حق تعالى هستند استثنا مى كند ومى فرمايد:(إِلاّ مَا رَحِمَ رَبِّى).

3ـ اگر مقصود يوسف از جمله: (ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَخُنْه) اين است كه عزيز بداند، عزيز كه مى دانست همسر او گنه كار است نه يوسف، زيرا به او گفت:(إِنَّه مِنْ كَيْدِكُنَّ إنَّ كَيْدَكُنَّ عَظيمٌ * يُوسُفُ أعْرِضْ عَنْ هذَا وَاسْتَغْفِرى لِذَنْبِكِ)واگر مقصود اين است كه به شاه خيانت نكرده ام، اين مسئله ارتباطى به شاه نداشت.

پاسخ: مفاد ظاهرى آيه اين است كه عزيز بداند من به او خيانت نكرده ام ولى مقصود واقعى اين است كه ملك وحواشى او بدانند من فرد خائنى نيستم وايناصرار، به خاطر اين بود كه تا پاكى وپيراستگى او از خيانت ثابت نمى شد،نمى توانست در دل ملك براى خود جايى باز كند و آن مقام عظيم را به دست آورد.

اين جاست كه مى توان به علل تحول روحيات ملك پى برد واگر چنين محكمه اى تشكيل نمى شد ويوسف فوراً به حضور شاه مى رسيد، او نمى توانست دوّمين شخص كشور مصر گردد.

صفحه 419

گزينش يوسف براى (عليه السلام) صدارت

آيات موضوع

54ـ (وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِى بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِى فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ اليَوْمَ لَدَيْنا مَكينٌ أَمِينٌ).

55ـ (قالَ اجْعَلْنى عَلى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ).

56ـ (وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرْضِ يَتَبَوّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لانُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ).

57ـ (وَلأَجْرُ الآخِرَة خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ). (يوسف/54ـ57)

ترجمه آيات

54ـ پادشاه گفت:يوسف را پيش من آوريد تا او را مشاور مخصوص خود گردانم.وقتى با او سخن آغاز كرد، (مجذوب او شد) وبه او گفت:امروز تو در نزد ما داراى منزلت وامين ما هستى.

55ـ يوسف گفت: مرا سرپرست خزاين سرزمين مصر قرار بده، من امين ودانا هستم.

56ـ اين گونه ما يوسف را در زمين قدرت داديم، هركجا مى خواست منزل مى گزيد. ما رحمت خود را به هركس كه بخواهيم مى دهيم وپاداش نيكوكاران را ضايع نمى سازيم.

57ـ پاداش آخرت براى افراد با ايمان وپرهيزكار، نيكوتر از پاداشهاى دنيوى است.

تفسير موضوعى آيات

پيام يوسف به وسيله مأمور ملك به وى رسيد واو از وقار وسنگينى يوسف،

صفحه 420

درايت وخرد او در شگفت ماندوروشن شد كه وى چه گنج گرانبهايى را در گوشه زندان دارد كه هم عالم وداناست، هم مدير ومدبر و هم متقى وپرهيزكار وتمام شرايط يك مدير كامل در او جمع است. زنان دربار به تقوا وطهارت او گواهى دادند. تعبير صحيح خواب، نشانه علم ودانايى اوست و برنامه اى كه براى اداره كشور در سخت ترين مقطع ريخت، گواه روشنى بر مديريت اوست. اگر ملك در مرحله نخست، آزادى او را مى خواست اين بار آزادى او را براى خودش مى خواهد، تا او را وزيرمشاور قرار دهد; چنانكه مى فرمايد: (وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِى بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِى) در حالى كه در پيام قبلى گفته بود:(ائتونى به) وتفاوت اين دو جمله روشن است. در اوّلى علم ودرايت او سبب شده بود كه ملك او را ببيند وآزاد كند، ولى هرگز امانت او ثابت نشده بود تا او را درشمار مديران مملكت درآورد. اين بار كه در محكمه پاكى وطهارت او ثابت شد، شايستگى آن را پيدا كرد كه وى را آزاد سازد وجزو مديران مملكت قرار دهد.

يوسف به دربار ملك آمد و مسلّماً با احترام خاصى روبرو شد. قطعاً در آن مجلس گفتگوهايى ميان او وملك انجام گرفته كه ملك را بيشتر مجذوب وى ساخت. اين گفتگوها چه بوده، قرآن از آن ياد نمى كند، بلكه همين قدر مى گويد:وقتى گفتگوهاى اين دو نفر به پايان رسيد، ملك به او گفت:تو در اين كشور هم مقام ومنزلت دارى وهم امين ما هستى، ( فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ اليَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ) «مكين» به معناى مكانت داشتن ومقام است كه طبعاً همان وزارت وصدارت ويا لااقل مشاور خاص بودن است.

در اينجا يوسف برخلاف آنچه كه در ابتدا انتظار مى رفت، مقام برتر وبالاترى را خواست وگفت:مرا سرپرست امور كشاورزى مصر قرار بده، زيرا سرپرستى اين مقام به دو ركن نياز دارد:1ـ امانت 2ـ علم ومن هر دو را دارا هستم; چنانكه مى فرمايد: (قالَ اجْعَلْنِى عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ).

صفحه 421

در اين جا نكاتى را ياد آور مى شويم كه به اين شرح است:

1ـ انبيا كه انسانهاى وارسته جهان بشريت هستند، چگونه خواهان مقامى، به نام مقام سرپرستى امور كشاورزى مى شوند؟

پاسخ اين است كه مقام خواهى او براى هوا وهوس وسلطه نبوده است. او مى دانست كه آينده تاريكى مردم اين كشور را تهديد مى كند. نجات انسانهاى اين سرزمين پهناور به مدير امين ودانايى نيازمند است كه جز خودش كس ديگرى نبود. او به خاطر چنين هدف انسانى وبلكه الهى درخواست چنين مقامى كرد، تا با برنامه ريزى خاصى در هفت سال اوّل، مازاد كشاورزى را جمع كند ودر انبارهايى حفظ نمايد. آنگاه با برنامه ريزى دقيقى، جيره بندى را شروع كند ودر اين هفت سال، مازاد را به مصرف رسانيده وقسمت كمى را نيز براى بذر نگه دارد.

چنين برنامه ريزى وبه دنبال آن، اجراى صحيح آن، لباسى بود كه تنها بر قامت او دوخته شده بود وآينده نيز آن را به ثبوت رسانيد واو توانست نقش مديرى مدبّر و آگاه را در اين چهارده سال به نحو صحيحى ايفا كند.

2ـ پذيرش مقام از سلطان جائر، شأن پيامبران واولياى الهى نيست، مگر آنجا كه ضرورتى ايجاب كند.

پاسخ اين است كه اين ضرورت براى او ملموس بود، از اين رو اصل مقام را پذيرفت وخود نيز مقام را تعيين كرد. در اينجا حديثى را از امام هشتم ـ عليه السلام ـ نقل مى كنيم كه هم مى تواند بيانگر علّت پذيرش يوسف وهم علّت پذيرش مقام ولايتعهدى خود امام رضا ـ عليه السلام ـ باشد.

پس از پذيرش ولايت عهدى، افراد نا آگاه به امام جسته وگريخته اعتراض مى كردند، امام با بيانات مختلف آنها را قانع مى ساخت ويكى از بيانهاى ايشان اين بود كه: آيا پيامبر برتر است يا وصىّ پيامبر؟ در پاسخ گفتند: پيامبر، فرمود:مسلم برتر است يا مشرك؟ گفتند:مسلم،فرمود:عزيز مصر مشرك بود ويوسف پيامبر و

صفحه 422

يوسف صدارت او را پذيرفت، در حالى كه مجبور نبود ومن ولايت عهدى را از فردى به ظاهر مسلمان پذيرفتم، در حالى كه مجبور به پذيرفتن آن مقام بودم.¹

3ـ خود ستايى در روايات اسلامى مذموم است، در صورتى كه يوسف خود را با جمله (إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ)مى ستايد.

پاسخ: خود ستايى در صورتى مذموم است كه هدف برترى جويى باشد وبه اصطلاح، علم ودانش خود را به رخ اين وآن بكشد تا در سايه تحقير ديگران، مقام وموقعيتى به دست آورد وبه تمايلات درونى خود پاسخ بگويد، ولى هرگاه خدمت به جامعه وتثبيت يك موقعيت حق در گرو معرفى باشد، بايد طرف خود را معرفى كند. در اينجا سكوت نابخشودنى است. يوسف در ميان مناصب متعدد آن روز خواهان سرپرستى امور كشاورزى شد تا از اين طريق، جان ملتى را نجات دهد واين جز با موافقت ملك امكان پذير نبود وموافقت ملك نياز به شناخت وى داشت. از اين جهت بايد خود را معرفى كند وبگويد:من «حَفيظ» يعنى حافظ منافع كشور وبه اصطلاح فرد امين وهم «عليم» ودانا به رموز كار هستم واگر امير مؤمنان ـعليه السّلامـ در برخى از سخنان، خويشتن را معرفى مى كند ومى گويد: «إنّ محلّى منها، محلّ القطب من الرحى ينحدر عنّى السيل ولايرقى إليّ الطير...»² از همين بابت است.

امام صادق ـعليه السّلامـ به اين سؤال چنين پاسخ مى دهد ومى فرمايد:يوسف مجبور به ستايش خويش بود; چنانكه بنده صالح مجبور به معرفى خود بود كه گفت:(وَأنَا لَكُمْ ناِصْحٌ أَمِينٌ).³

4ـ سرانجام يوسف به مسائل اقتصادى، به عنوان يك اصل مؤثر مى نگرد و در ميان مناصب به اهميت آن پى برده وخواهان آن گرديد.

1 . وسائل الشيعة، ج12، ص146.
2 . نهج البلاغة، خطبه سوم.
3 . نور الثقلين، ج2،ص423.

صفحه 423

5ـ يوسف در نيل به اين مقام،مديون تقوا وپرهيزگارى خود مى باشد واگر روز نخست دامن او آلوده مى شد، جايگاه او غير اين بود; چنانكه مى فرمايد: (وَكَذلِكَ مَكَّنّا لِيُوسُفَ فى الأرْضِ يَتَبَوَّأُمِنْها حَيْثُ يَشاءُ):«در هر كجا مى خواست منزل مى كرد وتمام ولايات در اختيار او بود.» اين نه تنها يوسف است كه درسايه تقوا به مقامى رسيد، بلكه تمام نيكوكاران جهان در پرتو تقوا، نصيبى از دنيا (گذشته از آخرت) دارند زيرا خدا پاداش نيكوكاران را پايمال نمى كند; چنانكه مى فرمايد:(نُصيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لانُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ).

ولى پاداشهاى دنيا در برابر پاداشهاى اخروى قابل توجه نيست; چنانكه مى فرمايد:(وَلأَجْرُ الآخِرَة خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ).

تا اينجا بخش سوم از زندگى يوسف به پايان رسيد واكنون وقت آن رسيده تا به تفسير آياتى كه بخشى ديگر از زندگى او را بيان مى كند بپردازيم.

***

صفحه 424

بخش چهارم از زندگانى يوسف (عليه السلام)

اريكه قدرت وپايان جداييها

در اين بخش از زندگى، يوسف زمام امور را به دست گرفته وبراى مقابله با قحطى وخشك سالى برنامه ريزى مى كند. در سالهاى فراوانى نعمت مازاد را جمع كرده ودر انبارها ذخيره مى سازد و در سالهاى خشكى ذخاير را به طور عادلانه ميان مردم قسمت مى كند.

سرزمين كنعان هر چند از سرزمين فراعنه جدا بود،ولى از خشكسالى در امان نبود وفرزندان يعقوب به خاطر كمبود مواد غذايى، ناچار شدند به مصر بيايند تا براى خانواده يعقوب مقدارى گندم تهيه كنند.

ملاقات با برادران

آيات موضوع

58ـ (وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ).

59ـ(وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قَالَ ائْتُونى بِأَخ لَكُمْ مِنْ أَبيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّى أُوفِى الكَيْلَ وَاَنَا خَيْرُ المُنْزِلِينَ).

60ـ (فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِى بِهِ فَلاكَيْلَ لَكُمْ عِنْدى وَلاتَقْرَبُونِ).

61ـ (قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَ إِنَّا لَفَاعِلُونَ).

62ـ (وَقَالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعََتَهُمْ فِى رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إذَا انْقَلَبُوا إِلى

صفحه 425

أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ).

63ـ (فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يا أَبانَا مُنِعَ مِنَّا الكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَ إنّا لَهُ لَحَافِظُونَ).

64ـ (قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).

65ـ (وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إلَيْهِمْ قَالُوا يا أَبَانَا مَا نَبْغِى هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخَانا وَ نَزْدادُ كَيْلَ بَعير ذلِكَ كَيْلٌ يَسيرٌ).

66ـ (قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّهِ لَتَأْتُنَّنى بِهِ إِلاّ أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللّهُ عَلَى ما نَقُولُ وَكِيلٌ).

67ـ (وَقَالَ يا بَنىَّ لاتَدْخُلُوا مِنْ باب واحِد وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْواب مُتَفَرِّقَة وَ ما أُغْنِى عَنْكُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْء إنِ الحُكْمُ إِلاَّ للّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ المُتَوَكِّلُونَ).

68ـ (وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كَانَ يُغْنِى عَنْهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْء إِلاَّ حَاجَةً فى نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضيها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْم لِما عَلّمْناهُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَالنَّاسِ لايَعْلَمُونَ) (يوسف/58ـ 68).

ترجمه آيات

58ـ برادران يوسف بر او وارد شدند، يوسف آنها را شناخت، ولى آنان او را نشناختند.

59ـ هنگامى كه يوسف بارهاى آنها را آماده ساخت، گفت: دفعه ديگر كه مى آييد آن برادر ديگر را كه نزد پدر داريد همراه خود بياوريد، نمى بينيد كه من حقّ پيمانه را ادا مى كنم وبه بهترين وجه از شما پذيرايى مى نمايم.

صفحه 426

60ـ اگر او را نياوريد، ديگر پيمانه اى از غله، نزد من براى شما نيست وبه من نزديك نشويد.

61ـ برادران به يوسف گفتند: او را از پدرش مطالبه مى كنيم واين كار را انجام مى دهيم.

62ـ يوسف به كاركنان خود گفت:آنچه را كه به عنوان قيمت گندم پرداخت مى كنند، در ميان بارهايشان بگذاريد، شايد پس از مراجعت آن را بشناسند (وبدانند پول در ميان بارها همان بهايى است كه بابت گندم پرداخته اند تا دو مرتبه بيايند).

63ـ وقتى به سوى پدر باز گشتند گفتند : براى دفعه آينده از كيل(غله)محروم شديم. برادرمان را همراه ما بفرست، شايد غلّه نصيب ما شود وماحافظ او هستيم.

64ـ يعقوب گفت:چگونه در باره او به شما اطمينان كنم، همان طور كه قبلاً در باره يوسف اطمينان نمودم. خدا بهترين حافظ ونگهبان واو ارحم الراحمين است.

65ـ وقتى بارهاى خود راگشودند، ديدند بهايى كه بابت خريد غلّه پرداخته بودند در درون بارهاست. گفتند:پدرجان! ديگر چه مى خواهى اين سرمايه ماست كه به ما بازگردانيده شده، ودر سفر دوّم براى خانواده خود غلّه مى آوريم وبرادر خود را حفظ مى كنيم.

66ـ يعقوب گفت:هرگز او را همراه شما نمى فرستم،جز اينكه پيمان وميثاق الهى بدهيد و او را به سوى من بازگردانيد، مگر اينكه حوادث نامترقب شما را فرا گيرد(وقدرت از شما سلب گردد). آنگاه كه برادران به يعقوب ميثاق الهى سپردند، يعقوب گفت:خدا نسبت به آنچه كه مى گويم ناظر است.

67ـ گفت: فرزندانم از يك در وارد نشويد از درهاى گوناگون وارد شويد ومن نمى توانم حادثه اى را اكه از جانب خدا قطعى است دفع كنم، حكم (وقضا وقدر) از آن خداست، بر او توكل كرده ام ومتوكلان بر او توكل كنند.

صفحه 427

68ـ وقتى آنان به كيفيتى كه پدرشان گفته بود، داخل مصر شدند، سفارش پدر سودى به حال آنان نداشت (مانع از وقوع مقدّر الهى نبود) جز اينكه حاجتى كه در قلب يعقوب بود، برآورده شد واو صاحب دانشى است كه به وى آموخته ايم ولى بيشتر مردم نمى دانند.

تفسير موضوعى آيات

خشك سالى هفت ساله دوّم، منحصر به مصر نبود، بلكه اطراف مصر مانند فلسطين وكنعان را فرا گرفته بود. با اين تفاوت كه در مصر،مدير با درايتى بود كه توانست مازاد غلّه را در هفت سال نخست در انبارهاى مخصوصى گرد آورد ودر هفت ساله دوّم به داد محرومان برسد; امّا چنين برنامه ريزى در نقاط ديگر نبود، از اين رو هفت ساله دوّم كه چيزى نروييد ومزارع را خشكى فرا گرفت، افراد بيچاره از گوشه وكنار رهسپار مصر مى شدند تا بتوانند آذوقه اى تهيّه كنند.

فاصله كنعان تا مصر،در آن زمان تقريباً در ظرف هيجده روز پيموده مى شد واگر كاروانها هر روز،بيست وپنج كيلومتر راه طى مى كردند، مجموع اين مسير حدود پانصد و پنجاه كيلومتر مى شد ويعقوب تصميم گرفت، همه فرزندان خود،جز فرزندى به نام «بنيامين» را روانه مصر سازد، تا مقدارى آذوقه خريده وبه كنعان باز گردند.

برادران يوسف وارد مصر شدند، علّت راه يافتن آنان به مقام منيع يوسف روشن نيست هرچند مفسران چيزهايى گفته اند.¹ ممكن است گفته شود:اسامى واردين را به «يوسف» مى دادند، او در ليست واردين نامهاى برادران خود را ديد ودستور داد آنها را احضار كنند. آنان بر يوسف وارد شدند در حالى كه يوسف آنها را مى شناخت وآنها وى را نمى شناختند. چنانكه مى فرمايد: (وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ

1 . مجمع البيان،ج3، ص245.

صفحه 428

فَدَخَلُواعَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ). جا داشت كه يوسف را نشناسند، زيرا يوسف آن روز كه از آنها جدا شد، هفت يا نه سال داشت وقريب ده سال در خانه عزيز مصر بود و از آن به بعد روى اتهام غير واقعى قريب هفت سال در زندان به سر برد،سپس از زندان آزاد شد وزمام امور مصر را به دست گرفت وهفت سال تمام رفاه ونعمت بر مصر حاكم بود و آنگاه كه برادران وارد مصر شدند، شايد نيمه خشكسالى بود كه هفت سال طول كشيد. روى محاسبات تقريبى بايد گفت: سن يوسف در آن زمان حدود 36 سال بود. از اين گذشته، وى در آن روز با لباس مصريان آنان را به حضور پذيرفت وبسان يك فرد مصرى سخن مى گفت. از اين جهت جا دارد كه او را نشناسند، ولى او به قراين آنها را شناخت وسرانجام دستور صادر شد كه با آنان بسان ديگران معامله شود ونيازشان برطرف گردد.

براى صرفه جويى در پخش مواد غذايى مقرر بود كه به هركس يك بار شتر غلّه بيش فروخته نشود. از اين رو براى اين ده برادر، ده بار شتر غلّه فروخته ومتصديان فروش غلّه پول آن را تحويل گرفتند، ولى يوسف به طور سرّى دستور داد، بهايى را كه پرداخته اند، در داخل بارهاى آنها قرار دهند.

قرآن در اينجا ياد آور مى شود كه يوسف به اين ده برادر گفت:شما برادر ديگرى از پدر داريد؟ آيا برادران نگفتند تو يك فرد مصرى از كجا فهميدى كه ما يك برادر ناتنى از پدر داريم؟ در اينجا فرضيه هايى است ومطالبى نيز در تفاسير نقل شده است، ولى ممكن است برادران درخواست غلّه بيشترى كرده باشند وگفته باشند:ما ده نفر نيستيم ودو نفر ديگر نيز در كنعان داريم.پدر پيرى داريم كه نمى تواند مسافرت كند و برادر كوچكى داريم كه به خدمت او گماشته شده است، آيا بهتر نيست كه شما براى اين دو نفر نيز سهميه اى بدهيد؟

چنين گفتگويى به يوسف فرصت داد كه از خصوصيات اين برادر سراغ بگيرد وبگويد:دفعه ديگر او را بياوريد، بار شترى هم براى او مى دهيم.در هرحال خواه

صفحه 429

اين فرضيه صحيح باشد يا فرضيه ديگر، يوسف صريحاً به آنها گفت: شما دفعه ديگر برادر خود را بياوريد، زيرا مشاهده مى كنيد كه من حقّ پيمانه را ادا مى كنم وشما را گرامى مى دارم; چنانكه مى فرمايد: (وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجِهازِهِمْ¹ قَالَ ائْتُونِى بِأَخ لَكُمْ مِنْ أَبيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنّى أُوفِى الْكَيْلَ وَ أَنَا خَيْرُ المُنْزِلينَ). يعنى به هنگام بستن بارها اين پيام را به آنها داده وبراى اينكه اين كار صورت بگيرد، سه چيز را تذكر داد وكارى را نيز انجام داد.

1ـ (أَلا تَرَوْنَ أَنِّى أُوفِى الْكَيْلَ): (حق پيمانه را ادا مى كنم) كم نمى دهم.

2ـ (وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلينَ):(ميزبان خوبى هستم).

3ـ (فَإنْ لَمْ تَأْتُونى بِهِ فَلاكَيْلَ لَكُمْ عِنْدى وَلاتَقْرَبُونِ).(اگر او را نياوريد، بار گندمى براى شما نيست وديگر نزديك من نشويد); بنا به تصريح خود قرآن² گفت:اگر او را بياوريد بار شترى نيز اضافه به شما مى دهم.

برادران يوسف بى آنكه او را بشناسند، به او قول دادند كه اين برادر را از پدر مى طلبيم; چنانكه مى فرمايد:(قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباه) (مراوده در اين جا) به معناى طلب پى در پى وبا حيله ولطف است; يعنى: به هر قيمتى شده ما اين كار را انجام مى دهيم.

4ـ كارى كه يوسف انجام داد، اين بود كه به فروشندگان دستور داد بهايى را كه كنعانيان براى غلّه پرداخته بودند، در ميان بارهايشان بگذارند تا پس از بازگشت به كنعان، آن را شناخته وبدانند، اين همان پولى است كه بابت طعام داده بودند واز اين طريق به جوانمردى فرمانرواى مصر پى ببرند و نيز با برادر خود به مصر بيايند; چنانكه مى فرمايد: (وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعََتَهُمْ فِى رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ).

1 . جهاز در لغت عرب،به معنى متاع وكالاست،همچنان كه جهز به معنى حمل بار بر مركب است.
2 . (ونزداد كيل بعير). ( آيه65).

صفحه 430

«فتيان» در آيه جمع فتى به معناى جوان است ولى آنان به بردگانى كه نزد مصريان كار مى كردند، به خاطر ابراز علاقه«فتى» مى گفتند.بضاعت به معناى كالاى تجارتى است وگويا برادران يوسف براى خريد گندم، كالاهاى تجارتى آورده بودند، ولى قراين نشان مى دهد كه بابت آن پول پرداخته بودند، به گواه اينكه توانستند در ميان بارها جاى دهند وعلّت بازگرداندن بهاى گندم به خودشان،گذشته از جلب محبت وآوردن برادر، اين بود كه شايد براى بار ديگر، پولى در نزد يعقوب وبرادران نباشد واين باعث توقف آنها در كنعان گردد. در اينجا سؤال مى شود كه چگونه يوسف در بيت المال چنين تصرف كرد، سرانجام بهاى گندم، مربوط به مردم مصر بوده چرا بدون حساب آن را به برادران بخشيد؟

در پاسخ مى توان گفت:يوسف كه در احياى اين كشور جان فشانى كرده، طبعاً در مقابل اين عمل، اين حق را دارد كه خانواده خويش را اداره كند وحداقل معيشت آنها را فراهم سازد، خواه بستگان او در مصر باشند، يا در خارج مصر.

احتمال ديگرى وجود دارد وآن اينكه شايد يكى از قوانين مصر اين بود كه از بى بضاعتان ومستضعفان، چيزى نخواهند. در اين صورت مرزهاى جغرافيايى براى يوسف مطرح نيست وبايد حكم را در باره همه مستضعفان اجرا كند.

كاروان وارد كنعان شد

برادران يوسف وارد كنعان شدند واز خوشحالى در پوست نمى گنجيدند، زيرا با آوردن ده بار شتر گندم، مى توانستند تامدّتى زندگى كنند واز گرسنگى نجات يابند. آنان به محضر يعقوب رسيدند وسرگذشت سفر را گفتند وياد آور شدند كه عزيز مصر، وعده بار شتر ديگرى را به ما داده مشروط بر اينكه اين بار، برادر خود «بنيامين» را ببريم، در غير اين صورت ما را محروم مى كند. پدرجان موافقت كن او را همراه ببريم; ما نگهبان او هستيم; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبيهِمْ

صفحه 431

قَالُوا يا أَبانَا مُنِعَ مِنَّا الكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخَانا نَكْتَلْ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ). در اينجا برادران يوسف، در باره ارسال «بنيامين» همان جمله را گفتند كه به هنگام درخواست بردن يوسف گفته بودند. آنان در آنجا گفته بودند:(أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ)در اينجا گفتند:(فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخَانا نَكْتَلْ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ). در باره يوسف گفتند: او را بفرست تا بچرد وبازى كند ونگهبان او هستيم. اينجا گفتند:او را بفرست تا بار ديگرى از غلّه به دست آوريم وما نگهبان او هستيم.

جمله (مُنِعَ مِنَّا الْكَيْل) به معناى «مُنِعَ مِنَّا المَكَيْل» است و «كيل» در اينجا به معناى «مكيل» يعنى غلّه است واز اينجا مى توان فرهنگ فروش آن زمان را به دست آورد كه مقياس در ميان مصريان براى فروش غلّه، كيل بوده نه وزن.

به هنگام بردن يوسف به صحرا، پدر گفت:بردن او مايه حزن واندوه من است، ولى در اين مورد محكمتر صحبت كرد وگفت:آيا من به شما در باره او اطمينان كنم همان طور كه نسبت به برادرش اطمينان كردم؟! يعنى شما افراد مورد اعتماد واطمينان نيستيد وشما جمله (إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ) را در آن موقع نيز گفتيد ولى شامگاهان با پيراهن خونين او برگشتيد، در اين صورت چگونه برادر او را تسليم شما كنم در حالى كه يكتا مونس من پس از يوسف بنيامين است؟ چنانكه مى فرمايد: (قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاّ كَما أمِنْتُكُمْ عَلَى أَخيهِ مِنْ قَبْلُ).

امّا پير كنعان تلويحاً به برادران تفهيم كرد كه يوسف نيز زنده است زيرا فرمود:شما هيچ گاه نگهبان نيستيد، حافظ خداست! آنجا كه مى فرمايد:(فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).

گفتگوهاى فرزندان يعقوب با پدر، نيمه كاره ماند ونتوانستند نظر پدر را تأمين كنند، ولى وقتى بارهاى خود را باز كردند، ناگهان ديدند بهايى را كه به عنوان قيمت گندم پرداخته اند، در ميان آنهاست وآن رانشان جوانمردى عزيز مصر دانستند وبهاى گندم را به دست گرفته، حضور پير كنعان رسيدند وبه پدر گفتند: چه مى خواهيم؟

صفحه 432

اين پولى است كه بابت گندم به كارگزاران عزيز مصر پرداختيم. آنان بدون اينكه ما متوجه بشويم، آن را در ميان بارهاى ما گذارده اند. با اين پول ما مى توانيم براى خانواده خودمان آذوقه بخريم.(پدرجان!برادر را بفرست) ما او را حفظ مى كنيم ودر نتيجه يك بار شتر بيشتر دريافت مى كنيم. در حالى كه آنچه كه دريافت كرده ايم، نسبت به آن چه مى توانيم دريافت كنيم كمتر است; چنانكه مى فرمايد: (وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إلَيْهِمْ قالُوا يا أَبَانَا مَا نَبْغِى¹ هذِهِ بِضَاعَتُنا رُدَّتْ إلَيْنا وَنَميرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخَانا وَ نَزْدَادُ كَيْلَ بَعِير ذلِكَ كَيْلٌ يَسيرٌ).

گفتگوى برادران، زمينه را آماده ساخت كه بنيامين همراه آنها سفر كند. از اين جهت پدر آماده فرستادن بنيامين شد، ولى گفت:بايد پيمان مؤكد الهى، بدهيد كه او را حتماً براى من مى آوريد، مگر اينكه در محاصره قرار بگيريد(وقدرت از شما سلب شود) اينجا بود كه برادران پيمان الهى دادند و او با ارسال برادر يوسف موافقت كرد; چنانكه مى فرمايد: (قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّهِ لَتَأْتُنَّنِى بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللّهُ عَلَى ما نَقُولُ وَكِيلٌ).

در اين آيه سه نكته چشمگير است:

الف:در موافقت خود با ارسال برادر يوسف، شرط كرد كه آنها پيمان الهى بدهند. در اين صورت سؤال مى شود كه پيمان افراد خائن چه ارزشى دارد، مگر نگفته اند:«من جرّب المجرّب حَلّت به الندامة»، هر كس آزموده را بيازمايد پشيمان مى شود. پيمانِ افرادى ارزشمند است كه به عهد خود پاى بند باشند، در حالى كه برادران يوسف فاقد چنين روحيه اى بودند.آنان همانها بودند كه به پدر گفتند: (إِنَّالَهُ لَحَافِظُونَ)، ولى او را به درون چاه فرستادند واز مجموع سوره پيداست كه آنها نسبت به اين دو نفر حساسيّت داشتند.بنابراين بعيد نبود كه بنيامين نيز به سرنوشت يوسف گرفتار شود، چنانكه مى فرمايد:(إذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَ أَخُوهُ أحَبُّ إِلَى أَبِينا مِنَّا

1 . «ما» در اينجا ماى استفهاميه است.

صفحه 433

وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانا لَفِى ضَلال مُبِين).

پاسخ اين پرسش روشن است وآن اينكه شرايط، كاملاً عوض شده بود، زيرا اوّلاً: برادران يوسف، دوران جوانى را پشت سر نهاده ودر آستانه پيرى بودند. عقل وخرد آنها رو به تكامل نهاده، حساسيتها از بين رفته بود، ثانياً: تجربه نشان داد كه با حذف يوسف از محيط زندگى نتوانستند مهر پدر را متوجه خود سازند، بلكه مهر او متمركز در برادر ديگر يوسف، به نام «بنيامين» شد ومحيط گرم خانواده را به عزا خانه تبديل كردند، ثالثاً: اوضاع، اوضاع قحطى بود وخشك سالى همه چيز را تهديد مى كرد.در چنين شرايطى بعيد است ده انسان عاقل، باز به خاطر يك هوس، زير قول خود بزنند.ازاين رو يعقوب به عقل ودرايت آنها اعتماد كرد وبر اين اكتفا ننمود، ازآنها پيمان گرفت كه نسبت به او اسائه ادب نكنند; چنانكه مى فرمايد: (قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّهِ لَتَأْتُنَّنِى بِهِ).

ب:از طرف ديگر ممكن است حوادث ناخواسته وخارج از اختيار برادران، مانع از آوردن برادر يوسف شود، مسلّماً چنين شرايطى مشمول عهد وپيمان برادران نيست. از اين رو يعقوب اين صورت را استثناء كرد وگفت:سوگند بخوريد كه او را مى آوريد (إِلاَّ أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ).

مواثيق الهى آنها به پايان رسيد، ولى يعقوب به پيمان آنها اكتفاء نكرد،وخدا را ناظر وحافظ ومؤثر دانست; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُم قَالَ اللّهُ عَلَى ما نَقُولُ وَكِيلٌ).

در اينجا توحيد يعقوب به صورت روشن مجسم است، توحيدى كه با تشبّث اسباب طبيعى كاملاً هم آهنگ است.اوّلاً: او دست به اسباب طبيعى زد و از آنان پيمان الهى گرفت ومسلّماً چنين سبب طبيعى بى اثر در جلب اطمينان يعقوب نبود، ولى در عين حال او به تمام اسباب طبيعى، با ديده تبعى ووابسته مى نگرد ومى داند كه تأثير اينها به اذن الهى است واوست كه به سبب اثر مى بخشد ويا اثر را از آن باز

صفحه 434

مى ستاند واوست سبب ساز وسبب سوز. بنابر اين مى داند پيمان اينها، در صورتى مؤثر است كه اراده الهى پشتوانه آن باشد ودر حقيقت مؤثر واقعى خداست. از اين جهت مى فرمايد:(اَللّهُ عَلَى ما نَقُولُ وَكِيلٌ)وبايد كارها را به دست او سپرد، بنابراين كلمه وكيل در آيه به معناى موكول اليه است.

سفر مجدد به مصر

روزگارى گذشت، بار ديگر بايد فرزندان يعقوب در فكر تهيه آذوقه باشند ونقطه اى كه مى تواند براى آنان اميد بخش باشد، همان مصر است كه عزيز مهربانى بر آنجا حكومت مى كند.ازاين رو يازده برادر كه همگى از كمال وجمال بهره اى داشتند، عازم مصر شدند.

برادران با پدر خدا حافظى كردند وشايد به هنگام توديع، اشك شوق در چشمهاى پدر حلقه زد، بويژه آنگاه كه «بنيامين» را توديع مى نمود. سرانجام به آنها سفارش كرد وگفت:شما يازده برادر بااين قدهاى برافراشته وجمال وكمال ظاهرى ونور خاندان نبوت، از يك دروازه وارد نشويد، بلكه متفرق شويد وهرچند نفر از يك دروازه وارد شويد. مصر آن روز مانند ديگر شهرها، دروازه هاى متعددى داشت. شبها دروازه ها را مى بستند واز اين طريق، امنيت شهر را حفظ مى كردند وروزها در اوقات خاصى باز مى نمودند. ممكن است سؤال شود كه چرا يعقوب، چنين دستورى داد؟ از ا يه چيزى استفاده نمى شود، جز اينكه ممكن است ورود يازده برادر شبيه به هم در مأموران دروازه ايجاد سوء ظن كند وخيال كنند كه آنها براى هدف خاصى وارد اين شهر مى شوند و تا بيايند بى گناهى خود را ثابت كنند، طول مى كشد وچه بسا به كاروانى كه بايد همراه آن به فلسطين برگردند نرسند.احتمال دارد كه در اينجا مسئله چشم زخم هم مطرح باشد واصول علمى نيز تا حدّى آن را تأييد مى كند واز روايات نيز استفاده مى شود. چه بسا خودنماييها در برابر برخى از

صفحه 435

چشمها مايه بيمارى مى گردد. اين دو وجه گفته شده، ولى علّت واقعى اين دستور چه بود، براى ما قطعى نيست; چنانكه مى فرمايد:(وَقَالَ يا بَنِىَّ لاتَدْخُلُوا مِنْ باب وَاحِد وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْواب مُتَفَرِّقَة).

در اينجا احتمال سومى نيز هست كه بايد آن را با ذوق عرفانى دريافت وآن اينكه منظور يعقوب اين باشد كه فرزندانم! در رسيدن به مقصود، از راههاى گوناگون وارد شويد كه اگر يك راه به نتيجه نرسيد، راه دوم وسوم به نتيجه برسد. سرانجام يعقوب پس از اين سفارش، فرزندان خود را به اصل توحيد ربوبى متذكر ساخت وگفت:هر چند من براى دفع خطر، به شما اين دستور را مى دهم، ولى دستور من هرگز چيزى را كه از طرف خدا مقدّر شده است جلوگيرى نمى كند. تقدير الهى بر دو گونه است:تقدير حتمى وتقدير معلّق.اين سفارش من در باره تقدير دوّم مؤثر است نه تقدير قطعى. از اين رو بايد اين سفارش وامثال آن را به كار بست ولى كارها را به خدا سپرد، زيرا تقدير جهان با او وامور در دست اوست; چنانكه مى فرمايد:(وَ ما أُغْنِى عَنْكُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْء) گويا يك نفر مى گويد:چرا؟ پاسخ مى دهد: (إِنِ الحُكْمُ إِلاَّ للّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ المُتَوَكِّلُونَ).

بايد توجه نمود كه (إِنِ الْحُكْمُ إِلاّ للّهِ) هم در كلام يوسف آمده(آيه20) وهم در كلام يعقوب، ولى مقصود از حكم در كلام فرزند، حكم تشريعى است; يعنى قوانين ومقررات; ولى مقصود از آن در كلام پدر، فرمان تكوينى است; چنانكه قرآن فرمايد:(أَلا لَهُ الخَلْقُ وَ الأمْر تَبارَكَ اللّهُ رَبُّ العَالَمِينَ) (اعراف/54):آفرينش جهان وفرمان تدبير از آن اوست بزرگوار است پروردگار جهانيان.

آيه بعدى بيانگر ورود فرزندان يعقوب به مصر است. در اين آيه چهار جمله آمده است كه بايد به گونه اى توضيح داده شود:

1ـ فرزندان طبق دستور پدر، وارد مركز مصر شدند:ـ (وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ).

صفحه 436

2ـ سفارش پدر، از آنچه كه مقدّر بود مانع نشد:( ما كَانَ يُغْنِى عَنْهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْء).

3ـ تنها نتيجه اش انجام حاجتى بودكه يعقوب در دل داشت وآن به اين وسيله برآورده شد:( إِلاَّ حَاجَةً فِى نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضيها).

4ـ يعقوب را به علم ودانش عطا شده از جانب خود توصيف مى كند واكثريت مردم را جاهل مى خواند ومى فرمايد: (وَإِنَّهُ لَذُو عِلْم لِمَا عَلّمْناهُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ).

حق اين است كه اكثر مفسران در مفاد اين آيه دقّت لازم انجام نداده اند.

اكنون براى توضيح هرچهار قسمت ياد آور مى شويم كه:مفاد قسمت نخست روشن است وامّا قسمت دوّم، توضيح آن در آيه پيشين نيز گذشت وآن اينكه يعقوب مى گويد:پيروى از اسباب طبيعى، به اين معنا نيست كه تمام مقدّرات را به هم بزند.بلكه مقدّرات معلّق را مى توان به وسيله پيمودن اين اسباب به هم زد وامّا آنچه كه از جانب خدا به صورت قطعى مقدّر شده، نمى توان آن را به هم زد.سفارش من شما را از اين حوادث حفظ نمى كند، مهم فراز سوم از آيه است وآن اينكه، يك مطلب را استثنا مى كند ومى گويد:سفارش يعقوب را نسبت به آن قسمت كاملاً مثبت مى داند وآن اينكه حاجتى كه در دل يعقوب بود، ازاين طريق برآورده شد.حال بايد ديد اين حاجت چه بود كه يعقوب، از اين طريق به آن حاجت رسيد. جمعى از مفسران مى گويند:يعقوب به وسيله اين سفارش تسكين خاطر پيدا كرد ويقين كرد كه اگر آنها از درهاى مختلف وارد بشوند، از آسيب محفوظ مى مانند ودر حقيقت اثر روانى داشت نه خارجى، ولى اين تفسير كاملاً ضعيف است، زيرا در بخش چهارم، او را به علم ودانش توصيف مى كند.اگر توصيه او كه از علم ودانشش سرچشمه گرفته،پيراسته از اثر تكوينى بوده وفقط جنبه روانى داشت، اين تعليل، با آن معلول تناسب ندارد. ناچار بايد چنين سفارشى كه از علم عظيم نبوت سرچشمه

صفحه 437

گرفته، حاجت بزرگ يعقوب را برآورده كند.حالا آن حاجت بزرگ يعقوب چه بود؟ اين همان انديشه وصال فرزندش يوسف بود، زيرا آنان به توصيه پدر از درهاى مختلف وارد شدند. ولى اين نتيجه نبخشيد.

سرانجام متهم به سرقت گرديدند ودستگاه قضايى تشخيص داد كه فرزند كوچك يعقوب، دست به سرقت زده واو مطابق قانون كنعانيان محكوم به بردگى گشت. برادر بزرگتر چون به پدر قول بازگرداندن بنيامين را داده بود، به خاطر اين پيشامد در مصر ماند وبقيه برادرها روانه كنعان شدندو... درست است كه سفارش يعقوب نتوانست از اين حوادث تلخ جلوگيرى كند، امّا اين حوادث تلخ به بر آورده شدن حاجت يعقوب منتهى گشت وهمين درخت تلخ بود كه سرانجام ميوه شيرين داد وهجران و فراق به وصل مبدّل گرديد.

تدبير عاقلانه يوسف

مسافت كنعان تا مصر، مسافت بسيار درازى است وپيمودن اين بيابانهاى دور ودراز وبى آب وعلف خالى از خطر نبود، از اين رو يك كاروان كوچك متشكل از فرزندان يعقوب، نمى تواند بدون پيوستن به كاروانهاى بزرگ اين راه را بپيمايد. بايد منتظر شوند تا كاروان عظيمى از فلسطين رهسپار مصر شود و با آنها حركت كند. سرانجام همراه با كاروان بزرگ رهسپار مصر شدند. طبق دستور از دروازه هاى مختلف وارد شهر شدند وسپس با عزيز مصر، ملاقاتى داشتند كه به ظاهر نتيجه تلخى داشت وآيات قرآن، اين بخش را چنين ياد آور مى شود:

آيات موضوع

69ـ (وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّى أَنَا أَخُوكَ فَلاتَبْتَئِسْ بِماكَانُوا يَعْمَلُونَ).

صفحه 438

70ـ (فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجِهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِى رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إنَّكُمْ لَسارِقُونَ).

71ـ (قَالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ماذا تَفْقِدُونَ).

72ـ (قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَ لِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعير وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ).

73ـ (قَالُوا تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِى الأرْضِ وَ ما كُنَّا سَارِقينَ).

74ـ (قَالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ).

75ـ (قَالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِى رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِى الظَّالِمِينَ).

76ـ (فَبَدأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِى دِينِ المَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ اللّهُ نَرْفَعُ دَرَجات مَنْ نَشَاءُ وَ فَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْم عَلِيم).(يوسف/69ـ76)

ترجمه آيات

69 ـ وقتى فرزندان يعقوب بر يوسف وارد شدند، برادرش را در كنار خود جاى داد وگفت:من برادر تو هستم از كارهايى كه برادرانت انجام داده اند، غمگين مباش.

70ـ آنگاه كه بارشان را بستند، يك نفر از مأموران يوسف به دستور او، ظرف (قيمتى) ملك را در بار برادرش گذاشت، آنگاه ندا دهنده اى ندا كرد اى كاروان! شما دزديد.

71ـ كاروانيان رو به آنان آوردند وگفتند:چه چيز گم كرده ايد؟

72ـ گفتند: ما ظرف ملك را گم كرده ايم وهركس آن را بياورد، يك بار شتر به او پاداش مى دهيم ومن عهده دار اين وعده هستم.

73ـ كاروانيان گفتند:به خدا سوگند مى دانيد كه ما براى فساد در زمين نيامده ايم وما اصلاً دزد نبوده ايم.

74ـ گماشتگان يوسف به كاروانيان گفتند:اگر شما دروغگو در آمديد (وظرف پادشاه در ميان بار يكى از شما پيدا شد) كيفر آن چيست؟

صفحه 439

75ـ كاروانيان گفتند: سزاى او اين است كه صاحب آن بار را بگيريد(وازاو كار بكشيد) وبرده موقت شما باشد وما ستمگران را چنين كيفر مى دهيم.

76ـ مأمور پيش از اينكه از بار برادر (يوسف) تفتيش كند، بارهاى برادران را تفتيش كرد آنگاه ظرف ملك از بار برادر (مادرى) يوسف درآوردند، ما اين طور براى يوسف تمهيد كرديم،او در دين ملك نمى توانست برادرش را بازداشت كند، مگر اينكه خدا بخواهد (همان طور كه خواست وكيفر دزدى خود را كنعانيان پذيرفتند كه گرفتن وحبس دزد باشد)، ما هر كس را بخواهيم درجاتى بالا مى بريم وفوق هر صاحب علمى، داناترى هست.

تفسير موضوعى آيات

برادران يوسف وارد مصر شدند وپس از رفع خستگى، با لباس متناسب ونظافت خاص، رهسپار دربار يوسف شدند.چون به او قول داده بودند كه بار ديگر برادر خود را بياورند، مأموران دربار ورود مهمانان جديد همراه با برادر كوچكتر را گزارش كردند. براى ملاقات وقتى در نظر گرفته شد وبه موقع ملاقات حاصل گرديد، ولى يوسف از خواستن برادر كوچك هدفى داشت وآن اين بود كه او را از برادران جدا كند، وخود را به او معرفى نمايد تا ديگر برنامه ها پشت سر هم بيايد. اگر هم به ظاهر به زيان او باشد، او اظهار ناراحتى نكند وصبر نمايد تا برنامه به نتيجه برسد.

قرآن ياد آور مى شود كه به هنگام ورود برادران، ترتيبى اتخاذ شد كه يوسف با برادرش به طور خصوصى ملاقات كند، ملاقاتى كه نظر ديگران را نيز جلب ننمود.در اينجا مفسران طبق معمول، داستانهايى را نقل كرده اند كه متناسب با سن وسال بنيامين نيست و از اين طريق كتابهاى تفسير را با يك رشته داستانهاى مشكوك پر كرده اند. گاهى گفته اند:مأموران هر دو برادر را سر يك سفره نشاندند وقهراً

صفحه 440

بنيامين تنها ماند وگريه كرد وگفت:اگر برادرم يوسف زنده بود، من نيز با او غذا مى خوردم، درحالى كه بنيامين دوران كودكى ونوجوانى را سپرى كرده، مرد كاملى شده بود وسن او بين سى وچهل بود، معنا ندارد كه چنين انسان كاملى گريه كودكانه كند ويا گفته اند: براى هر دو نفر يك اتاق خواب دادند،بنيامين تنها ماند ويوسف او را به سوى خود خواند. در حالى كه قراين نشان مى دهد كه بنيامين در اين سفر مورد احترام برادران بود، هرگز برادر بزرگ حاضر نمى شود كه او به اين شرايط در آيد. در اينجا بايد بگوييم كه يوسف ترتيبى داد كه با برادر ملاقات خصوصى كند، ولى وسيله ترتيب چه بود، براى ما روشن نيست، چنانكه مى فرمايد:(وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إلَيْهِ أَخَاهُ)وشگفت اين جاست كه او دو نكته را ياد آور شده:اوّلاً بشارت داد كه من برادر تو هستم وثانياً او را دعوت به گذشت كرد كه از بى مهريهاى برادران صرف نظر كند; چنانكه مى فرمايد:(إِنِّى أَنَا أَخُوكَ فَلاتَبْتَئِسْ بِماكانُوا يَعْمَلُونَ).

ايّام پذيرايى پايان پذيرفت وكاروان در آستانه تحويل بارها قرار گرفتند، در اينجا يوسف، فقط به يك نفر از مأموران خود دستور داد، بدون اينكه كسى متوجّه شود ظرف قيمتى ملك را در بار برادر كوچكتر بگذار.از آن جا كه تقسيم غلّه بر حسب سرانه بود وهر فردى ظرف خود را مى آورد وسهميه دريافت مى كرد، بنيامين نيز ظرف خود را تحويل انبار داد كه آن را پر از غلّه كنند، مأمور يوسف ظرف را در ميان بار او گذارد ودرِ آن را بست وتحويل داد. او بار را بر روى شتر گذارد (فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجِهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فى رَحْلِ أَخِيهِ) به هنگام حركت، ديگر مأموران يوسف، يكباره متوجه شدند كه ظرف پادشاه نيست. شايد آن گماشته خاصّ يوسف به ديگر مأموران گزارش كرد كه ظرف ملك نيست،بى آن كه آنها را از نقشه يوسف آگاه سازد، در اين ميان يك نفر (آن مأمورخاصّ يوسف) فرياد زد كه شما كاروانيان دزديد; چنانكه مى فرمايد:(ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ).

صفحه 441

چنين ندايى آن هم در حريم خانه عزيز مصر با آن همه پذيرايى گرم، برادران يوسف را سخت تكان داد ولذا فوراً جلو آمدند وگفتند: چه چيزى را گم كرده ايد؟ (كه ما فوراً پيدا كنيم وبه شما تحويل دهيم) چنانكه مى فرمايد:(قَالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ماذَا تَفْقِدُونَ).آنان فوراً پاسخ دادند كه ما ظرف قيمتى ملك را كه گويا با آن جيره ها را مى پرداختند، گم كرده ايم وشايد همانها كه مى گفتند گم كرده ايم به عقيده خود راست مى گفتند; زيرا از اين جريان، فقط يوسف ويك نفر گماشته او وبه احتمال قوى (بنيامين) آگاه بود وديگران حتى آنها كه كارگردان اين نقشه بودند، از ريشه هاى آن آگاه نبودند; چنانكه مى فرمايد:(قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ) در آيه قبل كلمه «سقاية» به معناى آبخورى ودر اين آيه صواع به معناى پيمانه آمده است، شايد وجه آن اين باشد كه با آن ظرفى كه ملك آب مى خورد وبسيار ظرف قيمتى بود، گندم را پيمانه مى كردند وبه افراد مى دادند وشايد كه همان گماشته يوسف كه فرياد «شما دزد هستيد» سرداد، اينجا بشارت سر داد وگفت:هر كس آن را بياورد به او پاداش مى دهيم وآن اين است كه يك بار شتر به طور اضافى در اختيارش مى گذاريم وتصوّر نكنيد كه اين وعده هاى دولتى است وگرفتن چيزى از دولت مشكل است، من خودم ضامن هستم; چنانكه فرمود:( وَ لِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعير وَ أَنَا بِهِ زَعيمٌ).در اينجا سؤال مى شود كه چگونه پيامبرى مانند يوسف اين جمعيت را متهم به سرقت كرد؟

در پاسخ مى توان گفت:يوسف متهم نكرد، يوسف فقط فرمان داد كه ظرفى را در ميان بار برادر كوچكتر بگذارند. بقيه مسائل استنباط مأموران دربار بود، وقتى فهميدند كه ظرف پادشاه نيست ـ آن هم ظرف قيمتى ـ ناچار شدند فرياد بزنند وبگويند شما دزديد تا ظرف ملك را پيدا كنند. در اينجا ممكن است بگويند: بالأخره يوسف مقدمه اين نسبتها را پديد آورد، در جواب بايد گفت:اين پيشنهاد هر چند دور از مقام پيامبرى مثل يوسف است، ولى او ناچار از ريختن چنين نقشه اى

صفحه 442

بود تا بتواند در سايه آن، نبى الهى مثل يعقوب را از شكنجه روحى نجات بخشد وبرادران از كنعان كوچ كرده وبه مصر بيايند.علاوه بر اين متهم به سرقت، بنيامين بودواو هم به اين كار راضى بود و قطعاً يوسف برنامه را با او در ميان نهاده بود.

نداى مأمور دربار كه ما ظرف قيمتى ملك را گم كرده ايم وهر كس آن را بياورد چنين پاداشى دارد، سبب شد كه برادران بر جنب وجوش خود بيفزايند وسوگند ياد كنند وبگويند:خداگواه است!ميدانيد ما براى فساد در زمين نيامده ايم واصلاً ما سارق نبوده ايم، ما به دعوت خود عزيز به اينجا آمده ايم; چنانكه مى فرمايد:(قَالُوا تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِى الأرْضِ وَ ما كُنَّا سَارِقِينَ).

بالأخره مأموران دربار كه خود را موظف به پيدا كردن اين ظرف مى دانستند، به تعليم يوسف گفتند: حالا اگر شما دروغگو در آمديد وظرف در ميان بار يكى از شما پيدا شد، كيفر او چيست؟مسلّماً طرح اين سؤال، به فرمان يوسف بود، ودر آيات بعدى نيز شاهدى بر آن وجود دارد; چنانكه مى فرمايد:(قَالُوا فَما جَزَاؤهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ). برادران يوسف قانون كنعان را ياد آور شدند وگفتند: قانون ما اين است كه دزد را به بردگى بگيريم ويا لااقل از او كار بكشيم وظرف ملك در بار هر كدام از ما كه پيدا شد،تنها او مسئول است واو را بگيريد وما ستمگران را چنين كيفر مى دهيم;چنانكه مى فرمايد:(قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِى رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِى الظَّالِمِينَ).

چنين پيامى از برادران يوسف طراح نقشه را دلگرم كرد; زيرا نقشه كم كم به نتيجه مى رسيد. مأمور تعليم ديده يوسف، براى اينكه جلب توجّه نكند، اوّل بارهاى برادران بنيامين را تفتيش كرد ودر ميان بار آنها اثرى از ظرف نبود، براى آخرين مرحله، بار برادر كوچكتر را تفتيش كرد، ناگهان ظرف ملك را از ميان بار او در آورد; چنانكه مى فرمايد:(فَبَدأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ).

صفحه 443

اين منظره آن چنان ناراحتى عجيبى در ميان برادران آفريد كه هرگز نمى توان آن را با قلم ترسيم كرد، زيرا از يك طرف حيثيت خانوادگى يعقوب لطمه ديد و از طرفى ديگر راه تهيه آذوقه به روى آنها بسته مى شد، زيرا مهر سرقت بر اين كاروان خورده بود و ديگر آنها را به مصر راه نخواهند داد.از اين گذشته بنيامين دستگير مى گرديد وروانه بازداشتگاه مى شد در حالى كه اينها به پير كنعان قول داده بودند كه حتماً او را مى آورند. بايد بگويم گريه وناله همراه با عصبانيت بر آنها حاكم بود وعجيب اين است كه اگر اين نقشه نبود، بنيامين توقيف نمى شد وهدف يوسف تنها در توقيف شدن او عملى مى گشت، زيرا اگر بنا بود به قوانين مصر رفتار كنند، بايد دزد شلاق بخورد يا كشته شود واين برخلاف هدف عزيز مصر بود; چنانكه مى فرمايد: (كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِى دِينِ المَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللّهُ).

اين نقشه عاقلانه وخردمندانه كه به نجات بنيامين منجر شد وتا مدتى در كنار يوسف زندگى كرد تا خبر به يعقوب برسد، نشانه تدبير عاقلانه يوسف است وخدا مى فرمايد:( نَرْفَعُ دَرَجات مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ كُلَّ ذِى عِلْم عَلِيم).

جمله (نَرْفَعُ دَرَجَات مَنْ نَشاءُ) اشاره به بالا بردن مقام يوسف است كه او را از اسارت برادران به صدارت مصر رساند.

وجمله (وَ فَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْم عَلِيم) اشاره به علم وسيع يوسف است كه با نقشه ماهرانه اى توانست برادر را بازداشت كند، زيرا كيفر دزد در كشور مصر بازداشت نبود، ولى چون در يك دادگاه خصوصى محاكمه گرديد وقرار شد گروه كاروانيان، خود كيفر متهم خود را تعيين كنند ويوسف نيز به آن راضى شد، طبيعتاً محكوم به بازداشت گرديد.مقصود از (عليم) در آيه خداست، هر ذى علمى باشد، خداى عليم بالاتر از اوست.

صفحه 444

آيات موضوع

77ـ (قَالُوا إنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فى نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَاناً وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ).

78ـ (قَالُوا يا أَيُّهَا العَزِيزُ إنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكَانَهُ إِنَّا نَريكَ مِنَ المُحْسِنينَ).

79ـ (قَالَ مَعاذَ اللّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إذاً لَظَالِمُونَ).

80ـ (فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيّاً قَالَ كَبيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْْ فِى يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ حَتّى يَأْذَنَ لِى أَبِى أَوْ يَحْكُمَ اللّهُ لِى وَ هُوَ خَيْرُ الحاكِمِينَ).

81ـ ( ارْجِعُوا إلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ).

82ـ(وسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِى كُنَّا فِيها وَ العِيرَ الَّتِى أَقْبَلْنا فِيها وَ إِنَّا لَصَادِقُونَ).

83ـ (قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللّهُ أَنْ يَأْتِيَنِى بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ العَلِيمُ الحَكِيمُ).

84ـ(وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قَالَ يا أَسَفى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الحُزْنِ فَهُوَ كَظيمٌ).¹

85ـ (قَالُوا تَاللّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتّى تَكُونَ حَرَضاً أوْ تَكُونَ مِنَ الهَالِكِينَ).

86ـ (قَالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي² وَ حُزْنِى إِلَى اللّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ) (يوسف/77ـ86).

1 . كتمان اندوه.
2 . بث به معناى پخش است ومقصود اندوهى است كه انسان قادر به كتمان آن نيست و آن را پخش مى كند.

صفحه 445

ترجمه آيات

77ـ برادران يوسف گفتند: اگر بنيامين دزدى كرده، جاى شگفت نيست، برادر او يوسف نيز قبلاً سرفت كرده بود.يوسف اين سخن را شنيد وآن را در دل پنهان داشت وبه روى آنها نياورد.(ونگفت كه برادر او من هستنم.چگونه مرا متهم به دزدى مى كنيد؟ فقط در پاسخ آنان) گفت:(اگر او دزدى كرده باشد) شما (نزد خدا) از او بدتريد وخدا به آنچه كه توصيف مى كنيد، داناتر است.

78ـ گفتند: اى عزيز! متهم، پدر پير كهنسالى دارد، يكى از ما را به جاى او بازداشت كن. ما تو را از نيكوكاران مى بينيم.

79ـ گفت:به خداپناه مى برم، جز آن كه كالاى ما، در نزد او بوده كسى را بازداشت كنيم.در اين صورت ما از ستمكاران خواهيم بود.

80ـ وقتى از مذاكره با يوسف مأيوس شدند، در گوشه اى به نجوا پرداختند.بزرگ برادران گفت:نمى دانيد كه پدر شما پيمانى از شما گرفته است ونيز قبلاً در باره يوسف كوتاهيها كرديد.من در اين سرزمين مى مانم تا پدرم به من اجازه بازگشت بدهد، يا خدا به سود من داورى كند.او بهترين داورهاست.

81ـ به سوى پدر باز گرديد وبگوييد:پدرجان پسرت دزدى كرد وماجز به آنچه كه دانستيم شهادت نمى دهيم وهرگز از غيب خبردار نبوده ايم.

82ـ (اگر باور نمى كنيد) از شهرى كه در آنجا گندم بار كرديم ويا از كاروانى كه با آن آمده ايم، بپرسيد وما راستگو هستيم.

83ـ يعقوب گفت:جريان آنچنان نيست كه شما مى گوييد، بلكه نفس شما مطلبى را براى شما آراسته است. پس باز هم من راه شكيبايى پيش مى گيرم، شكيبايى شكوهمند. اميد اينكه خدا آنها را به من باز گرداند. او دانا وحكيم است.

84 ـ يعقوب از فرزندان سر برتافت وگفت: دريغا بر فراق يوسف! وچشمان او از غصّه سفيد شد وقلب او از اندوه لبريز گشت، در

صفحه 446

حالى كه غم خود را مى خورد واظهار نمى كرد.

85ـ فرزندان گفتند: به خدا سوگند! سالهاست تو پيوسته يوسف را ياد مى كنى. سرانجام بيمار مى شوى ويا مى ميرى.

86ـ گفت: من غم وغصّه خود را به خدا اظهار مى كنم و از جانب او مى دانم آنچه را كه شما نمى دانيد.

تفسير موضوعى آيات

اتهام بنيامين به سرقت مايه غم واندوه تمام برادران گشت، بغض گلوى آنها را مى فشرد، هرگز فكر نمى كردند كه با چنين پيشامد ناگوارى روبرو شوند. بالأخره دست وپا كردند كه خود را تطهير كنند، زيرا پيش از تفتيش بارها فرياد مى زدند: (وما كُنَّا سَارِقِينَ)وقتى خلاف آن روشن گشت و در مقابل واقعيتى قرار گرفتند، خواستند حساب خود را از اين برادر جدا كنند تا شعارشان محفوظ بماند، از اين رو گفتند:بنيامين چندان ارتباطى به ما ندارد واو برادر پدرى ماست واز مادر جدا هستيم.واگر او دزدى كند چندان بعيد نيست، زيرا قبلاً برادر او هم دزدى كرده بود ومقصود از برادر همان يوسف بود. يوسف اين سخن را از آنهاشنيد، ولى با كمال جوانمردى به روى آنها نياورد. حالا بايد ديد منشأ اين تهمت چه بوده است؟ در اينجا اين احتمال وجود دارد:كه برادران فى المجلس براى جدا كردن حساب خود از اين برادر، برادر ديگر او را نيز متهم به دزدى مى كنند ومى خواهند بگويند، اين كارهاى زشت را از مادر به ارث برده اند نه از پدر، در حقيقت هيچ نوع منشائى براى اتهام وجود نداشته است.

مفسران در اينجا احتمالات ديگرى را ذكر مى كنند كه براى هيچ كدام دليلى در دست نيست. گاهى مى گويند:يوسف بتى را از خانه كسى برداشته وآن را شكسته بود وگاهى مى گويند:يوسف مقدارى غذا را، از سفره برمى داشت وبه مساكين مى داد واين را برادران سرقت حساب مى كردند. و زمانى هم مى گويند:

صفحه 447

يوسف پس از مرگ مادر نزد عمّه اش زندگى مى كرد. وقتى يعقوب يوسف را از عمّهاش طلبيد كه نزد خود نگاه دارد، عمّه او كمربند اسحاق را بر كمر يوسف بست واو را به خانه يعقوب فرستاد وادعا كرد كه يوسف نظرش اين بوده كه اين كمربند را بربايد وطبق قانون بايد يوسف را نزد خود نگاه دارد.¹

هيچ كدام از اين سه وجه مدرك درستى ندارد وبرفرض صحّت، هيچ كدام نقطه ضعف نيست. بهتر اين است كه بگوييم: برادران بى پرواى يوسف، براى تبرئه خود، دست به چنين جعل وتهمتى زدند; چنانكه قرآن مى فرمايد: (قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ)، ولى جوانمردى را ببين! يوسف اين كلمه را شنيد وبه روى خود نياورد واز آن گذشت. قرآن مى فرمايد:(فَأَسَرَّها يُوسُفُ فى نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ)² تنها چيزى كه به آنها گفت: اگر گفته شما درست باشد كه برادر بنيامين دزدى كرده است،شما بدتر از او هستيد; چنا ن كه مى فرمايد: (قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً)مكان در اينجا به معناى مقام ومنزلت است.برخى احتمال داده اند كه يوسف اين جمله را نگفته است، بلكه به آن حديث نفس كرده است ودر حقيقت جمله (أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَاناً) بدل از هاء تأنيث در دو فعل است (اسرها ـ لم يبدها) يعنى آنچه را كه در دل پنهان كرد واظهار ننمود همين بود كه اگر او بد است، شما از او بدتر هستيد.

1 . مجمع البيان، ج3، ص255.
2 . شايد علّت اينكه ضمير را در «اسرها» و«ولم يبدها» مؤنث آورده است، به خاطر كلمه اى باشد كه مرجع اين ضماير است واحتمال دارد كه به خاطر لفظ سرقت باشد كه از كلام استفاده مى شود.

صفحه 448

ولى اين احتمال خلاف ظاهر است. ظاهر آيه اين است كه وقتى آنها بدون شناسايى يوسف به او نسبت دزدى دادند، او سخن آنان را ناديده گرفت. فقط براى گوشمالى دادن آنان گفت:شما بدتر از او هستيد.

حال چرا بدتر از او هستند؟ باطنى دارد وظاهرى.امّا از نظر باطن اينكه آنان مرتكب آن همه جنايات در حقّ يوسف شده اند وامّا از نظر ظاهر اين است كه، آنان در خانه كسى كه از آنها اين همه احترام كرده، دست به دزدى زده اند، ولى چون مفاد جمله(أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَاناً) يك نوع تصديق ضمنى گفتار آنهاست (برادرى داشت كه او هم دزدى كرده بود) فوراً براى جبران آن مى گويد:خدا از اين نسبت كه مى دهيد، آگاه است; چنانكه مى فرمايد:( وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ).

درخواست ديگرى از عزيز

تلاش پيشين مبنى بر تطهير خود وآلوده جلوه دادن بنيامين وبرادرش، نه تنها حسن اثر نداشت بلكه وضع را بدتر نمود وعزيز مصر به آنان گفت:(أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً) از اين رو ناچار شدند از راه ديگرى وارد بشوند وپيشنهاد كنند كه يكى از آنان را به جاى بنيامين توقيف كند واز جهت تحريك عواطف عزيز مصر، به او گفتند: اى عزيز مصر! اين متهم، پدر كهنسالى دارد كه تاب فراق او را ندارد وما به پدر قول داده بوديم كه او را بر مى گردانيم، ولى اكنون كه با چنين حادثه اى روبرو شده ايم، از شما درخواست مى كنيم، يكى از ما را به جاى او باز داشت كنيد وبه كار بگماريد; چنانكه گفتند:

(قَالُوا يا أَيُّهَا العَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إنّا نَريكَ مِنَ المُحْسِنينَ).

ولى يوسف اين پيشنهاد را نپذيرفت، زيرا معنا ندارد كه بى گناهى را به جرم گناهكارى بپذيرند. اين را نه خرد مى پذيرد ونه شرع وشكستن حكم قاضى، مايه بى آبرو شدن ديگر داوريهاست، از اين رو درخواست آنها را مؤكداً رد كرد وكار زشتى تلقى نمود وگفت:(قَالَ مَعاذَ اللّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ) «به خدا پناه مى برم از چنين كار زشتى وما جز آن كس كه كالاى خود را نزد او يافتيم، كسى را

صفحه 449

نمى گيريم.» اگر جز اين رفتار كنيم، ظالم وستمگر خواهيم بود; چنانكه مى فرمايد:(إِنَّا إِذاً لَظَالِمُونَ).

در اينجا مذاكرات آنان با يوسف به پايان رسيد وآنها نتوانستند مشكل خود را حل كنند وبر سر دو راهى قرار گرفتند.آيا همگى در مصر بمانند تا وضع روشن شود وبرادر آزاد گردد؟ پس در اين صورت تكليف خانواده هاى آنان چه مى شود. همه آنها چشم به راه ومنتظر غلّه هستند و چه بسا ممكن است از گرسنگى بميرند،يا همگى برگردند؟ كه در اين صورت پاسخ پير كنعان را چه بدهند زيرا از آنها پيمان گرفته بود كه برادر كوچكتر يوسف را بياورند.چون از يوسف نوميد شدند، در گوشه اى به مشاوره پرداختند وآهستنه با يك ديگر نجوا كردند; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيّاً).

برادر بزرگتر كه مسئوليت بيشترى داشت، در اين مشاوره دو نكته حساس را گفت:

1ـ مى دانيد كه پدر شما از شما پيمان الهى وتعهد سختى گرفته است; در اين صورت چگونه با دست خالى به سوى او مى رويد؟چنان كه مى فرمايد: (قَالَ كَبيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّهِ).

2ـ اين اوّلين بار نيست كه ما، مايه ناراحتى پدر شده ايم، زيرا قبلاً نيز در باره يوسف كوتاهى كرده ايم. چنانكه مى فرمايد:(وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْْ فى يُوسُفَ).

3ـ ازاين دو مطلب نتيجه گرفت كه: من تنها در مصر مى مانم تا يكى از دو كار صورت گيرد:

الف: پدر فرمان بازگشت به من بدهد:( فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ حَتّى يَأْذَنَ لِى أَبِى).

ب: خدا به نفع من داورى كند وبرائت من نزد پدر ثابت شود ويا بنيامين آزاد شود وهمراه او بازگردم; چنانكه مى فرمايد:(أَوْ يَحْكُمَ اللّهُ لِى وَ هُوَ خَيْرُ

صفحه 450

الحاكِمِينَ).

قرار بر اين شد كه كاروان كنعان با كاروان فلسطينيها به وطن باز گردد وبرادر بزرگتر در مصر بماند، ولى بقيّه برادران به سوى پدر برگردند وآنچه را كه اتفاق افتاده چنين بازگويند كه درست است ما قول داده بوديم بنيامين را همراه خود بياوريم، ولى ما از پس پرده غيب آگاه نبوديم ونمى دانستيم كه او دست به دزدى مى زند وما را در مقابل عمل انجام شده قرار مى دهد; چنانكه مى فرمايد:(ارْجِعُوا إِلى أَبيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ) (پسر تو دزدى كرده ونمى گويند برادر ما دزدى كرده) واگر ما نزد تو بر دزدى او شهادت مى دهيم، از روى مشاهده است، زيرا با چشم خود ديديم كه ظرف ملك از بار او در آمد;چنان كه مى فرمايد:( وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا) ¹ واگر به شما قول داده بوديم، از پس پرده غيب آگاه نبوده ايم:(وَما كُنّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ).

سپس برادر بزرگ براى اثبات بى گناهى خود وبرادرانش به آنها آموزش مى دهد كه به پدر بگوييد، ما دو گواه روشن بر اتهام بنيامين داريم:

1ـ مى تواند از شهرى كه در آنجا بارگيرى كرده ايم بپرسد واين خبر آن چنان گسترش يافت كه در وديوار شهر هم از آن آگاه شده اند، چنانكه مى فرمايد:(وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتى كُنَّا فِيها).

2ـ كاروان فلسطينى كه ما همراه آنها به كنعان باز گشتيم، آنها هم به جريان بنيامين گواهى خواهند داد وخواهيد دانست كه ما بى گناه بوده ايم;چنان كه مى فرمايد: (وَ العِيرَ الَّتِى أَقْبَلْنا فِيها وَ إِنَّا لَصَادِقُونَ).

1 . گاهى اين جمله يه اين نحو تفسير مى شود كه ما اگر:نزد يوسف گفتيم:دزد به خدمت مى گيرند، روى آشنايى ما به اين حكم بود ونمى دانستيم كه بنيامين دزدى كرده است.

صفحه 451

ورود به كنعان

كاروان كنعانيان، وارد شهر كنعان شد.پدر پير براى ورود فرزندانش دقيقه شمارى مى كرد ـبويژه براى ورود فرزند كوچكش بنيامين ـ اما متأسفانه آنها آمدند، در حالى كه نه تنها از يوسف خبرى نياوردند بلكه برادر كوچكتر را هم از دست داده بودند. در چنين شرايطى بود كه فضاى زندگى براى اين پدر پير كه متجاوز از سى سال در سوك فراق يوسف مى سوخت، كاملاً تار شد. برادران يوسف، ماجرا را گفتند و اقامت اضطرارى برادر بزرگتر را در مصر به سمع پدر رسانيدند وبه او گفتند: ما دو شاهد بر راستگويى خود داريم: يكى در وديوار و مردم شهر و ديگرى كاروانى كه ما با آنها آمديم وعجيب اين است كه پدر در مقابل اصرار آنان، همان جمله را گفت كه در باره يوسف گفته بود ـ آنگاه كه به وى گفتند:گرگ يوسف را خورده است ـ او در هر دو مرحله چنين گفت:(قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَميلٌ)ولى در مرحله اوّل، اين جمله رابا كلمه (وَاللّهُ المُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ) بدرقه كرد، در حالى كه در اين مورد با جمله ديگرى آن را تكميل نمود وگفت: (عَسى اللّهُ أَنْ يَأْتِيَنى بِهِمْ جَميعاً). در اينجا از بازگويى دو مطلب ناگزيريم:

1ـ ممكن است سؤال شود كه چگونه پدر هر دو را يك نواخت تلقى كرد. صحيح است كه در جريان نخست، نفس آنان كار زشت را بر آنها زيبا جلوه داده بود،زيرا آنهابه پدر دروغ گفته بودند وتصوّر مى كردند كار نيكى است، ولى در مرحله دوّم، آنها به عقيده خود دروغ نمى گفتند وبه اصطلاح خبر سرقت بنيامين را نفس آنها نساخته وزيبا جلوه نداده بود، بلكه واقعيتى در خارج بوده وآنها آن را مشاهده كرده ودر قالب شهادت ريخته وبه پدر بازگو كرده بودند در اين صورت چگونه يعقوب در اين مرحله نيز مى گويد:(بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُم) ؟

صفحه 452

پاسخ

يعقوب در هر دو مرحله ازيك حقيقت پرده برمى دارد و آن اينكه سخنان شما در هر دو،دروغ وبى اساس وخالى از واقعيت مى باشد، چيزى كه هست در مرحله اوّل حسد شما را بر آن داشته كه آن دروغ را بسازيد ودر نظر شما زيبا جلوه كند ودر دوّمى، جهل ونادانى، شما را برخلاف واداشته است وتصوّر كرده ايد كه فرزندم دزدى كرده است. ديگر فكر نكرديد كه در بيرون آمدن يك ظرف از بار يك نفر گواه بر دزد بودن او نيست، چه بسا ممكن است ديگرى اين كار را صورت داده باشد تا او را بدنام كند. از كجا معلوم كه خارج از حوزه شما كسى اين كار را نكرده باشد.هرچه باشد هر دو مطلب يك نوع تسويل شيطانى وآرايش نفسانى است وفاقد حقيقت مى باشد.

در مرحله نخست يعنى آنگاه كه خبر كشته شدن يوسف را به وسيله گرگ آوردند، مى دانست مدت فراق طولانى خواهد بود واو به اين زودى به لقاى يوسف موفق نخواهد شد و در آن هنگام ناچار بود براى مقاومت در مصيبت فراق، از خدا صبر وكمك بخواهد از اين رو فرمود:(وَاللّهُ المُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ) ولى در مرحله دوّم مى داند وقت لقا نزديك است وبه همين زودى، يوسف گم گشته همراه دو برادر ديگر باز مى آيند،به همين دليل مى گويد:(عَسى اللّهُ أَنْ يَأْتِيَنى بِهِمْ جَمِيعاً).

جاى دقت اين جاست:يعقوب در دو مورد، خدا را به نامهاى «عليم وحكيم» توصيف مى كند، يعنى در موردى كه يوسف خواب خود را به پدر مى گويد (يوسف/6) وهم در اينجا كه اميد به آمدن هر سه فرزند مى بندد ومى گويد:(إِنَّهُ هُوَ العَليمُ الحَكيمُ). يعنى كارهاى خدا از روى حكمت واو از حقايق آگاه است.

سرانجام پدر فرزندان را تخطئه كرد وبه شاهدها وگواههاى آنان ارج ننهاد، ولى امواجى از غم درونش را فرا گرفت. او از برادران مقصّر روى برگردانيد وبر اثر

صفحه 453

شدت اندوه، ديدگان او سفيد شد; چنانكه مى فرمايد:(وَتَوَلّى عَنْهُمْ وَ قَالَ يا أَسَفى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ).

جمله (مِنَ الْحُزْن) حاكى از آن است كه آتش غم در چشم اثر گذارد نه گريه كردن وشايد هر دو با هم اين اثر را نهادند، زيرا حزن و اندوه مايه گريه مى گردد.

جمله (فَهُوَ كَظِيمٌ)،حاكى ازآن است كه او مى گريست، امّا غم خود را پنهان مى داشت وخشم خويش را فرو مى برد وبه بچه ها پرخاش نمى كرد.

فرزندان يعقوب خواستند پدر را دلدارى دهند، گفتند:اين غمها واندوهها وگريه هاى شما يكى از دو نتيجه را دارد، يا شما را بيمار مى سازد; چنانكه مى فرمايد: (قَالُوا تَاللّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتّى تَكُونَ حَرَضاً) ويا شما را خواهد كشت( أَوْ تَكُونَ مِنَ الهَالِكِينَ).

يعقوب به آنان پاسخ داد:من شكوه ها وشكايتهاى خود را به خدا عرضه مى كنم وبا شما كارى ندارم، ولى چون اميد به خدا دارم كه اين ابرهاى تيره وتار فراق را، از آسمان زندگى من برطرف سازد; چنانكه مى فرمايد:(قَالَ إِنَّمَا أَشْكُوا بَثِّى وَحُزْنى إِلَى اللّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ).

***

سفر سوم به مصر

آيات موضوع

87ـ (يا بَنِىَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخيهِ وَلا تَايْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّهِ إنَّهُ لايَايْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَومُ الكَافِرُونَ).

88 ـ (فَلَمّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا العَزيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضَاعَة مُزْجاة فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللّهَ يَجْزِى المُتَصَدِّقِينَ).

صفحه 454

89ـ (قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخيهِ إذْ أَنْتُمْْ جاهِلُونَ).

90ـ (قَالُوا ءَإِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَ هذا أَخِى قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإنَّ اللّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ المُحْسِنينَ).

91ـ (قَالُوا تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ).

92ـ (قَالَ لاتَثرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ).

93ـ (اذْهَبُوا بِقَمِيصِى هذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصِيراً وَاْتُونِى بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ).(يوسف/87ـ93)

ترجمه آيات

87 ـ اى فرزندانم!برويد از يوسف وبرادر او،خبر بگيريد،از رحمت خدا نوميد مباشيد،زيرا از رحمت خدا فقط كافران نوميد مى شوند.

88 ـ وقتى بر يوسف وارد شدند،گفتند: اى عزيز! ناراحتى ما وخانواده هاى ما را فرا گرفته وبهاى كمى آورده ايم. پيمانه را در حقّ ما كامل كن وبر ما تصدّق نما خدا صدقه دهندگان را پاداش مى دهد.

89ـ عزيز گفت:به خاطر داريد كه با يوسف وبرادر او چه كارها كرديد، آنگاه كه جاهل ونادان بوديد؟

90ـ گفتند: آيا تو يوسف هستى؟! گفت:من يوسف هستم واين برادرم است. خدا بر ما منت نهاد وبر شما برترى بخشيد چنانكه كسى پرهيزگار وشكيبا باشد، خدا پاداش نيكوكاران را ضايع نمى كند.

91ـ برادران گفتند: به خدا سوگند! خدا ترا بر ما برگزيده وبرترى بخشيده وما خطا كار بوديم.

92ـ گفت:امروز بر شما سرزنش وملامت نيست; خدا شماها را مى بخشد واو ارحم الراحمين است.

93ـ پيراهن مرا ببريد و بر چهره پدرم بيندازيد تا بينا شود و همه خانواده خود را نزد من بياوريد.

صفحه 455

تفسير موضوعى آيات

عذر وپوزش برادران يوسف نزد پدر سودى نبخشيد واو پيوسته در فراق يوسف مى سوخت. دورى بنيامين نيز موجب تشديد حزن واندوه وى گرديد، قحطى وخشك سالى از يك طرف، بالا رفتن حزن واندوه بزرگ خانواده از طرف ديگر دست به هم داده، فضاى زندگى را بر همگان تيره وتار ساخته بود وغلّه اى كه از مصر به كنعان حمل كرده بودند، بيش از ششماه خانواده يعقوب را كفاف نمى داد. سيماى طبيعت در همه جا عبوس وخشمگين بود تنها روزنه اميد، دروازه هاى مصر بود. ازاين رو فرزندان يعقوب، به امر پدر آماده سفر شدند تا براى خانواده خود، آذوقه اى تهيّه كنند و خبرى از يوسف و برادرش بياورند واگر در دو مرحله گذشته به مصر مى آمدند و بهاى گندم را مى پرداختند، اين بار از پرداختن بهاى كامل ناتوان بودند.

يعقوب به هنگام اعزام نُه فرزند خود به مصر، از حمل آذوقه سخنى به زبان نياورد بلكه به آنان دستور داد كه در باره يوسف وبرادرش بنيامين به جستجو بپردازند واز رحمت خدا مأيوس نگردند زيرا يأس از رحمت الهى از آن كافران است.تو گويى به يعقوب الهام شده بود كه زمان فراق سپرى شده وبه همين زودى به لقاى فرزندش يوسف نايل خواهد شد; چنانكه مى فرمايد:(يا بَنِىَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخيهِ وَلا تَايْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّهِ).

يعقوب دستور مى دهد كه در باره فرزندش يوسف، به جستجو بپردازند وقرآن در بيان سخن يعقوب از ماده «تحسس» بهره گرفته كه در امر خير به كار مى رود، نه از «تجسس» كه در مورد كار شر از آن استفاده مى شود.

ابن عباس مى گويد:«التحسّس فى الخير والتجسس فى الشر» ودر سوره حجرات مى فرمايد:(وَلاتَجَسَّسُوا). (حجرات/12)

«رَوح» در لغت عرب نسيم رحمت است،در مقابل باد عذاب ومقصود از آن

صفحه 456

در آيه گشايش و فرج پس از شدت است واصولاً لازمه ايمان به خداى دانا، توانا، قاهر وغالب، اين است كه انسان از رحمت وكرم او مأيوس نشود، ولى گروه كافران كه خدا را به اين صفات نمى شناسند، نمى توانند در دل داراى چنين رجاء واميدى باشند، از اين رو يعقوب به فرزندان خود مى گويد:( إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَومُ الكَافِرُونَ)وقرآن در آيه ديگرى از زبان ابراهيم نقل مى كند كه:(وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إلاّ الضّالُون) (حجر/56).

اين توصيه وسفارشها، تخم اميد را در دل فرزندان كاشت وبه آنان امكان بخشيد كه در باره يوسف تحقيق كنند، ولى آنان به زودى سفارش پدر را از خاطر بردند وجز در مسئله جلب آذوقه، به چيزى نينديشيدند. اصولاً،تخم اميد كه پدرى مانند يعقوب مى افشاند، در مزاجهاى آماده رشد مى كند، نه در مزاجهاى فاقد آن. آنان هرگز فكر نمى كردند كه يوسف زنده باشد، از اين رو به هنگام ورود به مصر ويا به هنگام شرفيابى، فقط وفقط از گرفتن آذوقه سخن گفتند وحداكثر آزادى بنيامين را خواستار شدند.

نُه برادر وارد مصـر شدند، قطعاً سراغ برادر بزرگتر رفتند واو را نيز با خود همراه نموده وهمگان با ذلّت وخوارى، در برابر عزيز مصر ايستاده وبا استرحام وتذلل سخن گفتند.

آن قدرتمندانى كه با طناب يوسف را به چاه فرستادند، اكنون با ذلّت تمام در برابر او ايستاده، در خواست غلّه مى كنند ومى گويند:ما پول كافى براى خريد غلّه نداريم وفقط بهاى كمى همراه آورده ايم، تو بر ما منّت بگذار و دستور بده پيمانه هاى ما را پر كنند وبر ما تصدق بنما،خدا صدقه دهندگان را دوست دارد; چنانكه مى فرمايد: (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَة مُزْجاة فَأَوْفِ لَنَا الكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللّهَ يَجْزِى الْمُتَصَدِّقينَ).

برادران يوسف، او را با سه جمله مورد خطاب قرار دادند:

صفحه 457

1ـ (مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ) اين جمله حاكى است كه خانواده يعقوب در وضع رقّت بارى به سر مى بردند وبه زحمت مى توانستند به زندگى ادامه دهند، و«ضرّ» در لغت عرب،به معناى فشار وبدى حال است.

2ـ ( وَجِئْنا بِبِضَاعَة مُزْجاة) اگر فرزندان يعقوب در دو سفر پيشين، بهاى غلّه را پرداختند اين بار اعتراف مى كنند كه توانايى پرداخت همه آن را ندارند، بلكه بهاى كمى را همراه دارند وبه تعبير خودشان (بِبِضاعَة مُزْجاة) و «مزجاة» در لغت عرب به معناى دفع وراندن است وعلّت اينكه سرمايه كم را مزجاة مى گويند، اين است كه گيرنده آن نسبت به آن بى ميلى نشان داده وآن را از خود دفع مى كند.

3ـ (تَصَدَّقْ عَلَيْنا إنَّ اللّهَ يَجْزِى المُتَصَدِّقينَ)حالا مقصود آنها از درخواست تصدق چيست، به صورت قطعى روشن نيست، ولى احتمال دارد كه مقصود تأكيد همان جمله پيشين باشد، يعنى اى عزيز! بيا نيكى كن وهمه بهاى غلّه را از ما مگير; همچنان كه احتمال دارد مقصود آزاد كردن بنيامين باشد.

سخنان برادران به پايان رسيد، پيش از آن كه به تفسير آيات بعد بپردازيم، سؤالى مطرح مى كنيم وآن اينكه چرا يوسف در اين مدّت، وضع خود را به پدر اطّلاع نداده بود؟ درست است او مدّتى در خانه عزيز به صورت غلام زندگى مى كرد وبعداً هم كه به زندان افتاد ودر اين دو مرحله قادر به ايجاد ارتباط نبود واگر هم بود، مصلحت نبود كه پدر را از وضع رقت بار خود آگاه سازد، ولى پس از آن كه از زندان آزاد شد وبه سرپرستى امور كشاورزى كشور منصوب گرديد، شايسته بود كه در اين هفت سال،پدر رااز وضع وشرايط خود آگاه ساخته وتا حدّى از غم او بكاهد، يا او را به مصر دعوت كند، يا خود به گونه اى نزد او برود; اكنون سؤال مى شود علّت سكوت يوسف، با اين امكانات چه بوده است؟

پاسخ:سرگذشت يوسف يك آزمون الهى بود كه عبرتها، نكته ها ونتايج درخشانى را دربر داشت ودر صورتى ثمره شيرين مى داد كه اين آزمون به مرحله نهايى

صفحه 458

برسد. اگر يوسف در نيمه راه، اين آزمون را قطع مى كرد ويعقوب را از وضع خود آگاه مى ساخت، بخش عظيمى از اين ثمره ها ونكته ها از بين مى رفت ويكى از اين نكته ها اين است كه جهانيان چشم باز كنند وببينند چگونه يك فرد متقى وپرهيزكار ودر عين حال صابر وبردبار، از قعر چاه به كرسى وزارت رسيد، ولى گردنكشهاى روزگار كه روزى اين فرد متقى را با طناب به درون چاه فرستادند، امروز با گردنهاى كج در برابر او ايستاده واز او روزى وخواربار مى خواهند.آيا اين نتيجه ودهها نتيجه ديگر بدون پايان پذيرى اين آزمون براى ما مفهوم بود؟ به طور مسلّم نه. اگر يك فرد دقيق وآگاهى نكات سوره يوسف را يكى پس از ديگرى گرد آورد، به دهها درس عبرت وپند برمى خورد كه همگى ميوه هاى اين سرگذشت طولانى است كه ما آن را آزمون الهى مى ناميم.

پرده ها بالا مى رود

يوسف به اذن الهى بايد پرده را بالا بزند وخود را معرفى كند واز اضطراب ودلهره برادران نسبت به آينده بكاهد، او نگاهى به سى سال گذشته كرد كه همگى مملو از رنج ودرد بود وعامل ومسبب آن همين برادران ايستاده در برابرش بودند، ولى عطوفت پيامبرى بر او غلبه كردوبا كمال نرمى به آنان چنين گفت: به خاطر داريد كه با يوسف وبرادرش آنگاه كه نادان بوديد، چه كرديد؟(قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخيهِ إذْ أَنْتُمْْ جَاهِلُونَ).

يوسف آنان را به صورت نرم توبيخ مى كند، ولى بزرگوارى را ببين كه در پايان توبيخ عذر آنان را متذكر مى شود ومى گويد:شما اين كار رااز روى جهل ونادانى مرتكب شديد. سرانجام اين گفتار كه از نهانترين رازهاى فرزندان يعقوب بود، آنان را غرق در تعجّب وشگفت كرد وهمگى در دل گفتند:يا للعجب! اين مرد مصرى از كجا مى داند كه ما ساليانى پيش از اين نسبت به يوسف وبرادرش بى مهرى كرده ايم

صفحه 459

و او را به قعر چاه روانه ساخته ايم.اين رازى است كه فقط فرزندان يعقوب از آن آگاهند.آيا او پيامبر است وبا آگاهى از غيب، پرده از راز ما بر مى دارد يا خود او يوسف است كه به اين مقام رسيده است؟ احتمال دوّم در نظر آنان استوارتر آمد ويك مرتبه گفتند: نكند شما يوسف باشى؟ يوسف گفت:بلى من يوسفم! واين هم برادر من است. خدا بر ما منت نهاده به ما برترى بخشيده است.چنان كه مى فرمايد:(قالَ أَنَا يُوسُفُ وَ هذَا أَخِى قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْنا).

آنگاه يوسف بسان پيامبران كه همه چيز را از آن خدا مى دانند، به علل اين برترى اشاره كرد وگفت: دو چيز سبب اين برترى گشته است:

1ـ تقوا وپرهيز كارى:(إنَّهُ مَنْ يَتَّقِ).

2ـ صبر وبردبارى:(وَيَصْبِر).

ولى اى فرزندان يعقوب! بدانيد:اين يك سنت الهى است كه پرهيزكاران صابر را بالا مى برد واختصاص به من وبرادرم بنيامين ندارد:(فَإِنَّ اللّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنينَ).

سخنان عزيز به پايان رسيد وهمه برادران غرق در شرمندگى وفشار روحى بودند وسرها را به زير افكنده، عقل وخرد وزبان آنها درست كار نمى كرد.در مقابل اين واقعيت چه بگويند؟ آنان كسانى هستند كه او رااز دامن پر مهر پدر جدا كردند وآهنگ قتل او را داشتند وسرانجام، وى را به چاه روانه كردند، ولى الآن او از اين جمعيت به نحو احسن پذيرايى مى كند وتا حال هم دو بار پذيرايى كرده وخم به ابرو نياورده ودر انعام كوتاهى ننموده است«ببين تفاوت ره از كجاست تا به كجا؟!» فرزندان يعقوب چاره اى جز اين نداشتند كه به خطا وگناه خود اعتراف كنند وبگويند: (لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ): «خدا تو را بر ما برترى بخشيده وما خطا كار بوده ايم».

قرآن در بيان اين حقيقت از كلمه «خاطى» بهره مى گيرد، نه «مخطى». فخر

صفحه 460

رازى مى گويد:كسى كه عمداً دست به خطا بزند به او «خاطى» وكسى كه از روى اشتباه دست به گناهى بزند«مخطى» مى نامند.¹

در اين آيه لفظ «آثر» به كار رفته، عرب مى گويد: «آثرك إيثاراً أى فضّلكَ اللّه».

لحظات موجود بسيار حساس وسرنوشت ساز بود، زيرا معلوم نبود كه يوسف با آنان چگونه معامله خواهد كرد. آيا آنها را مجازات خواهد نمود يا آنها را خواهد بخشيد؟ در چنين شرايطى دلهره عجيبى به برادران دست داده بود.يوسف ناراحتى برادران را احساس كرد وعفو عمومى را اعلام نمود و گفت:من امروز شما را توبيخ نمى كنم، خدا گناهان شما را مى بخشد و او ارحم الراحمين است; چنانكه مى فرمايد: (قَالَ لاتَثرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ) اگر امروز براى آنان ملامتى نيست، روزهاى آينده نيز نخواهد بود.بزرگوارى را ببين! رحمت وعاطفه را تماشا كن! مجرمان جانى را يك جا مى بخشد واين شيوه انبياست. خصوصاً آنگاه كه در آنها احساس ندامت كنند.پيامبر گرامى صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم وقتى مكّه را فتح كرد، جانيان قريش دستگير شدند وهمگى در مسجد الحرام حضور داشتند ودر فكر آينده خود بودند در اين حال پيامبر به آنان گفت:«ما ترونى فاعلاً بكم» ودر تعبير ديگر«ما ذا تظنون؟ »يعنى چه فكر مى كنيد؟ آنان به رحمت وكرم پيامبر اكرم صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم پناه بردند وگفتند: «نظن خيراً أخ كريم وابن أخ كريم وقد قدرت»:«ما جز گمان نيك به شما چيزى نداريم.برادرى بزرگوار وفرزند برادرى بزرگوار هستى واز موضع قدرت سخن مى گويى». پيامبر فرمود:مى گويم آنچه را كه برادرم يوسف گفت:(لاتَثرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ)² (امروز توبيخى بر شما نيست).

1 . تفسير كبير، ج18، ص25:الخاطئ هو الذى اتى بالخطيئة عمداً وفرق بين الخاطئ والمخطئ ولهذا الفرق، يقال لمن يجتهد فى الأحكام فلايصيب إنّه مخطئ.
2 . سيره ابن هشام، ج2، ص412، ط مصر.

صفحه 461

آرامش بر مجلس سايه افكند و سكوتى سنگين حكمفرما بود.بايد مشكلات انبوهى كه نتيجه بى مهريهاى برادران است، حل شود و در اين ميان دو مشكل بيش از همه خودنمايى مى كرد:

1ـ يوسف از وضع پدر پرسيد وبرادران زندگى او را شرح دادند واينكه بر اثر حزن واندوه، دچار نابينايى شده است وپيوسته در فراق تو، مى سوزد ومى نالد.

در باره اين مشكل، يوسف بايد از معنويت ونفس قدسى خود بهره بگيرد واز طريق كرامت به او بهبودى بخشد وكارى كند كه يكى از فرزندان اين خاندان به نام مسيح در آينده آن كار را انجام خواهد داد. اگر او به اذن خدا نابينايان مادر زاد را شفا مى بخشيد، چنانكه مى گويد:(وأُبْرِئ الأكْمَهَ وَ الأبْرَصَ) «نابينايان مادر زاد وبيماران بد علاج را شفا مى بخشد» يوسف هم بينايى يعقوب را كه به مرور زمان از دست داده بود، به او باز گرداند واز آنجا كه چنين كار خارق العاده همراه با ادعاى نبوت وتحدّى نبود، نام اعجاز نخواهد داشت، بلكه كرامت ناميده خواهد شد.

در اينجا مؤثر نفس وخواست يوسف است، چنان كه در كرامات انبيا، خواست آنهامؤثّر است.تو گويى خداوند بزرگ، اسباب جهان را در اختيار آنها قرار داده كه در شرايطى، به اذن خدا اسباب نامرئى را به كار مى گيرند وپديده هايى را به وجود مى آورند.از اين رو به برادران خود گفت:پيراهن مرا بگيريد وبه كنعان ببريد وبر صورت او بيفكنيد، او بلافاصله بينا خواهد شد; چنان كه مى فرمايد:(اذْهَبُوا بِقَميصِى هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصيراً).

در اينجا سؤال مى شود كه چرا او از ميان وسايل طبيعى از پيراهن بهره گرفت، در حالى كه مى توانست با اشاره ويا فرستادن لقمه اى نان وديگر وسايل، بينايى او را باز گرداند؟شايد نكته آن اين باشد كه چون پيراهن خونين يوسف مقدمه نابينايى او شده بود، شايسته است باز پيراهن يوسف مايه بينايى او شودواگر فردى پيراهن خونين يوسف را پيش پدر برد واو رادر غم واندوه قرار داد، اينك او حامل اين پيراهن

صفحه 462

گرددو او را شادمان وخردسند سازد.

پيراهن يوسف مانند عصاى موسى است. پيراهن پنبه اى وعصاى چوبين فاقد چنين قدرتى هستند. اينها فقط جهت دهنده اراده وخواست انبيا مى باشند.در اينجا بايد فكر تنگ نظران وهابى را به اين آيه جلب كرد كه يوسف پيراهن خود را مى فرستد تا پدر از طريق تبرّك به پيراهن بينا شود واين پيراهن جز چند سير پنبه چيزى نبود،امّا مظهر اين همه آثار گشت.چه مانعى دارد كه ضريح پيامبر ولوازم منتسب به او مظهر چنين آثارى باشد؟ آن هم به خواست خدا ولطف پيامبر گرامى؟

اگر وهابى تنگ نظر آن روز در محضر يوسف بود، او را نيز به شرك ودوگانه پرستى متهم مى كرد، ولى بايد به چنين افرادى گفت:«خود شكن آينه شكستن خطاست».

2ـ مشكل دوّم كه بايد يوسف هرچه زودتر به علاج آن بپردازد، مشكل خاندان يعقوب است كه در بيابان كنعان به صورت عشايرى زندگى مى كنند، در حالى كه قحطى وگرانى، سرزمين آنها را فراگرفته است واين مشكل با اين حل مى شود كه يوسف از برادران بخواهد همه خانواده را از كنعان به مصر منتقل كنند; چنانكه مى فرمايد: (وَأتُونى بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِين).

مجموع نتايج اين جلسه اين شد كه:

الف: برادران بخشيده شدند.

ب: در باره باز گرداندن بينايى پدر تصميمى اتخاذ گرديد.

ج: برادران مأمور شدند كه خاندان يعقوب را به مصر منتقل كنند.

در چنين شرايطى فرمان كوچ برادران صادر شد وطبعاً شتران خود را بار كردند وراه كنعان را در پيش گرفتند.

صفحه 463

پايان اندوه يعقوب

هنگامى كه كاروان از مصر حركت مى كند، يعقوب بلاكش از وصال فرزندش يوسف گزارش مى دهد. اينك اين قسمت از آيات:

آيات موضوع

94ـ (وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّى لأَجِدُ ريحَ يُوسفَ لَولا أَنْ تُفَنِّدُونِ).

95ـ (قَالُوا تَاللّهِ إِنَّكَ لَفِى ضَلالِكَ الْقَدِيمِ).

96ـ (فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقيهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّى أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ).(يوسف/94ـ96)

ترجمه آيات

94ـ آنگاه كه كاروان از مصر جدا شد. پدر آنان گفت:بى ترديد من بوى يوسف را مى يابم، اگر مرا در اشتباه ندانيد.

95ـ آنان كه در كنار يعقوب بودند، گفتند: به خدا سوگند! تو در همان گمراهى ديرين خود هستى(وفكر مى كنى كه يوسف هنوز زنده است يوسف كجا وزندگى كجا؟!).

96ـ آنگاه كه مژده رسان آمد و پيراهن را بر چهره او افكند، وى دو باره بينا شد وگفت: من به شما نگفتم؟ من از خدا چيزهايى مى دانم كه شما نمى دانيد.

تفسير موضوعى آيات

حركت همه فرزندان يعقوب به سوى مصر،خلائى در خانواده يعقوب پديد آورده بود و طبعاً دختران ونواده هاى او دور وجود او حلقه زده بودند.

صفحه 464

همزمان با حركت فرزندان يعقوب با ديگر كاروانيان از مصر به سوى فلسطين، يعقوب به كسانى كه اطرافش بودند گفت:من بوى يوسف را مى يابم; چنانكه مى فرمايد: (وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّى لأَجِدُ ريحَ يُوسفَ لَولا أَنْ تُفَنِّدُونِ).

مقصود از اين جمله چيست؟ آيا اين جمله كنايه است؟يعنى احساس وصال مى كنم، يا واقعاً يوسف بوى خاصى داشت واو بوى يوسف را استشمام مى كرد؟ در اين موارد بايد ديد عرب اين كلمه را در كجا به كار مى برد؟ آيا در معناى حقيقى يا در معناى مجازى؟ ولى بعيد نيست كه اين كلمه كنايه از نزديكى وصال باشد واو با علم الهى فهميد كه اثرى از يوسف در نيمه راه است وپس از آن به وصال يوسف نايل خواهد آمد، نه اينكه واقعاً يوسف داراى بوى خاصى بوده كه از طريق فرستادن پيراهن، پير كنعان آن را استشمام كرده است.

اگر مقياس در تفسير چنين جمله ها استعمالات ديگر لغات باشد، در زبان فارسى اين نوع تعبيرها در مورد علم ودرايت به كار مى رود وامروزه در مسائل سياسى مى گويند: فلانى «شمّ سياسى» خوبى دارد، يا مى گويند: من از اين جريان بوى خون احساس مى كنم. يا مى گويند: وارد فلان خانه شدم، بوى عشق به مشامم خورد.

وشگفت اينجاست كه يعقوب به نقل قرآن مى گويد: بوى يوسف استشمام مى كنم، ولى مفسران آن را به بوى پيراهن يوسف تفسير مى كنند ودر مورد پيراهن او شرح وبيانى دارند كه در روايات آمده است¹ ولى صحّت اين روايات در چه پايه است؟ فعلاً موضوع بحث ما نيست وگويا حافظ از اين روايات متأثر شده ومى گويد:

زمصرش بوى پيراهن شنيدى *** چرا در چاه كنعانش نديدى؟

اگر در تفسير قرآن، تفسير بيانى را در پيش گيريم وآيه را به آيه ولغات

1 . نور الثقلين، ج2، ص463.

صفحه 465

وجمله هاى آن را با مراجعه به استعمالات لغت عرب تفسير كنيم، شايد به واقع نزديكتر باشد، ولى در عين حال اگر اين روايات از طريق صحيح وقابل اعتماد رسيده باشد، ما در مقابل آنها خاضع بوده وحق ردّ كردن آنها را نداريم.

آنگاه كه يعقوب اين جمله را گفت واز حقيقت غيبى پرده برداشت، حقيقتى كه يعقوب آن را با نور نبوت مى ديد، اطرافيان او مانند افراد جاهلى كه عالمى راتخطئه مى كنند، فوراً به تخطئه او پرداخته گفتند:به خدا سوگند! تو هنوز سخنان سى سال پيش را بازگو مى كنى: (قَالُوا تَاللّهِ إِنَّكَ لَفِى ضَلالِكَ الْقَدِيمِ).

مسلّماً مراد از ضلالت، همان عشق وعلاقه ديرين او به يوسف وبرادرش بنيامين وانديشه زنده ماندن يوسف است كه از نظر آنها يك فكر باطل وبى اساس بود.

كاروان فلسطين به دروازه كنعان رسيد وكنعانيان، شتران وبارها وافراد را در آن نقطه فرود آوردند. گروهى به استقبال مسافران رفته، يازده برادر با يك جهان خرسندى وشادى به سوى خانه يعقوب هجوم آوردند وپس از عرض ادب، زنده بودن يوسف را مژده دادند وپيراهن او را بر صورت پدر افكندند، ناگهان پدر نابينا، بينايى خود را باز يافت وبرادران بيش از پيش به صدق وصفا وعظمت يوسف پى بردند; چنانكه مى فرمايد:(فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقيهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً).

در اين لحظه نه تنها محيط زندگى براى يعقوب روشن گرديد، بلكه همه خانواده در شادى وسرور فرو رفتند.پيامبر خدا يعقوب، به ياد الطاف خدا افتاد وفرزندان را پند ونصيحت داد وبه آنها كه او را در ضلالت وگمراهى مى دانستند، خطاب كر د وگفت:«من به شما نگفتم من از خدا چيزهايى مى دانم كه شما نمى دانيد»:(قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إنّى أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ) ويعقوب قبلاً نيز اين مطلب را به فرزندان خود گفته بود وگويا در اينجا به آن اشاره مى كند،آنجا كه گفت: (قَالَ إِنَّما أشْكُوا بَثِّى وَ حُزْنِى إِلَى اللّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ). (يوسف/86)

صفحه 466

شايد در مجموع زندگانى يعقوب وفرزندانش روزى خرم تر وباصفاتر از چنين روزى نبوده است، امّا اين سرگذشت هنوز در نيمه راه است وبه مرحله پايانى خود نرسيده است. دو موضوع در اينجا باقى است:

1ـ عفو مجرمان از ناحيه يعقوب.

2ـ حركت به سوى مصر وسكونت در آنجا.

***

پايان جداييها

آيات موضوع

97ـ (قَالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ).

98ـ (قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّى إِنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِيمُ).

99ـ (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَ قَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنينَ).

100ـ (وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قَالَ يا أَبَتِ هذَا تَأويلُ رُؤْياىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّى حَقّاً وَقَدْ أَحْسَنَ بِى إِذْ أَخْرجَنِى مِنَ السِّجْنِ وَ جَاءَ بِكُمْ مِنَ البَدوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِى وَ بَيْنَ إخْوَتِى إِنَّ رَبِّى لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الحَكِيمُ).

101ـ ( رَبِّ قَدْ آتَيْتَنى مِنَ الْمُلْكِ وَ عَلَّمْتَنى مِنْ تَأويلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّموَاتِ وَ الأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّى فى الدُّنيا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِى مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِى بِالصَّالِحِينَ).

102ـ (ذَلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ يَمْكُرونَ).(يوسف/97ـ102)

صفحه 467

ترجمه آيات

97ـ فرزندان يعقوب گفتند:پدرجان! در باره گناهان ما براى ما طلب آمرزش كن. ما بى شك خطا كار بوده ايم.

98ـ يعقوب گفت: از پروردگارم براى شما طلب آمرزش مى كنم; او بخشنده ومهربان است.

99ـ آنگاه كه يعقوب ومادرش با برادران بر يوسف وارد شدند، آنها را در آغوش گرفت ودر نزد خود جاى داد وگفت:همگى به مصر وارد شويد، در آنجا به خواست خدا آسوده خاطريد.

100ـ پدر ومادر خود را بر تخت نزد خود نشاند.آنان (يعقوب وهمسرش ويازده برادر) همگى به سجده افتادند. در چنين هنگام يوسف به يعقوب گفت: پدرجان! اين همان تعبير خواب سابق من است. پروردگارم آن را محقّق گردانيد وبر من نيكى كرد، آنگاه كه مرا از زندان بيرون آورد وشما را از بيابان به اينجا رساند،پس از آنكه شيطان بين من وبرادرانم فتنه كرد. پروردگارم آنچه را بخواهد با لطف انجام مى دهد او دانا وحكيم است.

101ـ پروردگارا! تو فرمانروايى به من دادى ومرا به تعبير خوابها آگاه ساختى.تويى آفريننده آسمانها وزمين وتويى صاحب اختيار من در دنيا وآخرت، مرا با ايمان بميران وبا صالحان همراه فرما.

102ـ اين است خبرهاى غيبى كه به تو وحى مى كنيم وهرگز تو نزد برادران يوسف نبودى، آنگاه كه تصميم گرفتند ومكر ورزيدند.

تفسير موضوعى آيات

برادران يوسف از مصر همراه با مژده اى وارد كنعان شدند، دستور يوسف را به كار بستند وبينايى پدر به او باز گشت. سرور وخرسندى محيط زندگى يعقوب وخاندان او را فرا گرفت وكم كم بايد مقدمات سفر به مصر را فراهم آورند. ولى يك

صفحه 468

مطلب، وجدان فرزندان يعقوب را رنج مى داد وآن اينكه آنان مايه اين همه گرفتارى وسختى پدر شده بودند، چنانكه مايه دربه درى يوسف وزندانى شدن او نيز گشته بودند وهر چه زودتر بايد بار خود را از گناه كم كنند. يعقوب از حقّ خود بگذردواز خدا هم بخواهد كه او نيز بگذرد.

فرزندان يعقوب، جانيان حرفه اى نبودند كه از گناه لذّت ببرند وهيچ گاه به فكر اصلاح خود نباشند. آنها فرزندان پيامبر بودند ودر محيط نبوت ورسالت پرورش يافته بودند واگر هم روزى دچار گناه شدند وشيطان در ميان آنها فتنه كرد، دير يا زود از خواب غفلت بيدار شده وبه سوى خدا رو مى آورند.انسان مؤمن تنها آن كس نيست كه پيوسته پاك وپيراسته باشد، زيرا اين نمونه از انسانهاى پاك، معدود وانگشت شمارند. انسان خوب كسى است كه تقوا را پيشه خود سازد واز مرزهاى الهى گام فراتر نگذارد واگر روزى شيطان او را لغزاند، فوراً بيدار شود ورو به خدا بياورد; چنانكه مى فرمايد:(إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّروا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرونَ). (اعراف/201)

«افراد پرهيزگار، آنگاه كه به وسوسه هاى شيطانى گرفتار شدند، (كيفرهاى الهى را) متذكر مى شوند (وناگهان بينا وروشن مى گردند)» فرزندان يعقوب هر چند دير بيدار شدند، ولى سرانجام زندگى، آنان را به بيدارى كشاند. ـ از اين رو ـ آنگاه كه يوسف را شناختند، از او طلب مغفرت كردند وگفتند:(إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ)، يوسف هم به آنها وعده مغفرت داد وگفت:«يغفر اللّه لكم»، اكنون وقت آن رسيده كه فرزندان يعقوب به سبب جديدى چنگ بيندازند ومغفرت الهى را به سوى خود جذب كنند. اين سبب جديد، دعاى پدر بزرگوارى است كه خدا او را از مخلصان واز صالحان مى شمارد.

فرزندان يعقوب، دو حق را پايمال كرده بودند: يكى حق اللّه وديگرى حق الناس.با فرمان خدا مخالفت كرده، حقّ اللّه را زير پا نهاده بودند. پدر ومادر را آزار

صفحه 469

داده ويوسف را در به در كرده بودند و با اين كار حق الناس را پايمال كرده بودند وطهارت كامل از گناه در صورتى حاصل مى شود كه هر دو حق جبران شود وراه آن اين است كه به يكى از بندگان صالح خدا متوسل شوند تا او از خداوند بزرگ در حقّ آنها طلب آمرزش كند ودر حقيقت با يك تير دو نشان بزنند، هم از اين طريق، رضايت پدر را جلب كنند وهم خدا از گناه آنان بگذرد، از اين رو، به پدر گفتند:(قَالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ)، كرم وبزرگوارى را ببين كه پدر بلافاصله پاسخ داد وگفت:(قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّى إِنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِيمُ).

در اينجا فرزندان يعقوب به انسان صالحى متوسل مى شوند كه درحقّ آنها دعا كند واين نشانه درستى توسل به پاكان است، درست است كه در اينجا توسل به انسان حىّ است، آن هم توسل به دعاى او، ولى بايد توجه كرد (توسل به دعا در حقيقت توسل به شخصيت اينهاست) تا انسان يك نوع طهارت نفسانى در شحص احساس نكند هرگز به دعاى او متوسل نمى شود وبه عبارت ديگر: در تمام مواردى كه انسان به دعاى صالح متوسل مى شود، قبلاً به شخصيت او توسل مى جويد واز اين طريق خواهان دعا از او مى گردد.

تنگ نظرانى كه هر نوع توسل را ممنوع مى شمارند، در برابر اين آيه و آياتى كه در سوره منافقين (آيه 5) آمده است وصريحاً دستور مى دهد كه سراغ پيامبر بروند واز او درخواست آمرزش كنند، دست وپا كرده، به گونه اى مغالطه مى كنند و مى گويند: تنها توسلى جايز است كه انسان از برادر مؤمن زنده درخواست دعا كند ودرغير اين صورت مجاز نبوده وممنوع مى باشد وموجب شرك مى گردد، اين كوته نظران فكر مى كنند كه در توسل، دعا مطرح ومؤثر است، نه طهارت داعى وقداست فرد، در حالى كه اگر انسان در طرف يك نوع قرب معنوى وطهارت نفسانى احساس نكند، از او درخواست دعا نمى نمايد وچنين توسلى نيز بى اثر مى باشد ودر حقيقت

صفحه 470

انسان از طريق توسل به ذات، به دعاى او هم متوسل مى شود.

گذشته از اين اگر توسل به دعاى فرد زنده شرك نباشد، توسل به دعا واولياى الهى كه رخت از اين جهان بسته اند، نيز شرك نخواهد بود، زيرا اوّلاً: آنان به حكم قرآنى، حيات بزرخى دارند وارتباط ميان ما وآنها برقرار است وثانياً: برفرض اينكه ارتباط آنها با ما قطع شده، فاقد حيات برزخى باشند، چنين توسلى لغو وبى اثر است، نه شرك، زيرا قدرت بردعا وعجز از آن، مرز تأثير وعدم تأثير دعاست، نه مرز توحيد وشرك وما در نوشته هاى كلامى خود،¹ در اين باره به صورت گسترده سخن گفته ايم.

حركت به سوى مصر

يعقوب فرزندان خود را دعا كرد وبراى آنها از خدا آمرزش طلبيد واز اين طريق وجدان ناراحت وآزرده آنان را آرام ساخت، ولى بايد همه خانواده را از زندگى بيابانى رها ساخته وبه طور دسته جمعى به مصر كوچ كنند.حركت يك خانواده بزرگ كه همگى يادگار دودمان ابراهيم هستند وقريب دويست سال است در اين سرزمين زندگى مى كنند، كار آسانى نيست. تاريخ مى گويد:روزى كه دودمان يعقوب از كنعان به سوى مصر حركت كرد 73 نفر بودند ولى به نظر مى رسد كه در اين مورد، اشتباهى رخ داده زيرا بايد چنين خانواده اى در اين مدّت، بيش از اين زاد وولد كنند به دليل اينكه تنها يعقوب داراى دوازده پسر بود مگر اينكه بگوييم: شاخه اى از دودمان ابراهيم آن هم تنها شاخه يعقوب كه به 73 نفر رسيده بود، همگى به مصر كوچ كردند. بد نيست بدانيم روزى كه به وسيله موسى از مصر خارج شدند وبه سرزمين موعود بازگشتند، ششصد هزار وپانصد وچند نفر بودند.²

طبعاً حركت اين خانواده بدون اطّلاع عشاير مجاور نبوده، در اين حركت

1 . التوحيد والشرك فى القرآن الكريم.
2 . مجمع البيان، ج3، ص264.

صفحه 471

جنب وجوشى در منطقه وجود داشته است وسرانجام كاروان، راه مصر را در پيش گرفت وكسى را قبلاً فرستادند كه يوسف را از حركت والدين خبر كند، به گونه اى كه روز ورود آنها را تعيين نمايد. يوسف آن مرد بزرگ كه پيوسته مظهر جلال وكمال ودر عين حال ادب ومهر است، به استقبال پدر از شهر بيرون آمد ودر نقطه اى قرار گرفت كه پدر ومادر را استقبال كند. او پدر ومادر را كه قريب سى سال از كانون پر مهر آنها دور بود، در آغوش گرفت; چنان كه مى فرمايد:(فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْه).

درست است كه معناى(آوى إِلَيه) در كنار خود جاى دادن است، ولى به قرينه اى كه بعداً مى گويد:(اُدْخُلُوا مِصْرَ)اين ملاقات در بيرون شهر رخ داده است ودر مراسم استقبال، مسئله نشستن وجاى دادن مطرح نيست. در اين صورت مفاد اين جمله، در آغوش كشيدن ودر برگرفتن خواهد بود. يعنى صورت بر صورت پدر نهاد وقطعاً گريست وبراى اطمينان خاطر آنان ياد آور شد كه محيط زندگى شما اينجا نيست، بلكه بايد وارد مصر شويد ودر آنجا به خواست خدا از هر تشويشى، فارغ خواهيد بود، چنانكه مى فرمايد:(وَ قَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ) (اين جمله دليل بر آن است كه ملاقات قبلى بيرون شهر بوده ويوسف به استقبال پدر ومادر آمده بود) سپس گفت: (إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنِينَ) كه مفاد آن اين است كه به خواست خدا در امن وامان خواهيدبود.

يوسف در اوج قدرت است، ولى هيچ گاه قدرت، او را از ياد خدا غافل نساخت.همينجا هم كه به پدر ومادر اطمينان مى دهد كه فارغ از هر غم وحزن در مصر زندگى خواهند كرد، آن را به خواست خدا وابسته مى سازد واين شيوه انبياست كه تأثير سبب را مربوط به مشيت الهى مى دانند.

يوسف همراه پدر ومادر وكاروان كنعانيان به دنبال، وطبعاً وزرا وكارگزاران كشور كه ملتزم ركاب بودند به تدريج وارد شهر شدند و يك سره به مقر حكومت رفتند

صفحه 472

وگويا يوسف لحظاتى از پدر ومادر جدا شد ويا از در ديگر وارد دفتر خود گشت وبر تخت حكومت نشست، آنگاه مأموران دفتر، پرده را عقب زدند. پدر ومادر همراه با برادران، به غرفه او وارد شدند. او دست پدر ومادر را گرفت وروى تخت در كنار خود نشاند; چنانكه مى فرمايد: (وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ). احتمال دارد كه يوسف با پدر ومادر با هم، روى تخت قرار گرفتند ودست آنها را گرفت وبه روى تخت بالا برد وروى آن نشاند وآنها را كمك كرد.

هيچ احترامى بالاتر وبرتر از اين نيست كه رئيس كشور به استقبال پدر ومادر وبرادران، به بيرون شهر بيايد وآنها را در آغوش بكشد. سپس همراه آنان وارد شهر گردد ويك سره وارد مقر حكومت شوند. آنگاه پدر ومادر را در كنار تخت فرمانروايى خود بنشاند.رواياتى كه در اين مورد نسبت بى مهرى به يوسف مى دهند ومى گويند: او نسبت به پدرش تكبر كرد واز اسب پياده نشد ونور نبوت از ميان انگشتانش خارج گشت، با اين آيات تطبيق نمى كند.¹

گواه بر اينكه يوسف به آخرين مرحله از وظايف انسانى والهى عمل كرد، اينكه پدر ومادروهمه برادران بى اختيار در برابر عظمت يوسف، سجده كردند، چنانكه مى فرمايد: (وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً) اين سجده به حكم اينكه با كلمه «له» همراه است، براى خود يوسف بوده، نه براى خدا ويوسف مسجود له بود، نه قبله. كسانى كه در اين مورد مى گويند:سجده آنان براى خدا بود وآن هم به عنوان سجده شكر انجام گرفت، از لفظ «له» غفلت مىورزند. برخى از بزرگان كه يوسف را در اينجا قبله فرض مى كنند² شايد تصور مى كنند كه اگر سجده براى يوسف باشد، عمل،

1 . مجمع البيان، ج3، ص264، خلاصه بى مهرى كه به يوسف نسبت مى دهند، اين است كه او به هنگام ملاقات پدر از اسب پياده نشد وجبرئيل آمد وبه او گفت:به خاطر اين ترك وظيفه، از فرزندان تو پيامبرى مبعوث نمى شود ونورى از ميان انگشتان او خارج شد در حالى كه (وَلاتَزِرُ وَازِرةٌ وِزْرَ أُخْرى).
2 . الميزان، ج11، ص272.

صفحه 473

حالت شرك به خود مى گيرد، در حالى كه سجده يك خضوع بيش نيست وهر خضوعى عبادت وپرستش مخضوع له به شمار نمى آيد. مقوم عبادت، نيتى است كه در دل خاضع پديد مى آيد، اگر او در برابر هر موجودى به عنوان الوهيت وربوبيت واين كه سرنوشت وى كلاً يا جزئاً دست اوست، خضوع كند; خضوع او عبادت وشرك خواهد بود، ولى هرگاه خضوع او فارغ از اين نيت انجام بگيرد، بلكه عظمت وجلال طرف او را به اين حالت در آورد، احترامى بيش نخواهد بود وسجده پدر ومادر وبرادران يوسف، از همين قسم دوّم بود وبه گواه اينكه وقتى والدين فرزند خود را برتخت سلطنت ديدند واحساس كردند كه زمام كشور در دست اوست، عظمت او (كه پرتوى از عظمت الهى است) آنان را به تعظيم وتكريم وادار كرد.

در حقيقت سجده اين يازده نفر، تعبير خواب يوسف بود. آنگاه كه يوسف در عالم رؤيا ديد كه خورشيد، ماه ويازده برادر، در برابر او سجده مى كنند واين جا هم خورشيد وماه كه پدر ومادر باشند ويازده برادر كه يازده ستاره به شمار مى آيند، در برابر او سجده كردند از اين رو پس از رؤيت اين منظره يوسف به پدر گفت:(يَا أَبَتِ هذا تَأويلُ رُؤْيَاىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّى حَقَّا) يعنى اين رؤيا الان تحقّق پذيرفت.

اكنون وقت آن رسيده كه يوسف در آن جلسه يا در جلسات بعد، سرگذشت خود را بازگو كند. اوّل سخنى كه به زبان مى آورد، نعمتهاى بى كران را متذكر مى شود ومى گويد: (قَدْ أَحْسَنَ بى) (خدا در حقّ من نيكى كرد).

واز ميان نيكيها دو چيز را ياد آور مى شود كه تا آن روز حتى به برادرهاى خود نگفته بود:

1ـ( إذْ أَخْرجَنِى مِنَ السِّجْنِ) (مرا از زندان در آورد) وشايد اين اوّلين بارى است كه يوسف اين سرگذشت را بازگو مى كند وحتى در سفرهاى پيشين به برادرهاى خود نگفته بود.

2ـ ( وَ جَاءَ بِكُمْ مِنَ البَدوِ) (شما را از بيابان به اينجا آورد) واز آن زندگى

صفحه 474

عشايرى وبيابانى وپر درد سر به چنين محيط پر نعمت آورد وهمه اينها از شاخه هاى(وََقَدْ أَحْسَنَ بى)است.

سپس مى گويد:عامل اين سرگردانيها ودوريها، برادران من بودند وآنها هم تحت تأثير افكار شيطانى واقع شدند وشيطان در ميان ما فتنه وفساد كرد، چنانكه مى فرمايد: (مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ ¹ الشَّيْطانُ بَيْنِى وَ بَيْنَ إخْوَتِى).

در پايان خدا را ياد آور مى شود كه فتنه هاى شيطان سرانجام به سود ما تمام شد واين خداى لطيف است كه با لطف ومرحمت خود، اسباب ناراحتى را به سود ما تمام كرد ودر حقيقت «عدو شود سبب خير گر خدا خواهد» چنانكه مى فرمايد: (إِنَّ رَبِّى لَطِيفٌ لِما يَشاءُ).

آنگاه از ميان صفات خدا «عليم وحكيم» را ياد آور مى شود ومى گويد:(إِنَّهُ هُوَ الْعَليمُ الحَكيمُ) واتّفاقاً خود يعقوب هم در اين ماجرا دو بار براين دو اسم تكيه كرده، يكى در آغاز سرگذشت كه يوسف خواب خود را به يعقوب گفت(يوسف/6) وديگرى آنگاه كه برادران يوسف بدون بنيامين به كنعان برگشتند.(يوسف/83)

در اينجا سرگذشت اسرار آميز ونكته آموز يوسف به پايان مى رسد.برگهاى غم پيچيده مى شود، خاندان يعقوب فراز ونشيبها را پشت سر نهاده وزندگى را در يك سطح هموار، آغاز كردند.جا دارد در اين شرايط، يوسف شكر خدا را به جا آورد، جا دارد دو نعمت بزرگ را ياد آور شود::

1ـ قدرت وفرمانروايى (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنى مِنَ المُلْكِ).

2ـ آموزش تعبير خواب (وَ عَلَّمْتَنى مِنْ تَأويلِ الأحَادِيثِ).

آنگاه به توحيد ربوبى توجه كرده ومى گويد:خدايا تو كه آفريننده آسمانها وزمينى، اختيار دار من در دنيا وآخرت تو هستى، چنانكه مى گويد:(فَاطِرَ

1 . نزغ در زبان عربى به معناى فساد است.

صفحه 475

السَّمواتِ وَ الأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّى فِى الدُّنيا وَالآخِرَةِ).

يعنى اگرمرا به قعر چاه روانه كردى وبه عنوان برده در مصر فروخته شدم، آنگاه به جرم پاكى به زندان افتادم، من به تقدير تو كاملاً راضى بوده وهستم واگر هم امروز بر اريكه قدرت تكيه كرده ام ودر خدمت خلق خدا هستم، اين هم در پرتو لطف توست.

خدايا خواهان دو چيز هستم:1ـ حسن عاقبت يعنى مرگ با ايمان. 2ـ پيوستگى با صالحان كه همگى هم آهنگ با سعادت جاودانه است:(تَوَفَّنى مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِى بِالصَّالِحِينَ).

در اينجا داستان وسرگذشت از آغاز تا پايان با الهام از قرآن به پايان رسيد، ولى قرآن در اينجا به پيامبر نكته اى را ياد آور مى شود وآن اين كه:اى رسول گرامى! آنچه را كه در اين سوره به تو وحى كرديم، از خبرهاى غيبى است. تو از آن آگاه نبودى وفقط از مكتب وحى آموختى به گواه اينكه تو با آن همراه نبودى تا جريان را از نزديك ببينى; چنانكه مى فرمايد:

(ذلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحيهِ إلَيْكَ وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ يَمْكُرونَ).

جمله (وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ) گواه بر اين است كه تو اين را از مكتب وحى گرفتهاى، زيرا نزد برادران يوسف نبودى كه از تصميمها وحيله هاى آنها آگاه باشى.

او اين سرگذشت را از تورات نگرفته، به دو دليل:

1ـ او يك فرد امّى ودرس نخوانده است.

2ـ تفاوتهاى دو نقل، بزرگترين گواه بر اين مدّعاست; نقاط ضعفى كه در نقل تورات است نشانه تحريف وپيراستگى قرآن از آنها بيانگر اصالت واستقلال است.