صفحه 1

نخستين تفسير موضوعى

به زبان فارسى

منشور جاويد

پيامبر در قرآن

جلد هشتم

نگارش

آية الله جعفر سبحانى

صفحه 2

شناسنامه

صفحه 3

بسم الله الرحمن الرحيم

صفحه 4

صفحه 5

پيش گفتار

عدل و امامت

دو اصل از اصول مذهب

در كلام شيعى پايه هاى عقيده به دو بخش تقسيم مى شود: بخشى «اصول دين» و بخشى ديگر «اصول مذهب» ناميده مى شود.

مقصود از بخش نخست آن رشته اصولى است كه همه مسلمانان جهان درباره آن اتفاق نظر دارند، و عقيده به آن اصول سبب مى شود كه انسان در شمار مسلمانان قرار گيرد، و جان و عِرض و ناموس او محترم شمرده شود.

اين سه اصل عبارتند از:

1. توحيد.

2. معاد.

3. نبوّت عامه و خاصّه.

اين سه اصل، با تمام فروع و شاخه هايى كه دارد، در اجزاى چهارگانه اين منشور از نظر قرآن مورد بحث و بررسى قرار گرفت.

اكنون وقت آن رسيده است كه به تبيين بخش ديگر، كه همان «اصول مذهب» است، بپردازيم و مقصود از آن، اصل و يا اصولى است كه شيعه

صفحه 6

اماميه بر آن معتقد است عبارت است از اصول:

1. عدل الهى.

2. امامت و جانشينى از پيامبر.

در اصل نخست معتزله با شيعه اماميه هم عقيده بوده و هر دو گروه به عنوان عدليه معرفى مى شوند. در حالى كه اصل دوم از خصايص شيعه اماميه به شمار مى رود.

در اين جا دو سؤال به نحو ياد شده در زيرمطرح مى باشد و آن اين كه:

1. چگونه اعتقاد به عدل، از آنِ شيعه و معتزله باشد مگر گروههاى ديگر مانند اشاعره خدا را عادل نمى دانند؟! و العياذ باللّه خدا را ظالم و ستمگر مى دانند.

2. مسأله امامت يك مسأله همگانى است و همه فِرَق اسلامى به خلافت از پيامبر معتقدند در اين صورت چگونه عقيده به امامت و خلافت از خصايص شيعه به شمار مى رود.

در پاسخ سؤال نخست يادآور مى شويم كه همه فِرَق اسلامى خدا را به عدل توصيف مى كنند و احدى نمى گويد خدا ظالم و ستمگر است، چيزى كه هست، اختلاف در مفهوم عدل و دادگرى است، شيعه و معتزله مى گويد: عدل يك معنى روشن وواضح دارد كه همه عقلاى جهان آن را از آن لفظ مى فهمند و اگر خدا را به عدل توصيف مى كنيم، با توجه به همان مفهوم عمومى است . مثلاً انسان بى گناهى را كيفر دادن بر خلاف عدل است و خدا عادل است. يعنى بر چنين كارى دست نمى زند در حالى كه غير اين دو گروه مى گويد هر چه خدا انجام دهد، آن عين عدل است. خواه كار خدا با آن مفهوم گسترده نزد عقلا تطبيق بكند يا نه. و در همان مثَل اگر فرد بى گناهى را

صفحه 7

كيفر دهد، آن عين عدل است.

و به ديگر سخن: از نظر «شيعه» و «معتزله»; «عدل و ظلم» براى خود ملاكى دارند كه همه افعال و كارها با آن سنجيده مى شوند. و به نوعى درباره آنها قضاوت و داورى انجام مى گيرد، در اين مورد فرقى ميان فعل خدا و انسان نيست و امّا اين ملاك چيست بعداً درباره آن بحث و گفتگو خواهد شد.

در حالى كه طرف مخالف يعنى اشاعره مى گويند: «عدل» و نقطه مقابل آن «ظلم» براى خود ملاك و معيارى ندارند تا افعال الهى را با آن سنجيد، اصولاً تعيين معيار براى كارهاى الهى يك نوع تعيين تكليف براى اوست. و خدا فراتر از آن است كه بشرى براى فعل او، حد و اندازه اى تعيين كند، در اين صورت هر چه در عالم تقنين و تشريع به آن امر كند، و يا نهى كند، عين «عدل» خواهد بود و همچنين در جهان خلقت و آفرينش هر كارى را صورت دهد، عين عدل به شمار خواهد رفت:

(لا يُسْئَلُ عَمّا يَفْعَلُوَهُمْ يُسْئَلُونَ). ¹

«از كارها سؤال نمى شود، بندگان مورد سؤال قرار مى گيرند».

بنابراين هر دو گروه در اصل قاعده اختلاف نظر ندارند، اختلاف نظر در تفسير عدل است.

و درباره پرسش دوم يادآور مى شويم : اصل امامت و خلافت يك مسأله همگانى است. ولى در كيفيت آن اختلاف نظر هست، شيعه مى گويد: امامت يكى از اصول است و امام بسان پيامبر بايد از جانب خدا تعيين شود در حالى كه اهل سنت مى گويند امامت و خلافت از مسائل فرعى است و

1 . انبياء/23.

صفحه 8

شاخه اى از امر به معروف و نهى از منكر است و امام مجرى اين اصل مى باشد و تعيين آن به دست گروهى از صحابه و يا علما و دانشمندان و احياناً به وسيله اميران سپاه است.

اكنون وقت آن رسيده است كه نظر قرآن را درباره اين دو اصل روشن سازيم و از خداوند بزرگ درخواست مى كنيم كه ما را در پيمودن اين راه يارى نموده و ما را از لغزش در بيان و گفتار و عمل و كردار حفظ بفرمايد.

ترتيب طبيعى بحث ايجاب مى كند كه بحث عدل الهى را بر مسأله امامت مقدم بداريم و مجموع بحث هاى قرآنى درباره عدل در چند فصل بيان مى گردد.

صفحه 9

فصل نخست

عقل و خرد، حسن و قبح افعال

از مسايلى كه ريشه ديرينه در كلام اسلامى دارد و پايه بسيارى از مسايل آن به شمار مى رود، مسأله حسن و قبح افعال است. اين كه آيا عقل و خرد بدون استمداد از مقامى، توانايى درك زيبايى يا نازيبايى افعال را دارد يا نه.

و به ديگر سخن: اگر خرد از همه چيز چشم بپوشد و تنها به خود فعل بنگرد، خواه فاعل واجب باشد يا ممكن آيا توانايى درك كارهاى نيك و بد را دارد يا نه؟

عدليه در اين بخش پاسخ مثبت مى دهند و توانايى خرد را بر درك حسن و قبح افعال با دلايل روشن ثابت مى كنند، اينك برخى از براهين آنها:

1. از بديهيات عقل عملى است

مى گويند: انسان با مراجعه به وجدان خود، حسن و قبح پاره اى از افعال را درك مى كند و به زيبايى ونازيبايى آنها حكم مى نمايد، مثلاً عمل به پيمان و نيكى به افراد را مى ستايد، و در مقابل، بدى به انسانها و پيمان شكنى را نكوهش مى كند.

صفحه 10

در اين داورى موضوع، خود فعل است به فاعل يا نتايج و پيامدهاى كار نظرى ندارد. خصوصيت فاعل و نتايج كار، در قضاوت و داورى اومؤثر نيست از اين بيان روشن مى شود مقصود از حسن و قبح همان ستودن فعل و نكوهش آن است. بدون اين كه فاعل آن را در نظر بگيرد و يا پيامدهاى آن را مورد بررسى قرار دهد.

و به عبارت ديگر: همان طورى كه در حكمت نظرى يك رشته قضاياى بديهى و خودمعيار داريم كه صدق و كذب ديگر قضايا از طريق آنها به دست مى آيد، مانند «امتناع اجتماع نقيضين» يا «امتناع ارتفاع نقيضين» و در فلسفه اسلامى «اُمّ القضايا» شمرده مى شوند. همچنين در حكمت عملى يك رشته قضاياى روشن و خودمعيار داريم كه خرد با مطالعه خود فعل، آن را نيك يا بد مى شمرد. بدون آن كه فاعل آن را در نظر بگيرد يا از پيامدهاى آن آگاه شود. از اين جهت نيكوكارى و خدمت به انسانها، پرورش يتيمان و نگهدارى بيچارگان و دهها فعل در ميان تمام انسانها زيبا بوده، در مقابل زيان رسانى به انسانها وپايمال كردن حقوق ديگران نكوهيده به شمار مى رود. و هر فردى به روشنى، حسن و قبح اين نوع كارها را درك مى كند. و در درك و داورى آنچنان جازم است كه خود را از رجوع به مقام ديگر بى نياز مى داند.

بنابراين، تحسين عدل و تقبيح ظلم از مسائل خودمعيار و روشن عقلى است و خرد در قضاوت خود به برهان و دليل نياز ندارد. كسانى كه اين نوع داورى عقلى را منكر مى شوند و مى گويند هيچ انسانى به طور مستقل بدون استمداد از شرع، توانايى درك زيبايى و يا نازيبايى افعال را ندارد با وجدان خود به جنگ و نزاع برخاسته و روشنترين امر وجدانى را منكر مى شوند.

شما به هر نقطه اى از جهان برويد، با هر فردى روبرو شويد و از او

صفحه 11

بپرسيد عمل به پيمان چگونه است؟ مى گويد: بسيار زيبا است و آن را عمل جوانمردانه تلقّى مى كند، آنگاه از او بپرسيد، پيمان شكنى چگونه است؟ مى گويد: بسيار بد و ناجوانمردانه است. او در داورى خود فاعل را در نظر نگرفته و به نتايج، نظر نمى افكند، بلكه خود فعل را «مدّ نظر» قرار مى دهد.

از اين بيان نتيجه مى گيريم اگر خرد بر زيبايى عدل، داورى مى كند، خود عدل را موضوع قرار مى دهد، خواه مبدأ آن خدا باشد يا مخلوق خدا، و همچنين به خود عدل مى نگرد نه به نتايج سازنده آن كه عمران و آبادى و برقرارى نظم در جامعه است. كسانى كه در تفسير حسن و قبح نتايج را مطرح مى كنند و به خاطر پيامدها، فعل را زيبا و نازيبا مى دانند، در اين مورد دچار اشتباه شده اند، زيرا در معرفت هاى اوليه خرد، خود فعل با قطع نظر از هر چيز مورد بحث مى باشد.

اين بيان هر انسان واقع گرايى را قانع مى سازد، در مقابل كسانى هستند عقل را كمتر از آن مى دانند كه بتواند زيبايى و يا نازيبايى برخى از افعال را درك كند، بلكه مى گويند بايد در اين قسمت به شرع مراجعه كرد ولى آنان از نكته اى غافلند و آن اين كه انكار حسن و قبح عقلى، مستلزم نفى حسن و قبح به طور مطلق است. خواه عقلى و خواه شرعى و اين همان برهان دوم است كه اكنون به بيان آن مى پردازيم.

2. انكار درك عقل، ملازم با انكار شرعى آن است

اگر حسن و قبح تنها به حكم شرع ثابت شود، لازمه آن اين است كه حسن و قبح به طور مطلق (عقلى و شرعى) منتفى گردد، زيرا اگر خوبى و بدى افعال تنها از طريق شرع و گزارش پيامبران الهى معلوم گردد، نمى توانيم به

صفحه 12

حسن و قبح هيچ فعلى پى ببريم، زيرا وقتى پيامبرى از قبح كذب خبر مى دهد، و صدق را زيبا مى شمارد، اگر احتمال دهيم كه او در گفتار خود دروغگو باشد، از كجا بدانيم كه او در گفتارش راستگو است اگر گفته شود خدا پيامبران خود را راستگو دانسته و آنها را به عنوان افراد صادق معرفى كرده است، در پاسخ گفته مى شود:

اوّلاً: ما شهادت خدا را به راستگويى پيامبران از طريق گزارش خود آنان دانسته اىم، از كجا معلوم كه آنان در اين گزارش راستگو باشند؟

ثانياً: احتمال سابق در مورد سخن خدا حاكم است، از كجا بدانيم كه خود او نيز راستگو است، به طور مسلم اين نوع پرسش ها قطع نمى شود مگر اين كه بگوييم عقل با قاطعيت تمام، دروغگويى را از هر فاعلى قبيح تلقى مى كند و معتقد است كه اين داورى به او اختصاص ندارد، بلكه هر فاعل دانايى آن را نكوهيده مى شمرد در اين صورت چگونه خدا در عين نكوهش كردن دروغ العياذ باللّه دروغگو باشد؟ و در گزارش خود از انبيا، خلاف بگويد؟

3. اثبات شرايع سماوى در گرو حسن و قبح عقلى

طرفداران قبح عقلى مى گويند اگر حسن و قبح عقلى صحيح نباشد، اثبات شرايع انسانى غير ممكن خواهد بود، زيرا بنا به امكان «درك حسن و قبح» عقل با صراحت و قاطعيت حكم مى كند كه خداوند از ارتكاب هرگونه فعل قبيح پاك و منزّه است. و پيامبران مجهز به معجزه، قطعاً از جانب خداوند مبعوث شده و راستگو مى باشند، زيرا دادن معجزه به دست افراد دروغگو قبيح است. بنابراين پيامبران الهى كه به سلاح اعجاز مجهز مى باشند راستگو بوده و

صفحه 13

نمايندگان خدا روى زمين هستند اما اگر حسن و قبح عقلى را انكار كنيم احتمال اين كه خداوند معجزه را در اختيار دروغگو گذارده است قابل دفع نيست، چون قبيح بودن اين عمل براى خدا ثابت نشده است و عقل نيز توان درك اين مطلب را ندارد. حتى اگر خود پيامبران اين سخن را از جانب خدا نقل كنند، ما علم به صحت گفتار آنان نداريم، زيرا هنوز قبح كذب ثابت نشده است.

اين دلايل سه گانه كه روشنترين دلايل قائلان به حسن و قبح است، وجدان هر انسانى را قانع مى سازد. چيزى كه مهم است بايد دلايل منكران حسن و قبح عقلى را نيز بررسى كنيم.

آنان با بيانات مختلفى منكر يك چنين علمى وجدان روشن شده است اينك به نقل گفتار آنها پرداخته است آنگاه نظر قرآن را در اين مورد مطرح مى كنيم:

1. اگر بديهى بود همه در آن يكسان بوده اند

اگر حسن و قبح يك رشته افعال، بديهى بود، لازم بود در رديف قضاياى بديهى قرار گيرند، مانند اين كه كل از جزء بزرگتر است وحال آن كه قضيه زيبايى عدل و زشتى ظلم در پيشگاه عقل با قضيه ياد شده يكسان نيست، به گواه اين كه دومى مورد اتفاق، ولى اولى مورد اختلاف است.

پاسخ: وجود تفاوت ميان دو قضيه بديهى، گواه بر بديهى نبودن آن نيست، زيرا قضاياى بديهى، اقسام ششگانه دارد كه همگى از نظر بداهت در يك درجه نيستند، مثلاً گزاره :ماه نور خود را از آفتاب مى گيرد جز بديهيات به شمار مى رود در حالى كه از نظر بداهت به پايه «كل از جزء بزرگتر است» نمى رسد.

صفحه 14

خلاصه: نتيجه استدلال مستدل جز اين نيست كه قضيه حسن و قبح بسان (كل بزرگتر از جزء است) نيست. ولى اين به معناى نفى عقلى بودن نيست و اين كه عقل مطلق ياراى درك حسن و قبح افعال را ندارد.

2. اگر دروغ قبيح بود، تجويز نمى شد

مى گويند اگر افعالى چون دروغگويى قبح ذاتى داشته باشد، بايد در همه حالات و در همه شرايط داراى چنين ويژگى باشد، در صورتى كه اگر مصلحت مهمى چون نجات پيامبر از خطر دشمن به گفتن دروغى متوقف مى باشد، بايد مرتكب آن شد.

پاسخ: گوينده دروغ مصلحت آميز در مقابل انجام دو قبيح قرار گرفته است، كه قبح يكى فزونتر از قبح ديگرى است اگر راست بگويد جان پيامبر را به خطر افكنده و كار بسيار زشتى انجام داده و اگر دروغ بگويد، هر چند جان او را حفظ كرده، ولى كار زشتى را مرتكب شده است، عقل و خرد در چنين كشاكش فرمان مى دهد، قبيحى را مرتكب گردد كه قبح آن كمتر است.

بنابراين قبح كذب در اين صورت نيز محفوظ است و چيزى كه هست، انسان از ارتكاب يكى از آن دو چاره اى ندارد.¹

3. پذيرش حسن و قبح عقلى تعيين تكليف براى خداست

مهمترين دلايل منكران حسن و قبح عقلى همين است كه اگر حسن و قبح براى خود معيارى داشته باشد و خرد در داورى خود از شرع بى نياز مى باشد

1 . كشف المراد، ص 236; شرح تجريد قوشچى، ص 339.

صفحه 15

و فعل حق تعالى با آن سنجيده شود، لازمه آن اين است كه قدرت خدا را محدود ساخته و براى او تكليفى معين كند كه از توان او بيرون است.¹

پاسخ: كار خرد كشف واقعيت است نه حكم بر خدا و مستدل ميان كشف حقيقت در نزد شارع و حكم بر او فرقى قائل نشده است اگر ما درباره انسانى كه از علم و حكمت و عدل برخوردار است، به قضاوت بنشينيم و بگوييم به مقتضاى آن دو وصف، او مبدأ چنين كارى نمى شود، آيا ما براى او تكليفى معين كرديم، يا اين كه با توجه به اوصاف موجود در او، واقعيتى را كشف كرديم.

اين سخن درباره خدا نيز صادق است، زيرا آنگاه كه خدا را حكيم و عادل دانسته اىم، از وجود اين دو صفت شيوه فعل او را كشف مى كنيم و مى گوييم: محال است كار غير حكيمانه و بر خلاف عدل از او سر بزند. مسأله كشف غير از مسأله تعيين تكليف است، مهندس به حكم قوانين هندسى ثابت مى كند كه سه زاويه مثلث مساوى با دو زاويه قائمه است در اين جا مهندس كاشف يك قانون است نه تحميل كننده حكم خود بر زوايا.

متكلم نيز درباره خدا مقام كاشفى دارد نه مقام حكم و تحميل، او پس از وصف الهى به حكمت و عدل، مقتضاى آن دو وصف را كشف مى كند و مى گويد: با توجه به اين دو اصل (حكمت و عدل) محال است معجزه را كه مايه جذب مردم به دارنده آن است، در اختيار مدعى نبوت دروغگو بگذارد و يا طفل بى گناهى را در آتش بسوزاند، و يا وعده دهد و به وعده خود عمل نكند، زيرا همه آنها بر خلاف مقتضاى حكمت و عدل اوست.

1 . اسفراينى، التبصير فى الدين، ص 153; ابن تيميه، مجموعة الرسائل الكبرى:1/333، رساله پنجم.

صفحه 16

در ميان متكلمان اهل سنت تفتازانى كه تمايل به مكتب «ماتريدى» دارد، اين حقيقت را درك كرده و در شرح گفتار نسفى«وفى ارسال الرسل حكمة» چنين مى گويد: «أى مصلحة وعاقبة حميدة و فى هذا إشارة إلى انّ الإرسال واجب لا بمعنى الوجوب على اللّه بل بمعنى انّ قضية الحكمة تقتضيه لما فيه من الحكم والمصالح».¹

يعنى: «در اعزام پيامبران مصلحت است و عبارت مصنف حاكى است كه ارسال انبيا واجب است ولى نه به اين معنى كه بر خدا واجب است، بلكه مقصود اين است كه در اين كار، مصالح حكيمانه موجود است».

1 . شرح عقائد نسفى ص 164.

صفحه 17

فصل دوّم

عدل خدا در قرآن

آيات موضوع

1. (شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا العِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكيمُ)(آل عمران/18)

2. (ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيديكُمْ وَأَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلاّم لِلْعَبيدِ) (آل عمران/182)

3. (إِنَّ اللّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّة وَإِنْ تَكُ حَسَنَة يُضاعِفْها وَيُؤتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظيماً)(نساء/40)

4. (...فَما كانَ اللّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسهُمْ يَظْلِمُونَ) (توبه/70)

5. (...وَما ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ* فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا...)(نحل/33ـ 34)

6. (...وَمَا اللّهُ يُريدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ)(مؤمن/31)

صفحه 18

ترجمه آيات

1. «خداوند گواهى مى دهد كه خدايى جز او نيست، و فرشتگان و صاحبان دانش گواهى مى دهند، در حالى كه بپا دارنده عدل است ، خدايى جز او نيست او توانا و حكيم است».

2.«اين به خاطر چيزى است كه دستهاى شما از پيش فرستاده (نتيجه كار شما است) و حقا خدا به بندگان خود ستم نمى كند».

3.« خداوند به اندازه سنگينى ذره اى بر كسى ستم نمى كند، و اگر كار نيكى باشد، پاداش آن را دو برابر مى كند، و از فضل و كرم خود پاداش بزرگ مى دهد».

4. «شأن خدا نبود كه به آنان ستم روا دارد، بلكه خود آنان به خود ستم مى كردند».

5. «خدا به آنان ستم نكرد، خود آنان به خويش ستم مى كردند، بديهاى كارهاى خود به آنان رسيد».

6.«خدا براى بندگان خود ستم اراده نمى كند».

تفسير موضوعى آيات

در فصل گذشته يادآور شديم: زيربناى مسأله عدل الهى را، اعتقاد به توانايى خرد بر تشخيص «حسن و قبح افعال فاعل مختار» تشكيل مى دهد و خرد كارهاى فاعل مختار را به دو نوع تقسيم مى كند: فعل حَسَن و زيبا و قابل ستايش، فعل قبيح و نازيبا و شايسته نكوهش و در اين داورى نه خصوصيت فاعل جز فاعل مختار بودن براى او مطرح است و نه نتايج و پيامدهاى فعل، بلكه خود فعل پيراسته از هر قيد و شرطى، به يكى از دو صورت جلوه مى كند، يا او را مى پسندد، و فاعل را ستايش مى كند، و يا او را تقبيح كرده و

صفحه 19

فاعل را نكوهش مى نمايد و مى گويد: حُسن ذاتى يا قبح ذاتى فعل فاعل مختار، از واقعيات غير قابل تفكيك از فعل است، به اين معنى آنچه را كه زيبا، و نازيبا تشخيص داديم، نزد خدا نيز، چنين مى باشد زيرا در غير اين صورت «حُسن و قبح» ذاتى فعل نبوده و قابل انفكاك نخواهد بود همين، داورى او بر زيبايى ونازيبايى يك رشته افعال، از چنين گستردگى برخورداراست .

حُسن عدل و قبح ظلم، از قضايا روشن و خود معيار عقل عملى است، در برابر اين واقعيت، مانند ساير واقعيت ها، واجب و ممكن يكسان است و قضا و داورى هر دو هماهنگ مى باشند، اگر بنده خدا از عدل ستايش و از ظلم نكوهش مى كند، خدا نيز از عدل ستايش كرده و از دومى نكوهش مى كند، همچنانكه ادراكات عقل نظرى (مساوات سه زاويه مثلث با دو زاويه قائمه) فراگير است، واجب و ممكن بودن مدرِك در آن قسمت تأثير ندارد.

با توجه به اصل، اوبايد عادل و عدالت پرور باشد و از ظلم و ستم پرورى دور باشد در غير اين صورت بايد، فعل خويش را نكوهش كند.

گذشته از اين آن كس به ستم دست دراز مى كند كه از قبح و زشتى آن كار آگاه نباشد ويا به آن نيازمند باشد و هر دو عامل در خدا محكوم به عدم است.

و به عبارت ديگر: كسى كه از همه چيز با خبر و آگاه است مى داند كه ستم زشت و ناروا است، و از طرفى از هر چيزى مانند،انتقام و كينه توزى بى نياز است ، انگيزه ندارد كه دست به ظلم و ستم بزند.

گذشته از اين، عدل در فعل، يك نوع كمال است و خداى نامتناهى از نظر كمال بايد چنين كمال را در مقام فعل دارا باشد.

صفحه 20

آنچه بيان گرديد يك تحليل عقلى است و در آيات مورد بحث اشاراتى به برخى از اين نكات هست كه به توضيح آنها مى پردازيم:

جمله (قائِماً بِالقِسْط) در آيه آل عمران، حال از لفظ جلاله «اللّه» يا از ضمير منفصل در جمله (إِلاّ هُو) است و مقصود از آن اين است «به پا دارنده قسط و عدل در تمام شئون»يعنى: اجرا كننده آن در قلمرو خلقت و تدبير جهان آفرينش، در تشريع و تقنين، در پاداش و كيفر، كه تفصيل هر سه در فصل آينده خواهد آمد و هيچ جمله اى، رساتر و جامع تر از جمله (قائِماً بالقِسْط) نيست كه خدا خويش را به پا دارنده عدل و قسط به طور مطلق معرفى مى كند، عرب درباره مدبر لايق مى گويد: «قائم بالتدبير».

نه تنها خدا بر اين حالت خود گواهى مى دهد، بلكه فرشتگان و صاحبان معرفت و دانش، نيز بر اين گواهى مى دهند و براى پرهيز از تكرار، جمله (قائِماً بالقِسْط) را در آخر آورده و تفهيم مى كند كه بر توحيد و به پادارى قسط، هم خدا ، و هم فرشتگان و هم دانشمندان گواهى مى دهند و تقدير آيه چنين است:

1. «شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ قائِماً بِالْقِسْطِ» .

2. «شَهِدَت المَلائِكَة انَّهُ لا إِله إِلاّهُوَ قائِماً بِالقِسْطِ» .

3. «شَهِدَ أُولوا العِلْمِ انَّهُ لا إلهَ إِلاّ هُوَ قائِماً بالقِسْطِ».

چگونگى شهادت خدا بر توحيد و عدل

در اين آيه، توحيد و عدل، كنار هم آمده و خدا و دو گروه ديگر همزمان بر هر دو شهادت مى دهند.

صفحه 21

مهم اين است كه بدانيم كه چگونه، خدا بر توحيد ويكتايى خود اولاً، و عدل و به پا دارى قسط ثانياً گواهى مى دهد، مسلماً اين شهادت، شهادت لفظى نيست، بلكه شهادت عملى است و از طريق آفريدن جهان منظم و منسجم و تشريع عادلانه بر اين دو مطلب گواهى مى دهد.

شهادت عملى او بر يكتايى وى ايجاد نظام واحد در جهان هستى است، نظامى كه از انسجام و به هم پيوستگى آن، به يكتايى آفريدگار و مدبر جهان پى مى بريم، قانونى كه بر ذره اى به نام «اتم» حاكم است، همان قانون كه بر كهكشان و جهان بالاتر حكومت مى كند.

شهادت او بر عدل و دادگرى و اقامه قسط، جلوه هاى متعددى دارد.

1. اعتدال در خلقت بالأخص در آفرينش آسمانها و زمين، زيرا جذب و دفع اجرام آسمانى را آنچنان معتدلانه تنظيم كرده كه كاخ دلاويز خلقت پيوسته بر افراشته مى باشد چنانكه مى گويند:«بالعدل قامت السماوات والأرض»¹ و شايد آيه (وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزانَ)²ناظر به عدل تكوينى باشد كه همان ايجاد سنجش در خلقت است.

2. عدل در تقنين و تشريع.

3. عدل در جزا و كيفر.

و ما درباره هر يك به تفصيل سخن خواهيم گفت:

ظهور عدل و قسط در اين سه مورد نشانه (قائماً بالقسط) بودن او است.

1 . مجمع البيان:1/420، ط صيدا، و در تفسير صافى در ضمن تفسير آيه :(وَالسّماء رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزان) اين جمله را از رسول گرامى نقل مى3كند.
2 . الرحمن/7.

صفحه 22

صاحب بن عباد(329ـ386) مضمون آيه را كه شعار عدليه است در قالب شعر ريخته و مى گويد:

لو شُقَّ عن قلبى يُرى وُسْطَه *** سطران قد خُطّا بلا كاتب

العدل والتوحيد فى جانب *** وحبّ أهل البيت فى جانب¹

اگر، قلب من شكافته گردد، در ميانه آن دو ديده مى شود كه بدون نويسنده اى نوشته شده است:عدل و توحيد در يك سو و دوستى خاندان رسول در سوى ديگر.

و از روزگار ديرينه شعار پيروان على (عليه السلام) توحيد و عدل، و شعار امويان جبر و تشبيه خدا به ممكنات بوده است چنانكه مى گويند: «العدلُ والتوحيدُ علويّان والجبرُ و التشبيه أُمويّان».

قرآن براى بيان پيراستگى قرآن از هر نوع ظلم و ستم، از لفظ «ظَلاّم» بهره گرفته و مى فرمايد:(وَلَيْسَ بِظَلاّم لِلْعَبيدِ) ² و اين نوع صيغه در دو مورد به كار مى رود، گاهى براى بيان كثرت، و به اصطلاح مبالغه مانند: لفظ «علاّم» و «علامه» و گاهى براى بيان نسبت مانند : عطار و مقصود از آن در آيه معنى دوم است و هدف آيه اين است كه هيچ نوع نسبتى ميان خدا و ستم وجود ندارد، چنانكه عرب در مقام نكوهش تيراندازى مى گويند: «وليس نبال» يعنى فلانى تيرانداز نيست يعنى هيچ نوع آگاهى از فن ندارد.

در ديد حسّى بشر،چيزى كوچكتر از «ذره» نيست، قرآن براى تقريب پيراستگى خدا، به ذهن مخاطبان از اين واژه بهره مى گيرد و مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرّة...) .

1 . طبقات الفقهاء:4/109.
2 . آل عمران/18.

صفحه 23

« به اندازه سنگينى ذرّه اى ستم نمى كند».

نه تنها ستم نمى كند، پاداش نيكو را دو برابر مى دهد چنانكه مى فرمايد: (...وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها...) .

«و اگر كار نيكى صورت دهد دو برابرش مى كند».

آنگاه براى روشن كردن مؤاخذه هاى الهى يادآور مى گردد كه همه آنها واكنش كارهاى خود آنان است.

(فَما كانَ اللّهلِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) .¹

«و خدا براى آنان ستم روا نمى دارد، آنان خودشان هستند كه بر خويش ستم مى نمايند».

در آيه اى مؤاخذه ها را، واقعيت بد اعمال خود آنان مى داند و مى فرمايد:

(فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا...) .

«بديهاى كردارهاى خود به آنان مى رسد»،

تو گويى اعمال انسان دو رويه است ظاهرى در اين جهان دارد به نام دروغ، غيبت، و خيانت، و باطنى در آن جهان، به نام: «عذاب الهى كه باطن عمل انسان است».

در آيه ديگر نه تنها مى رساند كه او ستم نمى كند، بلكه يادآور مى شود كه حتى آن را هم اراده نمى كند و به تعبير ما، انديشه ستم نيز به او راه ندارد.

چنان كه مى فرمايد:

(وَ ماَ اللّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ)²

«خدا ستم بر بندگان را اراده نمى كند».

1 . توبه/70.
2 . مؤمن/31.

صفحه 24

فصل سوم

جلوه هاى گوناگون عدل الهى در تكوين

آيات موضوع

1. (خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَد تَروْنَها وَأَلْقى فِى الأَرْضِ رَواسِىَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّة وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوج كَريم)(لقمان/10)

2. (إِنَّ اللّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزولا...) (فاطر/41)

3. (وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزانَ)(الرحمن/7)

ترجمه آيات

1.(«او) آسمانها را بدون ستونى كه آن را ببينيد آفريد، و در زمين كوه هايى افكند، تا شما را نلرزاند(وجايگاه شما آرام باشد)، و از هر گونه جنبده اى روى آن منتشر ساخت; و از آسمان آبى نازل كرديم و به وسيله آن در روى زمين انواع گوناگونى از جفتهاى گياهان پر ارزش رويانيديم».

2. «خداوند آسمانها و زمين را تا از نظام خود منحرف نشوند نگاه مى دارد».

3. «آسمان را برافراشت و ميزان و قانون (در آن) گذاشت».

صفحه 25

تفسير موضوعى آيات

عدل الهى در تكوين و تشريع، جلوه هايى دارد، جلوه اى در آفرينش جهان، جلوه ديگرى در تقنين و تشريع قوانين، اينك در باره هر يك به صورت موجز به بحث و گفتگو مى پردازيم:

1. جلوه عدل تكوينى، در آفرينش آسمانها

مقصود از «تكوين» آفرينش جهان اعم از فلكى و طبيعى است، آيات قرآن حاكى است كه جهان بر اساس سنجش خاص آفريده شده است چنانكه مى فرمايد:

(وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ المِيزانَ) .¹

«آسمان را برافراشت و ميزان و قانون (در آن ) گذاشت».

وجود تعادل در جهان بالا و در وجود گياهان و جانداران از مظاهر عدل الهى در تكوين است.

آياتى بيانگر بيان تعادل در خلقت است بيش از آن است كه اين جا مطرح شوند و ما تنها به تشريح يك آيه مى پردازيم كه در چند مرحله، پرده از «عدل تكوينى» بر مى دارد آنجا كه مى فرمايد:

(خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَد تَرَوْنَها وَأَلْقى فِى الأَرْضِ رَواسِىَ أَنْ تَميدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّة وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوج كَريم) .

(«او) آسمانها را بدون ستونى كه آن را ببينيد آفريد، و در زمين كوه هايى افكند، تا

1 . الرحمن/7.

صفحه 26

شما را نلرزاند(وجايگاه شما آرام باشد)، و از هر گونه جنبده اى روى آن منتشر ساخت; و از آسمان آبى نازل كرديم و بوسيله آن در روى زمين انواع گوناگونى از جفتهاى گياهان پر ارزش رويانيديم».

1. كاخ بدون ستون مرئى

برافراشته شدن كاخ دلاويز بدون ستون مرئى حاكى از وجود سنجش دقيق در خلقت آنها است و اگر چنين سنجشى نبود، نظام با عظمت جهان بالا فرو مى ريخت، اين ميزان و سنجش، در نظر دانشمندان در پرتو تعادل ميان دو قوه جاذبه ، و دافعه است كه آنها را از اصطكاك و فرو ريزى حفظ مى كند، قانون «جاذبه عمومى و قانون گريز از مركز» گردش ستارگان را تحت يك قانون كلى گنجانيده و مى رساند كه جاذبه عمومى به ضميمه قوه گريز از مركز، بر تمام اجرام آسمانى حكمفرماست، و اين دو قوه در تمام اجرام بالا به طور متعادل وجود دارد.

منظور از جاذبه عمومى اين است كه در تمام اجسام، قوه جذب وجود دارد و مى خواهد همه را به خود جذب كند، و هيچ موجودى از جاندار و غيره از اين قانون مستثنى نيست. و نيروى جاذبه با فاصله دوجسم نسبت معكوس دارد، يعنى هر چه فاصله اجسام كمتر باشد جاذبه آنها بيشتر مى شود و اگر فاصله آنها بيشتر باشد جاذبه آنها كمتر مى گردد.

اگر تنها در اجسام نيروى جاذبه بود در اين صورت اجسام و اجرام آسمانى به هم مى خوردند، و انتظام از بين مى رفت، ولى در پرتو قانون گريز از مركز، تعادلى به وجود آمده است، قوه گريز از مركز در تمام اجسامى كه حركت دورانى دارند موجود است. هنگامى كه آتش گردان را مى چرخانيم احساس مى نماييم كه دست ما را مى كشد، اين همان نيروى گريز از مركز

صفحه 27

است.

در سايه اين دو قانون، ميليون ها منظومه شمسى وكهكشان و سحابى در فضا به طور معلق و بدون ستون تحقق پذيرفته و از سقوط و اصطكاك آنها جلوگيرى بعمل آورده است.

قرآن مجيد متجاوز از ده قرن قبل از «نيوتن» به اين حقيقت علمى در دو جاى قرآن ¹تصريح كرده و مى فرمايد:

(اللّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَد تَرَوْنَها...) .

«خداوندى كه آسمانها را بدون ستون مرئى برافراشته است».

توضيح اين كه مفسران جمله (بغير عمد ترونها) را چنين تفسير مى كنند.

جمله (ترونها) صفت (عمد) كه جمع «عمود» است مى باشد و ضمير در (ترونها) به (عمد) بر مى گردد نه به (سماوات) در اين صورت معناى جمله چنين خواهد بود: خداوندى كه آسمانها را بدون ستونى كه ديده شود برافراشت. و در حقيقت آيه، ستونى مرئى را نفى مى كند نه اصل ستون را. اين نظر را بسيارى از مفسران مانند ابن عباس و غيره اختيار كرده اند² و احاديثى كه از پيشوايان ما رسيده، كاملاً آن را تأييد مى كند.

حسين بن خالد از امام هشتم على بن موسى الرضا (عليه السلام) نقل مى كند كه آن حضرت فرمود: «أليس اللّه يقول بغير عمد ترونها؟ فقلت: بلى قال: ثَمَ عُمد لكن لا ترونها»³: آيا خداوند نمى فرمايد كه بدون ستونى كه ديده شود، گفتم

1 . يكى سوره لقمان آيه 10، ديگرى سوره رعد آيه 2.
2 . تبيان:6/213.
3 . برهان:3/278.

صفحه 28

آرى چنين است. فرمود: در آسمانها ستون هايى وجود دارد ولى ديده نمى شوند.

مؤيد اين نظر روايتى است كه از امام امير مؤمنان (عليه السلام) نقل شده كه فرموده است:

«هذه النجوم التى فى السماء مدائن مثل المدائن التى فى الأرض مربوطة كلّ مدينة إلى عمود من نور».¹

اين ستارگان بسان شهرهايى هستند مانند شهرهاى روى زمين و هر شهرى با شهر ديگر، با ستونى از نور مربوط مى باشد. روى اين نظر بايد ديد منظور از ستونهايى كه ستارگان را از سقوط و اصطكاك حفظ مى نمايد چيست؟ آيا جز آن نيروى مرموز ناپيدايى است كه نيوتن و دانشمندان ديگر نام آن را «جاذبه عمومى» نهاده اند؟ و عبارتى رساتر و همگانى تر از «ستون نامرئى» مى توان پيدا كرد؟

قرآن در رساندن اين حقيقت علمى تعبيرى را انتخاب نموده كه در تمام ادوار، براى بشر قابل درك و فهم باشد حتى در آن دورانى كه بشر به واقعيت اين ستون نامرئى پى نبرده بود از اين عبارت مى فهميد كه اين كاخ بى ستون، ستون هايى نامرئى دارد كه بسان ستون هاى عمارت، اين كاخ برافراشته را حفظ مى نمايد.

قرآن مجيد در آيات ديگر نيز به وضع آسمان ها و زمين اشاره كرده آنجا كه

1 . سفينة البحار:2/574، ماده نجم، و قريب به همين در مجمع البحرين ماده كوكب وارد شده است و به جاى جمله عمود من نور، عمودين من نور، و ممكن است منظور از عمودين(دو ستون) همان دو قانون نيروى جاذبه و گريز از مركز باشد. مجمع البحرين، ص 132.

صفحه 29

مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ والأَرضَ أَنْ تَزُولا...) .¹

«خداوند آسمان ها و زمين را تا از نظام خود منحرف نشوند نگاه مى دارد».

و اين كه خداوند نگاه دارنده آسمان ها و زمين است مانع از آن نيست كه يك رشته عوامل طبيعى، به فرمان خدا، در حفاظت آنها مؤثر باشد.

امير مؤمنان على (عليه السلام) در برخى از خطبه ها به اين حقيقت علمى درباره زمين تصريح كرده و مى فرمايد:

«أرساها على غير قرار، وأقامها بغير قوام، ورفعها بغير دعائم».

«زمين را بدون تكيه گاه استوار ساخت، و آن را بدون پايه، به پا داشت و بدون ستون برافراشت».²

2. اسرار كوهها، جلوه ديگرى از عدل تكوينى

قرآن مجيد، راز آفرينش كوهها را چنين بيان مى كند:

(...وَأَلْقى فِى الارْضِ رَواسى أَنْ تَميدَ بِكُمْ...) .

«كوهها بسان لنگرهاى كشتى، شما را از حركات ناموزن زمين حفظ مى كند» .

و مضمون همين قسمت از آيه در سوره نحل نيز وارد شده است.³

و در آيه ديگر كوهها را ميخ هاى زمين معرفى كرده و مى فرمايد:

(وَالجِبال أَوتاداً) .⁴

1 . فاطر/41.
2 . نهجالبلاغه، خطبه 228
3 . نحل/10.
4 . نبأ/7.

صفحه 30

امير مؤمنان (عليه السلام) در نخستين خطبه نهج البلاغه مى فرمايد:

«و وتَّد بالصُخُور مَيَدان أَرضه».

«زمين را با كوه از لرزش بازداشت».

و در برخى از سخنان اميرمؤمنان كوهها به لنگر كشتى نيز تشبيه شده چنانكه مى فرمايد:

«وعدّل حركاتها بالراسيات من جلاميدها».¹

«حركات زمين را وسيله لنگرهايى از سنگ تعديل نمود».

و در آيه مورد بحث از كوهها به لفظ «رواسى » تعبير آورده كه جمع «راسيه» به معنى لنگر است.

در زبان عرب گفته مى شود:

«راستْ السفينة» أى وقفتْ على الأنجر.

يعنى روى لنگر ايستاد و «انجر» همان معرب« لنگر» است.

حالا مقصود از اين حركات ناموزن چيست كه كوهها نقش تعديل كننده آن را دارند، فعلاً براى ما مطرح نيست، مهم همان است كه امير مؤمنان (عليه السلام) در سخن گذشته خود بر آن اشاره كرد و فرمود:«وعدّل حركاتها بالراسيات من جلاميدها»: حركات زمين را وسيله لنگرهايى از سنگ تعديل كرد.

3. وجود جاندار، جلوه سوم از عدل

يكى ديگر از مظاهر عدل تكوينى وجود جاندار در روى زمين است چنانكه مى فرمايد:(وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلّ دابّة) پيدايش حيات در روى زمين در

1 . نهجالبلاغه، خطبه 87.

صفحه 31

گرو تعادل يك شرايط است كه فقدان يكى از آنها، وجود حيات را در روى زمين به صورت امر ممتنع در مى آورد.

از باب نمونه، استقرار حيات در روى زمين بر اثر گرماى متناسبى است كه از خورشيد به زمين مى رسد اگر فاصله زمين تا خورشيد دو برار مقدار كنونى بود، حرارتى كه از خورشيد به زمين مى رسيد به ربع حرارت كنونى كاهش مى يافت، و سرعت حركت بر مدار آن نصف مى شد، و طول مدت زمستانى دو برابر مى گرديد و همه موجودات زنده يخ مى زدند.

آنچه كه توانسته است حيات در روى زمين تحقق بخشد تعادل فاصله زمين با مركز خود (خورشيد) مى باشد.

4. وجود گياهان نشانه عدل تكوينى

در آخر آيه، به فرو فرستادن باران از آسمان و پرورش جانداران در روى زمين اشاره مى كند ومى فرمايد:

(...وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوج كَريم).

«از آسمان آب بارانى نازل كرديم و از هر نوع گياهى زيبايى رويانيديم».

گذشته از اينكه در ساختمان هر گياهى، نظم و تعادل وجود دارد كه حيات گياهى را بيمه مى كند، وجود گياه در روى زمين در برابر جاندار، خود نشانه عدل در تكوين است زيرا: موجود جاندار پيوسته اكسيژن تنفس كرده، و گاز توليد مى كند، در حالى كه گياهان مولد اكسيژن بوده مصرف كننده گاز مى باشند، اگر در عالم خلقت به يكى از آنها اكتفا مى شد، هيچ يك توان بقا نداشت.

يكى از براهين وجود تدبير در آفرينش جهان مسأله «موازنه و كنترل» در طبيعت است مقصود از موازنه همان كنترلى است كه در جانداران و گياهان

صفحه 32

ديده مى شود، به طورى كه اگر به وضع طبيعى آنان دست بزنيم، موازنه به هم مى خورد، و تا حصول كنترل مجدد، چه آفات و امراضى كه دامنگير موجودات زنده مى گردد!

كنترل و موازنه، آشكارا دلالت مى كند كه اين جهان روى يك حكمت بالغه اى آفريده شده، و اگر آفريدگار دردى داده درمان نيز داده و هر موجودى را در جاى خويش نيكو قرار داده است و به گفته گوينده:

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست *** كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست

نمونه اى از توازن و تعادل

در زمان هاى سابق، دريانوردان در طول مسافرتهاى ممتد به واسطه خوردن غذاهاى ناسالم و كهنه دچار زخم هاى شديد جلدى مى شدند، بعدها معلوم شد كه شيره ليمو و نارنج علاج اين بيمارى ها است مسافرين پيش از اين دوره، اطلاعى از علت بروز اين مرض نداشتند و يك نفر در «ماداگاسگار» علاج قطعى آن را كشف كرد، و اين در موقعى بود كه ملاحان از اين بيمارى به هلاكت مى رسيدند، يك قرن طول كشيد تا معالجه زخم بدن به وسيله آب ليمو كشف شد.

جاى گفتگو نيست بسيارى از بيماريها مولود كمبود ويتامين ها در بدن است، بشر در اين كره خاكى قرنها زندگى كرده بود و هرگز اطلاعى از اين ويتامين كه سرچشمه حياتى او است نداشت و نمى دانست كه به زندگى او

صفحه 33

تعادل و توازن مى بخشد.

تا اين جا بحث درباره جلوه هاى عدل الهى در تكوين به پايان رسيد اكنون وقت آن رسيده است كه به بيان جلوه هاى عدل در تشريع بپردازيم.

صفحه 34

فصل چهارم

جلوه هاى عدل الهى در تشريع و جزا

آيات موضوع

1 . (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ اَخِيهِ شَيٌ فاتِّباعٌ بِالمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِاِحْسان ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ اَلِيمٌ)(بقره/178)

2 . (و اِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤوسُ اَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ)(بقره/279)

3 . (وَ اِنْ كانَ ذُو عُسْرَة فَنَظِرَةٌ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَة وَ اِنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)(بقره/280)

4 . (وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عليه الحقُّ وَلْيَتَّقِ اللّه رَبَّهُ وَ لا يَبْخَسْ مِنْهُشَيْئاً)(بقره/282)

ترجمه آيات

1.«هركس از جانب برادرش (ولى مقتول) چيزى از حق قصاص به او گذشت شود، بايد از گذشت ولىِ مقتول به طور پسنديده پيروى كند و با رعايت نيكى خونبها را بپردازد. اين تخفيف و رحمتى است از پروردگار شما هركس بعد از آن از اندازه درگذرد، وى را عذاب دردناكى است».

صفحه 35

2 . «هرگاه از رباخوارى توبه كرديد، مالك سرمايه خود هستيد».

3 .« اگر بدهكاران تنگدست هستند تا هنگام گشايش مهلتى به او دهيد و اگر قدرت پرداخت ندارد، بخشيدن براى شما بهتر است».

4 . «كسى كه بدهكار است، بايد املا كند و نويسنده بنويسد، و از خدا پروا نمايد و چيزى از آن نكاهد».

تفسير آيات

رعايت عدالت در تكليف، يكى از جلوه هاى عدل الهى در قلمرو تقنين است او به حكم اين كه (قائماً بالقِسْط) است، دادگرى در تكاليف بندگان را كاملاً رعايت كرده و بررسى آيات مربوط به احكام مكلّفين گواه روشن بر اين جلوه است اينك ما به برخى از آنها كه روشنگر «عدل در تشريع» است، اشاره مى كنيم و نقل همه آيات از هدف ما بيرون است.

1. روزه يك تكليف الهى است و بايد بر فرد عاقل بالغ، ماه رمضان را روزه بگيرد، ولى براى رعايت حال برخى از روزه داران گروهى را از اين تكليف به گونه اى عفو نموده است.

2. مردان و زنان پيرى كه به خاطر كهولت در انجام اين وظيفه بى تاب مى شوند، از گرفتن روزه معاف مى باشند چنانكه مى فرمايد:

(...وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةُ طَعامُ مِسْكِين...) .¹

«كسانى كه روزه براى آنها طاقت فرساست (مانند بيماران مزمن، و پيرمردان و پير زنان) لازم است كفّاره بدهند، مسكينى را اطعام كنند».

2. در مسأله «قتل عمده اى» راه را براى عفو قاتل و تبديل قصاص به

1 . بقره/184.

صفحه 36

«ديه» نبسته و دست ولىّ الدم را در قصاص و يا گرفتن خونبها باز گذارده و آن را يك نوع تخفيف و رحمت ناميده است چنان كه مى فرمايد:

(...فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِوَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسان ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ) .¹

«اگر كسى از سوى برادر (دينى) خود چيزى به او بخشيده شود( حكم قصاص او به خونبها تبديل گردد) بايد از راه پسنديده پيروى كند.يعنى صاحب خون، حال پرداخت كننده ديه را در نظر بگيرد. و او (قاتل) نيز به نيكى ديه را بپردازد و در آن مسامحه نكند، اين تخفيف و رحمتى است از ناحيه پروردگار شما، ولى هرگاه بعد از آن تجاوز كند، عذاب دردناكى خواهد داشت».

3. فردى كه آگاهانه يا ناآگاهانه مبلغى را با سودى معيّن، قرض داده باشد، آنگاه كه از كردار خود پشيمان گردد، فقط سرمايه خود را مالك است نه بايد ستم كند، نه مورد ستم قرار گيرد، چنان كه مى فرمايد:

(...وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ) .²

«اگر توبه كنيد، سرمايه هاى شما از آنِ شماست، نه ستم مى كنيد و نه بر شما ستم وارد مى شود».

و در حقيقت شعار يك فرد مسلمان، جمله (لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ) است نه ظلم مى كند و نه ستم را تحمل مى نمايد.

4. بدهكارى كه تمكّن پرداخت دين ندارد نبايد در زندان بسر ببرد، بلكه دستور مى دهد كه طلبكار به او مهلت دهد تا در صورت تمكن بپردازد و اگر براى او ببخشد بهتر است. چنان كه مى فرمايد:

(وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَة فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرة وَ اَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ

1 . بقره/178.
2 . بقره/279.

صفحه 37

كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) .¹

«اگر بدهكار قدرت پرداخت نداشته باشد او را تا هنگام توانايى، مهلت دهيد و در اين صورت اگر ببخشيد، بهتر است، اگر مصلحت اين كار را بدانيد».

5. در بدهى هاى مدت دار، به خاطر گرفتن وام با داد و ستد، دستور مى دهند آن را بنويسند، به نويسنده سند دستور مى دهد كه از روى عدالت سند را تنظيم كند چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْن إِلى أَجَل مُسَمّىً فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالعَدْلِ...).²

«اى كسانى كه ايمان آورده اى د، هنگامى كه بدهى مدت دارى به يكديگر پيدا كنيد آن را بنويسيد، و بايد نويسنده اى ازروى عدالت (سند را) بنويسد».

6. هنگام تنظيم سند به بدهكار دستور مى دهد كه آنچه بر ذمّه دارد، به دقت املا كند تا كاتب به درستى بنويسد چنان كه مى فرمايد:

(...وَلْيُمْلِلِ الَّذِى عَلَيهِ الحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً...) .³

«آن كس كه حق بر عهده اوست، بايد به درستى املا كند و از خداوند كه پروردگار اوست، بپرهيزد وچيزى را فروگذار ننمايد».

7. آنچه كه بدهكار توانايى املا را ندارد تا نويسنده سند به دقت بنويسد، ولى اوبايد با رعايت عدالت املا كند و دو نفر از مردان عادل خود را بر اين حق شاهد بگيرد چنان كه مى فرمايد:

(...فَإِنْ كانَ الَّذِى عَلَيْهِ الحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطيعُ أَنْ

1 . بقره/280.
2 . بقره/282.
3 . بقره/282.

صفحه 38

يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ...) .¹

«اگر كسى كه حق بر ذمّه اوست، سفيه و يا ضعيف باشد وتوانايى بر املا كردن ندارد، بايد ولى او به جاى او با رعايت عدالت املا كند و دو نفر از مردان عادل خود را بر اين حق شاهد بگيرد».

اين بخش ها از آيه 282 سوره بقره كه همگى در مورد تنظيم سند بدهكارى سخن مى گويد، روشنگر عدل خدا در تشريع مى باشد و ما به همين مقدار درباره اين آيه بسنده مى كنيم.

8. طهارت نفسانى كه از طريق وضو و غسل به انسان دست مى دهد، يكى از شرايط صحت نماز است ولى آنگاه كه معذور باشد، راه آسان را در پيش مى گيرد و به تيمّم اكتفا مى كند قرآن در بيان اين حكم وعلت آن مى فرمايد:

(...فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَج وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَليُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) .²

«هرگاه آب (براى غسل و يا وضو) پيدا نكرديد، با خاك پاكى تيمم كنيد و از آن برصورت و دستها بكشيد خداوند نمى خواهد مشكلى براى شما ايجاد كند، بلكه مى خواهد شما را پاك سازد و نعمتش را بر شما تمام كند شايد شكر او را بجا بياوريد».

در مورد جهاد سه گروه نابينا و لنگ و بيمار را از حضور در جبهه جنگ

1 . بقره/282.
2 . مائده/6.

صفحه 39

معاف دانسته و مى فرمايد:

(لَيْسَ عَلَى الأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَريضِ حَرَجٌ...) .¹

«بر نابينا و لنگ و بيما ر اگر در جهاد شركت نكنند فشار و سختى نيست».

9. در برخى از آيات متذكر مى شود كه در دين اسلام، تكليف مشقّت بار، وضع نشده است و تمام تكاليف در حدّ قدرت و توانايى افراد است، چنان كه مى فرمايد:

(...وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدِّينِ مِنْ حَرَج...) .²

«در دين اسلام، كار سنگين و سخت بر شما قرار داده نشده است».

10. برخوردارى امت اسلامى از لطف بيشتر

امت اسلامى از لطف بيشترى برخوردارند، زيرا هرگاه امت هاى گذشته ازروى تقصير و كوتاهى تكليفى را فراموش مى كردند، و همچنين با تقصير در مقدمات، خطايى از آنان سر مى زد، مسؤول نسيان و خطاهاى خود بودند، ولى امت اسلامى از آن دوجهت سبكبال ترند، نه تنها از اين جهت مورد رأفت الهى قرار گرفته اند، اصول تكاليف مشقّت بار در تشريع آنان وجود ندارد چنان كه مى فرمايد:

(...رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ

1 . فتح/17.
2 . حج/78.

صفحه 40

وَاعْفُ عَنّا وَاغْفِرْلَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَولانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَومِ الكافِرينَ) .¹

«پروردگارا! اگر ما فراموش يا خطا كرديم، ما را مؤاخذه مكن، پروردگارا تكليف سنگينى بر ما قرار مده، آنچنان كه (به خاطر گناه و طغيان) بر كسانى كه پيش از ما بودند، قراردادى. پروردگارا آنچه طاقت تحمّل آن را نداريم، بر ما مقرر مدار. و از ما عفو بفرما و ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده، تو مولا و سرپرست مايى پس ما را بر جمعيت كافران پيروز گردان».

محدّث كلينى از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) اين حديث را نقل مى كند:

«انّ هذا الدين متين،فاوغلوا فيه مرفق ولا تكرهوا عبادة اللّه إلى عبد اللّه فيكونوا كالراكب المنبت لا سفراً قطع ولا ظهراً أبقى».²

«آيين اسلام، آيين استوارى است و در آن با رفق و ملايمت وارد شويد، تكاليف الهى را بر بندگان خدا ناخوش آيند جلوه ندهيد، در اين صورت بسان آن سوار تندروى خواهيد بود كه نه به مقصد رسيده و نه مركبى باقى گذارده است».

باز از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه فرمود:

«بُعِثْتُ بالشَّريعةِ السَّهْلَة السَّمْحَة» .³

«من با شريعت سهل و آسان برانگيخته شده ام».

جلوه هاى عدل الهى در تشريع و تقنين در كتاب و سنت بيش از آن است كه در اينجا بيان گردد، ما به همين مقدار بسنده كرده و فقط به تشريح

1 . بقره/286.
2 . كلينى، كافى:2/86
3 . سفينة البحار:1/695.

صفحه 41

مسأله «تكليف مالا يطاق» كه فرقه اشاعره مدعى جواز از نظر قرآن مى باشند، مى پردازيم:

11.تكليف در حدّ امكان

تكليف در حدّ امكان از مسايل روشن عقلى است كه هيچ فردى نمى تواند آن را انكار كند، از اين جهت علم به تكليف، و توانايى بر انجام آن از شرايط عمومى هر نوع تكليف شمرده شده است، از اين جهت تكليف به فوق توان طرف، قبيح و زشت شمرده و مجازات بر عدم انجام آن، از مصاديق «ظلم» و تعدّى مى باشد.

همگى مى دانيم كه جاى دادن جسم بزرگ در ظرف كوچك امكان پذير نيست، و يا پرواز در آسمانها، بدون اسباب، از توانايى انسان بيرون است. در اين صورت تكليف زيردستى به انجام يكى از اين دو، در اصطلاح متكلمان «تكليف مالا يطاق» ناميده مى شود.

از نظر محققان «عدليّه» گذشته از اين كه متعلق تكليف، امر محال است، خود تكليف نيز در اين مورد، نمى تواند جدى باشد زيرا انسانى كه مى داند طرف مقابل توان كار مورد درخواست او را ندارد، چگونه به صورت جدى آن را درخواست مى كند.

قرآن در اين مورد، به تأييد حكم خرد برخاسته و مى گويد:(لا يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاّوُسْعَها...)¹ . و در آيه ديگر مى فرمايد: (...لا يُكَلِّف اللّهُ نَفْساً إِلاّ ما

1 . بقره/286.

صفحه 42

آتاها...) .¹ و مفاد هر دو آيه يكى است و آن اين كه : خدا انسانى را در خور قدرت و توانايى او تكليف مى كند.

با وجود حكم قاطع فرود آيات ياد شده ، جاى تأسّف است كه متكلمان اشاعره و پيروى از بنيان گذار مكتب «شيخ ابوالحسن اشعرى» (265ـ 324) اصل ياد شده را انكار كرده و تكليف به غير مقدور را صحيح دانسته است وبا ظهور ابتدايى برخى از آيات بر انديشه خرد استدلال كرده اند.

شايسته بود كه آنان در درجه نخست به عقل و خرد و آيات روشن قرآن كه يادآور شديم، مراجعه كرده و در تفسير آيات مورد نظر خود دقت بيشترى مى كردند، ولى پيش داورى آنان در اين مسأله سبب شده كه عقل و خرد، و آيات روشن قرآن را كنار نهاده، و به ظهور بسيار ابتدايى برخى از آيات استدلال كنند. آياتى كه پس از امعان نظر و دقت، مفاد واقعى آن روشن مى گردد.

دستاويزهاى اشاعره

دستاويز نخست

(أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزينَ فِى الأَرْضِ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ أَوْلياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ العَذابُ ما كانُوا يَسْتَطيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ).²

«سرپيچى آنان از توحيد و گرايش به بت پرستى، نشانه عاجز كردن (و غلبه اراده آنان بر قدرت خدا) در زمين نيست، آنان را توانايى عاجز كردن (فرار از

1 . طلاق/7.
2 . هود/20.

صفحه 43

مجازات هاى) در زمين نبود و جز خدا ولى و سرپرستى نداشتند، عذاب خدا براى آنان دو برابر خواهد بود( هم گمراه بودند و هم ديگران را گمراه مى كردند) و توانايى شنيدن (سخن حق را) نداشتند وحقايق را نمى ديدند».

ابوالحسن اشعرى، با دوجمله اى كه در ذيل آيه قرار دارد، استدلال كرده است:

1. (ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ) :«توانايى شنوايى نداشتند».

2. (وَما كانُوا يُبْصِرُونَ) : «حقايق را نمى ديدند».

وى چنين مى گويد: آنان مكلف بودند كه سخن حق را بشنوند وواقعيات را ببينند، ولى توان شنوايى و بينايى براى آنان نبود.

يك چنين استدلال خالى از سطحى نگرى در مفاد آيه است و ما براى روشن شدن مفاد آيه، به تفسير فرازهاى آن مى پردازيم:

الف: (أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزينَ فِى الأَرْضِ) ، اشاره به اين است كه سرپيچى آنان از فرمان خدا نشانه غلبه اراده آنان بر قدرت خدا نيست، زيرا مشيت او بر اين تعلق گرفته است كه افراد به طور اختيار او را بپرستند، نه از روى جبر و سلب اختيار.

ب: (وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ أَولياء) :«آنان هر چند به ظاهر، بت را ولىّ اتخاذ كرده اند ولى بر آنان، ولى و سرپرستى جز خدا نيست».

ج: (يُضاعَف لَهُمُ الْعَذابُ) :«به طور مضاعف كيفر مى بينند».

د: (ما كانَ يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ) « كفر و تمرد آنان به اين جهت نبود كه اراده آنان بر قدرت خدا غلبه كرد، در اين جهت نبود كه براى آنان ولى و سرپرستى جز خدا بود، بلكه به خاطر اين بود كه توانايى شنيدن سخن حق، و ديدن آيات او را نداشتند»، البته نه به اين معنى كه از نخستين

صفحه 44

روز از اين نعمت الهى بى بهره بودند، بلكه به خاطر يك رشته گناهان و نافرمانيها، پرده اى بر گوش و چشم آنان افتاد و آنان را از بهره گيرى از اين دونعمت محروم ساخت.

روشنگر اين آيه، دو آيه ديگرى است كه مى فرمايد:

(...لَوْ كُنّا نَسْمَعُ أَو نَعْقِلُ ما كُنّا فى أَصحابِ السَّعيرِ* فاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لاَِصْحابِالسَّعيرِ).

«مى گويند اگر ما مى شنى¹ديم يا تعقل مى كرديم، در ميان دوزخيان نبوديم، اينجاست كه به گناه خود اعتراف مى كنند، دور باشند دوزخيان از رحمت خدا».

در همه موارد گناهكاران از مواهب طبيعى الهى برخوردارند، ولى متأسفانه از آن بهره نمى گيرند چنان كه مى فرمايد:

(...لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْينٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ اذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُ...) .²

«براى آنان دل هايى است كه با آن انديشه نمى كنند، و چشمانى است كه با آن نمى بينند، و گوشهايى است كه با آن نمى شنوند، همچون چهارپايانند بلكه گمراهتر».

مجموع آيات ناظر به اين است كه كافران و گنهكاران از مواهب الهى بهره نمى گيرند، نه اين كه فاقد اين مواهب مى باشند و آيه مورد بحث ناظر به اين است كه آنان بر اثر فرورفتگى در گناه به پايه اى مى رسند كه قدرت شنوايى، بينايى آيات حق از آنان سلب مى گردد.

1 . ملك/10ـ 11.
2 . اعراف/179.

صفحه 45

دستاويز دوم

(وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْماء كُلّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلى الْمَلائِكَة فَقالَ أَنْبِؤني بِأَسماءِهؤلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ* قالُوا سُبحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ) .¹

«خدا، اسماء را به آدم آموخت، بعد آنها را به فرشتگان عرضه كرد و فرمود: اگر راست مى گوييد، اسماء اينها را خبر دهيد، فرشتگان عرض كردند، منزهى تو و ما چيزى جز آنچه به ما تعليم داده اى، نمى دانيم تو دانا وحكيمى».

در اين آيه خدا فرشتگان را مأمور ساخت تا از اسماء گزارش دهند، در حالى كه مى دانست آنان توانايى پاسخ گفتن را ندارند.

ولى پاسخ استدلال روشن است، زيرا امر در اين مورد، جدى و حقيقى نيست، بلكه هدف از آن، آشكار ساختن عجز و ناتوانى طرف است مانند:

(وَإِنْ كُنْتُمْ في رَيْب مِمّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَة مِنْ مِثْلهِِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقين) .²

«اگر درباره آنچه كه بر بنده خود نازل كرده اىم شك و ترديد دارند (دست كم) يك سوره همانند آن بياوريد، و گواهان خود را غير خدا براى اين كار فرا خوانيد اگر راست مى گوييد».

طلب مبارزه با قرآن جدّى و حقيقى نيست، بلكه هدف اثبات عجز آنان از آوردن مانند آن است، تا در نتيجه ارتباط پيامبر با مقام ربوبى روشن گردد، زيرا اگر در توان مصنوع بشر بود، بايد غير او نيز بر آن كار توانا باشد.

1 . بقره/31ـ 32.
2 . بقره/23.

صفحه 46

دستاويز سوم

(يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساق وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ * خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَد كانُوا يُدْعُونَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ).¹

«روزى كه ساق پاها (از وحشت) برهنه مى گردد، و به سجود دعوت مى شوند، امّا نمى توانند (سجده كننده) اين در حالى است كه چشمانشان (از شدت شرمسارى) به زير افتاده و ذلّت و خوارى وجودشان را فرا گرفته، آنها پيش از اين، به دعوت سجده مى شدند در حالى كه سالم بودند».

كيفيت استدلال طرف اين است كه ستمگران روز رستاخيز به سجود دعوت مى شوند، در حالى كه نمى توانند انجام دهند، هرگاه تكليف فراتر از امكان در سراى ديگر روا باشد در اين سرا نيز روا خواهد بود.

پاسخ استدلال با آيه، از بحث پيش آشكار گرديد، زيرا روز رستاخيز روز جز ا است، و روز تكليف نيست طبعاً درخواست سجده از آنان كه نمى تواند، هدف ديگرى را تعقيب مى كند و آن، ايجاد حسرت و ندامت در اين گروه است، زيرا اين گروه آن روز كه سالم و قدرتمند بودند، از پرستش و سجود خدا، سرپيچى كرده و راه تمرد را در پيش مى گرفتند اكنون كه، با عذاب الهى كيفر اعمال خود روبرو شده اند، از كردار خود پشيمان شده و خواهان اطاعت و فرمانبردارى مى شوند ولى هيهات امروز ديگر توانايى سجود از آنان سلب مى گردد و قدرت بر آن ندارند و براى ايجاد حسرت به سجود دعوت مى شوند، در حالى كه ديگر توانايى آن را ندارند.

قائلان به جواز تكليف فراتر از امكان برخى از آيات نيز استدلال كرده²

1 . قلم/42ـ 43.
2 . به كتاب الالهيات:1/37 مراجعه بفرماييد.

صفحه 47

كه پاسخ آنها روشن است و ما در اين بحث به همين اندازه بسنده مى كنيم.

جلوه هاى عدل الهى در اجراى كيفر

در گذشته يادآور شديم كه عدل الهى براى خود جلوه هايى دارد، جلوه اى در تكوين و آفرينش، جلوه اى در تشريع و تقنين، جلوه اى در جزا و كيفر.

در دو موضوع پيش به گونه اى سخن گفتيم، اكنون وقت آن رسيده است كه جلوه عدل الهى را در جزا و كيفر روشن سازيم.

قرآن اصل رستاخيز انسان و پاداش دهى پاكان و كيفر بينى ناپاكان را، جلوه اى از عدل الهى مى داند به گونه اى كه اگر رستاخيزى در كار نبود، و يا ميان هر گروه برابرى برقرار بود، عدل الهى تحقق نمى پذيرفت و اين حقيقت در آيات ياد شده در زير منعكس است.

(أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحات كَالْمُفْسِدينَ فِى الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقينَ كَالفُجّارِ).

«¹آيا كسانى كه ايمان آورده اند و كار نيكو انجام داده اند با مفسدان در زمين، يكسان قرار مى دهيم، آيا پرهيزكاران را مانند افراد گناهكار».

1. (أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمينَ كَالْمُجْرِمينَ* ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ).²

«آيا مسلمانان را مانند گنهكاران يكسان مى گيريم، شما را چه مى شود، چگونه داورى مى كنيد».

2. (أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُم كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَما يَحْكُمُونَ) .³

«آيا كسانى را كه مرتكب بديها شده اند، گمان كرديد همچون كسانى قرار مى دهيم كه ايمان آورده اند، و عمل نيك انجام داده اند كه حيات و مرگشان يكسان باشد چه بد داورى مى كنيد».

1 . ص/28.
2 . قلم/35ـ 36.
3 . جاثيه/21.

صفحه 48

اين نوع آيات، يكسان گرفتن هر دو گروه را بر خلاف عدل الهى مى دانند و مى رسانند كه بايد ميان اين گروه تفاوتى وجود داشته باشد، و چون اين تفاوت در جهان تكليف، تحقق نمى پذيرد، قهراً، پس از مرگ تحقق خواهد پذيرفت در اين آيات به طور اجمال، بر لزوم تفاوت ميان دو گروه تأكيد شده است، و امّا تفاوت اين دو گروه چگونه است، اين قسمت را آيات ديگر به خوبى روشن ساخته اند كه به نقل يك آيه اكتفا مى كنيم.

(إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعَدَ اللّهِ حَقّاً اِنَّهُ يَبْدَءُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِىَ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ بِالقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيم وَعَذابٌ اَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ).¹

«بازگشت همه به سوى او است، خداوند وعده حقّى فرموده او آفرينش را آغاز مى كند، سپس آن را باز مى گرداند تا كسانى كه ايمان آورده اند و كارهاى شايسته انجام داده اند، به عدالت جزا دهد، و براى كسانى كه كافر شدند نوشيدنى از مايع سوزان است و عذابى دردناك به خاطر اين كه كفر مىورزيدند».

اين نوع آيات كه شمار آنها در قرآن زياد است، بيانگر كيفيت تفاوت ميان اين گروه و در نتيجه بيانگر جلوه هاى عدل الهى در جهان سزا است.

1 . يونس/4.

صفحه 49

ترازوى عدالت در رستاخيز

آيات فراوانى حاكى است كه در روز رستاخيز، اعمال انسان با ترازوى خاصى كه حقيقت آن براى ما معلوم نيست، سنجيده شده و در اين سنجش دادگرى با كمال دقت رعايت مى گردد چنان كه مى فرمايد:

(وَنَضَعُ المَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَومِ القِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبّة مِنْ خَرْدَل أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبينَ) .¹

«ما ترازوهاى عدل را در روز رستاخيز برپا مى كنيم، پس به هيچ كس كمترين ستم نمى شود، اگر به اندازه سنگينى يك دانه خردل (كار نيك وبد) داشته باشد ما آن را حاضر مى كنيم، كافى است كه ما حساب كننده باشيم».

در آيه بعدى نتيجه سنجش را بيان مى كند و مى فرمايد:

(وَالْوََْزُن يَومَئِذ الحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَاُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ* وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ).²

«سنجش اعمال آن روز حق است، كسانى كه ميزانهاى عمل آنها سنگين است همان رستگارانند وكسانى كه ميزانهاى عمل آنها سبك است آنان افرادى هستند به خاطر ظلم و ستمى كه به آيات ما مى كردند، زيانكار شدند».

آياتى كه بيانگر جلوه هاى عدل الهى در روز رستاخيز است بيش از آن است كه منعكس كرديم.

1 . انبياء/47.
2 . اعراف/8ـ9.

صفحه 50

فصل پنجم

عدل الهى و فاعليت انسان

عدل الهى در قلمروهاى مختلف مورد بحث قرار گرفت، چيزى كه باقى مانده پاسخ به يك رشته پرسشها است كه افراد ناآگاه و جسور، آن را به عنوان اعتراض بر عدل الهى مطرح مى نمايند.

اين پرسشها بر چهار محور دور مى زنند:

1. عدل الهى و فاعليت انسان.

2. عدل الهى و علم و اراده پيشين خدا.

3. عدل الهى و مسأله قضا و قدر.

4. عدل الهى و كيفرهاى اخروى.

حكيمان و متكلمان پيرامون هر چهار موضوع به صورت گسترده سخن گفته اند، و از راههاى گوناگون به حل مشكل پرداخته اند، ولى از آنجا كه بحث ما، يك بحث قرآنى است فقط درباره اين چهار موضوع از دريچه آيات قرآن سخن مى گوييم، كسانى كه علاقمندند موضوعات چهارگانه را از همه زاويه ها بررسى كنند مى توانند به ديگر كتابهاى ما مراجعه كنند.¹

1 . مانند:« الالهيات»، ج2، و «جبر و اختيار»، بحثهاى اينجانب به قلم آقاى على ربّانى گلپايگانى، «سرنوشت از ديدگاه علم و فلسفه » به قلم اينجانب و «لب الأثر»، تقرير درس حضرت امام خمينيرحمه اللّه درمورد جبر و اختيار.

صفحه 51

اينك درباره نخستين موضوع سخن مى گوييم:

عدل الهى و فاعليت انسان

مسأله جبر و اختيار از معدود مسائل فلسفى است كه براى نوع مردم نيز مطرح مى باشد، بر خلاف بسيارى از مسائل فلسفى كه فقط گروه خاصى از متفكران مطرح است، مثلاً قاعده «الواحد » به نام : «الواحد لا يصدر منه إلاّ واحد» مسأله فلسفى است كه فقط جمعى از متفكران با آن سرو كار دارند و توده مردم را ياراى درك واقع آن نيست، امّا مسأله جبر و اختيار و اينكه آيا انسان واقعاً در زندگى خود آزاد است يا آزاد نما است مسأله اى است كه نوع مردم به آن توجه دارند و هر فردى فراخور فكر خود، درباره آن اظهار نظر مى نمايد . ما اكنون نظر قرآن را با توضيحات بيشتر در اين مورد مطرح مى كنيم تا روشن گردد كه فاعليت انسان در افعال مسئوليت زا، كوچكترين تصادمى با عدل الهى ندارد، قبلاً تاريخچه مختصرى از انديشه عرب عصر جاهلى را كه قرآن در آن محيط فرود آمده است يادآور مى شويم.

از آيات متعددى استفاده مى شود كه عرب عصر جاهلى معتقد به جبر بوده، و كردار خود را خصوصاً مسأله بت پرستى از طريق مشيت الهى تفسير مى كرد، و چنين مى انديشيد كه مشيت الهى بر «بت پرستى» افراد، تعلق گرفته است و اگر او نمى خواست آنان بت را نمى پرستيدند و چون مورد خواست اوست ترك آن امكان پذير نيست.

قرآن چنين انديشه را در آياتى از آنان نقل مى كند و مى فرمايد:

(سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللّهُ ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَىْء...) .

صفحه 52

«به زودى مشركان مى گويند اگر خدا نمى خواست ما براى او (در عبادت) شريكى قائل نمى شديم و چيزى را تحريم نمى كرديم».

قرآن در رد انديشه آنان مى فرمايد:

(...كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْم فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاّ تَخْرُصُونَ).¹

«پيشينيان نيز مانند آنان دروغ گفتند تا عذاب ما را چشيده اند بگو آيا براى اين مطلب سند و دليلى داريد، آن را به ما ارائه دهيد شما فقط از ظن و گمان پيروى مى كنيد، و كارى جز حدس و تخمين نداريد».

قرآن در جاى ديگر نيز انديشه عرب عصر جاهلى را در مورد كارهاى خود منعكس مى كند و مى فرمايد:

(وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللّهَ لايَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِأَتَقُولُونَ عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ) .²

«هرگاه كار زشتى انجام دهند مى گويند ما نياكان خود را بر اين راه يافته اىم و خدا به آن امر كرده است (شما اى محمد!) در پاسخ آنان بگو: خدا بر كار زشت فرمان نمى دهد. آيا آنچه را نمى دانيد به خدا نسبت مى دهيد».

بخش نخست آيه مبين عقيده آنهاست و آنان كارهاى زشت خود را از اين راه توجيه مى كرده اند كه مشيت خدا بر آن تعلق گرفته است و اگر خواست خدا نبود بت را نمى پرستيدند و يا ديگر كارها را انجام نمى دادند. انجام عمل نشانه تعلق مشيت و خواست اوست، در اين صورت ما مقصر نيستيم. توگويى كلمه (أَمرنا) در آيه كنايه از مشيت و خواست الهى است.

1 . انعام/148.
2 . اعراف/28.

صفحه 53

ذيل آيه بيانگر پاسخ اين اشتباه است كه هرگز خدا بر كار زشت فرمان نمى دهد و در نتيجه نبايد انسان كار زشت خود را از طريق مشيت الهى توجيه كند.

شگفت آنجا است كه پس از نزول قرآن و گذشت زمان، هنوز انديشه جبر در اذهان خلفا و مسلمانان باقى بود، عبد اللّه بن عمر مى گويد: مردى بر ابى بكر وارد شد و به او گفت آيا عمل زشتى مانند (زنا) به تقدير الهى است؟ خليفه در جواب گفت: آرى! در اين موقع سؤال كننده در پرتو وجدان بيدار خود گفت: اگر به تقدير الهى است پس چرا مجازات مى كند؟ خليفه در پاسخ، عاجز و ناتوان ماند جز بدگويى پاسخ ديگرى نداشت، و گفت: اى فرزند انسان كثيف اگر كسى در اين مجلس نبود فرمان مى دادم كه بينى تو را نرم كنند.¹

اتفاقاً خليفه دوم نيز برخى از كارهاى خود را از طريق جبر توجيه مى كرد، واقدى نقل مى كند: مسلمانان از جمله عمر بن خطاب در جنگ «حنين» پا به فرار نهادند، زنى به نام «ام حارث» كه از انصار بود گفت: عمر را در حال فرار ديدم، گفت: اين چيست؟ در پاسخ گفت: فرمان خداست، يعنى هزيمت و شكست مربوط به ما نيست بلكه خواست خداست كه ما در اين نبرد محكوم شويم.

خليفه كوتاهيهاى مسلمانان و غرور بى جاى آنها را به حساب نياورد، ولى اگر در علل شكست دقت مى كرد، پى به علل آن مى برد.

انديشه جبر بعد از خلفا در ميان امويان از رشد بيشترى برخوردار بود زيرا آنان با اين اصل تمام كارهاى خود ووضع جامعه را توجيه مى كردند و چنين

1 . تاريخ الخلفاء:95.

صفحه 54

وانمود مى كردند گرسنگى توده ها و پرخورى خويشتن معلول خواست الهى است و از اين طريق خود را از هر نوع گناه تبرئه مى نمودند، حتى روزى كه معاويه فرزند خود يزيد را به عنوان خليفه مسلمين معرفى كرد، مورد اعتراض عايشه قرار گرفت معاويه در پاسخ گفت: خلافت فرزندم تقدير الهى است و بندگان خدا حق مداخله در امور مربوط به او را ندارند.¹

اين نه تنها امويان نبودند كه كليه كارهاى خود را از طريق جبريگرى و احياناً تقدير الهى توجيه مى كردند بلكه در طول تاريخ غالباً گنهكاران و تبهكاران كارهاى زشت خود را به عاملى غير خود نسبت مى دادند و عجيب اينجاست عارف وارسته اى خواسته و ناخواسته بر اين انديشه صحه نهاده و چنين مى گويد:

كوكب بخت مرا هيچ منجم نشناخت *** يا رب از مادر گيتى به چه طالع زاده ام

تو گويى در جهان مقصرى جز كوكب و بخت، و عاملى جز طالع در كار نيست و خود انسان و اراده و تمايلات فزون از حد وى كوچكترين تأثيرى در سرنوشت او ندارند، شايسته بود اين عارف وارسته از گفته شاعر ديگرى «ناصر خسرو» عبرت بگيرد آنجا كه مى گويد:

تو خود گر كنى اختر خويش را بد *** مدار از فلك چشم نيك اخترى را

ما در اين جا دامن سخن را كوتاه مى كنيم و نظر قرآن را در باره افعال انسان مورد بررسى قرار مى دهيم.

1 . ابن قتيبه، امامت و سياست:1/167.

صفحه 55

قرآن منادى اختيار است

در اينكه قرآن منادى اختيار است جاى سخن نيست و به عناوين گوناگون او را در انجام كارهاى مسئوليت زا مختار و آزاد معرفى مى كند:

1. (إِنّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمّا شاكِراً وَإِمّا كَفُوراً) .¹

«ما طريق حق و باطل را به انسان ارائه كرديم و در نتيجه او با كمال آگاهى و اختيار در مقابل نعمت هاى الهى يا شكرگزار و يا كفر ورز است».

2. (قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفسِى وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحى إِلَىَّ ربّى إِنَّهُ سَميعٌ قَريبٌ).

«²بگو اگر گمراه شده ام به زيان خويش گمراه گشته ام، و اگر راه يافته ام به خاطر چيزى است كه خدا به من الهام كرده است او شنوا و نزديك است».

آيه ياد شده عامل ضلالت را خود انسان مى داند نه خدا، در حالى كه هدايت را به خدا نسبت داده و او را هادى معرفى مى كند و نكته آن اين است كه خدا تمام ابزار هدايت را از فطرت و عقل گرفته تا اعزام پيامبران و مصلحان در اختيار بشر نهاده است و اگر فردى از اين سرمايه علمى بهره گرفت خدا او را هدايت كرده است و اما اگر به خاطر خودخواهى ها و تمايلات نفسانى از بهره گيرى سرباز زد طبعاً خود او عامل گمراهى خود بوده است.

3. (وَقُلِ الحَقّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُر...).³

«بگو حق از جانب خدا فرو فرستاده شد هر كه بخواهد ايمان بياورد، و هر كه نخواهد كفر بورزد».

1 . انسان/3.
2 . سبأ/50.
3 . كهف/29.

صفحه 56

چه آيه اى روشنتر از اين كه ايمان و كفر انسان را مربوط به خواسته او مى داند و او را مسئول فعل خويش معرفى مى كند.

در اين جا شايسته است دو بيتى را از فقيه و متكلم بزرگ شيعه مرحوم زين الدين عاملى(909ـ 966) سروده بياوريم و در حقيقت مضمون آيه را در دو بيت خود گنجانيده و چنين مى فرمايد:

لقد جاء فى القرآن آية حكمة *** وتخبـر أن الاختيـار بـأيدينـا

تُدمِّر آياتِ الضلال ومن يُجبِر *** فمن شاء فليُؤْمن ومن شاء فَليَكفر

4. (قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِىَ فَعَلَيها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفيظ).¹

«اسباب بصيرت از جانب خدا به سوى شما آمده است هركس بصيرت يابد به سود اوست و هركس چشم بپوشد به ضرر اوست و من نگهبان شما از عذاب خدا نيستم».

5. (...لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَة وَيَحْيى مَنْ حَىَّ عَنْ بَيِّنَة وَإِنَّ اللّهَ لَسَميعٌ عَلِيمٌ).²

«تا آن كس كه محكوم به هلاكت است پس از اتمام حجت، هلاك شود، و آن كس كه شايسته زندگى است، با اتمام حجت زنده بماند».

6. (مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدى لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها...) .³

«هركس هدايت پذيرد به سود خويش هدايت پذيرفته و هركس گمراه شود به ضرر خويش گمراه شده است».

1 . انعام/104.
2 . انفال/42.
3 . اسراء/15.

صفحه 57

7. (...كُلُّ امْرِى بِما كَسَبَ رهِينٌ) .¹

«هر فردى در گرو عملى است كه به دست آورده است».

8. (إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) .²

«كيفر و پاداش اعمال خود را مى بينيد».

اين آيات و نمونه هاى آنها انسان را مسئول افعال خود معرفى مى كند، و او را در كارهاى مربوط به ايمان و كفر و آنچه كه پاداش و كيفر دارد مختار و آزاد معرفى مى نمايد. بنابراين نسبت انديشه جبر به قرآن نسبت ناروا است و كاملاً با اين آيات در تضاد است.

البته طرفدارى از اختيار و آزادى انسان، نبايد به گونه اى تفسير شود كه نياز او را به خدا در انجام كار ناديده بگيرد، و در نتيجه با نفى «جبر» به «تفويض» پناهنده شود، و به نوعى «ثنويت» و دوگانگى در تأثير دچار گردد، و به ديگر سخن: آزادى انسان در تصميم گيرى و گزينش يكى از دو طرف فعل به معنى تفويض و وانهادگى نيست به گونه اى كه فعل او به تمام معنى به وى وابسته شود، و از خدا منقطع و بريده گردد زيرا يك چنين عقيده با توحيد افعالى (در جهان يك مؤثر مستقل بيش نيست) منافات دارد، بنابراين بايد راهى ميان جبر و تفويض برگزيند.

خاندان رسالت پيامبر از روز نخست با دو انديشه باطل مبارزه كرده اند و كاملاً با آن دو مخالف بودند اين دو انديشه عبارت است:

1. جبر يعنى انسان در كارهاى خود فاقد اختيار است.

2. وانهادگى (تفويض) و اينكه بشر در كارهاى خود مستقل بوده و در انجام كارهاى خويش نيازى به خدا ندارد.

1 . طور/21.
2 . طور/16.

صفحه 58

اين دو مكتب متأسفانه در گذشته و حالا نيز طرفدارانى دارد و پيشوايان معصوم درباره هر دو، موضع گيرى داشته اند.

امام (عليه السلام) در ابطال هر دو مكتب مى فرمايد:

«انّ اللّه أكرم من أن يكلّف الناس بما لا يطيقون، واللّه أعزّ من أن يكون فى سلطانه ما لا يريد».¹

«خدا بزرگوارتر از آن است كه انسانها را به بيش از توانايى آنان تكليف كند (يعنى جبر باطل است) و خدا گرامى تر و بالاتر از آن است كه در قلمرو قدرت او كارى صورت بگيرد كه اراده وى به آن تعلق نگرفته باشد است (يعنى تفويض و وانهادگى باطل است)».

در حديث ديگر آزادى انسان به اين نحو تفسير شده است:

«وجودُ السبيل إلى إتيان ما أُمروا به وترك ما نهوا عنه».²

«براى انسان راه اطاعت وجود دارد تا اينكه اوامر الهى را انجام داده و از نواهى و محرمات الهى اجتناب جويد».

اين آيات و روايات بيانگر موضع گيرى اسلام درباره افعال انسان است افعالى كه مسئوليت آن بر دوش اوست، و امّا كارهايى از قبيل قحطى، سيل و زلزله و طوفان و ديگر عوامل خارج از اختيار، كسى درباره آنها مدعى اختيار نيست و لذا مسئوليتى نيز متوجه او نمى باشد.

با وجود اين آيات و روايات، گروهى از مسلمانان به نام اشاعره به مكتب جبر گرويده و براى انسان درباره افعال خويش، نقشى قائل نشده اند.

آنان در برابر اين آيات روشن، گرفتار يك سلسله شبهه ها شده و براى شبهات خود آياتى را دستاويز خود قرار داده اند. آنچه كه مهم است ما آيات مورد نظر آنان را توضيح دهيم تا مخالف خلع سلاح گردد.

1 . بحار:5/16.
2 . بحار:5/12.

صفحه 59

فصل ششم

شبهات و تحليل ها

شبهه خلق اعمال

نخستين شبهه قائلان به جبر مسأله خلق اعمال است و شبهه آنان بر دو اصل استوار است:

1. آياتى از قرآن گواهى مى دهند كه خالق و آفريدگارى جز خدا نيست و همان طور كه خدا آفريدگار انسان است آفريدگار افعال او نيز مى باشد، و آيات اين قسمت عبارتند از:

الف. (...قُلِ اللّهُ خالِقُ كُلِّ شَىْء وَهُوَ الْواحِدُ القَهّارُ) .¹

«بگو خدا خالق همه چيز است اوست كه يگانه و غالب».

ب. (ذلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَىْء لا إِلهَ إِلاّ هُوَ...) .²

«اين است پروردگار شما آفريدگار همه، خدايى جز او نيست».³

ج. (يا أَيُّهَا النّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خالِق غَيرُ اللّهِ...) .⁴

«اى مردم! نعمت هايى را خدا بر شما نازل كرده است ياد بياوريد آيا جز او خالقى هست».

1 . رعد/16.
2 . مؤمن/62.
3 . به همين مضمون است آيه هاى 101 و102 سوره انعام.
4 . فاطر/3.

صفحه 60

د.(هُوَ اللّهُ الْخالِقُ البارِئُ المُصَوّرُ...) .¹

«اوست خداى آفريننده صورتگر».

2. هرگاه در جهان هستى آفريدگارى جز خدا نيست، قهراً انسان و افعال وى، مخلوق خدا بوده است، ديگر انسان در كارهاى خود نقشى نخواهد داشت، و به ديگر سخن: اگر در صحنه هستى، خالق واحدى وجود دارد و براى او در مسأله خلقت، شريك و انبازى نيست طبعاً فعل بشر نيز، مخلوق خدا بوده است و اراده او درباره فعل خويش مؤثر نخواهد بود.

در حقيقت آنچه كه اين گروه را به جبريگرى كشيده است، رعايت يك اصل عظيم از اصول اسلامى است، بنام: «توحيد در خالقيت»، آنان براى حفظ اين اصل، تأثيرگذارى انسان را در افعال خويش منكر شده و تصور كرده اند كه اگر فعل انسان را به خود اونسبت دهيم اصل ياد شده خدشه دار مى شود و مسأله دو خالقى بلكه چند خالقى پيش مى آيد سرانجام براى حفظ اين اصل، خواسته يا ناخواسته يك رشته اصول مسلم اسلامى را منكر شده اند.

1. فطرت و وجدان يكى از حجت هاى الهى است و هر انسانى در وجدان خويش كاملاً مختار و آزاد مى انگارد و مضمون اين بيت را زمزمه مى كند:

اين كه گويى اين كنم يا آن كنم *** اين دليل اختيار است اى اصنم

2 . بعثت پيامبران براى هدايت هاى انسان اصل بارزى است و پيروان همه شرايع اين اصل را پذيرفته اند و اگر مسأله توحيد در خالقيت را به نحوى تفسير كنيم كه نقش انسان درباره افعال خود منتفى گردد، در اين صورت بعثت

1 . حشر/24.

صفحه 61

تمام پيامبران لغو و كار عبث خواهد بود.

3. تمام قوانين كيفرى وجزايى اسلام بى پايه بوده بلكه نوع ستم در حقّ تبهكاران و گنهكاران خواهد بود.

و به تعبير شاعر عرب:

غيرى جَنا وأنا المُعاقبُ فيكم *** فكـأنّنى سبـّابــةُ المتنـدِّم

شايسته بود گروه اشاعره با در نظر گرفتن اين اصول، به تحليل اصل توحيد در خالقيت مى پرداختند و آن را به گونه اى تفسير مى كردند تا با ديگر اصول، تعارض پيدا نكند نه اينكه اصل واحدى را بگيرند و بر ديگر اصول خط بطلان بكشند.

اينك ما به تفسير اين اصل مى پردازيم:

حصر خالقيت در خدا، يا توحيد افعالى

آيات مربوط به حصر خالقيت در خدا را به دو نحو مى توان تفسير كرد:

1. آفريدگار جهان به طور مستقيم هر پديده اى را بدون سبب و علتى پديد مى آورد و خود جانشين تمام علل و اسباب طبيعى و غير طبيعى مى باشد در اين صورت جز به يك علت (خدا) معترف نبوده، و همه مظاهر هستى اثر مستقيم فعل خدا خواهد بود، در اين صورت، افعال انسان از اين اصل مستثنى نبوده، و به طور مستقيم مخلوق او خواهد بود.

2. جهان آفرينش همه متكى به خدا بوده و قائم به وجود اوست، ولى او از طريق آفريدن اسباب و علل مادى و غير مادى به اشيا، هستى مى بخشد، و به ديگر سخن: جهان آفرينش بر نظام علت و معلول، اسباب و مسببات استوار است، و چه بسا براى تحقق پديده، علل و اسباب بى شمارى

صفحه 62

لازم است تا آن پديده تحقق پذيرد.

و در نتيجه در جهان يك خالق اصيل و مستقل بيش نداريم امّا خالق هاى مأذون و تبعى و ظلّى فزون از حدّ هست كه همگى در پرتو قدرت او، به آفرينش گرى اشتغال دارند.

تفسير نخست از آن اشاعره است كه با ديگر اصول اسلامى مخالف مى باشد در حالى كه تفسير دوم از آن عدليه است . اين تفسير علاوه بر اينكه با ديگر آيات هماهنگ مى باشد با ساير اصول نيز همگام است و از آنجا كه آيات قرآن مى تواند ابهام آيات ديگر را بردارد ما در اين جا بخشى از آيات را كه تأييد كننده نظريه دوم است نقل مى كنيم، در اين آيات خواهيم ديد كه قرآن نيز به وجود علل طبيعى و تأثير آنها در ديگر پديده ها تصريح مى كند و اين مى رساند كه پديده هاى طبيعى اثر مستقيم كار الهى نيست بلكه خدا از طريق توجيه اسباب و علل پديده را هستى مى بخشد.

قرآن و تأثير علل طبيعى و مادى

آيات قرآن گواهى مى دهند كه موجود طبيعى هم تأثير پذير است و هم تأثير گذار، مهم اين است كه آيات مربوط به تأثير گذارى موجود مادى را منعكس كنيم، اين مطلب در آيات ياد شده در زير به روشنى وارد شده است:

الف: (...وَتَرَى الأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْج بَهيج).

«¹زمين را خشك و بى گياه مى بينيد آنگاه كه باران بر آن فرو فرستاده اىم تكان خورده و بالا مى آيد، و انواع گياهان زيبا و نشاط آور را مى روياند».

1 . حج/5.

صفحه 63

در اين آيه رابطه آب با حركت و رويش گياه و تأثير گذارى آب در پرورش گياهان، به روشنى وارد شده است.

ب. در آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوج كَريم) .¹

«از آسمان آب فرو فرستاده اىم پس در زمين از هر نوع گياه يك جفت زيبا رويانيديم».

در اين آيه به تأثير آب در رويش گياهان تصريح شده است.

ج. قرآن آنجا كه مى خواهد ارزش انفاق را بيان كند آن را به رويش سنبله ها از دانه گياهان تشبيه نموده و چنين مى فرمايد:

(مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فى سَبيِلِ اللّهِ كَمَثَلِ حَبَّة أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فى كُلّ سُنْبُلَة مِائَةُ حَبَّة وَاللّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُوَاللّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ) .²

«اموال كسانى كه در راه خدا انفاق مى كنند مانند دانه اى است كه هفت سنبل را مى روياند و در هر يك از اين سنبل ها، هفت دانه وجود دارد و خداوند براى هركس كه بخواهد افزايش مى دهد و خدا داراى قدرت گسترده و دانا است».

در اين آيه، رويش دانه ها را به «حبه» نسبت داده و مى گويد:(أَنبتت) تو گويى «حبه» توان تبديل به چنين سنبلها را دارد.(روياندن گياه).

روشن ترين آيه اى كه به اثر پذيرى و تأثير گذارى ميان پديده هاى طبيعى تصريح مى كند آيه ياد شده در زير مى باشد:

(اللّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِى السَّماءِ كَيْفَ

1 . لقمان/10.
2 . بقره/261.

صفحه 64

يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرى الوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ).¹

«خدايى كه بادها را مى فرستد پس آن بادها ابرها را برمى انگيزند سپس ابرها را به هر كيفيتى كه بخواهد در آسمان مى گستراند، و بعد به صورت قطعات تيره در مى آورد، آنگاه دانه هاى باران را مى بينى كه از خلال آنها بيرون مى آيد و به هر كس كه اصابت نمايد خوشحال مى گردد».

اين آيه آشكارا به اصل سببيت در پديده هاى طبيعى گواهى مى دهد زيرا آمدن باران را به عواملى مختلف همچون : 1. وزش باد، 2. حركت ابرها، 3. به هم پيوستگى آنها، نسبت مى دهد. بنابراين هر يك به نوبه خود در آمدن باران كه يك پديده طبيعى است مؤثر مى باشد.

اين آيات به تأثيرگذارى امورى طبيعى گواهى داده آيات ديگرى نيز به تأثيرگذارى انسان در فعل خود شهادت مى دهند به گواه اينكه در قسمتى از آيات، عمل را به خود انسان نسبت مى دهد و مى فرمايد:

(...قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالمُؤْمِنُونَ...) .²

«بگو عمل نماييد پس به زودى خدا و پيامبر او و مؤمنان عمل شما را مى بينند».

در آيه ديگر مى فرمايد:

(...أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ) .³

«خدا و پيامبرش را اطاعت نماييد و اعمال خود را باطل ننماييد».

برخى از آيات براى انسان نصيبى جز از طريق سعى او قائل نمى شود و

1 . روم/48.
2 . توبه/105.
3 . محمد/33.

صفحه 65

مى فرمايد:

(وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلاّما سَعى* وَانَّ سَعْيَهُ سَوفَ يُرى) .¹

«و اينكه براى انسان بهره اى جز سعى و كوشش او نيست، و اينكه تلاش او به زودى ديده مى شود».

روشن تر از اين كه گاهى به انسان نسبت خلقت مى دهد و در دو آيه مباركه، مسيح را خالق مرغى از گل مى داند، و اين گواه بر اين است كه موجود امكانى در فعل خود مؤثر است اينك هر دو آيه را مى آوريم:

(...وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِى فَتَنْفُخُ فيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِى وَتُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ بِإِذْنِى وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوتى بِإِذْنِى...).²

«آنگاه كه از گِل شكل پرنده اى را به اذن من مى آفرينى، و در آن مى دمى و به اذن و مشيت من پرنده مى گردد، به اذن من كور مادرزاد و مبتلا به بيمارى پيسى را، بهبود مى بخشى و آنگاه كه مردگان را به اذن من زنده مى كنى».

و نيز حضرت مسيح خود را به گونه اى خالق مأذون معرفى مى كند و مى فرمايد:

(...إِنِّى أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْر فَأَنْفُخُ فيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللّهِ وَأُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ وَأُحْيِى الْمَوتى بِإِذْنِ اللّهِ...) .³

«من براى شما از گِل، صورت پرنده اى را مى آفرينم و در آن مى دمم در نتيجه به فرمان خدا پرنده مى شود و كور مادرزاد و بيمارى پيسى را بهبود مى بخشم و مردگان را به اذن خدا زنده مى كنم».

1 . نجم/39ـ40.
2 . مائده/110.
3 . آل عمران/49.

صفحه 66

در اين آيه حضرت مسيح خود را، آفريننده شكل پرنده، بهبود بخشنده بيماران، زنده كننده مردگان به اذن خدا معرفى مى كند و قرآن نيز در آيه قبل از آن ادعاهاى او را تصديق مى كند.

4. از بررسى مجموع اين آيات مى توان به مفاد «حصر خالقيت» پى برد و تفسير آن، همان است كه در گذشته بيان گرديد و آن اينكه در جهان آفرينش انسان و ديگر موجودات طبيعى كه بخشى از هستى را تشكيل مى دهند هر كدام مبدأ يك سلسله آثار و خواص ويژه مى باشند و نسبت اين موجودات به اين آثار، از قبيل نسبت فاعل به فعل، و علت به معلول است ولى همه اين مؤثرها و اثرها، فاعل ها وفعل ها با اعتراف به وجود رابطه و عليت و معلوليت ميان آنها، قائم به وجود خدا بوده و رشته عليت به آنجا منتهى مى گردد.

روى اين بيان فعل هر موجودى اعم از طبيعى و غير طبيعى را مى توان هم به خدا نسبت داد و هم به فاعل طبيعى، مثلاً رويش گياهان هم كار اشعه خورشيد و آب زلال است كه به پاى درخت ريخته مى شود و هم فعل خدا، امّا فعل فاعل طبيعى است براى اينكه اسباب طبيعى تأثير مستقيم روى «رويش» گياه دارند، امّا فعل خداست براى اينكه نظام علت و معلول به خدا منتهى مى گردد و جهان با آنچه كه درون او هست از فاعل و فعل همه قائم به او بوده است.

بنابراين نبايد توحيد در خالقيت را مزاحم در تأثير گذارى موجود بدانيم از اين بيان نتيجه مى گيريم كه حصر خالقيت در خدا مايه جبر نيست، زيرا اگر مفاد آن اعتقاد به يك فاعل و انكار ديگر فاعل هاى تبعى بود در اين صورت چنين توهمى جا داشت ولى هرگاه جهان هستى بر اساس علل و معاليل و اسباب و مسببات استوار شده كه سرانجام به واجب الوجود منتهى مى گردد يك

صفحه 67

چنين تفسير ملازم با جبر نيست بلكه تابع كيفيت تأثير گذارى فاعل مى باشد، هرگاه تأثير گذار فاقد علم، شعور، اراده و اختيار باشد قهراً فعل او توأم با جبر خواهد بود و امّا اگر فاعل داراى علم و شعور و اختيار اراده باشد در اين صورت فاعليت او در عين قيام به خدا، از روى اراده و اختيار خواهد بود.

و آخرين سخن اينكه آياتى كه مى گويد: (هَلْ مِنْ خالِق غَير اللّه) ناظر به خالق اصيل مستقل و قائم به ذات است و يك چنين خالقيت منحصر به اوست در حالى كه خالقيت و فاعليت ديگر موجودات قائم به نفس نبود و قائم به خدا مى باشند و به صورت ظلّى و تبعى، تأثير مى گذارند.

و از اين بيان، مفاد توحيد افعالى نيز روشن گرديده و مفهوم آن اين است كه مؤثر اصل و هستى بخش حقيقى، و علت قائم به نفس يكى بيش نيست، و تأثير گذارى ديگر اسباب و علل در پرتو قدرت و اراده و خواست او صورت مى پذيرد و به يك معنى مؤثرى جز خدا نيست، اگر مقصود، مؤثر مستقل و قائم به نفس باشد، و به معنى ديگر، مؤثر جز او هست امّا مقصود مؤثّر به نحو تبعى و ظلى و قائم به او باشد.

صفحه 68

فصل هفتم

عدل الهى و علم و اراده پيشين خدا

از شبهاتى كه در مورد عدل الهى از زمانهاى ديرينه مطرح مى باشد، مسأله علم و اراده پيشين الهى نسبت به افعال بندگان است، و اشكال چنين تقرير مى شود:

علم خدا از ازل، بر تحقق كليه حوادث و رخدادهايى كه در جهان واقع مى شود، تعلق گرفته است او از ازل مى دانست كه فلان پديده، و يا رويداد در كدام روز و در چه شرايطى جامه هستى مى پوشد، با وجود چنين علم پيشين و خطا ناپذير، تحقق پديده و يا كار انسان رنگ قطعى به خود گرفته و انسان از انجام كار ناچار و ناگزير مى شود، و ترك آن براى او ممكن نمى باشد، زيرا انديشه امكان ترك، ملازم با اين است كه علم خدا صحيح و پا برجا نبوده و آميخته با جهل باشد، در حالى كه خدا بر همه چيز از ازل آگاه، و دانش او خطا پذير نيست.

اين شبهه تازگى نداشته و از زمانهاى ديرينه دستاويز گروهى بوده كه در پوشش جبر، خواهان آزادى عمل، و با ترويج چنين فكر طرفدار انحلال اخلاقى بودند و دو بيت منسوب به خيام بيانگر اين شبهه است:

من مى خورم و هر كه چون من اهل بود *** مى خوردن من به نزد او سهل بود

مى خوردن من حق ز ازل مى دانست *** گر مى نخورم علم خدا جهل بود

صفحه 69

حتى اين شبهه اختصاص به گروهى كه افعال خدا را مخلوق مستقيم خدا مى دانند، ندارد بلكه دامنگير گروه مخالف نيز مى باشد حتى آنها كه فعل انسان را مخلوق خود انسان مى دانند با چنين شبهه روبرو هستند، شارح مواقف بر اين نكته توجه پيدا كرده چنين مى نويسد:

«آنچه را خدا مى داند كه بندگان او انجام نخواهند داد، انجام آن براى آنها محال است، زيرا در غير اين صورت علم او واقع نما، نخواهد بود، و آنچه از اعمال آنها كه علم به تحقق آن دارد، انجام آن براى آنها، واجب و حتمى بوده، و ترك آن محال باشد، و در غير اين صورت علم خدا به جهل منقلب خواهد بود، در اين صورت افعال انسانها پيوسته ميان دوحالت دور مى زند:

1. ممتنع و محال.

2. واجب و حتمى.

چيزى كه از دايره امتناع و وجوب بيرون نباشد، فعل اختيارى نخواهد بود در نتيجه چيزى كه دامنگير قائلان به «خلق اعمال» شده بود، دامنگير مخالفان اين اصل نيز خواهد بود هر چند نه از جهت خلقت اعمال بلكه ازجهت علم پيشين خدا كه به افعال انسان رنگ امتناع يا وجوب مى بخشد».¹

اين شبهه در نظر فخر رازى به اندازه اى استوار و پابرجا مى باشد كه مى گويد:

«اگر همه خردمندان جهان دور هم گرد آيند، نمى توانند بر اين استدلال خرده بگيرند مگر اينكه مذهب هشام بن حكم شيعى را برگزينند كه وى منكر

1 . شرح مواقف:8/154 اين استدلال را تفتازانى در شرح مقاصد:2/130 و فاضل قوشچى در شرح تجريد، ص 335 در مبحث علم و ص 444 در مبحث افعال خدا و علامه حلى در كشف المراد، ط صيدا، ص 189 نيز نقل نموده3اند.

صفحه 70

علم پيشين خدا مى باشد».¹

اين شبهه اختصاص به علم الهى ندارد بلكه در مورد اراده خدا نيز حاكم است، زيرا آنچه كه در جهان تحقق مى پذيرد خارج از قلمرو اراده خدا نيست.

در اين موقع شبهه چنين تقرير مى شود:

«چيزى در جهان آفرينش، بدون اراده خدا صورت نمى پذيرد و آنچه در جهان رخ مى دهد از قلمرو اراده او بيرون نيست، و در نتيجه پديده ها و رخدادها (و از آن جمله افعال انسان) مراد خدا بوده، و اراده ازلى بر تحقق آنها تعلق گرفته است و ناگفته پيداست كه تحقق مراد پس از تعلق اراده امر قطعى و الزامى است و نتيجه اين اصل اين مى شود كه فعل انسان به صورت يك رخداد مراد خدا بوده و تحقق آن در ظرف خود ضرورى وواجب مى باشد و ضرورت و وجوب با اختيار سازگار نيست».

ولى خو²شبختانه پاسخ هر دو شبهه يكى است و آن آگاهى از كيفيت تعلق علم و يا اراده الهى بر صدور فعل از انسان است.

اينك ما به پاسخ شبهه به صورت موجز مى پردازيم و تفصيل آن را به كتابهاى كلامى موكول مى كنيم و پاسخ را در مورد علم پياده مى كنيم بعداً پيرامون تعلق اراده خدا بر افعال انسان نيز سخن مى گوييم.

پاسخ از شبهه

درست است كه علم خدا بر اين تعلق گرفته كه فعلى از انسانى در روز و مكان مشخصى سر بزند ولى بايد ديد متعلق علم او چيست؟ در اين جا دو

1 . شرح مواقف:8/155، آنچه كه رازى به هشام نسبت داده است ، عارى از حقيقت است.
2 . شرح مواقف: 8/156.

صفحه 71

احتمال وجود دارد:

1. علم او تعلق گرفته است كه افعال انسان به هر صورتى شده سر بزند، خواه اضطرارى و خواه اختيارى.

2. علم او تعلق گرفته است كه فعلى از انسان به طور آزادانه و به صورت اختيار از او صادر گردد.

محور اشكال احتمال نخستين است، در حالى كه در احتمال دوم نه تنها اشكالى متوجه نيست بلكه علم خدا مؤيد اختيارى بودن فعل است.

توضيح اينكه: فعل انسان را به دو قسم مى توان تقسيم نمود:

اول: افعالى كه از او به صورت اضطرارى و ناخواسته سر مى زند مانند گردش خون در عروق و ضربان قلب و تحليل غذا در دستگاه هاضمه.

دوم: افعالى كه از روى اراده و اختيار از او سر مى زند به گونه اى كه بخواهد انجام مى دهد و نخواهد انجام نمى دهد.

با توجه به اين تقسيم، بايد ديد متعلق علم خدا چيست، آيا علم او بر اصل صدور فعل تعلق گرفته يا دانش او علاوه بر صدور فعل، بر حدود فعل و صدور آن از فاعل با ويژگى خاصى نيز تعلق گرفته است.

اگر تعلق علم او به صورت نخست باشد، اشكال موجه خواهد بود ولى اگر علم او بر صدور هر فعل با ويژگيهاى موجود در فاعل، تعلق بگيرد در اين صورت علم خدا مؤكّد اختيارى بودن فعل خواهد بود.

از آنجا كه علم خدا، علم واقع نما است طبعاً احتمال دوم متعين است بنابراين تقسيم، رشته نخست از افعال بايد از فاعل ناخواسته سر بزند، و قسم دوم از روى اختيار، و اگر صدور فعل در هر دو مورد بر خلاف فرض ياد شده باشد، علم خدا واقع نما نخواهد نمود.

صفحه 72

خوشبختانه حكيمان و بزرگان فن كلام و فلسفه، فخر رازى را خلع سلاح كرده و به شبهه او پاسخ روشن داده اند كه عصاره آن همان بود كه يادآور شديم.

در اينجا سخنى را كه حكيم سبزوارى بيان كرده است و عصاره آن در اسفار صدر المتألهين¹ نيز موجود است يادآور مى شويم، وى مى گويد:

«خدا نه تنها از صدور فعل از انسان آگاه است، بلكه از مبادى و مقدمات دور و نزديك آن نيز آگاه مى باشد، و يكى از مقدمات و اسباب فعل، توانايى و انتخاب انسان است، تا آنجا كه مى گويد: اختيار براى انسان يك امر ضرورى و حتمى است، و اگر صدور افعال او به مرز ضرورت و لزوم مى رسد اين ضرورت از قدرت و اختيار وى نشأت گرفته و هرگز با اختيار او منافات ندارد».

وى سپس به يك بيان عرفانى پرداخته و حاصل آن اين است كه انسان مظهر اسما و صفات خداى قادر و مختار بالذات است، پس چگونه مى شود مظهر او، فاعل مجبور باشد.²

تا اين جا بيان شبهه ونقد آن از دريچه تعلق علم الهى به افعال بشر به پايان رسيد اكنون شبهه را از نظر ديگر مطرح مى كنيم و آن تعلق اراده خدا به آنچه از جهان امكانى رخ مى دهد.

عدل الهى و اراده گسترده او

در گذشته، خود شبهه و نحوه تعارض آن با عدل الهى بيان گرديد، اينك

1 . اسفار:6/385.
2 . شرح منظومه:ص 176.

صفحه 73

به تحليل آن مى پردازيم:

نخست بايد ديد: اراده الهى تنها بر صدور فعل از موجودات طبيعى تعلق مى گيرد يا اراده او گسترده است و تمام آنچه كه در جهان امكانى روى دهد حتى افعال انسان متعلق اراده اوست.

مسلماً نظر دوم مقتضاى برهان عقل و آيات و روايات است، زيرا با توجه به توحيد افعالى و اين كه در جهان، خالق مستقلى جز او نيست و نيز با توجه به وابستگى جهان امكانى به ذات حق، چاره جز گستردگى اراده اوچيزى ديگرى نيست.

و به ديگر سخن: مقتضاى اصل نخست اين است: هيچ پديده از قلم آفرينش و خلقت خدا بيرون نيست و با توجه به اصل دوم: فقر و نياز سراسر جهان هستى را فرا گرفته، چاره جز تعلق ممكن به واجب چيزى نيست (با توجه به اين دو اصل) نمى توان فعل انسان را از گستره اراده خدا بيرون دانست.

قرآن نيز اين برهان عقلى را تأييد مى كند و در دو مورد چنين مى فرمايد:

(وَما تَشاؤُونَ إِلاّ أَنْ يَشاءَ اللّهُ رَبُّ العالَمينَ) .¹

«نمى توانيد چيزى را اراده كنيد مگر اينكه پروردگار جهانيان آن را بخواهد».

در آيه سوم مى فرمايد:

( ...ما كانَ لِنَفْس أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّبِإِذْنِ اللّهِ...) .²

«هيچ انسانى ممكن نيست بدون خواست خدا ايمان بياورد».

در آيه چهارم مى فرمايد:

(ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَة أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللّهِ

1 . تكوير/29و انسان/30.
2 . يونس/100.

صفحه 74

وَلِيُخْزِى الْفاسِقينَ) .¹

«هر نخلى را قطع كرديد و يا آن را بر ريشه هاى خود رها نموديد همگى به اذن خداوند بوده است».

مجموع اين آيات حاكى از اصل كلى در نظام آفرينش است و آن اين كه تمام رخدادهاى جهان دور از قلمرو اراده او نيست.

و به قول فردوسى:

اگر تيغ عالم بجبند ز جاى *** نبرد رگى تا نخواهد خداى

از روايات پيشوايان معصوم نيز گستردگى اراده او نسبت به موجودات امكانى استفاده مى شود اينك برخى را يادآور مى شويم:

1. از آنجا كه انديشه محدوديت اراده خدا و بيرون بودن كارهاى اختيارى انسان از قلمرو اراده الهى، به معناى محدود كردن قدرت و سلطنت خدا در نظام هستى است رسول خدا (صلى الله عليه وآله) در رد اين انديشه مى فرمايد:

«من زعم انّ الخير والشرّ بغير مشيئة اللّه فقد أخرج اللّه من سلطانه».²

«آن كس كه مى انديشد كه خير و شر بدون خواست و مشيت خدا تحقق مى يابد پس خدا را از قدرت نامحدود و حكمرانى مطلق بيرون كرده است».

2. در حديث ديگرى امام صادق (عليه السلام) نادرستى انديشه كسانى كه كارهاى اراده انسان را از قلمرو اراده خدا بيرون مى دانند، چنين بيان كرده اند.

«واللّه أعزّ من أن يكون فى سلطانه ما لايريد».³

«خداوند عزيزتر و تواناتر از آن است كه در قلمرو و حكمرانى (نامحدود) او چيزى كه اراده
او به آن تعلق نگرفته است، صورت پذيرد».

3. در حديث قدسى چنين روايت شده است:

«يابن آدم بمشيئتى كنت الذى تشاء لنفسك ما تشاء، وبإرادتى كنت أنتالّذى تريد لنفسك ما تريد».⁴

«اى انسان به مشيت و اراده من كارهاى مورد خواست خود را اراده مى كنى».

4. امام باقر (عليه السلام) فرمودند:

1 . حشر/5.
2 . بحار الأنوار: أبواب عدل، باب 1، حديث 85.
3 . بحار الأنوار: أبواب عدل، باب 1، حديث 64.
4 . توحيد صدوق: باب 55، حديث 6، 10 و13.

صفحه 75

هيچ پديده اى در آسمان و يا زمين قدم به هستى نمى گذارد مگر از رهگذر اين امور هفتگانه:

1. مشيت ، 2. اراده، 3. قدر، 4. قضا، 5. اذن، 6. كتاب، 7. اجل.

آنگاه فرمود: «فمن زعم انّه يقدر على نقض واحدة منهن فقد كفر».¹

«كسى كه گمان مى كند مى تواند يكى از آنها را در پيدايش پديده اى حذف نمايد طريق كفر را پيموده است».

مسأله گستردگى اراده خدا مورد تصديق عقل و نقل است ولى برداشت جبر از اين اصل كاملاً نا استوار مى باشد، و پاسخ ما در اين مورد همان پاسخى است كه در مورد علم گسترده و پيشين خدا يادآور شديم، زيرا درست است كه افعال بشر به عنوان پديده هاى امكانى متعلق قدرت و اراده خدا مى باشد، و درست است كه متعلق اراده تكوينى حتماً تحقق مى پذيرد ولى بايد ديد اراده او به چه چيز تعلق گرفته است هرگاه بگوييم اراده خدا بر صدور فعل از انسان بدون قيد و شرط (اختيار و آزادى) تعلق گرفته است در اين صورت

1 . بحار الأنوار: 5/12، باب قضاء وقدر، حديث 65.

صفحه 76

وجود چنين اراده گسترده، مايه جبر خواهد بود، ولى اگر بگوييم اراده او بر صدور فعلى از انسان با خصوصيات و ويژگى هايى كه فاعل داراست تعلق گرفته است، در چنين صورت تعلق اين اراده نه تنها مايه جبر نيست بلكه پشتوانه اختيار است زيرا:

اراده او تعلق گرفته است كه آتش بدون اختيار بسوزاند و انسان از روى اختيار و آزادى كارى را صورت دهد، و اگر انسان با چنين قيدى مبدأ فعل شد مراد خدا تحقق پذيرفته است، و امّا اگر او بدون اين قيد مبدأ فعل گردد، در اين صورت مراد وى جامه هستى نپوشيده است.

در كتابهاى كلامى بحثهاى فراوانى درباره واقعيت اراده خدا هست و آن اينكه اراده صفت ذات خداست با صفت فعل، آنگاه در مورد اشكال ياد شده جوابهاى مختلف و گوناگونى گفته اند كه مجال بازگويى آنها نيست.¹

توضيح مفاد سه آيه

لازم است به توضيح برخى از آيات (كه در نظر نخست، با آيات پيشين كه حاكى از گستردگى اراده خدا، منافات دارد) بپردازيم، اينك متن و ترجمه آيات، آنگاه تحليل آنها.

1. (...وَمَا اللّهُ يُريدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ).²

«خدا بر بندگان خود اراده ظلم نمى كند».

1 . علاقمندان مى3توانند به بحثهاى اينجانب در كتابهاى : جبر و اختيار نگارش جناب آقاى على ربانى دامت بركاته مراجعه كنند، در اين كتاب مسأله اراده خدا و پاسخهاى حكيمان و متكلمان كه در اين مورد گفته3اند به صورت گسترده مورد بحث واقع شده است.
2 . غافر/31.

صفحه 77

2. (...وَلا يَرضى لِعِبادِهِ الكُفْرَ...).¹

«و خداوند بر كفر بندگان خود راضى نمى باشد».

3. (...وَاللّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ) .²

«خداوند تباهى و گناه را دوست ندارد».

در باره آيه نخست يادآور مى شويم : اين آيه ارتباطى به بحث ما (افعال بندگان خارج از قلمرو اراده خدا نيست) ندارد، و آيه درباره افعال خدا سخن مى گويد، نه افعال انسان و هرگز در اين صدد نيست كه ظلمى را كه بنده اى بر بنده انجام مى دهد، اراده مى كند يا نه.

ما آيات مربوط به اين جمله را مطرح مى كنيم آنگاه به توضيح آيه مى پردازيم، خدا از قول آل فرعون چنين نقل مى كند:

(وَقالَ الَّذِى آمَنَ يا قَوْمِ إِنِّى أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأَحْزابِ* مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوح وَعاد وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعَْدِهِمْ وَمَا اللّهُ يُريدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ) .³

«آن مرد با ايمان گفت اى قوم من! من بر شما از روزى همانند روز (عذاب) اقوام پيشين بيمناكم. و از سرنوشى چون سرنوشت نوح و عاد و ثمود و كسانى كه بعد از آنان بوده اند مى ترسم، خداوند ظلم و ستمى بر بندگان نمى خواهد».

بررسى اين آيات و همچنين آياتى كه پس از آنها آمده اند حاكى است كه مؤمن آل فرعون با اين جمله هدف ديگرى را تعقيب مى كند و آن اينكه هلاك اقوامى مانند قوم نوح و عاد و ثمود و آنان كه پشت سر آنها آمده اند و هلاك

1 . زمر/7.
2 . بقره/205.
3 . غافر/30ـ 31.

صفحه 78

شدند نتيجه وواكنش عمل آنان بوده است و هرگز خدا با اين عمل، بر آنها ستم نكرد.

بنابراين اگر شما هم به نداى موسى لبيك نگفتيد گرفتار همان عكس العمل خواهيد بود و چنين سرنوشت وكيفر دادن عين عدل و داد بوده و برخاسته از ظلم و ستم نخواهد بود.

بنابراين ، آيه ناظر به تبيين كيفرهاى الهى است و مسلماً خدا در كيفر دادن عادل و دادگر است و اين مطلب ارتباطى به مسأله كلامى ندارد.

و امّا دو آيه ديگر نيز از موضوع بحث ما بيرون است، زيرا در آنها راضى نبودن خدا نسبت به كفر و فساد مطرح است نه اراده تكوينى، و اين مطلب در برخى از روايات پيشوايان معصوم وارد شده است، در برخى از روايات آمده كه اراده و مشيت و رضا و خرسندى از نظر گسترش متعلق، متفاوت مى باشند و متعلق اراده او گسترده در حالى كه متعلق رضا و خرسندى او به آن گستردگى نيست و دليل اين تفصيل روشن است زيرا به حكم اين كه در جهان خالق اصيل و موحد مستقل جز خدا نيست كفر كافران نمى تواند دور از قلمرو اراده او باشد، امّا در عين حال او دوستدار كفر انسانها نيست اينك ضمن هر دو روايت:

1. فضيل بن يسار مى گويد: از امام صادق (عليه السلام) شنيدم مى فرمود:

«شاء وأراد ولم يُحبّ ولم يرضَ، لا يكون شىء إلاّ بعلمه وأراد مثل ذلك، ولم يحب أن يقال له ثالث ثلاثة، ولم يرض لعباده الكفر».¹

«خداوند (برخى از كارها را) اراده كرده ولى آن را دوست نداشته و از آن راضى نيست آنگاه فرمود: اراده خدا مانند علم او گسترده است و به همه چيز

1 . توحيد صدوق، باب مشيت و اراده، ص 339، حديث 9.

صفحه 79

تعلق دارد ولى عقيده تثليث را دوست ندارد و از كفر كافران راضى نيست».

2. ابوبصير مى گويد: به امام صادق (عليه السلام) گفتم:

شاء لهم الكفر وأراد؟

فقال: نعم.

قلت: فأحبَّ ذلك ورضى، فقال: لا.

قلت: شاء و أراد، ما لم يُحبُّ و مالم يرض، قال: هكذا خرج إلينا.¹

آيا خدا كفر كافران را اراده كرده است؟

فرمود: آرى.

گفتم: آيا آن را دوست داشته و از آن راضى است؟

فرمود: خير.

گفتم: پس خدا كارهايى را اراده كرده ولى آنها را دوست نداشته و از آنها راضى نيست .

فرمود: اين مطلب به همين صورت از عالم غيب به ما رسيده است.

1 . بحار الأنوار: 5/121، باب قضا و قدر، حديث 66.

صفحه 80

فصل هشتم

عدل الهى و قضا و قدر

تقدير از «قدر» به معنى اندازه گيرى است، و «قضا» به معنى قطعيت و حتمى بودن شيئ است، از مجموع آيات و روايات به دست مى آيد، كه خدا آفرينش هر موجودى را اندازه گيرى كرده آنگاه به آن قطعيت وجود بخشيده است. و جهان و آنچه در آن رخ مى دهد، پيش از اندازه گيرى و قطعيت بخشى، همگى در كتابى نوشته شده است در اينجا به سه مطلب اشاره مى شود:

1. آفرينش هر موجودى اندازه گيرى و پس از اندازه گيرى آفريده شده چنانكه مى فرمايد:

(إِنّا كُلَّ شَىْء خَلَقْناهُ بِقَدَر) .¹

«هر چيزى را به اندازه خاص آفريده اىم».

و نيز مى فرمايد:

(وَإِنْ مِنْ شَىء إِلاّعِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلاّ بِقَدَر مَعْلُوم) .²

«خزاين همه چيز تنها نزد ماست و فقط به اندازه معين آن را نازل نمى كنيم».

1 . قمر/49.
2 . حجر/21.

صفحه 81

2. هر چيزى پس از اندازه گيرى قطعيت پيدا مى كند، در اين موضوع، آيه هاى متعددى در موارد مختلف وارد شده كه مى توان از إمعان در آنها به ضابطه كلى پى برد، مثلاً در باره آفرينش آسمانها مى فرمايد:

(فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماوات فِى يَوْمَيْن وَأَوْحى فى كُلِّ سَماء أَمْرَها وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَحِفْظاً ذلِكَ تَقْدِيرُالْعَزِيز الْعَلِيمِ).¹

«در اين هنگام آنها را به صورت هفت آسمان در دو روز آفريد، و كار آن آسمان را به خود او وحى نمود، و آسمان پايين را با چراغهاى (ستارگان) زينت بخشيده اىم (و با شهاب ها) از رخنه شياطين حفظ كرديم اين است تقدير خداوند توانا و دانا».

و درباره آفرينش انسان مى فرمايد:

(هُوَ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ طِين ثُمَّ قَضى أَجَلاً...) .²

«اوست شما را از گِل آفريد سپس مدتى مقرر داشت و اجل حتمى نزد اوست».

اين آيات و نظاير آن ها حاكى است كه وجود شيئ به هنگام آفرينش از قطعيت خاص كه لفظ (قضى) حاكى از آن است برخوردار بوده وحكم الهى حكمى است كه بازگشت براى آن نيست.

3. هر پديده اى پيش از آفرينش در كتابى نوشته شده است، چنانكه مى فرمايد:

(ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَة فِى الأَرْضِ وَلا فِى أَنْفُسِكُمْ إِلاّ فى كِتاب مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلى اللّهِ يَسِيرٌ).³

«هيچ مصيبتى در زمين و نه در وجود شما روى نمى دهد، مگر اينكه همه آنها

1 . فصلت/12.
2 . انعام/2.
3 . حديد/22.

صفحه 82

پيش از آنكه زمين را بيافرينيم، در لوح محفوظ ثبت است و اين امر براى خدا آسان است».

در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِى الْبَرِّ وَالبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَة إِلاّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّة فى ظُلُماتِ الأَرْضِ وَلا رَطْب وَلا يابِس إِلاّ فى كِتاب مُبين) .¹

«كليدهاى غيب، تنها نزد اوست، و جز او كسى آنها را نمى داند، او آنچه را در خشكى و درياست مى داند، هيچ برگى (از درختى) نمى افتد، مگر اينكه از آن آگاه است، و نه هيچ دانه اى در تاريكيهاى زمين، و نه هيچ تر و خشكى وجود دارد، جز اينكه در كتابى آشكار (در كتاب علم خدا) ثبت است».

و در آيه سوم مى فرمايد:

(وَاللّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُراب ثُمَّ مِنْ نُطْفَة ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْواجاً وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاّ بِعِلْمِهِ وَ ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّر وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّفى كِتاب إِنَّ ذلِكَ عَلى اللّهِ يَسيرٌ) .²

«خداوند شما را از خاكى آفريد، سپس از نطفه اى، سپس شما را به صورت زوجهايى قرار داد، هيچ جنس ماده اى باردار نمى شود و وضع حمل نمى كند، مگر به علم او، و هيچ كس عمر طولانى نمى كند يا از عمرش كاسته نمى شود مگر اين كه در كتابى ثبت است اين ها همه براى خداوند آسان است».

با توجه به اين مقدمه يادآور مى شويم شبهه ناسازگارى قضا و قدر با عدل الهى شبهه جديدى نيست بلكه بازگشت آن به همان علم پيشين خدا و اراده

1 . انعام/59.
2 . فاطر/11.

صفحه 83

سابق اوست كه در فصل قبل به روشنى آن را پاسخ گفتيم اينك براى توضيح بيشتر اطلاقات قضا و قدر را به صورت موجز بيان مى كنيم هر چند برخى از اين موارد از محل بحث ما بيرون است.

1. سرنوشت، سنن و قوانين كلى

گاهى قضا و قدر در معنى قوانين و سنن كلى آفرينش به كار مى رود، سننى كه همگى تقديرهاى خداست، اگر بيمارى به پزشك مراجعه كند و دارو بخورد سنت الهى اين است كه او سلامتى خود را باز يابد، ولى آن كس كه از اين سنت سرباز زند بايد رنجور و دردمند بماند تا چه پيش بيايد.

قضا و قدر به اين معنى در كلام نخستين پيشواى شيعه به كار رفته است، امير مؤمنان از زير ديوار خراب كه مشرف به افتادن بود، فرار كرد وقتى افراد نادان به او گفتند كه از قضا و قدر فرار مى كنيد؟! پاسخ فرمود: «أفر من قضاء اللّه إلى قدر اللّه»¹: يعنى از تقديرى به تقدير ديگر و از سرنوشتى به سرنوشت ديگر پناه مى برم زيرا هر دو، سنت الهى است اگر زير ديوار كه در حال فرو ريزى است بنشينم سنت الهى اين است فرو ريزد و من كشته شوم، و اگر فرار كنم، سالم بمانم، و هر دو، سرنوشت و تقدير خداست.

قضا و قدر به اين معنى هرگز با عدل الهى منافات ندارد، زيرا گزينش هر يك از اين سنت ها در اختيار انسان است، و قرآن در يكى از آيات به چنين سنت ها اشاره فرمود:

(وَلَوْ أَنَّ أَهْل القُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَالسَّماءِوَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخْذناهُمْ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ) .²

1 . ترجمه صدوق: ص369.
2 . اعراف/96.

صفحه 84

«اگر اهل شهرها و آباديها ايمان مى آوردند و تقوا پيشه مى كردند بركات آسمانها و زمين را بر آنها مى گشوديم» .(اين يك سرنوشت) ولى آنها حق را تكذيب كرده اند ما هم آنان را به كيفر اعمالشان مجازات كرديم(اين هم سرنوشت ديگر)».

و بشر در گزينش هر يك از اين دو سرنوشت كاملاً مختار است، شايد شاعر عارف وحكيم ميرفندرسكى(متوفاى سال 1050) در شعر خود به اين نوع قضا و قدر اشاره مى كند و مى گويد:

تو همى گفتى، مكرر گشت اين بالا و پست *** تا نصيب قضاى آسمان، بيرون ز حكم ماستى

پيش خود گفتن، قضا آسمان اين هر دو خواست *** خود قضاى آسمان بيرون ز حكم ما ستى

غافل از سر قضائى كاقتضاى فعل ما *** گاه اينسان زشت، و گاهى آنچنان زيباستى

هيچ قومى بى سبب مغلوب يا غالب نگشت *** جز در او ضعفى نهان يا قوتى پيداستى

تو ندارى قدرت تشخيص پيدا از نهان *** لاجرم پنهان تو را پيداترين روياستى

دانش و تقوا قوام ملك هر قوم است و نيست *** قائم آن قومى، كه دور از دانش و تقواستى

2. سرنوشت، تشريع واجبات و محرمات

يكى ديگر از معانى سرنوشت تشريع احكام اعم از واجبات و محرمات است و امير مؤمنان به هنگام بازگشت از صفين در پاسخ پرسشگرى آن را چنين تفسير كرد:

«هو الأمر بالطاعة، والنهى عن المعصية، والتمكين من فعل الحسنة وترك

صفحه 85

السيئة... كلّ ذلك قضاء اللّه فى أفعالنا وقدره لأعمالنا».¹

«قضا و قدر خدا در افعال بندگان اين است كه فرمان داده است او را اطاعت كنيم و از نافرمانى او بپرهيزيم و برانجام كارهاى نيك، و ترك كارهاى زشت گردن نهيم، اين است معماى تقدير خدا در كارهاى بندگان خود».

سرنوشت به اين معنى كوچكترين اختلاف با عدل الهى ندارد، زيرا هر فردى در گزينش هر حكمى مختار و آزاد است.

3. سرنوشت، قضا و قدر تكوينى و خارجى

سرنوشت به اين معنى همان است كه در آغاز بحث يادآور شديم و توضيح آن اين است: هر پديده اى بدون اندازه گيرى جامه وجود نمى پوشد زيرا لازمه معلول بودن داشتن حد و خصوصيت است و همچنين هيچ پديده تا به سر حدّقطعيت نرسد و وجود آن ضرورى و عدمش ممتنع نگردد تحقق نمى پذيرد.

و قطعيت پذيرى، به گونه اى كه عدم، ممتنع گردد با عدل الهى منافات ندارد بايد سرچشمه اين ضرورتها و قطعيت ها در افعال انسان را به دست آورد و اين او است كه به عمل خود، قطعيت مى بخشد مثلاً يك حادثه اجتماعى يك پديده كيهانى بالأخره پيدايش يك موجود زمينى در گرو علتى است كه به آن جامه وجود بپوشاند، هرگاه تمام اجزا و شرايط علت پديد آمد و كوچكترين نقص و كمبودى در اجزاى علت وجود گذاشت وجود آن معلول قطعى خواهد بود، و فعل انسان بسان همين پديده ها است، اين انسان است كه با اراده قاطعانه خود به موجود ضرورت مى بخشد و به تقدير قطعيت مى دهد.

1 . بحار الأنوار:5/126.

صفحه 86

در روايات به اين نوع قضا و قدر اشاره شده است، امام هشتم (عليه السلام) در روايتى مى فرمايد:

«القدر هى الهندسة ووضع الحدود من البقاء والقضاء هوالابرام و اقامة العين».¹

«قدر اندازه گيرى موجود از نظر بقا و فنا است و قضا ابرام و پديد آوردن پديده است».

بنابراين قضا و قدر دو مفهومى است كه از مقام وجود و تحقق خارجى موجود انتزاع مى گردد. و در اين مورد ميان مادى والهى فرق نيست چيزى كه هست الهى سلسله علل رابه خدا منتهى مى كند، ولى مادى به طور سر در گم عللى جز ماده، چيزى ديگرى نمى انگارد.

4. سرنوشت ، علم ازلى الهى

يكى از معانى سرنوشت اين است كه خداوند جهان از روز نخست از تمام حوادث و رويدادهاى جهان آگاه بود و از افعال هر انسانى اطلاع داشت و چون علم خدا واقع نما است بنابراين بشر از انجام آنچه كه علم او بر آن تعلق گرفته است چاره ندارد.

و به ديگر سخن خداوند پيش از آنكه بشر بيافريند از كردار جانيان و بزه كاران، و مى خوارگى ميگساران و خونريزى سفاكان، آگاهى داشت و مى دانست شخص در چه زمانى كارى را صورت مى دهد.

در اين صورت نقشه عينى جهان با نقشه علمى او مطابق خواهد بود و در نتيجه بشر به حكم اينكه علم خداوند خطا پذير نيست، در انجام كار خود، مجبور خواهد بود، زيرا هر نوع كار بر خلاف علم او، امكان پذير نيست،

1 . اصول كافى:1/158.

صفحه 87

بنابراين چگونه افراد گنهكار مجازات مى شوند در حالى كه با عدل الهى سازگار نيست.

پاسخ: اين اشكال را هم در بخش پيش و هم در معنى چهارم قضا و قدر يادآور شديم، زيرا درست است كه خداوند از ازل مى دانست كه فلان شخص در زمان و مكان مشخصى دست به جنايت مى زند ولى او نه تنها از اصل صدور آگاه بود بلكه ازكيفيت صدور نيز آگاه بود و آن اينكه شخص اين جنايت را از روى اختيار و با كمال آزادى انجام مى دهد.

و به ديگر سخن: علم او از ازل بر اين تعلق گرفته است كه هر معلولى از علت خود و از مجراى سبب خويش صادر گردد و نتيجه آن در انسان اين است كه علم خدا تعلق گرفته است، كه فعل فاعل مريد ومختار، از روى اراده و اختيار صادر گردد. و فعل فاعل مضطر از روى اضطرار و بدون علم و شعور تحقق پذيرد، يعنى علم خدا بر اين تعلق گرفته است كه خورشيد بدون اختيار و اراده بتابد، ولى انسان از روى اراده و آزادى هر عملى را خواست انجام دهد.

يك چنين علم و تقدير قبلى و سرنوشت ازلى كه قرآن و احاديث از آن حكايت مى كند، نه تنها موجب جبر نيست بلكه مؤكد اختيار و حريت و آزادى است، علم خدا در صورتى واقع نما و صد در صد مطابق واقع مى گردد كه فعل انسان با كمال آزادى از او صادر شود، اگر همين فعل از روى جبر و اضطرار از انسان صادر شد در اين صورت علم او خلاف واقع خواهد بود.

5. سرنوشت، و مشيت ازلى الهى

سرنوشت اين است كه تمام موجودات جهان با تمام جلوه هايش پس از

صفحه 88

مشيت و اراده الهى، جامه وجود مى پوشند و آنچه كه در جهان هستى مشاهده مى كنيم همگى از مشيت و اراده پروردگار جهان، سرچشمه مى گيرد و هيچ موجودى بدون اذن و خواست الهى تحقق نمى پذيرد و همه صفحه هستى نقطه ظهور و جولانگاه اراده اوست.

اعتقاد به چنين سرنوشت مقتضاى دلايل فلسفى و آياتى قرآنى وروايات ائمه اهل بيت (عليهم السلام)است، و ما در بخش اراده پيشين خدا به برهان فلسفى و آيات و روايات اشاره كرديم و يادآور شديم كه تعلق اراده حق بر افعال انسان موجب سلب اختيار نمى شود هر چند برخى از دانشمندان با صراحت كامل به عجز خود در حل اين اشكال اعتراف كرده اند.¹

و ما در حلّ اين مشكل در آن بحث به صورت موجز سخن گفته اىم و اكنون نيز اضافه مى كنيم.

اراده وى در ازل بر اين تعلق گرفته كه هر معلولى از علت خود سر بزند و هر پديده اى از علت ويژه خود صادر گردد.

يعنى اراده او بر اين تعلق گرفته كه آفتاب بدون شعور و درك، اشعه خود را بر دشت و دمن فرو ريزد و زنبور و مورچه از روى غريزه و يا حس و شعور امّا بدون اختيار و آزادى شيره درختان را بمكد، و لانه شش گوشه اى بسازد و همچنين او خواسته است كه انسان از روى اراده و با كمال اختيار و آزادى كارهاى خود را انجام دهد.

و به عبارت روشن تر: همان طور كه اصل وجود انسان و فعل او مورد خواست خداست، همچنين صفت و قيد فعل او نيز كه همان (اختيارى بودن) آن است مورد خواست او مى باشد.

1 . فريد وجدى: دائرة المعارف:7/844.

صفحه 89

يك چنين اراده ازلى نه تنها مخالف آزادى انسان ها نيست بلكه به اختيار آزادى او تحكيم مى بخشد.

تا اينجا با تفاسير پنجگانه سرنوشت آگاه شديم و روشن گشت كه هيچ كدام از اين تفسيرها تعارضى با عدل الهى ندارد.

تنها بحثى كه مانده است مسأله كاستى ها و نارسايى ها و به اصطلاح بلاها و ناگواريهاى فردى و اجتماعى است چه بسا تصور شود با عدل الهى معارض است.

مسأله بلاها و گرفتاريها از مسائل فلسفى و كلامى كه بزرگان فلسفه درباره آن سخن زياد گفته اند و مرحوم صدرالمتألهين به صورت روشن آن را مطرح نموده و چون بحث ما قرآنى است اين مسأله را از اين زاويه مطرح خواهيم كرد، و اين قسمت بحث آينده ما را تشكيل مى دهد.

صفحه 90

فصل نهم

عدل الهى و كاستى ها و نارسايى ها

موضوع كاستى ها و نارسايى ها در كتابهاى عقايد در مراحل مختلف مطرح گرديده و احياناً تصور شده كه بلاها و گرفتاريها با چهار اصل مسلم در تضاد است.

1. توحيد در خالقيت.

2. نظام احسن.

3. حكمت خداوند.

4. عدل الهى.

و ما در اين جا اين موضوع را فقط از ديدگاه چهارم بررسى مى كنيم، تا روشن شود اين نوع كاستى ها با عدل الهى كوچكترين تضادى ندارد، پرسشهايى كه در اين مورد وجود دارد به سه صورت مطرح مى شود:

1. اگر خدا عادل است چرا حوادثى رخ مى دهد كه همگى زيان بار و ضرر خيز است.

2. اگر خدا عادل است چرا انسانها را با شايستگيهاى متفاوت آفريده است.

3. اگر او عادل است چرا فقر و بدبختى دامن گروهى را گرفته است.

در اين جا پاسخ اجمالى وجود دارد كه براى اهل ايمان كافى است و آن اين

صفحه 91

كه هرگاه با دلايل قطعى عدل الهى ثابت شد طبعاً ناآگاهى ما از مصالح اين رويدادها، بر عدل الهى خدشه اى وارد نمى سازد، زيرا چه بسا در اين مورد مصالحى باشد كه ما از آن ناآگاهيم.

ولى براى كسانى كه هنوز به عدل الهى از ديده شك و ترديد مى نگرند بايد پاسخ ديگرى داد اينك ما هر سه پرسش را مطرح و به تحليل آنها مى پردازيم.

1. درباره بلاها و مصيبت ها

داورى قاطع درباره بلاها و گرفتاريها مانند سيلها و زلزله ها و آفت ها در گرو آگاهى ما از وضع عمومى جهان است يعنى بدانيم كه اين پديده ها كوچكترين سودى در پهنه زندگى بشر ندارد، و ناگفته پيداست چنين علم محيط براى انسان عادى دست نمى دهد.

غالباً افراد به اين نوع پديده ها از نقطه نظر مصالح خود و هم ميهنان خود مى نگرند وقتى آنها را بر خلاف مصالح خود تشخيص دادند با خود مى گويند: اين نوع بلاها و گرفتاريها با عدل الهى سازگار نيست ولى چه بسا اين نوع پديده ها زيان بار نباشد بلكه نسبت به گروهى مايه حيات باشد خصوصاً اگر مقياس را مطلق انسان چه در گذشته و چه در حال و چه در آينده، بدانيم.

ما در اين جا براى تقريب مطلب به مثالى اكتفا مىورزيم.

طوفانى در شعاع چند كيلومترى پديد مى آيد و شاخه هاى برخى از درختها را شكسته و برخى را نيز از بن مى افكند، از ديده يك كشاورز و صاحبان باغ بلا است، امّا چه بسا، اين طوفان معلول وزش باد مفيد و سودمند است كه قطعات ابر را از سواحل دريا همراه داشته است و به سرزمين آماده رسانيده است.

صفحه 92

بشر در ارزيابى پديده ها دچار يك خودبينى خاصى است و هر پديده اى را از دريچه سود خويش مى نگرد، در حالى كه بايد هر پديده را با نظام كل جهان سنجيد آنگاه درباره آن داورى كرد.

«جزئى نگرى» و «خود محورى» سبب مى شود كه جزئى از جهان كه در مقايسه با مجموع «صنع احسن» است، نازيبا جلوه مى كند در حالى كه اگر به مجموع مى نگريست سپس داورى كرد چه بسا آن را موزون و زيبا تلقى مى كرد، قرآن مجيد مى فرمايد:

(الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَىء خَلَقَهُ...) .¹

«او همان كسى است كه هرچه را آفريد نيكو آفريد».

تصديق به مضمون اين آيه در گرو «جمع بينى» است نه «خود بينى».

آثار تربيتى بلاها

گذشته از اين، از آثار تربيتى بلاها نبايد در غفلت بود، و از آثار ثمربخش مصايب نبايد ديده پوشيد، اين نوع بلاها مايه توجه انسان به جهان غيب و سبب وارستگى اوست، زندگى شيرين و لذيذ مايه غفلت و خواب آور است، آنگاه كه نظام آن به هم خورد، پرده هاى ضخيم غفلت دريده مى شود و انسان ناخود آگاه به جهان غيب متوجه مى شود.

در حقيقت اين نوع گرفتاريها ترمزى است كه بشر را از خواب غفلت بيدار كرده و او را به معنويت و اخلاق سوق مى دهد، قرآن مجيد به اين نكته چنين اشاره مى كند:

(وَما أَرْسَلْنا فِى قَرْيَة مِنْ نَبِىّ إِلاّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرّاءِ

1 . سجده/7.

صفحه 93

لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُون) .¹

«هيچ پيامبرى را در هيچ دهكده و شهرى نفرستاديم مگر آن كه مردم آنها را به شدت و سختى دچار نموديم تا شايد (متنبه شده) و به ما متوجه شوند».

(وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْص مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَرُونَ) .²

«قوم فرعون را به خشكسالى وكمى ميوه دچار نموديم تا شايد متذكر گردند».

قرآن فلسفه گرفتاريهاى آنان را با جمله هاى (لَعلَّهُمْ يَضّرّعُون) و يا (لَعلَّهُمْ يذكَّرون) بيان مى نمايد.

در حقيقت اين نوع گرفتاريها كه مايه ناخوشايندى انسان است، چه بسا ممكن است در آن خير كثيرى باشد كه آگاه نيست چنانكه مى فرمايد:

(...فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللّهُ فِيهِ خَيْراً كَثيراً) .³

«چه بسا چيزى را خوش نشماريد ولى خدا در آن خيرى فزونى قرار بدهد».

اين بلاها و گرفتارى هاى دردناك، تازيانه بيدارى است و سرانجام خوبى دارد.

در قرآن واژه اى به نام «استدراج» وجود دارد، مقصود از واژه نخست، انسان غافل و گنهكارى است كه پيوسته در نعمت بوده و هيچ گونه گزندى در زندگى به او نمى رسد و او مى پندارد كه يك چنين رفاه مستمر به سود اوست، در حالى كه يك چنين شرايط، مايه خسران و زيانكارى مى باشد، زيرا چنين فردى هيچ گاه از خواب غفلت بيدار نشده و به آغوش حق باز نمى گردد.

1 . اعراف/94.
2 . اعراف/130.
3 . نساء/19.

صفحه 94

در حالى كه اگر فرد مؤمن در مسير زندگى دچار ابتلا گردد وبا حوادث تلخ روبرو شود اين حالتها براى او كاملاً سازنده بوده، غبار غفلت را از روح و روان او پاك مى سازد، قرآن مى فرمايد:

(وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِ آياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ* وَأُمْلِى لَهُمْ إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ) .¹

«آنها كه آيات ما را تكذيب كرده اند به تدريج به نحوى كه نمى دانند گرفتار مجازاتشان مى نماييم و به آنها مهلت مى دهيم (تا مجازاتشان دردناكتر باشد) زيرا طرح و نقشه من قوى و حساب شده است».

در آيه ديگر مى فرمايد:

(فَذَرْنى وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَديثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ) .²

«اكنون مرا با آنها كه اين سخن را تكذيب مى كنند واگذار، ما آنان را از آنجا كه نمى دانند به تدريج به سوى عذاب پيش مى بريم».

بخشى از نارسايى ها معلول كوتاهيها است

در اينجا نكته سومى هست و آن اين كه متوجه ساختن همه بلاها و مصايب به جهان غيب، دور از واقع بينى است، زيرا بخشى از اين نارسايى ها معلول كوتاهى خود انسان است، چه بسا او مى تواند بخشى از اين گرفتاريها را كاهش دهد، او مى تواند با هوش خدادادى از زيانهاى آنها بكاهد، بلكه از

1 . اعراف/182ـ 183.
2 . قلم/44.

صفحه 95

آنها به سود خود بهره بگيرد. ساختن خانه هاى ضد زلزله در مراكز زلزله خيز، و احداث سدهاى استوار در مسيل ها، بخشى از زيانهاى ناشى از اين دو حادثه طبيعى را جلوگيرى مى كند، و چه بسا انسان از آن به سود خود بهره مى گيرد.

امروزه ساختن سدها در برابر سيلابها مايه رونق بيشتر حيات بشر گرديده، بلكه از اهرمهاى لازم حيات به شمار مى رود.

2. درباره اختلاف استعدادى

شكى نيست كه افراد انسان با استعدادهاى گوناگونى آفريده شده است ولى اين تفاوتها، ارتباطى به ظلم ندارد زيرا، ايراد كنندگان از يك اصل اساسى غفلت كرده اند و آن اينكه اختلاف در ذوق و هوش مايه بقاى زندگى دسته جمعى است اگر همه افراد از نظر ذوق و استعداد يكنواخت بودند رشته زندگى اجتماعى از هم مى گسست زيرا اختلاف ذوق ها سبب مى شود افراد جامعه، به صورت فردى درآيند، هر عضوى از او پاسخگوى بخشى از نيازهاى اوست.

روانشناسان مى گويند: تمام افراد بشر با شايستگيهاى ويژه آفريده شده اند، آنچه مهم است اين است كه شخص ذوق خود را دريابد و بداند كه عقربه استعداد او به چه سمتى متوجه است.

در جهان فرد سالمى را پيدا نمى كنيم كه براى هيچ كارى شايستگى نداشته باشد، اين ما هستيم كه برخى از كارها را پر اهميت و برخى ديگر را بى اهميت جلوه مى دهيم.

در نظام اجتماعى وجود استعدادهاى مختلف لازم و ضرورى است، و اگر همه افراد از نظر هوش و درك يكسان باشند چرخ زندگى از گردش افتاده و سرانجام زندگى جمعى مى باشد.

صفحه 96

در روايت است امير مؤمنان (عليه السلام) فرمود:

«لا يزال الناس بخيرها ما تقاوثوا وإذا استووا هلكوا».¹

«تا مردم با هم متفاوتند در خير و رفاه اند ولى هنگامى كه يكسان شوند زندگى آنان مى پاشد».

3. درباره فقر و نارسايى

خداى دادگر سفره نعمتى را به نام طبيعت گسترانيده و روزى همه افراد را در آن پديد آورده است چيزى كه هست بايد فرد از طريق فعاليت و كار بر روزى خدا دادى دست يابد.

البته نوع فعاليت نسبت به مرحله عمر متفاوت است فعاليت كودك شيرخوار، مكيدن پستان و تلاش جوان نيرومند، كار و سخت كوشى است.

بنابراين فقر و بدبختى معلول تقسيم الهى نيست بلكه نتيجه نظام ظالمانه اجتماعى است كه گروهى از پرخورى رنج ببرند و گروهى ديگر از گرسنگى، اگر در جهان نظام عادلانه حاكم بود، همه در زندگى آبرومندى برخوردار بودند.

آمارها گواهى مى دهند در فصلى ميليون ها بشر در شرق آسيا و آفريقا از گرسنگى جان مى سپارند و در همان فصل دولتهاى سرمايه دارى به خاطر حفظ قيمت گندم، مبالغ زيادى از آن را آتش مى زنند.

1 . امالى صدوق: چاپ سنگى، ص 267.

صفحه 97

فصل دهم

عدل الهى و كيفرهاى اخروى

آخرين پرسش كه در مورد عدل الهى مطرح است مسأله جزا و كيفرهاى اخروى است و پرسش به نحو ياد شده در زير مطرح مى شود.

انگيزه از كيفر يا تشفى خاطر است يا عبرت گيرى ديگران و جايگاه هر دو زندگى دنيوى است، و در سراى ديگر هيچ يك از دو ملاك وجود ندارد .

توضيح اينكه: انتقام از قاتل در زندگى دنيوى جنبه تشفى دارد چنانكه مى فرمايد:

(...وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِى الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً) .¹

«هركس كه بى گناه كشته شود براى ولى او حقّ قصاص قرار داديم امّا در قتل اسراف نكند چرا كه او مورد حمايت است».

درباره عبرت گيرى ديگران از كيفر مجرمان چنين مى فرمايد:

(اَلزّانِيَةُ وَالزّانِى فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِد مِنْهُما مِائَة جَلْدَة وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَومِ الآخِر وَليَشْهَد عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنينَ) .²

1 . اسراء/33.
2 . نور/2.

صفحه 98

«هر يك از زن و مرد زناكار را صد تازيانه بزنيد، و نبايد رأفت (و محبت كاذب) نسبت به آن دو، شما را از اجراى حكم الهى مانع شود، اگر به خدا و روز جزا ايمان داريد و بايد گروهى از مؤمنان مجازاتشان را مشاهده كنند».

پاسخ اين سؤال اين است: كه يكسان نگرى به مجرم ومطيع خود، يك نوع ظلم و ستم است، و اگر گنهكاران كه در اين دنيا مجازات نمى شوند در آخرت نيز كيفر نبينند نتيجه آن يكسان بودن عاصى و مطيع است.

قرآن مجيد مى فرمايد:

(أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمينَ كَالمُجْرِمينَ* ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) .¹

«آيا مؤمنان را همچون مجرمان قرار مى دهيم، شما را چه مى شود؟ چگونه داورى مى كنيد؟».

ممكن است گفته شود در رفع اين محذور كافى است كه تنها مطيعان زنده شوند و مجرمان برانگيخته نگردند ولى يك چنين پيشنهاد از يك انديشه خامى سرچشمه مى گيرد، زيرا مفاد آن اين است كه آفرينش مجرمان بى هدف باشد در حالى كه حيات اخروى غايت فعل خدا است و فعل پيراسته از غايت و هدف، جز لغو و عبث چيزى نيست و ساحت قدس الهى از آن مبرا مى باشد.

چنانكه مى فرمايد:

(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُون) .²

«آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريده ايم، و به سوى ما باز نمى گرديد؟».

1 . قلم/35ـ 36.
2 . مؤمنون/115.

صفحه 99

كيفرهاى اخروى لازمه وجود ما است

در اينجا جواب علمى تر و بالاتر نيز هست كه تنها اهل معرفت از آن بهره مى گيرند و آن اينكه: هر عملى كه انسان در اين جهان انجام مى دهد در جهان ديگر با وجود متناسب با آن جهان خود را نشان مى دهد تو گويى كردار انسان برونى دارد و درونى و آنچه براى ما در اين جهان ملموس است وجود دنيوى است ولى در آخرت با وجود اخروى ظاهر و آشكار مى گردد.

مثلاً احتكار طلاها و نقره ها در اين جهان همان صورتى را دارد كه مى بينيم ولى در سراى ديگر به صورت آتش خود را نشان مى دهد چنان كه مى فرمايد:

(...وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فى سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذاب أَليم* يَومَ يُحْمى عَلَيْها فِى نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْْ تَكْنِزُونَ) .¹

«كسانى كه طلا و نقره گنجينه مى سازند و در راه خدا انفاق نمى كنند به مجازات دردناكى بشارت ده، در آن روز كه آن را در آتش جهنم گرم و سوزان كرده، و با آن صورتها و پهلوها و پشتهايشان را داغ مى كنند( و به آنها مى گويند) اين همان چيزى است كه براى خود اندوختيد(و گنجينه ساختيد) پس بچشيد چيزى را كه براى خود مى اندوختيد!».

جمله (هذا ما كَنَزْتُمْ) مى رساند كه آتش وجود اخروى طلا و نقره گنج زده است، تو گويى براى آن طلا و نقره دو نوع ظهور است، ظهورى در دنيا و به صورت فلز زرد و سفيد، و ظهورى در آخرت به صورت آتش.

1 . توبه/34ـ 35.

صفحه 100

هرگاه به اين مطلب مقدمه ديگرى افزوده شود و آن اين كه: اين اعمال از لوازم وجود ما به شمار مى رود به گونه اى كه تفكيك ميان ذات و اين افعال امكان پذير نيست، در اين صورت سؤال پيشين (چرا خدا كيفر مى دهد) سؤال بى موردى خواهد بود زيرا هرگاه ذات و فعل تفكيك پذير بود جا داشت كه از چنين (كيفر دهى) سؤال شود و امّا اگر از لوازم وجود مجرمان و گنهكاران باشد قهراً برانگيختن آنان با برانگيختن اعمال آن نيز همراه خواهد بود، و شايد آيات ياد شده در زير مؤيد اين گفتار باشد.

(...كُلَّ إِنْسان أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فى عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ القِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً) .¹

«هر انسانى اعمالش را بر گردنش آويخته اىم روز قيامت كتابى براى او بيرون مى آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مى بيند».

(يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْس ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْر مُحْضَراً...).²

«روزى كه هر كس آنچه را از كار نيك انجام داده حاضر مى بيند و آرزو مى كند ميان او و آنچه كه از اعمال بد انجام داده فاصله زمانى زيادى باشد خداوند شما را از نافرمانى خودش برحذر مى دارد و در عين حال خدا نسبت به همه بندگان مهربان است».

(...وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً) .³

«كتاب «نامه اعمال» در آنجا گذارده مى شود پس گنهكاران را مى بينى كه از آنچه در آن است ترسان و هراسانند و مى گويند اى واى بر ما اين چه كتابى است كه هيچ عملى كوچك و بزرگ را فرو نگذاشته مگر اين كه آن را به شمار آورده است او

1 . اسراء/13.
2 . آل عمران/30.
3 . كهف/49.

صفحه 101

در اين حالت است كه همه اعمال خود را حاضر مى بيند و پروردگارت به هيچ كس ستم نمى كند».

(عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ) .¹

«آرى در آن هنگام هركس مى داند چه چيزى را آماده كرده است».

(يا بُنَىَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّة مِنْ خَرْدَل فَتَكُنْ فى صَخْرَة أَوْ فِيالسَّماواتِ أَوْ فِى الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللّهُ ...).²

«پسرم اگر به اندازه سنگينى دانه خردلى كار نيك يا بد باشد و در دل سنگى و يا در گوشه اى از آسمانها و زمين قرار گيرد، خداوند آن را در قيامت مى آورد خداوند دقيق و آگاه است».

اين آيات همگى گواهى مى دهد كه اعمال نيك و بد انسان در آن جهان به صورت هاى پاداش كيفر مجسم مى شود و اين جز از طريق تلازم بين ذات و فعل امكان پذير نيست.

پاسخ سوم: در اينجا پاسخ ديگرى نيز هست و آن اين كه نفس انسانى در اين جهان بر اثر طاعت عصيان، ملكه هاى گوناگونى تحصيل كرده و در روز قيامت با همين ملكه ها محشور مى شود و هر نفسى مطابق روحيات خود صورى را مى آفرينند، كه اين صور گاهى مايه نشاط و شادمانى و گاهى ديگر مايه ايذا و ناراحتى است.

وخلاقيت نفس در جهان اخروى خلاقيت طبيعى است و اگر پاداش ها وكيفرها همين صور غيبى باشند قهراً سؤال پيشين ساقط است زيرا اين خود مجرم است كه خواسته و ناخواسته اين صور را كه مايه سرور و يا حزن است

1 . تكوير/14.
2 . لقمان/16.

صفحه 102

مى آفرينند به گونه اى كه يك لحظه آرام نمى گيرد.

از اينجا پاسخ سؤال ديگرى نيز روشن مى شود و آن اين كه: كفر كافران و نفاق منافقان در اين جهان بسيار محدود بوده ولى عذاب آنان در آخرت جاودان است و اگر قانون (كيفر به مقدار جرم) پذيرفته شود اين قانون در اين مورد به هم خورده و كيفر هزاران برابر گناه است.

پاسخ اين سؤال نيز روشن است هرگاه كيفرهاى اخروى جنبه جعلى و قراردادى بود اين سخن مورد داشت ولى اگر كيفرها معلول خود وجود انسان باشد و گنهكار در سايه ممارست گناه به پايه اى مى رسد كه متناسب روح خود صورى را ايجاد كند اين صور مربوط به خود گنهكار خواهد بود.

صفحه 103

امامت و خلافت در قرآن

صفحه 104

صفحه 105

1 مفهوم امامت و خلافت

در ميان دانشمندان

در آغاز بحث عدل، يادآور شديم دو اصل از اصول دين به نام هاى «عدل» و «امامت»، به عنوان: «اصول مذهب» از ويژگيهاى مذهب شيعه است هم چنان كه خصوص عدل از ويژگيهاى گروهى از اهل سنت، به نام معتزله است كه منقرض شده اند، به شمار مى رود.¹

در بخش پيشين پيرامون عدل الهى سخن گفته شد، در اين بخش پيرامون موضوع امامت از نظر قرآن بحث مى نماييم فزون از اين حد مربوط به كتابهاى عقايد است كه در اين باره به صورت گسترده سخن گفته است.

دو ديدگاه در مسأله خلافت

در مسأله خلافت پس از رحلت رسول گرامى (صلى الله عليه وآله)، دو ديدگاه متفاوت وجود دارد، يكى از آنِ اهل سنت و ديگرى از آن شيعه است، هر دو گروه معتقدند كه خليفه پس از پيامبر، كسى است كه زمام امور را بايد به دست

1 . اشاعره و همچنين پيروان احمد بن حنبل «معتزله» را از اهل سنت نمى3دانند. ر.ك بحوث فيالملل والنحل:1/41، ط بيروت.

صفحه 106

بگيرد، و به تنظيم امور بپردازد، ولى در قلمرو كار او، كاملاً دو نظر مختلف و همين امر سبب شده كه ماهيت خلافت و همچنين شرايط امام، در دو مكتب به دو گونه جلوه كند، اينك ما نخست نظريه اهل سنت را منعكس مى كنيم ، آنگاه به بيان نظريه شيعه مى پردازيم:

خلافت در نظر اهل سنت جزء فروع دين و از شاخه هاى امر به معروف و نهى از منكر است، عضدالدين ايجى مى گويد:

«وهِى عِندنا من الفروع وَإنّما ذكرناها فى علم الكلام تأسّياً بمَنْ قبْلَنا».¹

«خلافت نزد ما جزء فروع دين است و اگر در «علم كلام» از آن سخن گفتيم به پيروى از پيشينيان است».

سعدالدين تفتازانى مى گويد:

«لا نزاع فى انّ مباحث الإمامة بعلم الفروع أليق لرجوعها إلى انّ القيام بالإمامة ونصب الإمام الموصوف للصفات المخصوصة من فروض الكفايات... ولا خفاء انّ ذلك من الأحكام العملية دون الاعتقادية».²

«شكى نيست گفتگو درباره امامت به علم فروع شايسته تر است زيرا واقعيت امامت به اين برمى گردد كه امامى با صفات ويژه اى، براى اداره امور از طرف امت منصوب گردد واينكه اين كار از احكام عملى و فرعى است نه اعتقادى، بر كسى پوشيده نيست».

در حالى كه شيعه امامت را اصلى از اصول مى داند، البته نه از اصول دين، بلكه از اصول مذهب ومفاد آن اين است كه ايمان و كفر به مسأله امامت بستگى ندارد، ولى در عين حال تكميل ايمان و نجات اخروى در گرو اعتقاد به اين اصل است.

1 . مواقف:ص 395.
2 . شرح مقاصد: 2/271.

صفحه 107

در اين جا بايد از نويسندگان اهل سنت دوستانه گله كرد، زيرا هرگاه امامت فردى، پس از رسول خدا جزء فروع دين مى باشد، در اين صورت نبايد اختلاف در خلافت فردى مايه تفسيق و تكفير گردد، جايى كه خود اصل حكم جنبه فرعى دارد، موضوع وخلافت خود شخص آن، به نحو شايسته تر جنبه فرعى خواهد داشت، و اختلاف در فروع در ميان علما و دانشمندان فزون از شمارش است.

بنابراين اختلاف در مسأله خلافت چه از نظر حكم كلى (نصب امام بر عهده خداست يا امت) و چه از نظر موضوع و متصدى(خلافت از آن على است يا ابو بكر) بسان اختلاف در ديگر مسايل فرعى مانند اختلاف در جواز مسح بر جوراب يا كفش يا عمل به قياس خواهد بود، همان طور كه اختلاف در دو حكم ياد شده هيچ گاه مايه جنگ وجدال نبوده همچنين مسأله خلافت چه از نظر حكم كلى و چه از نظر متصدى نيز نبايد مايه جنگ و جدال شود.

شگفت اين جا است كه امام حنبلى ها ¹ اعتقاد به خلافت چهار امام را در عداد مسايل عقيدتى آورده همچنان كه ابوجعفر طحاوى ² از او پيروى كرده، و پس از اين دو، اعتقاد به خلافت خلفا در كتاب هاى ابوالحسن اشعرى³ و شيخ عبدالقاهر بغدادى⁴ در رديف اصول آمده است.

حقيقت همان است كه آن دو متكلم نخست بيان كرده اند ، و ديگران كه آن را جزء اصول آورده اند از واقعيت امامت غفلت كرده و آن را از اصول شمرده اند و از نظر تاريخى نخستين كسى كه با شيطنت خاصى آن را در عداد

1 . كتاب السنة: ص 49.
2 . شرح عقيده طحاوى: ص 471.
3 . الابانة فى أُصول الديانة: باب 16، ص 190.
4 . الفرق بين الفرق: ص 350.

صفحه 108

مسايل عقيدتى قرار داد، عمروعاص بود، آنگاه كه با ابو موسى اشعرى در «دومة الجندل» در مسأله حكميت به شور پرداخت، و هدف او از قرار دادن خلافت دو خليفه نخست در شمارش عقايد ،تعريض به امام على بن ابى طالب (عليه السلام) بود.¹

اختلاف در ماهيت خلافت

در گذشته يادآور شديم، كه اختلاف در اينكه، خلافت جزء احكام فرعى است، يا از اصول است، سبب اختلاف در ماهيت خلافت و امامت شده است. امام در نزد اهل سنت شبيه رئيس دولت است كه امروزه افراد از راههاى گوناگون به چنين مقامى مى رسند، گاهى او را مردم انتخاب كرده و گاهى نمايندگان مردم در مجلس شورا، و احياناً از طريق كودتاى نظامى بر سر كار مى آيند، در چنين فرمانروايى شرطى جز لياقت و شايستگى براى اداره امور و آگاهى اجمالى از شريعت، چيز ديگرى لازم نيست، در طول مدت خلفاى اموى و عباسى به عنوان جانشينان پيامبر بر مردم حكومت كردند و برخى فاقد بعضى از اين شرايط نيز بودند.

با توجه به اين اصل (ماهيت خلافت شبيه رؤساى دولت انتخابى مردم است) در شگفت نخواهيد بود كه متكلمان بزرگى مانند «باقلانى» و «طحاوى» و «تفتازانى» درباره خليفه مسلمين سخنى گفته اند كه با توجه به ماهيت خلافت نزد آنان، دور از حقيقت نيست.

ابوبكر باقلانى مى گويد:

«لا ينخلع الإمام بفسقه وظلمه بغصب الأموال، وضرب الابشار، وتناول

1 . مروج الذهب: 2/397.

صفحه 109

النفوس المحرّمة، وتضييع الحقوق، وتعطيل الحدود، ولا يجب الخروج عليه بل يجب وعظه وتخويفه وترك طاعته فى شىء ممّا يدعو إليه من معاصى اللّه».¹

«امام با نافرمانى خدا و غصب اموال مردم و زدن چهره ها ، و دست درازى به خون هاى حرام و نابودى حقوق ديگران، و عدم اجراى حدود الهى، از مقام و موقعيت خود بركنار نمى شود، بلكه بر امت است كه او را نصيحت كند و بترساند و در مورد گناه از او فرمان نبرد».

اين سخن تنها سخن ابوبكر باقلانى نيست بلكه همه افرادى كه از آنها نام برديم آن را تكرار كرده اند. مثلاً تفتازانى مى گويد:

«ولا ينعزل الإمام بالفسق أو بالخروج عن طاعة اللّه تعالى والجور(أى الظلم على عباد اللّه) لانّه قد ظهر الفسق وانتشر الجور من الأئمة والأُمراء بعد الخلفاء الراشدين، والسلف كانوا ينقادون لهم ويقيمون الجُمَع والأعياد بإذنهم ولا يرون الخروج عليهم، ونُقِل عن كتب الشافعية انّ القاضى ينعزل بالفسق، بخلاف الإمام، والفرق، انّ فى انعزاله ووجوب نصب غيره، إثارة الفتن لما له من الشوكة بخلاف القاضى».²

«امام از طريق فسق، با بيرون رفتن از طاعت خدا، و يا ستم بر مردم از امامت خود، بركنار نمى شود، زيرا در گذشته از اميران و خلفا، فسق و جور ديده شده، ولى پيشينيان دست از بيعت خود برنداشته، و مطيع آنان بوده، و نماز جمعه و اعياد را به اذن آنان برگزار مى كردند، و به خود اجازه شورش بر خلاف آنان نمى دادند، از كتابهاى فقهى شافعيه نقل شده است كه اگر قاضى فاسق شد خود به خود از منصب خويش منعزل مى شود، ولى امام با فسق از مقام خود بركنار نمى گردد و نكته آن اين است كه عزل قاضى ونصب ديگرى در جاى آن مشكلى پديد نمى آورد، به خلاف عزل امام كه مايه فتنه ها است زيرا امام داراى شوكت و عظمت است».

آنچه كه آنان درباره امام مى گويند با توجه به ماهيت امامت، نزد آنان سخن بسيار رواست، زيرا امام در نظر آنان يك سياستمدار عالى است كه

1 . التمهيد: ص 181.
2 . شرح العقائد النسفية: ص 185ـ 186، ط اسلامبول.

صفحه 110

امت را در زندگى رهبرى مى كند و براى اشغال اين مقام طريق خاصى نيز معين نشده حتى با كودتاى نظامى نيز حائز اين مقام مى گردد.

امام از ديدگاه شيعه

اكنون كه ماهيت امامت نزد اهل سنت آشنا شديم، وقت آن رسيده است كه با واقعيت امامت نزد شيعه آشنا گرديم، اگر امام نزد اهل سنت يك فرد سياستمدار عادى است كه وسايل زندگى مردم را تأمين مى كند، وحدود الهى را اجرا مى نمايد ولى در نزد شيعه، امامت بسان نبوت يك منصب الهى است، و تفاوت اين دو، در اين است كه پيامبر مؤسس دين و طرف وحى الهى است، در حالى كه امام فاقد اين دو منصب بوده است امّا ديگر وظايف پيامبر از نظر دينى و دنيوى بر دوش اوست.

بنابراين، امام علاوه بر اينكه وسايل زندگى مردم را تأمين مى كند، و امنيت را برقرار مى نمايد،وحدود الهى را اجرا مى كند. و به دفاع وجهاد مى پردازد علاوه بر اين امور ياد شده در زير نيز بر عهده او است:

1. تفسير قرآن مجيد. قرآنى كه بزرگترين و جاودانه ترين معجزه پيامبر و مشعل نورانى مسلمانان تا روز رستاخيز است، همان طور كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) نيز به تفسير آن پرداخت.

2. بيان احكام و موضوعات نورسى كه در عصر رسول خدا (صلى الله عليه وآله) وجود نداشته است.

3. دفاع از حريم عقايد و احكام و پاسخ به شبهات و پرسشهاى موافق و مخالف.

4. مراقبت دين از تحريف و نگهبانى آن از هر گونه انحراف در اصول و

صفحه 111

فروع.

ناگفته پيداست قيام به چنين امورى در گرو يك رشته تربيت الهى و تعليم غيبى است كه بتواند وظايف پيامبر را علاوه بر وظايف دنيوى در زمينه معنوى نيز تأمين نمايد.

اين جاست كه از نظر شيعه نصب امام بر عهده پيامبر آن هم به فرمان خداست زيرا شناسايى چنين فرد در امكان امت نيست، و اصولاً امام كه در پرتو تربيت هاى الهى اين چهار امر خطير را برعهده مى گيرد، طبعاً معلم او بايد او را به مردم معرفى كند، از اين جهت شيعه مى گويد: امامت «استمرار نبوت» نيست امّا استمرار وظايف پيامبر است و بايد خدا او را معرفى كند.

سرانجام امامت از نظر شيعه داراى چنين تعريفى است: «رئاسة عامة فى أُمور الدين والدّنيا نيابة عن النبى (صلى الله عليه وآله)».

گاهى تصور مى شود انسانى كه رياست كليه امور مربوط به دين و دنيا را بر عهده مى گيرد، پيامبر خواهد بود نه امام ولى اين گفتار حاكى است كه گوينده مرز نبوت و امامت را در نظر نگرفته است، پيامبر طرف وحى و صاحب شريعت است در حالى كه امام خزانه دار علوم نبوى است كه به تدريج آن را به مردم بازگو مى نمايد نه طرف وحى است و نه حامل وحى را مى بيند و نه وحى الهى را مى شنود.¹

قرآن مجيد از انسانهايى ياد مى كند كه داراى كمالات معنوى بوده و هرگز در شمار پيامبران نبوده اند.

در باره مصاحب موسى (عليه السلام) مى گويد:

(فَوَجَدَا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا

1 . البته گروه «محدَّث» سخن فرشته را مى3شنوند، ولى هر سخن ملك، وحى اصطلاحى نيست.

صفحه 112

عِلماً) .¹

«در آنجا موسى و همراهش بنده اى از بندگان ما را يافته اند كه رحمت (و مرحمت عظيمى) از سوى خود به او داده و علم فراوانى از نزد خود به او آموخته اىم».

اين در حالى است كه از جانب خدا به او علم آموخته شده بود، ولى نبى نبود.

در حقيقت امام در حالى كه نه نبى است و نه صاحب شريعت و نه طرف وحى امّا از ناحيه خدا به او علم آموخته شده كه مى تواند نيازهاى امت را در چهار مورد برطرف كند.

مجملات قرآن و متشابهات آن را روشن سازد، احكام و موضوعات جديد بيان كند، به شبهات تشكيك گران پاسخ بدهد و نگهبان دين از هر نوع انحراف باشد.

تا اين جا با دو نظريه مختلف درباره امامت آشنا شديم اكنون وقت آن رسيده است كه هر دو را بر محك تجربه بزنيم تا روشن شود كدام يك از دو نظريه با واقع وفق مى دهد ومصالح امت را در برمى گيرد.

***

مصالح همگانى و شيوه حكومت

اكنون بايد ديد مصالح امت و شرايط آن زمان، كدام يك از دو نظريه را تأييد مى كند، آيا شرايط ايجاب مى كرد كه پيامبر مسأله جانشينى را ناديده بگيرد و آن را بر عهده امت بگذارد، تا آنان براى اوجانشينى تعيين نمايند، يا مصالح امت در گرو اين بود كه او درباره بقاى دين و صيانت آن بينديشد و فرد

1 . كهف/65.

صفحه 113

جامع الشرايطى را به مسلمين معرفى كند، حالا خواه اين فرد على (عليه السلام) باشد يا فرد ديگر.

سخن در اين جا درباره خلافت شخص معين مطرح نيست، بلكه موضوع به صورت كلى مورد بررسى قرار مى گيرد، اينك تحليل موضوع، از طرق گوناگون:

1. خطر مثلث

روزى كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) ديده از جهان بربست، دولت جوان اسلامى را سه دشمن بزرگ از سه طرف احاطه كرده و پيوسته در فكر براندازى حكومت اسلامى بودند.

اين سه دشمن عبارت بودند از:

1. امپراتورى روم شرقى (شامات و فلسطين).

2. امپراتورى ايران.

3. ستون پنجم(منافقان داخلى).

در اهميّت خطر دشمن نخست كافى است كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در سال هشتم نيروى عظيمى را براى مقابله با لشكر روم اعزام كرد و در اين جنگ سه فرمانده سپاه اسلام يكى پس از ديگرى جام شهادت نوشيده و لشكر شكست خورده اسلام به مدينه بازگشت، براى جبران شكست، پيامبر در سال نهم با ارتش سنگين، قريب به سى هزار نفر با تجهيزات خاصى تا سرزمين تبوك رفت و اثرى از دشمن مشاهده نكرد، و راه را براى ادامه دفاع از كيان اسلام هموار ساخت و در آخرين روزهاى درگذشت خود ارتشى را به فرماندهى «اسامة بن زيد» آماده ساخت و اصرار ورزيد كه هر چه زودتر مدينه را ترك گويند و در مرز روم متمركز شوند.

صفحه 114

در اهميت ضلع دوم اين مثلث كافى است كه خسرو پرويز امپراتور ايران وقتى نامه پيامبر را دريافت كرد و از دعوت او به آيين توحيد آگاه گرديد از شدت عصبانيت نامه پيامبر را پاره كرد و به فرماندار يمن نوشت مدعى نبوت را دست بسته به سوى من روانه كن.

خطر ستون پنجم بر كسى پوشيده نيست، آيات فراوانى كه در حقّ آنها نازل شده است، روشنگر پايه خطر آنها است آنان پيوسته مترصد بودند كه پيامبر را ترور كنند، و يا پس از درگذشت او با ترفندى زمام امور را به دست گيرند قرآن در فتنه گرى آنان چنين مى فرمايد:

(لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأُمُورَ حَتّى جاءَالْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللّهِ وَهُمْ كارِهُونَ).¹

«آنها پيش از اين، نيز در پى فتنه انگيزى بوده اند و كارهايى را بر زيان تو دگرگون ساخته به هم ريخته اند تا اينكه حق فرا رسيد، و فرمان خدا آشكار گشت(و پيروز شديد) در حالى كه آنها كراهت داشته اند».

آيا با وجود چنين دشمنانى نيرومند كه به صورت يك مثلث، در صدد ضربه زدن بر حكومت جوان اسلام بوده اند صحيح بود كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) چشم از جهان بپوشد و براى آينده امت نينديشد و شخصى را به عنوان رهبر معين نكند.

انسانى كه چند فرزند خردسالى داشته باشد به هنگام احساس مرگ، در آينده فرزندان خود مى انديشد و با تعيين سرپرست، سعادت آنان را تأمين مى نمايد، آيا حفظ رسالت و زحمات ديرينه و وحدت مسلمين از نظر ارزش، كمتر از چند فرزند صغير مى باشد.

1 . توبه/48.

صفحه 115

2. زندگانى عشايرى

زندگانى مسلمانان در مكه و مدينه زندگى عشايرى بود و هر عشيره براى خود رئيس و پيشوايى داشت، و در تاريخ عرب پيوسته به خاطر اختلاف رؤسا، عشيره اى به جان ديگرى افتاده و خون همديگر را مى ريختند آنان با همان روح عشيره گرى به اسلام پيوستند و در مواردى كه قبيله انصار يا مهاجر درگير مى شدند اگر تدبير حكيمانه رسول خدا نبود خون زيادى ريخته مى شد¹حتى در داستان افك نزديك بود دو قبيله اوس و خزرج به جان هم بيفتند و حمام خون راه بيندازند² در اين شرايط آيا مصلحت ايجاب نمى كرد كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله)قاطعانه وارد كار شود و فرمانرواى مسلمانان را معين كند؟! زيرا واگذارى آن به مسلمانان، با داشتن تيره هاى مختلف و شيوخ گوناگون نتيجه اى جز ايجاد دودستگى وكشمكش نداشت و شاهد روشن اين جريان جريان سقيفه است كه در آنجا مهاجر و انصار يكديگر را به باد فحش گرفته و زد وخورد انجام گرفت.

عمر در داستان سقيفه مى گويد: ما سعد بن عباده را لگد مال كرديم، مردى گفت: سعد كشته شد گفت: خدا سعد را بكشد.³

بررسى يك چنين زندگى خصمانه عشايرى رهبر مسلمانان را بر آن مى داشت كه كار را به دست شيوخ قبايل و سران عشاير نسپارد، زيرا در اين صورت جز اختلاف و خونريزى نتيجه نخواهد داشت.

1 . صحيح بخارى:5/119، باب غزوه بنى المصطلق.
2 . صحيح بخارى:5/119، باب غزوه بنى المصطلق.
3 . شرح نهج البلاغه:6/17.

صفحه 116

3. صحابه و پايه استقامت آنان در دين

شكى نيست در ميان ياران پيامبر انسان هاى والا و وارسته اى بود كه دعاى آنان مايه نزول رحمت و خشم آنان مظهر خشم خدا بود، سخن درباره اين گروه اندك نيست، سخن در مجموع ياران اوست آيا واقعاً از نظر آگاهى و اعتقاد قلبى و استقامت در دين، به آن پايه رسيده بوده اند كه پيامبر رهبرى را به دست آنان بسپارد و برود، يا اينكه اين گروه پس از درگذشت پيامبر مانند دوران حيات او، از وجود يك رهبر قاطع و آگاه بى نياز نبودند كه اين جمع را به سوى كمال رهبرى كند و از كارشكنى ها جلوگيرى نمايد.

بررسى صفحات تاريخ نشان مى دهد كه در مراحل حساس، عقيده ها متزلزل و افكار گوناگونى به آنان رخ مى داد و انديشه بازگشت به عصر جاهلى در مخيّله ها خودنمايى مى كرد، آيا صحيح است كه پيامبر ناموس الهى (دين) را به چنين افرادى بسپارد؟ بى آنكه براى آن متولى مشخصى معين كند؟!

ما برخى از آيات را كه حاكى از انديشه عقب گرد برخى از صحابه به عصر جاهلى است منعكس مى كنيم، قرآن در باره جنگ احد كه از نبردهاى سخت و جانكاه مسلمانان بود چنين مى فرمايد:

(وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِى اللّهُ الشّاكِرين) .¹

«محمد فقط فرستاده خدا است و پيش از او فرستادگان ديگرى نيز بوده اند آيا اگر او بميرد يا كشته شود شما به عقب برمى گرديد(اسلام را رها كرده به دوران جاهليت بازگشت مى نماييد) و هر كس به عقب باز گردد هرگز به خدا ضررى نمى زند، و

1 . آل عمران/144.

صفحه 117

خداوند به زودى شاكران (استقامت كنندگان را) پاداش خواهد داد».

و نيز در آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنٌّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الأَمْرِ مِنْ شَىْء قُلْ إِنَّ الأَمْرَ كُلَّهُ للّهِ يُخْفُونَ فى أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الأَمْرِشَىْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا ...).¹

«گروهى ديگر در فكر جان خويش بوده اند، آنها گمانهاى نادرستى همچون گمانهاى دوران جاهليت درباره خدا داشتند و مى گفتند آيا چيزى از پيروزى نصيب ما مى شود؟!، بگو همه كارها(پيروزى ها) به دست خدا است، آنها در دل خود چيزى پنهان مى دارند كه براى تو آشكار نمى سازند، مى گويند اگر ما سهمى از پيروزى داشتيم در اينجا كشته نمى شديم».

ممكن است تصور شود اين نوع ضعفها و نارسايى ها مربوط به آغاز هجرت است وجنگ احد در سال سوم هجرت رخ داد ولى مسلمانان در اواخر هجرت از نظر عقيده و انديشه و پايدارى به حدّكمال رسيده و شايسته آن بوده اند كه پيامبر زمام كار را به دست آنان بسپارد، ولى اين انديشه را تاريخ به شدت رد مى كند به گواه اين كه در جنگ حنين كه در سال هشتم هجرت رخ داد، مسلمانان صحنه نبرد را ترك گفته و همگى جز عده معدودى رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) را تنها گذاردند، در حا لى كه پيامبر به آنان چنين خطاب مى كرد:

أين أيها الناس؟ هلّموا إلىّ ، أنا رسول اللّه.

ولذا قرآن درباره نبرد حنين مى فرمايد:

(لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ فى مَواطِنَ كَثيرَة وَيَوْمَ حُنَيْن إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ

1 . آل عمران/154.

صفحه 118

فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرينَ).¹

«خداوند شما را در جاهاى زيادى يارى كرد و در روز «حنين» نيز يارى نمود در آن هنگام كه فزونى جمعيتتان شما را مغرور ساخت ولى فزونى جمعيت، به درد شما نخورد و زمين با همه وسعتش بر شما تنگ شد ، سپس پشت به دشمن كرده و فرار كرديد».

جمله (ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرين) بازگو كننده پايه ايمان و پايبندى آنان به اسلام عزيز و رهبر او است، آيا صحيح است پيامبر آگاه از روحيه اكثريت آنان، در تحكيم آيين خود از طريق تعيين رهبر، كارى صورت ندهد، ارتداد گروهى از طوايف پس از رحلت پيامبر نشانه بارز ضعف ايمان آنان بود، محاسبه اين نوع حادثه ها كه طبعاً براى پيامبر روشن بود ايجاب مى كرد كه پيامبر قاطعانه وصى خود را معين كند تا بر مشكلات پيروز آيد، واگذارى امر رهبرى به چنين گروهى كه در ميان آنان مؤمن و منافق، ثابت و متزلزل فراوان است مقرون به مصلحت نبود.

از اين جهت مى بينيم شيخ الرئيس دركتاب شفا مسأله خلافت را مطرح مى كند و يادآور مى شود كه تنصيص بر وصى از صواب بيشترى برخوردار است زيرا چنين كارى از ايجاد اختلاف و جدال جلوگيرى مى كند، بر خلاف عكس آن كه موجب دو دستگى و اختلاف در زندگى مى باشد.

² سر درگمى در شيوه حكومت

نويسندگان اهل سنت مسأله تنصيصى بودن خلافت را نپذيرفته، ولى

1 . توبه/25.
2 . شفا، فصل 5، ص 564، متن 13 از بخش الهيات، مقاله 10.

صفحه 119

الگوى روشنى از خلافت اسلامى ارائه نكرده اند.

پيامبر در آخرين لحظات حيات خود بر سر دو راهى بود يا بايد قاطعانه خليفه وجانشين تعيين كند ويا لااقل شيوه حكومت را به مسلمانان آموزش دهد، متأسفانه از نظر اهل سنت پيامبر هيچ كدام را انجام نداده است، بالأخره پيامبرى كه در موضوعات بى شمارى سخن گفته محال است در يك چنين قضيه مهمى شيوه حكومت را بيان نكند، و شگفت اين است كه در مجموع روايات وارد در صحاح و سنن روايتى كه بيانگر شيوه حكومت باشد وارد نشده است در حالى كه نويسندگان اهل سنت تنها به آيه هاى مشاوره بسنده كرده و مى گويند شيوه حكومت بر اساس شورى استوار است در حالى كه اصل مشاوره يك اصل كلى است و اصل كلى نمى تواند بيانگر صدها مسايل مربوط به حكومت اسلامى باشد، بايد در كنار اين اصل، اصول ديگرى نيز در كتاب و سنت وارد شود تا اين خلأ را پر كند.

شورى از اصول ارزنده اسلام است ولى تنها اين اصل نمى تواند، بيانگر شيوه حكومت اسلامى باشد، حكومت براى خود، اصول و شرايطى لازم دارد كه بايد وحى آسمانى آنها را بازگو كند.

خلاصه اكمال دين در گرو، انجام يكى از دو چيز است:

1. نصب امام و تعيين خليفه آنگاه خود خليفه به خاطر منصوب بودن جوانب كار را روشن مى سازد.

2. بيان شيوه حكومت از نظر منتخِب و منتخب، و شرايط انتخاب و دهها موضوعات جانبى كه بدون روشن شدن آنها، شيوه حكومت واضح نمى شود.

متأسفانه از نظر اهل سنت هيچ كدام از دو امر اساسى انجام نگرفته نه

صفحه 120

امامى معين شده و نه شيوه حكومت به صورت روشن و جامع بيان گرديده است.

حكومت شورايى

نويسندگان اهل سنت بالأخص در عصر حاضر شيوه حكومت اسلامى را شورايى مى انگارند و پشتوانه حكومت اسلامى را همان دو آيه اى كه پيرامون شورا در قرآن وارد شده است مى دانند، ولى آنان از نكته اى غفلت ورزيده اند كه اگر حكومت اسلامى بر اساس «شورى» استوار بود لازم بود پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) حدود و خصوصيات آن را بيان كند، در حالى كه درباره خصوصيات آن سخنى به ميان نيامده است، مثلاً يادآور شود: چه كسى اصل شورى را به اجرا بگذارد؟

رأى دهندگان چه كسانى باشند؟ انصار و مهاجر يا مسلمانان مدينه و مكه يا همه مسلمانان.

در صورت اختلاف نظر، ملاك ترجيح چيست، اكثريت است يا ملاكهاى ديگر.

اين پرسشها و دهها پرسش مانند آن در هاله ابهام باقى است از اين جهت نمى توان گفت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) بر همين اصل، اعتماد نمود و درباره شيوه حكومت سخنى نگفته است.

گذشته از اين بايد ديد آيات مربوط به شورا به كدام يك از امور ناظر مى باشد، اينك آيات مربوطه را مطرح كرده بعداً در حدود دلالت آنها سخن مى گوييم:

1. (...وَشاوِرْهُمْ فِى الأَمْْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ...) .¹

1 . آل عمران/159.

صفحه 121

«با آنان در كار مشورت كن هر موقع تصميم گرفتى بر خدا توكل كن».

2. (وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ) .¹

«كسانى كه دعوت پروردگارشان را اجابت كرده و نماز را به پا مى دارند و كارهايشان به صورت مشورت صورت مى پذيرد، و از آنچه به آنها روزى داديم، انفاق مى كنند».

دقت در مفاد و شرايط نزول، مانع از آن است كه آيه ها ناظر به بيان شيوه حكومت در اسلام باشد.

آيه نخست خطاب به پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) است كه با ياران خود به شور بپردازد، در مورد آيه، حاكم از جانب خدا معين شده و به حاكم مسلَّم يعنى پيامبر، خطاب مى كند كه براى جلب قلوب ياران خود با آنان مشورت كند در اين صورت آيه ناظر به شور در تعيين حاكم نخواهد بود، بلكه بيانگر وظيفه حاكم موجود است كه چنين كند و امّا اينكه مردم نيز در تعيين حاكم از اين اصل بهره بگيرند هرگز آيه ناظر به آن نيست.

آيه دوم خطاب به افراد با ايمان است كه در «امور مربوط به خويش» مشورت كنند در اين صورت بايد احراز شود كه خلافت پس از درگذشت پيامبر از امور واگذار شده به مردم است يا نه، و ما احتمال مى دهيم كه اين امر، به مردم واگذار نشده است و در اختيار خدا و رسول او است، با اين احتمال نمى توان آيه را سند شيوه حكومت اسلامى دانست.

در پايان يادآور مى شويم بسيارى از افراد كه در شيوه حكومت كتاب يا رساله نوشته اند اعضاى شورا را گروهى به نام (أهل الحل والعقد) معرفى كرده اند يعنى كسانى كه باز و بستن امور به دست آنها است ولى خود اين جمله

1 . شورى/38.

صفحه 122

از مبهمات است، زيرا روشن نيست كه آيا مقصود علما و دانشمندان است آن هم در چه پايه از علم و دانش، و ميزان سنجش دانش آنها چيست؟

يا مقصود مسئولان حكومت اسلامى است؟

يا كسانى كه در ارتش و سپاه اسلام مشغول انجام وظيفه مى باشند؟

در هر حال، در اين كه شورا يكى از اصول اجتماعى اسلام است سخنى نيست، ولى آيا در همه موارد يا موارد خاصى، اين اصل تنها نمى تواند چهره حكومت را روشن كند.

خلاصه پيامبر براى حفظ ميراث الهى بر سر دو راهى قرار گرفته بود.

الف. پيامبر قاطعانه پيشواى پس از خود را تعيين كند.

ب. شيوه و خصوصيات حكومت و وظيفه مسلمانان را به صورت روشن بيان كند. متأسفانه از نظر اهل سنت هيچ كدام انجام نگرفته است. و هرگز نمى توان به اصل شورا در تبيين صيغه حكومت اكتفا كرد.

بيعت و شيوه حكومت اسلامى

يكى از شيوه هاى زندگى عرب قبل از اسلام بيعت با رئيس عشيره بود و اسلام نيز آن را در مواردى تنفيذ كرد، مردم مدينه در سال 11و 12 در عقبه «منى» با پيامبر بيعت كردند كه اگر رسول گرامى به سرزمين آنان وارد شود، از او بسان فرزندان و بستگان خود دفاع كنند، اين نوع بيعت مربوط به تعيين حاكم نبود بلكه نتيجه ايمان آنان به رسول خدا بود و تعهد نمودند كه از رهبر خود دفاع كنند.

پس از هجرت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) دوبار نيز با پيامبر بيعت كردند يكى در غزوه حديبيه و ديگرى در بيعت زنان مكه با پيامبر.

صفحه 123

درباره بيعت نخست قرآن چنين مى فرمايد:

(لَقَدْ رَضِىَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَة فَعَلِمَ ما فى قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَة عَلَيْهِمْ وَأَصابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً) .¹

«خداوند از مؤمنان هنگامى كه در زير آن درخت با تو بيعت كرده اند راضى و خشنود شد، خدا آن چه را در درون دلهايشان نهفته بود مى دانست از اين رو آرامش را بر دلهايشان نازل كرد و پيروزى نزديك به عنوان پاداش نصيب آنها فرمود».

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(...إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللّهِ شَيْئاً وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ وَلا يَقْتُلْنَ أَولادَهُنَّ وَلا يَأْتينَ بِبُهْتان يَفْتَرينَهُ بَيْنَ أَيْديهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلا يَعْصِينَكَ فِى مَعْرُوف فَبايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِر لَهُنَّ اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ).²

«اى پيامبر! هنگامى كه زنان مؤمن نزد تو آيند و با تو بيعت كنند كه چيزى را شريك خدا قرار ندهند دزدى و زنا نكنند، فرزندان خود را نكشند، تهمت و افترايى پيش دست و پاى خود نياورند و در هيچ كار شايسته اى مخالفت فرمان تو نكنند، با آنها بيعت كن و براى آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب كه خداوند آمرزنده و مهربان است».

ولى بايد توجّه نمود كه هر دو آيه خارج از موضوع ما است.

در آيه نخست آنان به نبوت پيامبر ايمان آورده و حاكم اسلامى از جانب خدا معين نشده بود بيعت براى اين بود كه از جان او دفاع كنند همچنان كه از

1 . فتح/18.
2 . ممتحنه/12.

صفحه 124

جان و فرزندان خود دفاع مى نمايند، يعنى حاكم مشخص، و فقط بيعت كردند كه در اين لحظه حساس، از او دفاع نمايند.

آيه دوم درباره تعيين حاكم نيست بلكه تأكيد بر ايمان آنان به نبوت پيامبر است و در حقيقت عملاً متعهد شدند كه به شريعت او عمل كنند از اين جهت يادآور مى شود كه شرك نورزند، زنا نكنند، دزدى نكنند، سرقت نكنند، در اين صورت اين آيات را نمى توان ناظر به بيان شيوه حكومت دانست.

گذشته از اين، مجرد بيان بيعت در شناساندن شيوه حكومت كافى نيست، بايد در كنار بيان بيعت، خصوصيات خليفه از نظر ايمان و تقوا و علم و آگاهى و ديگر شرائط بيان گردد، در حالى كه هيچ كدام از دو، در سنت وارد نشده است.

آنچه كه انسان از دقت در اين آيات و موارد بيعت استفاده مى كند اين است كه هدف از بيعت تعيين حاكم و يا تثبيت حكومت او نيست بلكه اخذ بيعت براى تأكيد بر عمل به مقتضاى ايمان است.

از اين جهت در حديبيه بيعت نمودند تا سر حد جان از اسلام دفاع كنند يا در محيط مكه زنان بيعت مى كردند شرك نورزند و كار زشت انجام ندهند.

آرى پس از درگذشت پيامبر تعيين خليفه از طريق بيعت صورت گرفت آن هم در دو مورد:

1. خلافت خليفه نخست، با بيعت افراد اندكى.

2. خلافت اميرمؤمنان (عليه السلام) با اكثريت قريب به اتفاق.

گويا يك چنين روش، استمرار بر همان سيره پيش از اسلام بود كه از طريق بيعت شيخ قبيله را گزينش مى كردند ولى مسلماً عمل صحابه مدرك براى حكم شرعى نيست، حكم شرع را بايد از كتاب و سنت گرفت نه از افراد غير

صفحه 125

معصوم آن هم در چنين مسأله سرنوشت ساز.

خلاصه سخن اين كه اسلام كه آيين جهانى است و تا روز رستاخيز بايد جهان را اداره كند حتماً در عظيم ترين و اساسى ترين مسأله به نام حكومت اسلامى روشن گريهاى گسترده داشته باشد.

شيوه حكومت در سخن پيامبر

سخنان حكيمانه از پيامبر (صلى الله عليه وآله) نقل شده است روشنگر تنصيصى بودن مقام امامت از روز نخست مى باشد.

ابن هشام مى نويسد: پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در موسم حج قبيله «بنى عامر» را به اسلام دعوت كرد رئيس آنان گفت:

«أرأيت إن نحن بايعناك على أمرك ثمّ أظهرك اللّه على من خالفك أيكون لنا الأمر من بعدك؟».

«آيا چه نظر مى دهى اگر ما با تو بيعت كرديم خدا تو را بر مخالفان پيروز كرد، آيا پس از تو، ما سهمى در كار تو خواهيم داشت؟».

پيامبر در پاسخ فرمود:

«الأمر إلى اللّه يضعه حيث يشاء».¹

«كار مربوط به خداست هر كجا بخواهد آن را قرار مى دهد».

رئيس بنى عامر رسالت پيامبر را يك حكومت بشرى فكرمى كرد ولذا انتظار داشت در برابر كمك به پيامبر، سهمى در آن داشته باشد، پيامبر دست رد بر سينه او زد، و امر حكومت را مربوط به خدا دانست كه بايد او تعيين كند، اگر به راستى زمام حكومت در دست امت اسلامى يا اهل حل و عقد يا ديگران

1 . سيره ابن هشام:2/424.

صفحه 126

بود پيامبر مى فرمود: «الأمر إلى الأُمّة أو إلى أهل الحلّ والعقد» يا به گونه اى كه براى طرف مفهوم باشد.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در تعيين شيوه حكومت از جمله اى بهره گرفت كه خدا در مورد رسالت از آن استفاده كرده است چنانكه مى فرمايد:

(...اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ...) .¹

«خدا آگاه تر است رسالت خود را كجا قرار دهد».

برداشت صحابه از خلافت پس از درگذشت پيامبر

بررسى تاريخ خلافت نشان مى دهد كه تعيين خليفه از طريق تنصيص خليفه پيشين صورت مى گرفت اگر از خلافت ابى بكر و اميرمؤمنان صرف نظر كنيم ديگر خلافت ها همگى جنبه تعيينى و تنصيصى داشته است خلافت عمر به وسيله ابى بكر انجام گرفت.²

خلافت عثمان از طريق شوراى شش نفره به نتيجه رسيد شورايى كه اعضاى آن را خليفه پيشين معين كرد.³

آنگاه كه عمر ترور شد عايشه از طريق فرزند خليفه «عبداللّه بن عمر» به او پيام فرستاد و گفت: سلام مرا به پدر برسان و بگو امت محمد را بدون نگهبان ترك مكن، كسى براى آنها معين كن زيرا من از فتنه مى ترسم.

عبداللّه بن عمر به پدر گفت: در ميان مردم شايع است كه تو كسى را بر

1 . انعام/124.
2 . طبقات ابن سعد: 3/200; كامل ابن اثير:2/292.
3 . كامل ابن اثير:3/35.

صفحه 127

خلافت برنمى گزينى، اگر براى تو شتر و گوسفندانى باشد و آن را در اختيار چوپانى قرار دهى، هرگاه چوپان آنها را در بيابان رها كند درباره او چگونه قضاوت مى كنى؟ آيا دامهاى تو را در معرض هلاكت قرار نداده است اگر چنين است رعايت مصالح مردم از اهميت بالايى برخوردار است.¹

هنگامى كه معاويه فرزند خود «يزيد» را به عنوان خليفه مسلمين معرفى كرد عبداللّه بن عمر را خواست و به او چنين گفت: من دوست نداشتم امت محمد را پس از خويش بسان گله بدون چوپان رها كنم.²

همه اين جمله حاكى است كه صبغه حكومت در نزد همگان جنبه تنصيصى داشت مسأله شورا يا بيعت اهل حل و عقد تئورى هايى است كه بعدها متكلمان اهل سنت مطرح كرده اند.

آرى مقصود از استشهاد با اين جمله ها ردّ نظريه شورا و بيعت است و الاّ تنصيص بشر تا به وحى الهى منتهى نشود فاقد ارزش خواهد بود.

تا اين جا مسأله امامت و خلافت از نظر نبوت روشن گشت، اكنون بايد ببينيم دلايل موجود در كتاب و سنت كداميك از دو نظر را تأييد مى كند.

1 . حلية الأولياء:1/44.
2 . الإمامة والسياسة:1/168.

صفحه 128

2 آيات ولايت و خلافت

در اين فصل آيات مربوط به خلافت و امامت را مورد بررسى قرار مى دهيم تا روشن شود قرآن كدام يك از دو نظريه را تأييد مى كند، اينك تفصيل موضوع:

1. آيه انذار نزديكان

وحى الهى در كوه حرا بر قلب پيامبر، نازل گرديد، و او را به مقام نبوت و رسالت مفتخر ساخت، رسالتى كه بايد در سطح جهانى پياده گردد، و تمام ملل روى زمين، زير پرچم آيين اسلام درآيند. فرشته وحى هر چند او را به مقام رسالت مفتخر ساخت، ولى نقطه شروع كار و وقت تبليغ رسالت را براى مردم معين نكرد، از اين نظر پيامبر به مدت سه سال، از دعوت عمومى خوددارى نمود، تنها از رهگذر تماسهاى خصوصى با افراد قابل و شايسته، توانست گروه كمى را به آيين خويش هدايت كند.

پس از گذشت سه سال، پيك وحى الهى فرا رسيد، و فرمان داد كه پيامبر دعوت همگانى خود را از طريق دعوت خويشاوندان و بستگان آغاز نمايد، و او را با آيه زير مورد خطاب قرار داد و گفت:

(وَأَنْذِرْعَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ * وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ

صفحه 129

مِنَ الْمُؤْمِنينَ* فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّى بَرِىءٌ مِمّا تَعْمَلُونَ) .¹

«بستگان نزديك خود را از عذاب الهى بيم ده، پر و بال پر مهر و مودت خود را بر سر افراد با ايمان پايين بياور (و نسبت به آنان ابراز علاقه و محبت كن) و اگر با تو از در مخالفت وارد شوند بگو من از كارهاى (بد شما) بيزارم».

از اين جهت پيامبر (صلى الله عليه وآله) به على (عليه السلام) دستور داد كه چهل و پنج نفر از شخصيتهاى بزرگ بنى هاشم را براى ضيافت ناهار، دعوت كند، و غذايى از گوشت، همراه با شير آماده سازد.

مهمانان همگى در وقت معين، به حضور پيامبر شتافتند، و پس از صرف غذا، «ابولهب» عموى پيامبر با سخنان سبك خود، مجلس را از آمادگى براى طرح سخن و تعقيب هدف، برانداخت و مجلس بدون اخذ نتيجه به پايان رسيد، و مهمانان پس از صرف غذا و شير، خانه رسول خدا را ترك گفتند.

پيامبر (صلى الله عليه وآله) تصميم گرفت كه فرداى آن روز ضيافت ديگرى ترتيب دهد، وهمه آنان را جز «ابولهب» به خانه خود دعوت نمايد. باز على (عليه السلام) به دستور پيامبر ، غذا و شير آماده نمود. و از شخصيتهاى برجسته و شناخته شده بنى هاشم براى صرف ناهار و استماع سخنان پيامبر، دعوت به عمل آورد. مهمانان همگى در موعد مقرر به خانه پيامبر آمدند«وى» پس از صرف غذا، در مجمع بزرگى كه شخصيتهاى بنى هاشم، در آنجا گرد آمده بودند، براى دعوت خويشاوندان به آيين توحيد ورسالت خويش به پا خاست، و سخنان خود را چنين آغاز نمود:

«به راستى، هيچ گاه راهنماى مردم، به آنان دروغ نمى گويد;

به خدايى كه جز او خدايى نيست، من فرستاده او به سوى شما و عموم جهانيان هستم».

«هان! آگاه باشيد، همان گونه كه مى خوابيد، مى ميريد، و همچنان كه

1 . شعراء/214ـ 216.

صفحه 130

بيدار مى شويد (روز رستاخيز) زنده خواهيد شد، نيكوكاران به پاداش اعمال، و بدكاران به كيفر كردار خود مى رسند، و بهشت جاويدان براى نيكوكاران و دوزخ هميشگى براى بدكاران آماده است».

«هيچ كس از مردم، برا ى كسان خود، چيزى بهتر از آنچه من براى شما آورده ام، نياورده است من خير دنيا و آخرت براى شما آورده ام، خدايم به من فرمان داده كه شما را به توحيد و يگانگى وى و رسالت خويش دعوت كنم» آنگاه فرمود:

«فَأيّكم يوازرنى على هذا الأمر، على أن يكون أخى ووصى وخليفتى فيكم؟».

«چه كسى از شما مرا در اين راه كمك مى كند، تا برادر ووصى و نماينده من درميان شما باشد؟».

او اين جمله را گفت و مقدارى مكث نمود، تا ببيند كدام يك از آنان به نداى او پاسخ مثبت مى گويد در اين موقع سكوت آميخته با بهت و تحيّر بر مجلس، حكومت مى كرد، و همگى سر به زير افكنده و در فكر فرو رفته بودند.

ناگهان على (عليه السلام) كه سن او در آن روز، از 15 سال¹ تجاوز نمى كرد، سكوت را درهم شكست و برخاست رو به پيامبر كرد وگفت: اى پيامبر خدا من تو را در اين راه يارى مى كنم، سپس دست بسوى پيامبر دراز كرد، تا دست او را به عنوان پيمان فداكارى، بفشارد در اين موقع، پيامبر دستور داد كه على (عليه السلام) بنشيند و بار ديگر گفتار خود را تكرار نمود. باز على (عليه السلام) برخاست و آمادگى خود را اعلام كرد، اين بار نيز پيامبر به وى دستور داد كه بنشيند، در مرتبه سوم نيز بسان دومرتبه پيشين جز على (عليه السلام)كسى برنخاست، و تنها او

1 . به قولى 13 سال.

صفحه 131

بود كه پشتيبانى خود را از هدف مقدس پيامبر اعلام كرد، در اين موقع پيامبر، دست خود را بر دست على (عليه السلام) زد وجمله تاريخى خود را در مجلس بزرگان بنى هاشم درباره على (عليه السلام)القا نمود وگفت:

«انّ هذا أخي ووصيّي وخليفتي فيكم».¹

«هان اى خويشاوندان و بستگان من! بدانيد كه على برادر ووصى و خليفه من در ميان شماست».

بنابه نقل سيره حلبى، دو لفظ ديگر نيز افزود و گفت: «ووزيرى ووارثى; يعنى : وزير ووارث من نيز مى باشد».

از اين راه نخستين وصى اسلام به وسيله آخرين سفير الهى، در آغاز رسالت كه هنوز جز گروه كمى به آيين وى نگرويده بود تعيين گرديد.

از اينكه پيامبر، نبوت خود و امامت على (عليه السلام) را همزمان اعلام كرد و روزى كه به بستگان خود گفت: مردم! من پيامبر خدا هستم، همان روز نيز فرمود: كه على (عليه السلام) وصى وجانشين من است، مى توان مقام و موقعيت امامت را به نحو روشن ارزيابى نمود، و اينكه اين دو مقام از يك ديگر جدا نبوده، و همواره دومى مكمل برنامه رسالت است.

اين حديث در اصطلاح محدثان به حديث «بدء الدعوه» يا «حديث الدار» معروف است و دلالت آن بر ولايت و خلافت على پس از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) روشن است و اين مى رساند كه از روز نخست، منصب امامت بسان نبوت، مقام تنصيصى است نه اختيارى و يا انتخابى، شگفت آور اين كه برخى از مورخين حديث رسول خدا (صلى الله عليه وآله) را در تاريخ خود به نحو صحيح آورده ولى در

1 . تاريخ طبرى:2/216; كامل ابن اثير:2/24 ; سيره حلبى:1/321; شرح شفاى قاضى عياض:3/37 و غيره.

صفحه 132

بخش تفسير دست به تحريف زده است.

محمد بن جرير طبرى (224ـ 310) در تاريخ خود داستان گذشته را به نحوى كه نگاشتيم آورده است.¹

ولى آنگاه كه در تفسير خود به آيه 314 سوره شعراء مى رسد و به نقل شأن نزول آيه مى پردازد، كلام پيامبر را تحريف مى كند و مى نويسد:

پيامبر رو به آنها كرد و چنين گفت: «فأيّكم يوازرنى على هذا الأمر على أن يكون أخى وكذا وكذا» و در حقيقت به جاى كلمه هاى «أخي ووصيّي و خليفتي» الفاظ كنايى به كار مى برد.

يعنى: پشتيبانى على(عليه السلام) را از پيامبر نقل مى كند، و آنگاه كه به بيان سخن پيامبر درباره على مى رسد، به جاى الفاظ «وصى و خليفه من، الفاظ كنائى به كار مى برد و مى گويد: توبرادر و چنان و چنين من هستى». تا تصريح بر خلافت امام را نقل نكرده باشد.

اين نوع تحريف در تاريخ فراوان است و روز به روز بر دامنه آن افزوده مى شود خصوصاً كه الآن كتابهاى بزرگان در دست نشر و تجديد چاپ است محققان مزدور آنچه كه مربوط به تشيع و ولاى اهل بيت (عليهم السلام) است در حدّامكان حذف و يا تحريف مى كنند.

ابن كثير شامى نيز در تفسير خود به جاى پيروى از تاريخ طبرى، از تفسير طبرى پيروى كرده و كلمات كنايى به كار برده است.

شگفت انگيزتر كار دكتر هيكل در كتاب «حيات محمد» است كه فقط به نقل جمله نخست اكتفا كرده است و مى گويد: پيامبر چنين گفت: «فَأَيّكم يوازرنى على هذا الأمر على أن يكون أخى ووصى وخليفتى فيكم» ولى جمله دوم را كه پيامبر بعد از برخاستن على گفت، به كلى نقل نكرده است.

1 . همان مدرك.

صفحه 133

آنگاه كه آن كتاب در جامعه مصر منتشر شد خرده گيران متعصب ، او را به خاطر نقل اين حديث حتى به صورت ناقص انتقاد كرده او ناچار شده كه خشم خدا را در برابر رضاى مردم بخرد از اين جهت در چاپ دوم و چاپهاى بعدى جمله نخست را نيز حذف كرد، اين است معنى روشنفكرى و آزاد منشى.

2. آيه(إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه)

(إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ).¹

«ولى شما، خدا و پيامبر او و كسانى هستند كه ايمان دارند ونماز مى گزارند، و در حال ركوع زكات مى دهند».

(وَمَنْ يَتَوَلَّ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ).²

«هركس خدا و فرستاده او و افراد با ايمان را ولى خود اتخاذ كند، به راستى (پيروان) حزب خدا پيروزند».

مفسران مى نويسند: سائلى وارد مسجد شد و درخواست كمك كرد، كسى چيزى به او نداد، امام على (عليه السلام) در حالى كه در ركوع بود با انگشت خود كه انگشترى در آن بود به فقير اشاره كرد تا انگشترى را از دست او در آورد، او نيز انجام داد و مسجد را ترك گفت.

در اين موقع خبر به پيامبر رسيد، او رو به درگاه الهى نمود وگفت: خدايا همان طور كه براى موسى از خاندان خويش، وزيرى معين نمودى، پروردگارا براى من نيز از اهل بيتم،وزيرى معين بفرما، در اين لحظه فرشته وحى فرود آمد و آيه ياد شده را براى پيامبر خواند.

1 . مائده/55.
2 . مائده/56.

صفحه 134

شأن نزول آيه را به صورتى كه نقل گرديد، شخصيت هاى برجسته اى از صحابه مانند خود امام، ابن عباس، عمار، جابر، ابو رافع، انس بن مالك، و عبداللّه بن سلام نقل كرده اند.¹

شيوه استدلال با اين آيه بسيار روشن است زيرا مقصود از ولى همان متصرف و سرپرست و آن كسى است كه برخود انسان اولويت دارد نه دوست، گواه اين مطلب اين است كه ولايت را مقيد به فردى كرده است كه در حال ركوع صدقه مى دهد، و اگر مقصود از ولايت دوست بود اين اختصاص به فردى، اختصاص نداشت زيرا همه مؤمنان به حكم آيه:

(وَالْمُؤمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَولياءُبَعْض...) ² دوست و ياور يكديگرند.

از اين جهت براى ولى در آيه معنايى جز همين ولى و سرپرست نيست.

خلاصه از اين كه آيه ولايت را بر سه نفر منحصر مى كند خدا و پيامبر و كسانى كه در حال ركوع صدقه مى دهند، حاكى از اين است كه اين ولايت غير از اين ولايت عمومى همه مؤمنان نسبت به يكديگر است، و آن جز ولايت عامه و متصرف در امور كس ديگرى نيست.

حديثى كه در مورد اميرمؤمنان وارد شده است مؤيد اين مطلب است پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله)فرمود:

«يا علىّ أَنْتَ ولىُّ كلّ مؤمن من بعدى».³

«اى على! تو پس از من ولى هر فرد با ايمان هستى».

1 . كنز العمال، ص 405، حديث شماره 137; تفسير فخر رازى:12/26; تفسير نيشابورى:6/154.
2 . توبه/71.
3 . مسند احمد:4/437; مستدرك حاكم:3/111.

صفحه 135

از اين كه لفظ «من بعدى» در حديث آمده است گواه بر اين است كه مقصود زعامت و سرپرستى جامعه مسلمانان است و در حقيقت مقصود از ولى در آيه، همان «اولى بودن» است كه در آيه اى در حقّ پيامبر وارد شده است چنانكه مى فرمايد:

(اَلنَّبِىُّ أَولى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ...) .¹

«پيامبر به افراد با ايمان از جان آنها اولى و شايسته تر است».

شكى نيست كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) داراى مقاماتى بوده و از اين طريق بر امت اولويت داشت، اينك اين مقامات از نظر قرآن عبارتند از:

1. قضاوت و داورى پيامبر (صلى الله عليه وآله) چنان كه مى فرمايد:

(إِنّا أَنْزلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ بِما أَراكَاللّهُ...).²

«ما قرآن را بر تو به حق نازل كرديم تا در ميان مردم با آنچه كه خدا بر تو ارائه كرده است داورى كنيم».

2. حق اطاعت چنان كه مى فرمايد:

(...أَطِيعُوا اللّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ...) .³

«از خدا و رسولش اطاعت كنيد».

3. نفوذ فرمان چنان كه مى فرمايد:

(...فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصيبَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ) .⁴

1 . احزاب/6.
2 . نساء/105.
3 . نساء/59.
4 . نور/63.

صفحه 136

«كسانى كه با فرمان پيامبر مخالفت مىورزند از آن بترسند كه در كشاكش امتحان سخت قرار گيرند و يا با عذاب دردناكى روبرو شوند».

آنچه كه يادآور شديم برخى از مقامات ولايى و حكومتى پيامبر است و در اين موارد پيامبر بر همه اولويت دارد چنان كه مى فرمايد:

(اَلنَّبِىُّ أَولى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ...) .¹

«پيامبر به افراد با ايمان از جان آنها اولى و شايسته تر است».

با توجه به اين اصل، ظاهر آيه اين است كه ولايت خدا و رسول او و ولايت شخص ثالثى كه در حال نماز صدقه مى دهد، مفهوم واحدى دارند و اگر مقصود از ولى بودن خدا و رسول، اولويت آن دو بر جان و مال مردم باشد ولايت فرد سوم نيز به همان معنى است.

شاهد بر يكسان بودن مفهوم ولايت در هر سه، آيه بعدى است كه مى فرمايد:

(وَمَنْ يَتَولَّ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه هُمُ الْغالِبُونَ) .

«هركس خدا و رسولش و مؤمنين را ولى خود قرار بدهد او وابسته به حزب الهى و حزب خدا پيوسته حاكم و پيروز است».

از اين كه پذيرش ولايت آنها مايه دخول در حزب خدا و فسخ ولايت آنان مايه خروج از حزب الهى است خود گواه بر اين است كه اين ولايت به معنى دوستى و ياورى نيست بلكه پذيرش ولايت است كه در صورت فقدان، انسان از دايره حزب الهى بيرون مى رود.

نتيجه اين مى شود ، هر كس اولويت خدا و پيامبر و فرد سوم را نپذيرد تو گويى مسلمان نيست.

1 . احزاب/6.

صفحه 137

پاسخ يك پرسش

گاهى گفته مى شود هرگاه مقصود از ولىّ در آيه همان زعيم اسلامى و متصرف در حقوق و اموال است و آيه نيز در حقّ على نازل گرديده، لازمه آن اين است كه على (عليه السلام) نيز در حيات پيامبر (صلى الله عليه وآله)داراى چنين مقام و موقعيتى باشد در حالى كه سرپرستى جامعه در اين بخش از زمان از آن پيامبر بود.

پاسخ اين پرسش روشن است تعيين يك فرد براى زعامت به آن معنى نيست كه در همان ظرف انتصاب كار را بر عهده بگيرد و در امور سياسى و اجتماعى مداخله كند بلكه هدف اين است كه در زمان نبودن زعيم رسمى اين فرد اين خلأ را پر كند.

اميرمؤمنان (عليه السلام) در همان زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله) داراى مقام ولايت بود ولى چون هدف از اعطا چنين مقام سد خلائى بود كه پس از رحلت رسول خدا (صلى الله عليه وآله) پديد مى آيد، طبعاً بهره گيرى از اين ولايت مربوط به عصر بعد خواهد بود.

پاسخ به سؤال ديگر

هرگاه مقصود از (وَالَّذِينَ آمَنُوا) اميرمؤمنان باشد پس چرا به جاى مفرد «والذى آمن» صيغه جمع به كار برده است؟

پاسخ: قرآن در مواردى در مورد فردى صيغه جمع به كار برده است مانند آيه مباهله كه مى فرمايد:(...وَنِسائَنا وَنِسائَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ...).¹

در حالى كه پيامبر براى مباهله از زنان فقط دخت گراميش حضرت زهرا (عليها السلام) را آورده بود.

در مورد منافقين در مورد عبد اللّه بن اُبى، صيغه جمع به كار رفته است

1 . آل عمران/61.

صفحه 138

چنان كه مى فرمايد:

(يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ...) .¹

«آنان مى گويند اگر به مدينه بازگشتيم عزيزان ذليلان را بيرون مى كنند».

و گوينده سخن، عبد اللّه بن ابىّ زعيم منافقان بود.

و همچنين آيات ديگر كه در آنها صيغه جمع به جاى مفرد به كار رفته است.²

بنابراين استعمال صيغه جمع در مورد مفرد اشكال نخواهد داشت.

مسلماً به كار بردن صيغه جمع در مورد مفرد بى نكته نخواهد بود و در آيات ياد شده نكته آن روشن است وشايد علت آن در آيه اين است كه عواطف منافقان بر ضد امام تحريك نشود و بدانند كه اين يك قانون كلى است و امكان دارد افراد و مصاديق فراوان پيدا كنند كه فعلاً مصداق آن على بن ابى طالب است.

زمخشرى در كشاف خود نكته ديگرى نيز ياد مى كند، و آن اين كه: با آوردن صيغه جمع مى خواهد علاقه افراد را بر اين كار تحريك كند، و آنها بكوشند خود را به حد كمال برسانند.³

3. آيه بلاغ

(يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ

1 . منافقون/8.
2 . مانند آيه يكم از سوره ممتحنه كه مى فرمايد: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّى وَعَدوَّكُمْ أَولياءَ...) مفسران مى گويند: مقصود از افراد با ايمان خاطب بنى ابى بليعه است.
3 . كشاف:1/247.

صفحه 139

رِسالَتَهُ وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ...).¹

«اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو فرود آمده، برسان، و اگر نرسانى رسالت خداى را به جاى نياوردى و خداوند تو را از گزند مردم حفظ مى كند».

دقت در مضمون جمله (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالتَه) از اهميت موضوع حكايت مى كند، و مى رساند كه پيامبر به وسيله اين آيه، مأمور به ابلاغ پيامى از طرف خدا بود كه اگر العياذ باللّه انجام نمى داد گويا رسالت خود را انجام نداده است.

طبعاً چنين موضوعى بايد در عداد «توحيد» و «رسالت پيامبر» و «خاتميت او» و امثال آنها قرار گيرد كه اگر ابلاغى صورت نگيرد تو گويى در اين مدت كارى صورت نپذيرفته است.

همچنان كه از جمله (وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاس) استفاده مى شود كه پيامبر در طريق انجام اين مأموريت احتمال مى داد از جانب مردم آسيبى به او برسد يا او را در اين انتصاب به گرايشهاى قومى متهم كنند، از اين جهت خدا براى تقويت اراده او نويد مى دهد كه: (وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاس) .

اكنون بايد ديد اين موضوع با اهميت كه اين همه تأكيد و نويد درباره آن وارد شده است چيست؟!

مفسران اهل سنت احتمالاتى درباره نزول اين آيه داده اند كه برخى را يادآور مى شويم:

1. مربوط به حكم رجم و سنگسار كردن زنان و مردان بدكار.

2. ازدواج با همسر پسر خوانده خود زيد.

3. ابلاغ به همسران خود كه اگر دنيا را مى خواهند آماده طلاق مى باشند.

1 . مائده/67.

صفحه 140

4. دعوت مردم و منافقان به جهاد.

و مانند آنها كه فخر رازى در تفسير خود آورده است.¹

همان طورى كه ملاحظه مى كنيد هيچ كدام از اين احتمالات نمى تواند مصداق آيه باشد، يعنى كوتاهى در ابلاغ آنها، از طرفى همسنگ با عدم ابلاغ رسالت و از طرف ديگر مايه ترس از مردم باشد در يكى از احتمالاتى كه فخر رازى و ديگران نقل مى كنند اين است كه آيه در مورد على بن ابى طالب (عليه السلام) نازل شده است، آنگاه كه در روز غدير دست او را گرفت و درباره او گفت:

«مَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاه اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه».

آنگاه اضافه مى كند كه عمر بن خطاب به على (عليه السلام) چنين خطاب كرد:

«يابن أبى طالب أصبحت مولاى ومولى كلّ مؤمن ومؤمنة».

«تو سرور من و سرور هر مرد و زن مؤمن شده اى».

و اضافه مى كند كه اين روايت را، ابن عباس، و براء بن عازب، و محمد بن على (امام باقر (عليه السلام)) نقل كرده است.

فخر رازى در اين جا هر چند بخشى از حقيقت را بيان كرده ولى به خاطر كمى اطلاعات و يا تمايلات درونى نتوانسته و يا نخواسته مدارك نزول اين حديث را پيش از اين نقل كند در حالى كه طبرى در «الولاية في طريق حديث الغدير»² نزول اين آيه را در مورد حديث غدير از زيد بن ارقم به طور گسترده بيان كرده است، همچنان كه سيوطى در كتاب «الدر المنثور»³ نزول اين آيه را در روز غدير از ابن سعيد خدرى نقل كرده است.

1 . تفسير فخر رازى:12/49، تفسير آيه 67، از سوره مائده.
2 . الغدير:1/214.
3 . در المنثور:2/298.

صفحه 141

مؤلف الغدير علامه امينى نزول اين آيه را از سى دانشمند سنى با ذكر مصادر و صفحات در كتاب الغدير نقل مى نمايد.¹

ما در اين جا در صدد نقل سرگذشت غدير نيستيم ولى چون در كلمات گذشتگان نزول اين آيه در حديث غدير وارد شده است اجمالى از آن را در اين جا مى آوريم.

پيامبر گرامى در آفتاب داغ و سوزنده 18 ماه ذى الحجه در سرزمين معروف به غدير فرود آمد در حالى كه گروه بى شمارى نيز همراه او بوده اند، در اين لحظات حساس، طنين اذان نماز ظهر سراسر بيابان را فرا گرفت، و نداى تكبير مؤذن بلند شد، و مردم خود را براى اداى نماز ظهر آماده كردند و پيامبر نماز ظهر را با آن اجتماع پر شكوه كه هرگز سرزمين غدير، نظير آن را بخاطر نداشت برگزارد سپس به ميان جمعيت آمد و روى نقطه بلندى كه از جهاز شتران ترتيب يافته بود، قرار گرفت و پس از حمد و ثناى خدا رو به مردم كرد و چنين گفت:

آيا شما گواهى نمى دهيد كه معبودى جز خدا نيست، و محمد بنده خدا و پيامبر او است و بهشت دوزخ و مرگ حق است و روز رستاخيز بدون شك فرا خواهد رسيد و خداوند افرادى را كه در دل خاك پنهان شده اند زنده خواهد نمود؟ حاضران در سرزمين غدير همگى بر آنچه كه پيامبر شمرده بود، شهادت دادند.

آنگاه پيامبر فرمود: من در ميان شما دو چيز گرانبها به يادگار مى گذارم چگونه با آنها معامله خواهيد كرد؟

يك نفر از حاضران پرسيد: مقصود از اين دو چيز گرانبها چيست؟

1 . الغدير:1/214ـ 223.

صفحه 142

پيامبر فرمود: ثقل اكبر كتاب خدا است كه يك طرف آن در دست خدا و طرف ديگر آن در دست شما است، به كتاب خدا چنگ بزنيد تا گمراه نشويد، ثقل اصغر، عترت و أهل بيت من است خدا به من خبر داده است كه دو يادگار من تا روز رستاخيز از هم جدا نمى شوند، هان اى مردم! بر كتاب خدا و عترت من سبقت و پيشى نگيريد و از آن دو عقب نمانيد تا نابود نشويد.

در اين موقع دست على (عليه السلام) را گرفت و بالا برد و همه جمعيت على(عليه السلام) را در كنار پيامبر (صلى الله عليه وآله)ديدند پيامبر فرمود: هان اى مردم! سزاوارترين فرد بر مؤمنان از خود آنها كيست؟

ياران پيامبر گفتند: خداوند و پيامبر اوبهتر مى دانند.

پيامبر فرمود: خداوند مولاى من است و من مولاى مؤمنان هستم، بر آنها از خودشان سزاوارتر است هان اى مردم هر كس من مولاى او هستم، على مولاى اوست.

سپس گفت: پروردگارا دوست بدار كسى را كه على را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى را كه على را دشمن بدارد، خدايا ياران على را يارى كن، و دشمنان او را خوار و ذليل بنما، پروردگارا على را محور حق قرار بده.

اين جمله ها را گفت، سپس فرمود: لازم است حاضران به غايبان خبر دهند و ديگران را از اين حادثه مطلع سازند.¹

هنوز اجتماع پر شكوه به حال خود باقى بود كه فرشته وحى فرود آمد و آيه

1 . «ألستم تشهدون أن لاإله إلاّ اللّه وانّ محمّداً عبده ورسوله، وانّ جنّته حقّ وناره حقّ، وانّ الساعة آتية لا ريب فيها، وأنّ اللّه يبعثُ من فى القبور».
قالوا: بلى تشهد بذلك.
قال: اللّهمّ إشهد...فانظرونى كيف تُخْلِفونى فى الثقلين.
فنادى مناد: ما الثقلان يا رسول اللّه؟ قال: الثقلُ الأكبر، كتاب اللّه، طرف بيد اللّه عزّ وجلّ وطرف بأيديكم، فتمسّكوا به لا تضلّوا، والآخر الأصغر عترتى، وانّ اللطيف الخبير نبأنى انّهما ; لن يتفرقاحتى يردا علىّ الحوض، فسألت ذلك لهما ربى، فلا تقدّموهما فتُهْلكوا ولا تقصروا عنها فتهلكوا ثمّ أخذ بيد على فرفعها حتى رؤى بياض أباطهما وعرفه القوم أجمعون فقال:
أيّها الناس من أولى الناس بالمؤمنين من أنفسهم قالوا: «اللّه» ورسوله أعلم قال: انّ اللّه مولاى و أنا مولى المؤمنين وأنا أولى بهم من أنفسهم فمن كنت مولاه فعلىٌّ مولاه، اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وأحبّ من أحبّه، وأبغض من أبغضه وانصر من نصره، واخذل من خذله وادر الحق معه حيث ما دار الا فليبلغ الشاهد الغائب.

صفحه 143

اكمال را آورد:

(...اَلْيَومَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً...) .¹

«امروز آيين شما را تكميل نموده ام و نعمت خويش را بر شما ارزانى داشته ام و اسلام را به عنوان يك دين بر شما برگزيده ام».

هنوز اجتماع با شكوه برقرار بود حسان بن ثابت واقعه را در قالب شعر ريخت كه برخى از آن را ياد مى كنيم:

يناديهم يومَ الغدير نبيُّهم *** بخُمًّ وأسمع بالرسول منادياً

فقال: فمن مولاكم ونبيّكم *** فقالوا ولم يبدوا هناك التعامياً

الهك مولانا وأنت نبيّنا *** ولم تلقَ منّا فى الولاية عاصياً

فقال له: قم يا على فانّنى *** رضيتُك من بعدى إماماً وهادياً

فمن كنت مولاه فهذا وليّه *** فكونوا له أتباع صدق موالياً

هناك دعا اللّهم ؟ والِ وليّه *** وكن للذى عادى عليّاً معادياً²

مضمون اين اشعار چنين است:

«روز غدير پيامبر ياران خود را در سرزمين خم ندا مى داد، و به نداى

1 . مائده/3.
2 . الغدير:2/34.

صفحه 144

رسول گوش فرا ده.

گفت: كيست مولا و نبى شما، آنان پاسخ گفتند و نا آگاهى نشان نداده اند.

گفتند: تو مولاى ما و پيامبر ما هستى، و هرگز از ما، در مورد ولايت تو نافرمانى مشاهده نكرده اى.

آنگاه پيامبر فرمود: على برخيز، من تو را بعد از خويش به عنوان پيشوا و راهنما برگزيده ام.

آن كس كه من مولاى او هستم، على ولى اوست، در اين صورت از پيروان صادق و مواليان واقعى او باشيد.

در اين جا بود پيامبر دعا كرد و گفت: خدايا دوستدار على را دوست بدار، و دشمن اورا دشمن بدار».

آيه اكمال

از آياتى كه در مورد امامت و در روز غدير پس از نصب امام نازل گرديده آيه اكمال است، محدثان مى گويند، پس از نصب على (عليه السلام) بر خلافت در روز غدير، آيه اكمال فرود آمد، يعنى :

(...اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً...) .¹

شگفت اين است كه فخر رازى ناخود آگاه به حقيقت اعتراف كرده است:

او در تفسير آيه اكمال (اليوم أَكْمَلْتُ) مى گويد: صاحبان آثار (سيره

1 . مائده/3.

صفحه 145

نويسان و محدثان و مورخان) مى گويند: پس از نزول اين آيه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) هشتاد و يك يا هشتاد و دو روز عمر كرد و پس از آن در شريعت نه فزونى رخ داد و نه نسخ و نه دگرگونى و اين بر اساس گزارش پيامبر بود كه از مرگ خود خبر داد و خود اين يكى از معجزات پيامبر است.¹

اكنون با اين حساب روشن خواهيم ديد كه اين آيه بسان آيه پيشين در روز غدير فرود آمده است زيرا پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) از نظر اهل سنت در 12 ربيع سال 11 در گذشته است، و سرگذشت غدير در 18 ذى الحجه سال 10 رخ داده است، و فاصله 18 يا 12 ربيع تقريباً هشتاد و يك يا هشتاد و دو روز است و اين مطلب به ملاحظه اين كه ممكن است دو ماه از اين سه ماه فاقد سلخ بودند طبعاً فاصله هاى دو واقعه هشتاد و دو روز خواهد بود واگر روز وفات پيامبر را حساب نكنيم و بگوييم محاسب، آن روز را به حساب نياورده فاصله هر دو واقعه، يا هشتاد و يك روز خواهد بود.

ولى در اينجا نظر خواننده گرامى را به اسامى صحابه كه نزول آيه را در روز غدير نقل كرده اند جلب مى نماييم:

زيد بن ارقم²، ابو سعيدخدرى³، ابن عباس⁴، أبو هريره⁵.

مؤلف غدير در كتاب ارزشمند خود نزول آيه را در روز غدير از 16 دانشمند سنى نقل كرده است.⁶ و اگر روايات شيعه را نيز بر آن بيفزاييم نزول آيه در چنين واقعه حالت تضافر به خود خواهد گرفت.

1 . تفسير فخر رازى:11/139.
2 . الغدير:11/230.
3 . در المنثور:2/298; فتح الغدير:2/57.
4 . مسند احمد:1/33; مستدرك حاكم:3/132.
5 . تاريخ بغداد: خطيب بغدادى:8/290.
6 . الغدير:1/230ـ 237.

صفحه 146

تواتر سند، و قطعى بودن دلالت

استدلال با حديث غدير بر اصلى از اصول دين در گرو قطعى بودن حديث از نظر سند، و دلالت است، خوشبختانه هر دو شرط در اين حديث به نحو روشن متحقق مى باشد، امّا از نظر سند تنها از علماى اهل سنت 360 تن اين حديث را در طول چهارده قرن نقل كرده، و در هر قرنى حديث حالت تواتر داشته است حتى گروهى درباره سند اين روايت كتابهاى جداگانه نوشته اند، مثلاً طبرى (متوفاى 310) در كتابى به نام : «الولاية فى طرق حديث الغدير» اين حديث را از 75 طريق نقل كرده است.

ابن عقده كوفى (متوفاى 333) در رساله ولايت اين حديث را از 105 طريق نقل كرده است.

تحقيقات كافى كه در باره حديث غدير از نظر سند انجام گرفته هر نوع شك و ترديد را در صدور اين حديث نفى مى كند¹ تا آنجا كه غالباً شعراى عرب زبان در قصايد خود به مناسبتهايى از اين حديث ياد كرده اند.

مهم در حديث غدير، قطعى بودن دلالت آن است، با توجه به قراين موجود در حديث مى توان گفت كه مقصود از «مولى» در جمله «من كنتُ مَولاه فهذا علىٌّ مَولاه» أولى به تصرف است.

1 . به كتاب شريف «الغدير» جلد يكم مراجعه بفرماييد.

صفحه 147

نخست بايد توجه نمود كه در قرآن و لغت عرب لفظ «مولى» به معنى اولى به كار مى رود چنان كه مى فرمايد:

(فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النّارُ هِىَ مَولاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) .¹

«امروز (روز رستاخيز) نه از شما و نه از افراد كافر، عوض گرفته نمى شود جايگاه شما آتش است و آن براى شما سزاوارتر است چه سرنوشت بدى است».

مفسران بزرگ مى گويند لفظ «مولى» در اين آيه به معنى «اولى» است زيرا براى اين افراد بر اثر اعمال ناشايست، شايسته ترين جايگاه، همان آتش است.

در آيه ديگر مى فرمايد:

(يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ وَلَبِئْسَ المَولى وَلَبِئْسَ العَشيرُ).²

«بتى را مى خواند كه ضرر او از سودش نزديك تر است چه بد ولىّو چه بد مصاحبى است».

در اين آيه «مولى» به گواه آيات ماقبل كه مربوط به مشركان و بت پرستان است به معنى اتخاذ ولى و سرپرست است به گواه اينكه بت پرستان اصنام خود را ولىّ خود اتخاذ مى كرده اند.

در اين كه «مولى» به معنى «اولى» به كار مى رود سخنى نيست ولى اكنون بايد ديد مقصود از آن در حديث غدير نيز همين است.

قراين فراوان نشان مى دهد كه مقصود از آن در حديث همان «أولى به

1 . حديد/15.
2 . حج/13.

صفحه 148

تصرف» است، اينك برخى از اين قراين را يادآور مى شويم:

1. رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) در آغاز حديث فرمود: «ألست أولى بكم من أنفسكم» سپس به دنبال آن چنين فرمود:

«فَمَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَعلىٌّ مَولاه» از اين كه جمله دوم را پس از جمله نخست آورد خود گواه بر اين است كه مقصود او از «مولى» همان اولويت است كه خدا و رسول آن را دارا مى باشند چيزى كه هست ولايت الهى ذاتى است و ولايت نبى و امام موهبتى است.

2. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در سر آغاز خطبه خود از مردم به اعتقاد به توحيد و نبوت و معاد اقرار گرفت سپس مولويت على را يادآور شد، اين گواه بر اين است كه اين ولايت در رديف مسأله پيشين است و چيزى كه مى تواند در رديف آن سه باشد همان مقصود از آن ولايت كبرى و سرپرستى جامعه باشد نه دوستدارى على و يا يارى وى.

3. در روز غدير آنگاه كه آيه اكمال فرود آمد پيامبر فرمود: «اللّه أكبر على إكمال الدين وإتمام النعمة ورضا الربّ برسالتى والولاية لعلىّ فى بعدى» در اين صورت بايد ديد كدام يك از معانى «مولى» مى تواند مايه كمال دين و اتمام نعمت و در رديف رضايت خدا به رسالت پيامبر قرار گيرد جز ولايت كبرى و سرپرستى على، كه مفاد آن استمرار وظيفه نبوت است.

4. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در آغاز خطبه از رحلت و نزديك شدن اجل خود، سخن مى گويد و اين گواه براين است كه با نصب على مى خواهد اين خلأ را پر كند.

گذشته از اين، اگر مقصود نصب على بر مقام امامت و ولايت نبود، گردآورى اين جمعيت در بيابان سوزان هيچ لزومى نداشت اگر واقعاً

صفحه 149

مى خواست مردم را به نصرت و دوستى على دعوت كند اين يك مسأله پوشيده نبود تا در اين بيابان سوزان هشتاد هزار نفر يا متجاوز از آن را از محمل ها و شتران پياده كند و خطبه گسترده بخواند و از مرگ خود گزارش كند، آنگاه بگويد مردم على را دوست بدارند و او را يارى كنند.

اين قراين كه در خود حديث نهفته است گواهى مى دهند كه مقصود از «مولى» همان اولويت به تصرف و سرپرستى است، نه ناصر و ياور، و يا محبوب و دوست.

حسان بن ثابت شاعر عهد رسالت كه در خود واقعه حضور داشت از حديث جز معناى ولايت چيز ديگرى تلقى نكرد ولذا در شعر خود گفت:

فَقـالَ لـهُ قُم يـا على فانّنـى

رضيتُك مِنْ بَعْدى إماماً وهادياً

در پايان يادآور مى شويم كه در ميان علماى اهل سنت افراد با انصافى اعتراف به دلالت حديث غدير بر امامت على نموده اند از آن جمله سعدالدين تفتازانى (712ـ 791) مى گويد: در لفظ «مولى»كه در حديث غدير آمده است در آن چند احتمال وجود دارد:

1. آزاد كننده، 2. آزاد شده، 3. هم پيمان، 4. پناه داده شده، 5. پسر عمو، 6. ناصر و ياور، 7. اولى به تصرف.

آنگاه يادآور مى شود كه از اين معانى هفتگانه هيچ كدام متناسب با صدر حديث نيست.

امّا آن پنج معنى نخست نمى تواند مقصود پيامبر باشد و امّا معنى ششم توضيح واضح بوده و نياز به بيان پيامبر و گردآورى مردم نداشت قهراً مقصود همان معنى هفتم است.¹

1 . شرح مقاصد: 5/273ـ 274.

صفحه 150

از آنجا كه بحث ما يك بحث تفسيرى است پيرامون حديث غدير با ديگر احاديثى كه مربوط به ولايت كبراى امير مؤمنان است سخن نمى گوييم، و ادامه اين بحث ها را به كتاب الهيات ارجاع مى كنيم.¹

1 . الهيات:4/98 ـ 108.

صفحه 151

خاندان على(عليه السلام) در سرزمين مباهله

هر چند بحث ما در باره آيات مربوط به امامت به پايان رسيد ولى به عنوان تكميل آياتى كه سند فضيلت خاندان رسالت است در اين جا مى آوريم و به تفسير اجمالى آنها مى پردازيم:

1. آيه مباهله

(فَمَنْ حاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُل تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللّهِ عَلى الْكاذِبين) .¹

«هر كس با تو پس از آنكه آگاه شدى، به مجادله برخيزد بگو بياييد تا بخوانيم فرزندان خود و فرزندان شما را، زنان خود و زنان شما را، و جانهاى خود و جانهاى شما را و لعنت خدا بر گروه دروغگو بفرستيم».

مفسران مى نويسند: پيامبر اسلام به موازات مكاتبه با سران دول جهان، و مراكز مذهبى، نامه اى به اسقف نجران «ابو حارثه» نوشت و طىّ آن نامه ساكنان «نجران» را به آيين اسلام دعوت نمود، اينك مضمون نامه آن حضرت:

«به نام خداى ابراهيم و اسحاق و يعقوب(اين نامه اى است) از محمد پيامبر و رسول خدا به اسقف «نجران»: خداى ابراهيم و اسحاق و يعقوب و

1 . آل عمران/61.

صفحه 152

احمد را ستايش مى كنم، و شماها را از پرستش «بندگان» به پرستش «خدا» دعوت مى نمايم، شما را دعوت مى كنم كه از ولايت بندگان خدا خارج شويد، و در ولايت خداوند وارد آييد، و اگر دعوت مرا نپذيرفتيد (لا اقل) بايد به حكومت اسلامى ماليات (جزيه) بپردازيد(كه در برابر اين مبلغ جزئى، از جان و مال شما دفاع مى كند) و در غير اين صورت به شما اعلام خطر مى شود».¹

و برخى از مصادر تاريخى شيعه اضافه مى كند: پيامبر آيه مربوط ² به اهل كتاب را كه در آن همگى به پرستش خداى يگانه دعوت شده اند نيز نوشت.

نمايندگان پيامبر وارد «نجران» شده، نامه پيامبر را به «اسقف» دادند، وى نامه را با دقت هر چه تمامتر خوانده و براى تصميم، شورايى مركب از شخصيتهاى بارز مذهبى و غير مذهبى تشكيل داد، يكى از افراد طرف مشورت «شرحبيل» بود كه به عقل و درايت و كاردانى معروفيت كامل داشت، وى در پاسخ «اسقف» چنين اظهار نمود، اطلاعات من در مسايل مذهبى بسيار ناچيز است، بنابراين من حق اظهار نظر ندارم و اگر در غير اين موضوع با من وارد شور مى شديد، من مى توانستم راه حلهايى در اختيار شما بگذارم.

ولى ناچارم مطلبى را تذكر دهم و آن اين كه: ما كراراً از پيشوايان مذهبى خود شنيده اىم : روزى منصب نبوت از نسل «اسحاق» به فرزندان «اسماعيل»انتقال خواهد يافت، و هيچ بعيد نيست كه «محمد» كه از اولاد اسماعيل است همان پيامبر موعود باشد.

شورا نظر داد كه گروهى به عنوان «هيئتى از نجران» به مدينه برود، تا از

1 . البداية والنهاية:.../53; بحار الأنوار:21/285.
2 . منظور آيه :(قُلْ يا أَهْل الكِتاب تَعالَوا إِلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ...) (آل عمران/64); بحار: 21/287.

صفحه 153

نزديك با محمد (صلى الله عليه وآله)تماس گرفته و دلايل نبوت او را بررسى كنند.

شصت تن از زبده ترين و داناترين مردم «نجران» انتخاب شدند و در رأس آنان سه پيشواى مذهبى بود اين سه تن عبارت بودند از:

1. «ابو حارثة بن علقمه» اسقف اعظم نجران كه نماينده رسمى كليساهاى روم در حجاز بود.

2. «عبد المسيح» رئيس هيئت و به عقل و تدبير و كاردانى معروف بود.

3. «أيْهَم» كه فرد كهنسال و شخصيت محترم ملت نجران بشمار مى رفت.¹

هيئت نجرانى، طرف عصر در حالى كه لباس هاى تجملى ابريشمى بر تن، و انگشترهاى طلا بر دست و صليبها بر گردن داشتند، وارد مسجد شده به پيامبر سلام كردند، ولى وضع زننده و نامناسب آنان آن هم در مسجد، پيامبر را سخت ناراحت نمود. احساس كردند كه از آنان ناراحت شده است، امّا علّت ناراحتى را ندانستند، فوراً با عثمان بن عفان و عبدالرحمان بن عوف كه سابقه آشنايى با آنان داشتند، تماس گرفتند وجريان را به آنها گفتند آنان اظهار داشتند كه حل اين گره به دست على بن ابى طالب است، آنان به اميرمؤمنان مراجعه كردند على (عليه السلام)در پاسخ آنها چنين گفت: «شما بايد لباسهاى خود را تغيير دهيد، و با وضع ساده، بدون زر و زيور به حضور حضرت بياييد. در اين صورت مورد احترام وتكريم قرار خواهيد گرفت».

نمايندگان نجران با لباس ساده بدون انگشتر طلا، شرفياب محضر پيامبر شده و سلام كردند، پيامبر با احترام خاص پاسخ سلام آنان را داد، و برخى از هدايايى كه براى وى آورده بودند پذيرفت.

1 . يعقوبى: 2/66.

صفحه 154

نمايندگان پيش از آن كه وارد مذاكره شوند، اظهار كردند كه وقت نماز آنان رسيده است، پيامبر اجازه داد كه نمازهاى خود را در مسجد مدينه در حالى كه رو به مشرق ايستاده بودند بخوانند.¹

سيره نويس معروف برهان الدين حلبى مى نويسد: پيامبر به آنان گفت من شما را به آيين و پرستش خداى يگانه ، و تسليم در برابر اوامر او دعوت مى كنم، سپس آياتى چند از قرآن براى آنان خواند.

آنان در پاسخ گفتند اگر مقصود از اسلام ايمان به خداى يگانه است ما قبلاً به او ايمان آورده و به احكام وى عمل مى نماييم.

پيامبر در پاسخ آنان گفت: اسلام علايمى دارد چگونه مى گوييد خداى يگانه را پرستش مى كنيد در صورتى كه شماها صليب را مى پرستيد و از خوردن گوشت خوك پرهيز نمى كنيد و مسيح را فرزند خدا مى دانيد.

نمايندگان «نجران» گفتند آرى او فرزند خدا است زيرا مادر او مريم، بدون نزديكى با كسى، او را به دنيا آورد، ناچار بايد او فرزند خدا باشد در اين موقع فرشته وحى بر پيامبر نازل شد و اين آيه را آورد:

(إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونَ) .²

«تولد عيسى ازمادر بدون آن كه كسى با او نزديكى كند نزد خدا همچون آدم است كه او را از خاك آفريد و سپس به او فرمود: موجود باش او هم فوراً موجود شد (بنابراين ولادت مسيح بدون پدر دليل بر الوهيت اونيست)».

مسيحيان نجران در مقابل منطق وحى ناگزير شدند راه مجادله در پيش گيرند و پيشنهاد مباهله داده اند، در آن موقع پيك الهى نازل شد پيامبر را نيز به

1 . سيره حلبى: 3/239.
2 . آل عمران/59.

صفحه 155

مباهله مأمور ساخت، طرفين به فيصله دادن مسأله از طريق مباهله آماده شدند و قرار شد فردا همگى براى مباهله حاضر و آماده شوند.

وقت «مباهله» فرا رسيد و قرار بود كه مباهله در نقطه اى خارج از شهر مدينه در دامنه صحرا انجام گيرد پيامبر از ميان مسلمانان و بستگان زياد فقط چهار نفر را براى مباهله برگزيد و اين چهار تن جز على و فاطمه و حسن وحسين (عليهم السلام) كسى ديگر نبود.

سران هيئت نمايندگى نجران با يكديگر گفتگو مى كردند ومى گفتند اگر محمد با شكوه مادى به ميدان مباهله وارد شود، اعتمادى به ادعاى او نيست، و اگر به وضع ساده همراه عزيزانش گام به صحراى مباهله گذارد عمل او گواه بر اعتماد او به نبوت خويش است تا آنجا كه عزيزان خود را به ميدان مباهله آورده است، هنوز در اين گفتگو بودند كه چهره هاى معصومى براى آنان آشكار گشت همگى با هم گفتند اين مرد به دعوت خود اعتقاد راسخ دارد، وگرنه يك فرد دروغگو يا شاك عزيزان خود را در معرض بلاى آسمانى قرار نمى دهد، و لذا با ديدن اين وضع وارد شور شدند و از مباهله منصرف گشتند ، قرار شد هر سال مبلغى به عنوان جزيه (ماليات سرانه) بپردازند و در برابر آن حكومت اسلامى از مال و جان آنان دفاع كند.

عايشه مى گويد: روز مباهله پيامبر اسلام چهار تن همراهان خود را زير چادر مشكى رنگى، وارد كرد و اين آيه را تلاوت نمود: (إِنَّما يُرِيدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْت وَيُطَهِّركُمْ تَطْهِيراً)زمخشرى پس ازبيان نكات آيه در پايان بحث مى نويسد: سرگذشت مباهله و مفاد اين آيه بزرگترين گواه بر فضيلت اصحاب كساء است و سندى زنده بر حقانيت آيين اسلام مى باشد.

صفحه 156

داستان مباهله بزرگترين سند فضيلت براى اهل پيامبر است زيرا الفاظ و مفردات آيه حاكى است كه همراهان پيامبر در چه پايه اى از فضيلت قرار داشتند، زيرا پيامبر در اين آيه، علاوه بر اين كه حسن و حسين را فرزندان خود، و فاطمه را يگانه زن منتسب به خاندان خويش مى خواند، از شخص على (عليه السلام) به عنوان (أَنْفُسنا) تعبير مى كند و آن شخصيت عظيم جهان انسانى را به منزله جان پيامبر مى داند فضيلتى بالاتر از اين كه يك شخص از نظر معنويت و فضيلت به پايه اى برسد كه خداوند بزرگ او را به منزله جان و روح پيامبر بخواند.

آيا اين آيه، گواه برترى امير مؤمنان بر تمام مسلمانان جهان نيست؟

از رواياتى كه از پيشوايان مذهبى ما وارد شده است استفاده مى شود كه موضوع مباهله اختصاص به پيامبر نداشته و هر فرد مسلمانى در مسايل مذهبى مى تواند با مخالفان خود به مباهله برخيزد و شيوه مباهله و دعاى آن در كتابهاى حديث وارد شده براى اطلاع بيشتر به كتاب : «نور الثقلين» مراجعه بفرماييد.¹

در رساله حضرت استاد علاّمه طباطبائى چنين مى خوانيم: «مباهله يكى ازمعجزات باقى اسلام است و هر فرد با ايمانى به پيروى از نخستين پيشواى اسلام، مى تواند در راه اثبات حقيقتى از حقايق اسلام با مخالفان خود به مباهله بپردازد و از خداوند جهان درخواست كند كه طرف مخالف، را كيفر بدهد و محكوم سازد».²

1 . نور الثقلين:1/291ـ 292.
2 . در برخى از روايات اسلامى نيز به اين موضوع تصريح شده است، به اصول كافى، كتاب دعا، باب مباهله، ص 538 مراجعه فرماييد.

صفحه 157

در پايان از تذكر چند نكته اى ناگزيريم:

گذشته بر اين كه تمام مفسران و دانشمندان شيعه، موضوع مباهله را در كتابهاى خود آورده اند از ميان علما و دانشمندان اهل تسنن شصت نفر در كتابهاى خود پيرامون اين سرگذشت سخنانى گفته اند و نكاتى يادآور شده اند كه برخى را يادآور مى شويم:

1. «مسلم بن حجاج» در «صحيح» خود كه دومين صحيح از صحاح ششگانه است مى نويسد:«معاويه به سعد وقاص گفت: چرا على (عليه السلام) را سبّ نمى كنى، جواب داد: به خاطر سه خصلتى كه على (عليه السلام)داشت و من آرزو مى كنم كه يكى از آنها را دارا بودم. او پس از سخنانى مى گويد:هنگامى كه آيه مباهله نازل گرديد پيامبر (صلى الله عليه وآله) على و فاطمه و حسنين (عليهم السلام) را خواست وقتى همگى جمع شدند پيامبر گفت: «اللّهمّ هؤلاء أهلى»:« آنان اهل بيت من هستند».¹

2. حاكم نيشابورى در مستدرك خود مى گويد: اخبار متواتر از ابن عباس و غيره رسيده است كه پيامبر دست على (عليه السلام) و حسنين را گرفت و فاطمه را پشت سر قرار داد و رو به هيئت نمايندگى نجران كرد و گفت:

«هؤلاء أبنائنا وأنفسنا ونسائنا فهلموا أنفسكم وأبنائكم ونسائكم ثمّ نبتهل فنجعل لعنة اللّه على الكاذبين».

«اينان فرزندان ما و زنان و جان هاى ما هستند شما نيز برخيزيد همانند آنها را بياوريد تا مباهله كنيم و لعنت خدا را بر گروه دروغگويان بفرستيم».²

3. ثعلبى در تفسير خود مى نويسد: «هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) وارد صحنه مباهله شد حسين(عليه السلام)را در آغوش داشت و دست حسن(عليه السلام) را گرفته بود، و

1 . صحيح مسلم:7/120.
2 . مستدرك:3/150.

صفحه 158

دخت گرامى او فاطمه(عليها السلام) پشت سر پيامبر(صلى الله عليه وآله) و على (عليه السلام) نيز پشت سر فاطمه(عليها السلام) گام بر مى داشتند در اين موقع اسقف نجران گفت:

«يا معشر النصارى أنّى لأرى وُجوهاً لو سألوا اللّهَ أن يزيل جبلاً من مكانه لأزاله فلا تَبتَهِلُوا فَتُهْلَكوا».

«همكيشان من! من چهره هاى معصومى را مشاهده مى كنم كه اگر ازخداوند بخواهند كه كوهى را از بيخ بكند، خدا دعاى آنان را مستجاب مى كند، هرگز مباهله نكنيد زيرا نابود مى شويد».¹

4. زمخشرى در كشاف پس از نقل جمله هايى كه از ثعلبى نقل كرديم مى گويد: اسقف نجران افزود: به خدايى كه جان من در دست او است نابودى اهل نجران نزديك شده است اگر مباهله كنيد لباس انسانيت از بدن شما كنده مى شود و به صورت حيوانات مسخ شده در مى آييد و صحرا براى شما كانونى از آتش خداوند كه ريشه مسيحيان نجران را مى كند.²

5. «ابن حجر» از محدث معروف « دار قُطْنى» نقل مى كند كه امير مؤمنان روز شوراى عمر، براى برترى خود بر اعضاى شورا با آيه مباهله احتجاج كرد و گفت: آيا در ميان شما كسى هست كه پيوند خويشاوندى وى با پيامبر از من نزديك تر باشد اورا جان و نفس خود، و فرزندان او را فرزندان خود، و زن او را زنان خود معرفى كند، همه اعضاى شورا به تصديق على (عليه السلام) برخاسته و گفتند نه هرگز جز تو كسى را به اين خصوصيت سراغ نداريم.³

1 . عمده ابن بطريق:95.
2 . كشاف:1/193.
3 . صواعق:154.

صفحه 159

2. آيه ليلة المبيت

(وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغاءَمَرضاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبادِ) .¹

«برخى از مردم جان خود را براى تحصيل رضاى خداوند مى فروشند خداوند به بندگان خود رؤوف ومهربان است».

جانبازى و فداكارى از نشانه هاى افراد با ايمان است اعمال و رفتار هر فردى زاييده طرز تفكر و عقيده اوست و اگر انسان در راه عقيده خود از جان و مال بگذرد اين كار حاكى از آن است كه ايمان وى به هدف در درجه بسيار بالا است.

قرآن مجيد اين حقيقت را در آيه اى منعكس كرده و مى فرمايد:

(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَرَسُولهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فى سَبِيلِ اللّهِ أُولئِكَ هُمُ الصّادِقُون) .²

«افراد با ايمان كسانى هستند كه خدا و پيامبر او را باور نموده و در آن ترديد نمى كنند، و با مال وجان خود در راه خدا جهاد مى كنند آنان به راستى افراد با ايمان هستند».

پيامبر اسلام در سال دهم بعثت حامى و مدافع خويش يعنى حضرت ابوطالب را از دست داده هنوز داغ عمو را بر دل داشت حامى ديگر يعنى همسر

1 . بقره/207.
2 . حجرات/15.

صفحه 160

گرامى خود را نيز از دست داد از اين جهت مشركان قريش تصميم گرفتند به هر قيمتى شده نداى توحيد را در محيط شرك خاموش سازند واو را زندانى يا تبعيد و يا به قتل برسانند.

خدا رسول گرامى را از نقشه قريش آگاه ساخت و وحى الهى به نحو زير نازل شد:

(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ) .¹

«به ياد آور هنگامى كه كافران از در مكر وارد شده و تصميم گرفتند كه تو را زندانى كنند و يا بكشند و يا تبعيد نمايند، آنان مكر مىورزند خدا نيز مكر آنان را خنثى مى سازد خداوند از همه چاره جوتر است».

در ميان اين پيشنهادهاى سه گانه، نقشه قتل پيامبر (صلى الله عليه وآله) تصويب گشت و قرار شد از هر قبيله اى فردى انتخاب گردد و در نيمه شب وارد خانه پيامبر شوند و او را قطعه ـ قطعه كنند و خون او در ميان قبايل عرب پخش گردد تا خاندان هاشم را ياراى نبرد با قبايل كه در ريختن خون وى شركت كرده اند نباشد.

فرشته وحى پيامبر را از نقشه قريش آگاه كرد او از شيوه غافل گيرى بهره گرفت و خانه را ترك نمود ولى براى اين كه اطمينان افراد مسلح را نسبت به ماندن خود در خانه جلب كند لازم ديد كه كسى در بستر پيامبر بخوابد و اين شخص فداكار جز على (عليه السلام) نبود از اين نظر پيامبر (صلى الله عليه وآله)رو به على (عليه السلام) كرد و گفت: مشركان قريش امشب نقشه قتل مرا كشيده اند و تصميم گرفته اند كه به طور دسته جمعى به خانه من بريزند و مرا در ميان بسترم بكشند، از اين جهت از طرف خدا مأمورم كه مكه را به سوى نقطه اى ترك كنم، هم اكنون لازم است امشب در فراش من بخوابى و آن «برد» سبز را به خود به پيچى تا آنان تصور كنند

1 . انفال/30.

صفحه 161

كه من هنوز در بسترم آرميده ام و مرا تعقيب نكنند.

در چنين شرايط وحى الهى در باره ستايش ايمان على (عليه السلام) بر قلب پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرود آمد، و ايمان و وفاى على (عليه السلام)را ستود و فرمود:(وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغاءَمَرضاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبادِ) .

على (عليه السلام) از آغاز شب در بستر پيامبر آرميد و چهل نفر تروريست اطراف خانه را محاصره كرده و از شكاف در به داخل خانه مى نگريستند ووضع خانه را عادى مى ديدند و گمان مى كردند كه پيامبر در بستر خود آرميده است. همه آنان سراپا يك تن، حس ومراقبت بودند، دلها بيدار و چشمها تيز و سينه ها پر از كينه بود، و آنان وضع خانه را تحت نظر گرفته بودند كه جنبش مورى از نظر آنان مخفى نبود.

يورش به خانه وحى

مأموران قريش كه دست هاى آنان روى قبضه شمشير بود منتظر فرمانى بودند كه به خانه وحى يورش ببرند از شكاف در به خوابگاه پيامبر مى نگريستند و تصور مى كردند وى در بستر خود آرميده و روانداز سبز رنگى را به روى خود افكنده است، ولى نمى دانستند او على است كه با قلبى مطمئن و آرام در خوابگاه پيامبر آرميده است.

فرمان يورش صادر شد مأموران با شمشيرهاى برهنه به طور دسته جمعى به خانه پيامبر هجوم آوردند، و ناگهان ديدند كه تير آنان به سنگ خورده و پيامبر مكه را ترك گفته است. ¹ و على(عليه السلام)در خوابگاه او خوابيده است . و آيه ياد شده در آغاز در اين سبب فرود آمد.

1 . مسند احمد:1/78 ـ كنزالعمال:6/407 ـ الغدير:2/47،49.

صفحه 162

3. آيه مودت و دوستى اهل بيت (عليهم السلام)

(ذلِكَ الَّذِى يُبَشِّرُ اللّهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحات قُلْ لا أَسأَلكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى القُرْبى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ).¹

«اين همان چيزى است كه خداوند بندگانش را كه ايمان آورده و عمل صالح را انجام داده اند به آن نويد مى دهد بگو: من هيچ پاداش از شما درباره رسالتم درخواست نمى كنم جز دوست داشتن نزديكانم و هركس كار نيكى انجام دهد بر نيكيش مى افزايم چرا كه خداوند آمرزنده و سپاسگزار است».

مفسران عاليقدر و محدثان اسلامى و همچنين شعرا و ادبا همگى اتفاق نظر دارند كه اين آيه درباره اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه وآله)نازل شده است و امام شافعى (150ـ 204) ايمان خود را به مضمون اين آيه در قالب شعر ريخته و مى گويد:

يا أهلَ بيت رسول اللّه حبُّكم *** فرض من اللّهِ فى القرآن أنزله

كفاكم من عظيم القدرِ إنَّكم *** من لم يُصلّ عليكم لا صلاةَ له²

«اى خاندان رسالت، دوستى شما از واجباتى است كه خدا آن را در قرآن فرو فرستاده است، در عظمت مقام شما اين بس كه هركس در نماز بر

1 . شورى/23.
2 . صواعق ابن حجر: ص 87.

صفحه 163

شما درود نفرستد نماز او صحيح نيست».

پيش از امام شافعى شاعر عصر امام صادق (عليه السلام) سفيان مُصْعَب عبدى كوفى در قصيده خود چنين مى گويد:

فولائكم فرض من الـر *** حمان فى القرآن أنزله¹

ابن حجر در صواعق مى گويد: شيخ شمس الدين ابن العربى مضمون آيه را در قالب شعر ريخته و چنين مى گويد:

رأيتُ ولائى آل طه فريضة *** على رغم أهل البُعْد يورثنى القربى

فما طلب المبعوث أجراً على الهدى *** بتبليغه إلاّالمودة فى القربى²

«من دوستى اولاد طه را واجب مى دانم بر خلاف گمان گروهى كه از آنان دورى مى جويند دوستى آنان مايه نزديكى به خدا است،پيامبر برانگيخته خدا براى كار خود اجر و پاداش نخواست جز مودت در قربى».

و همچنين شعراى ديگر در قصايد خود مضمون آيه را در قالب شعر ريخته و از اين طريق ولاى خود را به اهل بيت روشن ساخته اند.

ابن صباغ در كتاب فصول مهمه دو شعر ياد شده در زير را نقل مى كند و در اين دو شعر جايگاه آيات نازل درباره اهل بيت وارد شده است:

هم العروة الوثقى لمعتصم بها *** مناقبُهم جاءت بوحى وإنزال

مناقبَ فى شورى، وسورة هل أتى *** وفى سورة الأحزابِ يعرفها التالى³

«آنان دستگيره هاى محكم و استوارى هستند براى كسى كه به آن چنگ بزند، و فضايل آنان از طريق وحى و قرآن به ثبوت رسيده است».

فضايل آنان در سوره هاى سه گانه است:

1 . الغدير:1/275.
2 . صواعق :101.
3 . فصول مهمه: ص 14.

صفحه 164

الف. شورى: مقصود همين آيه مورد بحث است.

ب. هل أتى: آياتى كه مربوط به روزه گرفتن خاندان على (عليهم السلام) و دادن افطار خود به فقير كه از آيه (يُوفُونَ بِالنَّذْر) شروع مى شود و در آيه 17 به پايان مى رسد.

ج. سوره احزاب: آيه (إِنَّما يُرِيدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْت) مى باشد.

ما به همين مقدار از اشعار بسنده مى كنيم وبه تفسير آيه مى پردازيم.

«قُربى» بر وزن «زُلْفى» و «بُشرى» به معنى قرابت و نزديكى است اهل قربى يعنى اهل قرابت است.¹

بنابراين مقصود از اهل قربى كسانى كه با پيامبر پيوند خويشاوندى دارند، نه خويشاوند هر كسى نسبت به خود، به گواه فعل متقدم يعنى (لا أَسئلكُمْ) اين فعل گواه بر اين است كه مقصود از «خويشاوندان» اقوام خود سؤال كننده است و در آيات ديگرى كه اين كلمه وارد شده است مقصود از آن پيوند خويشاوندى است.

ممكن است گفته شود سوره اى كه در اين آيه وارد شده است از سوره هاى مكى است و در آن روز هنوز على با پيامبر گرامى وصلت نكرده وفرزندى نداشته ولى بايد توجه نمود سوره «شورى» هر چند در مكه نازل شده امّا اين آيه به تصريح مفسران در مدينه نازل شده است.

برهان الدين بقاعى در كتاب «نظم الدرر وتناسق الآيات والسور» مى نويسد: سوره شورى مكى است، مگر آيات شماره 23، 24، 25 و27.²

1 . كشاف: 3/181.
2 . تاريخ قرآن: زنجانى، ص 58.

صفحه 165

البته مفسران ديگر نيزمانند نيشابورى در تفسير خود مى گويند: سوره شورى مكى است ولى اين آيه در مدينه نازل شده است.¹

راه دور نرويم قرآن هايى كه زير نظر محقّقان دانشگاه الأزهر چاپ شده است بالاى سوره مى نويسند: «سورة شورى مكيّة إلاّالآيات 23، 24، 25 و 27 فمدنيّة».

و اين اختصاص به سوره شورى ندارد بلكه قسمت اعظم سوره هاى كلى آميخته با مدنى يا بالعكس مى باشند.

و امّا مدرك نزول اين آيه در حقّ خاندان رسالت كافى است كه مدارك ياد شده در زير را مراجعه بفرماييد:²

پاسخ يك سؤال

ممكن است گفته شود شعار تمام پيامبران شعار: «پاداش نخواهى» است چنان كه مى فرمايد: (وَما أَسْأَلُكُمْْ عََلَيْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِىَ إِلاّ عَلى رَبِّ الْعالَمينَ) .³

«من در برابر تبليغ رسالت خويش هيچ نوع پاداش نمى خواهم و اجر من با خدا است».

اصولاً يكى از نشانه هاى پيامبران اين است كه براى دعوت خود مزد و

1 . تفسير نيشابورى: 3/312.
2 . ذخائر عقبى: 25; كشاف: 3/81; تفسير نيشابورى:3/312; مطالب السؤل:8; تفسير فخر رازى:7/655; تفسير ابو حيان:7/516; تفسيرنسفى در حاشيه تفسير خازن: 4/99; مجمع الزوائد تأليف هيثمى:9/168; الفصول المهمة: ص 12; كفايه گنجى، ص 13; زرقانى در شرح مواهب:7/3 و 921; صواعق: ص 101 و 135; نور الأبصار:ص 102; اسعاف الراغبين: ص 105.
3 . شعراء/109.

صفحه 166

پاداش نمى طلبند ولذا فرد با ايمانى از همين طريق به فرستاده هاى مسيح ايمان آورد زيرا ديد آنان در تبليغ خود خواهان پاداش نيستند و لذا رو به مردم كرد و گفت: (اتَّبعُوا مَنْ لا يَسْأَلُكُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ).¹

روى اين اساس چگونه پيامبر پاداشى به نام دوستى خاندان خود مى خواهد در حالى كه خود او نيز مانند ديگر پيامبران اين شعار را سر مى داد و مى فرمود: (...قُلْ لا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّذِكْرى لِلْعالَمينَ) .²

پاسخ اجر، پاداشى است كه سود و نفع آن به درخواست كننده برگردد و پيامبر از روز نخست به اين نوع پاداشها پشت پا زده و هرگز براى خود پاداش نطلبيده، و اصولاً مردان الهى بايد چنين باشند، يعنى صادقانه و بدون چشم داشت به هدايتگرى جامعه بپردازند.

درخواست دوستى خاندانش چيزى نيست كه سود آن عايد پيامبر گردد بلكه خود مردم از آن منتفع مى شوند زيرا دوست داشتن گروهى كه جانشين پيامبر و بازگو كنندگان احكام الهى و مربى جامعه اسلامى مى باشند، مايه آگاهى انسان از حقيقت دين و گرايش انسان به فضايل ومناقب است، و در حقيقت خود انسان از اين دوستى منتفع مى گردد.

مضمون آيه شبيه گفتار پزشكى است كه بيمارى را به طور رايگان معالجه كند و نسخه بلند وبالايى بنويسد و اظهار دارد كه من از تو چيزى نمى خواهم جز اين كه به اين نسخه عمل كنى.

اين پزشك به ظاهر مزد و پاداش خواسته ولى در باطن چيزى جز خيرخواهى طرف نخواسته است و لذا در آيه ديگر مى فرمايد:

(قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْر فَهُوَ لَكُمْ...) .³

1 . يس/21.
2 . انعام/90.
3 . سبأ/47.

صفحه 167

«پاداشى كه خواستم به نفع خود شماست».

در آيه سوم پاداش خود را راه جويى افراد مؤمن به سوى خدا قرار داده است. چنان كه مى فرمايد:

(...ما أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِلاّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبيلاً).¹

«من از شما اجرى نمى خواهم مگر كسى را كه به سوى پروردگار خود راهى اتخاذ كند يعنى به شريعت من عمل نمايد».

در هر حال هر سه آيه كه پيرامون مزد رسالت پيامبر وارد شده، بر يك معنى منطبق مى باشند و آن عمل به متن شريعت است گاهى اين مطلب به طور مستقيم درخواست شده و گاهى از طريق درخواست مودت اهل بيت كه سبب مى شود انسان ظاهراً و باطناً شبيه آنان گردد و در نتيجه به شريعت عمل كنند.

پاسخ به سؤال ديگر

ممكن است گفته شود كه مقصود دوستى و مودت مسلمانان به يكديگر است يعنى مسلمانان همديگر را دوست بدارند و طبرسى نيز اين احتمال را ذكر كرده است، اين كه فرموده است:

«لا أسألكم فى تبليغ الرسالة أجراً إلاّ التودد والتحابب فيما يقرب إلى اللّه تعالى».

«من در تبليغ رسالت از شما اجرى نمى خواهم جز اين كه به چيزى كه انسان را به خدا نزديك كند، دست محبت ومودت به هم بدهيد».

1 . فرقان/57.

صفحه 168

پاسخ: تفسير مودت در آيه به دوستى يكديگر صحيح نيست، زيرا دوست داشتن يكديگر هر چند يك اصل اسلامى است ولى به حكم اين كه استثنا، پس ازجمله (قُلْ لا أسألكم) وارد شده است: بايد كه مقصود قرباى همان سؤال كننده باشد و اگر مقصود اين بود كه مسلمانان همديگر را دوست بدارند ديگر لزوم نداشت اين تعبير را به كار ببرد ، كافى بود كه بفرمايد:(...المُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَولياءُ بَعْض...).¹

خلاصه پيرامون آيه برخى از پيش داوران اشكالات غير صحيحى را مطرح كرده اند كه با دقت مختصرى پاسخ همه روشن مى گردد. ما در اينجا دامن سخن را درباره بحث امامت به پايان مى رسانيم، اميد است خدا اين خدمت ناچيز را از ما بپذيرد.

1 . نحل/90.

صفحه 169

شفاعت در قرآن

صفحه 170

صفحه 171

پيشگفتار

شفاعت، يك انديشه اصيل اسلامى است

همگى با واژه شفاعت آشنايى كامل داريم، هنگامى كه سخن از جرم و گناه، ومحكوميت يك فرد به ميان مى آيد، و شخصى پا به ميان مى گذارد، و درباره فردى فعاليت ووساطت مى كند، تا او را از مرگ و اعدام يا زندان و توقيف نجات بخشد، مى گوييم: فلانى در حقّ او «شفاعت» كرد.

لفظ «شفاعت» از ماده «شفع» به معنى جفت، در مقابل «وتر» به معنى طاق; گرفته شده است. علت اين كه به وساطت شخص براى نجات گنهكار «شفاعت» گفته مى شود، اين است كه مقام و موقعيت شفاعت كننده، و نيروى تأثير او يا عوامل نجاتى كه در وجود شفاعت شونده هست (هر چند كم و اندك باشد) باهم ضميمه مى شوند و هر دو به كمك هم، موجب خلاصى شخص گنهكار مى گردند.

حقيقت شفاعت اولياى خدا براى گنهكاران در ظاهر اين است كه عزيزان الهى، روى قرب و موقعيتى كه در پيشگاه خداوند دارند، مى توانند براى مجرمها و گنهكاران وساطت كنند، و از خداوند بزرگ بخواهند كه از تقصير و گناه آنان در گذرد، البته شفاعت كردن و پذيرفته شدن شفاعت آنان در گرو يك رشته شرايطى است كه برخى مربوط به شخص گنهكار، وبرخى مربوط به

صفحه 172

مورد شفاعت «گناه» مى باشد.

به عبارت ديگر، شفاعت همان كمك كردن اولياى خدا است با اذن خدا، به افرادى كه در عين گنهكار بودن پيوند ايمانى خود رابا خداوند، و پيوند معنوى خويش را با اولياى خدا قطع نكرده اند.

و به يك معنى شفاعت اين است كه يك موجود مادون كه استعداد جهش و پيشرفت دارد، از موجود بالا، به صورت يك امر قانونى، استمداد ومدد طلبد، البته مددخواه از نظر كمال روحى بايد به حدّى سقوط نكند كه نيروى جهش و تكامل را از دست بدهد، و امكان تبديل او به يك انسان پاك از ميان برود.

عقيده به شفاعت به اندازه اى در ميان مسلمانان رسوخ دارد كه هر كجا برويم و از هر كه بپرسيم اين اعتقاد را از عقايد اسلامى خويش مى شمارد، و در اصالت آن از نظر اسلام هيچ گونه ترديدى نشان نمى دهد. همه مى بينيم كه در مواقع راز و نياز مسلمانها با خدا، و نيز در كنار قبر پيشوايان بزرگ اسلام دلها و انديشه هاى افراد گنهكار، به سوى شفيعان درگاه الهى كشيده مى شود و از آنان مى خواهند كه از پيشگاه خداى بزرگ بخواهند تا مورد عفو و رحمت الهى قرار گيرند.

يك چنين عقيده راسخ وپا بر جا، نمى تواند ساختگى و غير اصيل باشد، قطعاً توجه جامعه اسلامى به سوى اين عقيده معلول ورود آن در قرآن مجيد و احاديث اسلامى است، زيرا معنى ندارد يك جمعيت بيش از يك ميليارد نفرى وبخصوص دانشمندان آنها، به دنبال عقيده اى بروند كه هرگز در كتاب آسمانى ومدارك دينى آنها وارد نشده باشد.

البته بايد اعتراف كرد كه اين مسأله اصيل اسلامى بسان برخى ديگر از

صفحه 173

معارف بلند آن، با برخى از پيرايه هاى غلط همراه شده است، و از همين رو بر دانشمندان است كه مردم را در اين زمينه روشن سازند ومطالب اصيل اسلامى را از غير آن جدا نمايند.

مسأله شفاعت وكمك كردن موجود عالى به فرد پايين، غير از مسأله پارتى بازى و وسيله تراشى ظالمانه دستگاههاى طاغوتى بشرى است ، حالا اگر يك فرد نا اهل يا گروه غير وارد، اين اصل اسلامى را از محور صحيح آن منحرف كرده، و چهره آن را كريه ساخته اند، مربوط به انديشه صحيح اسلامى نيست.

برخى شايد چنين تصور كنند: روز رستاخيز شافعان راستين الهى، يزيدها و حجاج ها و چنگيزها را زير بال و پر شفاعت خود قرار خواهند داد، و همه آنان از حوزه معنويت ونورانيت شافعان بهره مند گرديده، و در كانون وجود آنان جهشى به سوى پاكى پيدا خواهد شد.

ولى آنان در اين انديشه سخت در اشتباهند، زيرا شفاعت شافعان واقعى از آن كسانى است كه در روح و روان آنان نيروى جهش به سوى كمال و پاكى باشد، ولى كسانى كه در سراسر وجود آنان نقطه قوت وكمالى پيدا نمى شود، هرگز نورانيت شافعان; وجود تاريك آنان را روشن نخواهد كرد.

درباره تبيين شفاعت، از تمثيل زير استفاده مى كنيم: مردى را فرض كنيم كه پاسى از عمر خود را در فساد وناپاكى گذرانده است ولى بر اثر برخورد با صالحان وپاكان، جرقه اى در دل او روشن گرديده، و انقلابى در او پديد مى آيد، و او را انسان ديگرى مى سازد. مشابه اين جريان را درباره انسان هاى اخروى بينديشيم، انسان هايى كه در روح وروان آنان آلودگى وجود دارد ولى در عين حال نيروى جهش به سوى كمال از روان آنان به كلى رخت برنبسته است، در اين موقع بر اثر برخورد با شخصيت هاى سازنده الهى و قرار گرفتن درحوزه

صفحه 174

نورانيت انسان هاى نورانى، يك نوع دگرگونى در وجود آنان رخ داده و جرقه انقلاب وجهش به سوى كمال در روح وروان آنان روشن مى گردد.

اين تصوير نارسا و كمرنگى از حقيقت شفاعت اخروى است كه به وسيله شافعان راستين به اذن الهى انجام خواهد گرفت و تا خود به آن جهان گام ننهيم، به حقيقت آن واقع نخواهيم شد.

بايد درباره شفاعت همان طور بينديشيم كه درباره توبه وندامت مى انديشيم، جاى شك نيست كه توبه وندامت از اعمال گذشته با شرايطى كه گفته شده است انسان را شستشو داده و جرقه انقلاب را در كانون وجود او روشن مى سازد و هرگز كسى نگفته است كه تشريع توبه مايه جرأت تبهكاران مى گردد. همچنين نبايد موضوع اعتقاد به شافعت را مايه جرأت ووسيله گسترش گناه بينديشيم، بلكه بايد آن را روزنه اميد به سوى بازگشت به طهارت وپاكى تلقى كنيم. مشروح اين قسمت را در نخستين بخش از اين كتاب مى خوانيد.

ما به كمك خدا در اين كتاب، شفاعت را از جهات گوناگون مورد بحث و بررسى قرار مى دهيم; وپيرايه هاى نامطلوبى را كه (مانند علف هاى هرزه اى كه كنار گل هاى زيبا سبز مى شوند) به آن بسته شده بريده وقيچى خواهيم نمود. در اين كتاب مسأله شفاعت از جهات مختلفى مورد بحث وبررسى قرار گرفته است كه فهرست آن به قرار زير است:

1. سازندگى و آثار تربيتى اعتقاد به شفاعت.

2. آرا و نظريات دانشمندان اسلام پيرامون شفاعت.

3. شفاعت از ديدگاه قرآن.

4. حقيقت شفاعت چيست؟

صفحه 175

5. نتيجه شفاعت، اسقاط كيفر است يا ترفيع درجه؟

6. پندارهاى بى اساس پيرامون شفاعت و پاسخ به اشكالاتى كه در اين زمينه وارد شده است.

7. شفاعت خواهى از اولياى خدا چگونه است؟

8. شفاعت در احاديث اسلامى.

9. شفاعت كنندگان و شفاعت شوندگان از نظر قرآن و احاديث.

10. شفاعت در آثار ادبى عربى و فارسى.

از خداوند بزرگ لياقت و شايستگى مى خواهيم تا در روز رستاخيز، مورد شفاعت عزيزان درگاهش قرار گيريم و اگر خداى نكرده از چنين فيضى محروم شديم نبايد از آنان برنجيم بلكه بايد قصور و كوتاهى ويا تقصير و گناه را متوجه خود سازيم و به قول شيخ سعدى:

از آنجا كه دو مسأله ديگر به عنوان «توبه» و «احباط و تكفير» كاملاً با مسأله شفاعت ارتباط نزديك دارند اينك دو مسأله ديگر را پس از شفاعت مورد بحث قرار داده و همه را به عنوان جلد هفتم منشور جاويد كه نخستين تفسير موضوعى به زبان فارسى است حضور خوانندگان گرامى تقديم مى داريم.

قم. مؤسسه امام صادق(عليه السلام)

جعفر سبحانى

صفحه 176

صفحه 177

1 سازندگى و آثار تربيتى اعتقاد به شفاعت

از آنجا كه در پيشگفتار، حقيقت شفاعت را به طور فشرده بيان كرديم، شايسته است كه پيش از هر چيز پيرامون آثار تربيتى و خصوصيات انقلابى اين ايده مذهبى بحث كنيم.

هر چند از نظر بحث هاى كلاسيكى لازم بود كه قبلاً، دلايل شفاعت را از نظر قرآن وحديث مورد بحث وبررسى قرار دهيم سپس به آثار تربيتى و انقلابى آن بپردازيم، زيرا تا وجود چيزى از نظر عقل ونقل ثابت نگردد، بحث پيرامون آثار تربيتى آن، جنبه فرضى خواهد داشت.

امّا چون امروز از ديد بسيارى از خوانندگان ، اهميت و لزوم بحث پيرامون يك ايده مذهبى، در گرو آثار تربيتى و سازندگى آن است; و اگر يك ايده مذهبى در اين مسير قرار نگيرد آن را از مسائل درجه دوى مذهبى مى شمارند و احياناً خود را موظف به غور و بحث در آن نمى دانند.

روى اين لحاظ براى نشان دادن اهميت بحث و اين كه ايده «شفاعت» حتى روى مقياسى كه آنان براى درجه بندى مسايل مذهبى ترتيب داده اند، از مسايل درجه يك مى باشد، بحث پيرامون آثار تربيتى و اصلاحى آن را بر ديگر بحث ها مقدم داشته ابتدا در اين مورد به بحث و گفتگو مى پردازيم.

صفحه 178

شفاعت مايه اميدوارى است

اعتقاد به شفاعت پديد آورنده اميد در دل گنهكاران، ومايه بازگشت آنان در نيمه زندگى، به سوى خدا است، و اگرحقيقت شفاعت درست مورد بررسى قرار گيرد، خواهيم ديدكه اعتقاد به شفاعت اولياى خدا، نه تنها مايه جرأت و موجب سرسختى با خدا نمى باشد، بلكه سبب مى شود كه گروهى به اميد اينكه راه بازگشت به سوى خدا به روى آنان باز است، بتوانند به وسيله اولياى خدا، آمرزش الهى را نسبت به گذشته جلب كنند و از عصيان و سركشى و سرسختى دست برداشته به سوى حق بازگردند.

نه تنها شفاعت در زندگى انسانها، اين نقش را برعهده دارد، بلكه پذيرش توبه، ودر سطح وسيعتر موضوع «انتظار فرج»و اميد به بهبود وضع آينده اجتماع، از عوامل سازنده و نيروبخش در دگرگون ساختن اوضاع و نابسامانى هاى بشر مى باشد و او را از محيط تيره و تار يأس و نوميدى، به فضاى روشن رجا و اميدوارى وارد مى كند.

اعتقاد به شفاعت اولياى خدا(البته با شرايط خاصى) درباره گنهكاران سبب مى شود كه فرد گنهكار معتقد گردد كه وى از اين به بعد مى تواند سرنوشت خود را دگرگون سازد، و اعمال ديرينه وى طورى نيست كه براى او يك سرنوشت شوم قطعى و غير قابل تغيير ساخته باشد، بلكه او از همين حالا به كمك اولياى خدا و تصميم راسخ خود بر اطاعت و فرمانبردارى از خدا، مى تواند سرنوشت خود را عوض كند، و درهاى سعادت را به روى خود باز كند، ولى بر عكس،يأس ونوميدى و اين كه ديگر كارى از او و ديگران ساخته نيست، چراغ اميد را در شبستان عمر انسان خاموش مى سازد.

جوانى كه در طول زندگى، گناهان و لغزشهايى داشته است هرگاه معتقد

صفحه 179

گردد كه كارهاى زشت پيشين او، آن چنان كاخ سعادت وى را ويران كرده كه ديگر قابل ترميم نيست، و براى او يك سرنوشت قطعى پديد آورده كه به هيچ وسيله اى نمى توان آن را دگرگون ساخت، و آمرزش خدا را به خويش جلب نمود، وحتى توبه وپشيمانى و شفاعت وكمك خواهى از اولياى حق، نمى توانند سرنوشت او را دگرگون سازند، يك چنين اعتقاد نه تنها از حجم گناه او نمى كاهد، بلكه سبب مى شود كه پرونده زندگى وى روز به روز سياه تر، و بار گناه او سنگين تر شود. زيرا او با خود چنين فكرمى كند: اكنون كه راه بازگشت به روى من باز نيست و از اين به بعد هر نوع قدم نيكى در راه اطاعت خدا بردارم سودى به حال من نخواهد داشت، ديگر جهت ندارد كه من در نيمه عمر، رنج اطاعت را بر خود هموار سازم، و از گناهان لذت بخش دست بردارم. ولى بر عكس اگر روزنه اميد را به روى خود باز ببيند و بداند كه از همين حالا مى تواند وضع خود را در آينده دگرگون سازد، در اين صورت كوشش مى كند كه گذشته را جبران كند و به وضع خود در آينده بهبودى بخشد.

از اين گذشته همان طور كه در آينده خواهيم گفت شفاعت اولياى خدا منوط به اذن پروردگار جهان است، و تا اجازه خدا نباشد، هيچ كس نمى تواند، شفاعت نمايد، ناگفته پيداست كه اذن خدا بى جهت و بى حكمت نخواهد بود، در اين صورت بايد گفت اذن خدا شامل حال كسانى مى شود كه براى عفو و اغماض، شايستگى دارند و اگر در طول زندگى لغزش و گناهى داشته اند، به مرحله پرده درى وطغيان نرسيده است، و اگر رابطه خود را در بعضى از جهات ضعيف كرده اند، ولى به كلى آن را قطع نكرده اند. اين چنين افراد كه پيوندهاى گوناگون خود را با حق و حقيقت نگسسته اند، مشمول و شايسته شفاعت مى شوند.

نويد شفاعت با اين شرط، خود هشدارى است به گنهكاران كه به هوش

صفحه 180

باشند و هر چه زودتر از ادامه گناه باز گردند، و همه پيوندهاى خود را پاره نكنند، و پرده ها را ندرند، و از شعاع شفاعت دور نگردند كه در غير اين صورت راه نجاتى براى آنان نخواهد بود.

همين احساس و توجه، در بازگشت افراد گنهكار به راه حق و تجديد نظر در برنامه هاى غلط مؤثر مى گردد، و در حقيقت روزنه اميدى براى پاك ساختن برنامه زندگى، از نقاط تاريك محسوب مى شود.

تجربه نشان داده است كه اگر روزنه اميدى به روى افراد مجرم گشوده شود و احساس نمايند كه اگر در برنامه غلط نارواى خود تجديد نظر كنند، راه نجاتى براى آنها هست، بسيارى از آنها از بيراهه، به راه باز مى گردند.

در قوانين جزايى وكيفرى ملت ها، قانونى به نام «عفو زندانيان ومجرمان بزرگ و محكومان به حبس ابد» وجود دارد، و نكته آن اين است كه روزنه اميدى براى اين افراد باز شود، و در برنامه زندگى خود تجديدنظر نمايند،و اگر اين روزنه نبود، علت نداشت كه در همان محيط، آرام بنشينند و دست به جنايت نزنند، زيرا بالاتر از سياهى (زندان ابد) رنگى نيست.

شفاعت درباره افراد لايق و شايسته جز روزنه اميد براى امكان تجديد حيات دينى و اخلاقى چيزى نيست، و مخصوص كسانى است كه روابط خود را با خدا و اولياى دين حفظ كرده اند، ولى كسى كه داراى اعمال نيك نبوده و از ايمان به خدا بهره نداشته و عمرى در گناه وفساد بسر برده باشد، هرگز مشمول شفاعت نخواهد بود.

فرق اين دو طايفه را مى توان با مثالى مجسم ساخت:

فرض كنيد سربازانى مأمور گشودن دژى بر فراز كوهى مى باشند، و گشودن آن دژ، در حفظ كشور آنان از تجاوز خارجى، فوق العاده مؤثر است،

صفحه 181

فرمانده ماهر و ورزيده، وسايل لازم بالا روى و گشودن دژ را در اختيار آنان مى گذارد، و فرمان بالا رفتن را صادر مى نمايد.

آن گروه از سربازان بى انضباط وترسو كه گوش به فرمان فرمانده نداده، و در پايين كوه مى مانند، هيچ گاه مشمول حمايت او نمى گردند، امّا آن گروه كه فداكارند و به سرعت از كوه بالا مى روند، اگر در ميان آنان افرادى ضعيف وناتوان باشند، و در بعضى از گذرگاهها بلغزند، يا صعود وبالا رفتن در بعضى از نقاط حساس كوه براى ايشان مشكل باشد، فرمانده دلسوز از آنها مراقبت مى نمايد و در نقاط حساس براى عبور از لغزشگاه به آنها كمك مى كند.

اين نوع مراقبت و كمك يك نوع شفاعت است و از آن افرادى است كه در مسير هدف گام بر مى دارند، و هيچ اشكال ندارد كه فرمانده دلسوز پيش از صعود به كوه اين مطلب را اعلام كند و بگويد اگر شما در نقاط حساسى ازصعود باز بمانيد، از كمكهاى بيدريغ من محروم نخواهيد ماند، و من با تمام قوا كوشش مى كنم كه شما را در اين هدف كمك كنم.

يك چنين اعلام قبلى، افراد را براى كار دلگرم كرده و نور اميد را در دل آنان پديد مى آورد و برقدرت وپايدارى آنان مى افزايد، و در حقيقت يك نوع تربيت ووسيله تكامل است.

در اين جا از تذكر نكته اى ناگزيريم و آن اين كه : اعتقاد به شفاعت در صورتى مى تواند مؤثر وسازنده باشد كه دور از هر نوع عوام فريبى تفسير شود و حساب شفاعتى كه قرآن وحديث ويا عقل و خرد ما را به سوى آن دعوت مى كند، ازشفاعتى كه در اذهان برخى از دور افتادگان از تعاليم اسلام وجود دارد، جدا گردد، زيرا گاهى تفسيرهاى غلط براى شفاعت از طرف افراد ناوارد، مردم را از درك حقيقت شفاعت باز مى دارد، و ما را به ياد شعر شاعرى «حاجب» نام مى اندازد كه فكر مى كرد در روز رستاخيز دست على (عليه السلام) درباره

صفحه 182

شفاعت گنهكاران آنچنان باز است كه علاقه مندان وى به اطمينان شفاعتش هر چه بخواهند مى توانند گناه كنند، از اين جهت به افتخار امام قصيده اى سرود كه نخستين بيت آن اين است:

حاجب اگر معامله حشر با على است *** من ضامنم تو هر چه بخواهى گناه كن

ولى همين شاعر طبق گفته خويش در عالم رؤيا امام را به خواب ديد و خشم حضرت را از سرودن چنين شعر خرافى لمس كرد و امام خواستار آن شد كه قسمت دوم از شعر خود را عوض كند و چنين بگويد:

حاجب اگر معامله حشر با على است *** شرم از رخ على كن و كمتر گناه كن

خواه اين جريان، حقيقت داشته باشد و يا افسانه و پندارى بيش نباشد، حقيقت همين است كه در اين سرگذشت آمده است.

جوانان عزيز، علاقه مندان به مكتب پيامبران، بايد معارف دينى خود را از دانشمندان محقق و كتابهاى اصيل اسلامى بگيرند تا شفاعت حقيقى را از شفاعت تحريف يافته به خوبى باز شناسند و به گفته هر درويش معركه گير، يا داستانسرايان حرفه اى، ويا نوشته هاى مبتذل كه به خامه افراد فاقد صلاحيت نوشته مى شود، اعتماد نكنند.

صفحه 183

آرا و نظرات دانشمندان اسلام

پيرامون شفاعت

آيات موضوع

1 . (...وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ...) (بقره/48)

2 . (...مَنْ ذَا الَّذى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) (بقره/255)

3 . (وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) (اسراء/79)

4 . (يَومَئِذ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحمنُ وَرَضِىَ لَهُ قَولاً) (طه/109)

5 . (...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) (انبياء/28)

6 . (فَما لَنا مِنْ شافِعينَ* وَلا صَديق حَميم) (شعراء/100 101)

7 . (...وَاسْتَغْفِرْلِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤمِنينَ وَالْمُؤْمِناتِ) (محمد/19)

8 . (وَكَمْ مِنْ مَلَك فِى السَّمواتِ لا تُغْنى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّ مِنْبَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى) (نجم/26)

9 . (فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشّافِعينَ) (مدّثر/48)

10 .(وَلَسَوفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) (ضُحى/5)

صفحه 184

ترجمه آيات

1.« و نه از او شفاعت پذيرفته مى شود ».

2.«كيست كه نزد او (خدا) جز به اذن وى شفاعت كند».

3.«بخشى از شب را عبادت كن شايد خداوند تو را بر مقام پسنديده اى برانگيزد».

4.« در آن روز، شفاعت هيچ كس سودى نمى بخشد، جز كسى كه خداوند رحمان به او جازه داده، و به گفتار او راضى است».

5.«جز كسانى كه مورد رضايت خدا است كسى را شفاعت نمى كنند».

6.«براى ما نه شافعى هست، نه دوست مهربانى».

7.«درباره گناهان خود و مردان و زنان با ايمان طلب آمرزش بنما».

8.«چقدر فرشتگانى در آسمانها هستند كه شفاعت آنان سودى نمى بخشد مگر پس از اذن خدا درباره كسانى كه خدا بخواهد و مورد رضايت او باشند».

9. «از اين رو شفاعت كنندگان به حال آنها سودى نمى بخشد».

10.«آن قدر پروردگار به تو عطا كند تا راضى گردى».

تفسير آيات

در اين بخش خواهيم ديد كه تمام علما و دانشمندان اسلام شفاعت را از اصول مسلم اسلام مى دانند و هيچ تيره اى از مسلمانان آن را انكار نكرده است و اگر اختلافى هست در مفاد و معنى شفاعت مى باشد.

اكثريت علماى اسلام به پيروى از ظاهر آيات و احاديث، شفاعت را چنين تفسير مى كنند: در پرتو شفاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله) و به پاس احترام و مقام و منزلتى كه شفيعان واقعى در درگاه الهى دارند، گروهى از گنهكاران (با شرايطى

صفحه 185

كه بعداً گفته خواهد شد) از عذاب نجات پيدا كرده خداوند از تقصير آنان در مى گذرد.

ولى يكى دو فرقه از علماى اسلام به نام «معتزله» و «خوارج» اصل شفاعت را پذيرفته اند امّا در تفسير آن با ديگر علماى اسلام مخالفت ورزيده اند، و تصور نموده اند كه شفاعت مربوط به افراد مطيع ونيكوكار است نه گنهكار، و در نتيجه شفاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله)سبب افزايش درجه وپاداش نيكوكاران است نه نجات گهنكاران.

علت اين كه اين گروه با تمام علماى اسلام در معنى شفاعت مخالفت كرده اند، نظريه اى است كه قبلاً درباره مرتكبان گناه كبيره اختيار كرده اند. زيرا اين دو فرقه معتقدند كه مرتكبان گناه كبيره هيچ گاه بخشوده نمى شوند و پيوسته در آتش خواهند بود; از اين جهت ناچار شده اند كه ظاهر آيات شفاعت و احاديث را به صورت غير صحيحى تفسير كنند واگر قبلاً چنين پيشداورى نمى كردند، هرگز آيات و احاديث مربوط به شفاعت را اين گونه توجيه نمى نمودند، زيرا پيشداورى در يك موضوع، مايه گمراهى و لغزش در موضوعات ديگر مى شود.

هدف در اين بخش به اصطلاح «استقصاء» و بررسى تمام كلمات و سخنان دانشمندان اسلام پيرامون شفاعت نيست، زيرا انجام اين كار به تتبع فراوان و بررسى كتابهاى عقايد و مذاهب، و تفسير و حديث كه در عصور و قرون اسلامى نوشته شده است نياز دارد، و اين كار از هدف اين كتاب كه تحقيق مسأله شفاعت از ديدگاه قرآن است بيرون مى باشد.

ولى براى ارائه نمونه، آرا و نظرات دانشمندان بزرگ اسلامى را اعم از

صفحه 186

شيعه و سنى تا آنجا كه مؤلفات آنان در اختيار نگارنده بود، در اين صفحات منعكس مى نماييم، تا از اين زاويه از افكار وعقايد ديگر دانشمندان اسلام آگاه گرديم و به اصطلاح مشت نمونه خروار گردد.

1. «ابو منصور محمد بن محمد ماتريدى سمرقندى» (متوفاى سال 333) در تفسير آيه (...وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ...) ¹ كه نفى شفاعت مى كند، به شفاعت مقبوله اشاره مى نمايد و براى اثبات آن با آيه (...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) ² استدلال مى كند³، و مى گويد: هر چند آيه نخست نفى شفاعت مى كند ولى در اسلام شفاعت مقبوله اى داريم كه آيه ياد شده بر آن دلالت مى كند.

2. «تاج الاسلام ابوبكر محمد كلابادى»(متوفاى سال 380) مى گويد:

از جمله چيزهايى كه خداوند در كتاب خود بيان كرده و پيامبر گرامى آن را آورده است موضوع شفاعت است، خداوند درباره حق شفاعت چنين مى فرمايد:

(وَلَسَوفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) .⁴

«آن قدر پروردگار به تو عطا كند تا راضى گردى».

و نيز مى فرمايد:

(...عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) .⁵

«اميد است كه خداوند تو را بر مقام پسنديده اى برانگيزد».

1 . بقره/48.
2 . انبياء/28.
3 . تفسير ماتريدى معروف به تأويلات اهل السنه، ط قاهره، 1389، ص 148.
4 . ضحى/5.
5 . اسراء/79.

صفحه 187

و همچنين مى فرمايد:

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) .¹

«جز كسانى كه مورد رضايت خدا است كسى را شفاعت نمى كنند».

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرموده:

«إدَّخرتُ شفاعتي لأهل الكبائر من أُمّتي» .

«من شفاعت خود را براى آن گروه از گنهكاران امتم ذخيره كرده ام كه از روى جهالت گناهان بزرگ مرتكب مى شوند».²

3. استاد شيعه مرحوم «شيخ مفيد» مى گويد:

اماميه اتفاق نظر دارند كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در روز رستاخيز مرتكبان گناه كبيره را شفاعت مى كند، نه تنها پيامبر بلكه امير مؤمنان و پيشوايان معصوم (عليهم السلام) پس از وى نيز در حق شيعيان گنهكار خود شفاعت مى كنند و بر اثر شفاعت آنان گروه زيادى از شيعيان خطاكار نجات پيدا مى كنند.

ولى گروه خاصى مانند (معتزله) از اهل تسنن با ما (اماميه) به مخالفت برخاسته تصور كرده اند كه شفاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله)مربوط به افراد مطيع و فرمانبردار است نه گروه گنهكار و پيامبر هرگز درباره كسانى كه محكوم به عذاب هستند شفاعت نمى كند، به عقيده اين گروه، شفاعت مايه ترفيع و افزايش پاداش خواهد بود نه بخشش گناه.³

1 . انبياء/28.
2 . التعرف لمذهب أهل التصوف، باب 18، ص 54و55، تحقيق عبدالحليم محمود و طه عبدالباقى سرور، ط 1380.
3 . اوائل المقالات، ص 14و15.

صفحه 188

و نيز در جاى ديگر مى فرمايد:

روز قيامت پيامبر (صلى الله عليه وآله) در حقّ گنهكاران از شيعه، شفاعت مى كند و خدا نيز شفاعت اورا مى پذيرد، امير مؤمنان (عليه السلام) نيز به همين صورت شفاعت مى نمايد و خدا شفاعت او را قبول مى كند، حتى مؤمن نيكوكار، در حقّ دوست گنهكار خود، شفاعت مى كند، و شفاعت او نتيجه بخش بوده خداوند آن را مى پذيرد، و اين حقيقتى است كه دانشمندان اماميه همگى برآنند و قرآن به اين مطلب تصريح كرده و احاديث اسلامى نيز آن را تأييد مى نمايند.

ولى افراد كافر شايستگى شفاعت را ندارند، از اين رو، روز بازپسين از روى حسرت مى گويند:

(فَما لَنا مِنْ شافِعينَ* وَلا صَديق حَميم) .¹

«براى ما نه شافعى هست، نه دوست مهربانى».

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: من روز رستاخيز شفاعت مى كنم، و شفاعتم پذيرفته مى شود،على (عليه السلام) نيز شفاعت مى كند و شفاعت او قبول مى گردد، و كمترين شفاعتى كه يك فرد مؤمن مى تواند انجام دهد اين است كه در حقّ چهل تن از برادران دينى خود شفاعت مى نمايد.²

4. «مرحوم شيخ طوسى»(متوفاى سال 460) در تفسير آيه (...وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ...)³مى گويد: هدف آيه نفى پذيرفته شدن شفاعت در حقّ گروه كافر است، زيرا پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) در حقّ افراد با ايمان شفاعت خواهد كرد و نتيجه شفاعت، نجات گروهى از گنهكاران از عذاب الهى است.

1 . شعراء/100و 101.
2 . اوائل المقالات،ص 52و 53.
3 . بقره/48.

صفحه 189

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرموده است: «ادخرت شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى».

«من شفاعت خويش را براى آن گروه ذخيره كرده ام كه از روى جهالت مرتكب گناهان بزرگ مى شوند».

نه تنها پيامبر شفاعت مى كند بلكه تمام پيشوايان معصوم و بسيارى از اهل ايمان كه صالح وپاكند نيز شفاعت مى كنند. سپس وى درباره اختلافى كه در معنى شفاعت ميان مسلمانان و گروهى از آنان به نام «معتزله» است، سخن گفته و حق مطلب را ادا كرده است.¹

5. مفسّر عاليقدر شيعه مرحوم «طبرسى» در تفسير ارزنده خود مى نويسد:

مسلمانان در اين كه شفاعت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در روز رستاخيز پذيرفته مى شود، سخنى ندارند هر چند در كيفيت آن ميان معتزله و ديگران اختلاف نظر هست، ما (شيعيان) مى گوييم كه هدف از شفاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله) نجات دادن گنهكاران از عذاب و كيفر اعمال است، در حالى كه معتزله مى گويند شفاعت پيامبر درباره افراد فرمانبردار و يا آن دسته از گنهكارانى كه توبه كرده اند، پذيرفته مى شود.

نه تنها شفاعت پيامبر پذيرفته مى شود بلكه شفاعت ياران برگزيده او و پيشوايان معصوم و افراد با ايمان و صالح نيز قبول مى گردد.²

6.«قاضى عياض» مى گويد: عقيده اهل سنت اين است كه شفاعت از نظر عقل، بى اشكال است و از نظر دلايل نقلى اعتقاد به آن واجب و لازم

1 . تبيان:1/213و 214، چاپ نجف.
2 . مجمع البيان:1/103 و نيز 2/83 در تفسير آيه 85 سوره نساء.

صفحه 190

است، زيرا قرآن مجيد و مخبر صادق (پيامبر گرامى) از آن خبر داده است و احاديث زيادى كه مجموع آنها به حدّ تواتر مى رسد، در اين زمينه وارد شده است، و همگى گواهى مى دهند كه در روز رستاخيز براى افراد مؤمن گنهكار شفاعت وجود دارد، و در اين مسأله تمام دانشمندان گذشته اسلام و كسانى كه پس از آنها آمده اند اتفاق نظر دارند، جز گروه «خوارج و فرقه معتزله» كه به آن اعتقاد ندارند و نكته انكار آنان اين است، كه تصور كرده اند افراد گنهكار در عذاب دوزخ مخلّد و جاودان هستند و بر اين مطلب به آيه (فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشّافِعينَ)¹ استدلال كرده اند² در حالى كه اين آيه، وجود شفاعت را نفى نمى كند، زيرا اين آيه مربوط به مشركان بوده و در حقّ بت پرستان نازل شده است و سخن ما درباره افراد با ايمانى است كه دچار لغزش شده باشند.

امّا نظريه كسانى كه احاديث شفاعت را تأويل مى كنند و مى گويند مقصود اين است كه در اثر شفاعت، رتبه افراد پاكدامن بالا مى رود نه اين كه گنهكار از عذاب خلاص گردد، بسيار بى اساس است، زيرا آيات قرآن و احاديث اسلامى با صراحت هر چه تمامتر عقيده اين دو گروه را رد كرده است.³

7. «امام ابو حفص عمر بن محمد نسفى» (متوفاى سال 537) مى نويسد:

شفاعت براى پيامبران، و مردان نيكوكار در روز رستاخيز قطعى است و اين مطلب در دين مقدس اسلام به طور مستفيض ثابت شده است.⁴

1 . مدّثر/48.
2 . در بحث قرآنى شفاعت، پيرامون مفاد و هدف اين آيه توضيح داده خواهد شد.
3 . شرح صحيح مسلم:2/58 و بحارالأنوار:8/62.
4 . العقائد النسفية، ص 148، ط افست بغداد.

صفحه 191

8. «سعد الدين تفتازانى»(متوفاى سال 791) كه شرحى بر اين كتاب نوشته است متن را تصديق و شرح كرده است.

9. «ابوعلى محمد بن احمد فتال نيشابورى» در كتاب «روضة الواعظين» پس از نقل قسمتى از آيات و روايات شفاعت مى نويسد:

در ميان مسلمانان اختلافى نيست كه شفاعت از اصول مسلم اسلام است چيزى كه هست پيروان مكتب «وعيديه»¹ مى گويند: نتيجه شفاعت، افزايش پاداش و ترفيع درجه است ولى ديگران آن را به معنى نجات بندگان گنهكار از عذاب تفسير نموده اند.

سپس وى به رد نظريه نخست پرداخته وبحث را به پايان رسانيده است.²

10. «احمد بن الحسن الرصاص»(متوفاى حدود 600) مؤلف كتاب «مصباح العلوم»³ (كه در بيان عقايد زيديه تأليف شده است) چنين مى نويسد: شفاعت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در روز رستاخيز از امور قطعى غير قابل انكار است.

11. «فخر رازى» مى گويد:

امت اسلامى اتفاق نظر دارند كه پيامبر اسلام روز رستاخيز حقّ شفاعت دارد.

گروه معتزله شفاعت را جور ديگر تفسير نموده مى گويند: مقصود از شفاعت پيامبر در اين روز آن است كه شفاعت وى سبب مى شود كه پاداش نيكوكاران بالا برود نه اين كه گنهكاران را از عذاب برهاند.

1 . مقصود«معتزله» است.
2 . روضة الواعظين، ص 405.
3 . معروف به (ثلاثين) از انتشارات دانشگاه عربى بيروت با مقدمه دكتر محمد عبدالسلام كفافى استاد ادبيات اسلامى در دانشگاه قاهره، چاپ 1971.

صفحه 192

ولى حق همان است كه تمام طوايف اسلامى (جز اين طايفه) آن را مى گويند و معنى شفاعت پيامبر اين است كه گنهكاران را از عذاب دوزخ مى رهاند تا وارد آتش نشوند و آنها هم كه در آن مى سوزند، در پرتو شفاعت پيامبر از آتش دوزخ خارج شده وارد بهشت مى شوند.

همچنان كه همه مسلمانان اتفاق نظر دارند كه شفاعت از آن مؤمن است و گروه كافر براى شفاعت شايستگى ندارند.¹

12. مرحوم «خواجه نصير طوسى» مى گويد:

عقيده به شفاعت از عقايد صحيح اسلامى است، خواه به منظور افزايش پاداش باشد و خواه براى اسقاط كيفر.²

13. «علامه حلّى» مى گويد: علماى اسلام اتفاق نظر دارند كه پيامبر اسلام در روز رستاخيز حقّ شفاعت دارد و آيه زير گواه بر شفاعت او است:

(...عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) .³

«اميد است كه پروردگارت تو را به مقام پسنديده اى برساند».

مفسران، اين آيه را شفاعت تفسير نموده اند و در معنى شفاعت دو نظر وجود دارد:

گروهى مى گويند هدف از شفاعت افزايش پاداش براى افراد با ايمان است ولى گروه ديگر مى گويند هدف از آن نجات گنهكاران از عذاب است وقول حق همين است.

سپس وى با حديث معروفى كه محدثان اسلامى از پيامبر (صلى الله عليه وآله) نقل

1 . تفسير مفاتيح الغيب:3/63; تفسير آيه 123 سوره بقره.
2 . كشف المراد، ط صيدا، ص 262.
3 . اسراء/79.

صفحه 193

كرده اند، استدلال مى كند و مى گويد: اين حديث از احاديث مشهورى است كه پيامبر (صلى الله عليه وآله)فرموده:

«إدَّخرتُ شفاعتي لأهل الكبائر من أُمّتي».

«من شفاعت خود را براى مرتكبان گناهان بزرگ از امت خويش ذخيره كرده ام».¹

14. «ابن تيميه حرانى دمشقى»² مى گويد: پيامبر اسلام داراى سه نوع شفاعت است و پس از بيان دو نوع شفاعت مى گويد:

شفاعت سوم اين كه: پيامبر درباره كسانى كه مستحق عذابند، شفاعت مى كند، نه تنها او بلكه تمام پيامبران و «صديقين» و غير آنان نيز درباره گنهكاران شفاعت مى كنند تا معذب نشوند و اگر وارد دوزخ شده اند، از آن

1 . كشف المراد، ص 262، چاپ صيدا.
2 . تقى الدين ابو العباس احمد بن عبدالحليم بن عبدالسلام بن تيميه حرانى دمشقى(متوفاى سال 727 هجرى قمرى) وى در بسيارى از اصول و فروع اسلام با مشاهير علماى اهل تسنن مخالفت نموده است كه از آن جمله مى توان مسايل زير را نام برد:
1. خداوند جسم است.
2. خدا از عرش به آسمان اول فرود مى آيد.
3. قرآن قديم است و با ذات خدا قائم است.
وى موقعى كه مسافرت براى زيارت قبر پيامبر را سفر معصيت خواند، با موجى از مخالفت علماى اسلام روبه رو گرديد وسبب شد كه دانشمندان براى روشن كردن موضوع كتابهاى ارزنده اى بنويسند مانند: «شفاء السقام فى زيارة خير الأنام» نگارش «تقى الدين سبكى» و كتاب «التحفة المختارة، فى الردّ على منكرى الزيارة» اثر «تاج الدين الفاكهانى»(متوفاى سال 384).
جنگ و جدل و كشمكش ميان وى و ديگر علماى اسلام به جايى رسيد كه گروهى از بزرگان علماى شام و فقهاى هر چهار مذهب حكم به كفر او كردند. مشروح مشاجرات او را با علماى ديگر در كتابهاى زير مطالعه فرماييد:
دفع الشبهة، ص 45ـ 47;تكملة السيف، ص 115;الغدير:5/72ـ 75.
با اين حال وى در كتاب «مجموع الرسائل الكبرى» صريحاً به وجود شفاعت اعتراف كرده است.

صفحه 194

بيرون آيند.

سپس مى گويد: تفصيل اين مطالب در كتابهاى آسمانى و احاديثى كه از پيامبران وبالأخص پيامبر اسلام رسيده است وارد شده است.¹

او نه تنها در اين رساله بلكه در رساله ديگر خود «الاستغاثه» به صحت شفاعت تصريح كرده و معتزله و خوارج را كه منكر شفاعت به معنى معروف شده اند گمراه و بدعت گذار، معرفى مى كند و مى گويد: شفاعت به طور تواتر و از طريق اجماع ثابت شده و كسانى كه پس از اقامه دليل، چنين موضعى را انكار كنند كافر مى شوند.²

با اين كه «ابن تيميه» نخستين فردى است كه بذر مذهبى را كه بعدها به «وهابيگرى» معروف شد، در جامعه اسلامى پاشيده است امّا در اين دو كتاب به وجود شفاعت به طور صريح اقرار كرده و منكر آن را كافر شمرده است.

15. «محمد بن عبدالوهاب»³ مؤسس فرقه «وهابى» است كه برخى او را از منكران شفاعت پنداشته اند ولى حقيقت بر خلاف اين است، زيرا وى با تمام انحرافاتى كه در مسائل مربوط به «ولايت» دارد هرگز منكر شفاعت نيست

1 . الرسائل الكبرى:1، رساله عقيده واسطيه،ص407; اين رساله ازميان رسائل وى مستقلاً نيز در بيروت چاپ شده به ص76 مراجعه شود.
2 . الرسائل الكبرى، رسالة الاستغاثة:1/481.
3 . محمد بن عبدالوهاب، در سال 1115هجرى قمرى در «نجد» ديده به جهان گشود و در سال 1206 ديده از جهان پوشيد. وى به عقيده برخى نخستين مروج مذهب «سلفيه» پس از ابن تيميه است و در حقيقت مكتب وى پرتوى از سخنان او مى باشد.
از اين جهت شايسته ديديم كه نظر وى را درباره شفاعت پس از نقل سخنان «ابن تيميه» يادآور شويم هر چند از نظر زمان، وى از علماى اواخر قرن دوازده، و اوايل سيزده به شمار مى رود.
براى آگاهى از شرح حال او به كتاب «الاعلام» تأليف زركلى:7/137 و138و «معجم المؤلفين» نگارش عمر رضا كحاله:2/269 مراجعه فرماييد.

صفحه 195

و آن را از اصول مسلم اسلامى مى داند، اينك نمونه هايى از سخنان او:

«طبق روايات اسلامى، پيامبر اسلام و همچنين پيامبران ديگر و فرشتگان و اوليا و كودكان، روز رستاخيز شفاعت مى كنند و وظيفه ما اين است كه شفاعت را از مالك واقعى و اذن دهنده شفاعت كه خدا است، بخواهيم و چنين بگوييم:

پروردگارا! شفاعت پيامبر را درباره ما در روز بازپسين بپذير، بارالها! شفاعت بندگان صالح و فرشتگانت را در حقّ ما قبول بفرما و....

و هرگز حق نداريم كه به طور مستقيم از رسول خدا و يا ولى الهى بخواهيم كه در حقّ ما شفاعت نمايد، زيرا آنان بدون اذن خداوند قدرت شفاعت ندارند و هرگاه غير مقدورى را از آنان بخواهيم در اين صورت براى خدا شريك قرار داده ايم».¹

و نيز مى گويد:«از امور مسلم در آخرت شفاعت است و بر هر مسلمانى لازم است كه به شفاعت پيامبر و ديگر شفيعان ايمان داشته باشد و... ولى وظيفه ما اين است چشم اميد به خدا بدوزيم و از خداوند بخواهيم كه شفاعت پيامبر خود را در حقّ ما بپذيرد».²

وى در رساله اى كه به عنوان تعليم مناظره به پيروان خود نوشته است مى گويد: «هرگاه بپرسند كه آيا شما شفاعت پيامبر را انكار مى كنيد؟ و ازآن دورى مى جوييد؟ در جواب آنان بگو: هرگز شفاعت او را انكار نمى كنيم بلكه او شفاعت كننده اى است كه شفاعت وى پذيرفته مى شود، و اميد به شفاعت او داريم و بايد بدانيم كه زمام شفاعت در دست خدا و همگى مربوط به

1 . الهدية السنية، الرسالة الثانية، ص 42; كشف الارتياب، ص 239.
2 . الهدية السنية، الرسالة الاولى; كشف الارتياب ،ص 240.

صفحه 196

پروردگار است و هيچ كس بدون اذن او نمى تواند شفاعت كند، پيامبر و ديگران نيز پس از اذن خدا شفاعت مى كنند، اكنون كه با مركز شفاعت آشنا شديم بايد چنين بگوييم: پروردگارا! ما را از شفاعت پيامبر محروم مفرما، بارالها! شفاعت او را در حقّ ما بپذير».¹

دقت در اين سخنان به خوبى ثابت مى كند كه بر خلاف آنچه از اين گروه نقل مى گردد آنان هرگز منكر شفاعت نبوده اند بلكه آن را به عنوان يك اصل مسلم اسلامى مى پذيرند.

منتها تفاوتى كه اين فرقه با ديگر فرقه هاى اسلام دارند اين است كه مى گويند بايد شفاعت را از خدا خواست، و از او طلب نمود كه شفاعت شفيعان را در حقّ ما بپذيرد وحق نداريم كه مستقيماً از خود شفيعان، بطلبيم.

خلاصه، اصل وجود شفاعت بحثى است و درخواست شفاعت از شفيعان بحثى ديگر، آنان اوّلى را پذيرفته اند و دومى را به خاطر تصور شرك، باطل مى دانند وچون بحث ما فعلاً پيرامون اصل شفاعت است آنان را جزء موافقان مى شماريم و به خواست خدا، پيرامون مطلب دوم در يكى از فصول اين كتاب به بحث خواهيم پرداخت.

16. «فاضل مقداد» در شرح نهج المسترشدين مى نويسد: پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حقّ افراد گنهكار شفاعت خواهد كرد و اين مطلب به دلايل زير ثابت شده است:

1. اتّفاق مسلمانان بر شفاعت پيامبر.

2. خداوند به پيامبر دستور مى دهد كه در حقّ افراد گنهكار طلب

1 . كشف الارتياب، ص 241.

صفحه 197

آمرزش كند ، چنان كه مى فرمايد:

(...وَاسْتَغْفِرْلِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤمِنينَ وَالْمُؤْمِناتِ) .¹

«درباره گناهان خود و مردان و زنان با ايمان طلب آمرزش بنما».²

17. «علاء الدين معروف به ملا على قوشچى»(متوفاى 879) كه از دانشمندان بزرگ علم كلام در نزد اهل تسنن است، در شرح تجريد خود مى نويسد: مسلمانان شفاعت را به عنوان يك اصل مسلم پذيرفته اند و درباره آن اختلاف ندارند و مفسران مى گويند كه مراد از «مقام محمود» (مقام پسنديده) در آيه همان شفاعت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) است.

وى سپس رشته بحث را به تحقيق درباره معنى شفاعت كشيده و نظريه معتزله و ديگر علماى اسلام را به روشنى بيان كرده است.³

18.«محقّق دوانى» در شرح معروف خود مى نويسد:⁴

شفاعت براى دفع عذاب و بالا بردن درجه براى آن گروهى كه خدا اذن دهد ثابت و محقق است مانند پيامبران و افراد با ايمان چنان كه خداوند مى فرمايد:

(يَومَئِذ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحمنُ وَرَضِىَ لَهُ قَولاً) .⁵

19. «شعرانى» مى گويد:

محمد (صلى الله عليه وآله) نخستين فردى است كه روز قيامت شفاعت مى كند و

1 . محمّد/19.
2 . ارشاد الطالبين، ص 206 و در كتاب شرح باب حادى عشر، ص 61و62 كه يكى ديگر از كتاب هاى كلامى فاضل مقداد است، به طور مشروح بحث كرده است.
3 . شرح تجريد، چاپ تبريز، ص 501.
4 . شرح جلال الدين:2/270.
5 . طه/109.

صفحه 198

شفاعت او پذيرفته مى شود و هيچ كس بر او در شفاعت سبقت نمى جويد.

وى سپس از جلال الدين سيوطى نقل مى كند كه پيامبر داراى هشت نوع شفاعت است.¹

20. «شيخ الاسلام علاّمه شهير مرحوم محمد باقر، معروف به مجلسى»(متوفاى سال 1110) كه در گردآورى اخبار پيشوايان شيعه به حق، رنج توانفرسايى كشيده، و در حلّ مشكلات اخبار، موفقيت كامل به دست آورده است، از جمله كسانى است كه در كتاب هاى خويش مخصوصاً حقّ اليقين و بحار الانوار ² از نظر نقل اخبار مربوط به شفاعت، حقّ كلام را ادا نموده است.

21. «سيد شبر» مى گويد: در ميان مسلمانان اختلافى نيست كه پيامبر اسلام درباره امت خويش بلكه امت هاى گذشته شفاعت خواهد كرد و اين مطالب از ضروريات دين اسلام است و اگر اختلافى باشد در معنى شفاعت است. دانشمندان شيعه و اكثر علماى اهل تسنن مى گويند شفاعت هم به خاطر افزايش پاداش و ترفيع درجه انجام مى گيرد، و هم به خاطر نجات گنهكاران از عذاب.

ولى فرقه «خوارج و معتزله» آن را به صورت نخست منحصر كرده اند كه دلايل عقلى و نقلى بر خلاف آن گواهى مى دهند.

22. «محمد عبده» كه از دانشمندان عصر اخير و از نوپردازان جامعه مصرى است شفاعت را به عنوان يك اصل مسلم پذيرفته و مى نويسد:

آيات و رواياتى كه درباره شفاعت وارد شده از آيات متشابه است و روش

1 . اليواقيت والجواهر فى بيان عقائد الأكابر، تأليف عبدالوهاب شعرانى:2/170.
2 . حقّ اليقين، ص 473، چاپ انتشارات جاويدان و بحار الأنوار:8/29 ـ 63.

صفحه 199

گذشتگان در اين نوع مسائل اين است كه به آن ايمان بياورند هر چند به كُنه وحقيقت آن واقف نباشند، در هر حال شفاعت امتيازى است كه خداوند به برخى از بندگان خود مى دهد و به طور مسلّم حقيقت شفاعت در آخرت با شفاعتى كه در ميان ما رواج دارد تفاوت كلى دارد.

بسيارى از علما حقيقت شفاعت را چنين تصوير مى كنند كه خدا دعاى شفيع را در حقّ كسانى كه مورد شفاعت قرار مى گيرند مى پذيرد.

در صحيح بخارى و مسلم و ديگر جوامع، حديثى وارد شده است كه پيامبر گرامى در روز رستاخيز سر به سجده نهاده خدا را حمد و ثنا مى گويد، در اين موقع خطاب الهى به او مى رسد: سر از سجده بردار و شفاعت بنما، و ما شفاعت تو را مى پذيريم.

سپس مى افزايد: حقيقت شفاعت اين نيست كه اراده ازلى خدا در پرتو شفاعت شفيع دگرگون گردد بلكه همان اراده ازلى، پس از دعاى شفيع تنفيذ مى شود.¹

23. «سيد رشيدرضا» نويسنده معروف مصرى كه از شاگردان مبرّز استاد عبده بود و درس استاد خود را پيرامون تفسير قرآن در 11 جلد به نام «تفسير المنار» منتشر كرده است مى گويد:

«ابن تيميه» وديگران نيز حقيقت شفاعت را چنين تفسير نموده اند.

تصريحات دانشمندان اسلام بر اين كه شفاعت از اصول مسلم اسلام است بيش از آن است كه در اين رساله گردآورى گردد و همين اندازه حاكى است كه تمام علماى اسلام به ثبوت شفاعت در روز بازپسين اعتقاد راسخ دارند و اگر اختلافى هست درباره فروع و شاخه هاى آن مى باشد.²

1 . المنار:1/307.
2 . همان مدرك.

صفحه 200

24. «سيد سابق» استاد دانشگاه «الازهر» مى نويسد:

مقصود از شفاعت اين است كه از خداوند براى مردم خير طلب كنيم و در حقيقت شفاعت نوعى از دعاى استجابت شده است.

بخش بزرگ اين شفاعت مربوط به سرور ما پيامبر خدا است، او از خدا مى خواهد كه در ميان مردم حكم و داورى كند تا از وحشت محشر كاسته شود، در اين موقع خداوند دعاى او را مستجاب مى كند و همه خلايق به مقام بزرگ او غبطه مى خورند و برترى او بر ديگران ثابت مى گردد و اين همان مقام بلند وپسنديده است كه خداوند به وى وعده كرده است، آنجا كه مى فرمايد:

(وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) .¹

«بخشى از شب را عبادت كن شايد خداوند تو را بر مقام پسنديده اى برانگيزد».

سپس استاد به برخى از روايات شفاعت و شروط پذيرفته شدن آن مى پردازد و بحث را به پايان مى رساند.²

25. «دكتر سليمان نيا» استاد فلسفه در دانشكده اصول دين، در تشريح نظرات «شيخ محمد عبده» مى نويسد:

درباره كسانى كه خداوند براى شفاعت، به آنان اذن داده(مانند پيامبران و مؤمنان) و مى توانند براى نجات گنهكاران و بالا بردن درجه ديگران كوشش نمايند، قرآن مجيد مى فرمايد:

(يَوْمَئِذ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ...) .³

«در چنين روز شفاعت كسى نفعى نمى بخشد، مگر آن كس كه از طرف خداوند مأذون

1 . اسراء/79.
2 . العقائد الإسلامية، ص 273 و275 تأليف السيد سابق، ط دار الكتاب العربى بيروت.
3 . طه/109.

صفحه 201

باشد».¹

26. «محمد الفقى» از علماى ازهر مى نويسد:

درباره شفاعت از پيامبر گرامى روايات زيادى وارد شده است مخصوصاً هنگامى كه توقف مردم در محشر به طول انجامد و غم و اندوه شديدتر شود، وحشت همه را فرا مى گيرد، روزى كه زنان از كودكان شيرخوار خود غفلت مىورزند، مردم سراغ پيامبران مى روند و هر پيامبرى جريان را به پيامبر بالاتر و با فضيلت تر از خود ارجاع مى دهد، تا اين كه نوبت به پيامبر اسلام مى رسد. وى سر بر سجده مى نهد تا اين كه ندا مى آيد سر خود را بلند كن و شفاعت بنما، زيرا شفاعت تو پذيرفته مى شود.

وى سپس اشعارى را كه «سواد بن عازب» در محضر پيامبر سرود و از او شفاعت طلبيد نقل مى كند كه ما به نقل دو بيت از آن اكتفا مىورزيم:

«تو نخستين وسيله از پيامبران به سوى خدا هستى، اى فرزند مردان گرامى و پاك!».

«تو شفيع من باش در روزى كه شفاعت هيچ كس سواد بن عازب را بى نياز نمى سازد».²

لغزش نابخشودنى

«محمد فريد وجدى» مؤلف «دائرة المعارف» كه يكى از نويسندگان بزرگ مصرى است و در طول عمر خود خدماتى به جهان اسلام انجام داده و

1 . الشيخ محمد عبده بين الفلاسفة والكلاميين:2/628.
2 . التوسل والزيارة فى الشريعة الإسلامية، ص 206، ط مصر 1388.

صفحه 202

نوشته هاى او حاكى از عرق دينى و علاقه شديد او به اسلام مى باشد¹، در نوشته هاى مربوط به ولايت، و مقامات پيشوايان بزرگ تحت تبليغات وهابيگرى قرار گرفته و از ديد وهابيها به آنها نگريسته است.²

از آن جمله موضوع «شفاعت» است كه در «دايرة المعارف» خود پيرامون آن به طور اجمال بحث كرده و اصلى را كه علماى اسلام چهارده قرن آن را از اصول اسلام شمرده اند انكار نموده و مى گويد:

«شفاعت اين است كه برخى از صالحان از خداوند بخواهند، كه از تقصير برخى از گنهكاران بگذرد، عقيده به چنين شفاعت، ضررهاى زيادى به اديان وارد كرده است و شفاعت به اين معنى تحريفى است كه كاهنان آن را به وجود آورده اند تا مقام و موقعيت خود را در نظر مردم تحكيم كنند و در حالى كه اسلام آمد و عقايد ملت ها را محكم و استوار نمود و درباره شفاعت مورد اعتقاد آنان چنين گفت:

(...مَنْ ذَا الَّذى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) .³

«كيست كه نزد او (خدا) جز به اذن وى شفاعت كند».

و نيز فرمود:

(وَكَمْ مِنْ مَلَك فِى السَّمواتِ لا تُغْنى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَاللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى).

«⁴چقدر فرشتگانى در آسمانها هستند كه شفاعت آنان سودى نمى بخشد مگر پس از اذن خدا درباره كسانى كه خدا بخواهد و مورد رضايت او باشند».

1 . از نوشته هاى ارزنده او سه كتاب زير است.«الإسلام فى عصر العلم» و«المرأة المسلمة فى ردّالمرأة الجديدة» و «على اطلال المذهب المادى» كه به صورت رد بر ماديگرى نگارش يافته است.
2 . به دايرة المعارف ماده شفع مراجعه شود،ج 5، ص 402، دايرة المعارف وجدى.
3 . بقره/255.
4 . نجم/26.

صفحه 203

هرگاه مسلمان بداند كه شافع حقيقى خدا است و از دست ديگران كارى ساخته نيست طبعاً چهره از ديگران بر مى تابند و رو به درگاه الهى مى آورند، تا از هر نوع بت پرستى دور مانده و به توحيد و يگانه پرستى نزديك گردند».¹

هرگز از يك دانشمند دينى كه يك عمر در جامعه اسلامى در ميان اساتيد بزرگ«ازهر» زندگى كرده است انتظار نمى رود كه درباره شفاعت كه مورد اتفاق همه علماى اسلام بوده و آيات و احاديث فراوانى پيرامون آن وارد شده است، چنين داورى كند، با اين همه سخن او خالى از ابهام نيست.

در آغاز سخن خود مى خواهد اصل شفاعت را انكار كند، و آن را يك عقيده زيانبخش، ساخته و پرداخته فكر كاهنان معرفى كند.

ولى در پايان سخن مى خواهد از نظريه وهابى گرى پيروى كرده بگويد كه بايد از غير خدا چشم بپوشيم و به او متوجه گرديم و از او شفاعت پيامبران را بخواهيم. از همه بدتر اين كه چنين عقيده را يك نوع بت پرستى معرفى كرده است كه بخواست خدا در بحث هاى آينده بى پايگى آن را روشن خواهيم كرد.

اين لغزش، مخصوص «فريد وجدى» نيست بلكه معاصر وى «طنطاوى» دانشمند معروف هنگامى كه در تفسير خود به نخستين آيه شفاعت مى رسد، اعتراف مى كند كه شفاعت از اصول مسلم اسلام است و در اين معنى ميان معتزله و فلاسفه و ديگر فرقه هاى اسلامى تفاوتى نيست، و اگر اختلافى هست در مفاد و معنى آن است.

ولى از آنجا كه نتوانسته شفاعت مورد اتفاق علماى اسلام را كه همان وساطت صالحان در مغفرت و بخشودن گناهان است درست تجزيه و تحليل نموده و خالى از ايراد تصور كند، براى شفاعت معنى ديگرى تصور كرده كه خلاصه آن اين است كه پيامبر با آوردن شريعت و آيين و كتاب آسمانى تمام

1 . دايرة المعارف:5/403، چاپ مصر، سال 1386 ماده شفاعت.

صفحه 204

مردم را به حق و حقيقت رهبرى نموده است و كسانى كه از او پيروى نمايند از عذاب و شكنجهه اى اخروى رهايى پيدا مى كنند و متخلفان از راه او وارد دوزخ مى شوند بنابراين شفاعت پيامبر جز اين نيست كه در سايه رهبرى او از عذاب الهى نجات يابيم و همچنين اعمال هر كس شفيع او است، زيرا در پرتو اعمال خود مى تواند خويش را از قيد عذاب برهاند.¹

يك چنين تفسيرى براى شفاعت كه شايسته است نام آن را «شفاعت رهبرى» يا «شفاعت عمل» بناميم، هر چند در جاى خود صحيح و درست بوده و رواياتى در اين مورد وارد شده است ولى هرگز ارتباطى به شفاعتى كه مورد اتفاق جامعه اسلامى است ندارد و توضيح اين قسمت را در آينده خواهيد خواند.

هدف از نقل سخنان دانشمندان بزرگ اين است كه روشن شود، شفاعت يك اصل مسلم اسلامى است، و شك و ترديد در آن، يك نوع ترديد در مسايل روشن اسلامى مى باشد.

البته كسانى كه پيرامون شفاعت «چه از دانشمندان شيعه و چه از دانشمندان اهل سنت» سخن گفته اند بيش از آن است كه نام، و سخنان همه آنان در اين جا درج گردد. در ميان علماى شيعه، مرحوم شيخ جواد بلاغى مؤلف «آلاء الرحمان فى تفسير القرآن»، و مرحوم سيد محسن عاملى مؤلف كتابهاى «كشف الارتياب فى شبهات محمد بن عبد الوهاب» و «الحصول المنيعة فيما أورده صاحب المنار على الشيعة» بيش از ديگران در كتاب هاى ياد شده پيرامون شفاعت سخن گفته اند و ما براى پرهيز از اطاله سخن از نقل گفتار آنان خوددارى نموديم.

1 . تفسير طنطاوى:1/64و70 باتلخيص.

صفحه 205

شفاعت از ديدگاه قرآن مجيد

آيات موضوع

1 . (وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِى نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) . (بقره/48)

2 . (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِىَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالكافِرُونَ هُمُ الظّالِمُونَ) . (بقره/254)

3 . (...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) . (بقره/255)

4 . (وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلىٌّ وَلا شَفيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ). (انعام/51)

5 . (...وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاؤُا لَقَدْتَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) . (انعام/94)

6 . (...يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْجاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاء فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِى كُنّا

صفحه 206

نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ). (اعراف/53)

(وَ كَمْ مِنْ مَلَك فِي السَّمواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إلاّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يأْذَنَاللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَرْضى). (نجم/26)

ترجمه آيات

1 . «از آن رو بترسيد كه كسى به جاى كسى مجازات نمى گردد، نه شفاعت پذيرفته مى شود، و نه غرامت و بدل قبول مى گردد و آنان يارى نمى شوند».

2. «اى افراد با ايمان از آنچه ما روزى شما كرديم، انفاق كنيد، پيش از آن كه روزى فرا رسد كه در آن داد و ستد و پيوند دوستى و شفاعت وجود ندارد، و افراد كافر ستمگرانند».

3 . «كيست كه پيش او شفاعت كند جز به اذن او؟».

4 . «با اين قرآن كسانى را كه اميد دارند به سوى پروردگار خود بازگردند، بيم بده، و نصيحت كن، زيرا براى آنان جز خدا حامى و شفيعى نيست شايد آنان پرهيزكار گردند».

5 . («به گروه بت پرست گفته مى شود) چرا ما شفيعان شما را كه آنها را شريكان «خدا» مى پنداشتيد ، نمى بينيم ، پيوندهاى شما با آنها قطع شد و آنچه درباره اين بت ها تصور مى نموديد (شريكان خدا مى دانستيد) باطل گرديد».

6 . «افرادى كه روز رستاخيز را در گذشته فراموش كرده بودند به خود آمده مى گويند: رسولان پروردگار ما آمدند آيا ما شفيعانى داريم كه در حقّ ما شفاعت كنند يا ما را به دنيا بازگردانند تا اين بار غير آنچه را كه عمل مى كرديم عمل كنيم(آنان بايد بدانند كار از كار گذشته) و ضرر كرده اند و خود را در معرض عذاب قرار داده اند و آنچه را كه بر خدا افترا مى بستند(بتها مقربان درگاه خداوند هستند) باطل از آب درآمد».

7 . «چقدر فرشتگانى در آسمانها هستند كه شفاعت آنان درباره افراد سودى

صفحه 207

نمى بخشد مگر آنكه خدا به هركسى بخواهد اذن دهد و به شفاعت او راضى گردد».

تفسير آيات

بررسى گذشته ثابت نمود كه اعتقاد به شفاعت و اين كه پيامبران و اوليا و صالحان در روز رستاخيز درباره كسانى كه پيوند ايمانى خود را با خدا قطع ننموده و رابطه معنوى خود را با شفيعان درگاه الهى حفظ كرده اند، وساطت و شفاعت خواهند كرد، داراى آثار ارزنده تربيتى است و كاملاً جنبه سازندگى دارد و سبب مى شود كه گروهى از گنهكاران به راه اطاعت باز گردند.

اين بحث زمينه را براى بررسى آيات شفاعت كاملاً آماده مى سازد، از اين جهت لازم است كه مجموع آيات شفاعت يك به يك مورد بررسى قرار گيرد، و هدفگيرى آيات روشن شود.

ماده «شفاعت» در قرآن با تمام مشتقات خود «سى بار» در سوره هاى مختلف و گوناگون به طور نفى و اثبات وارد شده است، كه اين خود حاكى از اهميت موضوع مى باشد.

نتيجه گيرى صحيح از آيات شفاعت به اين بستگى دارد كه تمام آيات شفاعت به دقت مورد بررسى قرار گيرد و از مجموع، نتيجه واحدى كه هدف همه آيات است گرفته شود.

بسيار خطا است كه از ميان اين همه آيات مربوط به شفاعت، با يك آيه بر مدعاى خويش استدلال كنيم، و از آيات ديگر چشم بپوشيم، لغزشهايى كه در اطراف شفاعت و يا ديگر مسايل عقيدتى وجود دارد، معلول يك چنين بررسى ناقص و ناروا است و اين كه آيه اى را بگيريم و از آيات ديگرى كه مى توانند مفسر و قرينه مفاد همان آيه باشند، تغافل نموده و يا غفلت ورزيم،

صفحه 208

از روش تحقيق بدور است.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

«انّ القرآن يصدّق بعضه بعضاً».

«قرآن برخى برخى ديگر را تصديق مى كند».

امير مؤمنان (عليه السلام) مى فرمايد:

«وينطق بعضه ببعض، ويشهد بعضه على بعض».¹

«در كتاب خدا بعضى به كمك بعضى سخن مى گويد و برخى از آن، بر برخى گواهى مى دهد».

بنابراين هرگز نبايد در اخذ نتيجه و تشريح هدف آيات مربوط به شفاعت، از آيات ديگر چشم بپوشيم، زيرا ابهام و اجمال برخى از آيات به وسيله آيات ديگر، برطرف مى گردد، و ما پيرامون اين مطلب در مقدمه كتاب «مفاهيم القرآن»² به طور گسترده سخن گفته اىم.

از اين جهت چاره اى جز اين نيست كه در توضيح آيات مربوط به موضوع شفاعت از اين شيوه پيروى كنيم.

1 . نهج البلاغه عبده:2/23، خطبه 129.
2 . مفاهيم القرآن، ص 4و5.

صفحه 209

1. تقسيم بندى آيات مربوط به شفاعت

گروه نخست

دسته اى از آيات، شفاعت را به طو رمطلق نفى مى كند وآن يك آيه بيش نيست آنجا كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِىَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالكافِرُونَ هُمُ الظّالِمُونَ) .¹

«اى افراد با ايمان از آنچه ما روزى شما كرديم، انفاق كنيد، پيش از آن كه روزى فرا رسد كه در آن داد و ستد و پيوند دوستى و شفاعت وجود ندارد، و افراد كافر ستمگرانند».

جمله (وَلا شَفاعَةٌ) مستمسكى است براى كسانى كه مى خواهند «شفاعت» را ساخته و پرداخته افكار كاهنان بدانند، ولى با توجه به نكات زير مفاد آيه روشن مى گردد.

اوّلاً: توجه به يك آيه و چشم پوشى از آيات ديگر، نمى تواند مبناى صحيحى براى تفسير قرآن باشد، زيرا همان طور كه گفته شد مجموع آيات يك موضوع در قرآن، هدف واحدى را تعقيب مى كنند و تا مجموع آيات در نظر گرفته نشود هرگز نمى توان مقصود نهايى قرآن را تعيين نمود.

مثلاً در همين مورد كه قرآن به حسب ظاهر وجود شفاعت را در روز

1 . بقره/254.

صفحه 210

رستاخيز نفى مى كند، بلافاصله در آيه بعدى كه معروف به «آية الكرسى» است به وجود شفيعانى تصريح مى كند كه به اذن خداوند درباره گروهى شفاعت خواهند نمود چنان كه مى فرمايد:

(...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِِهِ...) .¹

«كى است كه پيش او شفاعت كند جز به اذن او؟».

با وجود چنين قرينه پيوسته به آيه، و با وجود قراين فراوانى كه در آيات ديگر وجود دارد، بايد گفت مفاد آيه غير آن باشد كه در وهله اول به نظر مى رسد، يعنى مقصود نفى شفاعت هاى باطل است نه مطلق شفاعت.

ثانياً: گواه بر اين كه مقصود نفى مطلق شفاعت نيست بلكه هدف نفى قسمتى از شفاعت (شفاعت باطل) است همان جمله (وَلا خُلّة)(دوستى نيست) مى باشد.

زيرا ظاهر اين جمله اين است كه پيوند دوستى همه افراد در روز رستاخيز از هم گسسته مى شود، در صورتى كه از آيه ديگر استفاده مى شود كه تنها پيوند دوستى افراد كافر از هم گسسته مى گردد، امّا پيوند دوستى افراد پرهيزكار به شكلى كه در دنيا بوده باقى مى ماند چنان كه مى فرمايد:

(اَلاَخِلاّءُ يَومَئِذ بَعْضُهُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ إِلاّ الْمُتَّقينَ) .²

«دوستان در روز بازپسين دشمنان يكديگرند، مگر افراد پرهيزكار (كه پيوند دوستى آنان باقى مى ماند)».

هر چند ظاهر استثنا (إِلاّ المُتَّقين) اين است كه پرهيزكاران دشمن يكديگر نيستند، ولى پس از دقت استفاده مى شود كه نه تنها دشمن يكديگر

1 . بقره/255.
2 . زخرف/67.

صفحه 211

نيستند بلكه پيوند دوستى آنان باقى مى ماند.

زيرا علت از هم گسستن پيوند دوستى گنهكاران و دشمن شدن آنان نسبت به يكديگر، اين است كه دوستى آنان در اين جهان مايه گمراهى يكديگر بوده، بر عكس دوستى افراد پرهيزكار نه تنها مايه گمراهى نبوده بلكه مايه راهنمايى و وسيله موفقيت همديگر محسوب مى شده، با توجه به اين اصل، مى توان گفت كه هدف آيه نه تنها بيان دشمن نبودن افراد پرهيزكار نسبت به يكديگر است بلكه اشاره به بقاى پيوند دوستى اين گروه نيز مى باشد.

خلاصه همان طور كه نمى توان ظاهر جمله (ولا خلّة) را گرفت و گفت در روز بازپسين پيوند دوستى تمام افراد اعم از پرهيزكار و غير آنان از هم گسسته مى شود، زيرا آيه ديگر به بقاى برخى از پيوندها تصريح و يا اشاره مى كند، همچنين نمى توان جمله (ولا شفاعة) را گواه بر نفى مطلق شفاعت گرفت، زيرا برخى از آيات، شفاعت را تحت شرايطى امضا و تصحيح مى كنند.

ثالثاً: مقصود از انفاق در آيه همان اداى زكات است و در اهميت اين فريضه همين كافى است كه ذيل آيه كسانى را كه از دادن «زكات» خوددارى مى كنند كافر خوانده، مى گويد:

(وَالكافِرُونَ هُمُ الظّالِمُونَ) .

«افراد كافر ستمگرانند».

هم چنانكه در آيه مربوط به فريضه حج چنين مى فرمايد:

(...وَمَنْ كَفَرَفَإِنَّ اللّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعالَمينَ) .¹

«هر كس كفر بورزد خداوند از همه جهانيان بى نياز است».

1 . آل عمران/97.

صفحه 212

جمله (وَمَنْ كَفَرَ) به جاى جمله «ومن لم يحج» قرار گرفته است وعلت اين كه خداوند مطلب را با جمله (مَنْ كَفَرَ) ادا نموده اين است كه روشن سازد كه اداى فريضه حج آن چنان اهميت دارد كه ترك آن، به منزله كفر به خدا تلقى مى گردد.¹

با توجه به اين مطلب مى توان گفت: آيه ناظر به نفى شفاعت درمورد گروهى است كه اصلاً ايمان نياورده اند و اگر هم ايمان دارند ايمان آنان آنچنان ضعيف است كه آنها را بر اداى يك چنين فريضه بزرگ اسلامى تحريك نمى كند و به طور مسلم هر دو دسته به حكم آيه از شفاعت محروم خواهند بود.

به خواست خداوند در بحث هاى آينده ثابت خواهيم نمود كه شفاعت پيامبران وصالحان درباره آن گروهى است كه براى شفاعت قابليت و استعداد داشته باشند، و پيوند ايمانى خود را با خدا قطع نكرده و ارتباط معنوى آنان با عزيزان درگاه الهى باقى مانده باشد و گروهى كه آيه از آنها نفى شفاعت مى كند يا كافر و غير مؤمن هستند و يا مسلمانند ولى زكات مال خود را نمى پردازند و اين دو گروه شايسته شفاعت نيستند، و اين، دليل بر نفى شفاعت از ديگران نمى گردد.

گروه دوم

آياتى است كه شفاعت مورد نظر يهود را نفى مى كند، زيرا آنان در باره شفاعت عقيده خاصى داشتند كه هم اكنون توضيح داده مى شود، آيات مربوط به اين قسمت عبارتند از:

1. (وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِى نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ

1 . كشّاف:1/291.

صفحه 213

وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) .¹

«از آن روز بترسيد كه كسى به جاى كسى مجازات نمى گردد، نه شفاعت پذيرفته مى شود، و نه غرامت و بدل قبول مى گردد و آنان يارى نمى شوند».

2. (وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِى نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ).²

اين دو آيه به گواهى ما قبل و مابعد آنها، هر دو مربوط به نفى شفاعتى است كه يهود درباره خويش معتقد بودند وجمله (واتّقوا) در هر دو آيه خطاب به آنان است و آيه ماقبل هر دو، آيه زير است:

(يا بَنى إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِىَ الَّتى أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنّى فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمينَ) .³

«اى گروه بنى اسرائيل نعمت هاى مرا كه بر شما ارزانى داشته ام به خاطر بياوريد، و من شماها را بر جهانيان برترى داده ام».

در اين صورت اين دو آيه كه پذيرفته شدن هر نوع شفاعت را نفى مى كند، ناظر به شفاعتى است كه فرزندان اسرائيل درباره خويش معتقد بودند، آنان مى گفتند: ما فرزندان پيامبران هستيم و هر اندازه بار گناه ما سنگين باشد، پدران ما در حق ما شفاعت خواهند كرد.

اعتقاد به چنين شفاعتى بى قيد و شرط، و اين كه دست فرزندان پيامبران در انجام هر نوع كار زشتى باز باشد، و انتساب آنان به خاندان رسالت كافى

1 . بقره/48.
2 . بقره/123.
3 . بقره/47و122.

صفحه 214

است، كه پدران آنها در باره آنها شفاعت كنند، شديداً مورد انكار اسلام است، زيرا آيين اسلام ملاك و زيربناى نجات را ايمان و عمل صالح مى داند، نه نسب و پيوند خويشاوندى.

از اين جهت قرآن شفاعت مورد نظر آنان را نفى مى كند و مى فرمايد:

(واتَّقُوا يَوماً... ولا يقبلُ مِنْها... شَفاعة...) .

اصولاً ملت يهود خود را ملت برگزيده و رشته جداگانه بافته مى انديشيدند، و گوش همه جهانيان اين جمله را از آنان شنيده است كه ما امت برگزيده خدا هستيم. نه تنها آنان بلكه به نقل قرآن مسيحيان نيز چنين عقيده اى را درباره خود داشتند چنان كه قرآن مجيد مى فرمايد:

(وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللّهِ وَأَحِبّاؤُهُ...) .¹

«يهود و نصارى گفتند: كه ما فرزندان و دوستان خدا هستيم».

آنان نجات در آخرت را از آن كسى مى دانستند كه به خاندان اسرائيل منتسب گردد، تو گويى انتساب به فاميل اسرائيل و يا انتساب به يكى از دو آيين هر چند عملى در كار نباشد، مايه نجات انسانها است تا آنجا كه قرآن از آنان نقل مى كند:

(وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى...) .²

«گفتند: كه به بهشت جز يهودى يا مسيحى وارد نمى شود».

قرآن به طور آشكار با اين فكر مبارزه مى كند كه انتساب به فاميل اسرائيل و يا انتساب به آيينى در نجات انسان كافى باشد بلكه مايه نجات را ايمان قلبى و تسليم باطنى و عمل به آئين مى داند و در بى پايگى انتساب لفظى و فاميلى

1 . مائده/18.
2 . بقره/111.

صفحه 215

چنين مى فرمايد:

(...تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ* بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ).¹

«اين مطلب كه بهشت تنها از آن يهوديان و مسيحيان (لفظى و اسمى است) آرزويى بيش نيست واگر راست مى گويند براى گفتار خود دليلى بياورند، بلكه بهشت از آن كسى است كه با سراسر وجود خود تسليم خدا باشد و عمل نيك انجام دهد، براى چنين فردى در پيشگاه خدا اجر و پاداش هست».

گستاخى آنان به جايى رسيده بود كه با كمال بى شرمى مى گفتند:

(وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّارُإِلاّ أَيّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّهِ عَهْداً ...) .²

(«مى گفتند:) ما جز چند روزى در آتش دوزخ نخواهيم سوخت تو گويى از خداوند براى اين مطلب پيمانى گرفته اند».

اين دو آيه درباره چنين ملت متكبر و خودخواه سخن مى گويد و شفاعت مورد اعتقاد آنان را كه هيچ قيد و شرطى براى آن قائل نبودند، نفى مى كند.

در اين صورت، اين دو آيه نمى تواند ناظر به شفاعتى باشد كه خود قرآن و آيين اسلام آن را تحت شرايطى تصويب كرده و اعلام داشته است.

از اين جهت هنگامى كه بزرگان علم تفسير به شرح اين دو آيه مى رسند مى گويند: اين دو آيه مربوط به نفى شفاعتى است كه يهود درباره خود معتقد

1 . بقره/111 و 112.
2 . بقره/80.

صفحه 216

بودند و مى گفتند: پيامبرزاده اىم و در روز رستاخيز به همين جهت مورد شفاعت قرار خواهيم گرفت.¹

گروه سوم

آياتى كه صريحاً مى گويد كه روز رستاخيز براى گروه كافر، شفيع و شافعى وجود ندارد و يا شفاعت شافعان به حال آنان سودى نمى بخشد مانند:

1. (...يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْجاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِى كُنّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ).²

«افرادى كه روز رستاخيز را در گذشته فراموش كرده بودند به خود آمده مى گويند: رسولان پروردگار ما آمدند آيا ما شفيعانى داريم كه در حقّ ما شفاعت كنند يا ما را به دنيا بازگردانند تا اين بار غير آنچه را كه عمل مى كرديم عمل كنيم(آنان بايد بدانند كار از كار گذشته) و ضرر كرده اند و خود را در معرض عذاب قرار داده اند و آنچه را كه بر خدا افترا مى بستند(بتها مقربان درگاه خداوند هستند) باطل از آب درآمد».

طلب كنندگان شفاعت در اين آيه، همان منكران روز رستاخيزند وجمله (قَدْ خَسِرُوا...)گواه بر اين است كه براى آنان شافعانى نيست واگر شفيعانى براى آنان بود هرگز صحيح نبود گفته شود كه (...قَدْخَسِروا أَنْفُسَهُمْ...) .

2. (إِذْنُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمين* وَما أَضَلَّنا إِلاّالْمُجْرِمُونَ* فَما لَنا مِنْ شافِعينَ*وَلا صَديق حَميم) .³

1 . كشّاف:1/215 و مجمع البيان:1/103.
2 . اعراف/53.
3 . شعراء/ 98 ـ101.

صفحه 217

(«هنگامى كه آنان با معبودهاى خود به آتش افتادند، رو به معبودهاى خود كرده مى گويند:) ما شما را در پرستش، با خداوند جهان، يكسان قرار داديم، ما را گروه مجرمان گمراه كردند براى ما نه شافعى هست و نه دوست مهربانى».

3. (وَكُنّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ* حَتّى أَتانَا الْيَقينُ * فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشّافِعينَ) .¹

«روز رستاخيز را انكار كرديم تا آن كه براى ما يقين آمد، در اين موقع شفاعت شافعان به حال آنان فايده اى نمى بخشد».

مفسران مى گويند: مقصود از شافعان در آيه همان شافعان حقيقى هستند نه شافعان پندارى مانند بت، كه گروه بت پرستان آنها را شافعان خويش مى پنداشتند(چنان كه در آيات مربوط به اين گروه خواهيم گفت) و علت اين كه شفاعت آنان درباره اين گروه سودى نمى بخشد اين است كه اين افراد بر اثر كفر و انكار روز بازپسين و ارتكاب يك رشته جرايم بزرگ، و ترك فرايض چنان كه در آيات قبل از دو آيه مورد بحث، تصريح شده است² شايسته شفاعت نيستند، زيرا كوچك ترين ارتباط ايمانى با خدا نداشته و پيوند معنوى خود را با شافعان قطع كرده اند.

اين افراد بر اثر دورى از تقوا و پاكى، هرگز به وسيله شفاعت پاك و طاهر نمى شوند، و بر اثر نداشتن قابليت، شفاعت به حال آنان سودى نمى بخشد و به عبارت ديگر، شفاعت صالحان درباره افراد، منوط به اذن خدا و رضاى او

1 . مدثر/46ـ 48.
2 . (ما سَلَكَكُمْ فى سَقَرَ* قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ المُصَلِّينَ * وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكينَ * وَكُنّا نَخُوضُ مَعَ الْخائضينَ)مدثر/42ـ 45.
«چه چيز شما را وارد دوزخ ساخت ، مى گويند: نماز نمى گزارديم، مستمندان را اطعام نمى كرديم، و در باطل فرو مى رفتيم».

صفحه 218

است و اذن خدا درباره گروهى است كه با او ارتباط داشته باشند و مورد رضايت او قرار گيرند. البته احتمال دارد كه مقصود از شافعان در آيه، شافعان پندارى آنان باشد، زيرا سياق آيات مى رساند كه آنان بت پرست بوده و به روز رستاخيز ايمان نداشتند.

در هر حال شفاعت درباره اين گروه مؤثر نمى گردد يا به خاطر نبودن لياقت در مورد شفاعت و يا به علت نبودن شايستگى در شفيع هاى پندارى.

در هر صورت نبودن شفيع براى گروه كافر و منكران معاد در روز رستاخيز (همچنان كه مفاد دو آيه نخست است) ويا سودمند واقع نشدن شفاعت شافعان در حقّ آنان (مفاد آيه سوم) منافاتى با ثبوت شفاعت درباره اهل ايمان ندارد.

گروه چهارم

آياتى است كه از شفيع بودن بتها انتقاد مى كند.

مراجعه به آيات قرآن و تاريخ عرب جاهلى روشن مى سازد كه بت پرستان، بتهاى چوبى و سنگى و فلزى را مى پرستيدند و چنين مى پنداشتند كه با پرستش معبودهاى مصنوعى، مى توانند رضا و توجه آنان را به خود جلب نمايند تا در درگاه الهى شفيعان آنان باشند.

قرآن مجيد به عناوين گوناگون نه تنها از عبادت و پرستش آنها نهى مى كند، بلكه از شفيع بودن آنان شديداً انتقاد مى نمايد، و توجه مى دهد كه اين معبودهاى ناچيز كه مالك خير و شر خويش نيستند، چگونه مى توانند عذاب الهى را از ديگران دفع كنند. اينك اين دسته از آيات:

1. (...وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاؤُا

صفحه 219

لَقَدْتَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) .¹

(«به گروه بت پرست گفته مى شود) چرا ما شفيعان شما را كه آنها را شريكان «خدا» مى پنداشتيد ، نمى بينيم ، پيوندهاى شما با آنها قطع شد و آنچه درباره اين بت ها تصور مى نموديد (شريكان خدا مى دانستيد) باطل گرديد».

2. (وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِى السَّماواتِ وَلا فِى الأَرْضِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ) .²

«موجوداتى را مى پرستند كه ضرر و سودى به آنها نمى رساند، و مى گويند آنها شفيعان ما در پيشگاه خداوند مى باشند بگو آيا خبر از چيزى مى دهيد كه در آسمانها و زمين خدا از آن خبر ندارد، پيراسته است خدا از آنچه براى او شريك قرار مى دهيد».

3. (وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكائِهِمْ شُفعَاؤُا وَكانُوا بِشُركائِهِمْ كافِرينَ).³

(«روز رستاخيز) از ميان بت هايى كه مى پرستيدند و شريك خداوند تصور مى كردند، شفيعانى براى آنان نبود (آنان در آن روز) معبودن بودن آنها را انكار مى نمايند».

4. (أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَ لَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ) .⁴

«بلكه آنان شفيعانى جز خدا اتخاذ نموده اند، بگو با اين كه آنها مالك چيزى نبوده و تعقلى ندارند(باز آنها را شفيع مى پنداريد)».

1 . انعام/94.
2 . يونس/18.
3 . روم/13.
4 . زمر/43.

صفحه 220

با توجه به متن اين آيات، و قراينى كه در قبل و بعد آنها است، روشن مى گردد كه هدف همگى انتقاد از شفيع بودن بت ها مى باشد، و مفاد آنها نفى شفاعت به طور مطلق نيست بلكه هدف، انتقاد از شفيع بودن بت ها است، زيرا اين موجودات (كه به تعبير قرآن عقل و شعورى ندارند و مالك چيزى نيستند) چگونه مى توانند از ديگرى دفع ضرر كنند.

5.(ءَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرّ لا تُغْنِ عَنّى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونَ).¹

«آيا من جز خدا، خدايانى براى خود انتخاب كنم، در صورتى كه هرگاه از طرف خدا ضررى (كيفر) متوجه من مى گردد، شفاعت آنان سودى نبخشيده و مرا نجات نمى دهد».

گوينده اين سخن طبق نقل مفسران، حبيب نجار است كه به حمايت از رسولان عيسى برخاسته، و از توجه به بتها و اعتقاد به شفاعت آنها انتقاد مى كند.

بنابراين مجموع آيات نفى كننده شفاعت در چهار گروه خلاصه مى گردد. حضرت استاد علامه طباطبايى در مفاد آيه هاى نفى كننده شفاعت بيانى دارند، كه خلاصه آن را در اين جا مى آوريم:

«اقوام گذشته، اعم از بت پرستها وغير آنها، معتقد بودند كه زندگى آخرت نيز يك نوع حيات دنيوى است كه قانون اسباب و تأثير و تأثرات مادى و طبيعى، عيناً در آن حكمفرماست، لذا انواع قربانيها و هدايا را به خدايان خود تقديم مى داشتند، تا از گناهان آنها صرفنظر كرده و يا در احتياجات، آنها را كمك كنند، و يا آنها را وسيله شفاعت خود قرار مى دادند ويا فداء و بدلى براى

1 . يس/23.

صفحه 221

جرايم خود تهيه مى كردند. و يا از اشخاص و اسلحه استمداد مى جستند، تا آنجا كه انواع زينت آلات و اسلحه را با مردگان خود دفن مى كردند، به اين خيال كه در آخرت از آن استفاده كرده و يا به وسيله آن، از خود دفاع كنند، گاهى كار به اينجا مى رسيد كه بعضى از كنيزان را براى مأنوس شدن ميت و يا بعضى از شجاعان زمينى را براى كمك وى، همراه او دفن مى نمودند امروز هم در موزه ها در ميان آثار مختلف زمينى ، عتيقه هاى فراوانى يافت مى شود كه از آن دوران است.

در ميان ملل مختلف اسلامى نيز عقايد گوناگونى شبيه اين عقايد ديده مى شود كه به عنوان توارث از آن زمان باقيمانده، و چه بسا در طى دورانهاى مختلف رنگهاى تازه اى به خود گرفته است با اين كه قرآن تمام اين آراى سست و عقايد غلط را باطل شمرده و صريحاً اعلام كرده است كه:

(...وَالأَمْرُ يَومَئذ للّهِ) .¹

«در آن روز حكم و فرمان براى خداست».

و نيز فرموده:

(...وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبابُ) .²

«عذاب را مى بينند و اسباب بر آنها قطع خواهد شد».

(وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّة وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فيكُمْ شُرَكاؤُا لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ).³

1 . انفطار/19.
2 . بقره/166.
3 . انعام/94.

صفحه 222

«مسلماً فرد، فرد به سوى ما آمديد، همانطور كه بار اول شما را آفريديم و آنچه به شما داده بوديم پشت سر انداختيد و شفيعانتان را كه خيال مى كرديد شريك در (شفاعت يا خلقت) شما هستند با شما نمى بينيم، رابطه ميان شما قطع شد و آنچه را خيال مى كرديد بر باد رفت».

(هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْس ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ).

«¹در آنجا (قيامت) هر كس آنچه را پيش فرستاده آزمايش مى كند و به سوى خداوند، مولاى حقيقى خود بازگشت داده مى شوند، و آنچه افترا مى بستند از آنها گم و نابود مى شود».

و مانند اين آيات كه خداوند در طى آنها بيان كرده است كه عالم آخرت از اين اسباب دنيوى خالى و از ارتباطات طبيعى بركنار است، روى اين اصل تمام آن عقايد و اوهام بطور اجمال باطل مى شود.²

قرآن در اين آيات به طور اجمال مطلب را بيان كرده است ولى در آيات ديگر تفصيلاً به بيان مطلب پرداخته و يك يك آن عقايد را ابطال نموده و مى فرمايد:

(وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزى نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ).³

«از روزى بپرهيزيد كه كسى را، جاى كسى نمى گيرند، و از او شفاعت پذيرفته

1 . يونس/30.
2 . منظور اين نيست كه در آخرت علل به كلى از اثر مى افتند و هيچگونه تأثير و تأثرى ندارند بلكه منظور اين است كه اين اسبابى كه در عالم دنيا وجود دارند، در آنجا از كار افتاده و به درد نمى خورد و اين ترتيباتى كه مردم دنيا براى رسيدن به منافع و فرار از مجازاتها مى دهند در آنجا كوچك ترين اثرى ندارد و به عبارت ديگر نظام در آنجا نظام ديگرى غير از نظام دنيوى است.
3 . بقره/48.

صفحه 223

نمى شود، و غرامتى از آن گرفته نشده و هرگز كمك كرده نمى شوند».

(...يَوْمٌ لا بَيْعٌ فيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ...) .¹

«روزى كه نه خريد و فروش در آن است و نه دوستى ونه شفاعت».

(يَوْمَ لا يُغْنى مَوْلىً عَنْ مَولىً شَيْئاً...) .²

«روزى كه ابداً دوستى به درد دوست ديگر نمى خورد».

(يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرينَ ما لَكُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عاصِم...) .³

«روزى كه (به هر سو) فرار مى كنيد و هيچ پناهى از (عذاب) خدا نيست».

(ما لَكُمْ لا تَناصَرُونَ* بَلْ هُمُ الْيَومَ مُسْتَسْلِمُونَ) .⁴

«چرا از يكديگر يارى نمى جوييد؟ ولى امروز آنها كاملاً تسليم اند».

(وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولونَ هؤلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِى السَّماواتِ وَلا فى الأَرْضِ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ) .⁵

«چيزهايى را غير از خدا مى پرستند كه نه به آنها ضرر مى زند(كه از زيان آن بترسند) و نه به آنها منفعت مى رساند(كه توقع نفع آن را داشته باشند) و مى گويند اينها شفيعان ما در نزد خدا هستند، بگو: آيا شما مى خواهيد خدا را از چيزى كه در تمام زمين و آسمانها علم به آن ندارد با خبر سازيد خدا از شرك آنها منزه وبالاتر است».

1 . بقره/254.
2 . دخان/41.
3 . مؤمن/33.
4 . صافات/25و26.
5 . يونس/18.

صفحه 224

(...ما لِلظّالِمينَ مِنْ حَميم وَلا شَفيع يُطاعُ) .¹

«براى ستمكاران خويشاوندى كه به درد آنها بخورد و شفاعت كننده اى كه شفاعتش قبول شود نخواهد بود».

(فَما لَنا مِنْ شافِعينَ* وَلا صَدِيق حَميم) .²

«براى ما (گمراهان) هيچ شفاعت كننده و دوستى مهربان نيست».

و امثال اين آيات كه وقوع شفاعت مورد تخيل مردم آن زمان و تأثير اسباب و وسايط را در قيامت نفى مى كند».³

ولى با اين همه نفى و انكار، اسلام عقيده به شفاعت را، بسان برخى ديگر از عقايد پيشينيان اصلاح نموده در عين اين كه اين گونه اعتقادات را به باد انتقاد گرفته، و نظام اخروى را غير از نظام اين جهان دانسته است امّا اصل وجود شفاعت را انكار نكرده و آن را اصالتاً حق خدا دانسته و براى اولياى وى تحت شرايطى كه مهم آنها، اذن الهى است، ثابت دانسته است.

در اين موقع ميان آيات نافى ومثبت كوچكترين اختلافى وجود ندارد، زيرا نافى ناظر بر رد عقايد بت پرستان و اقوامى مشابه آنها است ولى آيات مثبت شفاعت، ناظر به شفاعت صحيح است كه مبتكر آن قرآن و شارح آن احاديث اسلامى است.

گروه پنجم

در اين بخش به آياتى برمى خوريم كه شفاعت را مختص خدا مى داند و مى گويد: جزا دهنده و شفيعى نيست و شفاعت همگى مربوط به او است،

1 . مؤمن/18.
2 . شعراء/100و 101.
3 . الميزان:1/156 و157.

صفحه 225

آيات اين قسمت عبارتند از:

1. (وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلىٌّ وَلا شَفيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ).¹

«با اين قرآن كسانى را كه اميد دارند به سوى پروردگار خود بازگردند، بيم بده، و نصيحت كن، زيرا براى آنان جز خدا حامى و شفيعى نيست شايد آنان پرهيزكار گردند».

2. (وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْبِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللّهِ وَلِىٌّ وَلا شَفِيعٌ ...).²

«با كسانى كه دين خود را بازيچه خود قرار داده، و زندگى دنيا، آنان را فريفته است مجالست مكن، آنان را تذكر بده تا مبادا هر شخصى تسليم نتيجه اعمال خود شود در حالى كه براى اوجز خدا حامى و شفيعى نيست».

3. (اللّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فى سِتَّةِ أَيّام ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ ما لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِىّ وَلا شَفيع أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ) .³

«خداوندى كه آسمانها و زمين و آنچه را كه در ميان آنها قرار داد در شش دوره آفريد، سپس بر عرش قدرت مسلط گرديد، براى شما جز خداوند حامى و شفيعى نيست چرا متذكر نمى شويد؟».

4. (قُلْ للّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ

1 . انعام/51.
2 . انعام/70.
3 . سجده/4.

صفحه 226

تُرْجَعُون) .¹

«بگو: شفاعت همگى مال خدا است و او مالك آسمانها و زمين است سپس به سوى او باز مى گرديد».

اين گروه از آيات به روشنى مى رسانند كه شفاعت از آن خدا است و همه اش در دست او است و كسى حق شفاعت ندارد.

افراد غير وارد در مسايل مذهبى، با ملاحظه آيه اخير (قُلْ للّهِ الشَّفاعَةُ جَميعاً...) : «بگو كه شفاعت از آن خدا است» قدرى درباره شفاعت ترديد كرده و مى گويند با وجود چنين انحصارى چگونه مى توان گفت در روز رستاخيز غير از خداوند شفيعانى نيز داريم.

پاسخ اين گفتار روشن است، زيرا گذشته از تحقيقى كه پيرامون آيات شفاعت و چگونگى دلالت آنها به عمل خواهيم آورد، ماقبل آيه گواه بر اين است كه هدف آيه كوبيدن پندار بت پرستان است كه بت ها را شفيعان خود مى دانستند، قرآن مجيد براى ابطال اين انديشه مى گويد: (...للّهِ الشَّفاعَةُ جَميعاً) : «شفاعت از آن خدا است و بس، نه از آن بت ها». و هرگز آيه ناظر به شفاعت ديگر شفيعان مانند پيامبران و اوليا وصلحا، نيست، در اين باره كافى است ما قبل آيه را ملاحظه بفرماييد، اينك متن آيه ما قبل:

(أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَ لَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ) .²

«يا اين كه غير از خدا شفيعانى براى خود گرفته اند بگو هر چند آنها مالك چيزى نباشند و مطلبى را درك نكنند».

آنگاه در آيه بعدى مى فرمايد:(قُلْللّهِ الشَّفاعَةُ جَميعاً...) «بگو: شفاعت از

1 . زمر/44.
2 . زمر/43.

صفحه 227

آن خدا است».

با ملاحظه ماقبل آيه روشن مى شود كه نفى و اثبات در دو آيه، مربوط به خدا و بتها است كه اين حق را از بت ها سلب كرده و براى خدا ثابت مى كند و هرگز آيه ناظر به ديگر شافعان نيست كه در آيات قرآن پذيرفته شدن شفاعت آنان قطعى اعلام گرديده است.

گروه ششم

در اين گروه به آياتى برمى خوريم كه با صراحت هر چه كاملتر، شفاعت غير خدا را در محكمه الهى به عنوان يك اصل مسلم پذيرفته و غير قابل رد مى داند، هر چند آن را از نظر شفيع و شخصى كه مورد شفاعت قرار مى گيرد، محدود و مشروط معرفى مى كند.

از نظر شفيع شرايطى دارد كه شرط مهم آن اين است كه شفاعت بايد به اذن خدا باشد و بدون اذن او هيچ گاه اثرى نخواهد داشت.

از نظر مورد شفاعت نيز شرايطى دارد كه به طور اجمال اين است كه شخصى كه مورد شفاعت قرار مى گيرد بايد جلب رضايت خدا را بنمايد. در اين گروه از آيات، نام و خصوصيات شافعان مكتوم مانده و بيان نگرديده و تنها به ذكر صفات و شرايط پذيرفته شدن شفاعت آنها اكتفا شده است.

اينك متن آيات اين گروه:

1. (...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) .¹

«كيست كه بدون اذن او شفاعت كند».

1 . بقره/255.

صفحه 228

ظاهر آيه اين است كه هيچ كس بدون اذن او شفاعت نخواهد كرد، ولى تلويحاً مى رساند كه در روز بازپسين شفيعانى هستند كه به اذن او شفاعت مى كنند.

2. (...ما مِنْ شَفِيع إِلاّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ...) .¹

«شفيعى نيست مگر بعد از اذن او».

برخى اين آيه را مربوط به شفاعت مورد بحث مى دانند ولى در آينده خواهيم گفت ممكن است اين آيه مربوط به شفاعت اصطلاحى نباشد.

3. (لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً) .²

(«هيچ يك از معبودهاى آنان) مالك شفاعت نمى گردد مگر آن كه با خدا عهدى داشته باشد».

يعنى تنها گروهى مى توانند شفاعت نمايند كه خداوند به آنها قول شفاعت داده و با خدا چنين عهدى داشته باشند، و خدا از ميان معبودهاى باطل آنان، تنها به آن گروه وعده شفاعت داده كه به وحدانيت خدا ويگانگى معبود گواهى دهند چنان كه توضيح آن در ششمين آيه اين بخش خواهد آمد.

4. (يَوْمَئِذ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّمَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمانُ وَرَضِىَ لَهُ قَولاً).³

«در روز رستاخيز شفاعت كسى درباره كسى مفيد واقع نمى شود مگر شفاعت كسى كه خدا به او اذن دهد و به گفتار او راضى گردد(سخنى نگويد كه خشم خدا

1 . يونس/3.
2 . مريم/87، مقصود از (لا َيمْلِكُونَ) همان معبودهاى باطل است كه در آيه 81 همين سوره (واتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّه آلِهَةً...) وارد شده است.
3 . طه/109.

صفحه 229

را برانگيزد)».

5. (وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّلِمَنْ أَذِنَ لَهُ...) .¹

«شفاعت كسى سودى نمى بخشد مگر شفاعت آن كس كه خدا به او اذن دهد».

6.(وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاّمَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) .²

«كسانى كه جز خدا مورد پرستش واقع مى شوند(مانند بتها و ملائكه و مسيح) هرگز مالك شفاعت نمى شوند، مگر آن گروه كه به حق گواهى دهند و از صميم دل به آن عالم باشند».

جمله (وَلا يَمْلِكُ الَّذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ...) حاكى است كه تمام معبودهاى جهان اعم از فرشته و انسان و...، مالك شفاعت نمى باشند و توانايى بر آن كار ندارند.

جمله (...إِلاّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ...) گروهى را استثنا مى كند و آنها كسانى هستند كه به «حق» كه همان توحيد و يگانگى خدا است گواهى دهند، و معترف باشند كه خداوند جهان يكى است مانند فرشتگان و پيامبرانى مانند مسيح كه معبود گروهى مى باشند امّا خود بر بندگى خويش ووحدانيت معبود حقيقى گواهى مى دهند.

در اين صورت يكى از شرايط پذيرفته شدن شفاعت اين است كه شفيع بر يگانگى خدا گواهى دهد.

هرگاه گواهى به توحيد خدا، شرط پذيرفته شدن شفاعت شفيع باشد،

1 . سبأ/23.
2 . زخرف/86... ضمير متصل (يدعون) حذف شده است وتقدير كلام چنين است:«يدعونهم».

صفحه 230

قطعاً مورد شفاعت نيز بايد داراى چنين شرطى باشد. دقت در اين آيات ما را به نكات زير رهبرى مى كند:

1. گروهى كه در روز رستاخيز به طور قطع و يقين تحت شرايطى شفاعت خواهند نمود در اين آيات از نام و نشان آنان گفتگويى به ميان نيامده است.

2. يكى از شرايط نفوذ شفاعت، اذن الهى است چنان كه لفظ (إِلاّبِإِذْنِهِ) و مانند آن بر اين گواهى مى دهند.

3. به يگانگى خدا گواهى دهد چنان كه از جمله (إِلاّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ) برمى آيد.¹

4. درخواست شفاعت آميخته به سخنى كه خشم خدا را برمى انگيزد نباشد چنان كه مى فرمايد:(وَرَضِىَ لَهُ قَولاً) و شايد مقصود اين است كه درباره افرادى درخواست شفاعت نكند كه هرگز شايستگى شفاعت را ندارند.

5. پيمان شفاعت با خداوند داشته باشند چنان كه جمله (إِلاّمَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً)اين حقيقت را مى رساند.

سؤال

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه آيا مضمون اين آيات كه براى گروهى در روز رستاخيز تحت شرايطى حق شفاعت قائل شده است با آيات گروه پيش كه شفاعت را حق مختص خدا مى داند، منافات و تضادى ندارند؟!

1 . مقصود از حق، يا اعتقاد به وجود خدا و يا گواهى به صفات او است كه مهم آنها مسأله توحيد و يكتايى است.

صفحه 231

پاسخ

هرگز ميان اين دو گروه كوچكترين اختلافى وجود ندارد، زيرا اگر شفاعت اين گروه منوط به اذن خداى بزرگ نبود و در كار خود استقلال داشتند، در اين صورت جا داشت كه چنين انديشه اى به مغز ما خطور كند، ولى اگر آنان مجريان اوامر و مظهر اراده حكيمانه خدا باشند، در اين صورت نه تنها شفاعت آنان، با اختصاص شفاعت به خدا منافاتى ندارد بلكه تصديق كننده آيات پيش خواهند بود.

و به عبارت ديگر شفاعت حقّ مطلق خدا است وغير او همگى بندگان خدا هستند، ولى گاهى خداوند به اوليايى از بندگان خود اجازه مى دهد كه از اين حق استفاده كنند آن هم براى يكى از دو جهت زير:

1. همانطور كه رحمت الهى اعم از مادى و معنوى در اين جهان از طريق يك سلسله اسباب به ما مى رسد مثلاً پيامبرانى را بر مى انگيزد كه راه سعادت و خوشبختى را به ما بنمايانند، و آفتابى مى آفريند كه با ريختن اشعه حيات بخش خويش، به گياهان و جانداران زندگى و نيرو بخشد، همچنين مغفرت و آمرزش او نيز كه بزرگترين فيض الهى است در آن جهان از طريق اسبابى كه خود برمى انگيزد به ما مى رسد و در حقيقت اولياى الهى سبب مى باشند و مؤثر خود او است.

2. خدا، با دادن مقام شفاعت به اولياى خود، خواسته است از آنان تجليل شايسته اى بنمايد و قرب و ارزش وجودى آنان را براى ما معرفى كند، از اين جهت به آنان اجازه داده است كه در موارد خاصى دست به شفاعت بزنند، مشابه اين نوع سخن كه چيزى، مختص خدا باشد، و در عين حال برخى از بندگان به اذن او همان كار را انجام دهند، در قرآن فراوان است. قرآن مجيد با

صفحه 232

صراحت هر چه كاملتر مى فرمايد:

(قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِى السَّماواتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاّ اللّهُ...) .¹

«بگو غيب آسمانها و زمين را جز خدا كسى نمى داند».

در برابر اين گروه از آيات، آياتى داريم كه آشكارا مى رساند كه خدا پيامبران خود را بر امور پنهانى آگاه مى سازد مانند:

(...وَما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللّهَ يَجْتَبى مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَامِنُوا بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ) .²

«هرگز خداوند شماها را بر غيب مسلط نمى سازد، ولى هر فردى از پيامبران را بخواهد، غيب را به او مى آموزد پس به خدا و پيامبر او ايمان بياوريد. اگر مؤمن و پرهيزكار باشيد براى شما پاداش بزرگى است».

اين نوع اطلاع پيامبران از امور پنهانى با توجه به اين كه علم پيامبران پرتوى از علم و اطلاع او است، منافاتى با مختص بودن علم غيب به خدا ندارد، زيرا علم گروه دوم مكتسب از اولى است.

درباره شفاعت نيز مطلب از همين قرار است، آياتى كه صريحاً مى رسانند كه گروهى به اذن الهى شفاعت خواهند كرد، شفاعت اين گروه را از دو نظر محدود ساخته است.

اوّلاً: بدون اذن الهى چنين كارى از آنان ساخته نيست و تا اراده حكيمانه خداوند بر شفاعت آنان تعلق نگيرد، نمى توانند شفاعت كنند.

استاد عاليقدر علاّمه طباطبايى درباره نسبت اين دو نوع آيات كه يكى شفاعت را مخصوص خدا دانسته و ديگرى به غير او به اذن وى نسبت مى دهد

1 . نمل/65.
2 . آل عمران/179 و آيات ديگرى نيز در اين زمينه وارد شده است.

صفحه 233

بيانى دارد كه از نظر خوانندگان مى گذرد.

«بعضى از اين آيات دلالت دارد كه شفاعت مخصوص خدا است و بعضى ديگر مقام شفاعت را به غير خدا يعنى كسانى كه به اذن و رضايت او شفاعت كنند تعميم داده است و در هر حال اصل موضوع را بدون اشكال ثابت مى كند، منتها در بعضى، آن را به عنوان اصالت مخصوص خداوند معرفى كرده، و در پاره اى در مورد غير خدا با اجازه و رضايت او نيز اثبات نموده است و از طرفى همانطور كه دانستيم موضوع شفاعت در عده اى از آيات نفى شده، بنابراين نسبت دو دسته از آيات (آيات نفى كننده و اثبات كننده) به يكديگر، مانند آيات نفى كننده علم غيب است از غير خدا، نسبت به آياتى كه علم غيب را به عنوان اصلى براى خدا و به رضايت او براى غير خدا ثابت مى كند.

نظير اين آيات، آيات ديگرى است كه درباره آفرينش و ميراندن و روزى دادن و تأثير وحكم و فرمانروايى گفت و گو مى كنند، چه، طبق اسلوبى كه قرآن دارد، ابتدا هر نوع كمالى را از غير خدا نفى كرده سپس آن را براى خدا به عنوان استقلال و براى غير خدا به اذن و خواست او اثبات مى كند، و در حقيقت مى فهماند كه غير خداوند هر كسى كمالى دارد از خود او نيست، بلكه خدا به او عطا كرده است.

حتى اين كه از پاره اى از آيات استفاده مى شود كه در مواردى هم كه خدا حكم و قضاى حتمى و لازم كرده است، باز منوط به اين نوع مشيت و خواست او است و چنان نيست كه زمام آن از اختيار او بيرون رفته باشد مانند اين آيه زير:

(فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِى النّارِ لَهُمْ فِيها زَفيرٌ وَشَهِيقٌ* خالِدينَ فِيها مادامَتِالسَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعّالٌ لِما

صفحه 234

يُريدُ*وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الجَنَّةِ خالِدينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذ) .¹

«شقاوتمندان در آتشند، و ناله مى كشند، و مادامى كه آسمانها و زمين برقرار است در آتش خواهند بود مگر آن كه پروردگار تو بخواهد، پروردگارت هر چه بخواهد انجام مى دهد و امّا سعادتمندان در بهشت هستند و مادامى كه آسمانها و زمين برقرار است در آنند مگر آن كه پروردگارت بخواهد، بخششى هست قطع نشدنى».

همانطور كه ملاحظه مى كنيد خداوند در اين آيه خلود و ماندن هميشگى را در بهشت و دوزخ، معلق بر مشيت و اراده خود كرده است، اين موضوع مخصوصاً در مورد خلود در بهشت كه صريحاً فرموده: (عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذ) دلالت بر اين دارد كه حكم خدا بر خلود، كار را از دست او بيرون نمى برد و لطمه اى به فرمانروايى و مالكيت مطلقه او نمى زند همچنان كه جمله (إِنَّ رَبَّكَ فَعّالٌ لِما يُريدُ) نيز در همين آيه اين مطلب را تأكيد مى كند خلاصه اين كه اگر چيزى را نبخشد براى اين است كه مى خواهد آن را براى خود نگهدارى كند.

از اين بيانات روشن مى شود كه منظور از آيات نفى كننده شفاعت اين است كه كسى به عنوان استقلال چنين حقّى را ندارد و منظور از آيات اثبات كننده شفاعت اين است كه اصلاً و ذاتاً شفاعت براى خداست و براى غير خدا به اذن و تمليك اوست يعنى اين مقام ممكن است براى غير باشد امّا به اذن و اجازه او».²

ثانياً: شفاعت آنان از نظر مورد نيز محدود است، زيرا تنها در حقّ افرادى شفاعت مى كنند كه مورد رضاى خدا باشند چنان كه آيه (...وَلا

1 . هود/106ـ 108.
2 . تفسير الميزان:1/158و 159.

صفحه 235

يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) ¹ بر اين معنى گواهى مى دهد.

در پايان از يادآورى دو نكته ناگزيريم:

1. برخى از مفسران اسلامى «الاّ»هاى واقع در آيه هاى زير را به نحو ديگر تفسير كرده اند:

(وَلا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاّمَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحمنِ عَهْداً) .

(يَومَئِذ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحمنُ وَرَضِىَ لَهُ قَولاً) .

(وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَة إِلاّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) .

توضيح اين كه ما در گذشته همه اين استثناها را مربوط به شفيع دانستيم وگفتيم كه مقصود از «مَنْ» همان شفيعان مى باشند وچنين معنى كرديم كه در روز رستاخيز كسى مالك شفاعت نمى گردد و يا شفاعت كسى سودى نمى بخشد مگر اين كه شخص شفيع واجد چنين شرطى باشد.

ولى برخى، احتمال ديگرى داده اند كه از نظر صحت و استوارى در درجه دوم قرار دارد، و آن اين كه بگوييم: مقصود از «مَنْ» همان گنهكارى است كه مورد شفاعت قرار مى گيرد، در اين صورت مفاد آيات چنين مى شود: در روز رستاخيز كسى مالك شفاعت نمى شود ويا شفاعت كسى سودى نمى بخشد مگر درباره آن گروه از گنهكاران كه داراى شرايط خاصى باشند.

بنا به تفسير اوّل شرايط وارد در اين آيات مربوط به شفيع خواهد بود ولى بنابر اين احتمال دوم شرايط ياد شده به مورد شفاعت و فرد گنهكار مربوط خواهد شد.

1 . انبياء/28.

صفحه 236

ولى به قرينه (...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) ¹ مى توان گفت كه اين استثناها نيز مربوط به شفيع خواهد بود نه به افرادى كه مورد شفاعت قرار مى گيرند.

2. شفيعان ما در روز رستاخيز شفيعان مأذونى خواهند بود كه در حقيقت مجريان اوامر خدا و مظهر اراده حكيمانه او مى باشند و ما هرگز در روز رستاخيز شفيع مستقل ومطاعى كه از جانب خود امر و نهى صادر كند و فرمانروايى نمايد، نخواهيم داشت از اين جهت قرآن به شدت وجود چنين شافعان را نفى مى كند و مى فرمايد:

(...ما لِلظّالِمينَ مِنْ حَميم وَلا شَفيع يُطاعُ) .²

«در روز قيامت براى گروه ستمگر دوست مهربان و شفيعى كه فرمان آنان مورد اطاعت باشد وجود ندارد».

شفيعان روز رستاخيز هرگز صاحبان اراده و مصادر دستور و فرمان نيستند بلكه مظاهر اراده خدا، و مجريان فرمان او مى باشند، از اين جهت در اين آيه وجود شفيع مطاع را به شدت انكار كرده و در آيات ديگر به وجود شفيعان مأذون تصريح نموده است.

گروه هفتم

در اين بخش آياتى را مى خوانيم كه نه تنها به طور كلى از وجود شافعانى خبر مى دهد كه درباره بندگان گنهكار شفاعت مى كنند بلكه انگشت روى نام و مشخصات آنها گذارده و معين مى كند مانند:

1.(وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ* لايَسْبِقُونَهُ

1 . بقره/255.
2 . غافر/18.

صفحه 237

بِالْقَولِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ* يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْديهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّلِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ).¹

«گويند: خداوند از فرشتگان فرزندانى براى خود انتخاب كرده است (چنين نيست) بلكه آنان بندگان گرامى خدا هستند، هرگز بر فرمان او سبقت نمى گيرند و به آن عمل مى كنند، خداوند از پيش آنها و پشت سر آنها آگاه است و درباره كسانى شفاعت مى كنند كه مورد پسند خدا باشند».

2.(وَكَمْ مِنْ مَلَك فِى السَّماواتِ لا تُغْنِى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى) .²

«چقدر فرشتگانى در آسمانها هستند كه شفاعت آنان درباره افراد سودى نمى بخشد مگر آن كه خدا به هر كسى بخواهد اذن دهد و به شفاعت او راضى گردد».

در اين آيه فرشتگان آسمانها شفيعانى معرفى شده اند كه به اذن خداوند مى توانند شفاعت كنند.

3.(اَلَّذينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَولَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذينَ آمَنُوا...).³

«حاملان عرش و كسانى كه در اطراف آن قرار دارند، خدا را تسبيح مى گويند و به او ايمان مى آورند و درباره افراد با ايمان طلب آمرزش مى كنند».

اين آيه با صراحت كاملتر مى گويد كه حاملان عرش الهى و كسانى كه دور آن قرار دارند در حقّ افراد با ايمان طلب آمرزش مى كنند از آنجا كه زمان

1 . انبياء/26ـ 28.
2 . نجم/26.
3 . غافر/7.

صفحه 238

طلب مغفرت محدود نيست و به حكم اين كه براى استغفار، ظرف و زمانى معين نكرده است شامل روز رستاخيز نيز مى گردد.

بخواست خدا در بحث هاى آينده خواهيم گفت كه يكى از معانى شفاعت، دعاى شفيع در حقّ شخص مورد شفاعت است كه با او ارتباط معنوى دارند، از اين جهت حاملان عرش و آنها كه در اطراف آن قرار دارند، با طلب آمرزش خود درباره افراد با ايمان به اذن الهى شفاعت مى كنند.

با توجه به توضيحات بالا، اين آيه يكى از دلايل شفاعت محدود خواهد بود.

***

2. شفاعت منفى و مثبت در قرآن مجيد

تا اين جا مجموع آيات مربوط به شفاعت مورد بررسى قرار گرفت وما در اين بررسى، خود را از هر نوع پيشداورى كه آفت فهم واقعيت و مانع از وصول به حقيقت است دور نگهداشتيم.

نتيجه اين بررسى اين شد كه قرآن برخى از شفاعت ها را مردود مى داند، و برخى را مى پذيرد. اسلام نه مانند يهود و گروه بت پرست به طور مطلق صحه بر شفاعت نهاده، و آن را دربست و بدون هيچ قيد و شرطى قبول كرده است و نه مانند منكران شفاعت به كلى آن را طرد كرده، و براى اولياى خدا حق و مقامى قائل نشده است.

شفاعت در اسلام بين نفى و اثبات است كه نوعى از آن را پذيرفته و اقسام ديگر را مردود دانسته است.

صفحه 239

اينك بيان شفاعت هاى منفى و مثبت در اسلام:

شفاعت هاى مردود

1. خيالهاى بيهوده يهود پيرامون شفاعت باطل و بى اساس است، آنان تصور مى كردند كه چون فرزندان پيامبران هستند هر اندازه هم مجرم باشند، مورد شفاعت نياكان خود قرار خواهند گرفت، و نيز تصور مى كردند كه برا ى گناهان مى توان فداء و بدل تهيه نمود، همان طور كه در اين جهان گاهى مى توان از طريق رشوه و پارتى و هدايا و تحف، جرايم را خريد و افكار را دگرگون ساخت.

قرآن براى كوبيدن چنين افكار غلط فرموده:

(وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ) .

«نه شفاعت پذيرفته مى شود و نه غرامت و نه بدل آن».¹

آيات گروه دوم، پيرامون نفى شفاعتى است كه يهود به آن اعتقاد داشته است و بعيد نيست كه آيه گروه نخست نيز ناظر به عقيده يهود باشد.

2. گروهى كه پيوند ايمانى خود را با خدا قطع نموده و با شفيعان روز رستاخيز رابطه معنوى برقرار نكردند، از شفاعت محروم بوده، و هرگز براى آنان شفيعى نخواهد بود مانند بت پرستان و منكران توحيد و روز رستاخيز و يا ظالمان و ستمگران، به صورتى كه قرآن از آنان ياد نموده است.

و اين مطلب با دقت در آيات گروه سوم و همچنين آيه گروه نخست كاملاً استفاده مى شود.

3. بت هاى مصنوعى عرب جاهلى حق شفاعت در روز رستاخيز ندارند

1 . مقصود از گروه ها، همان تقسيمات هفت گانه آيات شفاعت است.

صفحه 240

و آنها پست تر از آنند كه درباره پرستندگان خود شفاعت نمايند(گروه چهارم).

با بررسى چهار بخش از اين گروه، آيات مربوط به نفى شفاعت به پايان مى رسد و معلوم مى گردد كه هرگز اسلام شفاعت را از بن و ريشه نزده و تنها قسمتى از آن را مردود دانسته است.

شفاعت هاى مثبت

شفاعت هاى مثبت و مجاز به قرار زير است:

1. شفاعت از آن خدا است و حق مختص او مى باشد، و احدى در اين حق نمى تواند با او منازعه كند(گروه پنجم).

2. به طور كلى گروهى از بندگان خدا بدون آن كه از نام و خصوصيات آنها آگاه باشيم تحت شرايطى كه مهمترين آنها اذن خداوند است، در مورد افراد محدودى كه مورد انتخاب و رضايت خدا مى باشند، شفاعت مى نمايند و وساطت آنها پذيرفته مى شود و يك چنين شفاعت محدود و مشروط آن هم به اذن خداوند در مورد بندگان خاصى، با مختص بودن شفاعت به خدا تضادى ندارد(گروه ششم).

3. گروهى از بندگان خدا به نام فرشته وحاملان عرش به اذن خداوند در روز رستاخيز شفاعت خواهند نمود و شفاعت آنان پذيرفته خواهد شد(گروه هفتم).

بنابراين شفاعت مردود در سه طائفه، و شفاعت مثبت در سه گروه خلاصه مى گردد.

اگر بخواهيم اين بحث را فشرده تر بنويسيم بايد بگوييم:بت پرستان و منكران ديگر اصول اسلام مانند يهود ونصارى و همچنين ظالمان و ستمگران

صفحه 241

كه همه نوع پيوند خود را با خدا و شفيعان خدا قطع كرده اند از شفاعت اولياى خدا محروم مى باشند، و بت هاى مورد ستايش بت پرستان نيز حقّ شفاعت ندارند. و در برابر آنان، بندگان پاك الهى مانند فرشتگان و رجال الهى با اذن خداوند درباره گروهى كه توانسته اند رضايت خدا را جلب نمايند شفاعت خواهند نمود و شفاعت آنان در اين زمينه پذيرفته مى شود.

با دقت در اين خلاصه گيرى، شفاعت هاى مثبت و منفى به خوبى باز شناخته مى شود، هر چند حد وحدود كسانى كه مورد شفاعت قرار مى گيرند به روشنى در قرآن بيان نشده است و تنها آيه اى كه در اين مورد صراحت دارد آيه زير مى باشد:

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) .¹

«درباره هيچ كس جز آن كه خدا او را انتخاب كند و برگزيند، شفاعت نمى كنند».

حالا شرط انتخاب و رضايت خدا چيست؟ چه افرادى شايستگى اين مقام را دارند؟ تفصيل اين مطلب را بايد با در نظر گرفتن آيات ديگر، و با مراجعه به روايات صحيح به دست آورد، و در آينده پيرامون اين موضوع سخن خواهيم گفت.

با آيات ديگر شفاعت آشنا شويم

آيات شفاعت منحصر به آنچه نگارش يافت نيست بلكه علماى اسلام براى شفاعت با آيات ديگرى نيز استدلال كرده اند كه اين آيات هر چند صراحتى در موضوع شفاعت ندارند امّا با در نظر گرفتن قرائن ديگر، و به كمك احاديث متواتر مى توان گفت: مقصود از آنها شفاعت است و يا اين كه

1 . انبياء/28.

صفحه 242

شفاعت يكى از مصاديق آنها مى باشد، اينك سه آيه را در اين جا يادآور مى شويم:

1.(وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْبِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) .¹

«براى گزاردن نماز نافله در بخشى از شب برخيز، تا خدا تو را براى مقام بس پسنديده اى برانگيزد».

«مقام محمود» كه آيه از آن ياد مى كند، بيان موقعيت پسنديده رسول خدا است كه هركس رسول گرامى را در آن مقام ببيند، او را به خاطر چنين مقامى ستايش مى كند، چه موقعيتى بالاتر از مقام شفاعت كه مايه ستايش تمام اهل محشر مى گردد.²

«طبرسى» مى گويد: مفسران اسلامى اتفاق نظر دارند كه مقصود از «مقام محمود» همان مقام شفاعت است و مى گويند در روز رستاخيز پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) پرچم سپاسگزارى (حمد) را به دست مى گيرد، و تمام پيامبران زير آن پرچم قرا رمى گيرند، او نخستين شفاعت كننده و نخستين كسى است كه شفاعت او پذيرفته مى شود.³

روايات اسلامى كه به صورت تواتر پيرامون اين آيه وارد شده است، در توضيح آيه مى گويد: مقصود از «مقام محمود» همان شفاعت است. سيوطى در «در منثور»⁴ و بحرينى در تفسير «برهان » از پ⁵يشوايان اسلام ده روايت نقل

1 . اسراء/79.
2 . تفسير كشاف:2/243.
3 . مجمع البيان:3/435.
4 . تفسير الدر المنثور:4/197.
5 . تفسير برهان:2/438ـ 440ـ.

صفحه 243

كرده اند كه براى اختصار از نقل آنها در اين جا خوددارى مى كنيم و در بخش «شفاعت از نظر حديث» برخى از آنها را نقل خواهيم كرد.

2.(يَوْمَ لا يُغْنِى مَوْلىً عَنْ مَوْلىً شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ* إِلاّمَنْ رَحِمَاللّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزيزُ الرَّحيمُ).¹

«روزى فرا مى رسد كه هيچ مصاحبى خود را از چيزى بى نياز نمى سازد، و هرگز آنان كمك كرده نمى شوند، مگر آن كسى كه مورد رحم خدا قرار گيرد،او (خدا ) است عزيز و رحيم».

در اين آيه خدا دو چيز را در روز رستاخيز نفى مى كند:

1. كسى، كسى را بى نياز نمى سازد(لا يُغْنى) .

2. هيچ كس كمك كرده نمى شود(وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) .

سپس مورد را استثنا مى كند و مى فرمايد:

(إِلاّ مَنْ رَحِمَ اللّهُ) : «مگر آن كس كه خدا او را رحم كند».

اكنون بايد ديد تفاوت جمله اول با جمله دوم كه هر دو به صورت منفى آمده اند چيست؟

هرگاه كسى همه مقدمات كار را براى كسى انجام داد، به طورى كه شخص دوم بدون ضميمه كردن چيزى، از آن مقدمات، مى تواند نتيجه بگيرد در اين موقع لفظ «اغناء» به كار مى برند و مى گويند فلانى، ديگرى را بى نياز ساخت.

ولى هرگاه شخص اول قسمتى از كار را انجام داد، و كار او به كارهاى ديگرى كه شخص دوم انجام مى دهد، ضميمه گرديد و نتيجه بخشيد، در اين صورت مى گويند شخص اول به دومى كمك كرد.

1 . دخان/41 و42.

صفحه 244

قرآن مجيد مى فرمايد: در روز رستاخيز هيچ يك از اين دو، وجود ندارد چنان كه مى فرمايد:

(لا يغنى مولى عن مولى) : «نه بى نياز مى كند».

(وَلا هُم يُنصرون) :«و نه كمك كرده مى شوند».

سپس يك مورد را از صورت دوم استثنا مى كند و مى گويد: (إِلاّ مَنْ رَحِمَ اللّهُ) : «مگر كسى كه مورد ترحم خداوند قرار گيرد».

مسأله شفاعت از قبيل قسم دوم است، بايد شخص مورد شفاعت، خود برخى از اسباب را دارا باشد، و پيوند ايمانى خود را با خدا برقرار داشته باشد و رابطه معنوى خود را با اولياى خدا حفظ نموده باشد، در اين موقع شخصى كه داراى دين مرضى (حق) است مورد ترحم قرار گرفته و اولياى خدا به كمك او شتافته و او را يارى مى كنند.

ظاهر اين جمله اين است كه استثنا از جمله دوم است يعنى جمله (وَلا هُمْ يُنصرون) و معنى آيه چنين مى شود:«هيچ كس كمك كرده نمى شود مگر آن كس كه خداوند به او ترحم كند» در اين صورت همه آنان كمك مى شوند. و شفاعت جز كمك كردن موجود كامل و قوى، نسبت به موجود غير كامل و ناتوان، چيز ديگرى نيست.

بنابراين با دقت در مضمون آيه كه جمله استثنا مربوط به جمله نزديكتر است نه جمله دورتر، مى توان آيه را گواه بر وجود شفاعت در روز رستاخيز گرفت.

3. (وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الأُولى* وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) .¹

1 . ضحى/4 و 5.

صفحه 245

«سراى ديگر براى تو از اين جهان بهتر است، به زودى خدا آن قدر به تو عطا مى كند كه راضى گردى».

در آيه سوم از دو نظر ابهام وجود دارد:

اوّلاً: زمان و مكان عطاى الهى بيان نشده است، از كجا معلوم كه ظرف عطا روز رستاخيزباشد.

ثانياً: آنچه خدا عطا خواهد كرد، روشن نكرده است شايد مقصود غير شفاعت باشد.

ولى هر دو ابهام با توجه به ما قبل آيه، قابل رفع است، زيرا در آيه قبل خدا آخرت را ستوده و آن را بر دنيا ترجيح داده است وسپس بلافاصله فرمود: «خدا آن قدر به تو عطا مى كند كه راضى شوى». آيا اتصال اين دو آيه گواه بر آن نيست كه مكان و زمان عطا، آخرت است.

آيا مناسب مقام پيامبر كه (رحمة للعالمين) است، اين نيست كه در چنين روزى وحشت زا به فكر امت باشد و با آمرزيده شدن گروه هايى، راضى وخوشحال گردد.

مؤيد اين معنى اين است كه روايات اسلامى نيز اين آيه را به شفاعت تفسير كرده است.¹

آيات ديگرى نيز كه صريحاً به افراد با ايمان دستور مى دهد كه به حضور پيامبر برسند و از او بخواهند كه در حق آنان از خدا، طلب آمرزش كند، يكى ديگر از دلايل تحقق شفاعت در همين جهان و سراى ديگر است.

1 . به تفسير مجمع البيان:5/505 و تفسير برهان:4/473 و تفسير الدر المنثور:6/361 مراجعه بفرماييد. محدثان و مفسران از ابن عباس اين جمله را نقل مى كنند: «رضاه أن تدخل أُمّته الجنّة; رضايت او در اين است كه امت وارد بهشت شوند».

صفحه 246

ولى از آنجا كه آيات مربوط به اين بخش¹ علاوه بر اين كه اصل شفاعت را ثابت مى كند، خود گواه بر جواز درخواست شفاعت از اولياى خدا است، كه گروهى شديداً آن را انكار مى كنند از اين جهت آيات مربوط به اين قسمت را در فصل جداگانه اى تحت عنوان «شفاعت خواهى از اولياى خدا چگونه است؟» خواهيم آورد.

1 . يوسف/97 و98; نساء/64 و منافقون/5.

صفحه 247

حقيقت شفاعت چيست؟

آيات موضوع

1 . (...إِنْ تَجْتنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...). (نساء/31)

2 . (إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...) . (نساء/48 و 116)

3 . (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِيماً) . (نساء/64)

4 .(إِنَّ رَبَّكُمُ اللّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فى سِتَّةِ أَيّامِ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ ما مِنْ شَفيع إِلاّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ) . (نساء/31)

5 . (يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النّارَ...) . (هود/98)

6 . (...يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا كُنّا خاطِئينَ) . (يوسف/97)

7 . (...سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُالرَّحيمُ) . (يوسف/98)

صفحه 248

8 . (يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناس بِإِمامِهِمْ) . (اسراء/71)

9 . (وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَل فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) . (فرقان/23)

10 . (...فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَنات...) .(فرقان/70)

11 . (أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ...) . (قصص/54)

12 . (...رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْء رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبيلَكَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحِيمِ) . (غافر/7)

ترجمه آيات

1 . «هرگاه از گناهان بزرگ بپرهيزيد، گناهان كوچك شما را جبران مى كنيم».

2 . «خداوند شرك را نمى بخشد، ولى ساير گناهان را براى هر كس كه بخواهد مى بخشد».

3 . «هرگاه آنان هنگامى كه به خويش ستم كرده بودند حضور تو (اى پيامبر) مى آمدند و از خداوند طلب آمرزش مى كردند و پيامبر نيز درباره آنها درخواست آمرزش مى نمود، خدا را توبه پذير و رحيم مى يافتند».

4 . «پروردگار شما خدايى است كه آسمانها و زمين را در شش دوره آفريده، سپس بر عرش قدرت مستولى گرديد، امور جهان آفرينش را تدبير مى كند، بدون اذن او شفيعى وجود ندارد، اين است خداوند كه پروردگار شما است او را بپرستيد چرا متذكر نمى شويد؟».

5 . «فرعون پيشاپيش اتباع و پيروان خود حركت مى كند و آنها را وارد آتش مى كند».

6 . «پدرجان از خداوند درباره ما طلب آمرزش نما، ما گروه خطاكار بوديم».

7 . «به همين زودى از پروردگارم براى شما طلب مغفرت مى كنم، او بخشنده و

صفحه 249

رحيم است».

8 . «روزى كه هر مردمى را با پيشواى ايشان مى خوانيم هر كس با امام خودش محشور مى گردد».

9 . «ما به اعمال گروه كافر توجه نموده آنها را همچون غبار پراكنده در هوا ساختيم».

10. «خداوند گناهان آنان را به حسنه تبديل مى كند».

11 . «آنان كسانى هستند كه پاداش خود را دو برابر دريافت مى كنند».

12 . «پروردگارا! رحمت و دانش تو همه چيز را فرا گرفته است (از اين جهت) كسانى را كه به راه تو بازگشته اند و از راه تو پيروى كرده اند، بيامرز و ازعذاب دوزخ بازدار».

تفسير آيات

بررسى بخش آيات شفاعت، به روشنى ثابت نمود كه شفاعت يكى از اصول مسلم اسلام است، و به خاطر آثار ارزنده تربيتى كه در اعتقاد به آن موجود است، در قرآن عنايت قابل ملاحظه اى به آن شده است.

روى اين اصل هيچ مسلمانى نمى تواند منكر وجود شفاعت در روز رستاخيز گردد، و آن را ناديده بگيرد، و شايد در ميان مسلمانان كسى پيدا نشود كه اصل موضوع را انكار كند، ولى آنچه مهم است فهميدن حقيقت شفاعت در قرآن مى باشد به اين جهت ما در اين جا تفسيرهاى گوناگونى را كه براى شفاعت شده است مى آوريم و در ميان آنها داورى مى نماييم.

1. شفاعت: تأثير علل تكوينى در جهان آفرينش

هر پديده اى براى خود، علت ويژه اى دارد كه سرچشمه وجود معلول

صفحه 250

خود مى باشد، قانون عليت و معلوليت از اصول مسلمى است، كه هر فرد واقع بين و به اصطلاح هر «رئاليستى» به آن ايمان راسخ دارد روى اين اصل، جهان آفرينش توده بى شمارى است از اسباب و مسببات كه پديده هاى جهان را مانند حلقه هاى زنجير به هم پيوند داده است.

در كنار باغچه مصفا و دلنوازى نشسته اىم، ناگهان وزش نسيم ملايمى را لمس مى كنيم مى بينيم كه نسيم، برگ گياهان و گلها را نوازش مى دهد، و آنها را به آرامى به حركت در مى آورد، يك فرد سطحى چنين فكر مى كند كه نسيمى وزيد، گل وگياهى را به حركت درآورد، امّا از نظر يك فيلسوف واقع بين، يك دانشمند جهان شناس، وزش اين نسيم با تمام پديده هاى جهان، كه در همان لحظه ويا پيش از آن وجود داشته و دارند، كاملاً مرتبط مى باشد. و ميلياردها علت، از نخستين روز آفرينش، دست به دست هم داده اند، تا چنين پديده اى بوجود آمده است.

با اعتراف به اين كه جهان خلقت توده اى از اسباب و مسببات و علل و معلولاتى است كه به هم پيوسته اند، به طورى كه پديده هاى امروز، معلول پديده هاى ديروز، وحوادث ديروز مسبب از حوادث پريروز است و....

با اعتراف به اين حقيقت، از نظر يك فرد خداشناس مجموع «سلسله علل» به علة العللى به نام «خدا» مى رسد كه سرچشمه جهان هستى، و پديد آرنده نظام آفرينش، و آفريدگار تمام سلسله علل و معلولات است، و اگر بر فرض محال او وجود نداشت، كاخ جهان با عظمت خلقت، خبرى نبود. و از غلغله علل و معلولات اثرى به چشم نمى خورد، زيرا تمام اسباب وعلل در جهان آفرينش از او سرچشمه گرفته، و قائم به وجود او است و هر چه دارند از او دارند.

صفحه 251

او است كه به خورشيد فروزندگى، و به آتش سوزندگى، و به ماه درخشندگى، عطا نموده كه هر كدام مبدأ پيدايش ميليونها پديده در جهان مى باشند، وهر پديده در نوبه خود نيز مصدر يك رشته حوادث ديگر مى باشد.

درست است كه در جهان آفرينش هر پديده اى علتى دارد، و اراده حكيمانه الهى بر اين تعلق گرفته است كه هر پديده اى از علت ويژه خود سر بزند، ولى در عين حال، آفريننده سبب، و دهنده سببيت به آتش، و گيرنده همين صفت از آن، او است، او است خداى سبب ساز، كه به آتش صفت سوزندگى داده است، و او است خداى سبب سوز كه آتش را براى ابراهيم بى اثر ساخت.

بنابراين در نظام آفرينش هيچ علتى بدون مشيتى و اراده حكيمانه او مبدأ اثرى نمى گردد، و تأثيرى از خود نشان نمى دهد.

يكى از معانى شفاعت در قرآن اين است كه هيچ علت و سببى بدون اذن خداوند، مؤثر نمى گردد، و تأثير آنها در گرو خواست و اذن الهى است، علت اين كه به اين نحوه از تأثير «شفاعت» و به خود علل طبيعى «شفيع» مى گويند اين است كه در گذشته گفته شد كه شفاعت به معنى «جفت» در برابر «تاق» است و چون تأثير علل طبيعى متوقف بر اذن خدا و اراده حكيمانه او است، در اين صورت با ضميمه گشتن علل طبيعى به اراده و اذن الهى، معلول تحقق يافته و در صحنه هستى وجود پيدا مى كند.

در تمام قرآن تنها در يك مورد به اين نحوه از شفاعت اشاره شده است آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّ رَبَّكُمُ اللّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فى سِتَّةِ أَيّامِ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ ما مِنْ شَفيع إِلاّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ

صفحه 252

ذلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ) .¹

«پروردگار شما خدايى است كه آسمانها و زمين را در شش دوره آفريده، سپس بر عرش قدرت مستولى گرديد، امور جهان آفرينش را تدبير مى كند، بدون اذن او شفيعى وجود ندارد، اين است خداوند كه پروردگار شما است او را بپرستيد چرا متذكر نمى شويد؟».

مقصود از لفظ (شَفيع) در آيه همان علل و اسباب طبيعى است كه در پرتو اراده و اذن الهى اثراتى از خود نشان مى دهند، و هرگز بدون اراده حكيمانه و بدون استمداد از قدرت بى پايان وى، هيچ سببى و علتى نمى تواند مبدأ اثرى گردد.

گواه بر اين كه: مقصود از (شَفيع) در آيه همان نظام علل و اسباب است، همان لفظ (يُدَبِّر الأَمْر)است كه بلافاصله پس از آن مى فرمايد: (ما مِنْ شَفيع إِلاّمِنْ بَعْدِ إِذْنهِ)

و در نتيجه معنى آيه اين مى شود كه تدبير جهان خلقت و رهبرى مجموع جهان به سوى كمال با او است، و هرگز در تدبير جهان براى او شريكى و انبازى نيست.

اين كه مى گوييم جهان آفرينش بر اساس عليت و معلوليت آفريده شده و هر پديده اى براى خود علتى دارد، نه به آن معنى است كه علل طبيعى در انجام وظايف خود مستقل بوده، و بدون استمداد از قدرت مطلقه خدا، و بدون اذن و مشيت او، كار نمى كنند، و اثر نمى بخشند، بلكه تأثير اين علل و اسباب، به اراده و اذن و استمداد از قدرت بى پايان او بستگى دارد.

با توجه به معنايى كه براى آيه نموديم، آيه مورد بحث از ادله شفاعت به معنى معروف خارج مى گردد و لذا در گذشته يادآور شديم كه ممكن است

1 . يونس/3.

صفحه 253

بگوييم اين آيه مربوط به شفاعت اصطلاحى نيست.

چيزى كه ما را به انتخاب اين معنى كه كمتر مفسّرى به آن توجه نموده، وادار ساخته است جمله هايى است كه در آيه وجود دارد.

در مرتبه اول در آغاز آيه، از خلقت زمين و آسمانها در شش دوره سخن به ميان آمده است، و به عبارت روشنتر موضوع سخن، آفرينش آسمانها و زمين است و چنين موضوعى با مسأله شفاعت كه مربوط به تكاليف الهى و وظايف بندگان و نحوه فرمانبردارى آنها است، چندان تناسبى ندارد.

هرگاه در آيه سخن از تشريع و تكليف و موافقت و مخالفت بندگان در ميان بود و سپس مى فرمود:(ما مِنْ شَفيع إِلاّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ) در اين صورت با سابقه اى كه ذهن انسان از مسأله شفاعت دارد، حدس مى زد كه مقصود،شفاعت اولياى الهى در روز رستاخيز است.

ولى اگر محور سخن امور تكوينى و مسايل مربوط به آفرينش جهان شد، در چنين زمينه اى فرمود: هيچ شفيعى كارى بدون اذن او انجام نمى دهد بايد گفت مقصود «شفاعت تكوينى» و تأثير علل طبيعى است كه بدون اراده حكيمانه و خواست او منشأ اثر نمى گردند.

در مرتبه دوم موضوع، گسترش تسلط خدا بر عرش قدرت، مطرح شده است. تا تصوّر نشود كه با خلقت زمين و آسمانهاى پهناور، زمام قدرت از دست خدا بيرون رفته است، بلكه هر چه آفرينش زمين و آسمانها عظيم تر باشد قدرت خدا بالاتر و وسيع تر مى باشد، ووسعت جهان مانع از تسلط و احاطه تدبير او نمى گردد چنان كه مى فرمايد:(ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْش) .

در درجه سوم موضوع، تدبير جهان آفرينش به ميان آمده، و خدا تدبير

صفحه 254

نظام خلقت را از آن خود دانسته است. با توجه به اين سه جمله كه محور بحث در هر سه، نظام خلقت و مسايل تكوينى آفرينش است، ناچار بايد جمله (ما مِنْ شَفيع إِلاّ مِنْ بَعْدِإِذْنِهِ) را طورى معنى كرد كه با جمله هاى پيشين متناسب باشد و معناى مناسب اين است كه بگوييم اين كه كاخ آفرينش بر اساس علل و اسباب برافراشته شده است، مانع از آن نيست كه تدبير جهان آفرينش مختص خدا و از آن او باشد، زيرا تأثير هر يك از علل موقوف به اذن و اراده حكيمانه خدا است و همگى مظهر اراده او و مجريان فرمان و دستورهاى او مى باشند، و اعتقاد به چنين اسباب و علل مانع از آن نيست كه بگوييم تدبير جهان خلقت از آن خدا است، زيرا همه جهان با تمام محتويات خود، با تمام علل و اسباب مادى و مجردش، زير نظر يك مدبر مى گردند و مى چرخند و اگر هر علتى در رتبه خود مشغول كار و انجام وظيفه اى مى باشد، آن نيز به اراده حكيمانه و خواست ازلى خداوند است از اين جهت مدبرى جز او نيست.

اوست كه مدبر جهان است:(يُدَبِّرُ الأَمْر) .

پس تدبيرهاى طبيعى و تكوينى به اذن و خواست اوست يعنى (ما مِنْ شَفيع إِلاّ مِنْ بَعْدِإِذْنِهِ) و اگر بنا باشد براى شفاعت تكوينى موردى نشان بدهيم يكى از آنها همين مورد است.

بيانى از علاّمه طباطبايى

استاد عاليقدر حضرت علاّمه طباطبايى با بيانى بس دقيقى خواسته اند كه تأثير شفاعت شافعان را بسان تأثير علل تكوينى معرفى كنند، و در حقيقت درخواست شفيع، خود جزء عللى است كه سبب مى گردد تا عوامل مؤثر در

صفحه 255

رفع كيفر، بر عوامل ايجاب كننده آن پيروز گردد.

خلاصه بيان ايشان چنين است:

«شفيع بايد به چيزى متوسل گردد كه در كسى كه نزد او شفاعت مى كند، مؤثر افتد».

بنابراين هرگز شفيع، درخواست نمى كند كه خدا از مقام مولويت خود و بندگى بنده خويش صرف نظر كند، و يا اين كه از حكم و تكليف خود دست برداشته آن را به طور كلى يا در خصوص شخص مورد شفاعت منسوخ سازد، و يا اين كه قانون مجازات خود را در همه جا يا خصوص اين مورد ابطال كند.

خلاصه اين كه شفاعت كننده نه تأثيرى در مقام مولويت و عبوديت دارد و نه در حكم، و نه جزاى حكم، بلكه او با قبول اين جهات سه گانه، متوسل به يكى از جهات زير شده و مقصود خود را به كمك آن عملى مى سازد.

يا به صفاتى كه در شخص مولا وجود دارد و مستوجب عفو و اغماض است مانند بزرگى و كرم و بخشش و شرافت او،يا به اوصافى كه در بنده است و مقتضى ترحم بر او و تأثير عوامل آمرزش در حقّ او مى باشد مانند مذلت و فقر و كوچكى و پريشان حالى او، يا به اوصافى كه در خود شفيع است مانند نزديكى او به مولا و داشتن شخصيت و مقام در نزد او. در واقع تقاضاى شفيع چنين است كه مى گويد: من از تو تقاضا نمى كنم كه از مقام مولويت و آقايى خود نسبت به بنده ات صرف نظر كرده يا حكم و يا قانون مجازات خود را ابطال كنى بلكه استدعا دارم از اين بنده درگذرى چه اين كه بزرگ و مهربان وكريمى، نه از عقاب او سودى مى برى، و نه گذشت از گناه او، تو را زيانى مى رساند. يا اين كه بنده اى است كوچك و نادان، و بيچاره و پريشان و مثل تو به كار او وقعى نمى نهد، يا به واسطه اين كه من آبرو و حيثيت و مقام نزد تو دارم و آن

صفحه 256

ايجاب مى كند تقاضاى مرا پذيرفته و از خطاى او درگذرى و او را ببخشى.

از اين بيانات روشن مى شود كه كار شفاعت اين است كه يك رشته عوامل مؤثر در رفع عقاب را بر عوامل ايجاب كننده آن حكومت مى دهد(منظور ما از حكومت اين است كه موضوعى را از مورد حكمى خارج ساخته و داخل در مورد حكم ديگرى كند به طورى كه حكم اوّل شامل آن نشود، نه اين كه حكم شامل آن بشود ولى به وسيله ايجاد ضد، آن را از كار بيندازد آنچنان كه در عالم طبيعت بعض از عوامل، آثار عوامل ديگرى را بر اثر مبارزه و غالب شدن از كار مى اندازد) در حقيقت شفاعت عبارت است از:«واسطه شدن در رساندن نفع يا دفع ضرر از كسى به عنوان حكومت نه به عنوان مبارزه و تضاد».

ضمناً معلوم شد كه شفاعت از انواع«سبب» است، زيرا آن عبارت است از وساطت سبب قريب در ميان سبب بعيد و مسبب آن. اين بود خلاصه مطلبى كه از تحليل معناى شفاعت به دست مى آيد.

در صحت¹ و استوارى تجزيه و تحليل حضرت استاد قدَّس سرَّه سخنى نيست و هرگز مانعى ندارد كه درخواست شافعان جزء علل واقعى شمرده شوند زيرا نه تنها در مورد شفاعت: دعا و درخواست شفيع جزء علل حقيقى و تكوينى مى باشد بلكه مى توان دعا را به طور كلى جزء علل و اسباب دانست كه به ضميمه چيزهاى ديگر مايه تحقيق معلول گردد.

مثلاً اگر دعاى شخصى مستجاب مى گردد، و يا اين كه دعاى مؤمنان در نماز «استسقاء» سبب نزول باران مى گردد، و يا موجب «بداء» (البته به معنى صحيح) در لوح محو و اثبات مى شود، همگى براى اين است كه دعا و

1 . تفسير الميزان:1/160ـ 162.

صفحه 257

درخواست افراد با ايمان، با شرايط صحيح، از اجزاى علتى است كه معلول را به دنبال مى آورد.

حالا تأثير دعا در جهان آفرينش و يا نحوه ضميمه گشتن اين جز(دعا) به اجزاى ديگر علت، چگونه است براى ما كه هنوز در زندان ماده به سر مى بريم مخفى و پنهان است اجمالاً مى دانيم دعا در سلك علل اشيا قرار گرفته است.¹

عين اين مطلب، در شفاعت نيز حكم فرما است.

ولى نكته اى كه بايد به آن توجه نمود اين است كه هرگز نمى توان موضوع شفاعت خواهى را از قبيل «حكومت» و تقدم دليلى بر دليل ديگرى دانست.

زيرا اگر دليلى بر دليل ديگر به عنوان حكومت مقدم مى شود، براى اين است كه موضوع دليل دوم هيچ گاه محكوم به حكم دليل نخست نبوده است و اگر كسى فكر مى كرد كه موضوع دليل دوم مشمول حكم دليل نخست نيز مى باشد انديشه اى بيش نبوده و اساسى نداشته است.

مثلاً قرآن مى فرمايد:

(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ) .

«روزه بر شما نوشته شده است».

در بدو نظر انسان فكر مى كند كه روزه بر تمام افراد اعم از روزه اى كه مايه مشقت توانفرسا باشد يا نباشد، واجب است.

ولى آيه ديگر كه نفى كننده تشريع و تقنين هر نوع حكم «حرجى» در

1 . نگارنده تا حدودى در كتاب سرنوشت از ديدگاه علم و فلسفه، به گونه اى مشروح پيرامون اين موضوع سخن گفته است لطفاً به صفحات 197ـ215 مراجعه فرماييد.

صفحه 258

اسلام است، حاكم بر آيه نخست مى باشد، و افرادى را كه روزه براى آنان مايه حرج و مشقت فوق العاده است به لسان شرح دليل وجوب روزه، بيرون كرده و مى رساند كه چنين افرادى از روز نخست مشمول حكم وجود نبوده اند آنجا كه مى فرمايد:

(...ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدِّينِ مِنْ حَرَج...) .¹

«براى شما حكم پر زحمت، تقنين و تشريع نكرده اىم».

با ضميمه كردن اين آيه به آيه نخست، مى فهميم كه افرادى كه روزه براى آنان، توأم با مشقت فوق العاده است، از نخست داخل در حكم اول نبوده اند و اگر در وهله اول ما چنين توهمى نموده و خيال مى كرديم كه براى اين گروه روزه واجب است، پندارى بيش نبوده است.

در حالى كه در مسأله شفاعت جريان از اين قرار نيست بلكه فرد گنهكار از روز نخست مشمول كيفر الهى بوده است و پس از شفاعت شفيع،مى خواهد از چنگال قانون مجازات رهايى پيدا كند.

اكنون اين رهايى چگونه است و چگونه موجب تغيير و دگرگونى اراده الهى نيست مشروح اين قسمت را در فصل اشكالات شفاعت خواهيد خواند.

2. شفاعت يا رهبرى

هرگاه معناى شفاعت اين است كه انسان در پرتو كمك هاى ديگرى از عذاب الهى، نجات يابد، در اين صورت مى توان گفت كه: پيامبران و امامان و قرآن و كليه كتابهاى آسمانى و علما و دانشمندان، با تعاليم عالى، با رهبرى هاى صحيح خود مايه نجات پيروان خويش بوده و شفيعان انسانها در

1 . حج/78.

صفحه 259

درگاه الهى مى باشند.

زيرا نتيجه شفاعت در روز رستاخيز يكى از دو چيز است يا عذاب الهى را برطرف مى كند و يا موجب ارتقاى درجه مى گردد و هر دو نتيجه به وسيله تعاليم پيامبران وعلما و دانشمندان و رهبرى كتابهاى آسمانى حاصل مى گردد.

در روايات اسلامى به اين نوع از شفاعت كاملاً تصريح شده است كه ذيلاً نمونه هايى را يادآور مى شويم:

1. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در خطبه معروف خود در باره قرآن چنين مى فرمايد:

«فإذا التبست عليكم الفتن كقطع اللّيل المظلم فعليكم بالقرآن فانّه شافعٌ مشفّع و ماحل مصدّق».

«هنگامى¹ كه فتنه ها، آسمان زندگى شما را بسان تيره هاى شب تاريك، فرا گرفت، به قرآن پناه ببريد زيرا قرآن شفاعت كننده اى است كه شفاعت او پذيرفته مى گردد، و سعايت كننده اى است كه سعايت او قبول مى شود».

در اين حديث، قرآن شفيعى معرفى شده است كه شفاعت او پذيرفته مى شود، نه تنها شفاعت او پذيرفته مى شود بلكه سعايت و شكايت او در پيشگاه خدا نيز قبول مى گردد، اكنون بايد ديد مقصود از شفاعت «قرآن» چيست.

جمله بعدى حديث، به اين سؤال پاسخ مى دهد كه مقصود از شفاعت قرآن جز اين نيست كه عمل به آن مايه سعادت مى شود، و ناديده گرفتن آن، مايه عذاب و بدبختى مى گردد آنجا كه مى فرمايد:

«ومن جعله أمامه قاده إلى الجنة، و من جعله خلفه ساقه إلى النار، وهو

1 . اصول كافى:2/599، كتاب قرآن.

صفحه 260

الدّليل يدلّ على خير سبيل وهو كتاب فيه تفصيل وبيان».

«هركس آن را قائد و راهنماى خود قرار دهد او را به سوى بهشت رهبرى مى كند، و هر كس آن را پشت سر خود قرار دهد(بدون رهبرى او گام بردارد) او را به سوى آتش سوق مى دهد، او است راهنما كه به بهترين راه هدايت مى كند و او است كتابى كه در آن تفصيل وظايف بندگان و نسخه هاى سعادت و شفاعت موجود است».

اين نوع شفاعت كه خواه نام آن را «شفاعت رهبرى» و يا «شفاعت عملى» بگذاريم از مصاديق حقيقى شفاعت است، زيرا در اين عالم تعاليم پيامبران و رهبرى هاى آنان به عمل انسان ضميمه مى گردد و نتيجه بخش مى شود و اگر در اين حديث به قرآن، شافع گفته شده است مجازگويى نيست.

2. امام صادق (عليه السلام) در تفسير آيه:

(وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِىٌّ وَلا شَفيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ).

«¹با قرآن افرادى را كه مى ترسند; روز قيامت به سوى پروردگار خود محشور شوند، بيم بده، براى آنان ولى و شفيعى جز خدا نيست شايد آنان پرهيزكار شوند».

چنين مى فرمايد:

«أنذر بالقرآن من يرجون الوصول إلى ربّهم ترغبهم فيما عنده فانّ القرآن شافع مشفّع لهم».²

«با قرآن كسانى را كه اميد لقاى خدا را دارند بيم بده و آنان را به آنچه در نزد خدا است تشويق بنما، زيرا قرآن شفاعت كننده اى است كه شفاعت آن درباره آنان پذيرفته مى شود».

1 . انعام/51.
2 . تفسير مجمع البيان:2/304، ذيل تفسير آيه ياد شده.

صفحه 261

نكته قابل ملاحظه اين است كه ظرف چنين شفاعت ها و تعاونها، در همين جهان تكليف است، نه در آخرت، زيرا محل تعاليم پيامبران و رهبرى هاى آنان و هدايت قرآن و ديگر وسايل شفاعت، همگى در اين جهان است هر چند نتايج آنها در آخرت آشكار مى گردد، و هر مكلفى در پرتو پيروى از رهبرى هاى آنان، به عالى ترين درجه كمال رسيده يا اين كه بر اثر سرباز زدن از آنها، به قهر الهى و آتش برافروخته دوزخ، دچار مى شود.

روى اين اساس نمى توان آيات مربوط به شفاعت را مربوط به اين نوع «شفاعت رهبرى» دانست زيرا:

اوّلاً: آيات شفاعت در اين معنى صراحت كامل دارند كه ظرف شفاعت و ظهور نتيجه آن همگى در روز رستاخيز است نه اين كه اصل شفاعت در اين جهان انجام مى گيرد و نتايج آن در جهان ديگر ظاهر و آشكار مى شود.

مجموع آيات مربوط به شفاعت را در بخش پيش گرد آورديم و با مراجعه به متون آيات اعم از نافى و مثبت روشن مى گردد كه ظرف شفاعت هاى صحيح و اصيل، همان روز بازپسين است، و در آن روز يك رشته شفاعت ها انجام مى گيرد، و رشته ديگر جامه عمل به خود نمى پوشد. اينك به عنوان نمونه آيات زير را مورد دقت قرار دهيد:

1. (وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزى نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ...).¹

«از روزى بترسيد كه كسى را به جاى كسى نمى گيرند و از او شفاعتى پذيرفته نمى شود».

1 . بقره/48.

صفحه 262

2. (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِىَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ...).

«اى افراد با ¹ايمان! از آنچه روزى شما كرده اىم انفاق كنيد، پيش از آن كه روزى برسد كه در آن روز داد و ستد و دوستى و شفاعت وجود ندارد».

3. (يَوْمَئِذ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِىَ لَهُ قَولاً).²

«در اين روز شفاعت سودى نمى بخشد مگر شفاعت كسى كه خدا به او اذن دهد و از گفتار او راضى گردد».

4. (يَوْمَ لا يُغْنِى مَوْلىً عَنْ مَوْلىً شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ * إِلاّ مَنْ رَحِمَ اللّهُ...) .³

«روزى كه مصاحبى مصاحب خود را از چيزى بى نياز نمى كند، و هرگز كمك كرده نمى شوند مگر آنان كه خدا به آنها رحم كند».

خلاصه، مجموع آيات شفاعت ناظر به روز رستاخيز است و مى رساند كه در چنين روزى گروهى به اذن خداوند به داد افراد رسيده و به اذن الهى آنان را كمك مى كنند.

براى درك حقيقت اين آيات، بايد شفاعت را آن چنان تفسير نمود كه باظواهر آنها منطبق گردد.

اصولاً آيات شفاعت در زمينه تعديل افكار يهود و نصارى وعرب بت پرست، نازل شده و خواسته است شفاعت را از آن صورت باطل، به صورت يك اصل صحيح عقلى درآورد.

1 . بقره/254.
2 . طه/109.
3 . دخان/41و42.

صفحه 263

جامعه يهود خود را فرزندان پيامبران مى دانستند و مى گفتند: آنان در روز رستاخيز در حقّ فرزندان خويش شفاعت خواهند كرد و بر اثر اعتقادى كه به شفاعت آنان داشتند مى گفتند كه:

(...لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَيّاماً مَعْدُودَةً...) .¹

«ما جز چند روزى بيش در آتش نخواهيم سوخت».

همچنين عرب بت پرست معتقد بود كه بت هاى مورد پرستش آنان در پيشگاه خدا در حقّ آنها شفاعت خواهند داشت.

قرآن با اين قراين و افكار موجود در اذهان عرب جاهلى و يهود مدينه، درباره شفاعت سخن مى گويد و اگر آن را نفى و رد مى كند همان را نفى مى كند، و اگر آن را محدود مى سازد، همان فكر را محدود مى سازد.

روى اين ملاحظات، صحيح نيست آيات مربوط به شفاعت را آنچنان معنى كنيم كه با اين زمينه و قراين، ارتباطى نداشته باشد وچيزى را كه مردم جهان آن را در روز رستاخيز مى طلبند و قرآن نيز با اين فرض سخن مى گويد، در اين جهان به آنان نشان دهيم.

ثانياً: قرآن از برخى از شفيعانى مانند فرشتگان نام مى برد كه هرگز بشر عادى در اين جهان از رهبرى هاى آنان بهره اى نبرده است در اين موقع چگونه مى توان حقيقت شفاعت را در «رهبرى» و هدايت فكرى در اين جهان خلاصه كرده و ظرف آن را هم اين عالم معرفى نمود.

در معنى آيه زير دقت بفرماييد:

(وَكَمْ مِنْ مَلَك فِى السَّماواتِ لا تُغْنِى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّ مِنْ بَعْدِ

1 . بقره/80.

صفحه 264

أَنْ يَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرضى) .¹

«و چه بسا فرشتگانى در آسمانها است كه شفاعت آنها سودى نمى بخشد، مگر درباره كسى كه خدا بخواهد و از او راضى گردد».

كوتاه سخن اين كه: تفسير شفاعت، به شفاعت رهبرى، هر چند در حدّ خود صحيح است امّا نمى توان آيات شفاعت را ناظر به آن دانست.

«طنطاوى» مفسّر معروف مصرى از افرادى است كه اصرار دارد كه آيات مربوط به شفاعت را به همين معنى تفسير كند چون وى نتوانسته اشكالات شفاعت اصطلاحى را حل كند، و از طرف ديگر ملاحظه كرده است كه آيات قرآن بر شفاعت محدود اصرار مىورزد، از اين رو ناچار شده است كه براى شفاعت تفسير خاصى بنمايد كه آماج ايرادها و اعتراض ها و قانون شكنى ها و پارتى بازيهايى كه پيرامون شفاعت اصطلاحى تصور مى شود، نباشد.

وى پس از بحث مفصلى پيرامون شفاعت² در تفسير خود به اين نتيجه مى رسد كه شفاعت پيامبران جز همان تعاليمى كه در اختيار ما گذارده اند، و ما بر اثر پيروى از آنها از آتش دوزخ رهايى پيدا كرده و وارد بهشت مى شويم، چيز ديگرى نيست.

سپس مى گويد: شفاعت به اين معنى، با آنچه كه اهل تسنن و يا معتزلهدرباره شفاعت گفته اند مخالفتى ندارد، زيرا رهايى و دورى ما از آتش دوزخ و يا افزايش درجه و پاداش ما در روز رستاخيز، همگى معلول تعاليم و شرايع پيامبران است اگر پيامبرانى نبودند، اگر چنين شرايعى براى ما نياورده بودند هرگز چنين نتايجى عايد ما نمى گشت.

1 . نجم/26.
2 . تفسير طنطاوى:1/64ـ70.

صفحه 265

تفسير شفاعتى كه در قرآن و احاديث وارد شده است به اين نحو، يك نوع تفسير ناروايى است كه با ظواهر قرآن و احاديث اسلامى هرگز تطبيق نمى كند.

يكى از دانشمندان محقق خواسته است كه ظرف اين نوع شفاعت ها را در آخرت نيز تصوير كند، موضوع تجسم اعمال را پيش كشيده مى فرمايد:

«اعمال و كردارهايى كه انسان در دنيا مرتكب مى گردد، در جهان ديگر تجسم پيدا مى كند; و به صورت اشباح و صور واقعى جلوه گر مى شود».

نه تنها اعمال انسان تجسم پيدا مى كند، بلكه روابط اعمال او نيز مجسم مى گردد، روابط معنويى كه در اين جهان بين مردم برقرار است، در آن جهان صورت عينى وجسمى پيدا مى كنند، زمانى كه يك انسان سبب هدايت انسان ديگر مى شود، رابطه رهبرى و پيروى در ميان آنان در رستاخيز، به صورت عينى در مى آيد، و هادى به صورت پيشوا و امام، و هدايت يافته به صورت پيرو و مأموم ظاهر مى گردد، در مورد گمراه ساختن و اغوا هم همين طور است.

قرآن كريم مى فرمايد:

(يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناس بِإِمامِهِمْ) .¹

«روزى كه هر مردمى را با پيشواى ايشان مى خوانيم هر كس با امام خودش محشور مى گردد».

در باره تجسم پيشوايى فرعون نسبت به قوم خود در آخرت مى فرمايد:

(يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النّارَ...) .²

«فرعون پيشاپيش اتباع و پيروان خود حركت مى كند و آنها را وارد آتش مى كند».

فرعون كه در اين جهان گمراه بود و گمراهان قومش گام جاى گام او

1 . اسراء/71.
2 . هود/98.

صفحه 266

مى گذاشتند، در آن جهان نيز به صورت قائد و امام آنان مجسم مى گردد، فرعون شفيع و واسطه قوم خود مى باشد هم در دنيا و هم در آخرت، شفيعى است كه در دنيا موجب گناهان و ضلالت ها بوده است و در آخرت واسطه رسانيدن به دوزخ و آتش مى باشد.¹

مسأله تجسم اعمال و روابط در سراى ديگر از معارف مسلم قرآن است كه در آيات متعددى به آن تصريح و يا اشاره شده و ما نيز در جلد پنجم اين مجموعه و نيز در كتاب «قرآن و معارف عقلى» به گونه اى پيرامون آن گفتگو نموده اىم.

ولى تجسم اعمال و روابط در سراى ديگر سبب نمى شود كه ظرف «شفاعت رهبرى» دگرگون گردد و نقطه تحقق آن روز بازپسين شود بلكه ظرف شفاعت رهبران و هاديان، در جهان ماده و عالم طبيعت است چيزى كه هست آنچه در اين جهان تحقق يافته در جهان ديگر به صورت ديگرى جلوه گر مى شود، نه اين كه فعل و انفعال نو و تازه اى در آن عالم انجام مى گيرد.

و به عبارت ديگر: حقيقت تجسم اعمال و روابط جز اين نيست كه اعمال مادى ما در اين جهان به صور و اشباحى در سراى ديگر تبديل مى گردد، در حقيقت اين اشباح و صور، روح اعمال و حقيقت آن كردارها است كه در آن جهان خود را نشان مى دهند، چيزى كه هست اعمال ما در اين جهان داراى تيرگى هاى مادى و طبيعى است و در آن جهان اين تيرگى ها از آن زدوده مى شود، و بسان طلا و نقره مى شوند كه از لابلاى خروارها خاك معدنى استخراج و تصفيه مى گردند.

طلاى شمش 24 عيارى همان خروارها خاك است كه به صورت خاك

1 . عدل الهى، ص 175 و176.

صفحه 267

معدن در دل كوه قرار دارد ولى پس از يك رشته عمليات شيميايى، سيماى خود را عوض مى كند و به صورت طلا در مى آيد.

صور مجسم و اشباح مرئى در روز رستاخيز نيز اين حكم را دارند، تيرگى هاى ماده وچركهاى طبيعت از آنان زدوده مى شود و به صورت اشباح تجسم و جلوه مى كنند.

بنابراين، اين نوع جلوه گرى، نوآورى و نوپردازى نيست، بلكه نمايشى است از آنچه در اين جهان بوده است.

از اين بيان روشن مى شود كه هرگز با توسل به مسأله تجسم اعمال نمى توان آيات شفاعت را به اين نوع شفاعت كه همه كارهاى آن، در اين جهان شكل مى گيرد، و تنها ثمره آن در آخرت نشان داده مى شود، مربوط دانست، زيرا ظاهر آيات اين است كه شفاعت در روز بازپسين انجام مى گيرد.¹

از اين گذشته، اشكالات ديگرى نيز دارد كه يادآور مى شويم.

3. شفاعت يا آمرزش گناهان در پرتو درخواست اوليا

شفاعت معروف در ميان ملل جهان، و مصطلح دانشمندان اين است كه وساطت شفيعى موجب بخشودگى گناهان گردد، يا علاوه بر اين، مايه افزايش پاداش و ترفيع درجه او نيز شود.

اكنون بايد ديد چگونه مى شود وساطت فرد مقربى، موجب چنين تحولى در پرونده اعمال يك فرد گنهكار مى شود؟ تصديق استوارى اين مطلب در گرو

1 . اين نوع شفاعت نيز يك نوع شفاعت تكوينى است، زيرا عمليات و رهبرى هاى هاديان و رهبران، نفس انسانى را تحت تأثير قرار داده و او را به سوى علم و عمل دعوت مى كند كه نتيجه آن همان رهايى از آتش دوزخ و يا ارتقا به درجه بالاتر است.

صفحه 268

بيان يك رشته مطالبى است كه ذيلاً توجه شما را به آنها جلب مى نماييم:

1. رحمت حق گسترده است

آيات و احاديث فراوانى به رحمت گسترده خداوند بزرگ، گواهى مى دهند و رحمت او (آمرزش گناهان شاخه اى از اين درخت بزرگ است) آن چنان وسيع است كه شامل حال تمام موجودات جهان مى باشد، و هر موجودى به اندازه شايستگى و لياقت خود از آن بهره مى گيرد.

هنگامى كه حاملان عرش الهى درباره افراد با ايمان به استغفار وطلب مغفرت مى پردازند، و از خداوند مى خواهند كه آنان را ببخشد، درخواست مغفرت خدا را نسبت به آنان چنين مدلل مى كند.

(...رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْء رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبيلَكَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحِيمِ) .¹

«پروردگارا! رحمت و دانش تو همه چيز را فرا گرفته است (از اين جهت) كسانى را كه به راه تو بازگشته اند و از راه تو پيروى كرده اند، بيامرز و ازعذاب دوزخ بازدار».

دقت در مفاد آيه مى رساند كه حاملان عرش كه خود شفيعان درگاه خداوندى مى باشند، از آن جا كه رحمت خدا را گسترده ديده، و شامل حال همه موجودات مى بينند، از درگاه او مى خواهند كه شاخه اى از رحمت گسترده خود را كه مغفرت و آمرزش گناهان و بازدارى بندگان از عذاب دوزخ مى باشد، بر سر گروهى از بندگان كه شايستگى بهره بردارى از آن را دارند، بگستراند.

در آيه ديگرى درباره كسانى كه از گناهان بزرگ وحدّ آور، پرهيز مى كنند

1 . غافر/7.

صفحه 269

چنين مى فرمايد:

(...إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ...) .¹

«بى شك پروردگار تو، داراى مغفرت وسيع وگسترده است».

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَة واسِعَة...) .²

«اگر تو را تكذيب كنند بگو پروردگار تو، داراى رحمت وسيع و گسترده است».

2. جز گناه شرك هر نوع گناهى قابل بخشش است

در عظمت و بزرگى رحمت خداوند همين بس كه همه نوع گناه را جز گناه كفر و شرك، قابل مغفرت و آمرزش مى داند، چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...) .³

«خداوند هرگز گناهى (به نام) شرك را نمى آمرزد ولى غير آن را براى هر كسى كه بخواهد مى بخشد».

اين آيه مى رساند كه خداوند هرگناهى جز شرك را مى بخشد، و مقصود، آن گناهى است كه پشت سر آن، توبه اى انجام نگيرد، يعنى رحمت خداوند به اندازه اى وسيع است كه هر گناهى جز شرك را هر چند مرتكب آن، توبه نكند، مى بخشد و مى آمرزد.

اين كه گفتيم : مقصود گناهى است كه توبه اى همراه آن نباشد، به خاطر اين است كه اگر مقصود گناهى باشد كه به دنبال آن توبه باشد در اين صورت استثنا «شرك» لغو و غير صحيح خواهد بود، زيرا با توبه و ايمان، تمام

1 . نجم/32.
2 . انعام/147.
3 . نساء/116.

صفحه 270

گناهان حتى شرك وكفر بخشوده مى شود.

و امّا اين كه گناه «شرك» بخشوده نمى شود براى اين است كه مرتكب اين گناه لياقت و شايستگى را از خود سلب كرده و ديگر قابل تطهير نيست، او بسان موجودات نجس العين است كه اگر آن را وارد هفت دريا كنند باز پاك نمى شود، و يا بسان ظرف دربسته است كه اگر در قعر اقيانوسها قرار گيرد، قطره اى آب به درون آن راه پيدا نمى كند.

البته اين كه قرآن مى فرمايد: خداوند همه نوع گناه جز شرك را مى بخشد، هدف فقط بيان قابليت هر گناهى، براى بخشودگى است نه اخبار فعلى و قطعى از بخشودگى تمام گناهان.

از اين گذشته، اين بخشودگى درباره آن كسى است كه خدا بخواهد (لمن يشاء) از اين جهت مفاد آيه مايه تجرى وجرأت نمى گردد و شرح اين قسمت را در بخش اشكالات شفاعت مى خوانيد.

3. دعاى پيامبران مايه بخشودگى است

از قرآن مجيد استفاده مى شود كه دعاى اولياى خدا و عزيزان درگاه او مايه جلب مغفرت و آمرزش خدا به بندگان مى گردد.

از اين جهت مى بينيم هنگامى كه فرزندان يعقوب از كرده هاى خود پشيمان مى گردند رو به پدر كرده، مى گويند:

(...يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا كُنّا خاطِئينَ) .¹

«پدرجان از خداوند درباره ما طلب آمرزش نما، ما گروه خطاكار بوديم».

1 . يوسف/97.

صفحه 271

حضرت يعقوب نيز به درخواست آنان جواب مثبت مى دهد و مى گويد:

(...سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُالرَّحيمُ) .¹

«به همين زودى از پروردگارم براى شما طلب مغفرت مى كنم، او بخشنده و رحيم است».

اين تنها يعقوب نيست كه دعاى وى مايه مغفرت گنهكاران مى گردد، بلكه خداوند گروهى را از اين نظر مذمت و ملامت مى كند كه چرا حضور پيامبر نمى روند تا از پيامبر بخواهند كه حضرتش درباره آنان طلب آمرزش كند آنجا كه مى فرمايد:

(...وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُالرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِيماً).²

«و هرگاه آنان هنگامى كه به خويش ستم كرده بودند حضور تو (اى پيامبر) مى آمدند و از خداوند طلب آمرزش مى كردند و پيامبر نيز درباره آنها درخواست آمرزش مى نمود، خدا را توبه پذير و رحيم مى يافتند».

اين دو آيه وبرخى ديگر از آيات³، گواهى مى دهند كه دعاى پيامبران و مقربان درگاه خدا آن چنان مؤثر است كه مايه مغفرت گروههايى مى گردد.

هرگاه دعاى پيامبران در اين جهان مايه آمرزش گناهان است و خداوند وعده قطعى داده است كه اگر آنان در حق بدترين افراد (مانند منافقان كه مورد آيه دوم است) دعا كنند، خداوند را توبه پذير و رحمان مى يابند، قطعاً دعاى آنان در سراى ديگر نيز چنين اثرى خواهد داشت.

1 . يوسف/98.
2 . نساء/64.
3 . منافقون/5.

صفحه 272

زيرا علت پذيرفته شدن دعاى آنان همان قرب معنوى آنان به درگاه الهى مغفرت قرب و شايستگى آنان در هر دو جهان محفوظ است.

4. فيض معنوى داراى نظامى است

اگر در اين جهان فيض مادى به دنبال نظام خاصى است و نيازمنديهاى طبيعى بشر به وسيله يك رشته علل و اسباب مادى برطرف مى گردد همچنين فيض معنوى خداوند مانند هدايت و راهنمايى و مغفرت و آمرزش او به دنبال نظامى است كه گوشه اى از آن بر ما معلوم و روشن است.

مثلاً اراده حكيمانه خداوند بر اين تعلق گرفته است كه فيض هدايت در اين جهان، به وسيله پيامبرانى كه از جانب او برانگيخته مى شوند، به انسانها برسد، زيرا جز پيامبران هيچ كس به طور مستقيم مورد خطاب و امر و نهى الهى قرار نمى گيرد.

حتى نزول وحى براى پيامبر نيز داراى نظامى است كه در قرآن مجيد¹ به آن اشاره شده است.

از اين جهت هيچ مانعى نخواهد داشت كه مغفرت و رحمت الهى در جهان ديگر نيز داراى چنين نظامى باشد كه گوشه اى از آن براى ما روشن است يعنى بخشايش او از طريق ارواح و نفوس پاك به افراد گنهكار كه لياقت و شايستگى مغفرت خدا را دارند برسد همچنان كه در اين جهان نيز آمرزش و ديگر فيض هاى معنويش از طريق پيامبران به افراد مى رسد.

1 . شورى/51.

صفحه 273

5. حقيقت شفاعت چيست؟

حقيقت شفاعت، جز اين نيست كه رحمت گسترده خدا ومغفرت آمرزش او از طريق اولياى الهى كه حاملان فيض و وسايط رحمت هستند، به افراد گنهكار كه لياقت بخشايشگرى او را دارند برسد.

هر چند اين فيض مى توانست بدون توسط كسى به آنان برسد امّا اراده حكيمانه خداوند بر اين تعلق گرفته است كه فيض معنوى وى در آن سرا مانند اين سرا،و بسان ديگر فيض هاى مادى و معنوى او، از طريق اسباب خاصى و علل معينى به دست افراد برسد از اين نظر اراده خداوند اين است كه گروهى به فرمان و اذن صريح او، در روز رستاخيز با دعا و درخواست خويش كه نحوه تأثير تكوينى دعاى آنها در محو گناهان وجلب مغفرت خدا براى ما روشن نيست، رحمت گسترده او را شامل گروهى از بندگان نمايند و آنان را از چنگال كيفرها و مجازات هاى سنگين برهانند.

علت اين كه فيض بخشودگى به طور مستقيم شامل حال بندگان نمى گردد علاوه بر اين كه اراده حكيمانه خدا بر اين تعلق گرفته است كه فيض هاى مادى و معنوى وى در هر دو جهان پيرو نظام خاصى باشند، اين است كه پذيرفتن دعا و درخواست اوليا، خود يك نوع تكريم و احترام نسبت به آنان است.

اولياى خدا و رجال صالح و فرشتگان آسمانها وحاملان عرش، كه عمرى خدا را اطاعت نموده و گام از دايره عبوديت بيرون ننهاده اند شايسته تكريم و احترام مى باشند چه احترامى بالاتر از اين كه دعاى آنان درباره بندگان شايسته رحمت و مغفرت، مستجاب گردد.

صفحه 274

6. زمام كار در روز رستاخيز در دست خدا است

زمام كار در روز رستاخيز در دست او است. ما هر روز او را با جمله زير ياد مى كنيم:

(مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) مجازات ها و كيفرها مربوط به او است و او حق دارد كه از مجازات گروهى روى مصالحى درگذرد و ناديده بگيرد.

قرآن مجيد با صراحت هر چه كاملتر به حكومت مطلق و بدون منازع خدا، درباره پاداش ها و كيفرها اعتراف مى نمايد و او را با جمله هاى زير توصيف مى كند:

او خدايى است كه روى مصالحى گناهان افراد را به حسنات تبديل مى كند چنان كه مى فرمايد:

(...فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَنات...) .¹

«خداوند گناهان آنان را به حسنه تبديل مى كند».

او خدايى است كه اعمال نيك افرادى را روى عللى معدوم و نابود مى سازد و آنها، ديگر از آن بهره اى نمى برند چنان كه مى فرمايد:

(وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَل فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) .²

«ما به اعمال گروه كافر توجه نموده آنها را همچون غبار پراكنده در هوا ساختيم».

و اين كار همان «حبط» اعمال است كه در آيات ديگر نيز به آن اشاره شده است.³

او خدايى است كه پرهيز از گناهان بزرگ را مايه مغفرت گناهان ديگر

1 . فرقان/23و 70.
2 . فرقان/23و 70.
3 . (...فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ) ، محمد/9.

صفحه 275

مى داند آنجا كه مى فرمايد:

(...إِنْ تَجْتنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) .¹

«هرگاه از گناهان بزرگ بپرهيزيد، گناهان كوچك شما را جبران مى كنيم».

او خدايى است كه نويد مى دهد كه همه گناهان جز شرك وكفر، قابل مغفرت و آمرزش است آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...) .²

«خداوند شرك را نمى بخشد، ولى ساير گناهان را براى هر كس كه بخواهد مى بخشد».

او خدايى است كه گاهى براى يك كردار نيك دو برابر و گاهى ده برابر پاداش مى دهد آنجا كه مى فرمايد:

(أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ...) .³

«آنان كسانى هستند كه پاداش خود را دو برابر دريافت مى كنند».

و نيز مى فرمايد:

(مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها...) .⁴

«هر كس كه كار نيك انجام دهد براى او ده برابر عوض است».

بالأخره او خدايى است كه گاهى عمل معدوم را موجود مى سازد و كارى را كه كسى انجام نداده است پاداش مى دهد چنان كه مى فرمايد:

(وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمان أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما

1 . نساء/31.
2 . نساء/48.
3 . قصص/54.
4 . انعام/160.

صفحه 276

أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَىْء كُلُّ امْرِىء بِما كَسَبَ رَهينٌ) .¹

«كسانى كه ايمان آورده اند و فرزندان آنها هم از آنان پيروى كرده اند فرزندان آنها را هم به ايشان ملحق مى سازيم و از عمل آنها هيچ كم نمى كنيم هر كسى در گرو عمل خود مى باشد».

خلاصه زمام كار در جهان ديگر در دست او است و او مالك مطلق، و فرمانروايى بدون منازع است، هر كارى را بخواهد انجام مى دهد هر حكمى را بخواهد صادر مى نمايد. البته هر كارى را بكند از روى مصلحت وعلتى است كه آن كار را ايجاب مى كند. ويكى از اين كارها، شفاعت انبيا و اوليا وبندگان مقرب او است آن هم تحت شرايطى....

7. شفاعت يك نوع تطهير وپالايش است

از نظر قرآن، مرگ پايان زندگى نيست، بلكه روزنه اى است به جهان ديگر به نام «جهان برزخ» كه شيوه زندگى در آنجا با شيوه زندگى در اين جهان كاملاً متفاوت مى باشد. گروهى در آنجا معذب و گروهى ديگر متنعم مى باشند افرادى كه رابطه ايمانى خود را با خدا قطع ننموده و پيوند معنوى خود را با شفيعان درگاه او حفظ كرده اند در برزخ تا حدّى به كيفر اعمال خود مى رسند، و همين كيفرها، مقدمه تصفيه و پالايش قسمتى از عوارض بد گناه مى باشد. اين افراد، هنگامى كه گام به محشر مى نهند، به خاطر تصفيه و پالايشى كه در جهان برزخ درباره آنها انجام گرفته است آمادگى بيشترى براى مغفرت و آمرزش پروردگار جهان دارند.

مغفرت وآمرزش خدا كه از طريق شفيعان درگاه وى متوجه آنان مى گردد

1 . طور/21.

صفحه 277

جز تطهير و شستشوى اساسى و محو عوارض بد گناه و پاك گردانيدن روح و روان چيزى نيست.

«تو گويى اولياى خدا، روى ولايت و قدرتى كه بر تصرف در روح وروان افراد دارند، به فرمان پروردگار جهان به تطهير و تصفيه اين گروه پرداخته آنان را پاك مى سازند».

از اين جهت درگذشته گفتيم كه شفاعت جز كمك كردن افراد توانا به افراد ناتوان، چيز ديگرى نيست.

8. شفاعت تفضّلى

نام اين گونه شفاعت را شايسته است شفاعت مغفرت و يا شفاعت تفضّلى بگذاريم، زيرا بخشودگى گناهان و پذيرفتن شفاعت اوليا، تفضّلى است از جانب خداوند نسبت به بندگان.

از ميان معانى سه گانه شفاعت اين معنى متين است و آيات مثبت شفاعت جز اين معنى هدفى را تعقيب نمى كنند. اين فقط در زمان نزول قرآن و پيش از آن و نيز بعد از آن، در ميان مردم عرب استعمال مى شد و هنگامى كه شخص مجرم به كسى متوسل مى شد كه براى او نزد حاكم و يا مجرى حاكم، وساطت كند، نام او را شفاعت مى خواندند.

لغت شناس بزرگ عرب «ابن فارس» در فرهنگ ارزنده خود مى نويسد:

«شفع فلان لفلان: إذا جاء ثانيه ملتمساً مطلبه ومعيناً له».¹

«مى گويند: فلانى براى فلانى شفاعت كرد، يعنى شخص دوم به كمك شخص اول برخاست و با درخواست خود او را كمك كرد».

1 . گويا مرحوم علامه در شرح تجريد، ص 262، ط صيدا به كلام اين دانشمند اشاره نموده است.

صفحه 278

«سواد بن عازب» كه يكى از ياران رسول خدا است حضور پيامبر گرامى رسيد و از او درخواست كرد كه روز رستاخيز شفيع او باشد و اشعارى در اين زمينه سرود كه يك بيت از آنها اين است:

وكن لى شفيعاً يوم لا ذو شفاعة بمغن سواك عن سواد بن عازب¹

«اى رسول گرامى روزى كه شفاعت غير تو، انسان را بى نياز نمى سازد تو شفيع من يعنى (سواد بن عازب) باش».

اين شاعر سخن ساز با همان صرافت طبع، و قريحه دست نخورده عربى خود، شفاعت را در همان وساطت پيامبر براى نجات خويش به كار برده بدون اين كه معناى ديگرى به قلب او خطور كند.

قرآن مجيد فرموده: فرشتگان و حاملان عرش شفيع هستند ويا مى فرمايد: روز رستاخيز گروهى با اذن وى درباره افرادى كه خدا بخواهد و رضايت بدهد، شفاعت مى كنند. جامعه عرب كه زبان عربى، زبان ملى و مادرى آنها بود از اين آيات جز همان معناى مرتكز در اذهان، چيز ديگرى نفهميدند، و دانستند كه :شفاعت در آخرت همان صورت تعديل شده شفاعت در نزد مردم اين جهان است چيزى كه هست در شفاعت هاى رايج در ميان مردم، ميزان صحيحى براى پذيرفتن و يا رد وجود ندارد، بلكه هر موقع احتياج حاكم به شفيع بيش از نيازش به مجازات مجرم شد، در اين صورت شفاعت او را پذيرفته و در غير اين صورت آن را رد مى كند.

ولى اسلام اين ايده مذهبى را تحت قانون و شرايط خاصى درآورده كه از نظر تربيتى و سازندگى بسيار مؤثر و مفيد مى باشد، و پذيرفتن شفاعت افراد ارتباطى به نياز پذيرنده به شفيع ندارد بلكه براى خود ملاكى دارد كه در قرآن

1 . قسمتى از اشعار مربوط به شفاعت در بخش دهم كتاب خواهد آمد.

صفحه 279

مجيد وارد شده است.

خلاصه هرگز صحيح نيست ما الفاظ و مفردات قرآن را بدون شاهد عقلى و نقلى، به غير آنچه كه نوع مردم از آن الفاظ مى فهمند، تفسير و تويل كنيم، و لفظ شفاعت از جمله الفاظى است كه در ميان مردم رايج بوده و قرينه براى حمل آن به غير معناى معروف، وجود ندارد.

صفحه 280

شفاعت بخشيدن گناهان است

يا ترفيع درجه؟

آيات موضوع

1. (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَونَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) (نساء/31)

2.(...وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُوكَ فَاسْتَغْفِروا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحيماً) (نساء/64)

3.(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...) (نساء/116)

4.(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ...) (مائده/35)

5.(يَمْحُوا اللّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ) (رعد/39)

6. (وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ

صفحه 281

ما تَفْعَلُونَ)(شورى/25)

7. (وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَة فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثير) (شورى/30)

8.(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً...) (تحريم/8)

ترجمه آيات

1.«اگر از گناهان بزرگ بپرهيزيد ما گناهان (كوچك ) شما را مى بخشيم».

2.«هرگاه آنان به نفس خويش ستم كنند، سپس نزد تو بيايند، و خود آنها از خداوند طلب آمرزش نمايند وپيامبر نيز از براى آنها طلب آمرزش كند، خداوند را توبه پذير و رحيم مى يابند».

3 .«خداوند بجز شرك باقى گناهان را مى بخشد».

4 .«اى افراد با ايمان از مخالفت خداوند بپرهيزيد و وسيله اى كه شما را به رضاى حق برساند بطلبيد».

5 .«هر چه بخواهد محو و اثبات مى كند. و ام الكتاب (لوح محفوظ) در نزد او است».

6 .«او است كه توبه بندگان خود را مى پذيرد و گناهان را عفو مى كند و كارهاى شما را مى داند».

7 .«هر نوع امر ناگوارى بر شما برسد نتيجه اعمال خود شما مى باشد و خدا بسيارى از گناهان را عفو مى كند».

8 .«اى گروه با ايمان به سوى خدا بازگرديد و راه توبه اى كه در آن، بازگشتى به سوى گناه نباشد پيش گيريد».

صفحه 282

تفسير آيات

1. شفاعت; اسقاط كيفر است، يا ترفيع درجه است، يا هر دو؟

يكى از شرايط تفسير صحيح قرآن اين است كه مفسر، خود را از عقايد شخصى و معتقدات پيشين تجريد كند، و آيه يا آيات مربوط به يك موضوع را بدون استمداد از هر نوع پيشداورى، مورد دقت و بررسى قرار دهد.

بزرگترين آفت براى يك مفسر، اين است كه با در نظر گرفتن يك رشته عقايد فلسفى و كلامى ، در صدد تفسير آيات برآيد، زيرا در اين صورت جز تطبيق قرآن بر عقايد شخصى، نتيجه اى نخواهد گرفت و به جاى آن كه قرآن دليل وراهنماى او گردد، وى راهنماى قرآن خواهد بود!

اين نوع افراد قبلاً به جاى اين كه آرا و عقايد خود را بر قرآن عرضه بدارند، و از آيات اين كتاب الهام بگيرند، قرآن را بر عقايد و آراى پيشين خود عرضه مى دارند، و به اصطلاح مدعا را تعيين كرده و عقيده را اتخاذ نموده اند، سپس به دنبال دليل نقلى آن مى گردند.

گروه معتزله در فهم آيات مربوط به شفاعت، دچار همين اشكال شده اند، زيرا آنان از مجموع آيات مربوط به شفاعت چنين نتيجه گرفته اند كه:

«شفاعت اولياى خدا مخصوص گروهى است كه خدا را اطاعت كرده و دامن آنان به گناه آلوده نگرديده است، اين گروه با اين كه اهل بهشت هستند ولى در پرتو شفاعت، پاداش بيشترى دريافت داشته ارتقاى درجه پيدا مى كنند».

اين قسم از شفاعت هرگز مورد انكار نيست و هيچ بعيد نيست كه

صفحه 283

شفاعت شافعان در روز رستاخيز درباره گروه مطيع و پاكدامن چنين باشد، يعنى سبب گردد كه پاداش بيشترى دريافت نموده درجه پيدا كنند.

امّا معناى رايج لفظ شفاعت در لغت عرب غير اين قسم است همچنان كه متبادر از شفاعت در نزد مردم و متشرعه نيز غير اين صورت مى باشد.

اين مطلب با دقت وبررسى آيات قرآن روشن مى گردد، زيرا هرگز نمى توان گفت كه آيات شفاعت ناظر به اين صورت است ولا اقل نمى توان احتمال داد كه منحصر به اين قسم باشد، بلكه شفاعت معناى وسيعى دارد كه شفاعت درباره افراد مطيع و پاكدامن يكى از مصاديق آن مى باشد.

شكى نيست كه آيات شفاعت اعم از نافى و مثبت، موجى در قرآن پديد آورده است و برخى از شفاعت ها را انكار كرده و برخى ديگر را پذيرفته است ولى هرگز نمى توان گفت كه شعاع موج از محدوده گروه پاكدامن بيرون نيست و اين مطلب با مراجعه به مجموع آيات مربوط به شفاعت (كه در بخش سوم اين كتاب منعكس مى باشد) روشن مى گردد.

انديشه شفاعت چيزى نيست كه تنها قرآن مبتكر آن باشد بلكه پيش از اسلام نيز در ميان ملل جهان چنين ايده اى وجود داشته است، چيزى كه هست اسلام آمده اصل آن را پذيرفته و شاخه هاى كج و معوج آن را بريده.

ايده شفاعت و اميد به وساطت بزرگان و مقربان درگاه خدا بيشتر درباره گنهكاران و گروه هاى آلوده است، زيرا در طول تاريخ پيوسته بت پرستان آلوده و يهود پليد كه از ارتكاب هيچ نوع گناهى ابا نداشتند ، چشم اميد به شفاعت دوخته، خود را با انديشه پذيرفته شدن شفاعت شافعان درباره آنها، دلگرم مى كردند.

صفحه 284

قرآن در چنين زمينه اى فرمود:

(...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِِهِ...) .¹

«كيست كه جز او و بدون اذن وى شفاعت كند».

و نيز در چنين اوضاع و احوال فرمود:

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) .²

«جز درباره افرادى كه مورد رضايت خدا هستند، شفاعت نمى كنند».

با اين فرض چگونه مى توان گفت شفاعت صالحان مخصوص افراد مطيع و گروه پاكدامن است كه در سايه آن پاداش بيشترى دريافت كنند؟

از اين گذشته احاديث اسلامى كه پيرامون شفاعت وارد شده است همگى بر خلاف انديشه معتزله گواهى مى دهند.

محدثان اسلامى از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند كه فرمود:

«ادخرت شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى».³

«من شفاعتم را براى مرتكبان گناه كبيره از امت خويش ذخيره كرده ام».

با وجود اين حديث و احاديث ديگرى كه از نظر مضمون به حدّ تواتر مى رسند، چگونه مى توان شفاعت را تنها از اهل اطاعت دانست؟

2. بررسى يك نزاع ديرينه

معتزله گروهى از دانشمندان عقايد ومذاهب اهل تسنن هستند كه گاهى به آنان «وعيديه» نيز مى گويند.

1 . بقره / 255 .
2 . انبياء / 28 .
3 . مدرك اين حديث در بخش مخصوص به احاديث شفاعت خواهد آمد.

صفحه 285

آنان درباره گناهان كبيره نظر خاصى دارند كه سبب شده كه با ديگر فرقه هاى اسلامى فاصله بگيرند.

توضيح اين كه دانشمندان اسلامى اتفاق نظر دارند كه گناه صغيره و همچنين گناه كبيره كه مرتكب آن توبه كند بخشيده مى شود.

امّا اين كه مرتكب گناه كبيره قابل عفو و بخشودگى مى باشد به اين معنى است كه «امكان بخشودگى دارد نه فعليت». آيات فراوانى از قرآن بر صحت و استوارى آن گواهى مى دهد.¹

امّا معتزله اصرار دارند كه صاحبان كباير دوزخى مى باشند و در آن مخلد و دائمى خواهند بود.

آنان بر عقيده خود با آياتى از قرآن استدلال نموده اند كه محققان اسلامى در كتابهاى خود به ردّ دلايل آنها پرداخته و حقيقت را روشن ساخته اند.² از اين جهت ما خود را از نقل دلايل و پاسخ استدلال آنها بى نياز مى دانيم و دامن سخن را كوتاه مى سازيم.

ولى براى اين كه خوانندگان گرامى تا حدودى به حقيقت مطلب واقف گردند، به طور فشرده نظر علماى اسلام درباره سخنان گروه مشهور اين فرقه را نقل مى كنيم.

دانشمندان بزرگ اسلام به گواهى آيات زيادى مى گويند:

كسانى كه مرتكب گناه كبيره اند، در صورتى معذب خواهند بود كه مشمول عفو الهى و يا شفاعت اولياى الهى قرار نگيرند ولى اگر روى عللى

1 . مانند آيه (إنَّ الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاءُ...) نساء / 48 و 111، ترجمه وكيفيت استدلال را قبلاً بيان كرده ايم .
2 . به كتابهاى كلامى مانند اوايل المقالات، ص 14 و 52 و شرح تجريد علامه، ص 261، ط صيدا وشرح تجريد قوشچى، ص 501 مراجعه فرماييد.

صفحه 286

مشمول عفو الهى گرديدند يا اولياى خدا به اذن پروردگار درباره آنان شفاعت نمودند، در اين صورت دچار عذاب الهى نخواهند شد.

آنان مى گويند: قرآن در مواردى از عفو و بخشودگى بسيارى از گناهان سخن گفته است هر چند همراه با توبه نباشد مانند:

1. (وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ) .¹

«او است كه توبه بندگان خود را مى پذيرد و گناهان را عفو مى كند و كارهاى شما را مى داند».

در اين آيه پس از بيان پذيرفتن توبه، موضوع عفو گناهان را با «واو» عاطفه عطف كرده مى فرمايد:(وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ) و ظاهر عطف اين است كه عفو گناه، مربوط به صورت توبه نيست و گرنه با «واو» به جمله نخست عطف نمى شد.

از اين گذشته، مفسران مى گويند با پذيرفته شدن توبه، گناه ساقط مى شود و از بين مى رود، ديگر نيازى به عفو و بخشودگى نيست. از اين بيان معلوم مى شود كه علاوه بر مسأله «توبه» موضوعى به نام عفو داريم كه شامل گناهان كبيره و صغيره مى شود و اين كه «معتزله» مى گويند گناه كبيره معفو نيست، بر خلاف اطلاق آيه است.

2. (وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَة فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثير) .²

«هر نوع امر ناگوارى بر شما برسد نتيجه اعمال خود شما مى باشد و خدا بسيارى از گناهان را عفو مى كند».

نكته بحث در جمله (وَيَعْفُوا عَنْ كَثير) است، زيرا ظاهر اين جمله اين

1 . شورى / 25.
2 . شورى / 30 .

صفحه 287

است كه بسيارى از گناهان را عفو مى كند و از اين كه بسيارى از گناهان را گفته و همه گناهان را نفرموده است، مى فهميم كه اين جمله ناظر به صورتى است كه صاحب گناه موفق به توبه نگردد، زيرا در صورت توبه، همه گناهان بخشوده مى شوند.

3. (إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...).¹

«خداوند گناه شرك را نمى بخشد و غير آن را براى هر كس كه بخواهد مى بخشد».

جمله دوم ناظر به صورت عدم توبه است، زيرا در صورت توبه همه گناهان حتى كفر وشرك بخشيده مى شود.

بنابر اين مرتكبان گناه كبيره، مى توانند اميد به مغفرت و آمرزش خدا داشته باشند البته نمى توان گفت حتماً بخشيده مى شوند همچنان كه نيز نمى توان گفت قطعاً مورد عفو و رحمت خدا قرار نمى گيرند.

از اين بيانات استفاده مى شود كه مرتكب گناه كبيره نه تنها در عذاب مخلد وجاودان نيست بلكه نمى توان به طور قطع گفت كه وى حتماً وارد آتش دوزخ مى شود بلكه اين گروه بايد بين خوف و رجا و بيم و اميد بسر ببرند.

بلكه هرگاه مرتكبان كبيره طورى زندگى كرده باشند كه پيوند ايمانى خود را با خدا قطع نكرده و رابطه معنوى خود را با اولياى خدا محفوظ داشته باشند، از شفاعت اوليا محروم نخواهند بود.

اين خلاصه نظر علما و دانشمندان اسلام بود در باره اين گروه.

با اين همه برخى از گناهان كبيره آن چنان ضربت شكننده اى بر پيوند معنوى افراد وارد مى كند كه رابطه آنها را از خدا و اولياى او قطع كرده و براى مدتى هر نوع شايستگى و لياقت را براى شفاعت از بين مى برد وپس از يك نوع

1 . نساء / 116 .

صفحه 288

تطهير و پالايش در عذاب، مجدداً شايسته شفاعت مى گردند.

امّا اين كدام گناه است كه يك چنين اثر سوئى از خود برجاى مى گذارد، در اين مورد بايد به اخبار و احاديث اسلامى مراجعه كرد و انگشت روى موارد آن نهاد.

گروه معتزله معتقدند كه مرتكبان گناه كبيره در عذاب مخلدند و براى اثبات نظريه خود با آياتى كه هرگز بر مدعاى آنان دلالت ندارد استدلال نموده اند. براى آگاهى از دلايل آنان مى توانيد به كتابهاى عقايد و مذاهب مراجعه كنيد.¹ البته بسيارى از دلايل آنان آيات نافى شفاعت است كه مفاد و موضع گيرى آنها در بخش سوم روشن گرديد.

1 . بحوث في الملل والنحل: 3 / 397 .

صفحه 289

اشكالات هشت گانه شفاعت

انتقادات ناروا در شفاعت

تا اين جا با حقيقت شفاعت، و آثار تربيتى آن كاملاً آشنا شديم و روشن شد كه ايده «شفاعت» يكى از اصيل ترين تعاليم مذهبى است كه در قرآن مجيد وارد شده است و بر هيچ فرد منصفى، جاى ابهام و ترديد در صحت و استوارى آن باقى نمى ماند.

ولى همين اصل مذهبى بسان اصول و تعاليم ديگر، دچار يك رشته شبهات و اشكالات و انتقادهاى بس ناروا شده، و بسيارى از اين انتقادها نتيجه عدم دقت در اصل موضوع است ولى هرگز نبايد از اين نوع اشكالات ترسيد و هراسيد، زيرا زيربناى تمام مذاهب و عقايد ملل را مسأله خداشناسى تشكيل مى دهد كه امروز پيرامون آن اشكالات و شبهات فراوانى مطرح شده است، كه جواب همه آن اشكالات داده شده است.

ما هر يك از اين انتقادها را، جدا جدا، يادآور شده و به پاسخ آن مى پردازيم. و يگانه درخواست ما از افراد انديشمند، اين است كه اين فصل از كتاب را به دقت مورد بررسى قرار دهند.¹

1 . در اين بخش، انتقاداتى كه پيرامون شفاعت وجود دارد، مورد تجزيه و تحليل و بررسى گسترده قرار گرفته است، مطالعه اين بخش را به خوانندگان گرامى توصيه مى كنم و اگر در پاره اى از موارد، سطح مطلب را بالا ديدند، و يا سنگين به نظر رسيد، لطفاً آن مورد را دوباره مطالعه فرمايند.

صفحه 290

اشكال نخست

اعتقاد به شفاعت و انديشه جرأت

اميد به شفاعت شفيعان، سبب مى شود كه افراد عصيانگر به تعدى و گناه خود ادامه دهند، و روز به روز بر حجم جرايم خويش بيفزايند، زيرا با خود چنين مى انديشند كه در روز سزا، شفيعانى دارند كه در حقّ آنان شفاعت مى نمايند، و در نتيجه خداوند گناه آنان را مى بخشد.

پاسخ

دقت در اين اشكال حاكى است كه برداشت انتقاد كننده از شفاعت، همان است كه در ذهن يك فرد عامى دور از بحث هاى دينى، نقش مى بندد، او تصور كرده است كه نتيجه عقيده به شفاعت اين است كه گروهى به اتكاى شفاعت اولياى خدا، خود را آلوده سازند، از اين جهت نتيجه گرفته است كه اعتقاد به آن مايه تجرى و تصميم بر ادامه گناه مى گردد، در صورتى كه حقيقت غير اين است.

اين پرسش و يا انتقاد را مى توان به چند بيان پاسخ گفت:

1. هرگاه اميد به مغفرت و آمرزش كه نتيجه اعتقاد به شفاعت است، مايه جرأت افراد مى گردد، پس چرا خداوند بندگان خود را از گسترش رحمت خود خبر داده و مى گويد: خداوند همه گناهان، جز شرك را مى بخشد چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْركَ بهِِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...) .¹

1 . نساء/48 و116.

صفحه 291

«خداوند بجز شرك باقى گناهان را مى بخشد».

اين كه مى فرمايد:خداوند همه گناهان را مى بخشد، مقصود بخشيدن بدون توبه است، زيرا اگر مقصود آمرزش همراه با توبه باشد، استثناى شرك صحيح نخواهد بود، زيرا شرك در پرتو توبه كه همان بازگشت به توحيد است نيز بخشيده مى گردد.

2. هرگاه اميد به مغفرت مايه جرأت است چرا خداوند نويد مى دهد كه اگر از گناهان بزرگ اجتناب كنيد ما گناهان كوچك شما را مى بخشيم.¹ آيا ما حق داريم به خدا بگوييم كه او با چنين وعده و نويد، سبب تجرى افراد را به ارتكاب گناهان كوچك فراهم ساخته است؟ يا اين كه بايد چنين نويدى را، مايه بازگشت بسيارى از افراد از ادامه گناه تلقى كنيم.

3. هرگاه اعتقاد به شفاعت، مايه جرأت گردد، پس اعتقاد به پذيرفته شدن «توبه» افراد گنهكار، و نويد به آن كه خداوند توبه گنهكاران را مى پذيرد، بايد مايه جرأت گنهكاران گردد، در حالى كه همگى مى دانيم در ميان تمام ملل جهان، مسأله اى به نام توبه و پشيمانى گروه عاصى وجود دارد، كه در شرايط خاصى ندامت آنان پذيرفته مى شود، و از مجازات و كيفرهايى كه براى آنها تعيين شده است، بخشوده مى شوند، اكنون بايد گفت كه تمام ملل جهان با تصويب اين قانون بر تمرد عصيان دامن زده و آنها را بر ادامه طغيان تشويق مى نمايند.

مسأله توبه و اين كه ندامت و پشيمانى گنهكاران از كرده هاى خود،در شرايط خاصى مؤثر مى افتد، يكى از معارف درخشان اسلام است، كه قرآن در

1 . (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَونَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) (نساء/31).
«اگر از گناهان بزرگ بپرهيزيد ما گناهان (كوچك ) شما را مى بخشيم».

صفحه 292

آيات متعددى، مردم را به آن دعوت كرده است، آنجا كه همه جامعه با ايمان را كه گاهى بر اثر طغيان غرايز، دچار گناه مى شوند، با آيه زير، به توبه دعوت مى كند و مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً...) .¹

«اى گروه با ايمان به سوى خدا بازگرديد و راه توبه اى كه در آن، بازگشتى به سوى گناه نباشد پيش گيريد».

آيا وجدان شما اجازه مى دهد كه نظر خردمندان جهان و قرآن مجيد را كه مسأله توبه را در لابلاى قوانين كيفرى وجزايى خود قرار داده اند، تخطئه كرده و تصور كنيم كه چنين نويدهايى مايه جرأت گنهكاران مى گردد؟!

البته شفاعت به آن معناى غلط، كه در ذهن گروهى از دور افتادگان از حقايق اسلامى نقش بسته و معتقدند كه تحت پوشش شفاعت مى توان هر نوع كار زشت و ناروا را انجام داد، مايه جرأت وبدبختى افراد گهنكار مى باشد، ولى شفاعت به معنى صحيح و اين كه گروهى از گنهكاران كه از نظر گناه و كيفر در شرايط خاصى قرار دارند به خاطر پيوندهاى معنوى كه با خدا و به خاطر ارتباط ايمانى كه با اولياى او دارند، مورد شفاعت شفيعان روز رستاخيز قرار مى گيرند، هرگز موجب تشويق گناه و دعوت به تجرى نمى شود. بلكه وسيله تربيت و مايه بازگشت افراد گنهكار، از نيمه راه بشمار مى رود.

هرگز نبايد از نتايج درخشان و سودمند مسأله رجا و اميد، غفلت ورزيد، زيرا هرگاه كسى تصور كند كه هيچ روزنه اميدى به روى او باز نيست، هرگز از آن راهى كه در پيش گرفته باز نمى گردد، امّا اگر بداند كه هنوز عواملى در كار است كه در شرايط خاصى مى توانند به داد او برسند، و او را نجات دهند، در اين صورت برنامه تجرى و گناه را متوقف ساخته و به فكر بازگشت به

1 . تحريم/8.

صفحه 293

سوى خدا مى افتد. يكى از آن عوامل كه نور اميد را در دل پديد مى آورد اعتقاد به شفاعت اولياى خدا است آن هم در شرايط خاصى يعنى در صورتى كه رشته ارتباط خود را با خدا قطع نكند، و ارتباط معنوى خويش را با اولياى او از ميان نبرد، و در اين موقع فرد گنهكار در همه زندگى به فكر حفظ پيوندهاى خود با خدا و اولياى گرامى مى باشد، و از روز نخست مى كوشد كه پل هاى پشت سر خود را ويران نكند.

يكى از روانكاوان درباره اهميت اميد و ضررهاى سنگين بار نوميدى چنين مى نويسد:

بسيارى از مردم نا آگاه به محتواى انسانى و مهرآميز مذهب توجه نمى كنند، تعصب را به جايى مى رسانند كه از مذهب تنها به جنبه هاى آمرانه آن، و وعده هاى مجازاتى كه داده شده است توجه مى كنند، اينان در واقع فراموش مى كنند كه خداوند اگر دوزخى دارد، بهشتى هم دارد، اينان عدالت خداوند و عفو و بخشايش الهى را عمداً يا ناآگاهانه،فراموش مى نمايند، ودر حقيقت چهره هاى نادرست از پروردگار تصوير مى كنند، چهره اى كه گويا تنها كارش مجازات آدميان به خاطر هر گناه و خطاى كوچك است، چنين تصور نادرستى از خداوند بزرگ و فرامين مذهبى او، باعث مى شودكه آدمى هر لحظه خود را به دست خويش به دوزخى تبديل سازد، و دچار عقده هاى آزار دهنده شود، از اين جهت در آموزش فرزندانمان بايد نخست بكوشيم كه جنبه بهشتى مذهب را در ذهن آنان تزريق كنيم، و آنان را بيهوده از مذهب و خداوند نترسانيم.

حقيقت مطلب اين است كه همه بندگان خداوند به بهشت مى روند مگر كسانى كه مرتكب گناهان بزرگى بشوند و فرصت توبه وپشيمانى و جبران مافات را نيز گرامى نشمارند.

صفحه 294

اگر مجازات هست عفو و بخشش نيز هست، اگر به فرزندانمان، به جوانان و نوجوانان چنين تلقين كنيم كه با هر خطا و گناه كوچكى، درِ بهشت به روى آنان بسته مى شود، در اين صورت هيچ بعيد نيست كه فرزند ما بدين نتيجه نادرست برسد كه در اثر خطايى كه از او سرزده، ديگر به درد هيچ كارى نمى خورد و هر كارى هم بكند در داورى نهايى خداوند تأثيرى نخواهد داشت، يك چنين فرد مأيوس هر گونه احساس مسؤوليتى را از دست مى دهد و هيچ بعيد نيست كه از روى نوميدى به هر جنايتى دست بزند، كسانى كه با دگرگون ساختن چهره واقعى مذهب، در توبه و پشيمانى و اصلاح خويشتن را به روى جوانان مى بندند در حقيقت به بارگاه الهى توهين مى كنند، چرا كه در مذهب راستين درهاى بهشت هميشه به روى توبه كاران باز است.

پاسخى به گونه ديگر

وعده شفاعت و تبليغ آن در صورتى موجب جرأت بر معصيت مى گردد كه به صورت منجّز و بدون هيچ نوع ابهام و ترديدى نويد داده شود در صورتى كه قرآن شفاعت را به صورت مشروط همراه با يك رشته ابهام هايى القا نموده است. اينك بيان شروط و ابهام هايى كه به شكل هاله اى دور شفاعت را فرا گرفته است.

الف. اگر وعده شفاعت به صورت منجّز و بدون قيد و شرطى انجام گيرد، در اين موقع جا دارد كه چنين انديشه اى به آن راه يابد امّا اگر انجام آن نويد، مشروط به شرطى گردد كه وجود آن مبهم و مشكوك باشد در اين صورت نويد به آن، چنين جرأتى را به دنبال نخواهد داشت.

زيرا همان طور كه در آيات شفاعت بيان گرديد انجام شفاعت مشروط به اذن خدا است و شفاعت شونده بايد مورد رضايت خدا باشد چنان كه

صفحه 295

مى فرمايد:

(...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) .¹

«كيست كه شفاعت كند جز به اذن او».

و باز مى فرمايد:

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) .²

«درباره افرادى شفاعت مى كنند كه مورد رضايت و پسند خدا باشد».

چرا كه به طور مسلم هيچ گنهكارى نمى تواند مطمئن باشد كه خدا به عزيزان درگاه خود اجازه خواهد داد كه در حقّ او شفاعت كنند تا در پرتو اين اطمينان، وسيله جرأت و تمرد او فراهم گردد.

خلاصه مشروط كردن شفاعت به اذن و رضايت خدا، به تحقق شفاعت در باره افراد، ابهام خاصى بخشيده است به طورى كه هيچ فردى نمى تواند به اعتقاد شفاعت دست به گناه بزند.

ب. شفاعت نه تنها از نظر شرط (اذن و رضايت) ابهام دارد، بلكه از جهات ديگرى نيز مبهم است و همين ابهام سبب مى گردد كه انسانى به اميد شفاعت نتواند خود را آلوده به گناه سازد و ابهام هاى ديگر شفاعت به قرار زير است:

1. ابهام از نظر مجرم وجرم

هرگاه انگشت روى مجرم بگذارند بگويند: همه مردم و يا گروهى خاص ومعين مشمول شفاعت الهى خواهند شد ويا انگشت روى جرم گذارده شود و بگويند: فلان گناه مطلقاً ودرباره تمام افراد عقوبتى نخواهد داشت، در اين صورت چنين نويدى مايه جرأت و وسيله تمرد افراد خواهد بود، و اوامر و

1 . بقره/255.
2 . انبياء/28.

صفحه 296

نواهى الهى را بى اثر خواهد ساخت، ولى اگر اين دو قسمت مبهم گذارده شود، و روشن نگردد كه شفاعت درباره چه اشخاصى و يا درباره چه گناهانى مؤثر واقع خواهد شد ديگر كسى جرأت بر انجام گناه و ارتكاب معصيت پيدا نخواهد كرد.

2. ابهام از نظر وقت و انجام عقوبت

اگر فرض شود كه مجرم و يا نوع جرم تعيين شود، امّا نسبت به وقت پذيرفته شدن شفاعت ويا انواع عذاب و عقوبت ها، ابهامى باقى بماند ديگر چنين وعده اى مايه جرأت و تمرد نمى گردد.

اتفاقاً نه تنها مجرم و جرم، در قرآن به طور مبهم بيان شده است و توضيحاتى در اين باره داده نشده است بلكه انواع كيفر، و اين كه چه نوع كيفرى مشمول شفاعت خواهد شد نيز به طور مجمل وارد گرديده است و نيز وقت شفاعت و اين كه آغاز پذيرفته شدن شفاعت چه لحظه اى است، به طور مبهم آمده است.

روز محشر، روز بس دراز ويك روز آن معادل هزار سال دنيا و يا پنجاه هزار سال آن است.¹ و براى انسان در چنين روزى مواقف مختلفى است كه هول و هراس برخى كمتر از دردهاى عذاب نيست، هيچ گنهكارى نمى داند كه اگر مشمول شفاعت گرديد از چه لحظه اى مشمول چنين فيضى خواهد بود، آيا از نخستين لحظات حشر، مورد شفاعت قرار خواهد گرفت يا پس از گذشتن پاسى از آن، ويا پس از چشيدن قسمتى از دردها و عذاب هاى الهى.

1 . (...وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَة مِمّا تَعُدُّونَ) (حج/47).
« يك روز نزد پروردگار تو، معادل با هزار سال شما است».
(...فى يَوْم كانَ مِقْدارُهُ خَمْسينَ أَلْفَ سَنَة ) (معارج/4).

صفحه 297

اين ابهام هاى چهارگانه، شفاعت را به صورت يك روزنه رجا و اميد درآورده و انديشه تمرد و عصيان را به اعتماد شفاعت شافعان از اذهان بيرون رانده است.

شفاعت و دگرگونى علم و اراده خدا

جاى گفتگو نيست كه هر نوع محكوميتى كه براى مجرم در دادگاه الهى تعيين گردد، عين عدل و داد خواهد بود، و آن را بايد مطابق مصلحت و مقتضاى عدل الهى دانست، در اين صورت اين سؤال پيش مى آيد كه هرگاه نخستين حكم خداوند درباره مجرم، عين عدل و داد و مطابق مصلحت است ديگر دليل ندارد كه به وسيله شفاعت حكم ياد شده نقض گردد، زيرا نقض حكم نخست از دو حال خارج نيست.

يا حكم دوم مطابق مصلحت ومقتضاى عدل الهى است و حكم نخست بر خلاف عدل و مصلحت مى باشد. اين فرض دو صورت دارد:

1. يا بايد خدا را غير عادل بدانيم ومعتقد شويم كه با توجه به بر خلاف عدل بودن حكم نخست، آن را تصويب كرده است و اين مطلبى است كه بايد ساحت مقدس خدا را ازآن پيراسته بدانيم.

2. و يا اين كه آگاهى خدا را نارسا و تشخيص نخست او را اشتباه بدانيم وبگوييم علم و اراده او بسان ديگر دادرسان قابل تغيير و دگرگونى است. اين فرض نيز باطل است، زيرا علم او عين ذات او است تغيير در علم او ملازم با تغيير و دگرگونى در ذات او مى باشد، وذات متغير كه بسان موجودات مادى در حال تبديل باشد، شايسته مقام ربوبى نخواهد بود.

و اگر فرض كنيم كه حكم نخست عين عدل ومصلحت بوده، و حكم دوم بر خلاف آن مى باشد، نتيجه اين فرض اين است كه خداوند فرمانروايى

صفحه 298

عادل و حكيم نباشد، زيرا با اين كه مى داند كه پذيرفتن شفاعت شفيع بر خلاف مصلحت و بر خلاف مقتضاى دادگرى است امّاروى علاقه اى كه به شفيع و يا به حفظ ارتباط خود با او دارد، حكم نخست را نقض كرده و آن را بر اقامه عدل و انجام امور بر وفق مصالح، ترجيح داده است.

پاسخ:

با در نظر گرفتن معنى صحيح شفاعت روشن مى شود كه در علم خدا دگرگونى پديدنمى آيد، بلكه اگر دگرگونى هست در ناحيه مجرم و گنهكار مى باشد، يعنى وضع او طورى مى شود كه مستحق رحمت الهى مى گردد در صورتى كه قبلاً داراى چنين وضع وحالى نبوده است.

براى روشن شدن مطلب خوب است حال گنهكارى را در نظر بگيريد كه راه ندامت و پشيمانى، و توبه و بازگشت به سوى خدا را در پيش گيرد، يك چنين فرد پيش از اين انقلاب روحى در دادگاه خداوند مجرم شناخته شده، و مشمول كيفرهايى بود، ولى پس از توبه و انقلاب روحى و بازگشت به سوى خدا، وضع و روحيه او دگرگون گرديده ومشمول رحمت گسترده خدا مى شود.

اكنون بايد ديد كه در اين موقع انقلاب و تحول و تغيير و دگرگونى در كجا پديد آمده آيا علم و اراده خدا تغيير يافته، يا اين كه تحولى در حال مجرم پديد آمده، به طور مسلم حقيقت، صورت دوم است، زيرا چون اين فرد در پرتو توبه، خود را عوض كرده است، ديگر اين فرد توبه كار كه از كرده خود پشيمان است و تصميم گرفته است كه در آينده گرد چنين گناهى نگردد آن فرد طغيانگرى نيست كه خشم و كيفرهاى الهى را ناديده گرفته و از همه چيز جز هوس نفس غافل بوده و چون موضوع عوض گرديد طبعاً بايد حكم الهى هم درباره وى عوض شود.

صفحه 299

به عبارت ديگر خداوند از ازل درباره هر گنهكارى دو حكم و به اصطلاح دو نوع اراده داشت و هر كدام متوجه موضوع خاصى بوده و هيچيك ناقض ديگرى نيست بلكه هر كدام در جاى خود و روى موضوع ويژه خويش صحيح مى باشد:

1. اراده حكيمانه الهى بر اين تعلق گرفته هر فرد گنهكار وآلوده اى به كيفر اعمال خود محكوم گردد و تا اين حالت در او باقى است شايسته هيچ نوع رحمت و مغفرت نخواهد بود.

2. اراده حكيمانه خداوند در باره گنهكارى كه در او انقلاب روحى پديد آيد و بر اثر توبه و بازگشت به سوى خدا وضع و حال او عوض گردد، و در دادگاه الهى با فرد سابق تفاوت روشنى پيدا كند، اين است كه اين فرد، شايسته رحمت گسترده و آمرزش الهى قرار گيرد.

سرچشمه اختلاف اراده ها و به عبارت صحيح تر علت اختلاف قانونها، همان اختلاف حالات مجرم است كه هر يك حكم خاصى را ايجاب مى كند.

آرى خدا از روز نخست مى داند كه كدام مجرم راه توبه و بازگشت را در پيش خواهد گرفت، و كدام مجرم از انقلاب روحى و استحقاق شفاعت محروم خواهد گشت.

در هر حال اختلاف و دگرگونى در علم خدا نيست، و سر سوزنى از واقع نمايى علم خدا كاسته نمى شود، و اگر اختلافى هست در ناحيه موضوع است وجاى گفتگو نيست با عوض شدن موضوع، حكم نيز دگرگون مى گردد.

به عبارت روشن تر هيچ كدام از اين دو حكم ناقض ديگرى و يا مخالف مصلحت و مباين با عدل الهى نيست بلكه هر يك در جاى خود عين دادگرى و مصلحت بوده، و هر كدام مخصوص موضوع خويش مى باشد، و در حقيقت يك موضوع است امّا دوحالت دارد، هرگاه يك مجرم در دو حالت مختلف يك نوع محكوميت داشته باشد، آن بر خلاف عدل و دادگرى خواهد بود.

صفحه 300

دانش آموزى كه در خرداد ماه عقب ماندگى پيدا مى كند، و تجديدى مى آورد هرگاه عقب ماندگى خود را درتابستان جبران كند و در امتحان قبول شود هرگز نبايد گفت نظر دوم ناقض نظر اول است، بلكه هر دو تشخيص، مطابق واقع و عين دادگرى است چيزى كه هست هر حكمى روى موضوع خويش مطابق مصلحت و عين عدالت است.

عين اين بيان در مورد شفاعت نيز هست; زيرا فرد گنهكار بدون در نظر گرفتن حالات و ضمايم ديگر، محكوم به كيفرى است كه در قرآن و احاديث بيان گرديده است امّا همين فرد در حال ديگر از قبيل تحمل مجازات هاى برزخ و ترس هاى روز قيامت كه مايه تصفيه و پاك كننده روح وروان است به ضميمه دعا و درخواست اولياى الهى، محكوم به حكم ديگرى است كه نتيجه آن همان مغفرت و آمرزش گناه مى باشد، و هرگز نبايد اين دو حكم را بسان حكم دادگاه تميز نسبت به دادگاه بدوى تلقى كرد; كه حكم دادگاه دوم حكم دادگاه نخست را نقض كرده و از بين مى برد، بلكه بايد آن را بسان حكم محكومى دانست كه رضايت شاكى را به دست آورده و خود را از پرداخت غرامت رها ساخته است.

اصولاً دو نوع حكم بر يك فرد، در دو حالت، فراوان به چشم مى خورد. در ميان دانشمندان اسلام اصطلاحى است به نام اوامر امتحانى، كه در يك زمان ثابت و درزمان ديگر، مرتفع مى باشد و هر دو حكم بر وفق عدل وداد است و هدف از اوامر امتحانى، آزمايش باطن مكلف وابراز ضمير او است،¹ مثلاً فرمانروايى، براى آزمودن افسران خود دستورى صادر مى كند هنگامى كه در آنان احساس آمادگى كرد و ديد همگى و يا برخى به دنبال مقدمات كار رفته اند

1 . اوامر امتحانى از جانب خدا، براى كشف باطن نيست بلكه مقصود به قطعيت رسانيدن كمالات درونى افراد است مشروح اين مطلب را در كتاب پرسش ها و پاسخ ها:3/ 175ـ182 مطالعه بفرماييد.

صفحه 301

فوراً حكم خود را دگرگون كرده و دستور ديگرى را جايگزين حكم نخست مى سازد.

حضرت ابراهيم (عليه السلام) مأمور به ذبح فرزند خود گرديد، پس از انجام مقدمات حكم ديگرى جايگزين حكم نخست شد.

در اينجا دو حكم مختلف بر يك فرد (حضرت ابراهيم) امّا در دو حالت، حكومت مى كند و هيچ نوع اشكالى را در بر ندارند.

روى اين اصل; چه مانع دارد كه عقاب مجرم، در يك زمان ثابت و بعداً به وسيله شفاعت از بين برود، زيرا اختلاف دوحكم روى دو موضوع ويا يك موضوع در دوحالت امر ممكن و ضرورى است.

خلاصه سخن اين كه: علم و اراده خدا دگرگون نمى گردد، به دنبال آن، علم و اراده جديدى بر آن تعلق مى گيرد، مثلاً همگى مى دانيم كه هنگام شب، تاريكى همه جا را فرا مى گيرد، و بر اثر نبودن نور، ديدگان ما از ديدن اشيا عاجز مى گردند، همچنان كه مى دانيم پس از سپرى شدن ساعات شب، آفتاب طلوع مى كند، و نور همه جا را فرا مى گيرد، از اين جهت شب، براى جبران فقدان نور، چراغ روشن مى كنيم و هنگامى كه آفتاب طلوع كرد آن را خاموش مى سازيم.

در اين جا دو علم داريم: شب فاقد نور است، و روز داراى نور مى باشد، و مطابق دو علم دو كار و دو اراده داريم. شب چراغ روشن مى كنيم، روز آن را خاموش مى نماييم.

هرگز علم دوم مناقض و تخطئه كننده علم اوّل نيست، بلكه هر علمى روى موضوع خود علمى است صحيح وپاى برجا و هرگز اين دو علم، مانند اين نيست كه از دور شبحى را ببينيم نخست تصور كنيم كه درخت است وقتى كه نزديك شديم متوجه شويم كه خطا كرده بوديم، و آن شبح درخت نبوده،

صفحه 302

بلكه حيوان بوده است، زيرا در اين جا علم دوم، علم اول را تخطئه مى كند.

در مورد مثال شب و روز، چون موضوع دو تا است طبعاً علم هم دوتا خواهد بود و به موازات تعدد علم، دو نوع اراده خواهيم داشت كه هر كدام براى خود موضوع خاصى دارند، و لذا در شب كه موضوع خاصى است اراده مى كنيم كه چراغ روشن كنيم، و در روز كه آن نيز موضوع ديگرى است، مى خواهيم كه آن را خاموش سازيم.

در اين مورد و امثال آن، نه اين كه اراده ها عوض مى شود بلكه از نخست دو اراده بوده، و هر كدام روى موضوع خود.

نتيجه اين كه در اين مثال نه علم تغيير پيدا مى كند،و نه اراده، بلكه اين معلوم و مراد است كه تعدد دارند، و در نتيجه علم و اراده هم تعدد بر مى دارند.

عين اين بيان در مورد شفاعت جارى است، خدا از ازل مى دانست كه فلان انسان حالات مختلفى خواهد داشت، در فلان روز داراى شرايط و اسباب خاصى خواهد بود.و مطابق آن شرايط، درباره او اراده خاصى انجام خواهد گرفت، از اين جهت خدا مطابق آن شرايط در باره او اراده خاصى نمود، هم چنين مى دانست كه در روز ديگر، شرايط و اوضاع او عوض خواهد شد وحال تازه اى بر خلاف حال نخست پيدا خواهد كرد، از اين نظر درباره او چيز ديگرى اراده نمود.

بنابراين نه خطا در علم اول است و نه تغيير در اراده، بلكه هر علمى نسبت به موضوع خود صحيح و واقع نما است و هر اراده اى نسبت به موضوع خود حكيمانه و مطابق مصلحت مى باشد.

اشكال سوّم، امكان شفاعت و وقوع آن؟¹

1 . المنار:1/307.

صفحه 303

از آيات شفاعت جز امكان وجود شفاعت، در روز رستاخيز چيز ديگرى استفاده نمى شود و هرگز گواه بر تحقق شفاعت در آن روز نيست، زيرا:

در برخى از آيات قرآن، شفاعت به طور كلى نفى شده است مانند:

(...مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِىَ يَومٌ لا بَيْعٌ فيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ...) .¹

«روزى كه در آن دادوستد، و دوستى و شفاعت وجود ندارد».

(فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشّافِعينَ) .²

«شفاعت شفاعت كنندگان براى آنان سودى نمى بخشد».

در برخى ديگر شفاعت به اذن خدا و ارتضاى او منوط گرديده است.³ اين نوع استثناها دليل بر وقوع اذن و ارتضاى از خداوند نيست، زيرا كراراً اين نوع استثنا(استثناى مشيت و اذن) در نفى مطلق به كار رفته و استثنا تحقق خارجى پيدا نكرده است مانند آيه هاى :

(سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى* إِلاّ ما شاءَ اللّهُ...) .⁴

«به زودى قرآن را براى تو مى خوانيم و فراموش نمى كنى مگر آنچه كه خدا خواهد».

اين استثنا هيچ گاه محقق نشد وپيامبر هيچ يك از آيات قرآن را فراموش نكرد.

(خالِدينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُوَالأَرْضُ إِلاّما شاءَ رَبُّكَ...).⁵

1 . بقره/254.
2 . مدثر/48.
3 . مانند: (...مَنْ ذَا الَّذى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) بقره/255; (...ما مِنْ شَفيع إِلاّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِِهِ...) يونس/3، بنابراين كه اين آيه مربوط به شفاعت اصطلاحى باشد.(...ولا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) انبياء/28.
4 . اعلى/6ـ7.
5 . هود/107.

صفحه 304

«اهل بهشت در آن قرار دارند تا آسمان و زمين برپا است مگر وقتى كه پروردگارت بخواهد».

استثنا در اين آيه هيچ گاه محقق نخواهد شد و خداوند اهل بهشت را از آنجا بيرون نخواهد كرد ولى براى اين كه بفهماند همه كارها وابسته به مشيت و اراده او است، مثلاً اگر پيامبر قرآن را فراموش نمى كند و يا بهشتيان در آن جاودانه مى باشند همگى وابسته به خواست و مشيت او است و آنچنان نيست كه زمام كار از دست خدا بيرون باشد، در هر دو آيه، يك صورت را استثنا كرده ويادآور شده است، كه اگر خدا بخواهد، پيامبر فراموش مى كند، و بهشتيان نيز از بهشت خارج مى شوند، ولى هرگز مشيت خدا بر چنين كارى تعلق نخواهد گرفت.

چه مانع دارد كه استثناهاى آيات شفاعت نيز مانند استثناهاى اين آيات باشد كه فقط گواه بر امكان صدور چنين اذنى از مقام ربوبى گردد نه گواه بر وقوع آن، و نتيجه اين مى شود كه شفاعت شافعان امكان دارد امّا دليل بر وقوع آن در روز رستاخيز نداريم.

پاسخ

پيرامون برخى از آياتى كه در اين اشكال به آنها استدلال شده است، در سومين بخش اين كتاب توضيحات كافى داده شد و روشن گرديد كه هرگز اين آيات گواه بر نفى شفاعت در روز رستاخيز نيست.

زيرا آياتى كه به طور مطلق شفاعت را نفى مى كند، ناظر به شفاعت هايى است كه جامعه يهود وعرب بت پرست جاهلى به آن معتقد بودند، و تصور

صفحه 305

مى كردند كه در آن جهان نيز بسان اين دنيا، مى توان در پرتو پيوند دوستى و انواع وسائل ديگر از عذاب الهى نجات يافت همانطور كه در گذشته توضيح داديم.

و به عبارت ديگر اين نوع آيات مربوط به آن دسته از شفاعت ها است كه بدون اذن و رضايت پروردگار صورت بگيرد وبس و نفى اين نوع شفاعت ها گواه بر نفى شفاعت به طور مطلق در روز بازپسين نمى گردد.

آيه اى كه نافى بهره رسانى شفاعت است راجع به طايفه خاصى از مجرمان است كه روز رستاخيز را انكار كرده و به اصول اسلام اعتقاد نداشتند و آيات قبلى بر اين مطلب گواهى مى دهد چنان كه مى فرمايد:

(وَكُنّا نُكَذِّبُ بِيَومِ الدِّين* حَتّى أَتانَا اليَقينُ* فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشّافِعينَ) .¹

«ما روز رستاخيز را انكار مى كرديم تا اين كه مرگ فرا رسيد و يقين به قيامت پيدا كرديم ديگر شفاعت شافعان مفيد واقع نمى گردد».

به طور مسلم نفى بهره رسانى شفاعت در حقّ گروه كافر، گواه بر نفى آن در حقّ افراد با ايمان نخواهد بود.

نكته مهم در اين انتقاد، قسمت سوم آن است كه آيا يك چنين استثناها دليل بر صدور اذن از خدا است يا اين كه گواه بر امكان آن است؟ انتقاد كننده مى گويد در اين موارد بيش از امكان، مطلب ديگرى استفاده نمى شود.

با مراجعه به قواعد عربى و بررسى موارد استعمال (إِلاّ) در آيات مشابه آيات شفاعت روشن مى گردد كه چنين استثناها گواه بر وقوع (مستثنى است) نه بر امكان آن.

اصولاً بحث درباره امكان و امتناع شفاعت و تفسير آيات آن از طريق

1 . مدثر/46ـ 48.

صفحه 306

امكان، و اين كه هدف آيات شفاعت اثبات امكان آن است در برابر ادعاى امتناع، شبيه بحث هاى فلسفى است كه فلاسفه پيرامون امتناع و امكان چيزى با يكديگر بحث و گفتگو مى كنند و حمل آيات قرآن بر يك چنين معنى كه دور از اذهان عمومى است از نظر اصول تفسير صحيح نخواهد بود.

قرآن كتاب فلسفى نيست كه درباره امتناع و امكان چيزى سخن بگويد.¹ قرآن كتاب زندگى و تربيتى است و هدف آن تشريح يك رشته امورى است كه بشر در اين جهان و يا جهان ديگر با آن روبه رو مى گردد، براى چنين كتابى كه داراى اين نوع هدف مشخص است، بحث در امكان شفاعت در مقابل امتناع آن خارج از هدف آن مى باشد.

كسانى كه آيات ياد شده را بر امكان صدور اذن از خدا حمل مى كنند، از جنبه هاى تربيتى و سازندگى شفاعت به كلى غافل و بى خبرند، اگر خداوند بزرگ شفاعت را قرار داده و در كتاب خود از آن گزارش داده است به خاطر جنبه هاى تربيتى و آثار سازندگى آن است، و چيزى كه مى تواند به گنهكاران تحرك ونيرو بخشد، و آنان را از ادامه كار زشت باز بدارد همان اعتماد و اطمينان آنان به وجود شفاعت در روز رستاخيز است نه امكان و احتمال وقوع و عدم وقوع آن.

درست است كه در دو آيه ياد شده شفاعت به اذن خدا منوط شده است و از نظر انتقاد كننده استثنا دليل بر تحقق چنين اذنى نيست.

امّا در آيه سوم ² شفاعت بر ارتضا و انتخاب خدا معلق شده، و از آن به صورت «فعل ماضى» كه دلالت بر تحقق آن دارد، تعبير آورده شده است. و

1 . مگر اين كه اساس بحث را امتناع و امكان چيزى تشكيل دهد مانند آيات مربوط به نفى شريك از خدا.
2 . (...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّلِمَنِ ارْتَضى...) انبياء/28.

صفحه 307

انتخاب شدن فردى براى شفاعت شدن، بدون اذن خدا به شفيعى كه در حقّ وى شفاعت كند، امكان پذير نيست، بنابراين از تحقق ارتضا وانتخاب فردى براى شفاعت شدن ، مى توان وجود و تحقق اذن خدا را به شافعان استكشاف نمودواين كه خداوند همراه با انتخاب فردى براى شفاعت شدن، به اولياى خود اذن داده است كه درباره وى شفاعت نمايند.

در آيه زير با صراحت كامل مى گويد: معبودهايى كه به وحدانيت و يگانگى خدا با آگاهى كامل، گواهى مى دهند(مانند مسيح و غيره) محقّقاً شفاعت خواهند كرد چنان كه مى فرمايد:

(وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) .¹

«كسانى كه جز خدا به عنوان عبادت و پرستش خوانده مى شوند، مالك شفاعت نمى شوند مگر آن كس كه آگاهانه به (وحدانيت) حق گواهى دهد».

اين آيه حاكى از آن است كه برخى از جانب خدا، مالك شفاعت مى باشند، و تفويض اين قدرت به آنان گواه بر صدور اذن از جانب خدا است.

بنابر اين از تحقق تفويض شفاعت به گروهى كه در آيه استثنا شده است استفاده مى كنيم كه مراحل قبلى مانند اذن به شفاعت و انتخاب افراد مورد شفاعت پايان پذيرفته است.

عين اين بيان در اين آيه نيز جارى است:

(لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً).²

«كسى مالك شفاعت نمى گردد مگر آن كس كه نزد خدا عهدى داشته باشد».

اين آيه با صراحت كامل مى گويد: گروهى كه در نزد خدا عهد و پيمانى

1 . زخرف/86.
2 . مريم/87.

صفحه 308

دارند مالك شفاعت خواهند شد و تمليك شفاعت به فرد و يا گروهى از جانب خدا بدون اذن الهى امكان پذير نيست.

خلاصه اگر از آياتى كه شفاعت را منوط به اذن الهى كرده است تحقق اذن خدا را استفاده نكنيم حتماً از آيات ديگرى كه از انتخاب گروهى براى شفاعت شدن و يا تمليك شفاعت به افراد خاصى خبر مى دهند، تحقق اذن الهى را به دست آورده و مى فهميم كه مسأله از مرحله امكان گذشته و گام به مرحله تحقق نهاده است. و هرگز نبايد تصور نمود كه تمليك مقام شفاعت به كسى و يا گروهى دليل بر وقوع استفاده از آن نيست و ممكن است، خداوند اين مقام را به كسى تمليك كند، امّا اجازه استفاده از آن را ندهد، و يك چنين تصور از آن سفسطه هاى بى معنى است كه مى فهماند گوينده آن آشنا به وضع افعال الهى نيست، زيرا معنى ندارد كه خداوند حقى را به كسى تفويض كند امّا هيچ گاه اجازه ندهد كه آن شخص از آن حق استفاده كند، و يك چنين تفويض جز كار لغو، و بيهوده چيز ديگرى نخواهد بود.

در پايان از تذكر دونكته ناگزيريم:

1. اگر ما استثنا را در آيه (سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلاّما شاءَ اللّهُ) حمل بر امكان مى كنيم نه بر وقوع به خاطر دليل خارجى است كه مى دانيم پيامبر گرامى از خطا و نسيان، معصوم و پيراسته است و هدف از بعثت بدون يك چنين عصمت گسترده صورت نمى پذيرد.

اين دليل عقلى ما را بر آن داشته است كه بگوييم مقصود از (إِلاّما شاءَاللّه) امكان نسيان است نه وقوع و هيچ گاه اين استثنا محقق نخواهد شد.

و همچنين اگر استثنا را در آيه (خالِدينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ)بر امكان خروج تفسير مى كنيم نه بر وقوع آن، به خاطر آيات

صفحه 309

و عقيده مسلم اسلام است كه خلود وجاودانى بودن بهشتيان را در بهشت مسلم و قطعى مى سازد.

و اگر اين قرائن در كار نبود هرگز اين دو استثنا را به طور امكان تفسير نمى كرديم ولى اين قرائن در آيات مربوط به شفاعت وجود ندارد، اگر نگوييم قراين بر خلاف اين تفسير گواهى مى دهند.

2. اين احتمال با روايات متواتر شفاعت به هيچ نحو سازگار نيست، زيرا مفاد احاديث اسلامى پيرامون شفاعت، گواه بر تحقق آن مى باشد تا آنجا كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در خبرى كه محدثان سنى و شيعه نقل كرده اند فرموده است:

«ادخرتُ شَفاعَتى لأَهْلِ الْكَبائرِ مِنْ أُمّتى».¹

«من شفاعتم را براى مرتكبان كباير از امت خويش ذخيره كرده ام».

آيا معنى اين جمله ، اين است كه احتمال دارد من شفاعت بكنم و احتمال دارد نكنم، يا اين كه پيامبر در اين خبر به طور قطعى از شفاعت خويش در روز قيامت درباره گروه مزبور گزارش مى دهد؟ به طور مسلم معنى دوم مقصود است.

اشكال چهارم

شفاعت :نجات در پرتو تبليغ پيامبران

معنى شفاعت اين است كه پيامبران از طريق تبليغ احكام خدا و نماياندن راه سعادت و خوشبختى، مقدمات نجات بندگان را فراهم آورده اند.

1 . مجمع البيان:1/104. مرحوم طبرسى در اينجا مى نويسد اين روايت را همه مسلمانان قبول دارند.

صفحه 310

پاسخ

در گذشته گفته شد كه يكى از معانى شفاعت همين است كه در اين انتقاد خلاصه گرديده است ولى هرگز دليل نداريم كه معنى شفاعت منحصر به همين معنى است و اين مطلب در گذشته به صورت گسترده بيان گرديده و نيازى به تكرار نيست.

ولى در اين جا جمله اى را اضافه مى كنيم و آن اين كه: هرگاه معنى شفاعت اين است كه تبليغ پيامبران و عمل ما به دستور آنان، مايه نجات است، پس چرا قرآن از يك آمرزش گسترده نويد مى دهد كه منوط به توبه و عمل نيست و يگانه شرط آن را فقط ايمان به خدا و اصول و اركان اسلام مى داند آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ...) .¹

«خداوند گناه شرك را نمى بخشد و پايين تر آن را مى بخشد».

در گذشته گفتيم كه اين بخشودگى مربوط به توبه نيست و گرنه بايد شرك را نيز در صورت توبه كه همان بازگشت به توحيد است ببخشد، در صورتى كه در اين آيه شرك را استثنا كرده و نفى مى كند. از اين جا مى فهميم كه خداوند داراى رحمت خاص و گسترده اى است كه احياناً بدون توبه و عملى شامل حال افراد با ايمان مى گردد.

اين خود يك نوع شفاعتى است كه ربط به شفاعت عملى كه انتقاد كننده مدعى حصر معنى شفاعت در آن است ندارد.

1 . نساء/48 و 116.

صفحه 311

اشكال پنجم

آيات شفاعت از آيات متشابه است؟¹

براى تحقّق و وقوع شفاعت دليل عقلى وجود ندارد و آيات مربوط به آن نيز متشابه است و تأدب دينى ايجاب مى كند علم اين آيات را به خداوند واگذار كنيم.

پاسخ

آيات متشابه آن دسته از آياتى است كه مقصود واقعى آن روشن نباشد و هاله اى از شبهه و احتمال دور معنى واقعى آن را بگيرد، و سرانجام معنى اساسى آيه به غير آن مشتبه گردد.

متشابه با اين خصوصيات، در آيات شفاعت وجود ندارد و هدف هر آيه اى از آيات شفاعت با در نظر گرفتن ما قبل و مابعد آن بسيار روشن است و اگر نياز آيات شفاعت به بحث و تفسير نشانه متشابه بودن آنها باشد، بايد گفت بيشتر آيات قرآن متشابه است، زيرا اغلب آيات قرآن احتياج به بحث و شرح و تفسير دارد.

قرآن يك كتاب آسمانى است كه براى هدايت بشر در تمام ادوار و اعصار فرو فرستاده شده است و رسيدن به مقصد نهايى چنين كتابى بى نياز از تدبر و تفكر و تفسير نخواهد بود.

فقهاى اسلام در آيات مربوط به احكام چه قدر به تدبر وانديشه و بحث مى پردازند، و گاهى پيرامون آيه اى رساله اى مى نويسند، آيا اين نوع بحثها دليل بر متشابه بودن آيات قرآن است.

وانگهى آيات متشابه را به جرم اين كه متشابه است نبايد كنار گذارد بلكه

1 . المنار:1/307.

صفحه 312

بايد به كمك آيات محكم كه «ام الكتاب» است ، حل كرد، و ابهام آنها را برطرف نمود.

و ما در سومين بخش اين كتاب مجموع آيات مربوط به شفاعت را در چند فراز آورديم و به كمك يكديگر، همه را معنى كرديم ديگر چرا در تفسير اين آيات انگشت تعجب به دندان گرفته و خود را به تجاهل بزنيم.

اين نوع تجاهل ها علتى جز غلبه روح وهابيگرى و گرايش به افكار سلفى مانند «ابن تيميه» ندارد. زيرا آنان با اين كه اصل شفاعت را به حكم صراحت آيات پذيرفته اند امّا هرگز برداشت صحيحى از اين اصل اسلامى ندارند.

و گاهى ممكن است علت اين تجاهل يك نوع غرب زدگى باشد كه بر افكار نويسندگان بزرگ مصرى سايه افكنده است، و سبب شده است كه برخى از اصول اسلامى به صورت غير صحيح تفسير گردد. و براى اين نوع غرب زدگى شواهدى است كه فعلاً جاى بازگويى آنها نيست.

اشكال ششم

شفاعت تبعيض است؟

هرگاه بر اثر شفاعت اوليا، عموم گنهكاران از هر گناهى كه انجام داده اند بخشيده شوند، در اين صورت تعيين كيفر براى گنهكار، لغو و بيهوده خواهد بود، گذشته از اين، هدف از تعيين كيفر، ايجاد بيم در بندگان است كه به وظايف دينى خود قيام كنند، در اين صورت ديگر بيمى در كار نخواهد بود كه ضامن اجراى تكاليف الهى گردد.

هرگاه نتيجه شفاعت عفو برخى از گنهكاران و يا همه گنهكاران گرچه نسبت به گناه خاصى باشد، نتيجه چنين شفاعت يك نوع تبعيض نارواست، زيرا تمام افراد از نظر مجرم بودن يكسان ويكنواخت مى باشند، همچنان كه

صفحه 313

گناهان از نظر اين كه همگى عصيان و تمرد است و تخلف از رسم بندگى مى باشند، با هم فرقى ندارند، در اين صورت چرا برخى از گنهكاران مورد شفاعت قرار گيرند، و برخى ديگر قرار نگيرند و يا بعضى گناهان بخشيده شود بعضى ديگر بخشيده نشود.

خلاصه معنى مجرم اين است كه گام از مرز بندگى بردارد، و به رسوم بندگى عمل نكند، و همه افراد مجرم در اين موضوع يكسانند، در اين صورت چرا بايد برخى مشمول شفاعت بشوند، و برخى ديگر محروم گردند؟

پاسخ

درست است كه همه مجرم ها وجرم ها، از نظر به هم زدن مرز بندگى يكسان و يكنواختند، و هر دو گروه خدا را نافرمانى مى كنند ، امّا خود جرم داراى مراتب مختلفى است كه به خاطر همين اختلاف مراتب، كيفرهاى گوناگونى را به دنبال دارند.

مثلاً آتش زدن دستمال مغازه دارى جرم و گناه است، و آتش زدن يك كارخانه نيز جرم و نافرمانى مى باشد امّا اين كجا و آن كجا، جريمه اولى پرداخت بهاى آن است دومى علاوه بر پرداخت بهاى كالاهاى سوخته شده، زندان است و احياناً....

همانطور كه جرم داراى درجات گوناگونى است، همچنين مجرم ها نيز از نظر روحيه و دنائت وپستى، شرارت و هرزگى درجات گوناگونى دارند. در اين صورت تبعيض ميان مجرم ها وجرم ها، تبعيض ناروا و غير منطقى نخواهد بود.

انتقاد كننده، تنها به يك نقطه توجه كرده و مى گويد: مجرم به طور مطلق از مرز بندگى تجاوز مى نمايد و هر جرمى نيز تجاوز به حقوق الهى است چرا ميان مجرم ها وجرم ها تفاوتى پديد آيد.

صفحه 314

ولى وى از نقطه ديگر غفلت ورزيده است، زيرا درست است كه همه مجرم ها و جرم ها در اين مطلب شريك و يكسانند، ولى از نظر مراتب جرم و علل و آثار آن، يكسان نمى باشند.

براى توضيح مطلب به مثال زير توجه فرماييد: تمام نورهاى جهان اعم از يك شمعى و يا ده شمعى تا برسد به ده هزار شمعى، در اين كه خود روشن، و اطراف خود را نيز روشن مى سازند، شريك و يكسانند، ولى نور يك نور افكن ده هزار شمعى چندين برابر نور يك لامپ صد شمعى است، و بر اثر اختلاف در درجه نور، آثار آنها نيز مختلف و گوناگون مى باشد، يكى شعاع ده مترى را روشن مى سازد، ولى ديگرى شعاع صد مترى را نور باران مى كند. اين دو نه تنها از نظر درجه نور و اثر، با هم اختلاف دارند، بلكه از نظر دستگاه مولد برق نيز با هم مختلف مى باشند، دستگاهى كه بتواند شعاع صد مترى را روشن سازد حتماً بايد قوى تر از دستگاهى باشد كه ده مترى را روشن مى كند.

عين اين مسأله را مى توانيم درباره علل جرم«روحيه» و خود جرم اثر آن در اجتماع پيدا كنيم.

روحيه جوانى كه تنها به زن نامحرم مى نگرد، و بس و هرگز حاضر نيست كه گام از آن فراتر نهد، قطعاً با روحيه جوانى كه به شنيع ترين اعمال منافى عفت دست مى زند، و چيزى را در انجام مقاصد كثيف و پليد خود مانع ورادع نمى بيند،تفاوت بس زيادى خواهد داشت.

بر اثر اختلاف در روحيه و عوامل گناه، از نظر خود جرم نيز اختلاف خواهند داشت، جرم يكى نگاه و تجاوز سطحى به ناموس مردم است در حالى كه جرم ديگرى تجاوز عنفى به ناموس مردم مى باشد.

ناگفته پيدا است اختلاف در روحيه و خود جرم، پديد آورنده اختلاف در آثار زيانبار گناه نيز هست، و هرگز مفسده تجاوز به ناموس مردم، با مفسده نگاه به دختر مردم يكسان نيست.

صفحه 315

بنابراين اگر برخى از مجرم ها و بعضى از جرم ها مشمول شفاعت شوند و بعضى ديگر ازآن محروم گردند تبعيض ناروا، و كار غير منطقى نخواهد بود.

در اين جا مى توان اين گونه تبعيض را كه در حقيقت تبعيض نيست، بلكه تفاوت است از راه ديگر تفسير نمود و آن اين كه هرگاه افرادى كه مورد شفاعت قرار مى گيرند هيچ گونه شايستگى و ترجيح بر ديگران نداشته باشند و در اين شرايط به آنها كمك شود، و بر ديگران مقدم گردند، قطعاً اين كار يك نوع تبعيض ناروا خواهد بود ولى اگر بعضى از گناهكاران به خاطر پيوندهاى معنويى كه با خدا داشتند، و به خاطر ارتباط ايمانى كه با اولياى خدا برقرار ساخته بودند مورد كمك شفيعان روز رستاخيز قرار گيرند، در اين صورت، شفاعت عين عدل و دادگرى ونويد به آن در اين جهان، وسيله تربيت و بازگشت افراد گنهكار از نيمه راه خواهد بود، زيرا در اين فرض ملاك تبعيض، و اين كه برخى مورد شفاعت قرار مى گيرند و برخى ديگر از آن محروم مى باشند، همان شايستگى و پيوندهاى معنوى افراد است، آنان كه پيوند خود را با خدا حفظ كرده و با اولياى خدا نيز ارتباط معنوى دارند، مشمول شفاعت اولياى او قرار مى گيرند ولى كسانى كه فاقد اين دو شرط مى باشند بر اثر دورى از مقام ربوبى و نداشتن چنين ارتباطى با اولياى حق، مستحق و شايسته آن نمى باشند، و اين كار تفاوت ناروا و تبعيض غير صحيح نخواهد بود.

روشنگر اين بيان تفاوت هايى است كه قرآن ميان مشرك و غير مشرك قائل شده است آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ...) .¹

«خداوند مشرك را نمى بخشد و پايين تر از آن را مى بخشد».

و اين آيه كه ميان مشرك و غير آن فرق مى گذارد، مربوط به صورت توبه

1 . نساء/48و 116.

صفحه 316

نيست، زيرا اگر مربوط به توبه بود هرگز ميان مشرك و غير آن تفاوتى قائل نمى شد و هر دو گروه با توبه و بازگشت به آغوش توحيد بخشيده مى شدند.

اكنون سؤال مى شود چرا رحمت گسترده حق، شامل حال مشرك نمى گردد، در حالى كه رحمت او غير مشرك را فرا مى گيرد؟جواب داده مى شود، زيرا مشرك به اندازه اى از خدا دور است كه تمام پيوندهاى خود را با خدا قطع كرده، و از زير پوشش رحمت او بيرون رفته است، در حالى كه غير مشرك قسمتى از پيوندهاى خود را با خدا حفظ نموده است.

قرآن مجيد، پرهيز از گناهان بزرگ را كفاره گناهان كوچك مى داند و مى فرمايد:

(إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَونَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) .¹

«اگر از گناهان بزرگ اجتناب ورزيد ما از گناهان كوچك شما، در مى گذريم».

و با توجه به بيان ياد شده، حقيقت مطلب روشن مى گردد، زيرا فردى كه از گناهان كبيره اجتناب ورزد قسمت اعظم پيوندهاى خويش را با خدا حفظ كرده، و تنها لحظاتى از خدا غافل گرديده است، هرگز چنين فردى را نمى توان با آن مرتكب كباير كه غرق در فساد و آلودگى است مقايسه كرد و هر دو را يكسان دانست.

اشكال هفتم

شفاعت و سنت هاى يكنواخت الهى

سنت و روش خدا بر اين جارى شده كه افعال خود را يك نواخت و بدون استثنا اجرا كند، و در عالم اسباب نيز سنت بر همين جارى است. خداوند

1 . نساء/31.

صفحه 317

مى فرمايد:

(...هذا صِراطٌ عَلَىَّ مُسْتَقيمٌ* إِنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ).

«¹اين روش مستقيم من است كه بر بندگان من تسلطى ندارى مگر بر گمراهان كه از تو(شيطان) پيروى كرده اند».

نخستين جمله آيه(هذا صِراطٌ عَلَىَّ مُسْتَقيمٌ) گواه بر اين است كه سنت خداوند پيوسته يك نواخت و يكسان مى باشد.

و نيز مى فرمايد:

(...فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَبديلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَحْويلاً) .²

«براى سنت و روش هاى خدا، تبديل و تحويلى نيست».

بنابراين بخشيدن برخى از مجرم ها و يا عفو از برخى از جرم ها، يك نوع تبديل و تغيير در سنن الهى است كه بايد يك نواخت باشد.

پاسخ

مغفرت و رحمت گسترده حق، كه تحت شرايط خاصى شامل حال گنهكاران مى گردد، خود يكى از سنن الهى، و روش هاى تغيير ناپذير خداوند جهان است، همان طور كه خدا وعده عذاب و كيفر داده است، همچنين تحت شرايطى وعده مغفرت و آمرزش به بندگان گنهكار خود نيز داده است، و هرگز نبايد يكى را سنت خدا و ديگرى را گامى بر خلاف سنت و روش هاى او تفسير نمود، بلكه هر دو تحت شرايط خاصى از سنن تغيير ناپذير وروش هاى ديرينه او شمرده مى شوند.

انتقاد كننده تصور كرده است كه عذاب و كيفر دادن سنت اصلى است،

1 . حجر/41 و 42.
2 . فاطر/43.

صفحه 318

امّا عفو و مغفرت از طريق شفاعت يك نوع استثنا در قانون مى باشد در حالى كه هيچ كدام نسبت به ديگرى جنبه استثنايى ندارد، بلكه هر يك از سنت هاى قطعى است كه در مورد خود اجرا مى گردد.

اصولاً معنى اين كه سنت ها و روش هاى خدا دگرگونى نمى پذيرد، اين نيست كه خداوند در پهنه هستى يك كار بيش ندارد در حالى كه او خود را در كتاب عزيزش چنين معرفى مى كند:

(...كُلَّ يَوْم هُوَ فى شَأْن) .¹

«هر روز براى او كار و شأن مخصوصى است».

و همچنين او در قرآن، خود را چنين توصيف مى كند:

(يَمْحُوا اللّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ) .²

«هر چه بخواهد محو و اثبات مى كند. و ام الكتاب (لوح محفوظ) در نزد او است».

از اين جهت در جهان آفرينش براى خدا جلوه و تجليات گوناگونى را مشاهده مى كنيم.

خدايى كه محيى و زنده كننده است، مميت و ميراننده نيز مى باشد، هرگاه رؤوف و رحيم است قاهر و منتقم نيز مى باشد، البته هر يك در جاى معينى و شرايط مخصوصى، نه اين كه يكى سنت اصلى خدا است، و ديگرى از قبيل استثنا در قانون خدا باشد.

همان طور كه عفو از گناه در پرتو تو به يكى از سنت هاى استوار و خلل ناپذير الهى است، همچنين بخشودن گناهان در سايه شفاعت اولياى خويش، يكى ديگر از مظاهر لطف و رأفت خاص او مى باشد، كه هيچ گاه تغيير و خلل نمى پذيرد.

1 . الرحمن/29.
2 . رعد/39.

صفحه 319

حكما و عرفاى اسلامى مى گويند: هر كارى از كارهاى خدا، و هر جلوه اى از تجليات او، مربوط به يكى از صفات او است او به نام «شافى» بيماران را شفا مى بخشد، و به اسم «قاهر» ستمگران را به خاك مذلت مى افكند، و به نام «منتقم» بزهكاران را كيفر مى دهد، و هر اسمى براى خود جلوه خاصى دارد.

اصمعى مى گويد: من در بيابان حجاز در كنار زن باديه نشينى از حفظ تلاوت قرآن مى كردم، آيه مربوط به حدّ سرقت را چنين خواندم:

(وَالسّارِقُ وَالسّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللّهِ وَاللّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ).¹

«دست هاى زن و مرد دزد را ببريد، انتقامى است از خدا و كيفرى است در مقابل بزهكارى خود، و خداوند بخشنده و مهربان است».

ناگهان آن زن باديه نشين رو به من كرد و گفت:

«لو كان غفوراً رحيماً لما أمر بقطع أيديهما».

«اگر خداوند غفور ورحيم بود، هرگز دستور به بريدن دست هاى آنان نمى داد».

من فوراً قرآن را باز كردم و نگاه كردم ديدم من اشتباه كرده ام و آخر آيه (غَفُورٌ رَحيم) نيست بلكه (عَزيزٌ حَكيمٌ) است كه معنى آن، قدرتمندى است كه كارهاى خود را حكيمانه انجام دهد، در اين جا نبايد خدا به نام غفور و رحيم تجلى كند، زيرا مقام اجراى حد بر سارق تبهكار، با مقام رؤوفى و غفورى خداوند مناسب نيست، بلكه اين مقام، با اسم عزيز وحكيم او، كاملاً مناسب مى باشد.

و در حقيقت اين زن به گفتارى كه حكما وعرفا در كتابهاى خود آورده اند با جمله كوتاهى اشاره كرده و خواسته است بگويد اين جا جاى تجلى خدا به

1 . مائده/38.

صفحه 320

نام غفور و يا رحيم نيست اين جا، جاى تجلى به نام عزيز وحكيم است كه شنونده بداند كه اگر آن خداى رؤوف و مهربان دستور مى دهد كه دست سارق را ببرند منافاتى با مقام غفورى او ندارد، زيرا آن سنت براى خود جاى و مقامى دارد و اين سنت نيز براى خود جاى و مقام ديگرى دارد، و هيچ كدام استثنا از قانون نيست بلكه هر سخن جايى و هر نكته براى خود مقامى دارد.

در پايان از تذكر نكته اى ناگزيرم و آن اين كه: استدلال با آيه (...هذا صِراطٌ عَلَىَّ مُسْتَقيمٌ).¹ «اين صراط روش مستقيم من است». بر اين كه روش و سنت هاى خدا يكسان و يكنواخت است نارواست. زيرا مفاد آيه اين است كه راه من مستقيم و درست است و راه شيطان راه انحراف و كج است چنان كه ذيل آيه بر آن گواهى مى دهد.

(إِنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الغاوِينَ* وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوعِدُهُمْ أَجْمَعينَ).²

«بر بندگان من تسلطى ندارى، مگر بر گمراهان كه از تو پيروى كرده اند و دوزخ وعده گاه همه آنها است».

و در حقيقت معنى اين آيه، بسان معنى آيه ديگر است كه مى فرمايد:

(وَأَنَّ هذا صِراطِى مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرََّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلهِ...).³

«اين راه راست من است از آن پيروى كنيد، نه از راه هاى ديگر كه شماها را از راه خدا پراكنده مى كند».

و هرگز اين آيات ناظر به يكسان و يكنواخت بودن سنت هاى خدا، در جهان تكوين و تشريع نيست، بلكه هدف جداگانه اى دارند.

1 . حجر/41.
2 . حجر/42 و 43.
3 . انعام/153.

صفحه 321

اشكال هشتم

9. آيا شفاعت يك نوع وسيله تراشى وپارتى بازى است؟

نويد شفاعت و اين كه گروهى از بندگان پاك خدا، در حقّ گروهى از گنهكاران، شفاعت خواهند كرد، و وساطت آنان سبب خواهد شد كه خداوند از سر تقصير آنان در گذرد، شبيه به يك نوع وسيله تراشى وپارتى بازى دنيا است كه بايد ساحت دستگاه ربوبى را از آن پيراسته ساخت، تو گويى جهان ديگر نيزبسان اين جهان است كه هر كسى كه پارتى قوى و نيرومندى دارد، مى تواند از كيفر كردار خويش نجات يابد، كسانى كه قدرت بروسيله تراشى وواسطه آفرينى ندارند، بايد كيفر اعمال خود را ببينند.

پاسخ

هرگاه حقيقت شفاعت اين باشد كه گنهكار در روز رستاخيز بسان اين جهان، از پيش خود وسيله اى برانگيزد، و او نيز بدون در نظر گرفتن هيچ شرطى، تحت تأثير درخواست او قرار گيرد، و در پرتو نفوذى كه در پيشگاه خداوند دارد عفو و مغفرت خدا را نسبت به چنين مجرم جلب نمايد، اين نوع شفاعت همان بيدادگرى و پارتى بازى است كه بايد دستگاه ربوبى را از اين آلودگى ها پاك و پيراسته دانست.

اين همان شفاعت باطلى است كه عربهاى مشرك درباره بتها مى انديشيدند، زيرا آنها را متنفذان درگاه الهى مى دانستند و معتقد بودند كه از طريق نيايش و پرستش مى توانند رضايت آنها را جلب كنند، و آنها را تحت

صفحه 322

تأثير خود قرار دهند كه در حقّ آنها شفاعت نمايند. و چنين مى گفتند:

(...هؤلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ...) .

«آنان شفيعان ما در پيشگاه خداوند هستند» .

و نيز مى گفتند:

(...ما نَعْبُدُهُمْ إِلاّ لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللّهِ زُلْفى...) .¹

«ما آنان را از اين جهت مى پرستيم كه ما را به خدا نزديك سازند».

قرآن مجيد با شدّت خاصى از اين نوع شفاعت انتقاد كرده، و در ذيل آيه نخست مى فرمايد:

(...قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِى السَّماواتِ وَلا فى الأَرْضِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ).²

«بگو اى پيامبر گرامى! آيا خدا را به آنچه كه در آسمانها و زمين وجود ندارد، آگاه مى سازيد؟ پيراسته است خداوند از آنچه كه براى او شريك مى پندارند».

خلاصه شفاعت به اين معنى كه، كار از گنهكار شروع گردد، به خدا منتهى شود، و در شفاعت هيچ قيد و شرطى در كار نباشد، شفاعتى است باطل، كه هرگز نمى توان آن را به مقام ربوبى كه جز اراده نافذ او هيچ اراده اى حاكم و نافذ نيست، و زمام كار در دست او است، نسبت داد.

اعتقاد به وجود چنين شفاعت، جز مقايسه شفاعت اخروى به شفاعت هاى دنيوى، علت ديگرى ندارد، وجريان در شفاعت هاى دنيوى از اين قرار است و فرد گنهكار به شفيعى متوسل مى شود، و او را بر مى انگيزد كه با فرمانرواى وقت، كه زمام كار در دست او است، تماس بگيرد، و روى نفوذى كه در دستگاه او دارد، وى را وادار كند كه از تقصير او درگذرد و از اجراى قانون در حقّ او صرف نظر كند.

1 . زمر/3.
2 . يونس/18.

صفحه 323

در حالى كه شفاعت در روز رستاخيز درست نقطه مقابل اين است، در اين جا فرمانرواى عادل(خداى متعال) روى مصالحى كه خود مى داند، اولياى خود را برمى انگيزد كه درباره آن گروه از گنهكاران كه شايستگى شفاعت را دارند، و ارتباط خود را با خدا قطع نكرده، و پيوند ايمانى را با اولياى خدا حفظ كرده اند، شفاعت كنند تا مشمول رحمت و مغفرت و آمرزش خداوند گردند.

در اين جا ممكن است سؤال شود كه هرگاه هدف از شفاعت اين است كه افراد گنهكار مشمول رحمت حق و آمرزش او قرار گيرند چرا خود خدا مستقيماً اين كار را انجام نمى دهد؟

پاسخ اين سؤال روشن است، زيرا سنّت و اراده حكيمانه خداوندى، بر اين تعلق گرفته است كه نعمت هاى مادى و معنوى خود را از طريق اسباب و علل به بندگان خود برساند، مثلاً يك انسان در پرتو اشعه حيات بخش خورشيد، رشد و نمو مى كند، در حالى كه خداوند مى توانست بدون آفريدن چنين سببى، نعمت نمو و رشد در اختيار او قرار دهد. هم چنين خداوند افراد بشر را به وسيله پيامبران به تكاليف خود آشنا مى سازد، و نعمت هدايت الهى، از راه پيامبران خدا به بشر مى رسد، در صورتى كه خداوند مى توانست نعمت هدايت خود را بدون اعزام پيامبران به آنها ارزانى بدارد در حالى كه مى بينيم كه تمام اين فيوض از طريق اسباب خاص به ما مى رسد.

بنابراين چون اراده حكيمانه وى بر اين تعلق گرفته است كه كليه مواهب مادى ومعنوى خود را از طريق اسبابى كه خود مى آفريند و بر مى انگيزد به بندگان خود برساند، از اين جهت تمام اين نعمت ها از طريق يك رشته نظامات مادى ومعنوى به دست بشر مى رسد، و در سراى ديگر، جريان نيز از همين قرار است، شفاعت جز مغفرت گسترده و آمرزش خداوند چيزى نيست از اين جهت هرگاه همين مغفرت به خود خدا نسبت داده شود آن را مغفرت و

صفحه 324

آمرزش مى نامند، و اگر به اسباب و به علل آن كه اولياى الهى مى باشند نسبت داده شود، شفاعت مى گويند.

رحمت خداوند همه ذرات جهان تا چه رسد انسان را فرا گرفته است، شعار فرشتگانى كه در حقّ افراد با ايمان طلب آمرزش مى كنند، اين است:

(رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْء رَحْمَةً وَعِلْماً) .¹

«بارالها! علم و رحمت تو همه چيز را فرا گرفته است».

آيات قرآن بر نظام معنوى گواهى مى دهند

از بررسى آيات قرآن كريم كاملاً استفاده مى شود كه گسترش رحمت و آمرزش خداوند نظام خاصى دارد كه به فرمان الهى فيض معنوى از اين نظام به بندگان خدا مى رسد.

قرآن مجيد به پيامبر دستور مى دهد كه در حقّ گروهى كه زكات مال خود را مى پردازند، دعا و طلب آمرزش كند چنان كه مى فرمايد:

(...وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ...) .²

«درباره آنان دعا كن، دعاى تو درباره آنان مايه آرامش است».

قرآن به گنهكاران دستور مى دهد كه حضور پيامبر بروند، و از او درخواست كنند كه در حقّ آنها طلب آمرزش كند تا خدا از گناهان آنان درگذرد چنان كه مى فرمايد:

(...وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُوكَ فَاسْتَغْفِروا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُالرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحيماً).³

«هرگاه آنان به نفس خويش ستم كنند، سپس نزد تو بيايند، و خود آنها از خداوند

1 . آغاز آيه چنين است (...وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا...) غافر/7.
2 . توبه/103.
3 . نساء/64.

صفحه 325

طلب آمرزش نمايند وپيامبر نيز از براى آنها طلب آمرزش كند، خداوند را توبه پذير و رحيم مى يابند».

اگر اراده خدا بر اين تعلق گرفته بود كه آمرزش او بدون يك نظام خاصى به بندگان خود برسد، چرا به پيامبر دستور مى دهد كه درباره افراد زكات ده، دعا كن؟ چرا به گنهكاران دستور مى دهد كه پيش پيامبر بروند و از او بخواهند كه در حقّ آنها طلب آمرزش نمايد؟

اينها همگى حاكى است كه رحمت خداوند بر اساس نظام و اسبابى است كه يكى از آنها دخالت پيامبر و ديگر اولياى الهى است تا از اين طريق فيض به گنهكاران و يا گروهى از بندگان او برسد.

در آيه ديگر به افراد با ايمان دستور مى دهد كه براى جلب آمرزش خداوند دنبال وسيله بروند آنجا كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ...) .¹

«اى افراد با ايمان از مخالفت خداوند بپرهيزيد و وسيله اى كه شما را به رضاى حق برساند بطلبيد».

اين آيات و آيات ديگر كاملاً مى رسانند كه نعمتهاى معنوى و رحمت گسترده خداوند، نظام خاصى دارد كه بايد از آن طريق به بندگان خدا برسد.

روى اين اساس ديگر تعجب نخواهيم كرد كه چرا در روز رستاخيز آمرزش خداوند از طريق اولياى او به ما مى رسد و اولياى خدا بايد به اذن وى درباره گنهكاران شفاعت نمايند، تا آنان مشمول لطف و عنايت خداوند گردند.

گذشته بر اين پذيرفتن دعا و درخواست اولياى الهى در روز رستاخيز، يك نوع احترام تكريم از عزيزان درگاه خدا مى باشد، و پذيرفتن درخواست آنها معرّف موقعيت آنان است.

1 . مائده/35.

صفحه 326

علاوه بر اين نخستين شرط شفاعت اين است كه فرد گنهكار، پيوند خود را با خدا قطع نكند، و ارتباط ايمانى و روحى او با اولياى خدا محفوظ باشد، و در پرتو برقرار بودن ارتباط با خدا و اولياى او، مستحق مواهب بيشترى از خداوند گردد پس ديگر نمى توان نام اين تفاوت ها را پارتى بازى ناميد.

هرگز نبايد شك و ترديد كنيم كه ارتباط ناقص با كامل، يا جاهل با دانشمند، يا يك كارگر ساده با استاد كار، ناخود آگاه مايه تكامل آنان مى گردد، بنابراين پيوندى كه اين دسته از گنهكاران با خدا و اولياى او دارند موجب تكامل و برترى آنان نسبت به گروههاى ديگرى مى گردد، و از اين جهت بيشتر مشمول لطف ومرحمت الهى مى شوند.

تفاوت شفاعت هاى دنيوى و اخروى

1. در شفاعت هاى اخروى كار در دست خدا است، وكار از او سرچشمه مى گيرد، و او است كه شفيع را بر مى انگيزد و بر اثر كمال و موقعيتى كه دارد به او حق شفاعت مى بخشد، و رحمت ومغفرت خود را از مجراى او شامل حال بندگان مى سازد، ولى در شفاعت هاى دنيوى كار كاملاً بر عكس است، زيرا مجرم شفيع را بر مى انگيزد، و اگر تحريك او نبود، هرگز به فكر شفاعت نمى افتاد، اگر قرآن مجيد دستور مى دهد كه در همين دنيا گروه گنهكار حضور پيامبر برسند، و او را براى دعا و طلب آمرزش تحريك كنند، اين كار نيز مستقيماً از خود خدا شروع مى شود، زيرا او به ما فرمان مى دهد كه چنين كنيم. اگر دستور او نبود هرگز بدنبال پيامبر نمى رفتيم و اگر هم مى رفتيم، بدون فرمان او تأثيرى نداشت.

2. در شفاعت هاى صحيح، شفيع تحت تأثير مقام ربوبى قرار مى گيرد، ولى در شفاعت هاى باطل صاحب قدرت تحت تأثير سخنان شفيع

صفحه 327

قرار گرفته، و خود شفيع تحت تأثير مجرم قرار مى گيرد.

3. شفاعت هاى دنيوى فقط تبعيض در قانون است و نفوذ شفيع، اراده قانونگذار ويا مجريان قانون را مغلوب ساخته، و سرانجام قانون تنها قدرت خود را بر افراد ضعيف وناتوان نشان مى دهد، در حالى كه در شفاعت هاى اخروى هيچ كس قدرت خود را بر خدا تحميل نمى كند، و جلو قانون را نمى گيرد بلكه شفاعت رحمت گسترده و مغفرت نامحدود خداى مهربان است كه از او سرچشمه گرفته و مى خواهد بوسيله آن افرادى را كه شايسته تطهير هستند و قابليت براى پاك شدن دارند، پاك سازد.

گروهى كه از شفاعت محروم مى گردند نه از اين نظر است كه در قانون خدا تبعيض وجود دارد بلكه قابليت مغفرت و رحمت گسترده الهى را ندارند از اين نظر بايد به همان حالت باقى بمانند.

به قول برخى از دانشمندان رحمت خدا بسان موجودى صندوق يك بازرگان و يا بانك نيست كه پايان بپذيرد بلكه بايد در طرف قابليت و شايستگى باشد، تا رحمت خدا به او برسد. اگر خداوند مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ...) .¹

«خداوند افراد مشرك را نمى آمرزد».

براى اين است كه دل مشرك بسان ظرف دربسته اى است كه اگر به هفت دريا فرو رود، هيچ گاه آب به درون آن نفوذ نمى كند، يا بسان سرزمين شوره زار است كه هر چند باران بر آن بريزد، جز خس و خار چيز ديگرى در آن نمى رويد.

اگر قرآن اصرار مىورزد كه شفاعت اولياى خدا، مخصوص كسانى

1 . نساء/48 و 116.

صفحه 328

است كه مورد رضايت پروردگار جهان گردند چنان كه مى فرمايد:

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) .¹

«درباره كسانى شفاعت مى كنند كه مورد رضايت خداوند جهان باشند».

براى اين است كه او مى داند چه كسى لياقت و شايستگى فيض معنوى و رحمت گسترده او را دارد و چه كسى ندارد. و به قول سعدى:

گر خواجه شفاعت نكند روز قيامت *** شايد كه ز مشاطه نرنجيم كه زشتيم نه تنها گروه مشرك از رحمت گسترده خدا و شفاعت اولياى او محروم مى باشند بلكه گروهى كه بر اثر ناپاكيهاى زياد، شايستگى مغفرت خدا را ندارند ممكن است لطف الهى از طريق شفيعان درگاه او به آنان نرسد.

تا اين جا مجموع انتقادهايى كه پيرامون شفاعت شده بود، يا ممكن بود، بشود، به دقت مورد بررسى قرار گرفت، و روشن گرديد كه هيچ يك از اين اشكالات اساس و پايه محكمى نداشت و بسيارى از آنها نتيجه بينش بد و ناروا نسبت به اصول و ايده هاى مسلّم اسلامى است. در پايان اين بخش بر خود لازم و فريضه مى دانم كه از زحمات ارزنده استاد بزرگوار حضرت علاّمه طباطبايى (روحى فداه) تشكر نمايم، زيرا وى بيشتر اين اشكالات را در تفسير خود گرد آورده و به نحو مبسوط به تجزيه و تحليل آنها پرداخته است و نگارنده خود بسان ديگر علاقمندان آثار علمى استاد، در اين بخش از خرمن علمى استاد، حداكثر استفاده را نموده و به گونه اى كه مناسب با سطح فكر جوانان و ذوق آنان باشد، در اين صفحات منعكس نموده است.²

انتقاد بى جا

گويا برخى سوگند ياد كرده اند كه در هر بحثى از مباحث اسلام كه وارد

1 . انبياء/28.
2 . الميزان:1/ 164 ـ 171.

صفحه 329

مى شوند، به نام «نوآورى» بحث را از جاده مستقيم خود منحرف ساخته و لذا كم و بيش باعث گيجى خوانندگان گردند، از اين رو، اگر گاهى در متن يك بحث هيچ جاى پايى براى خود نيافتند مى كوشند تا با ضميمه كردن مطلب ديگرى باز ذهن خواننده رامشوب سازند.

اينك نمونه:

نويسنده كتاب «توحيد عبادت و يكتاپرستى» درباره شفاعت مى نويسد:

«مسأله شفاعت يكى از مسايل مهمه دينى است و از مسلمات دين مبين اسلام است و سپس قسمت زيادى از آيات مربوط به شفاعت را نقل مى كند و همانطور كه ما در بحث «شفاعت از نظر قرآن» نتيجه گرفتيم، نتيجه مى گيرد كه شفاعت ثابت است امّا به شرط رضايت خداوند از شفاعت شونده، و اذن او به شفاعت كننده».

تا اين جا مطلب تازه اى نياورده همان را كه دانشمندان شيعه و سنى از آيات اين باب استفاده نموده اند ذكر كرده است.

امّا پس از دو صفحه مى نويسد:

«اكنون ببينيم شفاعت چيست: شفاعت سؤال از گذشتن گناه گناهكار است و در اصطلاح دينى عبارت است از سؤال بعضى از صالحين از خداوند براى گذشتن از عقاب گناهكاران و مورد عفو قرار دادن معصيت كاران، اين اعتقاد كه ضرر بسيارى به اهل ديانات وارد آورده، تحريفى است از تعليمات كاهنان و براى اين كه نزد مردم شأنى داشته باشند اين معنى را درست كردند و اين مقام را براى خود قايل شدند».¹

از اين نويسنده بايد پرسيد: شما كه خودتان تصريح مى كنيد شفاعت از مسلمات دين مبين اسلام است و از قرآن مجيد به شرط رضايت خداوند از

1 . توحيد عبادت ويكتاپرستى، ص130 ـ 138.

صفحه 330

شفاعت شونده و اذن او به شفاعت كننده استفاده مى شود، پس چطور مى گوييد اعتقاد به شفاعت ضرر بسيارى به اهل ديانات وارد آورده، و آن تحريفى است از تعليمات كاهنان و... آيا اين جز تناقض گويى نام ديگرى دارد؟سپس اضافه مى كند:«از رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)سؤال شد كه يا رسول اللّه (صلى الله عليه وآله) سزاوارترين مردم به شفاعت تو كيست؟ فرمود: سزاوارترين مردم به شفاعت من كسى ا ست كه از صميم قلب لااله إلا اللّه بگويد پس حضرت بزرگترين اسباب نيل به شفاعت را تجريد توحيد قرار داد و اين درست بر عكس چيزى است كه مشركين مى گويند: وقتى نايل به شفاعت مى گردى كه انبيا را شفيع بگيرى، و غير از خدا به آنان هم موالات داشته باشى».

توجه كنيد ايشان در اين جمله دو مطلب فرموده اند:

1. اگر بگوييم: موالات و دوستى پيامبران در شفاعت شدن تأثير دارد، اين گفتار با توحيد و گفتن «لاإلهَ إلاّ اللّه» منافات دارد.

2. كسى كه پيامبر را شفيع خود بگيرد مشرك است. در پاسخ اين دو گفتار توجه شما را به مراتب زير جلب مى كنيم:

اوّلاً: قرآن مجيد ما را به دوستى و موالات رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) و اهل ايمان دعوت مى كند آنجا كه مى فرمايد:

(وَمَنْ يَتَوَلَّ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ) .¹

«هر كه خدا و پيامبر او و كسانى را كه ايمان دارند دوست داشته باشد (از حزب خدا است) و حزب خدا، حتماً چيره مى شود».

ثانياً: روشن است كسى كه خدا و رسول او و افراد با ايمان را دوست داشته باشد به حكم اين آيه از «حزب اللّه» است و خدا از اعضاى چنين حزبى

1 . مائده/56.

صفحه 331

راضى است، و به حكم آيه (...لا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) ¹ «شفاعت نمى كنند مگر كسانى را كه مورد رضايت خدا باشند»، مورد شفاعت قرار خواهند گرفت پس دوستى انسان با پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله)در شفاعت شدن او تأثير دارد.

و به عبارت ديگر دوستى پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) موجب عمل به احكام اسلام و متنِ شريعت و پرهيز بيشتر از گناه است و چنين شخصى قطعاً مورد شفاعت قرار مى گيرد، و موالات پيامبر، جنبه طريقى دارد يعنى از اين رهگذر به انجام وظايف و عمل به احكام دين مى رسيم، و محبت راستين هيچ گاه جدا از عمل به منويات محبوب نيست.

آيا جاى اين سؤال نيست كه از نويسنده بپرسيم چطور عقيده به تأثير دوستى با پيامبر گرامى، در شفاعت منافى با توحيد است با اين كه تأثير دوستى او از خود قرآن استفاده مى شود.

اين كه مى گويد اگر پيامبرى را شفيع خود بگيريم شرك است اين همان گفتار گروه وهابيه است كه مى گويند: شفاعت براى صالحان ثابت است ولى نبايد از غير خدا آن را بخواهيم و اگر از غير خدا بخواهيم مشرك مى شويم.

ما در بخش هفتم اين كتاب، موضوع شفاعت خواهى، از پيشوايان معصوم را به طور گسترده بررسى خواهيم كرد و روشن خواهيم نمود چنين درخواستى ارتباط با شرك ندارد.

سپس مى نويسد:

«به بيان واضح تر عقيده شركيه در شفاعت همين اعتقادى است كه عوام دارند كه انبيا واوليا را عبادت مى كنند و در مقابلشان خضوع وخشوع و در مجالس عزادارى ايشان، گريه وزارى مى نمايند، و محبتشان را در دل جايگزين مى كنند و در عوض هزاران عمل فاسد از ايشان بروز مى كند و خيال

1 . انبياء/28.

صفحه 332

مى كنند فرداى قيامت مورد شفاعت آنان واقع مى شوند اين عقيده مشركين است كه به هيچوجه اتكاى به عمل صالح نداشتند».¹

در پاسخ مى گوييم: واضح است كه ميزان در تشريح عقايد يك ملت، همان نوشته هاى دانشمندان وعلماى طراز اول و درجه يك آنها است، نه عقايد عوام آنها، زيرا عوام هر ملّت غالباً عقايد اصيل خود را با يك رشته اوهام و پندارها درهم آميخته و معجونى از صحيح و باطل مى سازد، بنابراين حق اين بود كه نويسنده حقيقت شفاعت را از كتابهاى اصيل اسلامى كه دست تحريف به آنها راه نيافته است مى گرفت، و درباره آن قضاوت مى نمود. از اين گذشته كجا و كى ديده شده است كه يكى از عوام، انبيا و اوليا را عبادت و پرستش كند اين چه افترايى است كه به مسلمانان زده است؟!

و نيز از شما خواننده عزيز مى پرسيم آيا جايگزين كردن محبت انبيا و اوليا در دل گناه است، آيا دوستى با اولياى خدا كه غالباً انسان را عمل به شريعت سوق مى دهد وموجب نجات مى گردد، شرك است؟ آيا اظهار ادب به اولياى خدا با برگزارى مجالس جشن و سرور در ايام سرور آنان، و برپا كردن مجالس عزادارى و گريه در ايام سوگوارى آنان آن هم با برنامه صحيح، شرك است؟ آيا مسلمانان به هيچوجه اتكاى به عمل صالح ندارند، و فقط و فقط دل خود را به شفاعت گرم كرده اند؟

سپس در پايان كلام خود مى نويسد:

«خلاصه براى نجات يافتن از عقايد شركيه راجع به شفاعت بايد سه اصل را در نظر گرفت اولاً: شفاعت بدون اذن خدا محال است، ثانياً: خداوند اذن شفاعت نمى دهد مگر آن كه قولاً و عملاً از شخص شفاعت شونده راضى باشد و ثالثاً: قول وعملى كه راضى كننده خدا است توحيد مجرد از عقايد

1 . توحيد عبادت ويكتاپرستى، ص 139.

صفحه 333

شركيه و متابعت رسول و سنت سنيه اوست پس اگر شرايط بالا جمع نشود شفاعت شافعين بى فايده است».¹

اگر بحثهاى گذشته اين كتاب به ويژه بخش شفاعت از نظر دانشمندان اسلامى را خوانده باشيد مى دانيد كه شرايط سه گانه اى كه اين نويسنده براى شفاعت بيان نموده سخن تازه اى نيست كه فقط او از قرآن استفاده كرده باشد بلكه همه دانشمندان از قديم با استفاده از قرآن مجيد هر سه شرط را يادآورى نموده و آيات ذيل را هم گواه خود دانسته اند:

(...مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) .²

«كيست كه بدون اذن او شفاعت كند».

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) .³

«جز براى كسانى كه مورد رضايت خدا باشند شفاعت نمى كنند».

(فَما لَنا مِنْ شافِعينَ) .⁴

«گروه مشرك مى گويند براى ما شفاعت كننده نيست».

و علاوه بر اين كه اصل سخن او تازگى ندارد، يك اشكال هم دارد، زيرا گفته است: عملى كه راضى كننده خدا است... متابعت رسول و سنت سنيه اوست; در صورتى كه اگر به مبانى تشيّع معتقد باشد بايد متابعت از پيشوايان معصوم را به متابعت از رسول (صلى الله عليه وآله) و سنت سنيه او اضافه كند، زيرا همانطور كه مى دانيم به حكم «حديث ثقلين»⁵ و حديث «سفينه نوح»⁶ و احاديث فراوان ديگر و نيز به حكم قرآن مجيد⁷ اطاعت از پيشوايان معصوم شيعه در رديف

1 . توحيدعبادت و يكتاپرستى، ص 140.
2 . بقره/255.
3 . انبياء/28.
4 . شعراء/100.
5 . «انّى تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتى».
6 . « مثل أهل بيتى كمثل سفينة نوح من ركبها نجى و من تركها غرق».
7 . (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِى الأَمْرِ مِنْكُمْ...) ( نساء/59).

صفحه 334

اطاعت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) است و بدون اطاعت از آنان اطاعت از رسول خدا تحقق نخواهد پذيرفت.

قسمتهاى ديگر نوشته اين نويسنده از جمله اين كه شفاعت باعث مغرور شدن مردم و شانه خالى كردن از انجام وظايف مى شود در بخش نخست با بيانى ساده و مستدل پاسخ داده شد و نيازى به تكرار نيست.

و نيز اين كه مى نويسد:

«آيا مى شود تصور كرد كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نواهى و اوامرى از طرف خداوند بياورد و بگويد بايد اوامر را بجا آوريد و نواهى را ترك كنيد، ولى اگر چنين نكرديد من از شما شفاعت مى كنم...».¹

پاسخ اين گفتار هم از بخش اول كتاب كه در پيرامون سازندگى و آثار تربيتى شفاعت بحث شده به خوبى استفاده مى شود و هيچ كس نمى گويد پيامبر فرموده است: گناه كنيد تا من شفاعت كنم بلكه همه مى گويند كه پيشوايان معصوم گفته اند، پيرامون گناه نگرديد و از كوچكترين گناهان جدّاً پرهيز كنيد امّا از رحمت خدا مأيوس نباشيد.

كوتاه سخن اين كه وقتى بحث اين نويسنده درباره شفاعت را مطالعه مى كنيم مى بينيم قسمتهاى صحيح نوشته او همان است كه دانشمندان بزرگ شيعه پيش از او گفته اند و هيچ تازگى ندارند و بقيه مطالب وى پايه صحيح ندارد.

در اين جا لازم به تذكر است كه قسمتى از كتاب توحيد عبادت و يكتاپرستى ترجمه كتاب «فتح المجيد» تأليف شيخ عبدالرحمان بن حسن بن محمد بن عبد الوهاب است كه در سال 1285، درگذشته، و كراراً در سعودى چاپ شده است و متأسفانه وى نامى از اين كتاب نبرده است.

1 . يكتاپرستى، ص 108ـ 116.

صفحه 335

درخواست شفاعت از شافعان راستين

درخواست شفاعت از شافعان راستين كه شافع بودن آنها از طريق قرآن و حديث قطعيت پيدا كرده است چگونه است؟

از زمان پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) تا زمانهاى بعد، روش مسلمانان درخواست شفاعت از شافعان راستين بوده، و پيوسته از آنان در حال حيات و ممات، درخواست شفاعت مى كردند و چنين درخواستى را هيچ يك از دانشمندان اسلامى، با هيچ يك از مبانى و اصول اسلام مخالف نمى دانستند.

تا اين كه در قرن هفتم اسلامى «ابن تيميه» ديده به جهان گشود، و با طرز تفكر خاصى با اين مسأله و بسيارى از سنن و روشهاى مستمر ميان مسلمانان مخالفت كرد، و چند قرن پس از وى محمد بن عبدالوهاب نجدى مجدّداً پرچم مخالفت را افراشت و مكتب ابن تيميه را به گونه اى شديدتر از نو زنده كرد، و به كمك قدرت هاى محلى شيوخ وقبايل، افكار انحرافى خود را در ميان اعراب نجد، اشاعه داد، ولى هرگز از منطقه نجد، و از ميان قبايل بدوى آن جا، گام فراتر ننهاد، با اين كه شيوخ قبايل نجد، از آن جمله خاندان «سعود» ، پيوسته از افكار و آراى او طرفدارى مى كردند، و در راه اشاعه آن، نبردهاى خونين به راه مى انداختند، و بر اثر تكفير ديگر فرقه هاى اسلامى دست به غارتگرى زده و نقاط مجاور بالأخص منطقه عراق را مكرر غارت كرده و قتل عام مى نمودند، با اين همه از دوران وفات محمد بن عبدالوهاب كه در

صفحه 336

سال 1207 ويا 1206 اتفاق افتاد، تا سال 1340 هجرى قمرى اين افكار، گام از بيابانهاى نجد فراتر ننهاد.

ولى پس از تسلط خاندان سعود بر مدينه و مكه، كه از روز نخست حامى اين مكتب بودند، كم كم اين نوع طرز تفكر در پرتو قدرت نظامى در حرمين، و ديگر نقاط عربستان شايع گرديد، وبا نشر كتاب و گنجانيدن عقايد وهابى گرى در فرهنگ عربستان كم كم نضج و نمو كرد، و به خارج نيز سرايت نمود، در اين ميان گروهى از نويسندگان مصرى به عللى، به ترويج اين مكتب پرداخته و رسماً در جرايد و مطبوعات مصر از آن دفاع كردند، و كم كم مطالب آنان از طريق مطبوعات مصر كه از نظر فرهنگ ووسايل طبع و نشر، قوى تر و نيرومندتر است، به ديگر كشورهاى اسلامى كشيده شد، و طبعاً در اين ميان، كشور ايران نيز از ماجرا مصون نماند، و برخى را تحت تأثير خود قرار داد. و آنچه را كه استاد ازل دستور گفتن آن را داده بود آنان نيز همان را گفتند و همه را كپيه كرده و نسخه مطابق اصل، تحويل دادند.

از اين نظر نگارنده برخود فريضه ديد كه در ضمن بحث از شفاعت به نقطه اختلاف گروه وهابى با ديگر فرق اسلامى در اين مسأله اشاره كند، و آن را از ديد علمى با كمال بى طرفى مورد بررسى قرار دهد.

يكى از نقاط اختلاف وهابيها با ديگر فرقه هاى اسلامى اين است كه آنان با اين كه بسان ديگر مسلمانان شفاعت را به عنوان يك اصل اسلامى پذيرفته اند، و مى گويند كه روز قيامت شافعان درباره گنهكاران امت شفاعت خواهند كرد، و پيامبر اكرم در اين قسمت سهم بزرگترى را دارد، در عين حال مى گويند: هرگز حق نداريم در اين جهان از آنان طلب شفاعت كنيم و در اين موضوع به اندازه اى تند رفته اند كه عفت قلم مانع از نقل سخنان آنان است، لذا خلاصه گفتار آنان از نظرتان مى گذرد.

صفحه 337

پيامبر اسلام و ديگر پيامبران و فرشتگان و اوليا در روز رستاخيز حق شفاعت دارند ولى بايد شفاعت را از مالك شفاعت و اذن دهنده آن كه خدا باشد، خواست وگفت: پروردگارا پيامبر و ديگر بندگان صالح خود را در روز قيامت شفيع ما قرار بده ولى ما حق نداريم بگوييم: اى پيامبر خدا از تومى خواهيم در حقّ من شفاعت بنمايى، زيرا شفاعت چيزى است كه جز خدا كسى بر آن قادر نيست، هرگاه چنين چيزى را از پيامبر كه در برزخ بسر مى برد بخواهى به دام شرك افتادى.¹

وهابيها با دلايل پنجگانه اى درخواست شفاعت از شافعان راستين را تحريم كرده و درخواست كننده را مشرك وعمل او را شرك مى نامند.

ما پيش از آن كه دلايل آنان را رسيدگى كنيم خود مسأله را از نظر كتاب و سنت و عقل مورد بررسى قرار داده و از خدا مى خواهيم كه ما را در اين بحث از انديشه هاى ناروا باز دارد.

دلايل جواز درخواست شفاعت از اولياى خدا

1. درخواست شفاعت همان درخواست دعا است

شفاعت پيامبر گرامى و ديگر شافعان راستين جز دعا و نيايش به درگاه الهى چيز ديگرى نيست، و در سايه قرب و مقامى كه آنان در پيشگاه خدا

1 . متن عبارت رساله دوم، «الهدية السنية» ص 42، چنين است:
پس از يادآورى مقام شفاعت براى پيامبر و اوليا مى گويد: بايد بگوييد:
«اللّهمّ شفّع نبيّنا محمّداً فينا يوم القيامة أو اللّهمّ شفّع فينا عبادك الصالحين أو ملائكتك أو نحو ذلك ممّا يطلب من اللّه لا منهم فلا يقال يا رسول اللّه أو يا ولى اللّه أسألك الشفاعة أو غيرها ممّا لا يقدر عليه إلاّاللّه فإذا طلبت ذلك فى أيّام البرزخ كان من أقسام الشرك».

صفحه 338

دارند، بر اثر دعايى كه درباره گنهكاران انجام مى دهند، خداوند مهربان لطف و مهر گسترده خود را شامل حال افراد گنهكار نموده، و آنان را مى بخشد، و درخواست دعا از برادر مؤمن تا چه رسد به نبى گرامى امرى است مستحسن و احدى از علماى اسلام اعم از وهابى و غيره در صحت آن ترديدى نكرده است.

البته نمى توان گفت كه:حقيقت شفاعت در تمام مواقف محشر، همان دعاى به درگاه الهى است امّا مى توان گفت كه يكى از معانى روشن آن همان دعا است و كسانى كه مى گويند:

«يا وجيهاً عند اللّه اشفع لنا عند اللّه».

«اى كسى كه در پيشگاه خدا جاه و مقامى دارى در نزد خدا درباره ما شفاعت كن».

همين معنى را قصد مى كنند.

نظام الدين نيشابورى در تفسير آيه:

(مَنْ يَشْفَعُ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها...) .¹

از مقاتل نقل مى كند كه حقيقت شفاعت همان دعا كردن براى مسلمانان است و از پيامبر (صلى الله عليه وآله)نقل شده است كه هر كس پشت سر برادر مسلمان خود دعا كند مستجاب مى شود و فرشته اى مى گويد براى تو نيز مانند آن خواهد بود.

ابن تيميه از جمله افرادى است كه درخواست دعا از شخص زنده را صحيح مى داند بنابراين درخواست شفاعت اختصاص به پيامبر و اوليا ندارد بلكه مى توان از هر مؤمنى كه در پيشگاه خدا ارج و ارزشى داشته باشد، چنين درخواستى را نمود.

فخر رازى از جمله كسانى است كه شفاعت را به دعا ونيايش به درگاه

1 . نساء/85... مقاتل اين است :«الشفاعة إلى اللّه إنّما هى الدعوة لمسلم».

صفحه 339

الهى تفسير كرده و در تفسير آيه :

(...وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْء رَحْمَةً...) .¹

مى گويد: اين آيه گواهى مى دهد كه شفاعت حاملان عرش تنها درباره گنهكاران است²هم چنان كه شفاعت پيامبر وپيامبران ديگر نيز در باره همين گروه است، زيرا خداوند به پيامبر چنين دستور مى دهد:

(...وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنينَ وَالمُؤْمِناتِ...) .³

«نسبت به گناهان خود و افراد با ايمان طلب آمرزش بنما».

و حضرت نوح درباره خود و والدينش و كسانى كه به او ايمان آورده و همه افراد با ايمانى كه تا دامنه قيامت مى آيند طلب آمرزش كرده و از اين طريق رسالت شفاعت خود را انجام داده است.⁴

اين بيان از فخر رازى گواه بر آن است كه وى شفاعت را همان دعاى شفيع در حقّ گنهكار تلقى كرده و درخواست شفاعت را همان درخواست دعا دانسته است.

در احاديث اسلامى اشارات روشنى بر اين است كه دعاى مسلمان در حقّ مسلمان شفاعت است.

ابن عباس از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند:

«ما مِنْ رجل مسلم يموتُ فيقومُ على جنازته أربعونَ رجلاً لا يُشْركُونَ باللّه

1 . «حاملان عرش درباره افراد با ايمان طلب آمرزش مى كنند و مى گويند: پروردگارا! رحمت تو همه چيز را فرا گرفته است» (غافر/7).
2 . زيرا در آخر آيه دارد: (...وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحيمِ) :« آنان را از عذاب جهنم بازدار».
3 . محمد/19.
4 . نوح/28.

صفحه 340

شيئاً إلاّ شفعهم اللّه فيه».

«هرگاه مسلمانى بميرد و بر جنازه او چهل مرد كه شرك نمىورزند نماز بگزارند خداوند شفاعت (دعاى) آنها را درباره وى مى پذيرد».¹

در اين حديث دعا كننده به عنوان شافع معرفى شده است.

در حديث ديگر چنين مى فرمايد: «هرگاه صد نفر بر جنازه كسى نماز بگزارند و همه آنان در حقّ اوشفاعت كنند(دعا نمايند) خداوند شفاعت آنها را مى پذيرد».²

حالا اگر كسى در حال حيات خود از چهل دوست با وفايش بخواهد كه پس از مرگش براى نماز خواندن بر جنازه وى حاضر گردند و در حقّ وى دعا نمايند در واقع از آنها طلب شفاعت كرده و مقدمات شفاعت بندگان خدا را فراهم كرده است.

2. احاديث اسلامى و سيره صحابه

محدث معروف «ترمذى» نويسنده يكى از صحاح اهل تسنن از انس نقل مى كند:

«سألت النبى أن يشفع لى يوم القيامة فقال: أنا فاعل قلت: فأين أطلبك؟ فقال: على الصراط...».³

«انس مى گويد : از پيامبر درخواست كردم كه در روز قيامت در حقّ من شفاعت كند وى پذيرفت وگفت شفاعت خواهم كرد گفتم: كجا تو را پيدا كنم؟ فرمود: كنار "صراط"...».

1 . صحيح مسلم:3/54.
2 . صحيح مسلم:3/53.
3 . سنن ترمذى: 4/621، كتاب القيامة.

صفحه 341

انس با صرافت طبع از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) درخواست شفاعت مى كند، وى نيز مى پذيرد. و هرگز به خاطر انس در اين درخواست اشكالى خطور نمى كند،و پيامبر نيز نه تنها او را از اين درخواست نهى نمى كند، بلكه به او نويد عمل مى دهد.

سواد بن عازب از ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله) است در ضمن اشعارى از پيامبر درخواست شفاعت مى كند ومى گويد:

فكن لى شفيعاً يوم لا ذو شفاعة *** بمغن فتيلا عن سواد بن عازب

«اى پيامبر گرامى روز رستاخيز شفيع من باش روزى كه شفاعت ديگران به حال سواد بن عازب مفيد و سودمند نخواهد بود».

مردى به نام«تبع» از قبيله حمير پيش از تولد پيامبر شنيده بود كه به همين زودى پيامبرى از سرزمين عربستان از جانب خدا برانگيخته خواهد شد وى پيش از مرگ نامه اى تنظيم كرد و از نزديكان خود درخواست نمود اگر روزى چنين پيامبرى مبعوث به رسالت شد، نامه مرا به او برسانيد و در آن نامه چنين نوشته بود:

«وإن لم أدركك فاشفع لى يوم القيامة ولا تنسنى».

«اگر عمرم وفا نكرد و پيش از درك تو درگذشتم، در آخرت درباره من شفاعت بنما و مرا فراموش مكن».

وقتى نامه به دست پيامبر (صلى الله عليه وآله) رسيد سه مرتبه فرمود:

«مرحباً بِتُبَّع الأخ الصالح»

« آفرين بر (تبع) برادر صالح».

هرگاه درخواست شفاعت از پيامبر شرك بود، هرگز پيامبر او را برادر خود نمى خواند و سه مرتبه بر او آفرين نمى گفت.

صفحه 342

ابن تيميه كه از مخالفين سرسخت درخواست شفاعت از شافعان راستين است در كتاب زيارة القبور حديثى از پيامبر گرامى به شرح زير نقل مى كند:

عرب بيابانى حضور رسول خدا رسيد و گفت: جانها به لب آمده و گرسنگى ما را فرا گرفته وچهارپاها نابود شده اند سپس اين دو جمله را گفت:

1. «فادع لنا فانّا نستشفع باللّه عليك».

«من خدا را به سوى تو شفيع مى آورم».

2. «وبِكَ على اللّه».

«و تو را نيز شفيع خود به درگاه الهى قرار مى دهم».

پيامبر گرامى از ميان دو گفتار او تنها گفتار نخست او را تخطئه كرد، زيرا معنى ندارد خدا را پيش پيامبر شفيع قرار دهيم.

زيرا هرگز خداوند چيزى از بندگان خود درخواست نمى كند تا شفيع انسانى نسبت به انسان ديگر باشد، زيرا لازمه شفيع بودن; سؤال و درخواست از ديگرى است بلكه برعكس بايد مخلوق خدا را شفيع خود، به درگاه الهى قرار دهيم ازاين نظر پيامبر پس از تسبيح خدا چنين گفت:

«ويحك انّ اللّه لا يُستشفع به على أحد من خلقه شأن اللّه أعظم من ذلك».¹

«واى بر تو، شأن خداوند بالاتر از آن است كه پيش كسى شفيع قرار داده شود».

از اين بيان استفاده مى شود كه پيامبر گرامى تنها جمله نخست را تخطئه كرده ولى جمله دوم را كه از پيامبر خواست در حقّ اوشفاعت كند، صحيح و پاى برجا دانسته است.

«احمد بن حنبل» و «ترمذى» دو محدث معروف از «عثمان بن حنيف»

1 . زيارة القبور، ص 155.

صفحه 343

صحابى، نقل كرده اند كه مردى مبتلا به درد چشم حضور پيامبر رسيد و درخواست دعا كرد و به پيامبر چنين گفت: «ادع اللّه أن يعافينى»: «از خدا بخواه تا خدا مرا عافيت بخشد» پيامبر او را ميان دعا و صبر بر بلا مخير ساخت پيامبر به او دستور داد كه وضوى صحيح بگيرد وبا دعاى مخصوص خدا را بخواند، و او انجام داد و گرفتاريش برطرف گرديد.¹

هرگاه طلب دعا از پيامبر جايز نبود، نبايد پيامبر در برابر گفتار اعرابى سكوت كند.

اين بخش از احاديث حاكى است كه طلب شفاعت از شفيع راستين در حال حيات و زندگانى او خالى از اشكال است.

از يك رشته روايات و احاديث استفاده مى شود كه صحابه پيامبر پس از وفات وى از روح پاك او طلب شفاعت مى كردند از باب نمونه:

1. هنگامى كه امير مؤمنان از غسل وكفن پيامبر فارغ گرديد روى او را باز كرد و گفت:

«بأبى أنت و أُمّى طبت حيّاً وطبت ميّتاً... وأذكرنا عند ربّك...».²

«پدر و مادرم فداى تو در حال حيات و ممات پاك وپاكيزه هستى، از ما پيش پروردگار خود يادى بفرما».

2. هنگامى كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) درگذشت، ابوبكر آمد چهره او را باز كرد وبوسيد وگفت: «پدر و مادرم فداى تو باد در حال حيات و ممات پاك و پاكيزه هستى از ما پيش پروردگار خود ياد كن و به خاطر داشته باش».³

1 . مسند احمد: 4/138; صحيح ترمذى، كتاب دعوات، ص 118.
2 . نهج البلاغه، خطبه 230، ط عبده.
3 . كشف الارتياب، ص 265 به نقل از خلاصة الكلام.

صفحه 344

مؤلف كشف الارتياب در ص 265 از زرقانى در شرح مواهب، نقل مى كند: هرگاه كسى هنگام دعا بگويد:

«اللّهمّ انّى أستشْفع بنبيّك يا نبىّ الرحمة اشفع لى عند ربّك».

«پروردگارا! من پيامبر تورا شفيع خود قرار مى دهم اى پيامبر رحمت، در حق من در پيشگاه پروردگارت شفاعت كن».

دعاى چنين شخصى مستجاب مى گردد.

اينها همگى حاكى از اين است كه در طلب شفاعت ميان حال حيات و ممات شفيع، تفاوتى نيست و اگر «نعوذ باللّه» درخواست شفاعت از شفيعى در حال ممات، شرك باشد در اين صورت بايد در حال حيات هم شرك شمرده شود و حيات وممات شفيع در اين قسمت تأثيرى نخواهد داشت. گذشته از اين علماى بزرگ اسلام دركتابهاى آداب زيارت پيامبر يادآور مى شوند كه بگوييم:

«جئناك لقضاء حقّك... والاستشفاع بك فليس لنا يا رسول اللّه شفيع غيرك فاستغفر لنا واشفع لنا».

«اى پيامبر خدا به زيارت تو شتافتيم تا حقّ تو را ادا كنيم و از تو طلب شفاعت كنيم اى رسول خدا ما شفيعى جز تو نداريم در حقّ ما شفاعت بنما».

با توجه به اين آيات و روايات، سنت جارى در ميان مسلمانان در تمام اعصار، موضوع درخواست شفاعت به صورت يك مسأله بديهى در مى آيد و هرگز نبايد درباره آن شك و ترديد كرد. و در آخر اين فصل خواهيد خواند كه صحابه پيامبر پس از درگذشت او، طلب دعا كردند، و اگر درخواست دعا پس از وفات وى صحيح باشد، طلب شفاعت نيز كه يك نوع درخواست دعا است، صحيح خواهد بود.

صفحه 345

3. قرآن و شفاعت خواهى

آيات قرآن گواهى مى دهند كه طلب آمرزش پيامبر در حقّ افراد كاملاً مؤثر و مفيد مى باشد مانند آيه هاى زير:

1.(...وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنينَ...) .¹

«براى گناه خود و افراد با ايمان طلب آمرزش بنما».

2.(...وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ...) .²

«در حقّ آنان دعا كن دعاى تو مايه آرامش آنها است».

هرگاه دعاى پيامبر چنين نفعى به حال انسان دارد چه مانعى دارد كه از او خواسته شود كه در حقّ انسانى چنين دعايى بكند و درخواست دعا جز درخواست شفاعت، چيز ديگرى نيست.

3. (...وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِيماً).³

«هرگاه آنان هنگامى كه بر خويش ستم كردند پيش تو مى آمدند و از خداوند طلب آمرزش مى كردند و پيامبر نيز براى آنان طلب آمرزش مى كرد، خدا را توبه پذير و رحيم مى يافتند».

اين كه مى گويد:(جاؤوك) «به سوى تو مى آيند» مقصود اين است كه مى آيند درخواست دعا و طلب آمرزش از پيامبر كنند، و اگر هدف اين نبود آمدن آنان لغو بود، و شرفيابى حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله)و درخواست، خود گواه بر

1 . محمد/19.
2 . توبه/103.
3 . نساء/64.

صفحه 346

انقلاب روحى، كه براى استجابت دعا زمينه را آماده مى سازد، مى باشد.

اين آيه به روشنى گواهى مى دهد كه شايسته است افراد گنهكار كه بر نفس خويش ستم كرده اند پيش پيامبر بروند و از او بخواهند در حقّ آنان دعا كند و طلب آمرزش نمايد، در اين موقع خداوند توبه آنان را مى پذيرد.

به حكم اين آيه شايسته است افراد گنهكار به حضور پيامبر برسند و از او درخواست كنند كه در حقّ آنان دعا و طلب آمرزش كند و طلب دعا از پيامبر جز درخواست دعا چيز ديگرى نيست، درگذشته بيان گرديد كه حقيقت شفاعت و يا قسمتى از آن همان درخواست دعا از پيامبر و ديگر شافعان راستين است.

اگر واقعاً درخواست شفاعت از پيامبر شرك و گناه بوده خدا چنين دستورى نمى داد.

4. قرآن مجيد از فرزندان يعقوب نقل مى كند كه آنان از پدر خود خواستند كه در حقّ آنان طلب آمرزش كند، حضرت يعقوب (عليه السلام) نيز درخواست آنان را پذيرفت و به وعده خود عمل نمود.¹

همه اين آيات حاكى است كه طلب دعا از پيامبر و ديگر صالحان از نظر موازين اسلامى كوچكترين ايرادى ندارد، ممكن است گفته شود كه اين آيات گواه بر اين است كه در زمان حيات پيامبر مى توان از او درخواست شفاعت نمود، در صورتى كه بحث ما مربوط به دوران پس از رحلت اوست.

1 . يوسف/97ـ 98: (قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِر لَنا ذُنُوبَنا إِنّا كُنّا خاطِئينَ * قاَلَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّى...) .
«گفتند پدرجان در حقّ ما طلب آمرزش كن ما خطاكار بوديم. او نيز گفت به همين زودى براى شما طلب آمرزش مى نمايم».

صفحه 347

ولى بايد توجه نمود كه: هدف از استدلال به اين آيات اين است كه ثابت كنيم كه چنين درخواستى از پيامبر و ديگر اولياى خدا، شرك و مخالف مبانى مسلّم اسلام نيست، زيرا اگر شرك بود حيات و ممات در آن تأثيرى نداشت امّا اين كه طلب شفاعت از يك ميت چه سودى دارد، اين اشكال جداگانه اى است كه در ضمن بيان استدلالات وهابى ها به گونه اى از آن پاسخ خواهيم گفت.

صحيح بخارى بابى دارد تحت عنوان:

«اذا إسْتَشْفَعُوا إلى الإمامِ ليَسْتَسْقِى لَهُمْ لم يردَّهم».

«هنگامى كه مردم از امام خود درخواست شفاعت كردند كه براى آنان باران بطلبد نبايد درخواست آنان را رد كند».

و نيز بابى دارد تحت عنوان:

«إذا استشفعَ المشركونَ بالمسلمينَ عند القَحْطِ».

«هنگامى كه گروه مشرك در موقع قحطى به مسلمين طلب شفاعت نمايند».¹

دلايل قائلان به تحريم درخواست شفاعت

اكنون وقت آن فرا رسيده است كه دلايل مخالف را به دقت مورد بررسى قرار دهيم، آنان با دلايل گوناگون درخواست شفاعت از شافعان را در اين جهان تحريم كرده اند.

1 . روايات اين دو باب گواهى مى دهند كه روش مسلمانان اين بو دكه در مواقع خاصى حضور امام و يا ديگر مسلمانان برسند، و از آنان درخواست كنند كه از خدا براى آنها باران رحمت بطلبند ونام چنين درخواست، جز طلب شفاعت چيز ديگرى نيست.
( به صحيح بخارى:2/29و30، چاپ 1314 مراجعه كنيد).

صفحه 348

اينك دلايل آنان:

1. درخواست شفاعت شرك است؟!

پيامبران و اولياى خدا در اين جهان حق شفاعت ندارند، بلكه اين حق براى آنان تنها در آخرت است هر كس بنده اى از بندگان خدا را ميان خود و خدا واسطه قرار دهد، و از او بخواهد كه در حقّوى شفاعت كند دچار شرك در عبادت شده است.

ما بايد بگوييم كه: «اللّهمّ اجعلنا ممّن تناله شفاعة محمد»:«خدايا ما را از كسانى قرار بده كه به شفاعت محمد (صلى الله عليه وآله) نايل گرديم» و هرگز حق نداريم بگوييم: «يا محمّد اشفع لنا عند اللّه» :«اى محمد در حقّ ما شفاعت بنما».

درست است كه خداوند به پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) حقّ شفاعت داده است ولى ما را از مطالبه شفاعت از او بازداشته است بلكه ما بايد شفاعت را از خدا بخواهيم كه شفاعت را به او داده است.

پاسخ: توحيد در عبادت در برابر شرك در پرستش، يكى از اركان توحيد است كه در قرآن به آن اهميت شايان تقديرى داده شده است، ولى جان سخن اين جا است كه آيا هر نوع دعوت و خواندن طرف و خواستن چيزى از وى، عبادت و پرستش است و يا اين كه پرستش معنى خاصى دارد و آن دعوت و طلب توأم با نهايت ذلت وخضوع از كسى است كه او را فاعل مختار و متصرف بى منازع در امور دنيا و آخرت مى داند، هرگاه كسى از كسى به اين صورت چيزى بخواهد، مى گويند: او را پرستش كرده است.

توضيح اين كه «لفظ عبادت» در لغت عرب به معنى خضوع و اطاعت و ذلت و انقياد است، ولى ناگفته پيدا است هر نوع خضوع و اطاعت شرك

صفحه 349

نيست، زيرا لازمه اين سخن اين است كه همه مردم از زمان حضرت آدم تا به امروز مشرك و كافر باشند، زيرا هر فردى در طول عمر، به مقام بالاتر از خود خضوع نموده و از او اطاعت مى كند و پيوسته در هر زمانى فرزندان و خدمتكاران و كارگران و سربازان نسبت به پدر و رئيس و كارفرما و فرمانده مطيع بوده و در مقابل آنان خضوع مى كردند.

خداوند دستور مى دهد كه فرزندان نسبت به والدين كمال خضوع و ذلت از خود نشان دهند چنان كه مى فرمايد:

(وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ...) .¹

خداوند اطاعت شوهران را بر همسران واجب كرده تا آنجا كه پيامبر فرموده است: اگر جايز بود كه كسى در مقابل كسى سجده كند به زنان مى گفتم در مقابل شوهران خود سجده نمايند.²

خداوند دستور داده است كه رسول و فرمانروايان را اطاعت كنيم و اطاعت آنان را در رديف اطاعت خود ياد كرده است چنان كه مى فرمايد:

(...أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِى الأَمْرِمِنْكُمْ...) .³

«خداوند و رسول گرامى و صاحبان امر از خود را اطاعت كنيد».

بنابراين ما حق نداريم هر نوع اطاعت و خضوع در مقابل بشرى را عبادت و پرستش بناميم، و يا هر نوع دعوت و درخواست چيزى را از كسى، پرستش او بخوانيم، بلكه همان طور كه گفته شد عبادت درخواست حاجت است توأم با نهايت ذلت و خضوع از كسى كه او را فاعل على الاطلاق در امور

1 . اسراء/24.
2 . «لو أمرت أحداً بالسجود لأحد لأمرت الزوجة بالسجود لزوجها».
3 . نساء/59.

صفحه 350

دنيا و آخرت بدانيم، هرگاه از فردى چيزى به اين صورت بخواهيم چنان كه آن فرد، غير خدا باشد، چنين كارى شرك و دوگانگى خواهد بود.

آرى گاهى در لسان شرع از طريق مجاز و به عنوان مبالغه به مطلق اطاعت و پيروى از كسى، عبادت و پرستش گفته شده است مانند:

(أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً) .¹

«آيا كسى كه هوى و هوس خود را معبود خود قرار دهد ديدى آيا تو وكيل او هستى».

در اين آيه اطاعت از هوى و هوس نفسانى يك نوع هواپرستى خوانده شده تو گويى هواى نفس، معبود انسان و خود او عابد و پرستنده آن مى باشد.

قرآن مجيد يهوديان و مسيحيان را مذمت مى كند كه علما و راهب هاى خود را «خدايان» اتخاذ نموده اند چنان كه مى فرمايد:

(إِتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ...) .²

«آنان دانشمندان و راهب هاى خود را خدايانى قرار داده اند».

ناگفته پيداست كه جامعه كليمى و مسيحى هرگز اين دو گروه را پرستش نمى كردند امّا چون از دستورهاى آنان بى چون وچرا پيروى مى كردند قرآن مجيد نام چنين اطاعت و پيروى را پرستش آنان و خود آنان را ارباب معرفى كرده است.

در حديثى وارد شده است:

«من أصغى إلى ناطق فقد عبده فإن كان ينطق عن اللّه فقد عبد اللّه و إن كان ينطق عن غير اللّه فقد عبد غير اللّه».³

1 . فرقان/43.
2 . توبه/31.
3 . سفينة البحار، ماده «عبد».

صفحه 351

«هر كس به سخن گوينده اى گوش دهد، او را پرستيده است هرگاه گوينده از خدا سخن مى گويد خدا را پرستش نموده و اگر از غير خدا سخن مى راند او را پرستش كرده است».

ناگفته پيدا است اين نوع استعمالات يك نوع مجازگويى و مبالغه در اهميت مطلب است و هرگز معنى واقعى عبادت كه ملاك توحيد و شرك است اين نيست .

در اصطلاح به افرادى كه در اعمال غريزه جنسى و يا خوردن و نوشيدن افراط مىورزند مى گويند: فلانى شهوت پرست و يا شكم پرست است عين همين تعبير در زبان عربى نيز وارد است مى گويند: عبد الشهوة، عبد البطن.

بنابراين، عبادت معنى حقيقى دارد كه انجام آن براى غير خدا حرام است و معنى مجازى دارد كه از دايره تحريم عبادت براى غير خدا، خارج مى باشد.

گواه بر اين كه مطلق خضوع و احترام پرستش نيست بلكه علاوه بر نهايت تذلل بايد قيافه عمل طورى باشد كه خضوع كننده، طرف را فاعل مختار و مالك حقيقى امور دنيا وآخرت بداند اين است كه خداوند به فرشتگان فرمان داد كه بر آدم سجده كنند، و همچنين يعقوب با همسر و فرزندانش در برابر يوسف سجده كردند اگر واقعاً مطلق خضوع حتى به شكل سجده پرستش بود، هرگز خدا به فرشتگان دستور نمى داد كه يك چنين شرك و كفر را مرتكب گردند و هرگز پيامبر معصوم مانند يعقوب (عليه السلام) آن را انجام نمى داد، زيرا ساحت مقدس خدا و پيامبران پيراسته تر از آن است كه فرمان به كار قبيح بدهند و يا آن را مرتكب گردند.

آرى در آيين مقدس اسلام سجده بر هر كس حتى بسان سجده يعقوب بر يوسف جايز نيست و اين نه از آن نظر كه شرك و كفر است بلكه در عين اين كه شرك نيست به خاطر علتى ديگر تحريم گرديده است.

لفظ «دعا» بعينه دچار سرنوشت لفظ «عبادت» مى باشد همگى مى دانيم

صفحه 352

كه معنى واقعى «دعا» خواندن است. و هيچ گاه خواندن و دعوت شخصى براى انجام كارى حرام نمى باشد بلكه اساس زندگى بشر را تعاون و همكارى و درخواست كمك به يكديگر تشكيل مى دهد.

ولى همين لفظ گاهى در معنى خاصى كه همان دعوت شخصى با نهايت ذلت به گمان اين كه او مالك امور دنيا و آخرت و فعال ما يشاء جهان آفرينش است به كار مى رود به طور مسلم درخواست چيزى از كسى به اين نحو، رنگ و قيافه عبادت به خود گرفته و حرام خواهد بود.

در قرآن مجيد و احاديث اسلامى گاهى لفظ دعا كه معنى وسيع و گسترده اى دارد در خصوص عبادت به كار رفته است چنان كه مى فرمايد:

(...أُدْعُونى أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ...) .¹

«مرا بخوانيد تا به درخواست شما پاسخ بگويم كسانى كه تن به پرستش من نمى دهند و كبر مىورزند وارد دوزخ مى شوند».

از پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «الدُّعاءُ مُخُّ الْعِبادَةِ»: «دعا مغز و روح عبادت است».

نتيجه اين دو بحث اين مى شود كه: معنى حقيقى عبادت پرستش است و گاهى به معنى ديگر نيز استعمال مى شود. و هرگز در اين مورد نبايد به بهانه اين كه لفظ عبادت به كار رفته است آن را مورد تحريم دانست.

و لفظ «دعا» و «مغفرت» عكس لفظ «عبادت» است و معنى وسيعى دارد كه شرعاً جايز است ولى گاهى در معنى خاصى به كار مى رود كه هماهنگ با عبادت مى گردد.

1 . غافر/60.

صفحه 353

با توجه به اين بيان پاسخ اشكال روشن گرديد، زيرا توحيد اقسامى دارد كه به سه قسم آن اشاره مى شود:

1. توحيد ذات: خداوند ذاتى است كه شريك و همتايى ندارد و در برابر آن اعتقاد به دوگانگى خداوند است كه شرك در ذات شمرده مى شود.

2. توحيد در افعال: و آن اين است كه مؤثر واقعى در جهان يكى است و هر موجودى هر گونه اثر و خاصيتى كه دارد از خدا است، سوزندگى آتش، برندگى شمشير، درخشندگى خورشيد، زيبايى گل، درمان بخشى داروها...همه از ناحيه خدا و به فرمان او است.

هيچ موجودى در جهان در كار خود مستقل نبوده و همه از او نيرو مى گيرند، و مستقل در تأثير در سراسر جهان ذات پاك او است حتى انسان كه در كار و فعاليت هاى خود اختيار دارد، قدرت بر انجام هر كارى را از خدا مى گيرد.

3. توحيد عبادت: و آن اين است كه جز ذات او، هيچ كس را شايسته عبوديت و بندگى ندانيم، و هيچ يك از موجودات جهان از سنگ و چوب، از ماه و خورشيد، از جاندار و انسان حتى پيامبران و اوليا كه مظهر عالى ترين كمال در جهان هستى مى باشند، شايسته بندگى و پرستش نمى باشند.

زيرا ملاك وعلت خضوع در حدّ پرستش، همان كمال ذاتى است كه تنها از آن خدا است و جز او هيچ موجودى كمالى از خود نداشته و بلكه هر چيزى هر چه دارد از جانب خدا دارد.

با توجه به اين اصل، قدرى درباره حقيقت شفاعت و يا درخواست شفاعت از اولياى خدا، به پژوهش بپردازيم. حقيقت شفاعت در روز رستاخيز جز اين نيست كه فيض الهى و رحمت گسترده او از ناحيه اولياى خدا به افراد

صفحه 354

گنهكار برسد، همان طور كه فيض مادى خدا در اين جهان به وسيله يك رشته علل و اسباب طبيعى به انسانها مى رسد، همچنين مغفرت و بخشندگى كه عاليترين فيض معنوى براى بندگان خدا در روز رستاخيز است از طريق اسباب خاصى به مجرمان مى رسد. اعتقاد به چنين اسباب مادى و معنوى كه سببيّت و تأثير و كار و فعاليت آنان همگى به فرمان خدا و طبق اراده حكيمانه او انجام مى گيرد، و هم چنين درخواست شفاعت از آنها كوچكترين منافاتى با توحيد در مراحل سه گانه ندارد.

زيرا شفاعت خواهى از اوليا سبب نمى شود كه خدا را دوتا بدانيم. و يا موجودى را در تأثير و افاضه، مستقل بينديشيم و يا طوق بندگى كسى را به گردن نهيم، و او را به عنوان معبود بپرستيم. هرگاه خداوند در روز رستاخيز به اولياى خود اذن دهد كه درباره گنهكاران شفاعت كنند، هرگز براى خود شريكى تعيين نكرده است.

هرگاه بندگان خدا از اولياى خدا بخواهند كه در حقّ آنان شفاعت كنند، و حداقل شفاعت، اين است كه از خداوند بخواهند كه از گناهان آنان درگذرد، هيچ گاه آنها را به هيچ عنوانى نپرستيده اند و مستحق معبوديت و پرستش ندانسته اند. زيرا درخواست شفاعت از آنان به صورت نهايت ذلت و خضوع نبوده، و هرگز شافعان راستين را مالك زمام امور نمى دانند.

در هيچ جاى جهان سؤال از كسى را عبادت و پرستش نمى گويند بلكه سؤال در اين صورت دو حالت دارد، زيرا طرف يا قادر به انجام مورد درخواست انسان هست يا نه، در صورت نخست درخواست يك چنين كار كاملاً عاقلانه بوده، و يك نوع وسيله خواهى است كه عقل و شرع، همه را به آن دعوت نموده است، و در صورت دوم يك چنين درخواست كار احمقانه است كه بايد افراد عاقل به حكم اين كه عاقلند از آن دورى بجويند.

صفحه 355

فرض كنيد شخصى بر اثر اشتباهى به چاه افتاده اگر اين شخص از افرادى كه از كنار چاه مى گذرند استمداد كند و بگويد مرا به وسيله ريسمانى نجات دهيد، يك چنين تقاضا عاقلانه و صحيح خواهد بود. و اگر از سنگهايى كه دور ديوار چاه قرار دارند چنين درخواستى كند، درخواست او ابلهانه بوده و هرگز نام عبادت و پرستش نخواهد داشت.

خلاصه شفاعت خواهى را به هر نحو تفسير كنيم كوچكترين ارتباطى با شرك و پرستش غير خدا نخواهد داشت.

قرآن مجيد دستور مى دهد كه افراد با ايمان بدنبال وسيله بروند آنجا كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ...) .¹

«اى افراد با ايمان از خداوند بپرهيزيد و بدنبال وسيله برويد».

ناگفته پيدا است مقصود وسيله خواهى براى امور مادى و معيشت دنيوى نيست، زيرا آن كار چندان دشوار و پيچيده اى نيست كه به چنين دستور مؤكدى نيازمند باشد، بلكه مقصود توسل به اسباب در امور معنوى و تقوايى است از آنجا كه وسيله را در موردى مشخص نكرده طبعاً هر نوع وسيله اى كه با اصول و موازين اسلام منطبق باشد در مفاد آيه داخل بوده و بايد به دنبال آن رفت و يكى از اين وسايل درخواست دعا از اولياى خداست كه هيچ گاه ردّ و بازگشت ندارد.

آيا معقول است قرآنى كه پايه گذار مبارزه با شرك و بندگى غير خدا است مردم را به آن دعوت كند.

توضيح اين كه صريح آيات قرآن به روشنى گواهى مى دهد كه افرادى كه

1 . مائده/35.

صفحه 356

به حق و حقيقت گواهى مى دهند روز رستاخيز شفاعت خواهند كرد.

آنجا كه مى فرمايد:

(وَلا يَمْلِكُ الَّذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) .¹

«كسانى كه غير خدا را مى پرستند، از شفاعت معبودهاى خود بهره اى نمى برند مگر آن كسانى كه به حقيقت توحيد گواهى دهند و از حقيقت آن آگاه گردند».

لفظ «الاّ» كه از حروف استثنا است گواه روشن بر شفاعت كردن آن گروهى است كه به وحدانيت خدا گواهى مى دهند.

اكنون اين سؤال پيش مى آيد: حالا كه خداوند به برخى از اولياى خود چنين حقى را لطف فرموده و اجازه داده است كه شفاعت كنند چه اشكال دارد كه گنهكارى از چنين شخصى كه به اذن الهى حقّ شفاعت دارد درخواست شفاعت كند در اين صورت هرگاه فرد درخواست كننده واجد شرايط شفاعت باشد، و در عِداد افرادى كه خدا به آنان اذن داده است كه درباره آنان شفاعت كنند، دعاى او پذيرفته مى شود، و در غير اين صورت مردود گردد.

خنده آور جمله اى است كه رئيس فرقه وهابى ها مى گويد: خداوند به اولياى خود حق شفاعت داده است امّا ما را از درخواست آن باز داشته است.²

اوّلاً: خداوند در كدام آيه ما را از درخواست شفاعت از شافعان راستين بازداشته است؟ اگر اين بازدارى به خاطر اين است كه چنين درخواستى شرك است، به طور روشن ثابت نموديم كه هرگز چنين درخواستى عبادت و پرستش

1 . زخرف/86.
2 . كشف الارتياب، ص 241، نقل از كتاب «كشف الشبهات» محمد بن عبد الوهاب، ص 62.

صفحه 357

طرف نيست و اگر از جهات ديگر است بعداً رسيدگى مى نماييم.

ثانياً: اين كار يك نوع تناقض گويى است، خدا اگر چنين حقّى را به اولياى خود داده است براى اين است كه ديگران از آن حق بهره مند گردند امّا با اين وضع صحيح است كه به افرادى كه اين حق براى بهره مند شدن آنان به اولياى خدا داده شده است گفته شود كه شما حق نداريد از آن درخواست، استفاده بنماييد!

2 . آيا شرك مشركين به خاطر طلب شفاعت از بت ها بود؟

دومين استدلال گروه وهابى بر تحريم طلب شفاعت از اولياى خدا اين است كه علت اين كه خداوند بت پرستان حجاز را مشرك خوانده است، اين است كه : آنها از بتها طلب شفاعت مى نمودند و در مقابل آنها به ناله و زارى پرداخته و درخواست وساطت مى كردند چنان كه آيه زير بر آن گواهى مى دهد:

(وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ...) .¹

«موجوداتى را مى پرستند كه به آنها زيان وسودى نمى رساند و مى گويند كه آنها شفيعان ما در نزد خدا هستند».

بنابراين هر نوع شفاعت خواهى از غير خدا، شرك و پرستش شفيع خواهد بود.

پاسخ: هرگز اين آيه كوچكترين دلالتى بر مقصود آنان ندارد و اگر قرآن آنان را مشرك مى داند نه از اين نظر است كه آنها از بتها شفاعت خواهى مى كردند بلكه علت مشرك بودن آنان، اين است كه آنها را مى پرستيدند تا

1 . يونس/18.

صفحه 358

سرانجام آنها را شفاعت كنند.

توضيح اين كه گروه بت پرست دو كار انجام مى دادند:

1. بتها را متنفذان درگاه الهى مى دانستند و تصور مى كردند كه از طريق عبادت و پرستش آنها، مى توانند رضايت آنان را جلب نمايند، وخداوند اين حقيقت را با جمله زير بيان كرده است:

(وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ...) .

«موجوداتى را كه ضرر و نفعى به آنان نمى رسانند، مى پرستند».

از اين جهت آنان مشرك بودند.

2. چشم اميد به آنها دوخته و از آنها طلب شفاعت مى كردند و خداوند اين حقيقت را با جمله زير بيان كرده:

(...وَيَقُولُونَ هؤلاءِ شُفَعاؤُنا...) .

«مى گفتند كه آنان شفيعان ما در پيشگاه خداوند هستند».

چون بتها قادر به انجام مقاصد بت پرستان نبودند از اين جهت شفاعت خواهى آنها كار احمقانه بوده است نه شرك.

با دقت در معنى آيه و اين كه آنان درباره بتها دوكار انجام مى دادند، روشن مى گردد علت مشرك بودن آنها همان پرستش آنها بوده است نه شفاعت خواهى از آنان، اگر شفاعت خواهى از بتها، در حقيقت پرستش آنها بود ديگر دليل ندارد كه علاوه بر جمله (وَيَعْبُدُونَ) جمله اى مانند: (وَيَقُولُونَ هؤلاءِ شُفَعاؤُنا) بياورد.

اين كه در آيه اين دو جمله به صورت عطف آمده اند حاكى از اين است كه موضوع پرستش بتها غير از مسأله شفاعت خواهى از آنان بوده است، پرستش بتها نشانه شرك و دوگانه پرستى است، وشفاعت خواهى از سنگ و

صفحه 359

چوب، عمل احمقانه و دور از منطق و علم به شمار مى رود.

هرگز اين آيه دلالت ندارد كه شفاعت خواهى از بتها، پرستش آنها است تا چه رسد شفاعت خواهى از اولياى حق و عزيزان درگاه وى نشانه پرستش آنها باشد.

3. آيا درخواست حاجت از غير خدا حرام است؟

سومين دليل آنان بر تحريم درخواست شفاعت از اولياى خدا، اين است كه به حكم صريح قرآن ما نبايد در مقام دعا غير خدا را بخوانيم و درخواست شفاعت از غير او يك نوع درخواست حاجت از غير خداست.

قرآن مجيد مى فرمايد:

(...فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً) .¹

«با خدا، غير خدا را نخوانيد».

هرگاه دعوت غير خدا حرام است و از طرف ديگر، شفاعت براى اولياى او ثابت مى باشد راه جمع همان است كه شفاعت اوليا را از خدا بخواهيم نه از خود آنان.

گواه بر اين كه اين نوع دعوت ها عبادت و پرستش است آيه زير مى باشد:

(...أُدْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرينَ) .²

«مرا بخوانيد تا اجابت كنم شما را، كسانى كه از پرستش من كبر مىورزند وارد دوزخ مى گردند».

1 . جن/18.
2 . غافر/60.

صفحه 360

دقت كنيد در آغاز آيه لفظ «دعوت» و در آخر آيه لفظ عبادت به كار رفته است و اين گواه بر اين است كه دعوت و عبادت يك مفهوم دارند.

در ارشاد القلوب و ديگر كتابهاى اخلاق وارد شده است:

«الدُّعاءُ مُخّ العِبادَةِ».

«دعا كردن مغز پرستش است».¹

پاسخ پرسش فوق

أوّلاً: مقصود از تحريم دعوت غير خدا در جمله (فَلا تَدْعُوا) مطلق خواندن و درخواست نيست بلكه مقصود از تحريم دعوت، تحريم پرستش غير خدا است، به گواه ما قبل آيه كه مى فرمايد:(وَإِنَّ الْمَساجِدَ للّه) اين جمله دليل بر اين است كه مقصود از دعوت در آيه دعوت خاصى است كه ملازم با پرستش مى باشد، و آن قيام توأم با ذلت و خضوع بى نهايت در برابر كسى كه او را اختياردار جهان و حاكم مطلق بر صحنه آفرينش مى داند² و هرگز اين قيود در درخواست شفاعت از كسى كه خدا به او چنين حقّى را اعطا كرده است كه به اذن او شفاعت كند، وجود ندارد.

ثانياً: آنچه در آيه تحريم شده است اين است كه كسى را همراه خدا، بخوانيم و او را در رتبه خدا بينديشيم چنان كه لفظ (مَعَ اللّه) روشنگر اين مطلب است اگر كسى از پيامبر بخواهد كه در حقّ او دعا كند كه خدا گناهان او را ببخشد يا حاجت او را برآورده كند، هرگز همراه خدا كسى را نخوانده

1 . ارشاد القلوب ديلمى، ص 135.
2 . در حقيقت معنى آيه چنين است: «فلا تعبدوا مع اللّه أحداً» چنان كه در آيه ديگر مى فرمايد:(وَلا يَدْعُوا مَعَ اللّهِ إِلهاً آخر) .

صفحه 361

است بلكه حقيقت اين دعوت جز دعوت خدا چيز ديگرى نيست.

اگر درخواست حاجت از بت، در برخى از آيات، شرك معرفى شده است به خاطر اين است كه آنها را قادر به انجام مقاصد خويش مى دانستند از اين رو قرآن مجيد در مقام انتقاد از اين نوع انديشه ها چنين مى فرمايد:

(وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرونَ) .¹

«بت هايى را كه به عنوان معبود جز خدا مى خوانيد نمى توانند شما را و خود را كمك كنند».

و نيز مى فرمايد:

(إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ...) .²

«كسانى را كه جز خدا مى خوانيد بسان شما بندگان خدا هستند».

خلاصه مشركين درباره بتها قدرت هاى فوق العاده مى انديشيدند،و با نهايت ذلت و خضوع در برابر آنها ايستاده و عرض حاجت مى كردند و آنها را متصرف مطلق و فاعل تام در جهان آفرينش مى دانستند البته درخواست حاجت به اين شكل قطعاً حرام و بت پرستى خواهد بود.

ولى درخواست شفاعت و دعا از شخصى كه خدا به او چنين حق و مقامى را داده است فاقد اين شرايط است.

ثالثاً: در آغاز بحث يادآور شديم كه دعوت معنى وسيع و گسترده اى دارد و احياناً به طور مجاز در عبادت استعمال مى شود، مانند آيه ³ و حديثى⁴ كه

1 . اعراف/197.
2 . اعراف/194.
3 . (أُدْعُونى أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذينَ يَسْتَكْبِرُونَ...) .
4 . «الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَةِ».

صفحه 362

مستدل با آن استدلال كرده است در صورتى كه چنين استعمالات جزئى به صورت مجاز دليل نمى شود كه هميشه دعوت را به معنى عبادت تفسير كنيم و درخواست حاجت و دعا از كسى، به شكل معقول را محكوم به شرك بنماييم.

آيا شفاعت حق مختص خدا است؟

آيه زير حاكى از آن است كه شفاعت حقّ خدا است در اين صورت درخواست شفاعت از ديگرى چه معنى دارد؟ اينك آيه:

(أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَ لَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ* قُلْ للّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً) .¹

«بلكه آنان جز خدا شفيعانى اتخاذ كرده اند بگو، اگر آنان چيزى مالك نباشند و چيزى را تعقل نكنند(چگونه مى توانند شفيعان شما باشند) بگو شفاعت همگى ازآن خدا است».

پاسخ

مقصود از جمله (للّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً) اين نيست كه خدا شفاعت مى كند و بس و ديگرى حقّ شفاعت كردن ندارد، زيرا شكى نيست كه خدا هيچ گاه درباره كسى نزد ديگرى شفاعت نمى كند بلكه مقصود اين است كه خداوند مالك اصل شفاعت است و هيچ كس جز به اذن او نمى تواند شفاعت كند و شفاعت ديگران بسته به اذن و ارتضاى او است، و اين حق و مقام را خداوند اصالتاً داراست و او است كه آن را به ديگران واگذار مى كند.

و به عبارت ديگر مقصود از آيه اين است كه شفاعت از آن خدا است نه

1 . زمر/43ـ44.

صفحه 363

بت هايى كه شعور ندارند ومالك چيزى نمى شوند.

و به عبارت روشن تر آن كس مالك شفاعت مى شود كه از عقل و درك و امكان مالكيت چيزى برخوردار باشد تا در پرتو عقل و شعور درخواست را از گنهكار بگيرد و به مقام بالاتر برساند، و نيز بتواند حقّ شفاعت را مالك گردد، و از اين حق استفاده كند، و بت هاى مورد پرستش آنان، فاقد هر دو شرطند چنان كه مى فرمايد:

(...قُلْ أَوَ لَوْكانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ* قُلْ للّهِ الشَّفاعَةُ جَميعاً).

آيه هرگز ناظر به شفاعت هاى صحيح نيست، كه شفيع از نظر عقل و كمال در درجه بسيار بالا است و قدرت بر تملك اين حق را با اذن پروردگار دارد.

استدلال كننده تنها يك جمله از آيه را مى نگرد ولى از صدر و آغاز آيه كاملاً غفلت مىورزد و با توجه به صدر آيه، بى پايگى استدلال كاملاً روشن مى گردد.

4. آيا درخواست شفاعت از مرده لغو است؟

استدلال ديگر آنان اين است كه درخواست شفاعت از اولياى الهى در اين جهان، درخواست حاجت از مرده است كه فاقد حس شنوايى است و آيات و احاديثى كه در آغاز اين بخش با آنها بر صحت طلب شفاعت از اولياى الهى استدلال شد، همگى مربوط به حال حيات آنها است ولى بحث ما فعلاً درباره درخواست شفاعت از صالحان امت است كه چهره در نقاب خاك كشيده اند آيا با اين وضع صحيح است كه ما در برابر قبر آنان بايستيم و بگوييم

صفحه 364

كه اى پيامبر گرامى! درباره من شفاعت بنما.

پاسخ

اين گروه پيوسته در تخطئه ديگر فرقه هاى اسلامى از در شك وارد مى شوند و به نام طرفدارى از توحيد، در صدد تكفير ديگران بر مى آيند امّا در اين استدلال چهره گفتار را دگرگون كرده، و موضوع لغو بودن توجه به اوليا را پيش كشيده اند ولى آنان از يك نكته غافلند كه اولياى الهى به بركت دلايل نقلى و عقلى حى و زنده اند.

اين انتقاد، حاكى از آن است كه انتقاد كننده از وضع روح انسان و تجرد و بقاى آن پس از انتقال از جسدها آگاه نبوده و مرگ را فناى محض و نابودى شخص تصور كرده است در حالى كه دلايل عقلى ونقلى، بر خلاف آن گواهى مى دهند.

اوّلاً: دلايل تجرد نفس از ماده پس از جدايى از بدن، و بى نيازى آن از جسد مادى ايجاب مى كند كه روح انسانى پس از مرگ نيز باقى بوده و از حيات و ادراك خاصى برخوردار باشد و فلاسفه بزرگ اسلام با دلايل دهگانه اى بقاى روح و برترى آن از ماده را ثابت نموده و براى هيچ فرد منصفى ، جاى ترديد باقى نگذارده اند.

ثانياً: آيات قرآن بر ادامه حيات پس از مرگ گواهى مى دهند مانند آيه هاى:

1. (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) .¹

1 . آل عمران/169.

صفحه 365

«افرادى را كه در راه خدا كشته مى شوند مرده مپنداريد بلكه آنان زندگانند كه در نزد خداى خود روزى داده مى شوند».

اگر جمله (يُرْزَقُونَ) نبود، ممكن بود كه احتمال دهيم مقصود حيات اجتماعى آنان است كه پس از مرگ در قلوب مردم جاى بس عظيمى دارند وپيوسته در محافل و مجالس، نامشان برده مى شود، امّا اين جمله مانع از آن است كه «حيات شهيدان» را از اين راه تفسير كنيم بلكه مى رساند كه آنان از حيات حقيقى وواقعى همراه با ارتزاق برخوردارند هر چند حقيقت رزق آن جهان بسان ديگر مطالب آن براى ما روشن نيست.

گواه روشن بر حيات واقعى شهيدان راه حق، اين است كه قرآن را پس از آن كه زنده مى نامد، چنين توصيف مى كند:

(فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّ خَوفٌ عََلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) .¹

«آنان با آنچه كه خداوند از كرم خود، عطا فرموده است، خرسند و شادمانند و به كسانى كه هنوز به آنان نپيوسته اند بشارت مى دهند كه هرگز براى آنان بيم و اندوهى نيست».

صريح آيه اين است كه شهيدان راه خدا، در آن جهان درباره گروهى كه هنوز جام شهادت ننوشيده اند، و يا از طريق مرگ طبيعى به آنان نپيوسته اند چنين مى گويند:

«لا تَحْزَنُوا ، ولا تَخافُوا»: «غم و اندوه مخوريدو نترسيد».

كسى كه قدرت دارد به دوستان خود چنين جمله اى بگويد آيا نمى تواند درباره درخواست كنندگان شفاعت از خداوند مغفرت و آمرزش بطلبد و

1 . آل عمران/170.

صفحه 366

بگويد:

«اللّهم اغفر لفلان»:«خدايا فلانى را ببخش و بيامرز».

اگر شهيد راه حق بتواند، از خداوند درخواست آمرزش درباره كسى كند آيا پيامبر كه سرور جهانيان و بزرگ و رهبر جهان انسانها و پيشواى شهيدان است نمى تواند چنين كارى از خداوند درخواست كند.

شگفتا پيامبرى كه روز قيامت شاهد امت و گواه بر اعمال آنان مى باشد چطور از كارهاى آنان بى خبر است و سخنان آنان را نمى شنود.

قرآن مجيد پيامبر را شاهد بر اعمال امت معرفى مى كند آنجا كه مى فرمايد:

(فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّة بِشَهيد وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤلاءِ شَهِيداً).¹

«چگونه مى شود هنگامى كه از هر گروهى شاهدى مى آوريم و تو را نيز براى آنان شاهد آوريم».

آيا مى شود كه پيامبر بدون اطلاع از اعمال كسى ويا لا اقل بدون اطلاع از ايمان و كفر گروهى به شهادت برخيزد؟ به طور مسلم نه.

هرگز شهادت و گواهى دادن پيامبر منحصر به گروه معاصر خويش نيست. زيرا قرآن او را با همين صفت در كنار دو صفت ديگر او «بشير ونذير» خوانده است در حالى كه آن دو صفت وى عمومى است و به گروهى اختصاص ندارد چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا النَّبِىُّ إِنّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً) .²

«اى پيامبر ما تو را شاهد و بشارت ده و بيم رسان برانگيختيم».

1 . نساء/41.
2 . احزاب/45.

صفحه 367

آيا مى توان احتمال داد كه بيم رسانى پيامبر منحصر به همان گروه معاصر خود مى باشد چطور اين دو صفت عمومى مى باشد ولى صفت شهادت او رنگ خصوصى به خود بگيرد.¹

2. (وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) .²

«پس از اين جهان برزخى دارند تا روز رستاخيز».

اين آيه در پاسخ كسانى گفته شده است كه هنگام مرگ درخواست بازگشت به دنيا، مى كردند و مى گفتند:

(...رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّى أَعْمَلُ صالِحاً...) .

«بارالها مرا بار ديگر به اين دنيا بازگردان تا عمل نيك انجام دهم».

قرآن پس از ردّ اين تقاضا آيه ياد شده را مى آورد، كه مى رساند پرونده حيات در اين جهان كاملاً بسته شده وپرونده جهان دوم كه برزخ ميان دو جهان است آغاز گرديده است و بايد رحل اقامت در آن جهان بيفكند.

پس اين آيه از دلايل روشنِ ادامه حيات به صورت برزخى در جهان ديگر است و حيات با علم و ادراك و قدرت و توانايى، توأم مى باشد.

3.(النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوّاً وَعَشِيّاً وَيَومَ تَقُومُ السّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَونَ أَشَدَّ الْعَذاب) .³

«آنان صبح و عصر بر آتش عرضه مى شوند و روز قيامت، آل فرعون را وارد به شديدترين عذاب كنيد».

اين آيه حاكى است كه آل فرعون، پيش از رستاخيز صبح و عصر بر

1 . اهداء الحقير،ص 101.
2 . مؤمنون/99ـ100.
3 . غافر/46.

صفحه 368

آتش عرضه مى شوند. عرضه بر آتش چون به خاطر معذب ساختن آنها است طبعاً بايد داراى روح و روان باشند كه درد آتش را بچشند.

بنابراين بايد روح انسان در نشأه برزخ داراى بدن خاصى باشد كه بسان لباس بر روح پوشانيده شود، و به وسيله بدن معذّب گردد.

در كيفرهاى مادى مانند عذاب با آتش، بدن دنيوى و يا برزخى نقش لباس را دارند، هرگاه بخواهند شخصى را با چوب به نحوى بزنند كه بدنش مجروح نگردد، لباس بر بدن او مى پوشانند و چوب مى زنند، بدن نيز در هر دوجهان اين نقش را ايفا مى كند، زيرا روح مجرد تا تعلق به بدن نگيرد قابل عذاب كردن با آتش نيست از اين جهت بايد داراى بدنى باشد كه به وسيله اتحاد و با علقه اى كه با بدن دارد او نيز معذب گردد.

احاديث اسلامى پيرامون ادامه حيات نفوس مؤمن و كافر، پس از مرگ بيش از حد است. محدثان اسلامى همگى نقل مى كنند در «صحنه بدر» كه پيروزى با مسلمانان شد و مشركان با دادن هفتاد كشته پا به فرار گذاردند اجساد كشتگان كفر، به دستور پيامبر در چاهى ريخته شد سپس پيامبر با آنان چنين سخن گفت:

«آنچه را كه پروردگار من به من وعده كرده بود، حق يافتم، آيا شما نيز آنچه را كه خدا وعده كرده بود درست و پاى برجا يافتيد؟».

در اين موقع برخى از مسلمانان از پيامبر پرسيدند:« آيا آنان سخن شما را مى شنوند و درك مى كنند؟»، حضرت فرمود: «بلى».¹

محدثان اسلامى در باب زيارت پيامبر احاديثى نقل كرده اند كه پيامبر گرامى فرموده است:

1 . سيره ابن هشام:1/639.

صفحه 369

«ما من أحد يسلم على إلاّ ردّ اللّه روحى حتى أرد (عليه السلام)».

«هر كس بر من سلام كند خداوند روح مرا باز گرداند تا پاسخ سلام او را بگويم».

و نيز نقل مى كنند:

«إنّ للّه ملائكة سيّاحين فى الأرض يبلغوننى من أُمّتى السلام».

«خداوند فرشتگانى دارد كه روى زمين مى گردند و سلام هاى امت مرا به من مى رسانند».

احاديث و روايات در اين مورد به اندازه اى است كه نقل يك دهم آنها براى ما امكان پذير نيست.¹

اگر اولياى الهى و شهيدان راه حق پس از مرگ زنده وجاويد نيستند چرا قرآن مجيد بر شخصيتهاى بزرگ، سلام و درود مى فرستد مانند:

1. (سَلامٌ عَلى نُوح فِى الْعالَمينَ) .

2. (سَلامٌ عَلى إِبْراهيمَ) .

3. (سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ) .

4. (سَلامٌ عَلى إِل ياسينَ) .

5. (وَسَلامٌ عََلى الْمُرْسَلينَ) .²

آيا مى توان اين همه تأكيد، و روايات متواترى كه محدّثان اسلامى از سنى و شيعه در زيارت اهل قبور، وزيارت پيامبران و اوليا و صالحان از نبى اكرم (صلى الله عليه وآله) و پيشوايان پاك نقل كرده اند و در غالب آنها، با آن گروه به صورت

1 . مرحوم سيد محسن عاملى در كتاب كشف الارتياب، ص 110 و113 قسمتى از آنها را آورده است.
2 . صافات/79، 109، 120، 130و 181.

صفحه 370

خطاب سخن مى گوييم، مردود دانست؟ و گفت در برنامه اسلام، دستورى به نام زيارت قبور، خطاب به شهيدان و اوليا و صالحان و پاكان وجود، ندارد. و ده ها كتاب وحديثى كه در اين مورد است همگى بى اساس مى باشند:

(...كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ...).¹

5. آيا قرآن مردگان را غير قابل تفهيم اعلام مى كند؟

قرآن مجيد با صراحت كامل، مردگان را غير قابل تفهيم مى داند آنجا كه مى فرمايد:

1. (إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرينَ) .²

«تو نمى توانى مردگان و كَران را كه گوش به سخن تو نمى دهند تفهيم كنى(و هدايت بنمايى)».

قرآن در اين آيه، مشركان را به مردگان تشبيه مى كند و مى رساند همان طور كه مرده، قابل تفهيم نيست، همچنين تفهيم اين گروه نيز براى تو مقدور نيست، اگر مردگان قابل سخن گفتن بودند، وحس شنوايى داشتند تشبيه مشركان مرده دل، به گروه مردگان، صحيح نبود.

2. (...إِنَّ اللّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَما أَنْتَ بِمُسْمِع مَنْ فِى الْقُبُورِ) ³

«خداوند هر كس را بخواهد تفهيم مى كند،و تو نمى توانى افرادى را كه در گور نهفته اند،اسماع بنمايى».

1 . كهف/5.
2 . نمل/80.
3 . فاطر/22.

صفحه 371

استدلال به اين آيه نيز بسان استدلال به آيه گذشته است و هر دو آيه حاكى است كه اسماع و تفهيم اموات ممتنع است و چون مشركان هم شبيه آنانند تفهيم آنان عملى نمى باشد.

روى اين اساس درخواست شفاعت از شخص مرده بسان درخواست از يك جماد خواهد بود.

پاسخ

استدلال با اين دو آيه روى اين اساس است كه تصور شده است مفاد آنها اين است كه تو اى پيامبر گرامى هيچ گاه نمى توانى اموات حقيقى و يا مجازى را اسماع و تفهيم نمايى، در صورتى كه هدف اين دو آيه اين نيست بلكه مقصود از دو آيه اين است كه تو مستقلاً بدون استمداد از قدرت غيبى نمى توانى مردگان را اعم از واقعى و يا تنزيلى تفهيم كنى، و تا مشيت و خواست خدا در كار نباشد، قدرت تفهيم در شما نخواهد بود، و اين سخن غير اين است كه بگوييم پيامبر مطلقاً قدرت تفهيم مردگان را ندارد.

توضيح اين كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) به گواهى آيات قرآن علاقمند بود كه همه افراد را به آيين راست رهبرى نمايد. وعلاقه او به انسانها ، اين آرزو را در او به وجود آورده بود، از طرف ديگر چون هدايت و ضلالت در دست خدا است و تا مشيت او بر هدايت كسى تعلق نگيرد، هدايت افراد، امكان پذير نخواهد بود، قرآن براى اثبات دخالت كامل اراده خداوند، و اين كه اين كارها همگى در دست او است، و پيامبر مالك هدايت و ضلالت افراد نيست، در پاره اى از موارد به اين حقيقت اشاره مى كند چنان كه مى فرمايد:

1. (إِنَّكَ لا تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللّهَ يَهْدِى مَنْ يَشاءُ...) ¹

1 . قصص/56.

صفحه 372

«هر كسى را بخواهى نمى توانى هدايت كنى بلكه خدا هر كس را بخواهد هدايت مى نمايد».

2. (وَما¹ أَكْثَرُ النّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنينَ) .²

«غالب مردم هر چند اصرار بورزى ايمان نمى آورند».

اين دو آيه وهمچنين دو آيه پيش كه ايراد كننده با آن استدلال كرد، مى خواهند برسانند كه كار هدايت در دست خدا است و خواست پيامبران در اين مورد مؤثر نيست، و هادى واقعى و مقلب قلوب دل ها، و روشنى بخش روح ها خدا است و بس.

چنان كه در آيه ديگر به صورت عموم به اين حقيقت اشاره مى كند و مى فرمايد:

(لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِشَىْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ...) .³

«كارى در دست تو نيست يا توبه آنان را مى پذيرد و يا عذاب مى كند».

گواه روشن بر اين كه هدف آيات اين نيست كه پيامبر مطلقاً قدرت بر اسماع اموات ندارد بلكه مى خواهد برساند كه بدون مشيت الهى، تو كارى را درباره افراد اعم از ميت حقيقى و مجازى نمى توانى انجام دهى، خود آيه دوم است، زيرا در اين آيه، پيش از آن كه بگويد: (وَما اَنْتَ بِمُسْمِع مَنْ فِى الْقُبُورِ) : «تو مردگان را نمى توانى تفهيم نمايى» مى فرمايد:(إِنَّ اللّهَ يسمعُ مَنْ يَشاءُ) :«خداوند است كه هر كه را بخواهد تفهيم مى كند».

1 . اگر زمينه هدايت در طرف موجود باشد; قطعاً مشيت الهى به هدايت او تعلق مى گيرد، و از اين نوع آيات نبايد به نفع گروه «جبرى» استفاده كرد.
2 . يوسف/103.
3 . آل عمران/128.

صفحه 373

از اين كه در اين آيه تفهيم الهى را به طور اطلاق و بدون قيد ذكر مى كند بعداً به پيامبر مى فرمايد: تو نمى توانى مردگان را اسماع كنى، استفاده مى شود كه آيه در مقام سلب قدرت مستقل از پيامبر است و اين كه او بدون مشيت الهى، هيچ كارى را نمى تواند انجام دهد، نه تنها اموات را نمى تواند تفهيم كند حتى احيا را نيز نمى تواند به راه راست هدايت نمايد.

و اين مطلب غير ازاين است كه بگويد اموات قابل اسماع نيستند حتى در صورتى كه خدا بخواهد پيامبر ميتى را تفهيم كند.

بر فرض اين كه گفتار ايراد كننده صحيح باشد و از هدفى كه براى آيه بيان كرديم صرف نظر كنيم نتيجه آيه اين است كه مردگان وكسانى كه در قبرها نهفته اند يعنى اجسادى كه در زمين آرميده اند قابل تفهيم نيستند، و هر جسدى كه روح از آن جدا شد از قلمرو درك و فهم بيرون مى رود، و به صورت جمادى درمى آيد. ولى بايد توجه نمود كه طرف خطاب ما، اجساد نهفته در قبور نيستند بلكه ما با آن ارواح پاك و زنده كه با اجساد برزخى در جهان برزخ به سر مى برند، و به تصريح قرآن حىّ و زنده هستند، سخن مى گوييم و درخواست شفاعت مى نماييم نه با بدن نهفته در خاك.

اگر مردگان و اجساد پنهان شده در دل خاك از قلمرو تفهيم دور و كنارند دليل بر آن نيست كه ارواح و نفوس طيب و پاكيزه آنان كه به نص قرآن در جهان ديگر زنده و روزى مى خورند، قابل تفهيم نباشند.

اگر ما سلام مى گوييم، ويا طلب شفاعت مى كنيم، و يا سخن مى گوييم، سر وكار ما با آن ارواح پاك و زنده است نه با اجساد نهفته در دل خاك. اگر ما به زيارت قبر و خاك و خانه وكاشانه آنان برويم به خاطر اين است كه از اين راه مى خواهيم در خود آمادگى ايجاد نماييم تا با آنان ارتباط روحى برقرار كنيم، حتى اگر بدانيم جسد آنان مبدل به خاك شده (هر چند

صفحه 374

روايات اسلامى بر خلاف آن گواهى مى دهند)، باز اين نوع صحنه ها را به وجود مى آوريم،تا از اين راه، آمادگى ارتباط، با آن ارواح پاك، پيدا كنيم.

زيارت قبور اولياى خدا و صالحان وپاكان، فوايد تربيتى و اجتماعى فراوانى دارند و همه خردمندان جهان به زيارت قبور رهبران و بزرگان ملت و كشور خود مى روند و دسته گلهايى را نثار مى نمايند، هر چند به خدا و سراى ديگر معتقد نباشند، ولى از نظر افراد معتقد به حيات و زندگى اوليا و صلحا در جهان ديگر يكى از فوايد حضور در برابر قبور آنان، ايجاد آمادگى، براى ارتباط با روح و روان آنان است، البته زيارت قبور بزرگان فوايد ديگرى دارد وفايده آن منحصر به اين نيست.

سيره صحابه پس از درگذشت پيامبر

صحابه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) پس از درگذشت حضرت رسول پيوسته از روح مقدسش درخواست دعا مى نمودند و آن را ملازم با شرك و منافى با رحلت و مرگ او نمى دانستند.

ما در اين جا دو مورد را كه در كتابهاى اهل تسنن وارد شده است يادآور مى گرديم و اگر درخواست دعا را از روح رسول گرامى (صلى الله عليه وآله)مشروع دانستيم طلب شفاعت كه نيز شاخه اى ازآن است مشروع خواهد بود.

1. مردى در زمان حكومت عثمان چند بار براى انجام كارش پيش عثمان رفت، ولى موفق نشد، روزى عثمان بن حنيف را ديد وجريان را با او در ميان نهاد وى گفت برو وضو بگير و دو ركعت نماز بگزار و بگو:

«اللّهمّ انّى اسْألك وأتوجه إليك بنبيّنا محمّد نبى الرحمة يا محمّد إنّى أتوجه بك إلى ربّك لتقضى حاجتى».

صفحه 375

«پروردگارا من تو را مى خوانم و به وسيله پيامبر رحمت «محمّد» به سوى تو روى مى آورم، اى پيامبر رحمت، من به وسيله تو رو به خداى تو آوردم، تا حاجتم برآورده شود».

وى اين كار را انجام داد و پيش خليفه رفت و حاجت او برآورده شد سپس با عثمان بن حنيف ملاقات كرد و سند دعا را خواست وى گفت من با گروهى در حضور پيامبر بوديم كه مرد مبتلا به درد چشم آمد، و از حضرت درخواست دعا كرد پيامبر به او همين كار را كه من به تو گفتم تعليم داد.¹

به طور مسلم مقصود از جمله «لتقضى حاجتى» اين است كه در پرتو دعاى تو حاجتم برآورده شود، زيرا دعاى تو مستجاب است.

2. پس از رحلت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) صفيه دختر عبدالمطلب قصيده اى در رثاى پيامبر سروده و سيره نويسان آن را نقل كرده اند، يك بيت از آن قصيده اين است:

ألا يا رسول اللّه أنت رجاؤنا *** وكنت بنا برّاً ولم تك جافياً

«اى پيامبر خدا تو اميد ما هستى و در گذشته نسبت به ما مهربان بوده و جفا كار نبودى».

مقصود از جمله «أنت رجاؤنا» چيست، جز اين است كه ما به شفاعت و دعاى تو اميدواريم و درخواست مى كنيم كه در حقّ ما دعا و شفاعت كنى؟²

درپايان نكته اى را متذكر مى گرديم و آن اين كه: آيات و رواياتى را كه در اين بخش ذكر كرديم براى اثبات مطلوب كافى است . چون مسأله از نظر همه فرقه هاى اسلامى مورد اتفاق است بيش از اين پيرامون آن سخن نمى گوييم و از همين جهت از نقل رواياتى كه در كتابهاى شيعه پيرامون شفاعت خواهى وارد شده است خوددارى مى كنيم.

1 . المعجم الكبير للطبراني: 9/30 ـ 31 باب ما اسند إلى عثمان بن حنيف، شماره 8311. وفاءالوفاء:2/89.
2 . كشف الارتياب، ص 312.

صفحه 376

تنها مخالف اين موضوع گروه وهابيه هستند آن هم به بهانه هاى «شرك» و «پرستش» و «بيهوده بودن درخواست» كه پاسخ همگى قبلاً داده شد.

آنچه مايه تأسف است اين است كه آقايان وهابيها به هر كارى كه از آن بوى احترام به انسان و يا مسلمانى بيايد فوراً تهمت شرك بسته و به اين بهانه از آن جلوگيرى مى كنند.

در همين مورد «درخواست شفاعت و دعا از پيامبر» را در دوران حيات پيامبر جايز دانسته و منافى توحيد نمى دانند ولى همين كار را در دوران ممات او شرك و مخالف توحيد صحيح تلقى مى كنند و ديگر توجه ندارند كه حيات و ممات پيامبر ماهيت عمل را از نظر توحيد و شرك دگرگون نمى سازد.

يك فرد شيعه كه به پاكى و پيراستگى پيشوايان خود از خطا و اشتباه معتقد است، وقتى به زيارت هاى اصيل و دعاهايى كه با اسناد صحيح از پيشوايان معصوم نقل شده است مراجعه كند مسأله شفاعت خواهى از اولياى خدا براى او به صورت يك بديهى جلوه مى كند، و در مشروع ومستحب بودن آن شك و ترديد به خود راه نمى دهد.

شفاعت در احاديث اسلامى

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) و جانشينان راستين وى به پيروى از قرآن مجيد موضوع شفاعت را در سخنان خود ياد كرده و آن را به صورت يك اصل مسلم اسلامى كه داراى حدود و شرايطى مى باشد بيان نموده اند.

روايات مربوط به شفاعت بيش از آن است كه بتوان در چند صفحه گردآورى كرد و ما در اين بخش يكصد حديث از احاديث اين باب را انتخاب ونقل كرده ايم وچون اين روايات از نظر اثبات اصل شفاعت متواتر و قطعى است ديگر نيازى ندارد كه در اسناد آن بحث و گفتگو كنيم، آرى اگر روايتى

صفحه 377

داراى نكته اى باشد كه در ديگر احاديث موجود نباشد، اثبات آن نكته به اثبات صحت سند آن روايت بستگى خواهد داشت.

از اين صد روايت، چهل و پنج روايت را از كتابهاى اهل تسنن كه همه آنها از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله)نقل شده و پنجاه و پنج روايت ديگر را ازكتابهاى شيعه كه از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) و امير مؤمنان و فرزندان معصوم او (عليهم السلام) روايت شده است انتخاب كرده اىم.

در انتخاب روايات سعى شده است از آوردن روايات طولانى و نيز از آوردن رواياتى كه مربوط به شفاعت در آخرت نبوده، ونيز رواياتى كه متن آنها احتياج به شرح و توضيح داشته و يا احياناً متن آنها از جهتى مورد اشكال بوده، خوددارى شود،و ضمناً روايات انتخاب شده هم گاهى تلخيص شده و همان قسمتى را كه مربوط به مسأله مورد بحث بوده، ذكر نموده اىم، امّا در عين حال كوشش شده كه مضامين همه روايات اين باب در اين صد حديث گنجانيده شود، تا در نتيجه گيرى از روايات نقصى در كار نباشد و در ترجمه روايات هدف اين بوده كه معناى حديث به طور مفهوم نوشته شود گرچه از ترجمه تحت اللفظى خارج باشد.

صفحه 378

شفاعت در احاديث اهل سنَّت

1. پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لكُلّ نَبىّ دعوة مستجابة فتعجل كلّ نبى دعوته و انّى اختبات دعوتى شفاعة لأُمّتى فهى نائلة من مات منهم لا يشرك باللّه شيئاً».¹

«خداوند بزرگ براى هر پيامبرى دعاى مستجابى قرار داده است، پيامبران گذشته در همين دنيا از آن استفاده كردند، امّا من آن دعا را براى شفاعت كردن امت خود در آخرت نگه داشته ام، و شفاعت من نصيب افرادى از امت خواهد شد كه، با ايمان از دنيا بروند و مشرك نباشند(زيرا شرك مانع از شفاعت مى گردد)».

2. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «أعطيت خمساً... وأعطيت الشفاعة فادخرتها لأُمّتى فهى لمن لا يشرك باللّه شيئاً».²

«خداوند بزرگ به من پنج امتياز اعطا كرده است، ... يكى از آنها شفاعت است كه آن را براى امت خود نگاه داشته ام، شفاعت براى كسانى است كه مشرك نباشند».

3. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «شفاعتى نائلة إن شاء اللّه من مات ولا يشرك

1 . سنن ابن ماجه:2/1440. ودر كتابهاى زير به همين عبارت يا با مختصر تفاوت بر مى خوريد. مسند احمد، ج1، ص281 موطأ مالك:1/166; سنن ترمذى: 5/238; سنن دارمى:2/328; صحيح مسلم:1/130; صحيح بخارى:8/...و9/170.
2 . مسند احمد:1/301. و به همين عبارت يا با مختصر تفاوت در كتابهاى زير برمى خوريد. سنن نسائى: 1/172; سنن دارمى: 1/323و ج2/224; صحيح بخارى:1/92و 119; مسند احمد:4/416.

صفحه 379

باللّه شيئاً».¹

«شفاعت من بخواست خدا به كسانى مى رسد كه با ايمان از دنيا بروند و مشرك نباشند».

4. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود:« قوله: (عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) هو المقام الذى اشفع لأُمّتى فيه».²

«مقام محمود كه در آيه 79 سوره بنى اسرائيل آمده است، همان مقامى است كه در آن براى امتم شفاعت مى كنم».

5. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «أنا أوّل شافع وأوّل مشفّع».³

«من نخستين كسى خواهم بود كه شفاعت مى كند و اوّلين كسى خواهم بود كه شفاعت او پذيرفته مى شود».

6. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «شفاعتى لمن شهد أن لا إله إلاّ اللّه مخلصاً يصدق قلبه لسانه ولسانه قلبه».⁴

«شفاعت من براى كسى است كه به خداى يگانه ايمان داشته باشد و زبان و قلبش يكى باشد».

7. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّ شفاعتى يوم القيامة لأهل الكبائر من أُمّتى».⁵

«شفاعت من در روز قيامت براى كسانى از امتم خواهد بود كه مرتكب گناهان بزرگ شده باشند».

1 . مسند احمد:2/426.
2 . مسند احمد:2/528. وبا مختصر تفاوت در ج2، ص 444 و478; و در سنن ترمذى:4/365 وجود دارد.
3 . سنن ترمذى:5/348 و سنن دارمى:1/26 و27.
4 . مسند احمد:2/307 و518.
5 . سنن ابن ماجه:2/1441. و در كتابهاى زير با مختصر تفاوت همين عبارت وجود دارد. مسند احمد:3/213; سنن ابى داوود:2/537و سنن ترمذى:4/45.

صفحه 380

8. پيامبر (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود: «رأيتما تلقى أُمّتى بعدى(أى من الذنوب) فسألت اللّه أن يولينى شفاعة يوم القيامة فيهم ففعل...».¹

«چون ديدم كه امت من از پس من به گناه آلوده مى شوند از خداى متعال خواستم كه به من مقام شفاعت بدهد تا در روز قيامت براى آنها شفاعت كنم وخداى متعال هم خواسته مرا برآورد».

9. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «أسعد الناس بشفاعتى يوم القيامة من قال لا إله إلاّاللّه خالصاً من قلبه أو نفسه».²

«بيش از همه كسانى به شفاعت من در روز قيامت خوشبخت مى شوندكه قلباً و از روى اخلاص به خدا ايمان داشته باشند».

10. پيامبر (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود:« أنا أوّل شافع فى الجنّة».³

«من اولين كسى هستم كه در بهشت شفاعت مى كند».

11. پيامبر (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود: «شفاعتى لكلّ مسلم».⁴

«هر كس مسلمان باشد از شفاعت من بهره مند خواهد شد».

12. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «إذا كان يوم القيامة كنت أمام النبيين وخطيبهم وصاحب شفاعتهم غير فخر».⁵

«هنگامى كه قيامت برپا شود من پيشواى پيامبران، و سخنگوى ايشان، وصاحب شفاعت ايشان، خواهم بود، ولى بخاطر داشتن اين مقامها به كسى فخر نمى كنم».

13. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «أنا سيد ولد آدم... و أوّل شافع و أوّل مشفّع ولا

1 . مسند احمد:6/428.
2 . صحيح بخارى:1/36.
3 . صحيح مسلم:1/130; سنن دارمى:1/27.
4 . سنن ابن ماجه:2/1444.
5 . سنن ترمذى:5/247; سنن ابن ماجه:2/1443.

صفحه 381

فخر...».¹

«من آقاى فرزندان آدمم... و اوّلين كسى هستم كه شفاعت خواهد كرد و اوّلين كسى هستم كه شفاعت او پذيرفته خواهد شد ولى براى داشتن اين مقامها به كسى فخر نمى كنم».

14. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «إنّى لأرجو أن أشفع يوم القيامة عدد ما على الأرض من شجرة ومدرة».²

«من اميدوارم كه به عدد درختان وكلوخهايى كه روى زمين است در روز قيامت از مسلمانان شفاعت كنم».

15. پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «ليخرجنّ قوم من أُمّتى من النّار بشفاعتى يسمّونالجهنميين».³

«گروهى از امتم به شفاعت من از آتش خارج مى شوند و به اين نام «جهنميان» ناميده مى شوند».

يعنى كسانى كه اهل جهنم بودند در پرتو رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) نجات يافتند.

16. پيامبر (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود: «خيرت بين الشفاعة و بين أن يدخل نصف أُمّتى الجنة فاخترت الشفاعة لانّها أعم و أكفى أترونها للمتّقين لا ولكنّها للمذنبين الخطائين المتلوثين».⁴

«مخير شدم ميان دو موضوع 1. شفاعت 2. اين كه نيمى از امتم بهشتى باشند پس من شفاعت را برگزيدم، زيرا شفاعت دامنه اش وسيعتر و براى نجات امت كافى تر بود، آيا شما فكر

1 . سنن ابن ماجه:2/1440; و با مختصر تفاوت در صحيح مسلم:7/59;و مسند احمد:2/540.
2 . مسند احمد:5/347.
3 . سنن ترمذى:4/114; و سنن ابن ماجه:2/1443; و با مختصر تفاوت در مسند احمد:4/434 ; و سنن ابى داوود:2/537 و شايد ترجمه حديث اين باشد:«گروهى از امتم كه به اين نام «جهنميها» ناميده مى شوند به شفاعت من از آتش جهنم آزاد مى شوند».
4 . سنن ابن ماجه:2/1441.

صفحه 382

مى كنيد كه شفاعت براى پرهيزگاران است؟ نه بلكه براى كسانى است كه گناهكار وخطاكار، وآلوده باشند».

17. ابوذر مى گويد: «صلّى رسول اللّه (صلى الله عليه وآله) ليلة فقرأ ب آية حتى أصبح يركع بها ويسجد بها: (إن تعذبهم فإنّهم عبادك وإن تغفر لهم فانّك أنت العزيز الحكيم) فلما أصبح قلت يا رسول اللّه ما زلت تقرء هذه الآية حتى أصبحت تركع بها وتسجد بها قال: إنّى سألت ربّى عزّوجلّ الشفاعة لأُمّتى فأعطانيها فهى نائلة إن شاء اللّه لمن لا يشرك باللّه عزّوجلّ شيئاً».¹

«شبى تا به صبح رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) نماز مى خواند و ركوع وسجود مى كرد و پيوسته آيه 119 سوره مائده ، را مى خواند چون صبح شد جهتش را پرسيدم پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: من از پروردگارم عزّوجلّ شفاعت امتم را خواستم و او خواسته مرا برآورد پس شفاعت من به خواست خدا به كسانى مى رسد كه مشرك نباشند و ايمان به خدا داشته باشند».

18. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حديثى فرمود: «يشفع النبيون والملائكة والمؤمنون فيقول الجبار بقيت شفاعتى».²

«پيامبران و فرشتگان و مؤمنان شفاعت مى كنند آن گاه خداى متعال مى فرمايد: شفاعت من باقى مانده است».

يعنى گروهى از آنها كه به شفاعت شفاعت كنندگان نجات نمى يابند بازمشمول رحمت الهى خواهند شد.

19. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّ اللّه يخرج قوماً من النار بالشفاعة».³

«خداوند گروهى را به وسيله شفاعت شفاعت كنندگان از آتش جهنم خارج مى كند».

1 . مسند احمد:5/149.
2 . صحيح بخارى:9/160 وبا مختصر تفاوت در مسند احمد:3/94.
3 . صحيح مسلم:1/122; و با مختصر تفاوت در صحيح بخارى:8/143.

صفحه 383

20. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «يشفع يوم القيامة الأنبياء ثمّ العلماء ثمّ الشهداء».¹

«روز قيامت به ترتيب پيامبران و سپس دانشمندان و سپس شهيدان در راه خدا شفاعت مى كنند».

21. پيامبر (صلى الله عليه وآله) در حديثى فرمود: «فإذا فرغ اللّه عزّ وجلّ من القضاء بين خلقه وأخرج من النار من يريد أن يخرج أمر اللّه الملائكة والرسل أن تشفع فيعرفون بعلاماتهم انّ النار تأكل كلّ شىء من ابن آدم إلاّ موضع السجود...».²

«هنگامى كه خداوند از داورى ميان بندگان فراغت يافت، و آنان را كه مى خواست ازآتش درآورد; امر مى كند كه فرشتگان و پيامبران، شفاعت كنند و كسانى كه بايد شفاعت شوند نشانه اى دارند كه با آن نشانه شناخته مى شوند، و آن اين است كه چون اهل سجده، و نماز بوده اند آتش دوزخ پيشانى آنان را نمى سوزاند».

22. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) ضمن حديثى فرمود: «فيؤذن للملائكة والنبيين والشهداء أن يشفعوا فيشفعون و يخرجون من كان فى قلبه ما يزن ذرة من إيمان».³

«پس اجازه داده مى شود كه فرشتگان و پيامبران وشهدا شفاعت كنند، آنگاه آنان شفاعت مى كنند وهر كس را كه ذره اى ايمان در قلب او باشد از آتش جهنم خارج مى كنند».

23. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «إذا ميّز أهل الجنّة وأهل النّار فدخل أهل الجنّة الجنّة وأهل النّار النار قامت الرُّسل فشفعوا».⁴

«هنگامى كه اهل بهشت و جهنم از هم جدا شوند و اهل بهشت به بهشت و اهل جهنم به جهنم جاى گيرند; در آن هنگام پيامبران به شفاعت مى پردازند».

1 . سنن ابن ماجه:2/1443.
2 . سنن نسائى:2/181.
3 . مسند احمد:5/43 با اختصار.
4 . مسند احمد:3/325.

صفحه 384

24. پيامبر (صلى الله عليه وآله) ضمن حديثى فرمود:«يشفع الأنبياء فى كلّ من كان يشهد أن لا إله إلاّاللّه مخلصاً فيخرجونهم منها».¹

«پيامبران براى كسانى كه از روى اخلاص به يگانگى خدا گواهى مى داده اند شفاعت مى كنند و آنان را از جهنم خارج مى كنند».

25. «انّه (صلى الله عليه وآله) ذكر الشفاعة فقال: انّ الناس يعرضون على جسر جهنم... وبجنبتيه الملائكة يقولون : اللّهم سلم سلم...».²

«پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) از موضوع شفاعت ياد كرد، آنگاه فرمود: هنگامى كه مردم مى خواهند از پل جهنم بگذرند فرشتگانى كه در دو طرف پل هستند آنان را دعا مى كنند(و شفاعت مى كنند) كه از اين موقف خطرناك به سلامت بگذرند».

26. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حديثى فرمود: «أمّا أهل النّار الّذين هم أهلها فلا يموتون فيها ولا يحيى ولكن ناس أصابتهم نار بذنوبهم أو بخطاياهم فأماتتهم أماتة حتى إذا كانوا فحماً أذن فى الشفاعة فيخرجون ضبائر ضبائر».³

«امّا آنان كه مشرك و اهل جهنم هستند كه براى هميشه در آن مخلد خواهند بود، نه مى ميرند و نه زنده مى شوند، ولى آنان كه ايمان به خدا داشته اند امّا به خاطر گناهان و خطاهاشان گرفتار آتش جهنم شده اند مدتها در جهنم مى مانند تا اجازه شفاعت داده مى شود، و آنگاه به توسط شفاعت شفاعت كنندگان، گروه گروه از آتش خلاص مى گردند».

27. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حديثى فرمود: «فيشفعون حتى يخرج من قال لاإله إلاّاللّه ممّن فى قلبه ميزان شعيرة».⁴

1 . مسند احمد:3/12.
2 . مسند احمد:3/26.
3 . مسند احمد:3/79;با مختصر تفاوت در كتابهاى زير مى باشد: سنن ابن ماجه:2/1441; سنن دارمى:2/332; و نيز مسند احمد:3/5.
4 . مسند احمد:3/345.

صفحه 385

«آنگاه شفاعت مى شوند تا آن كه هر كس كه حتى يك جو ايمان واقعى داشته باشد از آتش جهنم خلاص مى شود».

28. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود:«يشفع الشهيد فى سبعين إنساناً من أهل بيته».¹

«شهيد در راه خدا براى هفتاد نفر از خويشاوندان خود شفاعت مى كند».

29. على (عليه السلام) از پيغمبر گرامى (صلى الله عليه وآله) نقل مى كند:«من تعلّم القرآن (من قرأ القرآن) فاستظهره فأحل حلاله و حرّم حرامه أدخله اللّه به الجنّة وشفّعه فيعشرة من أهل بيته كلّهم قد وجبت له النار».

«كسى كه² قرآن را ياد بگيرد (كسى كه قرآن را بخواند) وآن را حفظ كند وحلال آن را حلال، وحرام آن را حرام بداند (مقيد به احكام قرآن باشد) خداوند او را به واسطه اهل قرآن بودن، اهل بهشت قرار مى دهد و شفاعت او را درباره ده نفر از خويشاوندانش كه همه مستحق آتش باشند مى پذيرد».

30. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود:« إذا بلغ الرجل التسعين غفر اللّه ما تقدّم من ذنبه و ما تأخر وسمى أسيراً للّه فى الأرض و شفع فى أهله».³

«هنگامى كه يك انسان (مؤمن) به نود سالگى برسد خداوند گناهان او را مى آمرزد و شفاعت او را درباره خويشاوندانش مى پذيرد».

31. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «ليدخلنّ الجنّة بشفاعة رجل من أُمتى أكثر من بنى تميم...».⁴

1 . سنن ابى داوود:2/15; با مختصر تفاوت در ضمن حديثى در مسند احمد:4/131; وسنن ترمذى :3/106 وجود دارد.
2 . سنن ترمذى:4/245; سنن ابن ماجه:1/78و مسند احمد:1/148 و149.
3 . مسند احمد:2/89 وبا مختصر تفاوت در ج3/218 همين عبارت وجود دارد.
4 . سنن دارمى:2/328; سنن ترمذى:4/46; سنن ابن ماجه:2/1444; مسند احمد:3/470و ج5/366.

صفحه 386

«در پرتو شفاعت يك فرد از امت من، جمعيتى بيش از جمعيت قبيله بنى تميم (قبيله اى پر جمعيت بودند) داخل بهشت خواهند شد».

32. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّ من أُمّتى لمن ينفع لأكثر من ربيعة و مضر...».¹

«در امت من كسانى هستند كه براى جمعيتى، بيش از جمعيت قبيله «ربيعه و مضر» (دو طايفه پر جمعيت عرب) شفاعت مى كنند».

33. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «ليدخلنّ الجنّة بشفاعة رجل ليس بنبى مثل الحيين أو مثل أحد الحيين ربيعة ومضر...».²

« در پرتو شفاعت يك فرد كه پيامبر هم نيست به اندازه جمعيت يكى از دو قبيله «ربيعه و مضر» يا به اندازه جمعيت هر دوى آنها وارد بهشت مى شوند».

34. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود:«انّ الرجل من أُمّتى ليشفع للفئام من الناس فيدخلون الجنّة وانّ الرجل ليشفع للقبيلة وانّ الرجل ليشفع للعصبة وانّ الرجل ليشفع للثلاثة و للرجلين و للرجل».³

«مردى از امت من براى گروههاى زيادى از مردم شفاعت مى كند.و مردم براى يك قبيله و طايفه، و مردى براى خويشاوندان خود، ومردى براى سه نفر، و مردى براى دو نفر، و برخى براى يك نفر شفاعت مى كنند».

يعنى هر كه نزد خدا مقرب تر باشد بيشتر شفاعت مى كند.

35. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «يصف النّاس (أهل الجنّة) صفوفاً فيمر

1 . مسند احمد:4/212; و نيز در همان صفحه با مختصر تفاوت همين عبارت وجود دارد.
2 . مسند احمد:5/257.
3 . مسند احمد:3/20; و با مختصر تفاوت نيز در مسند احمد:3/63 و سنن ترمذى:4/46 وجود دارد.

صفحه 387

الرجل من أهل النار على الرجل فيقول يا فلان أما تذكر يوم استقيت فستقيتك شربة قال فيشفع له و يمر الرجل فيقول أما تذكر يوم ناولتك طهوراً فيشفع له».¹

«اهل بهشت در صفهايى صف مى كشند. آنگاه يكى از اهل جهنم بر يكى از اهل بهشت مى گذرد و به او مى گويد: آيا ياد دارى كه يك روز از من آب خواستى و من تو را سيراب كردم(پس اينجا به من كمك كن) در اين موقع آن شخص كه اهل بهشت است براى او شفاعت مى كند. و همچنين يكى از اهل جهنم بر يكى از اهل بهشت مى گذرد و به او مى گويد: آيا به خاطر دارى كه روزى آب وضو به تو دادم (پس اينجا مرا يارى كن) پس آن شخص او را شفاعت مى كند».

36. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حديثى فرمود: «لا يصبر على لاوائها (أى المدينة) وشدّتها إلاّكنت له شفيعاً أو شهيداً يوم القيامة».²

«هر كس در شهر مدينه بماند و بر گرسنگى و سختى آن صبر كند من در روز قيامت شفيع يا گواه او خواهم بود».

يعنى اگر گناهكار باشد شفيع او، و اگر اهل طاعت باشد گواه او مى باشم.

37. از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) ضمن حديثى نقل شده است: «قال لخادمه: ما حاجتك؟ قال: حاجتى أن تشفع لى يوم القيامة قال: و من دلك على هذا؟ قال: ربّى. قال: امّا فأعنى بكثرة السجود».³

«كه به خادم خود فرمود: حاجت تو چيست؟ گفت: حاجتم اين است كه در روز قيامت مرا شفاعت كنى . فرمود: اين مطلب را كه به تو آموخت؟ گفت: پروردگارم(به دلم الهام شد) فرمود: پس مرا با كثرت سجده بر اين كار يارى كن».

1 . سنن ابن ماجه:2/215.
2 . موطأ مالك:2/201; مسند احمد:2/19 و133 و در چند جاى ديگر از همين كتاب اين عبارت وجود دارد.
3 . مسند احمد:3/500; و با مختصر تفاوت در ج 4/59 وجود دارد.

صفحه 388

يعنى عبادت تو موجب مى شود من بهتر بتوانم تو را شفاعت كنم.

38. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «من صلّى على محمّد و قال: اللّهمّ أنزله المقعد المقرب عندك يوم القيامة وجب له شفاعتى».¹

«هر كس بر من صلوات و درود بفرستد و بگويد: بارالها! اورا در روز قيامت به مقام قرب خود جاى ده شفاعت من براى او واجب مى شود».

يعنى حتماً اورا شفاعت مى كنم.

39. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «من قال حين يسمع النداء اللّهمّ ربّ هذهالدعوة التامة والصلاة القائمة آت محمّد الوسيلة والفضيلة وابعثه مقاماً محموداً الّذى وعدته حلت له شفاعتى يوم القيامة».²

«هر كس هنگامى كه اذان را مى شنود اين دعا را «اللّهم ربّ...» بخواند بر من لازم مى شود در روز قيامت او را شفاعت كنم».

40. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «إذا سمعتم المؤذن فقولوا مثل ما يقول ثمّ صلّوا علىّ فانّه من صلّى علىَّ صلاة صلّى اللّه عليه عشراً ثمّ سلوا اللّه عزّ وجلّ لى الوسيلة... فمن سأل اللّه لى الوسيلة حلّت عليه الشفاعة».³

«هنگامى كه صداى مؤذن را شنيدند پس هر چه او مى گويد شما هم بگوييد (جمله هاى اذان را بازگو كنيد) سپس بر من صلوات بفرستيد، زيرا هر كس يك بار بر من صلوات بفرستد خداى متعادل ده بار بر او درود و رحمت مى فرستد. سپس از خدا براى من «مقام وسيله» كه

1 . مسند احمد:4/108.
2 . صحيح بخارى:1/159;و با مختصر تفاوت در كتابهاى زير وجود دارد: مسند احمد:3/354; سنن ابن ماجه:1/239; سنن ترمذى:1/136; سنن نسائى: 2/22;سنن ابى داوود:1/126.
3 . سنن ابى داوود: 1/124; صحيح مسلم: 2/4; سنن ترمذى: 5/246 و247; سنن نسائى: 2/22; مسند احمد:2/168.

صفحه 389

مقامى است بس بلند بخواهيد هر كس اين مقام را براى من بخواهد شفاعت من به او مى رسد».

41. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «من غشّ العرب لم يدخل فى شفاعتى ولم مودتى».¹

«هر كس به عربها (مسلمانان عرب) خيانت كند از شفاعت من بى بهره خواهد بود و دوستى من نيز به او نمى رسد».

42. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّ اللعانين لا يكونون شهداء ولا شفعاء يومالقيامة».²

«افراد بد زبان و فحاش، نمى توانند در روز قيامت از كسى شفاعت كنند و يا بر كسى گواهى دهند».

43. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «تعلّموا القرآن فانّه شافع لأصحابه يوم القيامة».³

«قرآن را بياموزيد، زيرا قرآن در روز قيامت اهل قرآن را شفاعت مى كند».

44. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّ سورة من القرآن ثلاثين آية شفعت لرجل حتى غفر له وهى (تبارك الذى بيده الملك)».⁴

«سوره تبارك كه سى آيه است براى شخصى (كه آن را خوانده است) شفاعت مى كند تا او آمرزيده شود».

45. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «الصّيام والقرآن يشفعان للعبد يوم القيامة. يقول الصيام: أى ربّ منعته الطعام والشهوات بالنهار فشفّعنى فيه ويقول القرآن: منعته النوم بالليل فشفعنى فيه قال: فيشفعان».⁵

1 . مسند احمد:1/72.
2 . مسند احمد:6/448 وصحيح مسلم:8/24.
3 . مسند احمد:5/251 و با مختصر تفاوت در ج5/249 وجود دارد.
4 . مسند احمد:2/199 و321 و سنن ترمذى:4/238.
5 . مسند احمد:2/174.

صفحه 390

«روزه و قرآن براى كسى كه روزه گرفته است و در شبها قرآن تلاوت كرده است شفاعت مى كنند. روزه مى گويد:پروردگارا من اين شخص را از خوردن غذا و انجام شهوات در روز مانع شدم. پس شفاعت مرا درباره او بپذير و نيز قرآن مى گويد من اين شخص را از خواب شب بازداشتم پس شفاعت مرا درباره او بپذير. پس شفاعت هر دو درباره او پذيرفته مى شود».

اين بود چهل و پنج روايتى كه از معتبرترين كتابهاى حديثى اهل تسنن انتخاب شد. و تمام اين روايات به توسط اصحاب آن گرامى (صلى الله عليه وآله) از آن سرور، روايت شده است.

صفحه 391

شفاعت در احاديث اهل بيت (عليهم السلام)

نخست حديثهايى كه از پيامبر (صلى الله عليه وآله) نقل شده است مى آوريم

46. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «إنّى لاشفع يوم القيامة فاشفع ويشفع علىّ فيشفع ويشفع أهل بيتى فيشفعون».¹

«من در روز قيامت شفاعت مى كنم و شفاعتم پذيرفته مى شود و على هم شفاعت مى كند و شفاعت او نيز پذيرفته مى شود و اهل بيت من نيز شفاعت مى كنند و شفاعت آنان هم پذيرفته مى شود».

47. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «أعطيت خمساً... أعطيت الشفاعة».²

«خداوند به من پنج امتياز اعطا كرده است... يكى از آنها شفاعت است».

48. ابوذر و سلمان از پيامبر (صلى الله عليه وآله) روايت مى كنند: «قال رسول اللّه (صلى الله عليه وآله): انّ اللّه أعطانى مسألة فادخرت مسألتى لشفاعة المؤمنين من أُمّتى يوم القيامة ففعل ذلك».³

«كه آن حضرت فرمود: خداوند به من يك درخواست برآورده عطا كرد،(دعاى مستجاب) پس من آن را براى شفاعت افراد با ايمان امتم در روز قيامت نگاه داشتم. وخداى متعال هم پذيرفت».

1 . مناقب ابن شهر آشوب:2/15 و با مختصر تفاوت در مجمع البيان:1/104 وجود دارد.
2 . من لا يحضره الفقيه:1/155.
3 . امالى شيخ طوسى: 36.

صفحه 392

49. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّ من أُمّتى من سيدخل اللّه الجنّة بشفاعته أكثر من مضر».¹

«در امت من كسانى هستند كه براى جمعيتى بيش از جمعيت قبيله (مضر= قبيله اى پر جمعيت از عرب) شفاعت مى كنند».

50. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «إنّما شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى».²

«همانا شفاعت من براى گناهكاران امتم خواهد بود كه مرتكب گناهان بزرگ شده باشند».

51. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «الشفعاء خمسة : القرآن والرحم والأمانة ونبيّكم وأهل بيت نبيّكم».³

«شفاعت كنندگان پنج چيزند:1. قرآن، 2. خويشاوندان، 3. امانت، 4. رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)، 5. اهل بيت (عليهم السلام) ».

52. رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) فرمود: «يقول الرجل من أهل الجنّة يوم القيامة أى ربّ عبدك فلان سقانى شربة من ماء فى الدنيا فشفعنى فيه فيقول اذهب فأخرجه من النار فيذهب فيتجسس فى النار حتى يخرجه منها».⁴

«روز رستاخيز يكى از اهل بهشت مى گويد: پروردگارا فلان شخص كه در جهنم است در دنيا مرا يك مرتبه آب داده است پس مرا شفيع او قرار ده خطاب مى رسد: برو او را از آتش بيرون آور، مى رود وجستجو مى كند تا او را پيدا كرده از آتش نجات مى دهد».

53. پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «ادخرت شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى».⁵

«شفاعت خود را براى گناهكاران امتم كه مرتكب گناهان بزرگ شده اند نگاه داشته ام».

1 . مجمع البيان:10/392.
2 . من لا يحضره الفقيه:3/376.
3 . مناقب:2/14.
4 . مجمع البيان:10/392.
5 . مجمع البيان:1/104; مرحوم طبرسى در باره اين حديث مى نويسد: خبرى است كه همه مسلمين آن را قبول دارند.

صفحه 393

54. از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه فرمود: «...انّ أدنيالمؤمنين شفاعة ليشفع فى أربعين من إخوانه».¹

«از مؤمنين آن كه از همه كمتر شفاعت مى كند براى چهل نفر از برادران ايمانى خود شفاعت خواهد كرد».

55. پيامبر (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود: «أيّما امرأة صلت فى اليوم واللّيلة خمس صلوات وصامت شهر رمضان وحجت بيت اللّه الحرام وزكت مالها وأطاعت زوجها ووالت عليّاً بعدى دخلت الجنة بشفاعة بنتى فاطمة».²

«هر زنى كه نمازهاى پنجگانه اش را بخواند، و روزه ماه رمضان را بگيرد، در صورت استطاعت به زيارت خانه خدا برود،وزكات مالش را بدهد، و از همسرش اطاعت كند، و پس از من على را به امامت قبول داشته باشد، چنين زنى به شفاعت دخترم فاطمه وارد بهشت خواهد شد».

احاديثى از امير مؤمنان (عليه السلام)

56. على (عليه السلام) در حديثى فرمود:«لنا شفاعة ولأهل مودّتنا شفاعة».³

«ما شفاعت مى كنيم و دوستان ما هم شفاعت مى كنند».

57. على (عليه السلام) مى فرمايد: پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «ثلاثة يشفعون إلى اللّه عزّ وجلّ فيشفعون الأنبياء ثمّ العلماء ثمّ الشهداء».⁴

«سه دسته هستند كه در پيشگاه خداوند شفاعت مى كنند وشفاعت آنان پذيرفته مى شود:1. پيامبران ، 2. دانشمندان دينى، 3. شهداى راه خدا».

1 . مجمع البيان:1/104.
2 . امالى صدوق: 291.
3 . خصال صدوق، ص 624.
4 . خصال، ص 156.

صفحه 394

58. على (عليه السلام) به فرزندش محمد بن حنفيه سفارش مى كند: «اقبل من متنصل عذره فتنالك الشفاعة»¹.

«پوزش كسى را كه از تو عذرخواهى مى كند به پذير تا شفاعت نصيب تو گردد».

59.على (عليه السلام) فرمود: «اعلموا انّه (أى القرآن) شافع و مشفّع وقائل ومصدّق وانّه من شفع له القرآن يوم القيامة شفع فيه».²

«بدانيد كه قرآن شفاعت كننده اى است كه شفاعت او پذيرفته مى شود، و گوينده اى است كه گفتار او تصديق مى شود، و قرآن براى هر كس در روز قيامت شفاعت كند شفاعتش درباره او پذيرفته خواهد شد».

60. على (عليه السلام) فرمود: «قال رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) : إذا قمت المقام المحمود تشفعت فى أصحاب الكبائر من أُمّتى فيشفعنى اللّه فيهم واللّه لا تشفعت فيمن أذى ذرّيتى».³

«رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: هنگامى كه در مقام محمود (مقام شفاعت) قرار گيرم، براى آن افراد از امتم كه مرتكب گناهان بزرگ شده اند شفاعت مى كنم. و خداى متعال شفاعتم را درباره آنان مى پذيرد. به خدا سوگند براى كسانى كه ذريه و فرزندان مرا آزار كرده باشند شفاعت نمى كنم».

حديثى از حسن بن على (عليهما السلام)

61. امام حسن (عليه السلام) مى فرمايد:«انّ النبى (صلى الله عليه وآله) قال فى جواب نفر من اليهود سألوه عن مسائل: وأمّا شفاعتى ففى أصحاب الكبائر ما خلا أهل الشرك والظلم».⁴

«رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) در ضمن پاسخ آن دسته از يهود، كه مسايلى از آن گرامى پرسيده بودند

1 . من لا يحضره الفقيه:4/279.
2 . نهج البلاغه، خطبه 171.
3 . امالى صدوق، ص 177.
4 . خصال، ص 355.

صفحه 395

فرمود: شفاعت من براى كسانى است كه مرتكب گناهان شده باشند، غير از شرك به خدا وستمكارى (كه اين دومانع ازشفاعت مى گردد)».

حديثى از امام حسين (عليهما السلام)

62.از امام حسين (عليه السلام) روايت شده است كه هنگام خروج ازمدينه (در داستان كربلا) رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)در خواب به آن گرامى فرزند خود فرمود: «حبيبى يا حسين كأنّى أراك عن قريب مرملاً بدمائك مذبوحاً بأرض كربلاء على أيدى عصابة من أُمّتى وأنت مع ذلك عطشان لا تسقى وظم آن لا تروى وهم مع ذلك يرجون شفاعتى لا أنالهم اللّه شفاعتى يوم القيامة».¹

«اى حسين گويا تو را مى بينم كه به همين زودى به خون خود آغشته مى شوى، و در زمين كربلا با لب تشنه به دست گروهى از امت من كشته مى گردى، اينان با اين عملشان باز اميد به شفاعت من دارند خدا شفاعت مرا نصيبشان نگرداند».

احاديثى از امام سجاد (عليه السلام)

63. در دعاى دوم صحيفه سجاديه چنين آمده است: «عرفه فى أهله الطاهرين وأُمّته المؤمنين من حسن الشفاعة أجل ما وعدته».²

«آنچه به او نويد دادى از شفاعت نيكو درباره خاندان پاك و امت با ايمان اوبيشتر از آن عطا فرما».

64. و در دعاى ديگر مى گويد: «اللّهمّ صلّ على محمّد وآل محمّد وشرّف بنيانه وعظّم برهانه وثقّل ميزانه وتقبّل شفاعته».³

1 . مكاتيب الأئمّة: 2/41.
2 . دعاى دوم صحيفه سجاديه.
3 . دعاى چهل ودوم صحيفه.

صفحه 396

«خدايا درود بر محمد و آل محمد فرست وپايه او را والا، وحجت او را بزرگتر، و ترازوى او را سنگين تر گردان، و شفاعت او را بپذير».

65. و در دعاى ديگر مى گويد: «فانّى لم آتك ثقة منّى بعمل صالح قدمته ولا شفاعة مخلوق رجوته إلاّ شفاعة محمّد وأهل بيته عليه وعليهم سلامك».¹

«بارالها! من كه نزد تو آمدم دلگرمى به آن ندارم كه كردار شايسته اى از پيش فرستاده باشم، و يا به شفاعت هيچ آفريده اى جز محمد و اهل بيت او اميدوار باشم».

66. و در دعاى ديگر مى گويد:

«الهى ليس لى وسيلة إليك إلاّ عواطف رأفتك ولا ذريعة إليك إلاّ عوارف رحمتك وشفاعة نبيّك نبىّ الأُمّة».²

«بارالها! من وسيله اى نزد تو ندارم مگر توجه و مهربانى تو، و دستاويزى ندارم مگر عنايت و بخشش تو وشفاعت پيامبرت كه پيامبر رحمت است».

67. و در دعاى ديگر مى گويد: «صلّ على محمّد وآله واجعل توسلى به شافعاً يوم القيامة نافعاً إنّك أنت أرحم الراحمين».³

«بارالها! درود بر محمد و آل او فرست. و توسل مرا به او شفيع من گردان تا در قيامت مرا سود دهد. تويى از هر مهربانى مهربانتر».

1 . دعاى چهل و هشتم صحيفه.
2 . ملحقات صحيفه، ص 250، چاپ اسلاميه.
3 . ملحقات صحيفه، ص 229.

صفحه 397

شش حديث از امام باقر (عليه السلام)

68.امام باقر (عليه السلام) فرمود: «انّ لرسول اللّه (صلى الله عليه وآله) شفاعة فى أُمّته».¹

«همانا براى رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) است شفاعت كردن در امتش».

69. و نيز آن حضرت فرمود: «من تبع جنازة مسلم أعطى يوم القيامة أربع شفاعات...».²

«هر كس جنازه مسلمانى را تشييع كند در روز قيامت چهار شفاعت به او داده مى شود».

70. امام باقر (عليه السلام) در ضمن حديثى فرمود:«يشفع الرجل فى القبيلة ويشفع الرجل لأهل البيت ويشفع الرجل للرجلين على قدر عمله فذلك المقامالمحمود».³

«هر كس به قدر عمل خود شفاعت مى كند،ممكن است يك فرد قبيله اى را شفاعت كند، و يا فقط خويشاوندان خود را شفاعت كند; و يا دو نفر را شفاعت كند، و اين شفاعت كردن همان مقام محمود است ( كه در قرآن ذكر شده است)».

71. امام باقر (عليه السلام) در ضمن حديثى فرمود:«انّ أدنى المؤمنين شفاعة ليشفع لثلاثين إنساناً فعند ذلك يقول أهل النّار (فَما لَنا مِنْ شافَعين* ولا صَديق حَمِيم)».⁴

«مؤمنى كه از همه كمتر شفاعت مى كند سى نفر را شفاعت مى كند، و چون اين شفاعت را اهل جهنم مى بينند آيه صد و يك سوره شعراء را مى خوانند كه مى فرمايد: (پس شفاعت كننده اى براى ما نيست...)».

1 . محاسن برقى، ص 184.
2 . تهذيب:1/455.
3 . مناقب:2/14.
4 . كافى:8/101، وروايتى قريب به اين مضمون در تفسير فرات كوفى، ص 108 وجود دارد.

صفحه 398

72. بشر بن شريح بصرى كه از اهل تسنن است مى گويد: من به امام باقر (عليه السلام) گفتم: «أية آية فى كتاب اللّه أرجى؟ قال: ما يقول فيها قومك؟ قال، قلت: يقولون: (يا عِبادِىَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ) قال: لكنّا أهل البيت لا نقول ذلك قال قلت: فأى شىء تقولون فيها ؟ قال نقول: (وَلَسَوفَ يُعْطيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) الشفاعة واللّه الشفاعة واللّه الشفاعة».¹

«كدام آيه در قرآن مجيد از همه آيات بيشتر مردم را اميدوار مى كند؟ حضرت فرمود: دانشمندان شما در اين باره چه مى گويند؟ گفت: مى گويند آيه 73 سوره زمر (يا عبادى الّذين...):(اى بندگان من كه بر خود اسراف كرده اى د از رحمت خدا مأيوس نشويد) حضرت فرمود: لكن ما اهل بيت رسالت اين را نمى گوييم . پرسيد پس شما چه مى گوييد؟ حضرت فرمود ما مى گوييم: آيه (ولسوف يعطيك ربّك فترضى):( فرداى قيامت پروردگار تو آن قدر به تو عطا مى كند كه راضى شوى) به خدا سوگند منظور شفاعت است، به خدا سوگند شفاعت است».

73.«دخَل مولى لامرأة على بن الحسين (عليهما السلام) على أبى جعفر (عليه السلام) يقال له أبو أيمن فقال: يغرون الناس فيقولون شفاعة محمّد (صلى الله عليه وآله)قال: فغضب أبو جعفر (عليه السلام) حتى تربد وجهه ثمّ قال: ويحك يا أبا أيمن أغرك ان عف بطنك وفرجك أما واللّه لو قد رأيت افزاع يوم القيامة لقد احتجت إلى شفاعة محمّد (صلى الله عليه وآله) ويلك وهل يشفع إلاّ لمن قد وجبت له النار».²

«شخصى به نام ابو ايمن، بر امام باقر وارد شد وگفت: مردم را مغرور مى كنند وگول مى زنندو مى گويند شفاعت محمد ما را نجات مى دهد(در صورتى كه هر كس بايد به عمل خود چشم اميد داشته باشد) امام (عليه السلام) ناراحت شد به طورى كه رنگش تغيير كرد و به او فرمود: واى بر تو اى ابو ايمن اين كه شكم و فرج خود نگاه داشته اى و با آنها گناه نكرده اى تو را مغرور كرده است به خدا سوگند اگر ترسهاى روز قيامت را ببينى خواهى دانست كه به شفاعت رسول اكرم نيازمندى. واى بر تو آيا جز براى كسى كه مستحق جهنم باشد شفاعت مى شود».

1 . تفسير فرات كوفى، ص 18.
2 . محاسن برقى، ص 183.

صفحه 399

حديثهايى از امام صادق (عليه السلام)

74.از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است :«واللّه لنشفعنّ لشيعتنا واللّه لنشفعنّ لشيعتنا واللّه لنشفعنّ لشيعتنا حتى يقول الناس:(فما لنا من شافعين ولا صديق حميم)».¹

«به خدا سوگند كه شيعيان خود را شفاعت مى كنيم ، به خدا سوگند آنان را شفاعت مى كنيم، به خدا سوگند آنان را شفاعت مى كنيم، تا اين كه اهل جهنم مى گويند: پس براى ما شفاعت كنندگانى نيست...».

75.امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد:«لكلّ مؤمن خمس ساعات يوم القيامة يشفع فيها».²

«براى هر مؤمنى در روز قيامت پنج ساعت است كه در آن پنج ساعت شفاعت مى كند».

76. امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد:«شفاعتنا لأهل الكبائر من شيعتنا وأمّا التائبون فانّ اللّه عزّ وجلّ يقول:(ما على المحسنين من سبيل)».³

«شفاعت ما براى كسانى از شيعيان ما است كه مرتكب گناهان بزرگ شده باشند، امّا كسانى كه از گناهشان توبه كرده باشند(نيكوكارند ونيكوكاران را ايرادى نيست و) خداى متعال در آيه 91 سوره توبه مى فرمايد: (ما على المحسنين من سبيل) بر نيكوكاران راه اشكالى نيست).

77. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «من أنكر ثلاثة أشياء فليس من شيعتنا: المعراج والمسائلة فى القبر و الشفاعة».⁴

«هر كس سه چيز را انكار كند، از شيعيان ما نيست:1. معراج، 2. سؤال قبر، 3.

1 . مناقب ابن شهر آشوب:2/14.
2 . صفات الشيعه، صدوق، ص 181، حديث37.
3 . من لا يحضره الفقيه:3/376.
4 . امالى صدوق، ص 177.

صفحه 400

شفاعت».

78. معاوية بن عمار مى گويد: «قلت من ذا الذى يشفع عنده إلاّبإذنه قال: نحن أُولئك الشافعون».¹

«از امام صادق (عليه السلام) پرسيدم از جمله اى كه در آية الكرسى است (كيست كه بدون اذن خدا نزد خدا شفاعت كند؟) فرمود : ما هستيم آن شفاعت كنندگان(كه به اذن خدا شفاعت مى كنند)».

79. از امام صادق (عليه السلام) سؤال شد: «عن المؤمن هل يشفع فى أهله قال: نعم المؤمن يشفع فيشفع ».²

«آيا مؤمن مى تواند براى خويشاوندان خود شفاعت كند؟ حضرت فرمود: آرى، مؤمن شفاعت مى كند و شفاعت او پذيرفته مى شود».

80. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «إذا كان يوم القيامة نشفع فى المذنب من شيعتنا فأمّا المحسنون فقد نجاهم اللّه».³

«در روز قيامت ما براى شيعيان گناهكارمان شفاعت مى كنيم، امّا نيكوكاران را خدا نجات داده است(وشفاعت نمى خواهند)».

81. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «نمجد ربّنا ونصلّى على نبيّنا ونشفع لشيعتنا فلا يردنا ربّنا».⁴

«پروردگار خويش را تمجيد مى كنيم، و بر پيامبرمان درود مى فرستيم، و براى شيعيان خود شفاعت مى كنيم، و پروردگار ما (شفاعت) ما را رد نخواهد كرد».

1 . تفسير عياشى:1/136. و با مختصر تفاوت در محاسن برقى ص 183 وجود دارد.
2 . محاسن برقى، ص 184.
3 . فضائل الشيعة، صدوق، ص 159، حديث 45.
4 . محاسن برقى، ص 183، و همين روايت در بحار:ج8/41 از كتاب كافى، از امام كاظم (عليه السلام)نقل شده است.

صفحه 401

82.امام صادق (عليه السلام) فرمود:«انّ المؤمن ليشفع لحميمه إلاّ أن يكون ناصباً ولو انّ ناصباً شفع له كلّ نبىّ مرسل وملك مقرّب ما شفعوا».¹

«مؤمن براى دوست خود شفاعت مى كند، مگر اين كه دوست او دشمن اهل بيت باشد. اگر تمام پيامبران مرسل و فرشتگان مقرب الهى براى شخص ناصبى و دشمن اهل بيت شفاعت كنند شفاعت آنان پذيرفته نمى شود».

83. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «انّ الجار يشفع لجاره والحميم لحميمه ولو انّ الملائكة المقرّبين والأنبياء المرسلين شفعوا فى ناصب ما شفعوا».²

«همسايه، همسايه را و خويش، خويش را شفاعت مى كنند. ولى اگر فرشتگان مقرّب الهى و پيامبران مرسل براى ناصبى وكسى كه دشمن اهل بيت عصمت و طهارت است شفاعت كنند، شفاعت آنان پذيرفته نمى شود».

84. ابان بن تغلب از امام صادق (عليه السلام) نقل كرد: «انّ المؤمن ليشفع يوم القيامة لأهل بيته فيشفع فيهم حتّى يبقى خادمه فيقول فيرفع سبابتيه يا ربّ خويدمى كان يقينى الحر والبرد فيشفع فيه».³

«مؤمن در روز قيامت براى خانواده، و خاندان خود شفاعت مى كند، تا اين كه فقط خدمتگزار او مى ماند آنگاه در حالى كه دو انگشت سبابه خود را بلند كرده مى گويد پروردگارا خادمم كه مرا از گرما و سرما حفظ مى كرد، پس شفاعت او در باره خادمش نيز پذيرفته مى شود».

85. امام صادق(عليه السلام) در رساله اى كه براى اصحاب خود نوشت اين طور مرقوم مى فرمايد:«واعلموا انّه ليس يغنى عنكم من اللّه أحد من خلقه شيئاً لا ملك مقرب ولا نبى مرسل ولا من دون ذلك فمن سرّه أن ينفعه شفاعة الشافعين

1 . ثواب الأعمال، ص 251.
2 . محاسن برقى، ص 184.
3 . بحار:8/56و61 به نقل از اختصاص مفيد، و تفسير عياشى با مختصر تفاوت.

صفحه 402

عند اللّه فليطلب إلى اللّه أن يرضى عنه».¹

«بدانيد كه هيچكس براى شما سودى ندارد نه فرشته مقرّب نزد خدا، و نه پيامبر مرسل او و نه افراد ديگر، پس هر كس دوست دارد كه شفاعت شفاعت كنندگان براى او سودمند باشد پس از خدا بخواهد كه از او راضى شود».

يعنى عمل صالح انجام دهد تا مورد شفاعت شفاعت كنندگان قرار گيرد.

86. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «إذا كان يوم القيامة بعث اللّه العالم والعابد فإذا وقفا بين يدى اللّه عزّ وجلّ قيل للعابد انطلق إلى الجنّة وقيل للعالم قف تشفع للنّاس بحسن تأديبك لهم».²

«روز قيامت كه عالم و عابد محشور مى شوند هنگامى كه در پيشگاه الهى مى ايستند به عابد گفته مى شود برو به سوى بهشت، و به عالم و دانشمند گفته مى شود بايست آنهايى را كه تعليم و تربيت كرده اى شفاعت كن».

87. امام صادق (عليه السلام) در تفسير آيه :(لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَة إِلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمن عَهْداً)فرمود: «لا يشفع ولا يشفع لهم ولا يشفعون إلاّ من أذن له بولاية أمير المؤمنين والأئمّة من بعده فهو العهد عند اللّه».³

«كسى شفاعت نمى كند، و براى كسى شفاعت نمى شود، و از كسى شفاعت پذيرفته نمى شود، مگر اين كه ولايت اميرالمؤمنين و فرزندان معصوم او را دارا باشد و آن است «عهد» نزد پروردگار».

88. امام صادق (عليه السلام) در ضمن حديثى فرمود: «يا معشر الشيعة فلا

1 . بحار:8/56; به نقل از عيون أخبار الرضا ، و شايد معنى روايت اين باشد: «بايست، وبه پاداش زحماتى كه در دنيا براى تربيت مردم كشيده اى مردم را شفاعت كن».
2 . تفسير قمى، ص 417.
3 . كافى:5/469 و من لا يحضره الفقيه:4/28.

صفحه 403

تعودون وتتكلون على شفاعتنا فواللّه لا ينال شفاعتنا إذا ركب هذا (زنا مورد بحث بوده) حتى يصيبه ألم العذاب ويرى هول جهنم».¹

«اى گروه شيعيان به اتكاى شفاعت ما گناه نكنيد. زيرا به خدا سوگند شفاعت ما به كسانى كه (مثلاً) مرتكب زنا شده باشند نمى رسد، مگر پس از آن كه (مدتها) عذابهاى دردناك الهى را بچشند و هول و ترس جهنم را ببينند».

89. از امام صادق (عليه السلام) پرسيدند: «عن المؤمن هل له شفاعة ؟ قال: نعم، فقال له رجل من القوم: هل يحتاج المؤمن إلى شفاعة محمّد (صلى الله عليه وآله)يومئذ؟ قال: نعم انّ للمؤمنين خطايا وذنوباً و ما من أحد إلاّ يحتاج إلى شفاعة محمّد يومئذ...».²

«آيا مؤمن شفاعت مى كند؟ فرمودند آرى، سپس يكى از اهل تسنن از آن حضرت پرسيد آيا شخص مؤمن نيازى به شفاعت رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) دارد؟ آن حضرت فرمود: آرى، زيرا مؤمنان هم گناه و خطا دارند. و همه افراد در روز قيامت به شفاعت حضرت محمد(صلى الله عليه وآله)نيازمندند».

90. از امام صادق يا باقر (عليهما السلام) نقل شده است: «فى قوله : (عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً)قال: هى الشفاعة».³

«در تفسير آيه 79 سوره بنى اسرائيل فرموده اند : مقام محمود كه به پيامبر اكرم وعده داده شده همان شفاعت است».

1 . تفسير عياشى: 2/314.
2 . تفسير عياشى:2/314.
3 . كافى:3/270 و6/401; وتهذيب:9/107، وبا مختصر تفاوت در من لا يحضره الفقيه:1/133 و همين روايت با مختصر تفاوت از امام صادق (عليه السلام) از رسول اكرم صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم در تهذيب:9/106 وجود دارد.

صفحه 404

چند حديث از امام كاظم (عليه السلام)

91. ابى بصير مى گويد: «قال أبو الحسن الأوّل(عليه السلام) انّه لما حضر أبيالوفاة قال لى: يا بنىّ انّه لا ينال شفاعتنا من استخف بالصلاة».

«امام هفتم (عليه السلام) فرمود: پدرم امام صادق (عليه السلام) هنگام وفاتش به من فرمود: اى فرزند! شفاعت ما به كسى كه نماز را سبك بشمارد نمى رسد».

92. امام كاظم (عليه السلام) مى فرمايد:«كان رسول اللّه (صلى الله عليه وآله) يقول: لا تستخفوا بفقراء شيعة على فانّ الرجل منهم ليشفع لعدد ربيعة ومضر»¹.

«رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) فرمود: به فقرا و تنگدستان شيعيان على (عليه السلام) استخفاف و بى اعنايى نكنيد. زيرا هر يك از آنها براى جمعيتى به اندازه عدد دو قبيله ربيعه و مضر(دو قبيله پر جمعيت عرب) شفاعت مى كنند».

93. امام كاظم (عليه السلام) مى فرمايد: «شيعتنا الّذين يقيمون الصّلاة ويؤتون الزّكاة ويحجّون البيت الحرام ويصومون شهر رمضان ويوالون أهل البيت ويتبرؤن من أعدائهم... وانّ أحدهم ليشفع فى مثل ربيعة ومضر فيشفعه اللّه فيهم لكرامته على اللّه عزّوجلّ»².

«شيعيان ما آنهايى هستند كه نماز مى خوانند، و زكات مى دهند، و حج خانه خدا بجا مى آورند، و روزه ماه رمضان را مى گيرند، و دوست اهل بيت رسالت هستند، و از دشمنان آنان بيزارى مى جويند، وهمانا از آنان براى جمعيتى به عدد جمعيت دو قبيله ربيعه و مضر شفاعت مى كند و خداى متعال شفاعت او را مى پذيرد براى اين كه نزد خدا گرامى است».

1 . بحار الأنوار:8/59، چاپ جديد، و با مختصر تفاوت در امالى طوسى، ص 63، وبشارة المصطفى، ص 55 وجود دارد.
2 . صفات الشيعة، ص 164، حديث پنجم.

صفحه 405

چهار حديث از امام هشتم (عليه السلام)

94. امام رضا (عليه السلام) از على (عليه السلام) نقل مى كند: «من كذب بشفاعة رسولاللّه لم تنله»¹.

«كسى كه شفاعت رسول خدا را تكذيب كند و به آن اعتقاد نداشته باشد شفاعت آن حضرت به او نمى رسد».

95. امام رضا (عليه السلام) مى فرمايد:«مذنبو أهل التوحيد لا يخلدون فى النار ويخرجون منها والشفاعة جائزة لهم...»².

«گناهكارانى كه موحد و خداشناس باشند مخلد در آتش نخواهند بود پس از مدتى از آتش خارج مى شوند و شفاعت براى آنها رواست».

96. امام رضا (عليه السلام) از پدرانش از امير مؤمنان و او از پيامبر نقل مى كند كه رسول گرامى (صلى الله عليه وآله)فرمود: «أربعة أنا لهم شفيع يوم القيامة : المكرم لذريتى والقاضى لهم حوائجهم والساعى فى أُمورهم عند ما اضطروا إليه والمحبّ لهم بقلبه ولسانه».³

«چهار نفرند كه من در روز قيامت شفيعشان خواهم بود:

1. كسى كه ذريه و فرزندان مرا گرامى دارد و احترام كند.

2. كسى كه حوايج آنها را برآورد.

3. كسى كه در انجام كار آنها سعى و كوشش كند هنگامى كه به آن كار احتياج واضطرار دارند.

4. كسى كه آنها را با زبان و دل دوست داشته باشد».

1 . عيون اخبار الرضا:2/66.
2 . عيون اخبار الرضا:2/125.
3 . عيون اخبار الرضا:2/24، و با مختصر تفاوت در بشارة المصطفى، ص 140 وجود دارد.

صفحه 406

97. امام هشتم (عليه السلام) از پدرانش از امير مؤمنان ، از رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) نقل مى كند : «من لم يؤمن بشفاعتى فلا أنا له شفاعتى ثمّ قال (عليه السلام) : إنّما شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى فأمّا المحسنون فما عليهم من سبيل . قال الحسين بن خالد فقلت للرضا (عليه السلام) : يابن رسول اللّه فما معنى قول اللّه عزّوجلّ: (وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّلِمَنِ ارْتَضى)؟ قال:لا يشفعون إلاّ لمن ارتضى اللّه دينه».¹

«هر كس به شفاعت من ايمان نداشته باشد او را شفاعت نمى كنم، سپس فرمود: شفاعت من براى آن افراد از امت من است كه مرتكب گناهان بزرگ شده اند. و امّا نيكوكاران كه خود اهل نجات هستند. حسين بن خالد راوى حديث مى گويد: به امام هشتم (عليه السلام) گفتم پس معناى اين آيه (وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّلِمَنِ ارْتَضى) :«شفاعت نمى كنند مگر براى كسى كه مورد رضايت خدا باشد» چيست؟ حضرت فرمود: معنايش اين است كه شفاعت نمى كنند جز براى كسى كه دين او مورد رضايت و پسند خدا باشد،(و مسلمان هر چه گناه كار باشد دين او مورد پسند خداوند است)».

جمله اى از امام دهم (عليه السلام)

98. امام دهم (عليه السلام) در زيارت جامعه مى فرمايد:«ولكم المودة الواجبة والدرجات الرفيعة والمقام المحمود والمقام المعلوم عند اللّه عزّوجلّ والجاه العظيم والشأن الكبير والشفاعة المقبولة...».²

«براى شما (ائمه اطهار) است مودتى كه قرآن واجب كرده است، و درجه هاى بلند و مقام محمود و مقام معلوم در نزد خدا و قدر و منزلتى بزرگ و شفاعت مورد قبول».

1 . امالى صدوق، ص 5.
2 . من لا يحضره الفقيه:2/616.

صفحه 407

حديثى از امام عسكرى (عليه السلام)

99. از امام حسن عسكرى از اميرمؤمنان (عليهما السلام) روايت شده است كه در ضمن حديثى فرمود: «لا يزال المؤمن يشفع حتى يشفع فى جيرانه وخلطائه ومعارفه...».¹

«مؤمن پيوسته شفاعت مى كند تا شفاعت او درباره همسايه ها و دوستان و آشنايانش پذيرفته مى شود».

جمله اى از امام زمان (عليه السلام)

100. امام زمان (عليه السلام) در صلواتى از آن حضرت رسيده است مى فرمايد:

«اللّهمّ صلّ على سيّد المرسلين و خاتم النبيّين وحجّة ربّ العالمين... المرتجى للشّفاعة».²

«بارالها! درود بفرست بر آقاى پيامبران مرسل و آخرين پيامبران وحجت خداى عالميان... همان كه اميد به شفاعت او هست».

3. چند توضيح در باره روايات شفاعت

1. از روايات بخوبى برمى آيد كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) و پيشوايان معصوم (عليهم السلام) نخواسته اند با اين گفتارها مردم را به گناه و خلافكارى جرى كنند و به آنها جرأت معصيت بدهند، بلكه منظور بيان يك واقعيتى است كه در جهان پس از مرگ واقع خواهد شد و از اين رو در برخى از روايات تصريح يا اشاره شده است كه مردم نبايد به اتكاى شفاعت، خود را به گناه آلوده كنند و از انجام

1 . بحارالأنوار: 8/44، چاپ جديد.
2 . مصباح المتهجد، شيخ طوسى، ص 284.

صفحه 408

وظايف دينى سرپيچى نمايند. به حديث 21 ،26 ،37، 55 ،73، 85، 88 و 91 مراجعه شود.

2. در روايت 2و 47 كه از طريق شيعه و سنى هر دو وارد شده است مقام شفاعت از امتيازات رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) شمرده شده، با اين كه در روايات ديگر، ساير پيامبران (عليهم السلام) هم به عنوان شفاعت كننده معرفى شده اند جمع بين اين دو دسته از روايات به اين است كه: مى توان گفت مقام شفاعتى كه براى رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) ثابت است; عموميتى دارد كه عموميّت از امتيازات آن حضرت است و به عبارت ديگر در موارد ويژه اى رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) مى تواند شفاعت كند كه ساير پيامبران اجازه شفاعت كردن ندارند و كوتاه سخن اين كه چون مقام آن حضرت از همه بالاتر است مقام شفاعت آن حضرت هم از همه بالاتر و گسترده تر مى باشد، از اين رو در حديث 12 خوانديم كه پيامبر فرمود: هنگامى كه قيامت برپا شود من پيشواى انبيا و سخنگو و صاحب شفاعت ايشان هستم.

3. اين كه در روايات مربوط به شفاعت مؤمنين عبارات مختلفى آمده است در برخى آمده است كه، مؤمن جمعيتى بيش از جمعيت دو قبيله بزرگ عرب را شفاعت مى كند (حديث 32) و در برخى آمده است بيش از يك قبيله بزرگ (حديث 31) و در برخى يك قبيله (حديث 34) و در برخى 40 نفر (حديث 54) و در برخى 30 نفر (حديث 71) و در برخى 10 نفر(حديث 29) و در برخى دو نفر و يك نفر، گويا به خاطر درجات ايمان و بيش وكمى اعمال صالحه آنها است چنان كه در روايت (70) خوانديم:«يشفع الرجل فى القبيلة ويشفع الرجل لأهل البيت ويشفع الرجل للرجلين على قدر عمله» و در واقع بايد گفت:

هر كه در اين بزم مقرّب تر است *** جام شفا(عت) بيشترش مى دهند

صفحه 409

4. اين كه در قسمتى از روايات خوانديم روزه، امانت، تقوا، صلوات و درود بر محمد و آل او فرستادن، قرائت قرآن و توسل به رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) از انسان شفاعت مى كند بنابر تجسم اعمال معنايش بسيار روشن است و احتياجى به توضيح ندارد.

5. در برخى از روايات مانند (حديث 89) آمده است كه روز قيامت همه مردم به شفاعت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) نيازمند هستند; و در مقابل از برخى روايات مانند (حديث 76 ، 80 و97) برمى آيد كه، كسانى كه گناهكار نباشند و يا از گناه توبه كرده باشند بدون شفاعت اهل نجات هستند جمع ميان اين دو دسته روايات به اين است كه بگوييم رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) دو جور شفاعت دارد:

الف. شفاعتى كه عمومى است و دامنه اش حتى پيامبران را هم مى گيرد يعنى همه افراد حتى پيامبران به توسط آن بزرگوار از رحمت الهى برخوردار مى شوند و نتيجه آن ترفيع درجه و نيل به مقامات بلند خواهد بود و شفاعت به اين معنى درباره همه متصور است.

ب. شفاعت به معناى خاص كه مربوط به گناهكارانى است كه بدون توجه از دنيا رفته باشند. وواضح است كه نيكوكاران و كسانى كه اهل گناه نبوده و يا اگر بوده اند توبه كرده اند بدون شفاعت وارد بهشت مى شوند و بلكه همانطور كه از روايات استفاده مى شود خودشان، ديگر افراد را شفاعت مى كنند.

6. روايات شفاعت چهار دسته است:

دسته اول: رواياتى است كه مى گويد شفاعت باعث مى شود كه شخص گناهكار از رفتن به جهنم بخشوده شود.

دسته دوم: رواياتى است كه دلالت مى كند بر اين كه شفاعت موجب

صفحه 410

مى شود گناهكارى كه به جهنم رفته است از جهنم نجات يابد.

دسته سوم: رواياتى است كه از آنها استفاده مى شود برخى از گناهكاران پس از آن كه مدتها در جهنم مى مانند آنگاه اذن داده مى شود كه شفاعت كنندگان، آنان را شفاعت كنند (به روايت 26 مراجعه شود).

دسته چهارم: رواياتى است كه مى گويد عده اى اصلاً شفاعت نمى شوند وبراى هميشه بايد در عذاب و جهنم باشند.

بنابراين رواياتى كه مى گويند هر كس ذره اى ايمان داشته باشد شفاعت مى شود با رواياتى كه مى گويند كسى كه مثلاً نماز را سبك بشمارد شفاعت نمى شود منافات ندارد، زيرا كسى كه ايمان به خدا داشته باشد سرانجام شفاعت خواهد شد امّا ممكن است ساليان دراز به خاطر برخى از گناهان وخلافكاريهايش معذب باشد تا اجازه شفاعت او صادر گردد.

7. برخى از رواياتى كه در اين بخش نقل شد مورد قبول همه مسلمانان است و واضح است كه چنين روايتى براى هر شخص با انصافى اطمينان آور است مثلاً مرحوم طبرسى درباره حديث «ادخرت شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى » كه از رسول اكرم روايت شده مى نويسد: اين روايت را همه مسلمين (سنى و شيعه) قبول كرده اند.¹

8. پس از مطالعه و دقت در اين روايات به اين نتيجه مى رسيم كه روايات تفصيل همان مطالبى هستند كه اجمالاً از آيات قرآن مجيد استفاده مى شود(به بحث شفاعت از نظر قرآن مراجعه كنيد) و رواياتى كه قرآن مجيد مضامين آنها را تأكيد كند احتياج به بحث در سند ندارند به ويژه كه در اين مقاله در صدد اثبات جزئياتى كه در روايات آمده است نبوده و نيستيم.

1 . مجمع البيان:1/104.

صفحه 411

4. مدارك روايات شفاعت

در پايان لازم است به نام و خصوصيات كتابهايى كه متون احاديث را، از آن كتابها گرفته اىم اشاره كنيم تا روشن گردد كه اين روايات از مدارك معتبر و دست اول شيعه و سنى نقل شده است.

كتابهاى شيعه:

1. كافى، تأليف محمد بن يعقوب كلينى، متوفاى 328 چاپ آخوندى.

2. من لا يحضره الفقيه، تأليف شيخ صدوق، متوفاى 381، چاپ نجف.

3. تهذيب الأحكام، تأليف شيخ طوسى، متوفاى 460 ، چاپ نجف.

4. صفات الشيعه، تأليف شيخ صدوق، چاپ نجف.

5. فضائل الشيعة، تأليف شيخ صدوق، چاپ نجف.

6. ثواب الأعمال، تأليف شيخ صدوق،چاپ غفارى.

7. امالى، تأليف شيخ صدوق، چاپ قم.

8. عيون اخبار الرضا، تأليف شيخ صدوق، چاپ قم.

9. خصال، تأليف شيخ صدوق، چاپ غفارى.

10. امالى، تأليف شيخ طوسى، چاپ قديم.

11. تفسير على بن ابراهيم قمى، (سده سوم)، چاپ خشتى.

12. تفسير عياشى، (سده سوم)، چاپ قم.

13. نهج البلاغه على (عليه السلام) ، تأليف سيد رضى، متوفاى 406، چاپ

صفحه 412

مصر با شرح عبده.

14. تفسير مجمع البيان، تأليف شيخ طبرسى، متوفاى 548، چاپ اسلاميه.

15. مناقب ابن شهر اشوب، متوفاى 588، چاپ نجف.

16. بشارة المصطفى، تأليف عماد الدين طبرى ، (سده ششم)، چاپ دوم ، نجف.

17. محاسن برقى،(سده سوم) ،چاپ تهران.

18. تفسير فرات كوفى، (سده سوم)، چاپ نجف.

19. اختصاص، تأليف شيخ مفيد، متوفاى 413، چاپ تهران.

20. صحيفه سجاديه، دعاهاى حضرت سجاد (عليه السلام) ، چاپ آخوندى.

21. مصباح المتهجد، شيخ طوسى،چاپ قديم.

و بدين مدارك ما از كتابهاى شيعه مربوط به سده سوم تا ششم هجرى مى باشد.

كتابهاى اهل تسنن:

22. صحيح بخارى، تأليف محمد بن اسماعيل بخارى، متوفاى 256، چاپ كتاب الشعب 9 جزء در سه جلد.

23. صحيح مسلم، متوفاى 261، چاپ مصر1334هـ.ق، 8 جزء در دوجلد.

24. مسند احمد حنبل، متوفاى 241، چاپ مصر در شش جلد.

25. سنن ترمذى، متوفاى 279، چاپ 1384 هـ.ق، 5 جزء در سه جلد.

صفحه 413

26. سنن دارمى، متوفاى 255، چاپ دمشق 1349هـ. ق، در دو جلد.

27. سنن ابن ماجه، متوفاى 273، چاپ مصر 1372 در 2 جلد.

28. سنن نسائى، متوفاى 303، چاپ اول 8 جز در 4 جلد.

29. سنن ابى داوود، متوفاى 275 ، چاپ اول در 2 جلد.

30. موطأ مالك، متوفاى 179، چاپ مصر1370 دو جز در يك جلد.

و بدين ترتيب مدارك ما از كتابهاى اهل تسنن مربوط به سده دوم تا چهارم مى باشد.

بحث در اسناد احاديث اين باب از هدف اين رساله خارج است ولى اتقان متون احاديث و كثرت آنها و نيز نقل شدن از كتابهاى معتبر شيعه و سنى، ما را از بحث در اطراف سند آنها بى نياز مى سازد.

صفحه 414

شفاعت كنندگان و شفاعت شوندگان

از نظر قرآن و احاديث

هدف از گشودن اين بخش اين است كه با شناخت شفيعان و آشنايى با خصوصيات افرادى كه مورد شفاعت قرار مى گيرند، بدانيم كه شفاعت در قرآن و احاديث اسلامى بسيار حساب شده است و هرگز اعتقاد به آن مايه جرأت بر گناه نمى گردد بلكه سبب مى شود كه تا حدودى خود را از آلودگى حفظ كرده تا زمينه شفاعت را از بين نبريم.

شفيعانى كه در اين بخش خواهيم شناخت نحوه شفاعت برخى از آنان با برخى ديگر كاملاً تفاوت دارد. مثلاً نخستين شفيع انسان در درگاه الهى اطاعت و فرمانبردارى او است و به طور مسلم نحوه شفاعت اطاعت، با شفاعت كردن پيامبران و اولياى خدا تفاوت دارد.

امّا از آنجا كه نتيجه همگى آمرزش گناهان افراد و تكامل و تعالى آنان است در روايات از همه آنها به شفيع و شفاعت كننده تعبير شده است. ما نيز به پيروى از احاديث اسلامى، در اين بخش همگى را تحت اين عنوان مى آوريم هر چند برخى از آنها شفيع اصطلاحى نخواهند بود.

1 . شفيعان درگاه الهى

1. اطاعت خدا

على (عليه السلام) مى فرمايد: «فاجعلوا طاعة اللّه... شفيعاً لدرك طلبتكم...».

صفحه 415

«براى رسيدن به خواسته هاى خود (سعادت و خوشبختى دنيا و آخرت) اطاعت خدا را شفيع خود قرار دهيد».¹

2. توبه و بازگشت به خدا

على (عليه السلام) مى فرمايد:

«لا شفيع أنجح من التوبة».²

«شفيعى پذيرفته شده تر از توبه نيست».

«لا شافع أنجح من الاعتذار».³

«شفيعى پذيرفته شده تر از عذرخواهى نيست».

از اين قبيل روايات بخوبى استفاده مى شود كه انسان بيش از هر چيز بايد در اطاعت خدا بكوشد و اگر گناهى از او سر زده است به توبه و استغفار بپردازد و عمل خويش را بزرگترين شفاعت كننده خود بداند نه اين كه به بهانه اعتقاد به شفاعت، خود را به گناه آلوده ساخته و در انجام وظايف دينى كوتاهى كند.

3. رسول گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله)

قرآن مجيد به رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) خطاب نموده و مى گويد:

(وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) .⁴

«در روز قيامت آنقدر پروردگار به تو عطا مى كند (و گنهكاران را به تو مى بخشد)

1 . نهج البلاغه:2/199، خطبه 193.
2 . نهج البلاغه:3/242.
3 . غرر الحكم ودرر الكلم آمدى:6/385، ط دانشگاه.
4 . ضحى/5.

صفحه 416

كه راضى و خشنود گردى».

و نيز قرآن مجيد به آن حضرت خطاب كرده و مى گويد:

(وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً).¹

«بخشى از شب را با خواندن نماز نافله بيدار باش، تا پروردگارت تو را به مقام شفاعت برانگيزد».

و نيز از برخى آيات ديگر مانند آيه (64) سوره نساء و آيه (87) سوره مريم و آيه (86) سوره زخرف و آيه (5) سوره منافقون; شافع بودن رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) استفاده مى شود و توضيح هر يك از اين آيات در فصل هاى پيش گذشت.

بعد از آيات قرآن، در بسيارى از روايات از جمله در 52 روايت از رواياتى كه در بخش پيش ذكر شد به شافع بودن رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)تصريح شده است كه به يكى از آنها در اينجا اكتفا مى شود.

پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «ادخرت شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى».²

«شفاعت خود را براى گناهكاران از امتم كه مرتكب گناهان بزرگ شده باشند ذخيره كرده ام».

4. اميرمؤمنان (عليه السلام)

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «انّى لاشفع يوم القيامة فأشفع ويشفع على فيشفع...».³

1 . اسراء/79.
2 . مجمع البيان:1/104 و نيز رجوع كنيد به روايتهاى 1تا 17 و 36 تا 40 وروايات 46 تا 48، 50 تا 53، 58، 65، 67 تا 69، 72 و73.
3 . مناقب ابن شهر اشوب:2/15.

صفحه 417

«من در روز قيامت شفاعت مى كنم و شفاعتم پذيرفته مى شود و على هم شفاعت مى كند و شفاعت او نيز پذيرفته مى شود...».

و على (عليه السلام) فرمود: «لنا شفاعة ولأهل مودتنا شفاعة».¹

«ما شفاعت مى كنيم و دوستان ما هم شفاعت مى كنند».

و نيز به روايت هاى شماره 56 و65 كه با عنوان اهلبيت (عليهم السلام) است مراجعه فرماييد.

5. فاطمه زهرا (عليها السلام)

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود:

«أيّما امرأة صلّت فى اليوم والليلة خمس صلوات وصامت شهر رمضان وحجت بيت اللّه الحرام وزكت مالها وأطاعت زوجها ووالت عليّاً بعدى دخلتالجنّة بشفاعة ابنتى فاطِمة...».²

«هر زنى كه نمازهاى پنجگانه اش را بخواند و روزه ماه رمضان را بگيرد و در صورت استطاعت به زيارت خانه خدا برود و زكات مالش را بدهد و از همسرش اطاعت كند و پس از من على را به امامت قبول داشته باشد چنين زنى به شفاعت دخترم فاطمه وارد بهشت خواهد شد».

و نيز به روايت هاى شماره 51 و 56 مراجعه كنيد.

6. يازده فرزند معصوم على و زهرا (عليهم السلام)

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در روايتى فرمود: «ويشفع أهل بيتى فيشفعون».³

«واهل بيت من شفاعت مى كنند وشفاعت شان پذيرفته مى شود».

1 . خصال صدوق، ص 624.
2 . امالى صدوق، ص 291.
3 . مناقب ابن شهر اشوب:2/15و مجمع البيان1/104.

صفحه 418

و نيز پيامبر فرمود: «الشفعاء خمسة... ونبيّكم وأهل بيت نبيّكم».¹

«شفاعت كنندگان پنج نفر هستند...4. پيامبر شما، 5. اهل بيت پيامبرتان».

و همچنين از روايت هاى شماره 56، 80 و91 بر مى آيدكه مقصود از «اهل بيت پيامبر» امامان معصوم هستند كه داراى مقام شفاعت مى باشند».²

7. پيامبران الهى

قرآن مجيد مى فرمايد:

(وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ* لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَولِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ* يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْديهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ) .³

«وگفتند خداوند فرزند براى خود اختيار كرده است (آنان را كه آنها فرزند خدا پنداشته اند مانند فرشتگان و عيسى (عليه السلام) ) بندگان گرامى خدا هستند، و هرگز در گفتار بر اوسبقت نمى گيرند و به فرمان او عمل مى كنند خداوند ازپيش رو وپشت سر آنها آگاه است و آنان جز درباره كسانى كه مورد پسند خدا باشند شفاعت نمى كنند».

چون عيسى (عليه السلام) از كسانى است كه مسيحيان او را فرزند خدا پنداشته اند از اين رو او يكى از مصاديق اين آيه مى باشد كه مقام شفاعت را دارا است.

1 . مناقب ابن شهر اشوب:2/14.
2 . با دقت در آيات مربوط به شفاعت واضح مى شود كه از برخى آيات مانند آيه 86 سوره زخرف، و آيه 87 سوره مريم، مى توانيم استفاده كنيم كه على و زهرا ويازده فرزند آنان (عليهم السلام) مقام شفاعت را دارند.
3 . انبياء/26ـ 28 .

صفحه 419

و نيز خداى متعال مى فرمايد:

(وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاّ مَنْ شَهِدَ بِالحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) .¹

«كسانى كه جز خدا مورد پرستش واقع مى شوند (مانند بتها و فرشتگان ومسيح (عليه السلام) ) مالك شفاعت نيستند مگر آن گروه كه به حق گواهى دهند و به آن عالم باشند».

واضح است كه از مصاديق روشن (مَنْ شَهِدَ بِالحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) پيامبران الهى هستند پس اين آيه تمام پيامبران بويژه حضرت مسيح را به عنوان شفاعت كننده معرفى مى كند.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «يشفع الأنبياء فى كلّ من كان يشهد أن لا إله إلاّ اللّه مخلصاً».²

«پيامبران براى كسانى كه از روى اخلاص به يگانگى خدا گواهى مى داده اند شفاعت مى كنند».

على (عليه السلام) مى فرمايد:

«ثلاثة يشفعون إلى اللّه عزّ وجلّ فيشفعون: الأنبياء...».³

«سه دسته هستند كه در پيشگاه خداوند شفاعت مى كنند وشفاعت آنان پذيرفته مى شود: 1. پيامبران و ...».

و نيز به روايتهاى شماره 18، 20، 21، 22 و 23 مراجعه شود.

1 . زخرف/86.
2 . مسند احمد:3/12.
3 . خصال صدوق،ص 156.

صفحه 420

8. فرشتگان

علاوه بر آيات 26ـ 28 سوره انبياء و آيه 86 سوره زخرف كه در پيش ياد كرديم و آيه 26 سوره نجم; قسمتى از روايات هم بر شفيع بودن فرشتگان دلالت مى كنند.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «يشفع النبييّون و الملائكة...».¹

«پيامبر وفرشتگان و... شفاعت مى كنند».

و روايتهاى شماره 21، 22 و 25 همين مطلب را تأييد مى كند.

9. شهداى راه خدا و دين

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «يشفع يوم القيامة الأنبياء ثمّ العلماء ثمّالشهداء».²

«روز قيامت، پيامبران و دانشمندان دينى وشهيدان راه خدا شفاعت مى كنند».

ونيز فرمود: «يشفع الشهيد فى سبعين إنساناً من أهل بيته».³

«شهيد راه خدا، براى هفتاد نفر از خويشاوندان خود شفاعت مى كند».

و در روايتهاى شماره 20، 22، 28 و57 نيزبه شفيع بودن شهيدان راه خدا تصريح شده است.

10. دانشمندان و علماى دين

على (عليه السلام) از رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) روايت مى كند:

«ثلاثة يشفعون إلى اللّه عزّ وجلّ فيشفعون الأنبياء ثمّ العلماء

1 . صحيح بخارى:9/160.
2 . سنن ابن ماجه:2/1443.
3 . سنن ابى داوود:2/15.

صفحه 421

ثمّ الشهداء».¹

«سه دسته هستند كه در پيشگاه خداوند شفاعت مى كنند و شفاعت آنان پذيرفته مى شود:1. پيامبران، 2. دانشمندان دينى، 3. شهداى راه خدا».

امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد:

«إذا كان يوم القيامة بعث اللّه العالم والعابد فإذا وقفا بين يدى اللّه عزّوجلّ قيل للعابد انطلق إلى الجنّة و قيل للعالم قف تشفع للناس بحسن تأديبك بهم».²

«روز قيامت كه عالم وعابد محشور مى شوند هنگامى كه در پيشگاه الهى مى ايستند به عابد گفته مى شود برو به سوى بهشت و به عالم و دانشمند گفته مى شود بايست و آنها را كه تعليم و تربيت كرده اى شفاعت كن».

ونيز در روايت شماره 20 دقت نظر كنيد.

11. متعلمان و حافظان قرآن كه به آن عمل مى كنند

على (عليه السلام) از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) نقل مى كند:

«من تعلم القرآن فاستظهره فأحل حلاله وحرّم حرامه أدخله اللّه به الجنّة وشفّعه فى عشرة من أهل بيته كلّهم قد وجبت له النار».³

«كسى كه قرآن را ياد بگيرد و حفظ كند و حلال آن را حلال و حرام آن را حرام بداند (مقيد به احكام قرآن باشد) خداوند او را به واسطه اهل قرآن بودن اهل بهشت قرار مى دهد و شفاعت او

1 . خصال صدوق، ص 156.
2 . بحار:8/56.
3 . سنن ترمذى:4/245.

صفحه 422

را درباره ده نفر از خويشاوندانش كه همه مستحق آتش باشند مى پذيرد».

12. خويشاوندان

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «الشفعاء خمسة... والرحم».¹

«شفاعت كنندگان پنج طايفه اند... كه يكى از آنان را بايد خويشاوندان شمرد».

امام صادق (عليه السلام) فرمود: «يشفع الحميم لحميمه».²

«خويشاوند، خويشاوند خود را شفاعت مى كند».

13. همسايگان

امام صادق (عليه السلام) فرمود: «انّ الجار يشفع لجاره».³

«همسايه، همسايه خود را شفاعت مى كند».

و نيز روايت شماره 92 همين موضوع را تأكيد مى كند.

14. افراد با ايمان; شيعيان

در بسيارى از روايات مربوط به شفاعت با بيانهاى مختلف به شفيع بودن مؤمنان و شيعيان تصريح شده است كه شانزده روايت آن، با شماره هاى 18، 30، 31، 33، 34، 35، 54، 79، 84، 88، 92و 93 در بخش روايات ياد شده است كه ما در اينجا فقط به نقل يكى از آنها اكتفا مى كنيم.

1 . مناقب:2/14; متن كامل روايت، در شماره 51، بخش روايات نقل شده است.
2 . محاسن برقى، ص 184.
3 . محاسن برقى، ص184; واضح است كه خويشاوند و همسايه اى مى تواند از همسايه و خويشاوند خود شفاعت كند كه، خودش و نيز خويشاوند وهمسايه اش از اهل ايمان باشند.

صفحه 423

از امام صادق (عليه السلام) سؤال شد:

«عن المؤمن هل يشفع فى أهله؟ قال: نعم المؤمن يشفع فيشفع».¹

«آيا مؤمن مى تواند براى خويشاوندان خود شفاعت كند؟ آن حضرت فرمود: آرى مؤمن شفاعت مى كند و شفاعت او پذيرفته مى شود».²

15. قرآن مجيد

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «تعلموا القرآن فانّه شافع لأصحابه يومالقيامة».³

«قرآن را بياموزيد، زيرا قرآن در روز قيامت اهل قرآن را شفاعت مى كند».

على (عليه السلام) فرمود: «اعلموا انّ القرآن شافع ومشفع... وانّه من شفَّع له القرآن يوم القيامة شُفِّع فيه».

«بدان⁴يد كه قرآن شفاعت كننده اى است كه شفاعت او پذيرفته مى شود... و قرآن بر اى هر كس در روز قيامت شفاعت كند شفاعتش درباره او پذيرفته مى شود».

و نيز به روايتهاى شماره 44و 45 مراجعه شود.

16. امين بودن

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «الشفعاء خمسة القرآن والرحم والأمانة...».⁵

1 . محاسن برقى،ص 184.
2 . از برخى از روايات برمى آيد كه برخى از صفات و كارهايى است كه اگر مؤمن به آنها آلوده باشد از شفاعت كردن محروم مى گردد، به حديث شماره 42 مراجعه شود.
3 . مسند احمد:6/448.
4 . نهج البلاغه، خطبه 171.
5 . مناقب ابن شهر اشوب:2/14.

صفحه 424

«شفاعت كنندگان پنج طايفه اند: 1. قرآن، 2.خويشاوندان، 3. امين بودن و ...».

17. توسل به رسول گرامى (صلى الله عليه وآله)

امام چهارم (عليه السلام) در دعايى اين طور مى گويد:

«صلّ على محمّد وآله واجعل توسلى به شافعاً يوم القيامة نافعاً انّك أنت أرحم الرّاحمين».¹

«بارالها درود بر محمد و آل او بفرست و توسل مرا به او، شفيع من گردان در روز قيامت كه مرا سود دهد. تويى از همه مهربانان مهربانتر».

18. روزه

پيامبر (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

«الصّيام والقرآن يشفعان للعبد يوم القيامة، يقول الصيام أىّ ربّ منعتهالطعام والشهوات بالنهار فشفعنى فيه...».²

«روزه و قرآن براى كسى كه روزه گرفته و در شبها قرآن تلاوت كرده است شفاعت مى كنند. روزه مى گويد: پروردگارا !من اين شخص را از خوردن غذا و انجام شهوات در روز مانع شدم. پس شفاعت مرا درباره او بپذير...».

19. درود فرستادن بر محمد و آل او

از امام سجاد (عليه السلام) در دعاى 31 صحيفه اين طور نقل شده است:

«صلّ على محمّد وآله صلاة تشفع لنا يوم القيامة ويوم الفاقة إليك».³

1 . ملحقات صحيفه سجاديه، ص 229.
2 . مسند احمد:2/174.
3 . صحيفه سجاديه، ص 165.

صفحه 425

«بارالها بر محمد و آل او درود بفرست. درودى كه براى ما در روز قيامت و روز نيازمندى به تو شفاعت كند».

20. خداوند متعال شفاعت مى كند

از برخى روايات استفاده مى شود كه پس از شفاعت شفاعت كنندگان، خداى متعال خودش شفيع گناهكاران مى شود و آنان را از عذاب نجات مى دهد.

پيامبر گرامى فرمود:

«يشفع النبيّيون والملائكة والمؤمنون فيقول الجبار بقيت شفاعتى...».¹

«پيامبران و فرشتگان و مؤمنان شفاعت مى كنند. آنگاه خداى متعال مى فرمايد: شفاعت من باقى مانده است يعنى گروهى از آنان كه به شفاعت شفاعت كنندگان نجات نمى يابند باز مشمول رحمت الهى مى شوند».

و در دعاى ابوحمزه ثمالى كه از امام سجاد (عليه السلام) نقل مى كند اين جمله را مى بينيم:

«حبى لك شفيعى إليك».

«و دوستى من به تو، شفيع من به سوى تو است».

«...اللّهمّ صلّ على محمّد وآله وشفّع فى خطاياى كرمك... اللّهمّ لا شفيع لى إليك فليشفع لى فضلك...».

«بارالها بر محمد وآل او درود بفرست وكرمت را شفيع گناهانم گردان... بارالها شفيعى ندارم فضلت را شفيع من گردان».

1 . صحيح بخارى:9/160.

صفحه 426

از اين قبيل روايات و دعاها استفاده مى شود كه صحيح است خدا و فضل وكرم او را شفيع و شفاعت كننده بناميم و نيز آيه (قُلْ للّهِ الشَّفاعَةُ جَميعاً) و امثال آن گواهى مى دهد كه شفاعت از آن خدا است و هركس يا هر چيز كه درباره شخصى شفاعت مى كند اين مقام را خداى متعال به او داده است پس شفيع اصلى خود او است.¹

2. چه گروهى مورد شفاعت قرار مى گيرند؟

از آيات قرآن مجيد مانند: (لا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى) و از رواياتى كه در بخش «شفاعت در احاديث اسلامى» خوانديم استفاده مى شود; تمام كسانى كه به خدا ايمان داشته و با رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)و اهل بيت او دشمنى نداشته باشند مشمول شفاعت مى گردند. البته برخى از افراد به خاطر سوابق نيكشان زودتر از اين رحمت الهى بهره مند مى شوند و برخى ديرتر، امّا در هر صورت سرانجام اين دريچه رحمت به سوى آنان باز خواهد شد.

و اين كه در قسمتى از روايات مى خوانيم هر كس يك ذره ايمان داشته باشد شفاعت مى شود ولى در برخى ديگر از روايات مى خوانيم كه مثلاً سبك شمردن نماز، خيانت، زنا وستم; مانع از شفاعت مى شوند اين دودسته از روايات همان طور كه قبلاً گفته شد با هم تنافى ندارند، زيرا مقصود از دسته

1 . و نيز در روايتى وارد شده است كه كودك سقط شده در روز قيامت، پدر و مادر خود را شفاعت مى كند و مى گويد تا آنها وارد بهشت نشوند من وارد نخواهم شد. به الميزان:1/182 مراجعه شود.

صفحه 427

دوم اين است كه اين گناهان باعث مى شود انسان مدتها در عذاب بماند و از شفاعت محروم باشد نه اين كه اصلاً شفاعت نشود و روايات دسته اول مى گويد هر كس ايمان به خدا داشته باشد و دين او مورد رضايت و پسند الهى باشد بالأخره شفاعت شفاعت كنندگان موجب نجات او مى شود.

و فقط كفر و دشمنى با رسول اكرم و اهل بيت او است كه به طور كلى انسان را از شفاعت محروم مى كند و اينك آنان كه شفاعت نمى شوند:

1. كافر شفاعت نمى شود

همانطور كه در بخش «شفاعت از نظر قرآن مجيد» گذشت، از آيه 53 سوره اعراف، و آيه 98 تا 101 سوره شعراء، ونيز آيه 46 سوره مدثر، استفاده مى شود كه روز قيامت كافر ومشرك شفاعت نمى شوند وشفاعت شفاعت كنندگان به حال آنان سودى نخواهد داشت، در بسيارى از روايات هم به اين موضوع تصريح شده است.

امام حسن (عليه السلام) مى فرمايد:

«انّ النبىّ(صلى الله عليه وآله) قال فى جواب نفر من اليهود سألوه عن مسائل: وأمّا شفاعتى ففى أصحاب الكبائر ما خلا أهل الشرك والظلم».¹

«رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) در ضمن پاسخ آن دسته از يهود كه مسايلى از آن حضرت پرسيده بودند فرمود: شفاعت من براى كسانى است كه مرتكب گناهان بزرگ شده باشند جز شرك به خدا وستمكارى (كه اين دو مانع از شفاعت مى گردد)».

از امام هشتم (عليه السلام) پرسيدند كه معناى اين آيه (لا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى)²: «شفاعت نمى كنند مگر براى كسى كه مورد رضايت خدا باشد» چيست؟

1 . خصال صدوق، ص 355.
2 . انبياء/28.

صفحه 428

فرمود: معنايش اين است شفاعت نمى كنند جز براى كسى كه دين او مورد رضايت و پسند خدا باشد¹ (واضح است كه مشرك و كافر دين مورد پسند خدا را ندارند).

و نيز در رواياتى كه به شماره هاى 1، 2، 3، 6، 9، 17، 21، 22، 24و 27 در بخش «شفاعت در احاديث اسلامى» خوانديم به همين موضوع «كافر شفاعت نمى شود» اشاره شده است مراجعه شود.

2. ستمگر شفاعت نمى شود

قرآن مجيد مى فرمايد:

(...ما لِلظّالِمينَ مِنْ حَميم وَلا شَفيع يُطاع) .²

«براى ستمگران دوست وشفاعت كننده اى كه شفاعت او پذيرفته شود نيست».

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

«أمّا شفاعتى ففى أصحاب الكبائر ما خلا أهل الشرك و الظّلم».³

«شفاعت من براى كسانى است كه مرتكب گناه بزرگ شده باشند جز شرك وستمكارى.(كه اين دو مانع از شفاعت مى باشند)».

3. دشمنان خاندان رسالت شفاعت نمى شوند

امام صادق (عليه السلام) فرمود:

«لو انّ الملائكة المقربين والأنبياء المرسلين شفَّعُوا فى ناصب ما

1 . امالى صدوق، ص 5.
2 . غافر/18.
3 . خصال صدوق،ص 355.

صفحه 429

شُفِّعوا».¹

«اگر همه فرشتگان مقرّب الهى و تمام پيامبران مرسل براى (ناصبى) يعنى كسى كه دشمن خاندان عصمت و طهارت است شفاعت كنند شفاعت آنان پذيرفته نمى شود».ونيز به روايتهاى 62، 82، 87و 97 مراجعه شود.

4. كسانى كه فرزندان رسول اكرم را آزار كنند شفاعت نمى شوند

رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

«إذا قمت المقام المحمود تشفعت فى أصحاب الكبائر من أُمّتى فيشفعنى اللّه فيهم واللّه لاتشفعت فيمن آذى ذرّيّتى».²

«هنگامى كه در مقام شفاعت قرار گيرم براى گناهكاران امتم شفاعت مى كنم و خداوند شفاعت مرا مى پذيرد. به خدا سوگند براى كسانى كه ذريه و فرزندان مرا آزار كرده باشند شفاعت نمى كنم».

و نيزبه روايت شماره 62 مراجعه فرماييد.

5.كسانى كه به شفاعت اعتقاد نداشته باشند شفاعت نمى شوند

امام هشتم (عليه السلام) مى فرمايد: «من كذب بشفاعة رسول اللّه لم تنله».³

«كسى كه شفاعت رسول خدا را تكذيب كند شفاعت آن گرامى به او نمى رسد».

رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «من لم يؤمن بشفاعتى فلا أنا له شفاعتى».⁴

«هركس به شفاعت من ايمان نداشته باشد شفاعت من به او نمى رسد».

1 . محاسن برقى، ص 184.
2 . امالى صدوق، ص 177.
3 . عيون اخبار الرضا:2/66.
4 . امالى صدوق، ص 5.

صفحه 430

6. خائن شفاعت نمى شود

رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «من غش العرب لم يدخل فى شفاعتى...».¹

«هر كس به عربها² (مسلمانان عرب)خيانت كند از شفاعت من بى بهره خواهد بود».

7. برخى از گناهان باعث مى شود كه انجام دهنده آن پس ازمدتها عذاب شدن شفاعت شود

امام صادق (عليه السلام) ضمن حديثى مى فرمايد:

«فواللّه لا تنال شفاعتنا إذا ركب هذا (يعنى الزنا) حتى يصيبه ألم العذاب ويرى هول جهنم».³

«به خدا سوگند شفاعت ما به كسى كه مرتكب زنا شده باشد نمى رسد. جز پس از آن كه عذاب دردناك الهى را بچشد وهول و ترس جهنم را ببيند».

8. كسى كه به نماز اهميت ندهد شفاعت نمى شود

امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «لا ينال شفاعتنا من استخف بالصّلاة».⁴

«كسى كه نماز را سبك بشمارد به شفاعت ما نمى رسد».

9. هر كس ذرّه اى ايمان داشته باشد بالأخره شفاعت مى شود

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در ضمن حديثى فرمود:«فيؤذن للملائكة والنبيين

1 . مسند احمد:1/72.
2 . واضح است كه عرب از باب مثال ذكر شده است.
3 . كافى:5/469.
4 . كافى:3/270 و6/401 و تهذيب:9/107.

صفحه 431

والشهداء أن يشفعوا فيشفعون ويخرجون من كان فى قلبه ما يزن ذرّة من إيمان».¹

«پس اجازه داده مى شود كه فرشتگان و پيامبران و شهدا، شفاعت كنند آنگاه آنان شفاعت مى كنند. و هر كس كه ذره اى ايمان در قلب او باشد از جهنم خارج مى كنند».

و در حديث ديگر فرمود:

«فيشفعون حتى خرج من قال لا إله إلاّ اللّه ممّن فى قلبه ميزان شعيرة».²

«آنگاه شفاعت مى شوند تا آن كه هركس كه حتى يك جو، ايمان واقعى داشته باشد از جهنم خلاص مى شود».

10. كسى كه ولايت اميرالمؤمنين و فرزندان معصوم آن حضرت را نداشته باشد شفاعت نمى شود

به حديث شماره 96 مراجعه شود.

اشكال:آيه:(وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى) مى گويد شفاعت براى كسانى است كه مورد رضايت و پسند خداى متعال باشند و كسى كه آلوده به گناه باشد مورد ارتضاى الهى نيست و از شفاعت بهره اى نخواهد داشت.

پاسخ: از همه روايات شفاعت استفاده مى شود كه گنهكاران مشمول شفاعت خواهند شد و بخصوص اين روايت «ادخرت شفاعتى لأهل الكبائر من أُمّتى» كه به گفته مرحوم امين الإسلام طبرسى مورد قبول همه مسلمين است.³

1 . مسند احمد:5/43.
2 . مسند احمد:3/345.
3 . مجمع البيان:1/104.

صفحه 432

بنابراين بايد روايات را مفسّر آيه (وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّلِمَنِ ارْتَضى) قرار داد وهمانطور كه از امام هشتم (عليه السلام) در تفسير آيه وارد شده است بگوييم منظور از مورد ارتضاى الهى بودن اين است كه دين انسان مورد رضايت الهى باشد يعنى مشرك وكافر و ناصبى و دشمن رسول اكرم وخاندان او (عليهم السلام)نباشد.

3. كارهايى كه موجب تسريع در شفاعت مى شود

1. اخلاص در ايمان و توحيد

رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

«أسعد الناس بشفاعتى يوم القيامة من قال لا إله إلاّ اللّه خالصاً من قلبه».¹

«كسانى بيش از همه به شفاعت من در روز قيامت خوشبخت مى شوند كه قلباً و از روى اخلاص به خدا ايمان داشته باشند».

2. اهل نماز وسجده بودن

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) به شخصى كه از او درخواست شفاعت مى كرد فرمود:

«أمّا فأعنى بكثرة السجود».²

«مرا با كثرت سجده يارى كن».(سجده وعبادت تو موجب مى شود من بهتر بتوانم تو را شفاعت كنم).

و نيز به روايت شماره 37 مراجعه كنيد.

1 . صحيح بخارى:1/36.
2 . مسند احمد:3/500.

صفحه 433

3. درود فرستادن بر رسول خدا و درخواست مقامهاى بزرگ مانند شفاعت براى آن بزرگوار

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود:

«من صلّى على محمّد وقال: اللّهم أنزله المقعد المقرب عندك يوم القيامة وجبت له شفاعتى».¹

«هر كس بر من درود فرستد وگويد بارالها او را در روز قيامت به مقام قرب خود جاى ده شفاعت من براى او واجب مى شود».

و نيز روايتهاى شماره 39 و40 را ببينيد.

4. آموختن قرآن و حفظ كردن و خواندن آن

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمود: «تعلموا القرآن فانّه شافع لأصحابه يومالقيامة».²

«قرآن را بياموزيد، زيرا قرآن در روز قيامت اهل خود را شفاعت مى كند».

و نيز به روايتهاى شماره 29، 44، 45و 59 مراجعه شود.

5. انجام وظايف دينى

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حديثى چنين مى فرمايد:

«أيّما امرأة صلّت فى اليوم و الليلة خمس صلوات وصامت شهر رمضان وحجت بيت اللّه الحرام وزكت مالها وأطاعت زوجها ووالت عليّاً بعد دخلت الجنة بشفاعة ابنتى فاطمة...».³

1 . مسند احمد:4/108.
2 . مسند احمد:5/251.
3 . امالى صدوق، ص 291.

صفحه 434

«هر زنى كه نمازهاى پنجگانه اش را بخواند و روزه ماه رمضان را بگيرد، و در صورت استطاعت به زيارت خانه خدا برود و زكات خود را بدهد و از همسر خويش اطاعت كند وپس از من على را به امامت قبول داشته باشد چنين زنى به شفاعت دخترم فاطمه(عليها السلام) وارد بهشت خواهد شد».

و نيز به روايت شماره 45 مراجعه شود.

6. دوستى فرزندان رسول اكرم و احترام و خدمت به آنان

رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

«أربعة أنا لهم شفيع يوم القيامة: المكرم لذريّتى والقاضى لهم حوائجهم والساعى فى أُمورهم عند ما اضطروا إليه والمحبّ لهم بقلبه ولسانه».¹

«چهار نفرند كه روز قيامت شفاعتشان خواهم كرد:1. كسى كه ذريّه و فرزندان مرا گرامى دارد و احترام كند، 2. كسى كه حوايج آنان را برآورد، 3. كسى كه در انجام كار آنها سعى و كوشش كند هنگامى كه به آن كار احتياج و اضطرار دارند، 4. كسى كه با زبان و دل آنان را دوست داشته باشد».

7. دوستى با اهل ايمان و معاشرت با آنان

على (عليه السلام) مى فرمايد:

«لا يزال المؤمن يشفع حتى يشفع فى جيرانه وخلطائه ومعارفه».²

«مؤمن پيوسته شفاعت مى كند تا شفاعت او درباره همسايه ها و دوستان و آشنايانش پذيرفته مى شود».

1 . عيون اخبار الرضا:2/24.
2 . بحار:8/44، چاپ جديد.

صفحه 435

و نيز به روايت شماره 91 مراجعه كنيد.

8. خدمت كردن به اهل ايمان

به روايتهاى شماره 35، 57و 84 مراجعه شود.

9. با گذشت بودن و پذيرفتن عذر از كسى كه عذرخواهى مى كند

على (عليه السلام) به فرزندش محمد بن حنفيه مى گويد: «پوزش كسى را كه از تو عذرخواهى مى كند بپذير تا شفاعت نصيب تو گردد».¹

10. زندگى در يك مركز اسلامى و صبر بر سختيها و محروميتها

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) در حديثى مى فرمايد:«هر كس در شهر مدينه بماند و بر گرسنگى و سختى آن صبر كند من در روز قيامت شفيع او خواهم بود».²

در پايان نكته اى را كه در آغاز نيز تذكر داديم تكرار مى كنيم:

اولين شفيع عمل اوست و بايد بيش از هر چيز به عمل كردن به احكام اسلام انديشيد و عقيده به شفاعت نبايد بهانه براى دست زدن به آلودگيها گردد.

1 . من لايحضره الفقيه:4/279.
2 . موطأ مالك:2/201.

صفحه 436

شفاعت در ادبيات عربى و فارسى

قرآن مجيد و احاديث پيامبر گرامى وجانشينان راستين او، بزرگترين منبع الهام بخش براى شعراى عرب زبان و پارسى سرايان بوده، وتاريخ ادبيات عربى وپارسى گواه گويايى بر اين موضوع مى باشد.

اگر شعراى اسلامى توانسته اند كه بسيارى از مفاهيم بلند فلسفى و اخلاقى و اجتماعى را در اشعار خود مطرح كنند، علتى جز ورود اين مفاهيم در كتاب و سنت ندارد، و ادبيات عربى و پارسى در تكامل و پيشرفت خود، مرهون مفاهيم و ايدئولوژى اسلامى است كه توانسته است به زبان عربى وپارسى جهش بدهد، و اگر چنين گنجينه پر ارزشى در اختيار سرايندگان و شعراى اسلامى نبود، هرگز ادبيات عرب و پارسى چنين موفقيتى را بدست نمى آورد. اگر ما مفاهيم و انديشه ارزنده اسلامى را از ادبيات شرق بگيريم چيزى كه بتوان نام آن را ادبيات سالم نهاد، باقى نخواهد ماند. بالأخص ادبيات فارسى كه بايد گفت زبان پارسى در بقا و گسترش خود مرهون زبان عربى و مفاهيم بلند اسلامى است و اگر سرايندگان ايرانى در اداى مفاهيم و ايدئولوژى مذهبى، الفاظ عربى به كار برده اند نه از اين جهت است كه واژه هاى عربى را بر واژه هاى پارسى ترجيح داده اند، بلكه زبان پارسى را ناتوان تر از آن ديدند كه بتواند بيانگر مفاهيم بزرگ و انديشه هاى عظيم اسلامى باشد، و گرنه جهت نداشت كه در شعر پارسى كلمات و اصطلاحات تازه اى

صفحه 437

به كار ببرند. اثبات اين مطلب به گفتگوى گسترده اى نياز دارد كه فعلاً وارد آن نمى شويم.

شفاعت راستين يكى از مفاهيم اصيل اسلامى است كه شعراى ما در هر عصر و زمانى آن را به صورت يك انديشه صحيح مذهبى تلقى كرده، وجامعه اسلامى را متوجه آن ساخته اند. اگر ادبيات هر قومى را آئينه تمام نماى افكار و فرهنگ آن ملت بدانيم، بايد گفت شفاعت شافعان راستين در روز رستاخيز يك انديشه اصيل اسلامى است و جزء فرهنگ عظيم اسلامى مى باشد.

ما در اين بخش از آوردن اشعار عربى كه از قريحه هاى عربى تراوش كرده است، خوددارى مى كنيم، زيرا نقل آنچه كه در ديوانهاى شعراى عرب موجود است ممكن نيست بلكه حتى نقل قسمتى از آنها مايه ملال خوانندگان پارسى زبان مى گردد، از اين جهت در اين بخش به نقل چند شعر عربى كه در عصر رسول خدا انشاء شده و در محضر آن حضرت قرائت گرديده است اكتفا مىورزيم سپس به نقل اشعار پارسى از شعراى اعصار گذشته مى پردازيم.

1. شفاعت در ادبيات عربى

1. سواد بن قارب در محضر رسول خدا چند شعرى انشاء كرد كه يكى از آنها شعر زير است:

فكن لى شفيعاً يوم لا ذو شفاعة *** بمغن فتيلا عن سواد بن قارب¹

«اى پيامبر گرامى روز رستاخيز شفيع من باش، روزى كه شفاعت ديگران به حال سواد بن قارب سودمند نخواهد بود».

1 . قاموس الرجال:5/20.

صفحه 438

2. عبداللّه رواحه حضور پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) اشعار زير را انشاء كرد و خواند:

انّى تفرست منك الخير أعرفه *** أنت النبى و مـن يحـرم شفاعته

واللّه يعلم انّ ما خاننى البصر *** يوم الحساب فقد ازرى به القدر¹

«من خير و رحمت را در سيماى تو مى بينم خدا گواه است كه ديده من خيانت نكرده است، تويى پيامبر و تويى شفيع، هر كس روز رستاخيز از شفاعت تو محروم گردد سرنوشت بدى خواهد داشت».

شعراى پارسى زبان اين انديشه اسلامى را در اشعار خود مطرح كرده اند، اينك بخشى از آنها را در اين صفحات به ترتيب قرون منعكس مى نماييم.²

2. شفاعت در ادبيات فارسى

1. غضايرى رازى (متوفاى سال 426هجرى) كه به قول تذكره نويسان، شيعى مذهب بوده است چنين قطعه شعرى سروده:

مـرا شفاعت اين پنـج تن بسنـده بـود *** كه روز حشر بـدين پنج تن رسانـم تـن

بهين خلق و برادرش و دختر و دو پسر *** محمد(صلى الله عليه وآله) و على و فاطمه; حسن و حسين(عليهم السلام) ³

2. سنايى غزنوى (متوفاى سال 535 يا 545 هجرى) در

1 . استيعاب:3/897.
2 . نگارنده در گردآورى قسمت اعظم اين اشعار مرهون الطاف جناب دكتر حميد فرزام استاد دانشگاه ادبيات وعلوم انسانى اصفهان مى باشد اميد آن كه مشمول شفاعت خاتم پيامبران صلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم گردد.
3 . تاريخ ادبيات در ايران، دكتر ذبيح اللّه صفا:1/572، تهران 1338.

صفحه 439

«حديقة الحقيقة» درباره پيامبر گرامى گفته است:

برده بر بام آسمان رخشش *** سايه بخت وپايه تختش...

در رسالت تمام بود تمام *** در كرامت امام بود امام...

زاد كم توشگان قناعت او *** قوّت امّتان شفاعت او¹

3 .جمال الدين محمد بن عبدالرزاق اصفهانى (متوفاى سال 588 هجرى) در تركيب بند معروف خود در بعثت حضرت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) به مطلع:

اى از بر سدره شاهراهت *** وى قبه عرش تكيه گاهت

دربند آخر چنين گفته:

هر آدميئى كه او ثنا گفت *** هرچ آن نه ثناى تو، خطا گفت

خود خاطر شاعرى چه سنجد؟ *** نعت تو سزاى تو، خدا گفت

گرچه نه سزاى حضرت تست *** بپذير هر آنچه اين گدا گفت...

در عمر هر آنچه گفت يا كرد *** نادانى كرد و ناسزا گفت...

تو محو كن از جريده او *** هر هرزه كه از سر هوا گفت

چون نيست بضاعتى ز طاعت *** از ما گنه و ز تو شفاعت²

4. خاقانى شروانى (متوفاى سال 575 هجرى ) در قصيده اى به مطلع:

هر صبح سر به گلشن سودا برآورم *** وز صـور آه بـــر فـلك آورم

1 . حديقة الحقيقة سنايى غزنوى، به تصحيح مدرس رضوى،تهران 1329 ص 213ـ 215.
2 . ديوان جمال الدين محمد بن عبدالرزاق اصفهانى متوفاى سال 588 به تصحيح وحيد دستگردى، تهران 1320، ص 11.

صفحه 440

(در مدح نبى اكرم (صلى الله عليه وآله) و ذكر كعبه) گفته است:

بر آستان كعبه مصفا كنم ضمير *** زو نعت مصطفاى مزكا بر آورم

ديباچه سراچه كل خواجه رسل *** كز خدمتش مراد مهنا برآورم...

دارا و داور اوستجهان را من از جهان *** فرياد پيش داور و دارا برآورم...

فردا هم از شفاعت او كار آن سراى *** در حضرت خداى تعالى برآورم¹

5. شيخ عطار نيشابورى (مقتول به سال 618 هجرى) در حكايت زن آلوده كه در مدينه به خدمت حضرت رسول (صلى الله عليه وآله)آمد در «الهى نامه» گفته است:

چو پيغمبر بيامد با مدينه *** به مهر دل بدل شد جنگ و كينه...

شد آن زن در مدينه سخت درويش *** به نزديك پيمبر رفت دلريش

پيمبر گفت هان چون آمدى چون *** بگو تا هاجرى يا تاجر اكنون...

زن آنگه گفت آن صدر جهان را *** كه نى اين را سفر كردم نه آن را...

بر اميد عطاى تو رهى دور *** ز پس كردم من مسكين مهجور

پيمبر را خوش آمد آن سخنها *** رداى خود بدو بخشيد تنها

بياران گفت هر كه امروز ياريد *** بدو بخشيد چيزى زانچه داريد

ز صد نوعش عطا دادند ياران *** شد آن زن از گروه سيم داران

1 . گزيده اشعار خاقانى شروانى، به كوشش دكتر ضياء الدين سجادى، تهران 1351، ص 59ـ 62.

صفحه 441

زنى را يا رسول الله كه دور است *** ميان شرك در فسق و فجور است

نمى گردانيش نوميد از خويش *** نمى ماند زانعام تو درويش

تو ميدانى كه در وصف تو (عطار) *** بسى گرديد بر سر همچو پرگار

اگر خاك سر كوى تو دريافت *** از آن هر ذره خورشيد دگر يافت...

چون آن زن را رسيد از تو ردايى *** رسد از تو به من آخر نوايى

تو دارى در دو گيتى پادشاهى *** توانى داد تشريف الهى...

ندارم در رهت آن استطاعت *** كه گويم اين گدا را كن شفاعت¹

و باز عطار در «منطق الطير » (در استشفاع از رسول گرامى) چنين آورده:

خواجگى هر دو عالم تا ابد *** كرده وقف احمد مرسل احد

يا رسول اللّه بسى درمانده ام *** باد در كف خاك بر سرمانده ام

بيكسان را كس تويى درهر نفس *** من ندارم در دو عالم جز توكس...

روز و شب بنشسته درصد ماتمم *** تا شفاعت خواه باشى يك دمم

از درت گر يك شفاعت در رسد *** معصيت را مهر طاعت در رسد

اى شفاعت خواه مشتى تيره روز *** لطف كن شمع شفاعت برفروز

تا چو پروانه ميان جمع تو *** پرزنان آيم به پيش شمع تو²

و در داستان شيخ صنعان در همان كتاب به شفاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله) اشارت

1 . الهى نامه عطار به تصحيح فؤاد روحانى، تهران 1339، ص 18.
2 . منطق الطير عطار، به تصحيح دكتر محمد جواد مشكور، تهران 1341،ص 24.

صفحه 442

كرده و گفته است:

خاست از ره كفر و پس ايمان نشست *** بت پرست روم شد يزدان پرست

موج زد ناگاه درياى قبول *** شد شفاعت خواه كار تو رسول¹

وهم در «خسرونامه» درباره پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) سروده است:

ثنايى كان وراى عقل و جانست *** چه حد شرح و چه جاى بيانست

ثنا و مدح صورى چون توان گفت *** كه مدح او خداوند جهان گفت

محمد(صلى الله عليه وآله) كافرينش را غرض اوست *** مراد از جوهر وجسم و عرض اوست

محمد مشفق دنيا و دين را *** شفيع اولين و آخرين را...

سپهسالار ديوان رسالت *** امام مسند و صدر جلالت²

و باز در «اسرارنامه » (درباره معراج رسول (صلى الله عليه وآله)) گفته است:

درآمد يك شبى جبرئيل از دور *** براقى برق رو آورد از نور

كه اى مهتر ازين زندان گذر كن *** به دارالملك روحانى سفر كن

1 . همان مدرك، ص 98.
2 . خسرونامه، شيخ عطار نيشابورى، به تصحيح احمد سهيلى خوانسارى، تهران 1339، ص 11.

صفحه 443

كه بسيار انبيا و مرسلين اند *** به هر جانب جهانى حور عين اند

همه بر ره نشسته شم بر راه *** ز بهر رويت اى خورشيد درگاه...

خطاب آمد كه دع نفسك درون آى *** به بى يسمع و بى ينطق برون آى

بخواه از آرزويى هست رودت *** چرا بى خود شدى آخر چه بودت

كنون چون سوختى برهم بتان را *** شفاعت كن زمانى امتان را

يتيمى وز يتيمى اين بديع است *** كه خلق هر دو عالم را شفيع است

فقيرى وز فقيرى اين شگفت است *** كه عرش و فرش صيت او گرفت است...

خدايا نور دين همراه ما كن *** محمد(صلى الله عليه وآله) را شفاعت خواه ما كن¹

6. الياس بن يوسف معروف به حكيم نظامى گنجه اى متولد حدود 540 535 و متوفاى602 599 شاعر سخن ساز زمان، سراينده «مخزن الاسرار» و «خسرو و شيرين» و «ليلى و مجنون» و غيره.

محمّد كافرينش هست خاكش *** هزاران آفرين بر جان پاكش

سرو سر خيل ميدان وفا را *** سپه سالار جمع انبيا را

مرقع دركش نر ماده چند *** شفاعت خواه كار افتاده چند²

1 . اسرارنامه شيخ عطار، به تصحيح دكتر سيد صادق گوهرين، تهران 1338، ص 21ـ24.
2 . خسرو و شيرين ضمن كليات، چاپ مؤسسه مطبوعاتى امير كبير، سال 1335، جلسه 128.

صفحه 444

و نيز در «خسرو و شيرين» ص 40 پيرامون معراج پيامبر مى گويد:

شبى رخ تافته زين دير فانى *** به خلوت در سراى امّ هانى...

گنهكاران امت را دعا كرد *** خدايش جمله حاجت را روا كرد

خلايق را توان شادى آورد *** ز دوزخ نامه آزادى آورد

7.كمال الدين اسماعيل اصفهانى (مقتول به سال 635 هجرى) تركيب بندى (در نعت خاتم پيامبر (صلى الله عليه وآله)) به مطلع:

اى جز به احترام خدايت نبرده نام *** وى سلك انبيا ز وجود تو با نظام

ساخته و در بند چهارم با مطلع :

اى بـا علو همت تـو آسمان زمين *** وى گام اولين تو بر چرخ هفتمين

چنين سروده است:

آدم كه دانه اى ز بهشتش بدر فكند *** از خرمن شفاعت تو هست خوشه چين»¹

8.جلال الدين محمد بن محمد بن الحسين بلخى كه در سال 604 ديده به جهان گشوده و در سال 672 درگذشته است، چنين مى گويد:

گفت پيغمبر كه روز رستخيز *** كى گذارم مجرمان را اشك ريز

من شفيع عاصيان باشم بجان *** تا رهانمشان ز اشكنجه گران

عاصيان و اهل كباير را بجهد *** وارهانم از عتاب نقض عهد

صالحان امتم خود فارغند *** از شفاعت هاى من روز گزند

1 . ديوان كمال الدين اسماعيل اصفهانى، به اهتمام حسين بحرالعلومى، تهران 1348،ص 4.

صفحه 445

بلكه ايشان را شفاعت ها بود گفت *** گفتشان چون حكم نافذ مى رود¹

9.شيخ سعدى شيرازى در مقدمه «گلستان» چنين آورده :

«... در خبر است از سيد كاينات و مفخر موجودات و رحمت عالميان وصفوت آدميان و تتمه دور زمان محمد مصطفى (صلى الله عليه وآله):

شفــيع مطــاع نبــى كــريـم *** قسيم جسيم بسيم وسيم...»²

و در «بوستان» (در ستايش پيامبر (صلى الله عليه وآله)) فرمود:

كريم السجايا جميل الشيم *** نبى البرايا شفيع الامم

امام رسل پيشواى سبيل *** امين خدا مهبط جبرئيل

شفيع الورى خواجه بعث ونشر *** امام الهدى صدر ديوان حشر

كليمى كه چرخ فلك طور اوست *** همه نورها پرتو نور اوست

شفيع مطاع نبى كريم *** قسيم جسيم بسيم وسيم...³

و در همين كتاب «بوستان» در باب نهم (در توبه وراه صواب) در حكايتى، به مطلع:

يكى مال مردم به تلبيس خورد *** چو برخاست لعنت بر ابليس كرد...

گفته است

پى نيكمردان ببايد شتافت *** كه هر ك اين سعادت طلب كرد يافت...

1 . مثنوى:3/247، چاپ اسلاميه، چاپ سال 1371شمسى.
2 . گلستان سعدى، به اهتمام عبدالعظيم خان گركانى، 1310شمسى، ص3.
3 . بوستان سعدى، به تصحيح سيد محمدرضا جلالى نائينى و مقدمه محيط طباطبايى، تهران 1317، ص 5.

صفحه 446

پيمبر كسى را شفاعتگرست *** كه بر جاده شرع پيغمبرست.¹

و در قطعه ديگرى فرموده:

نگين ختم رسالت پيمبر عربى *** شفيع روز قيامت محمد مختار

اگر نه واسطه موى و روى او بودى *** خداى خلق نگفتى قسم به ليل و نهار²

10. خواجوى كرمانى (متوفاى سال 750 هجرى) در قصيده اى(در مدح پيامبر (صلى الله عليه وآله) ) گفته است:

صلّ على محمّد درّة تاج الاصطفا *** صاحب جيش الاهتدا،ناظم عقدالاتقا

بلبل بوستان شرع، اختر آسمان دين *** كوكب درى زمين، درى كوكب سما

تاج ده پيمبران، باج ستان قيصران *** كارگشاى مرسلين،راهنماى انبيا

سيد اوّلين رسل مرسل آخرين زمان *** صاحب هفتمين قران خواجه هشتمين سرا...

تا آنجا كه فرموده :

دست عنايتى كه ما مفتقريم و تنگدست خوان *** شفاعتى كه ما مشتهئيم وناشتا³

1 . كليات سعدى، به كوشش مظاهر مصفا، تهران 1340، ص 328.
2 . همان مدرك، ص 828.
3 . ديوان اشعار خواجو، به تصحيح احمد سهيلى خوانسارى، تهران 1336، ص 2.

صفحه 447

11. سلمان ساوجى (متوفاى سال 778هـ) در تركيب بندى ، به مطلع:

اى ذروه لامكان مكانت *** معـراج ملايك آستـانت

(در مدح حضرت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)) در بند چهارم گفته است:

ما مجرم وعاصييم وداريم *** اميد به لطف عذرخواهت...

سلطان رسل سراج ملت *** هادى سبل شفيع امت

و در بند هفتم آورده:

سـكان سـرادقات عـزّت *** محتاج شفاعت ورعايت

و در پايان چنين سروده:

هر چند كه ما گناهكاريم *** اميد شفاعت تو داريم¹

و در قصيده اى (در منقبت ومرثيه شاه شهدا امام حسين سلام اللّه عليه) گفته است:

اى دل بى صبر من آرام گير اينجا دمى *** كاندرين جا منزل آرام جان مرتضاست

روضه پاك حسين است آن كه مشكين زلف حور *** خويشتن را بسته بر جاروب اين جنت سراست

1 . ديوان سلمان ساوجى، به اهتمام منصور مشفق با مقدمه دكتر تقى تفضلى، تهران 1336، ص 317ـ 322.

صفحه 448

كورى چشم مخالف من حسينى مذهبم *** راه حق اين است و نتوانم نهفتن راه راست

يا امام المتّقين ما مفلسان طاعتيم *** يك قبولت صد چو ما را تا ابد برگ و نواست

يا شفيع المذنبين در خشكسال محنتيم *** زابر احسان تو ما را چشم احسان وعطاست

يا امام المسلمين از ما عنايت وا مگير *** خود تو مى دانى كه سلمان بنده آل عباست¹

12. شاه قاسم انوار درباره پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) چنين سروده است:

صدر عالم آفتاب شرع و دين *** صفوت آدم نبى المرسلين

در درياى نبوت جان او *** لى مع اللّه آيتى در شأن او

روح پاكش معدن صدق و صفا *** شمع ايوان هدايت مصطفا

عقل كل وامانده در معراج او *** از لعمرك داده يزدان تاج او

تا آنجا كه گفته:

لاف فرزندى ندارم يا رسول *** در رهت خاكم قبولم كن قبول

اى به شرعت قاسمى را افتخار *** شافع امت رسول كردگار²

13. اهلى شيرازى(متوفاى سال 942 هجرى) در قصيده اى (در نعت

1 . ديوان سلمان ساوجى، به اهتمام منصور مشفق، ص 423ـ 426.
2 . كليات سيد قاسم انوار با تصحيح سعيد نفيسى، تهران 1337، ص 362.

صفحه 449

سيد المرسلين) گفته:

ما را چراغ ديده خيال محمدست *** خرم دلى كه مست وصال محمّدست

مرغى كه نامه احديت به ما رساند *** مرغ ضمير وحى مقال محمدست

اثنا عشر كه بحر كمالند هر يكى *** سرچشمه محيط زلال محمدست

مهدى كه ازنهال وجود آخرين براست *** او نيز ميوه اى ز نهال محمدست

زد ديو نفس را هم و چشم شفاعتم *** از مشرف فرشته خصال محمدست¹

14. فرصت الدوله شيرازى متوفاى سال 1339 در قصيده اى (در عرفان و نعت حضرت رسول (صلى الله عليه وآله)) به مطلع:

ز من تعليم گير اى دل مكن زين پس به مدرس جا *** بـرين منزل نشان دست و از اين مـأوى بـرون نـه پـا

آورده است:

خدا را حامد وساجد نبى را طالب و واجد *** نبـى يعنـى شـه يثـرب رسول اكـرم اعـلى

محمد پيشواى ديـن شفيـع عرصه محـشر *** امـين حضـرت داور اميـر يثرب وبطحا²

پايان بحث شفاعت در قرآن

1 . كليات اشعار اهلى شيرازى، به كوشش حامد ربانى، تهران 1343، ص 425.
2 . ديوان فرصت، به كوشش على زرّين قلم، تهران 1337، ص 244 ـ 241.

صفحه 450

صفحه 451

توبه و رحمت بيكران الهى

آيات موضوع

1.(...إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرينَ) (بقره/222)

2. (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّهِ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَة ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريب فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللّهُ عَليماً حَكيماً) (نساء/17)

3.(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضّالُّونَ)(آل عمران/90)

4.(...كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجَهالَة ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ) (انعام/54)

5 . (وَ تُوبُوا إِلىَ اللّهِ جَمِيعاً أَيُّهاَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) (نور/31)

6 . (قُلْ يا عِبادِىَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَالغَفُورُالرَّحِيمُ) (زمر/53)

8.(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آّمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبّكُمْ أَنْ يُكَفِّر عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُم...)(تحريم/8)

صفحه 452

ترجمه آيات

1.«حقّا كه خداوند انسان هاى توبه كننده وپاكيزه را دوست دارد».

2.«پذيرش توبه بر خدا است، نسبت به كسانى كه از روى «جهالت» كار زشت انجام مى دهند، آنگاه به زودى توبه مى كنند. آنان كسانى هستند كه خدا با رحمت و كرم، به سوى آنان توجه مى كند، وخدا دانا وحكيم است».

3.«آنان كه پس از ايمانشان كفر مىورزند و بر آن مى افزايند، هرگز توبه آنان پذيرفته نمى شود، و آنان همان گمراهانند».

4.«پروردگارتان رحمت را بر خود نوشته است كه اگر كسى از شما از روى نادانى كار بدى انجام دهد، سپس از آن توبه نمايد، و خود را اصلاح نمايد، پس خدا آمرزنده و مهربان است».

5 . «اي افراد با ايمان همگى به سوى خدا باز گرديد، به اميد آن كه رستگار شويد».

6 . «بگو اي بندگان من كه در حقّ خود از حد تجاوز كره اى د، از رحمت خدا نوميد نباشيد، خدا همه گناهان را مى بخشد، او آمرزنده و مهربان است».

7 . «او است كه توبه را از بندگانش مى پذيرد و بدى ها را مى بخشد و آنچه را كه انجام مى دهيد، مى داند».

8 . « اي افراد با ايمان، به سوى خدا با توبه خالص (پيراسته از هر نوع اغراض مادى) باز گرديد. شايد خداو بدى هاى شما را به وسيله آن بپوشاند».

تفسير موضوعى آيات

توبه از جمله موضوعاتى است كه هم بُعد كلامى دارد و هم بُعد تفسيرى. از برخى جهات داراى بُعد فقهى است. و در عين حال، علماى

صفحه 453

اخلاق نيز درباره آن بحث و گفتگو دارند. متكلمان اسلامى نيز گاهى آن را در كنار مسايل مربوط به وعد ووعيد وپاداش و كيفر عنوان مى كنند¹ و احياناً به طور مستقل در بحث معاد درباره آن گفتگو مى نمايند.²

براى توضيح آن مطالبى را يادآور مى شويم:

1. توبه در لغت و در اصطلاح شرع

توبه، مصدر «تابَ»، «يَتُوبُ» است.

و در لغت عرب ماده «تَوْب» به معنى رجوع است و از آنجا كه انسان توبه كار از گناه خود نادم گشته به سوى خدا بر مى گردد، عرب مى گويد:«تابَ مِنْ ذَنْبِه» به معنى «رَجَعَ مِنْ ذَنْبِهِ»، و از آنجا كه خدا با پذيرفتن توبه او با رحمت بيكران خود به سوى او رو مى آورد، گفته مى شود «تابَ عَلَيْه» يعنى «رَجَعَ إِلَيْهِ بِالرَّحْمَةِ» با رحمت وسيع به او توجه كرد³ و در آنجا كه مقصود رجوع بنده به سوى خدا باشد با حرف «إلى» متعدى مى شود، چنان كه مى فرمايد:

(...فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ...) .⁴

«به سوى خداى خود بازگرديد».

1 . نوبختى در «ياقوت» (انوار الملكوت، ص 176); مفيد در اوائل المقالات، ص 99; ابن ميثم بحرانى در قواعد المرام، ص 157ـ 158.
2 . تجريد الاعتقاد(كشف المراد، ص 263).
3 . در بحثهاى آينده خواهيم گفت كه رجوع خدا به سوى بنده خود با رحمت بيكران، هم پيش از توبه و هم بعد از آن خواهد بود و در اينجا چون در مقام تحديد معنى توبه هستيم به اختصار برگزار شد.
4 . بقره/54.

صفحه 454

و نيز مى فرمايد:

(وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ...) .¹

«از خدا طلب آمرزش كنيد وبه سوى اوبازگرديد».

ولى آنجا كه مقصود رجوع و توبه خدا به سوى بنده اش باشد، لفظ «عَلى» بكار مى رود مثلاً درباره آدم مى فرمايد:

(فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمات فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحيمُ) .²

«آدم از پروردگار خود كلماتى را اخذ كرد، سپس خدا به سوى او به رحمت بازگشت،زيرا او توبه پذير ورحيم است».

و باز مى فرمايد:

(لَقَدْ تابَ اللّهُ عَلَى النَّبِىِّ وَالْمُهاجِرينَ وَالأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فيساعَةِ الْعُسْرَةِ...) .³

«خدا به سوى پيامبر و گروه مهاجر وانصار، يعنى آنان كه در سخت ترين لحظات از او پيروى كرده بودند، با رحمت بيكران خود توجه كرد».

بنابراين توبه به معنى بازگشت است. اگر درباره بنده بكار رود، بازگشت از گناه به سوى خداست⁴ و اگر در مورد خدا بكار رود، به معنى بازگشت به سوى بنده با رحمت بيكران خويش مى باشد.⁵

1 . هود/3.
2 . بقره /37.
3 . توبه/117.
4 . اين نوع از توبه از آن انسانهاى عادى است كه از گناه رو به پاكى مى آورند در حالى كه واقعيت برخى از مراحل توبه به گونه ديگر است كه در آينده بيان خواهيم كرد.
5 . امّا «تَوّاب» آنگاه كه صفت خدا باشد به معنى زياد توبه پذير است، و هرگاه صفت بنده باشد به معنى بسيار توبه كننده خواهد بود.

صفحه 455

تا اينجا با معنى لغوى لفظ آشنا شديم، اكنون به تعريف توبه در اصطلاح عالمان دينى (تفسير، اخلاق وكلام) مى پردازيم.

دانشمندان اسلامى براى توبه تعريف هاى مختلفى نموده اند و از بررسى مجموع اين تعريف ها يك حقيقت به دست مى آيد، و آن اين كه واقعيت توبه، ندامت و پشيمانى از عمل ناپسند است، با تصميم قاطع بر عدم بازگشت به سوى آن.¹

در مقام تحليل بايد گفت: در زمينه تحقق توبه، سه چيز به چشم مى خورد:

1. آگاهى انسان از پيامدهاى ناگوار عمل كه دامنگير انسان در دنيا و آخرت مى شود.

2. پشيمانى صميمانه و جدِّى از كارى كه كرده است و طبعاً چنين پشيمانى از علم پيشين نتيجه بدست مى آيد. و اگر چنين آگاهى به او دست نمى داد، هرگز ندامتى حاصل نمى شد.

3. در لحظه پشيمانى از گذشته، از انجام مجدد آن منصرف مى شود (تصميم بر ترك آن در آينده).

اكنون بايد ديد واقعيت توبه چيست؟ و كداميك از امور ياد شده حقيقت آن را تشكيل مى دهد، وكداميك حالت سبب يا نتيجه را دارد؟ بايد گفت: حقيقت توبه همان ندامت عميقى است كه فضاى روح را فرا مى گيرد. امّا علم به پيامدهاى ناگوار گناه و فاصله گرفتن از محبوب (خدا)، عامل پديد آمدن

1 . طبرسى مى گويد:«أصل التوبة الرجوع، وحقيقتها الندم على القبيح مع العزم على أن لا يعود إلى مثله»(مجمع البيان :2/21) علامه در شرح تجريد مى گويد:«التوبة هى الندم على المعصية لكونها معصية والعزم على ترك المعاودة فى المستقبل» (كشف المراد، ص 263).

صفحه 456

ندامت است. و اگر بر فرض بدون علم از عواقب، حالت ندامت براى انسان پديد آيد، باز واقعيت توبه تحقق مى پذيرد. ولى چيزى كه هست، چنين ندامت، معلول علم پيشين است. و امّا تصميم بر عدم بازگشت به عمل ناروا، در ندامت بر گذشته نهفته است وشايد واقعيت جدا از ندامت نباشد، زيرا اگر تصميم بر ترك آن در آينده نداشته باشد، در حقيقت ندامت بر گذشته تحقق نپذيرفته است، زيرا فرض اين است كه گناه در گذشته و آينده هر دو قبيح و ناروا بوده و از نظر پيامد مساوى و يكسان مى باشند.

در اين جا مرحوم نراقى سخن زيبايى دارد، وى مى گويد:

«علم پيشين به منزله مقدمه توبه، و تصميم بر ترك آن در آينده، از ثمرات توبه به شمار مى رود».¹

2. حكمت تشريع توبه

از مسايل مهم در تحليل توبه، تفسير حكمت تشريع آن است، زيرا قرآن به مسأله توبه عنايت فوق العاده اى نشان داده و همه گناهكاران را به بازگشت به سوى خدا وندامت از گذشته دعوت مى كند، وبا نداى جهانى مى فرمايد:

(قُلْ يا عِبادِىَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إِنَّاللّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ) .²

«بگو اى بندگان من كه در حقّ خود از حد تجاوز كرده اى د، از رحمت خدا نوميد نباشيد، خدا همه گناهان را مى بخشد، او آمرزنده و مهربان است».

1 . جامع السعادات:3/50.
2 . زمر/53.

صفحه 457

درست است كه در اين آيه، سخن از بخشودن همه گناهان است و سخن از توبه به ميان نيامده است ولى با توجه به مفاهيم قرآن روشن مى شود كه بخشوده شدن گناهان در پرتو عواملى است كه عمده آنها توبه وندامت است و عوامل ديگر نسبت به توبه كمتر دخالت دارند.

باز در آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَتُوبُوا إِلَى اللّهِ جَميعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) .¹

«اى افراد با ايمان همگى به سوى خدا باز گرديد، به اميد آن كه رستگار شويد».

انگيزه توبه به معنى توجه به سوى خدا، منحصر به ندامت از گناه وخلاف نيست، بلكه همان طور كه بعداً يادآور خواهيم شد، بازگشت انبيا و اوليا به سوى خدا و به شكل ديگر است، ولى در عين حال اين آيه با يك دعوت همگانى، توبه را به صورت يك اصل كلى مطرح مى كند.

با توجه به چنين وعده و عنايت گسترده، برخى در حكمت تشريع آن دچار اشكال شده و با خود چنين انديشيده اند كه اعلام پذيرش توبه يك نوع دعوت به معصيت و گناه است و بندگان به اعتماد اين كه در آينده راه توبه به روى آنها باز است، در بخشى از عمر به گناه و نافرمانى روى مى آورند.

البته اشكال ياد شده مخصوص به تشريع توبه نيست،چنين انديشه هاى خام در هر نوع عملى كه اسلام آن را مايه بخشودگى گناه معرفى كرده، حاكم است، چنان كه مخالفان شفاعت نيز همان را دست آويز خود ساخته اند و ما چون در بحث شفاعت پيرامون راز «تشريع» و حدود تأثير آن بحث جداگانه اى

1 . نور/31.

صفحه 458

مطرح مى كنيم، اكنون فقط به تشريح علت تشريع توبه مى پردازيم، اينك بيان مطلب:

پاسخ:

اميد و رجا، از عوامل مؤثر تربيتى است كه مى تواند نيروهاى درونى انسان را براى نيل به مقصود بسيج سازد و در مقابل، يأس و نوميدى مايه ركود و سكون نيروهاى درونى است كه سرانجام انسان را به فنا نزديك مى سازد.

در خبر آمده است: حضرت مسيح (عليه السلام) از نقطه اى مى گذشت، پيرمردى را ديد كه مشغول كاشتن نهال است. او از تلاش اين پيرمرد در شگفت ماند و از خدا خواست اميد و رجا را از او بگيرد. درخواست مسيح (عليه السلام) مقرون به اجابت شد و در نتيجه پيرمرد دست از كار كشيد و در گوشه اى نشست. ولى او بار ديگر از خدا خواست اميد و رجا را به او بازگرداند، ناگهان حيات نوى در كالبد اين پيرمرد دميده شد وحركت و كار را آغاز كرد و با شور فراوان به غرس نهال مشغول گشت. وقتى از او علت دو حالت مختلف سؤال شد، وى آن را با استيلاى يأس و رجاى مجدد توجيه كرد.¹

ما از پايه صحت اين حديث آگاه نيستيم ولى در هر حال حقيقتى را به نحو روشن بيان مى كند و آن اين كه اميد و رجاى با حركت و تلاش توأم، و يأس ونوميدى با سكون مرگبار هم آغوش مى باشد. هيچ جاى گفتگو نيست كه جوان اميدوار به آينده، به تلاش خود ادامه مى دهد، ولى هر گاه مأيوس از موفقيت گردد، به گوشه اى خزيده و چه بسا دست به انتحار مى زند.

1 . سفينة البحار:1، ماده رجاء.

صفحه 459

قرآن يكى از صفات برجسته پيامبران را، مسأله اميد به رحمت و ترس آنان از عذاب الهى بيان مى كند و اين كه پيوسته آنان در درون خود اميد را با خوف ممزوج كرده و در عين ترس از دوزخ، به بهشت حق اميدوار بودند قرآن در اين مورد آنان را چنين توصيف مى كند:

(...وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعينَ) .¹

«ما را در حال اميد واشتياق به رحمت، و ترس از خشم و عذاب، با خضوع كامل مى خوانند».

شما سراسر آيات قرآن را در نظر بگيريد، پيوسته سخن از دوزخ و عذاب، با سخن از بهشت و نعمت همراه است.

اين تقارن، به خاطر آن است كه در قلمرو تربيت، تنها ايجاد ترس و خوف كافى نيست، بلكه در كنار آن بايد رجا و اميد را نيز پرورش داد وبه آنان گفت: «اگر خدا جهنم و دوزخى دارد، جنت وبهشتى نيز دارد»، تا گِرد زشتيها نروند و از آنها دورى جويند و اگر روزى آلوده شدند، از رحمت گسترده او مأيوس نشوند، و مردم در كنار خوف از عذاب الهى به رحمت او نيز اميد و رجا داشته باشند.

قرآن پيامبران الهى را به عنوان مناديان اميد و بيم معرفى كرده مى فرمايد:

(كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ...) .²

«مردم يك گروه بيش نبودند، سپس خدا پيامبران را در حالى كه نويد و بيم دهنده بودند، برانگيخت».

1 . انبياء/90.
2 . بقره/213.

صفحه 460

تا اينجا نقش اميد در سازندگى يك انسان بطور اجمال روشن گشت. اين مسأله به اندازه اى واضح است كه نياز به توضيح بيش از اين ندارد. آنچه مهم است، اين كه يادآور شويم كه وعده پذيرش توبه تحت شرايطى، شاخه اى از ايجاد اميد در دل گنهكاران است كه در آينده خود تجديد نظر كنند، از گمراهى بازگشته،و از قانون شكنى دست بردارند، و هرگز «توبه» عامل تشويق بر خلاف كارى وقانون شكنى در زندگى دينى نيست، اينك توضيح اين قسمت:

شكى نيست كه هر انسانى (مقصود انسانهاى معمولى وعادى است نه اولياى معصوم الهى) در طول زندگى به خاطر طغيان غرايز و ميول نفسانى، به يك رشته خلاف و گناه كشيده شده و سرانجام كيفرهايى در نامه اعمال او نوشته مى شود حالا اگر اين انسان راه توبه را به روى خود بسته ببيند، با خود چنين مى انديشد: اكنون كه سرنوشت من جز عذاب الهى و كيفربينى، چيزى نيست پس چرا در باقيمانده عمر، از لذتهاى نفسانى و اعمال غرايز خوددارى كنم؟ من كه اهل دوزخ و آتشم، چرا در آينده زندگى، از لذت گناه باز بمانم. بدون شك با چنين عقيده، به فكر اصلاح خود نمى افتد و به خلافكارى خود ادامه مى دهد، و پيوسته اين مثل را زير زبان زمزمه مى كند«آب كه از سر گذشت، چه يك وجب، چه صد وجب. چه يك نى، چه صد نى».

ولى چنين انسانى بايد به مسأله توبه معتقد باشد وباور كند كه خداى قهّار كيفرده، سنت ديگرى را نيز در مسير گنهكاران دارد، و آن اين كه اگر در باقى مانده زندگى تصميم بگيرند كه ديگر گرد گناه و خلاف نروند، و از قانون شكنى و خلافكارى دست بردارند، در اين صورت خدا گناهان پيشين آنان را بخشيده و در اين حال، سرنوشت آنها با سرنوشت صالحان و پاكان يكسان

صفحه 461

خواهد بود. در چنين حالى، دست از گناه و خلاف كشيده به صلاح و تقوا روى مى آورد.

يك چنين نور اميد، در زندگى اين انسان دگرگونى عظيمى ايجاد مى نمايد و آهنگ زندگى او در آينده عوض شده و از مسير پيشين، فاصله خواهد گرفت.

از اين بيان روشن مى شود كه توبه، نه تنها عامل تشويق به گناه نيست، بلكه عامل كاهش گناه و خلاف مى باشد و چه بسا از اين طريق، هزاران فرد آلوده، در نيمه ديگر زندگى، به پاكى و پيراستگى گرويده و از حجم جرايم و گناهان كاسته مى شود.

شما اگر به قوانين حاكم بر زندان ها در جهان، نظرى بيفكنيد، كسانى را مشاهده خواهيد نمود كه به زندانهاى ابد يا دراز مدت محكوم مى شوند، ولى در كنار اين قانون، يك اصل ديگر بر عموم زندانيان حكومت مى كند و آن اين كه اگر بر متصديان بى طرف زندان ندامت و پشيمانى زندانى آشكار گردد و بدانند كه او از صميم دل از گناه خود پشيمان است، در اين صورت عفو او را از مقامات مسئول مى خواهند. حال، اگر چنين اصلى وجود نداشت وزندانى مى دانست كه دگرگونى و ندامت و پشيمانى در سرنوشت او تأثيرى ندارد، در اين صورت نه تنها در زندان، وضع خود را عوض نمى كرد، بلكه چه بسا اسباب دردسر مأموران را نيز فراهم مى آورد.

از برخى از آيات استفاده مى شود كه اگر تهديد به كيفر، يكى از پايه هاى اتمام حجت از جانب خدا است، نويدهاى شادى بخش نيز پايه ديگر آن را تشكيل مى دهد. از جمله آنجا كه مى فرمايد:

(رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ

صفحه 462

بَعْدَالرُّسُلِ...) .¹

«پيامبرانى نويد بخش و بيم دهنده بر انگيخت تا پس از آمدن پيامبران، مردم بر خدا حجت و دليلى نداشته باشند».

پندار پيشين(باز كردن باب توبه نوعى ارائه چراغ سبز براى خلافكاران است) در صورتى مى تواند رنگ استدلال به خود بگيرد كه توبه در هر شرايط و به هر صورت مايه نجات انسان باشد، در حالى كه توبه براى خود شرايطى دارد كه بسا قسمتى از آنها براى انسانهاى گنهكار فراهم نگردد. در اين صورت چگونه مى تواند يك انسان گنهكار بدون آگاهى از امكان تحصيل شرايط، به اميد توبه گناه كند وقانون ها را بشكند، چه بسا برخى از اين شرايط در آينده ممكن نباشد.

يكى از اين شرايط تكوينى توبه، بقاى حيات وزندگى است. و هرگز هيچ گنهكارى قطع ويقين به حيات خود ندارد. در اين صورت، چگونه مى تواند با شك وترديد نسبت به حيات آينده، به اميد توبه گناهى را مرتكب شود؟

آرى، گاهى برخى از مجرمان به اميد توبه مرتكب گناهان مى شوند، چنين افرادى، خود را فريب مى دهند و اگر هم باب توبه به روى آنان باز نبود، دست از گناه بر نمى داشتند. ولى براى ظاهر سازى مسأله توبه و بازگشت به سوى خدا را مطرح مى كنند.

اصولاً سوء استفاده از هر اصل صحيحى امكان پذير است، ولى اين سبب نمى شودكه آن اصل تشريع نشود و ازبرنامه تربيتى مربيان حذف گردد.

ما، در برابر يك واقعيت انكار ناپذيرى هستيم وآن اين كه نوع و غالب

1 . نساء/165.

صفحه 463

انسانها در طول زندگى خود، جدا از گناه و خطا نيستند و افراد پيراسته در ميان آنها بسيار كم و انگشت شمارند. و سرانجام به اين واقعيت مى رسيم كه گناه از فرد وجامعه منفك وجدا نيست، خواه باب توبه بر روى بشر باز باشد ويا به روى اوبسته گردد. در چنين شرايط، تشريع توبه كمك به سعادت انسان است نه به شقاوت و بدبختى او....

آرى اگر فرد وجامعه در صورت بسته شدن باب توبه، از گناه مصون، ويا توبه مايه «تَجَرّى» بود، در اين صورت تشريع توبه برخلاف حكمت به حساب مى آمد، در حالى كه حقيقت بر خلاف آن است. انسان با يك رشته غرايز مرزنشناسى آفريده شده و غالباً «تعقّل» و تمايلات فوقانى او مقهور غرايز و تمايلات پايين او است و اين مطلب به صورت يك پديده اجتناب ناپذير درباره انسان محرز است. در اين صورت، تشريع توبه عامل پيدايش گناه و يا فزونى آن نخواهد بود، بلكه روزنه اميدى براى رهايى از اسارت شهوتها ونجات از شقاوت وبدبختى است.

با اين تحليل، به يكى از رازهاى مهم تشريع توبه آگاه شديم و بسيار مناسب است برخى از روايات را كه به گونه اى به اين حكمت اشاره دارند يادآور شويم:

1. محمد بن مسلم از امام باقر (عليه السلام) سؤال مى كند: اگر كسى گناه كرده و توبه نموده، امّا باز توبه را شكسته ومرتكب گناه شده، آنگاه توبه نموده است، آيا خدا توبه چنين فردى را مى پذيرد؟

امام در پاسخ اين سؤال چنين فرمودند: «هرگاه مؤمن ، با طلب آمرزش و توبه به سوى خدا باز گردد خدا نيز با آمرزش به وى مى نگرد، خدا بخشاينده ومهربان است، توبه را مى پذيرد و ازبدى ها مى گذرد».

صفحه 464

آنگاه فرمود:

«فَايّاكَ أَنْ تُقَنِّط المْؤْمِنينَ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ».

«مبادا افراد با ايمان را از رحمت خدا مأيوس سازى».¹

2. اميرمؤمنان (عليه السلام) در كلمات قصار خود چنين مى فرمايد:

«اَلْفَقيهُ كُلُّ الْفَقيهِ مَنْ لَمْ يُقَنِّطِ النّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ، وَلَمْ يُؤْنِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللّهِ، وَلَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَكْرِ اللّهِ».²

«انسان فهميده و با كمال كسى است كه مردم را از رحمت خدا نااميد نگرداند، و آنان را از لطف و رأفت خدا نوميد نسازد و (در عين حال) از عذاب ناگهانى خدا مطمئن نگرداند».

در اين حديث، به دو عامل تربيتى يعنى بيم و اميد توجه كامل شده است. آنان كه تنها به اميد تكيه مى كنند، يهودى ويا يهودى صفتانند كه به اميد رحمت از هيچ جنايتى خوددارى نمى كنند و آنان كه تنها به بيم و خوف از غضب خدا تكيه مى كنند افراد مأيوسى خواهند بود كه هرگز توبه نيز مايه نجات آنها نخواهد بود.

3. «زُهَرى» از عالمان دربار اموى بود، روزى دستور مجازات و تنبيه فردى را صادر كرد، آن فرد در حين مجازات جان سپرد زهرى از اين حادثه به وحشت افتاد، شهر و خانواده خود را ترك نموده و به غارى پناه برد، مدت نُه سال در آن جا اقامت نمود، تا آن كه در ايّام حج شرفياب محضر امام سجاد (عليه السلام) شد. امام (عليه السلام) به او فرمود:

«إنّى أخافُ مِنْ قُنُوطِكَ ما لا أَخافُ مِنْ ذَنْبِكَ».

«من از يأس و نااميدى تو از رحمت الهى، بيش از گناهى كه مرتكب شده اى ترسانم».

1 . بحارالأنوار:6/20، باب 20، روايت 71.
2 . نهج البلاغه: كلمات قصار، شماره 90.

صفحه 465

آنگاه فرمود:

«ديه مقتول را به وارثان او پرداخت كن و به سوى خانواده خود بازگرد و به فراگيرى برنامه هاى دينى خود بپرداز».

از سخنان اميدبخش امام (عليه السلام) نور اميدى در روان تاريك زهرى درخشيد، از انزوا و خمودگى نجات يافت، و از آن پس در شمار اصحاب و ياران امام چهارم (عليه السلام) جاى گرفت.¹

3. آيا توبه از گناه واجب است؟

در آغاز بحث يادآور شديم كه توبه از نظرهاى مختلفى مورد بحث قرار مى گيرد ويكى ازبحثهاى مربوط به آن، كه در حقيقت بعد فقهى آن به شمار مى رود، الزامى بودن آن است . وجوب توبه گاهى از نظر عقل مورد بحث قرار مى گيرد وگاهى از نظر نقل يعنى كتاب و سنت.

از نظر عقل، وجوب آن مسلّم و روشن است و به قول مرحوم نراقى هر كسى معنى «وجوب»و معنى «توبه» را بداند در لزوم آن از نظر عقل شك و ترديد نمى كند، زيرا توبه مايه سعادت و وسيله نجات از عذاب دايمى است و عقل هر فردى بر تحصيل خوشبختى و دورى از بدبختى حكم و فرمان مى دهد. در اين مسأله نبايد شك و ترديد كرد وحتى اشاعره كه منكر احكام عقلى در قلمرو «عقل عملى» هستند اگر به خود بيايند و سرنوشت خود را از نظر توبه و ترك آن بسنجند از درون، نداى فطرت را بر وجوب آن خواهند شنيد.²

1 . بحار الأنوار:46/132; علامه مجلسى اين روايت را از مناقب ابن شهر آشوب نقل كرده است. البته داستان مزبور با اندكى تفاوت در مجموعه ورام نيز نقل شده است.
2 . محقّق طوسى دليل عقلى وجوب توبه را اين گونه يادآور شده است:«وَالتَّوبَةُ واجِبَةٌ لِدَفْعِهَا الضَّرَر»:«توبه واجب است، زيرا مايه دفع ضرر (عقوبت اخروى) است».

صفحه 466

و امّا از نظر شرع، ظاهر آيات و روايات، گواه بر وجوب آن است، زيرا با تأكيد خاصى به آن فرمان داده مى گويد:

(...وَتُوبُوا إِلَى اللّهِ جَميعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) .¹

«اى افراد با ايمان همگى با توبه و انابه به سوى خدا بازگرديد تا رستگار شويد».

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) .²

«اى افراد با ايمان، به سوى خدا با توبه خالص (پيراسته از هر نوع اغراض مادى) بازگرديد. شايد خدا بدى هاى شما را به وسيله آن بپوشاند».

نكته جالب در ذيل آيه نخستين، اين كه، رستگارى را به توبه وابسته مى داند، چنان كه گويى بدون آن رستگارى ممكن نيست. آيا هيچ انسان عاقلى در وجوب تحصيل رستگارى شك و ترديد به خود راه مى دهد؟ در حقيقت نكته ياد شده، اشاره به همان دليل عقلى بر وجوب توبه است.

4. آيا توبه، واجب فورى است؟

يكى از بحث هاى فقهى توبه، وجوب فورى آن است، و در اين مورد خرد بر فوريت آن داورى مى كند، زيرا مرگ، هر لحظه انسان را تهديد مى كند و هيچ انسانى نمى تواند بر حيات خود در ساعات آينده يقين داشته باشد. چه بسا مرگه اى ناگهانى انسانهاى قوى را از پاى درآورد. در اين صورت، خرد از باب احتياط بر فوريت آن داورى مى نمايد.

1 . نور/31.
2 . تحريم/8.

صفحه 467

و به ديگر سخن: قرآن به روشنى مى فرمايد: «توبه كسانى كه مرتكب گناه مى شوند و در لحظات مرگ ابراز ندامت مى نمايند، پذيرفته نيست».¹ در اين صورت انسان به حكم اين كه لحظه مرگ خود را نمى داند، بايد به توبه كه ضامن رستگارى او است، پيشى بجويد، زيرا چه بسا ممكن است در دام اجل افتد و ندامت و توبه او ثمربخش نباشد.

ولى آيا از نظر شرع نيز وجوب فورى دارد يا نه؟با توجه به داورى عقل در اين زمينه نيازى به دليل شرعى نيست واگر هم دليلى بر فوريت آن در كتاب و سنت باشد، در حقيقت مؤكد حكم عقل خواهد بود.

اين مطلب در سخنان حكيمانه على (عليه السلام) گاهى با صراحت و گاهى به صورت اشاره مورد توجه واقع شده است كه برخى را يادآور مى شويم:

پرهيزگار كسى است كه خيرخواه خود باشد، در انجام توبه پيشى جويد، بر شهوت خود غلبه نمايد، زيرا مرگ او بر او پنهان و پوشيده است و آرزوها او را فريب مى دهد و شيطان پيوسته گناه را زينت مى دهد، تا به آن دست يازد، و آرزوى توبه را در دل او تقويت مى كند تا آن را به تأخير اندازد، تا سرانجام مرگ او فرا رسد و او از انجام توبه غافل گردد.

«فَاتَّقى عَبْدٌ رَبَّهُ، نَصَحَ نَفْسَهُ وَقَدَّمَ تَوْبَتَهُ وَغَلَبَ شَهْوَتَهُ فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ وَأَمَلَهُ خادِعٌ لَهُ وَالشَّيْطانُ مُوَكَّلٌ بِهِ يُزَّيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَها وَيُمَنِّيهِ التَّوْبَةَ لِيُسَوِّفَها، إِذا هَمَجَتْ مَنِيِّتُهُ عَلَيْهِ أَغْفَلَ ما يَكُونُ عَنْها».²

1 . (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوتُ قالَ إِنّى تُبْتُ الانَ...) (نساء/18).
2 . نهج البلاغه:خطبه 64 نيز به خطبه 183 و نامه 31 رجوع شود.

صفحه 468

و نيز در كلمات قصار خود فرموده اند:

«لا تَكُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الاخِرَةَ بِغَيْرِ عَمَلِ وَيُرَجِّى التَّوْبَةَ بِطُولِ الأَمَلِ».¹

«از كسانى مباش كه به سعادت در سراى ديگر بدون عمل نيك اميد مىورزد و به خاطر آرزوهاى دراز توبه را به تأخير مى اندازد».

5. آيا ترك توبه، گناه مستقلى است؟

از برخى از كتابهاى كلامى اشاعره، استفاده مى شود كه گروه معتزله وجوب توبه را مولوى دانسته و معتقدند كه ترك آن مستلزم گناه مستقل و تأخير در آن نيز گناه دوم خواهد بود بنابراين اگر كسى توبه نكند يا توبه خود را چند روزى به تأخير بيندازد علاوه بر كيفر گناهى كه مرتكب شده است، به خاطر ترك توبه و تأخير آن، كيفر جديدى خواهد داشت.²

ولى اين انديشه در صورتى صحيح است كه توبه، خود يكى از واجبات، در عرض ديگر فرايض باشد و شارع از همان موضع مولويت كه بر نماز فرمان مى دهد، بر توبه نيز فرمان دهد. در اين صورت تعدد كيفر به نحوى كه بيان گرديد، پذيرفته خواهد شد.

ولى اگر دستور توبه به عنوان ارائه طريق و راهنمايى باشد، در اين صورت مخالفت با آن، مخالفت با يك اندرز و نصيحت است كه نتيجه اى جز همان پيامدهاى گناه پيشين، نخواهد داشت، مثلاً اگر پزشكى به بيمار سرما خورده بگويد ترشى مخور، ولى بيمار مخالفت كند، واكنشى جز طولانى بودن دوران بيمارى نخواهد داشت. و به اصطلاح فقهى، اوامر الهى در مورد توبه، اوامر «ارشادى» است نه اوامر «مولوى»، وبسان آيه (...أَطيعُوا اللّهَ

1 . نهج البلاغه: كلمات قصار، شماره 150.
2 . شرح مقاصد:2/242.

صفحه 469

وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَأُولى الأَمْرِ مِنْكُمْ...)¹ مى باشد. يعنى اگر كسى نماز نخواند يك كيفر بيش نخواهد داشت وآن كيفر ترك نماز است و هرگز كيفر مجددى به خاطر ترك اطاعت خدا كه در آيه (أَطيعُوا اللّه) آمده است، نخواهد داشت.

و به ديگر سخن: به هنگام ظهر، خدا با دو فرمان ما را مخاطب مى سازد.

1. صَلِّ; نماز بگزار، 2. أَطيعُوا اللّهَ ;با گزاردن نماز خدا را اطاعت كن، اگر انجام وظيفه كنيم يك پاداش، و اگر مخالفت ورزيم يك كيفر بيش نخواهيم داشت، و امر دوم جز نصيحت، اثر ديگرى (پاداش يا كيفر) ندارد.

6. آيا توبه از هر گناهى لازم است؟

هدف از توبه، پاك كردن تيرگى هايى است كه بر اثر گناه بر قلب انسان سايه مى افكند. حال اگر واقعيت گناه به گونه اى باشد كه در پرتو عملى يا عامل ديگرى خود به خود پاك مى گردد، در اين صورت، توبه لازم وواجب نخواهد بود مثلاً در مورد گناهان كوچك، قرآن يادآور مى شود كه ترك گناه كبيره، مايه بخشودگى گناهان صغيره خواهد بود چنان كه مى فرمايد:

(إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) .²

«هر گاه گناهان بزرگى را كه از آن نهى شده اى د، ترك نماييد، خدا گناهان كوچك شما را مى بخشد».

حال،اگر كسى مرتكب گناه كوچكى شد و كبيره اى نيز از او سر نزد، در اين صورت عامل آموزش چنين گناهى در كنار آن موجود است. در اين حال، خرد بر توبه فرمان نمى دهد، زيرا موضوع توبه منتفى است.

1 . نساء/59.
2 . نساء/31.

صفحه 470

آرى، از نظر عارفان و انسانهاى آگاه، توبه در هر حال و نسبت به هر گناهى، شايسته و لازم است و اين مسأله ديگرى است و ربطى به بعد فقهى وكلامى آن ندارد.

7. آيا پذيرفتن توبه بر خدا واجب است؟

هرگاه بنده اى راه توبه را پيش گرفت، آيا بر خدا لازم است كه توبه او را بپذيرد؟

اشاعره به گمان خود اين نوع تعبيرها (بر خدا لازم است توبه او را بپذيرد) را غير صحيح مى دانند و مى گويند: هرگز كسى نمى تواند بر خدا فرمان دهد، يا چيزى را بر او واجب سازد و به اصطلاح «تكليف معيّن كند» ولى آنان از ماهيت اين نوع «ايجاب»ها غفلت ورزيده اند، هرگز مقصود اين نيست كه بنده نالايق و ناچيز كارى را بر خدا واجب نمايد و او را مورد تكليف قرار دهد، بلكه هدف كشف اين حقيقت است كه با توجه به «حكمت بالغه» خدا چه كارى شايسته مقام او است، وچه كارى شايسته ساحت قدس او نيست، بدون اين كه كسى بر خدا فرمان دهد يا چيزى را واجب سازد.

مثلاً بى نيازى خدا از ظلم و ستم و آگاهى او از قبح و زشتى آن، ايجاب مى نمايد كه ظلم نكند و اگر بگوييم بر خدا واجب است كه از ظلم دورى جويد، هدف اين است كه با توجه به كمالات وجودى او يك چنين ضرورتى در آنجا وجود دارد وعقل كاشف آن است.

در مورد توبه، هدف اين است كه آيا مقتضاى «عدل و داد» و يا «جود وكرم» او، پذيرفتن توبه است يا نه؟

در اين مورد، معتزله بغداد، پذيرفتن توبه را لازمه جود و كرم خدا شمرده اند، در حالى كه معتزله بصره آن را مقتضاى عدل و دادِ او دانسته اند.

صفحه 471

شايد در اين جا بتوان گفت: اگر از دليل سمعى كه قرآن درباره پذيرفته شدن توبه گزارش داده است، صرف نظر كنيم، هرگز دليلى بر لزوم پذيرفتن توبه بنده گنهكار در دست نيست. و اگر خدا، ندامت انسانى را نپذيرد، بر خلاف عدل و داد رفتار نكرده است، زيرا قبلاً حجت را بر آنان تمام نموده است.

آرى در اين باره، آيات و روايات بسيارى درباره پذيرفته شدن توبه از جانب خداوند وارد شده است. به عبارت ديگر، توبه از نظر دلايل نقلى، يكى از وعده هاى قطعى خداوند به شمار مى رود و چون خلف وعده بر خداوند حكيم قبيح و ناروا است، بنابراين عقل(خلف وعده قبيح است) بر لزوم پذيرش توبه حكم قطعى مى كند.

و اينك نمونه هايى از آيات وروايات در اين باره:

1. آياتى كه يكى از صفات خداوند را (تَوّاب) ¹ يعنى بسيار توبه پذير دانسته است چنان كه مى فرمايد:

(...وَأَنَا التَّوّابُ الرَّحِيمُ) .²

2. آياتى كه خداوند را پذيرنده توبه معرفى نموده است چنان كه مى فرمايد:

(...هُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ...) .³

«او است خدايى كه توبه بندگان خود را مى پذيرد و گناهان آنان را عفو مى نمايد».⁴

1 . در اين باره به آيات:37، 254، 128 بقره ; 104، 16، 64 نساء; 118 توبه; 10 نور; 12 حجرات ونصر مراجعه شود.
2 . بقره/160.
3 . شورى/25.
4 . به آيه 104 توبه و 2 سوره مؤمن رجوع شود.

صفحه 472

بعيد نيست بتوان نظريه آن گروه از متكلمان كه قبول توبه را لازمه صفت «عدل الهى» بشمار آورده اند، از آيه ياد شده زير استفاده نمود، آنجا كه مى فرمايد:

(...مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً) .¹

«كسانى كه توبه كرده و ايمان آورند و عمل نيكو انجام دهند، وارد بهشت خواهند شد وكمترين ظلمى به آنان نخواهد شد».

ولى مبناى استفاده اين است كه مقصود از «ظلم» در جمله (يظلمون) ، «ظلم» در برابر «عدل » باشد و اين كه پس از توبه، پاداش كامل عمل پرداخته شده و مورد ستم واقع نمى شوند. تو گويى هرنوع پاداش به غير اين صورت، ظلم و ستم مى باشد.

در حالى كه احتمال دارد كه مقصود از آن در آيه، «كم شدن پاداش» باشد، چرا كه «ظلم» در لغت عرب به معنى نقص به كار مى رود. در اين صورت، آيه از پاداش كامل توبه كاران گزارش مى دهد و اين كه پاداش كامل آنان پس از توبه پرداخت مى شود، بدون اين كه ناظر به مسأله «ظلم » و «عدل» باشد.

قبول توبه در روايات

پذيرفته شدن توبه از جانب خداوند در روايات نيز مطرح گرديده است.

حضرت على (عليه السلام) در اين باره مى فرمايد:

به هركس چهار چيز اعطا گردد از چهار چيز محروم نمى گردد:

1. هركس توفيق دعا پيدا كند، از اجابت آن محروم نخواهد بود.

1 . مريم/60.

صفحه 473

2. هر كس توفيق توبه بدست آورد، از قبول آن محروم نمى گردد.

3. هركس به استغفار و طلب آمرزش از گناهان توفيق حاصل نمايد، از بخشش گناهان محروم نخواهد بود.

4. هركس نعمتهاى الهى را شكرگزارى نمايد، از افزون شدن آنها محروم نخواهد شد.¹

8. آيا توبه، يك وظيفه همگانى است؟

از اين كه قرآن به همه افراد با ايمان فرمان توبه داده و مى فرمايد:

(...وَتُوبُوا إِلَى اللّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ...) .²

نتيجه گرفته مى شود كه توبه يك وظيفه همگانى است، و تمام انسان هاى مكلف، از پيامبران و اولياى الهى گرفته تا برسد به افراد عادى، لازم است راه توبه را پيش گيرند، و به سوى خدا انابه كنند.

اكنون اين سؤال پيش مى آيد، هرگاه هدف از توبه پاك كردن فضاى روح از آلودگى گناهان است، هدف از توبه پيامبران معصوم و اولياى الهى كه پيراسته از گناه اند چيست؟

اصولاً اين يكى از پرسشهايى است كه در كتابهاى اخلاقى و كلامى مطرح شده و گفته مى شود: چگونه معلمان معصوم امت، پيوسته در بكاء وگريه و توبه و استغفار فرو رفته وجمله هايى را بر زبان جارى مى كنند كه شايسته انسانهاى گنهكار است؟

1 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 135، نظير اين گفتار در شماره 435 نيز آمده است.
2 . نور/31.

صفحه 474

در اين مورد پاسخهايى گفته شده است كه به نقل برخى مى پردازيم:

1. پيامبران و اولياى الهى از نظر گفتار و رفتار، اسوه امت بوده و براى ارشاد و هدايت مردم مبعوث شده اند، آنان با مناجاتهاى پر شور و استغفارهاى شديد و استوار خود به امت گنهكار راه استغفار وطلب آمرزش را تعليم كرده و آنان را در ادامه اين راه كمك مى كنند.¹

2. در اينجا تحليل ديگرى است كه متذكر شويم. و آن اين كه در تمام امور اجتماعى، اخلاقى، علمى، تربيتى و دينى، انتظارات از افراد يكسان نيست.

ما از ميان صدها مثالى كه ممكن است براى روشن شدن اين مطلب آورد، تنها به نمونه زير اكتفا مى نماييم:

هنگامى كه عده اى براى انجام يك خدمت «اجتماعى»پيشقدم مى شوند، و تصميم مى گيرند مثلاً يك بيمارستان براى مستمندان بسازند، اگر يك فرد كارگر معمولى كه درآمدش براى مخارج خودش هم كافى نيست، مبلغ مختصرى به اين كار كمك كند، بسيار شايان تقدير است، امّا اگر همين مبلغ را يك فرد ثروتمند بدهد، نه تنها شايان تقدير نيست، بلكه ايجاد يك نوع نفرت و ناراحتى و انزجار مى كند.

يعنى: همان چيزى كه نسبت به يك فرد، خدمت قابل تحسينى محسوب مى شد، از يك فرد ديگر، كار ناپسندى شمرده مى شود، با آن كه از نظر قانونى چنين شخصى، به هيچ وجه مرتكب جرم و خلافى نشده است.

دليل اين موضوع، همان طورى كه در بالا تذكر داده شد، اين است كه:پايه انتظارات از انسان، بسته به امكانات او يعنى: عقل او، دانش او،

1 . به جامع السعادات:3/81 رجوع شود.

صفحه 475

ايمان او، و بالأخره قدرت توانايى او است.

اى بسا كارى كه انجام آن، از يك نفر، عين ادب، خدمت، محبت، وعبادت شمرده مى شود، امّا از فرد ديگرى عين بى ادبى، خيانت، خلاف صميميت، و كوتاهى در بندگى و اطاعت محسوب مى گردد.

اكنون با توجه به اين حقيقت، موقعيت پيامبران و امامان را در نظر بگيريم و اعمال آنها را با آن موقعيت فوق العاده عظيم، مقايسه نماييم:

آنها مستقيماً با مبدأ جهان هستى مربوطند، وشعاع علم و دانش بى پايان الهى بر دلهاى آنها مى تابد، حقايق بسيارى بر آنها آشكار است كه از ديگران مخفى است، علم و ايمان و تقواى آنها در عالى ترين درجه قرار دارد. خلاصه، آنها به اندازه اى به خدا نزديكترند كه يك لحظه سلب توجه از خداوند براى آنها لغزشى محسوب مى شود.

بنابراين جاى تعجب نيست كه افعالى كه براى ديگران مباح يا مكروه شمرده مى شود، براى آنها «گناه» ناميده شود.

گناهانى كه در آيات و سخنان پيشوايان دينى، به آنها نسبت داده شده، و يا خود در مقام طلب آمرزش از آنها برآمده اند، همه از اين قبيل است. يعنى: مقام و موقعيت معنوى آنها، علم و دانش و ايمان آنها، آن قدر برجسته است كه يك غفلت جزئى، در يك كار ساده معمولى كه بايد توجه خاص و هميشگى به خداوند داشته باشند«گناه» شمرده شده است، وجمله معروف «حَسَناتُ الأَبْرارِ سَيِّئاتُ الْمُقَرَّبين»: «اعمال نيك خوبان گناه مقرّبان خدا محسوب مى شود» نيز ناظر به همين حقيقت است.¹

فيلسوف عالى قدر شيعه ، مرحوم خواجه نصيرالدين طوسى نيز در يكى

1 . رهبران بزرگ، ص 232 ـ 238.

صفحه 476

از كتابهاى خود پاسخ فوق را اين طور توضيح مى دهد:

هرگاه كسى مرتكب كار حرامى شود، و يا امر واجبى را ترك كند، معصيت كار است وبايد توبه كند، اين نوع گناه و توبه مربوط به افراد عادى و معمولى است.

ولى هرگاه امور مستحب را ترك كند و كارهاى مكروه را بجا آورد، اين نيز نوعى گناه شمرده مى شود و بايد از آن توبه نمايد، اين نوع گناه و توبه مربوط به افرادى است كه از قسم اوّل از گناه معصومند.

گناهانى كه در قرآن و روايات به برخى از انبياى گذشته مانند: آدم ، موسى، يونس (عليهم السلام)و... نسبت داده شده از اين نوع گناهان است نه از نوع اول، و هرگاه كسى التفات به غير خدا پيدا كند و با اشتغال به امور دنيا از توجه به خدا، آنى غافل شود، اين نيز براى اهل حقيقت نوعى گناه بشمار مى آيد و بايستى از آن توبه كند و از خدا براى آن طلب آمرزش نمايد.

پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) و پيشوايان دين ما كه در دعاها اقرار به گناه خود كرده و از خدا آمرزش و بخشش خواسته اند، گناهان آنان، از اين نوع گناهان است نه از نوع اول و دوم.¹

بد نيست براى تكميل اين پاسخ، موضوعى را كه دانشمند بزرگوار شيعه مرحوم «على بن عيسى اربلى» در جلد سوم كتاب نفيس «كشف الغمّة فى معرفة الأئمّة»ضمن بيان تاريخ زندگانى حضرت موسى بن جعفر (عليهما السلام) نوشته در اينجا نقل نماييم.

او مى نويسد:

«امام هفتم (عليه السلام) دعايى دارد كه آن را هنگام سجده شكر مى خوانده و در

1 . اوصاف الاشراف، ص 17.

صفحه 477

آن اقرار به انواع گناه كرده و از خدا پوزش خواسته است.¹

من هنگامى كه آن دعا را ديدم، در فهم معناى آن، زياد فكر كردم و با خود گفتم: چگونه از كسى كه شيعه عقيده به «عصمت» او دارد، اين گونه كلماتى كه اقرار به انواع گناهان است، صادر مى شود؟

هر چند كه فكر كردم، فكرم به جايى نرسيد، تا روزى فرصتى دست داد وبا «رضى الدين ابى الحسن على بن موسى بن طاووس» در يكجا بوديم، اين مشكل را از او پرسيدم، او فرمود:

«مؤيد الدين علقمى وزير، همين سؤال را چندى پيش از من كرد، و من در جواب او گفتم: اين نوع دعاها براى تعليم مردم بوده است».

من بعد از اين پاسخ، كمى فكر كردم و با خود گفتم: آخر، اين دعا را حضرت موسى بن جعفر (عليهما السلام) در سجده هاى نيمه شب خود مى خواند. و در آن ساعتها، كسى كنارش نبوده تا منظور، تعليم آنها باشد؟

مدتى از اين واقعه گذشت. روزى «مؤيد الدين محمد بن علقمى وزير» همين سؤال را از من كرد، و من همان پاسخ اول و ايرادى كه به آن داشتم، به او گفتم. آنگاه اضافه كردم: شايد معنى صحيح اين دعا، جز اين نباشد كه حضرت آن را از باب تواضع و فروتنى نسبت به پروردگار عرضه داشته باشد.

ولى بيان «ابن طاووس» مشكل مرا حل نكرد و اين عقده همچنان در دلم ماند، تا معظم له دار فانى را بدرود گفت، پس از گذشت روزگار درازى، از توجهات امام موسى بن جعفر(عليهما السلام) مشكلم حل شد، و پاسخ صحيح آن را يافتم كه اينك براى شما مى نويسم:

اوقات پيامبران و ائمه (عليهم السلام) ،مشغول به ذكر خدا است، و دلهاى آنها

1 . براى اطلاع از اصل دعا رجوع شود به «كشف الغمّه»:3/43.

صفحه 478

بسته به جهان بالا است. آنها هميشه، همچنان كه معصوم فرموده است «خدا را آنچنان عبادت كن مثل اين كه تو او را مى بينى، كه اگر تو او را نبينى، او تو را مى بيند» مراقب اين حقيقتند.

آنها هميشه متوجه او هستند و به تمام معنى رو به سوى او دارند، كه هرگاه لحظه اى از اين حالت غافل شوند، و كارهاى مباحى از قبيل خوردن و آشاميدن آنها را از اين حالت توجه باز دارد، آنها همين مقدار غفلت را براى خود گناه و خطا مى دانند، و از خدا طلب آمرزش مى نمايند.

و گفته پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) كه فرمود:

«إنّهُ لَيُرانُ عَلى قَلْبِى وَإنّى أَسْتَغْفِرُ بِالنَّهارِ سَبْعينَ مَرَّةً» وجمله معروف «حَسناتُ الأَبْرارِ سَيِّئاتُ الْمُقَرَّبينَ» و نظاير اينها اشاره به همين واقعيت است كه ما توضيح داديم.¹

9. آيا توبه مشرك پذيرفته مى شود؟

مشرك ، از نظر قرآن به كسى گفته مى شود كه در يكى از مراحل توحيد براى خدا شريك وهمتايى قائل شود و قرآن در دو مورد يادآور مى شود كه خدا از همه گناهان مى گذرد جز گناه شرك آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً) .²

«خدا شرك را نمى بخشد و پايين تر از آن را براى هر كس كه بخواهد، مى آمرزد و هر

1 . كشف الغمّة:3/42ـ 44.
2 . نساء/48. اين آيه در سوره نساء آيه 116 نيز آمده است ولى با ذيل :(...وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْضَلَّ ضَلالاً بَعيداً) .

صفحه 479

كس به خدا شرك ورزد، دروغ بزرگى را مرتكب شده است».

ممكن است تصور شود به حكم اين دو آيه ، گناه شرك هرگز بخشوده نمى شود هر چند از آن توبه نمايد، در حالى كه مقصود غير اين است. و آن اين كه برخى از گناهان، بدون توبه نيز بر اثر رحمت گسترده خدا بخشوده مى شوند، ولى هرگز شرك در قلمرو چنين رحمت قرار نمى گيرد، زيرا مشرك هيچ گونه شايستگى براى نزول رحمت حق ندارد. البته بخشوده شدن در سايه توبه، امر جداگانه اى است، زيرا تحوّل عظيمى در روح و روان مشرك پديد مى آيد، و «شرك» به «اسلام» تبديل مى گردد. كسانى كه در صدر اسلام به پيامبر مى گرويدند، و پيامبر اسلام آنان را مى پذيرفت، مشرك بودند. آيات توبه با عموميت محكمى، شرك را نيز در بر مى گيرند آنجا كه مى فرمايد:

(وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ) .¹

«او است كه توبه را از بندگانش مى پذيرد و بدى ها را مى بخشد و آنچه را كه انجام مى دهيد، مى داند».

اين آيه و آيات ديگر، شامل بخشوده شدن شرك در سايه توبه نيز مى باشد.

10. اصرار بر كفر پس از ايمان

از برخى از آيات استفاده مى شود كه گروهى كه پس از ايمان، كفر مىورزند و بر كفر خود بيفزايند (از روى عناد اصرار ورزند) توبه آنان پذيرفته نمى شود، چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ

1 . شورى/25.

صفحه 480

وَأُولئِكَ هُمُ الضّالُّونَ) .¹

«آنان كه پس از ايمانشان كفر مىورزند و بر آن مى افزايند، هرگز توبه آنان پذيرفته نمى شود، و آنان همان گمراهانند».

اكنون سؤال مى شود چگونه توبه اين گروه پذيرفته نمى شود؟

پاسخ

توضيح اين آيه بستگى دارد به اين كه در آيات ماقبل و مابعد آن دقت بيشترى كنيم. در آيه ماقبل، توبه كسانى را كه پس از ايمان كفر ورزيده اند، پذيرفته شده، اعلام مى كند وچنين مى فرمايد:

(كَيْفَ يَهْدِى اللّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ... خالِدينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ... إِلاّ الَّذينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ...).²

«چگونه خدا گروهى را كه پس از ايمانشان كفر ورزيده اند، هدايت مى كند؟... آنان در دوزخ جاودانند از عذاب آنان كاسته نمى شود... مگر آنان كه پس از اين توبه كنند».

بنابراين به حكم اين آيه، توبه از كفر پس از ايمان پذيرفته شده است.

و در آيه ما بعد، توبه در زمان مرگ را غير مقبول اعلام داشته، مى فرمايد:

(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْؤُ الأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ...) .³

1 . آل عمران/90.
2 . آل عمران/86ـ 89.
3 . آل عمران/91.

صفحه 481

«آنان كه كافر شدند و به حالت كفر مرده اند، هرگز از آنان چيزى به عنوان رهايى ازعذاب پذيرفته نمى شود، هر چند به مقدار وسعت زمين طلا بدهند».

از نظر مرحوم طبرسى، اين آيه مربوط به «فديه» در حال مرگ است ومسلّماً «فديه» در حالى انجام مى گيرد كه انسان از كار پيشين خود پشيمان مى گردد و در نتيجه چنين عملى همراه با توبه به هنگام مرگ پذيرفته نيست.

اكنون با توجه به اين كه آيات قبل از آيه مورد بحث، از پذيرفته شدن توبه از كفر پس از ايمان گزارش مى دهد و آيه مابعد، از مقبول نبودن توبه در زمان مرگ گزارش مى كند، مى توان گفت مقصود از مقبول نبودن توبه پس از افزايش كفر و قبل از فرا رسيدن مرگ، توبه هاى صورى است كه فاقد روح توبه است. و اگر توبه اين گروه، توبه واقعى بود، بسان گروه ما قبل مورد عفو الهى قرار مى گرفتند و افزايش كفر، مغلوب رحمت گسترده حق مى گشت، ولى چون توبه آنان ناخالص بود، از اين جهت پذيرفته نشد.

گذشته از اين، ذيل آيه كه مى گويد:

(أُولئِكَ هُمُ الضّالُّونَ) ، گواه بر اين است كه توبه آنان فضاى روح آنان را پاك نكرده و در همان حال گمراهى و سرگردانى اند.

11. آيا توبه تبعيض مى پذيرد؟

از مباحث مربوط به توبه، مسأله تبعيض پذيرى آن است. آيا مى توان از گناه خاصى توبه كرد و ندامت حاصل نمود، در حالى كه نسبت به گناهان ديگر بى تفاوت بوده و يا عزم بر بقا داشت؟ اين مسأله متكلمان اسلامى را به دو گروه مقابل تقسيم نموده است:

1. برخى از معتزله، نافيان تبعيض پذيرى توبه مى باشند و

صفحه 482

«ابوهاشم»،متوفاى (321هـ) فرزند «ابوعلى جبايى» پرچمدار اين نظريه مى باشد. او مى گويد:

«هرگز ندامت از گناه نمى تواند تبعيض بپذيرد. و اگر انسان از گناهى واقعاً نادم و پشيمان گردد، طبعاً بايد از همه گناهان نادم و پشيمان باشد. و اگر نسبت به بخشى از گناهان نادم نباشد، نمى تواند نسبت به بخش ديگر نادم و پشيمان گردد. گويى مجموعه گناهان بسان حلقه هاى به هم پيوسته است كه قابل گسستن نمى باشند، يا بايد با همه وداع نمود و يا با همه علقه و ارتباط ايجاد كرد.

وى مى گويد: انسان اگر گناهى را ترك مى كند، به خاطر اين است كه زشت و نازيبا است و از آنجا كه يك چنين ملاك در تمام گناهان وجود دارد، طبعاً بايد اين حالت را نسبت به تمام گناهان پيدا كند، يعنى تصميم بر ترك همه داشته باشد و انگشت ندامت نسبت به همه به دندان بگيرد. و اگر تصميم بر ترك بخشى از گناهان نداشته باشد، با اين كه از نظر قبح و زشتى با ديگر گناهان يكسان است، مى توان كشف كرد كه در او ، حالت ندامت نسبت به هيچ گناهى پيدا نشده است، وگرنه، جهت ندارد كه نسبت به برخى منصرف وبه برخى ديگر متمايل باشد».¹

اين تنها ابوهاشم نيست كه اصرار بر تبعيض ناپذيرى توبه دارد، بلكه قاضى عبدالجبار معتزلى نيز راه او را پيموده، آنگاه با يك مثال به استدلال خود رنگ جديدى بخشيده و مى گويد:

«اگر انسانى ازپيمودن راهى به خاطر اين كه در آن راه درنده است، سرباز زند، آيا امكان دارد همين انسان، راه مشابهى را كه در آن نيز وجود درنده

1 . شرح اصول خمسه، ص794.

صفحه 483

قطعى است، بپيمايد يا غذايى را به خاطر مسموم بودنش ترك كند ولى مشابه آن را تناول كند؟».¹

2. در حالى كه ابوهاشم بر تبعيض ناپذيرى توبه اصرار مىورزد، پدر وى يعنى ابوعلى جبايى متوفاى (303) كاملاً آن را تبعيض پذير دانسته و بر آن چنين استدلال مى كند:

«فرض كنيد كافرى است كه با انواع معاصى (علاوه بر كفر) ارتباط داشته باشد، ولى سعادت نصيب او گردد و مى خواهد به آيين توحيد باز گردد وبا همه كارهاى زشت وداع نمايد، جز يكى، مثلاً دروغ گفتن. در اينجا سؤال مى شود: آيا چنين موضوعى امكان پذير است يا نه؟ طبعاً بايد گفت: آرى، در حالى كه آنچه ابوهاشم آن را محال وممتنع مى انديشيد، در اين مثال محقق است. زيرا او كفر و ديگر گناهان را به خاطر قبح و زشتى آن ترك مى گويد، در حالى كه همان قبح و زشتى در دروغ هم تحقق دارد، امّا به علل روحى وروانى ويا مادى و دنيوى از آن دست بر نمى دارد. اگر سخن ابوهاشم صحيح و استوار باشد، بايد بگوييم كه چنين كافرى مسلمان نشده و بر كفر خود باقى است، در حالى كه هيچ فقيهى نمى تواند چنين انسانى را كافر بخواند.

البته در اين جا، سخن از هر دو طرف زياد رد وبدل شده كه نقل آنها مايه گستردگى سخن مى شود. ولى ما فكر مى كنيم كه مشكل را بايد از راه ديگر حل كرد وبا تكثير مثال آن هم به صورت مثال هاى نقضى گره گشوده نمى شود.

در اين جا، سخن حق، همان است كه مرحوم محقق طوسى در تجريد آورده و از نظر روانشناسى نيز بسيار سخن ارزنده است. و آن اين كه:

در اين كه همه گناهان زشت و قبيح مى باشند، سخنى نيست. ولى در

1 . شرح اصول خمسه، ص 794.

صفحه 484

اين جا بايد به اين نكته توجه داشت كه گناهان از نظر قبح، درجات ومراتبى دارند. خوردن مقدار اندكى از مال ديگران زشت است و گناه، و در عين حال آميزش حرام در مسجد و اماكن متبركه نيز حرام و ناروا است، اگر كسى نسبت به گناه دوم به خاطر عظمت گناه ابراز توبه وندامت كرد، نمى توان او را نسبت به عمل اول نيز نادم حساب نمود به دليل اين كه هر دو، در قبح و زشتى شريك هستند، زيرا ندامت از يك گناه بزرگ كه پيامد ناگوارتر و عقوبت شديدترى دارد، سبب نمى شود كه انسان از گناه كوچك كه پيامد كوچك ترى دارد، نيز نادم و پشيمان گردد.

اصولاً از نظر روانشناسى دواعى خارجى، در تصميم گيرى انسان كاملاً مؤثرند. چه بسا به خاطر حفظ آبرو گناهى را ترك مى كند و زشتى گناه به ضميمه داعى ياد شده، سبب مى شود كه او به كلّى با آن گناه وداع نمايد، در حالى كه اين داعى، در گناهى ديگر وجود ندارد. از اين جهت، تنها آگاهى از زشتى آن، او را به توبه وادار نمى سازد.

افرادى را مى شناسيم كه نسبت به برخى از گناهان معصوم وپيراسته اند.مثلاً هرگز به هيچ قيمت حاضر نمى شوند انسان بى گناهى را به قتل برسانند و يا مسجدى را ويران سازند، و يا به عنف، مرتكب آميزش حرام شوند. ولى همين افراد، نسبت به برخى ديگر از گناهان، نه تنها معصوم نيستند، بلكه چه بسا تا فرق، غرق اين نوع گناهان مى باشند.

بنابراين همان طور كه در ابتداى كار، تبعيض در انجام گناه امكان پذير است و انسان گناهى را مرتكب مى شود و گناه ديگرى را مرتكب نمى شود، همچنين در بخشى از زندگى آنگاه كه عاقل تر و آگاهتر مى شود، تبعيض در ترك گناه نيز امكان پذير است و انديشه اين كه تمام انسانها در يك لحظه آن

صفحه 485

چنان وارسته وپاك مى شوند كه با هر نوع گناه پيوند خود را قطع مى نمايند، انديشه خامى است كه تجربه و آزمون آن را به شدت تكذيب مى كند.

در اين جا مى توان براى تبعيض پذيرى توبه، از برخى از آيات وروايات كمك گرفت قرآن در مورد توبه چنين مى فرمايد:

(...كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجَهالَة ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ) .¹

«پروردگارتان رحمت را بر خود نوشته است كه اگر كسى از شما از روى نادانى كار بدى انجام دهد، سپس از آن توبه نمايد، و خود را اصلاح نمايد، پس خدا آمرزنده و مهربان است».

سخن در كلمه «سوءً» است كه در آيه به صورت نكره، وارد شده است. و به حسب ظاهر مى رساند كه اگر كسى از يك بدى توبه نمود، توبه او پذيرفته مى شود، هر چند نسبت به بدى هاى ديگرى چنين حالتى رخ ندهد. هر بدى براى خود حكم جداگانه اى دارد و سرنوشت بدى ها از نظر ندامت به هم پيوسته نيست.

در برخى از روايات چنين وارد شده است كه خداى تعالى به حضرت داوود (عليه السلام) خطاب فرمود:

«اگر بنده مؤمن من گناهى را انجام دهد، سپس از آن توبه نمايد و هر موقع آن گناه را ياد كرد حالت شرم او را فرا گيرد، او را مى بخشم و حافظان اعمال را وادار به ناديده گرفتن آن مى كنم و آن را به عمل زيبا تبديل مى سازم و پروايى از اين كار ندارم، من «اَرْحَم الراحِمين» هستم».²

1 . انعام/54.
2 . بحارالأنوار:6/28، باب 20، حديث 30.

صفحه 486

در اين حديث، محور، يك گناه است و اين كه اگر از آن توبه كند، بخشيده مى شود و هرگز نمى گويد بخشيدن آن در گرو توبه از ساير گناهان است.

خلاصه،لازمه رحمت گسترده خدا و اين كه او بخشاينده گناهان باشد، اين است كه تبعيض در توبه، درباره گناهان مورد پذيرش حق تعالى، باشد.

آرى، در برخى از روايات براى پذيرفته شدن توبه شرايطى را يادآور شده اند كه خود مى رساند كه توبه از يك گناه در گرو ترك ديگر گناهان و انجام بخشى از فرايض است.

اين روايات، ناظر به مرتبه كامل توبه است كه به حق در كمال توبه، از آن چاره اى نيست. در اينجا ما سخنى را از امير مؤمنان (عليه السلام) يادآور مى شويم:

در حديث آمده كه مردى در محضر حضرتش استغفار كرد امام (عليه السلام) از استغفار لفظى و زبانى او ناراحت شد و فرمود: مى دانى استغفار چيست؟ طلب آمرزش درجه بلندمرتبه ها است و تحقق آن در گرو اعمال ششگانه است:

1. بر اعمال گذشته نادم گردد.

2. نسبت به آينده، تصميم بر ترك بگيرد.

3. حقوق مردم را بپردازد و آنچنان صحيفه عمل او نقىّو پاك گردد كه چيزى بر ذمه او نباشد.

4. فرايضى كه در گذشته ترك كرده است، قضا كند.

5. گوشتى را كه از طريق حرام در بدن او رشد كرده است، با غم و اندوه ذوب كند تا آنجا كه پوست به استخوان بچسبد و از نو در ميان آن گوشت برويد.

6. زحمت فرمان بردارى را به خود بچشاند، همچنان كه لذت گناه را

صفحه 487

چشيده است. در اين شرايط حق دارد بگويد: «اَسْتَغْفِرُ اللّه».¹

مسلماً آنچه پيشواى پرهيزكاران در اين روايت به عنوان شرايط توبه بيان فرموده اند، از آنِ توبه كاران والا مقام است كه در كوى صدّيقين و علّيّين گام نهاده اند، وگرنه در پذيرفته شدن توبه انسانهاى معمولى، برخى از اين شرايط مانند آب كردن گوشت حرام قطعاً لازم نيست.

12. توبه از كردارهاى جاهلانه

در برخى از آيات، اعمالى قابل توبه معرفى شده است كه از روى جهالت و نادانى از انسان سر بزند. اينك آيات مربوط به اين مطلب را از نظر مى گذرانيم:

1. (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّهِ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَة ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريب فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللّهُ عَليماً حَكيماً) .²

«پذيرش توبه بر خدا است، نسبت به كسانى كه از روى «جهالت» كار زشت انجام مى دهند، آنگاه به زودى توبه مى كنند. آنان كسانى هستند كه خدا با رحمت و كرم، به سوى آنان توجه مى كند، وخدا دانا وحكيم است».

2.(كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجَهالَة ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ) .³

«پروردگارتان بر خويشتن رحمت بربندگان را نوشته است، كه هر كس از روى نادانى كار زشتى انجام دهد، سپس توبه نمايد و خود را اصلاح كند (خدا توبه او

1 . نهج البلاغه: كلمات قصار، شماره 417.
2 . نساء/17.
3 . انعام/54.

صفحه 488

را مى پذيرد). او است توبه پذير و مهربان».

3. (ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَة ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحيمٌ) .¹

«حقّا كه پروردگار تو نسبت به كسانى كه از روى جهالت، بدى انجام داده اند، سپس توبه نموده و خود را اصلاح كرده اند، حقّا كه پروردگار تو پس از چنين عمل جاهلانه، توبه پذير و مهربان است».

همين طور كه در آيات سه گانه ملاحظه مى فرماييد، توبه از اعمالى پذيرفته مى شود كه از روى جهالت سرزده باشد.

اكنون سؤال مى شود مقصود از جهالت چيست؟

شكى نيست كه جهالت از «جهل» كه ضد «علم» است، مشتق شده است. ولى جهل و جهالت وحتى جاهل به دو معنى به كار مى روند:

گاهى جهل به معنى دانستن، وجاهل به معنى كسى كه نمى داند، به كار مى رود و در اين صورت در مقابل عالم و آگاه است.

و در قرآن جاهل در اين معنى به كار رفته است، آنجا كه مى فرمايد:

(...يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ...) .²

«افراد نا آگاه، تهيدستان را به خاطر عفتى كه دارند، بى نياز مى انگارند».

ولى غالباً كلمه جاهل وجهالت و حتى «جاهليت» در موردى به كار مى رود، كه انسان آگاه و دانا است، امّا آگاهى او نسبت به زشتى كار تأثيرى در او نمى گذارد، بلكه بسان افرادناآگاه از زشتى، كارهاى بد را انجام مى دهد، گويى اساساً اين فرد، از زشتى كردار خود آگاه نيست، و آن را يك كار زيبا و

1 . نحل/119.
2 . بقره /273.

صفحه 489

پسنديده مى انديشد.

به ديگر سخن: درك و آگاهى از زشتى، محكوم تمايلات درونى او شده و غرايز طغيانگر آن را پوشانيده است و شهوت و غضب و هوى و هوس، يكه تاز ميدان زندگى او شده است. در قرآن و در مكالمات مردم به چنين افراد هر چند واجد عقل و خرد، علم و آگاهى هستندـ «جاهل» و «نادان» گفته مى شود، و عمل آنان، عمل جاهلانه كه از روى يك نوع نادانى سرزده است، توصيف مى گردد. چنانچه به جوان محكوم غرايز، كه عقل و خرد او مغلوب تمايلات او گرديده است، جاهل ونادان مى گويند هر چند از شيوه كار خود، آگاه بوده و زشتى آن را مى داند.

قرآن از يوسف ياد مى كند كه وى به برادران خود چنين گفت:

(...هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ) .¹

«آيا به خاطر داريد ستمى كه بر يوسف و برادر او روا داشتيد، در حالى كه همگى جاهل و نادان بوديد؟».

جهالت و نادانى آنان، به معنى نا آگاهى آنها از زشتى ظلم و ستم نبود، بلكه همگى قبح آن را درك مى كردند و به همين جهت با ظاهرسازى در نزد پدر، خود را تبرئه نمودند. ولى چون اين علم در بازدارى آنان مؤثر نبوده و خودخواهى ، ميان آنان و زشتى عمل پرده ضخيمى پديد آورده بود، گويى آنان نسبت به زشتى كار خود به كلى ناآگاه بودند.

با اين بيان، روشن مى شود كه اعمال زشتى كه از فرد گنهكار سر مى زند بر دو نوع است:

1. كار زشتى را از روى هوى و هوس و به حكم غرايز حيوانى، انجام

1 . يوسف/89.

صفحه 490

مى دهد، يك چنين عمل، عمل جاهلانه بوده از روى طغيانگرى و عناد از او سر نزده است. و لذا پس از خاموشى غريزه و آتش شهوت و غضب و كنار رفتن پرده جهالت، فوراً پشيمان مى شود و ابرازندامت مى نمايد. بدون شك، توبه چنين انسانى پذيرفته شده، و رحمت حق شامل حال او مى گردد.

2. كارهاى زشت و بدى كه از روى عناد از انسان سر مى زند، نه از روى طغيان غريزه، و افزايش هوى و هوس، بلكه خُبث درونى و عناد و استكبار نفسانى، او را به كار ناروا، وا مى دارد وچنين حالت غالباً تا پايان زندگى باقى مى ماند و با خاموشى غرايز و هوى و هوسهاى دوران جوانى خاموش نمى گردد.مسلماً چنين عملى، در قلمرو توبه فرا نگرفته و مشمول رحمت بيكران الهى نمى گردد.

اين گونه افراد، معمولاً در لحظات پايان زندگى كه دست خود را از همه چيز كوتاه مى بينند، ابراز ندامت كرده و به توبه پناه مى برند، ولى آنان حقيقتاً از كار نارواى خود پشيمان نشده و اگر مجالى پيدا كنند، باز به آن كار اقدام مى نمايند. اينها همان گروهى هستند كه خداى سبحان درباره آنان مى فرمايد:

(بَلْ بَدالَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ) .¹

«آنچه كه قبلاً آن را پنهان مى ساختند، براى آنان آشكار مى گردد و اگر به دنيا بازگردند، از آنچه كه نهى شده اند اجتناب نمىورزند و آنان دروغگويانند».

گاهى اتفاق مى افتد كه فرد معاند و لجوج، از عناد و لجاجت خود دست برداشته و يا انسان مستكبر از كبر و برترى فروشى خود باز مى گردد، و در پوشش عبوديت و بندگى قرار مى گيرد. در اين صورت مى توان گفت: عناد

1 . انعام/28.

صفحه 491

چنين فردى، سرچشمه جهالت داشته، نه رذالت و خباثت درونى ونفسانى و در نتيجه مشمول رحمت خداوند گرديده و توبه او نيز پذيرفته مى شود و در عداد توبه كاران قرار مى گيرد.

خلاصه سخن اين كه: توبه يك نوع چراغ سبزى براى معاندان ولجوجان و مستكبران نيست كه به اميد آن عرصه را بر بندگان خدا تنگ كنند و از انجام هر عمل زشت و ناروا خوددارى نورزند، بلكه توبه روزنه اميدى است نسبت به افرادى كه تحت تأثير غرايز حيوانى قرار گرفته و نيروى نفسانى وقواى بهيمى، آنان را به گناه و قانون شكنى كشانده است، توبه چنين افرادى پذيرفته شده و مى توانند از كرم و لطف حق تحت شرايط خاصى بهره بگيرند.

در روايتى كه از امام صادق (عليه السلام) پيرامون آيات مربوط به جهالت وارد شده است، چنين آمده است:

«مقصود از جهالت، گناهى است كه بنده خدا آن را انجام مى دهد كه اگر چه از حكم آن آگاه مى باشد ولى آنگاه كه تصميم مى گيرد كه عمل خلافى انجام مى دهد در واقع جاهل است» آنگاه با آيه مربوط به يوسف كه قبلاً يادآور شديم (آيه 89 سوره يوسف) بر معنى جاهل به نحوى كه گفته شده استدلال مى كند.¹

13. زمان پذيرفته شدن توبه

قرآن براى توبه زمان خاصى قايل شده است، گاهى درباره آن مى فرمايد:

(...ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريب...) .²

1 . بحار:6/32.
2 . نساء/17.

صفحه 492

بار ديگر مى فرمايد:

(...ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ...) .¹

اكنون سؤال مى شود: مقصود از كلمه (من قريب) و (من بعده) چيست؟ آيا مقصود اين است كه پس از گناه، بلافاصله و يا در زمانى نزديك توبه كند، يا زمان توبه بسيار وسيع و گسترده است، فقط در يك زمان توبه پذيرفته نمى شود و آن هنگامى است كه چنگال اجل در بدن انسان فرو رود و روح به سينه برسد و انسان مرگ را مشاهده كند؟

ابهام اين دوجمله (من قريب) و (من بعده) را مى توان به واسطه آيات ديگر برطرف نمود. زيرا قرآن با يك تقسيم دقيق، توبه كنندگان را به دو گروه تقسيم مى كند و آشكارا مى فرمايد: توبه گروهى پذيرفته و توبه گروهى ديگر پذيرفته نخواهد بود.

امّا آيه مربوط به گروهى كه توبه آنان پذيرفته مى شود، همان آيه اى است كه در آن كلمه (من قريب)وارد شده است.

وامّا آيه مربوط به گروهى كه توبه آنان پذيرفته نمى شود، به قرار زير است:

(وَلَيْسَتِ التَّوبَةُ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُالْمَوتُ قالَ إِنّى تُبْتُ الآنَ وَلاَ الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً) .²

«براى گروهى كه كارهاى زشت انجام مى دهند و در لحظه اى كه مرگ آنان فرا مى رسد، توبه مى كنند، ونيز افرادى كه كافر مى ميرند، توبه اى نيست (پذيرفته

1 . انعام/54.
2 . نساء/18.

صفحه 493

نمى شود) براى آنان عذابى دردناك آماده نموده ايم».

اكنون با مقايسه اين دو آيه، مى توان ابهام كلمه (من قريب) را رفع كرد و اين كه مقصود از آن، نقطه مقابل جمله اى است كه در آيه دوم وارد شده است، يعنى جمله (إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوتُ). از اين دو آيه نتيجه مى گيريم كه توبه قبل از فرا رسيدن مرگ پذيرفته مى شود و به هنگام فرا رسيدن مرگ پذيرفته نيست. و نكته آن اين است كه توبه اى مى تواند رحمت حق را جلب كند كه انسان فضاى روح را با كمال حريت و آزادى پاك سازد تا شايسته نزول رحمت حق گردد، ولى توبه انسان از كار زشت به هنگام فرا رسيدن مرگ، نوعى پشيمانى ناخواسته است كه به خاطر مشاهده عذاب، به آن مى گرايد، و چنين گرايشى، ندايى نيست كه انسان آن را از درون بشنود، بلكه انديشه اى است كه از خارج بر او تحميل مى شود، و هرگز نمى توان آن را مايه طهارت نفس و پاكى روح دانست.

گذشته از اين، كلمه (من قريب) نوعى دعوت به فوريت توبه است كه عقل و خرد نيز بر آن حكم مى كند و اين كه نبايد انسان به اميد طولانى بودن عمر، در اظهار ندامت تأخير بيندازد.

اين مطلب كه توبه پس از فرا رسيدن مرگ و معاينه ومشاهده عالم آخرت، سودى نداردوپذيرفته نخواهد بود، در روايات نيز مورد تأكيد قرار گرفته است.

امام صادق (عليه السلام) فرمود:

«مَنْ تابَ قَبْلَ أَنْ يُعايِنَ قَبِلَ اللّهُ تَوبَتَهُ».¹

«هركس قبل از آن كه مرگ را مشاهده كند، توبه نمايد، توبه او پذيرفته مى شود».

1 . وسائل الشيعة:11/370، باب 93 از ابواب جهاد نفس، حديث 3.

صفحه 494

صدوق مى گويد از امام صادق (عليه السلام) از مفاد آيه (وَلَيْسَتِ التَّوبَةُ لِلَّذِينَ...) سؤال شد. فرمود: «ذاكَ إِذا عايَنَ أمْرَ الآخِرَةِ»¹:« اين محروميت، مربوط به لحظه اى است كه حجاب بالا رود و سراى ديگر را مشاهده كند».

بنابراين برخى از روايات كه حاكى از پذيرفته شدن توبه تا لحظه اى است كه جان به سينه و حلقوم برسد، بايد به شيوه ياد شده در فوق توجيه گردند، يعنى انسان به مرحله مشاهده مرگ و سراى ديگر نرسيده باشد، زيرا در اين صورت ديگر توبه او پذيرفته نيست.²

قرآن درباره فرعون و توبه او به هنگام قطعى شدن مرگ و هلاكت او مى فرمايد:

(...حتّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لاإِلهَ إِلاّ الّذِى آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمينَ).³

« لحظه اى كه امواج دريا او را به كام خود كشيد، گفت: به خدايى كه بنى اسرائيل به آن ايمان آورده اند، ايمان آوردم و من از تسليم شدگان هستم».

ولى خطابى به جز ردّ قهرآميز حق نشنيد آنجا كه به او گفته شد:

(آلانَ وَقَدْعَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدينَ) .⁴

«آيا اكنون توبه مى كنى، در حالى كه قبلاً گناه مى كردى و از مفسدان بودى؟».

1 . وسائل الشيعة:11/370، باب 93 از ابواب جهاد نفس، حديث 7.
2 . به احاديث1،2،5،6و11 ازباب ياد شده مراجعه شود.
3 . يونس/90.
4 . يونس/91.

صفحه 495

14. مقصود از توبه نصوح چيست؟

قرآن افراد با ايمان را دعوت به توبه نصوح كرده مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ...) .¹

«اى افراد با ايمان به سوى خدا توبه كنيد، توبه نصوح (خالص)، شايد خدا بدى هاى شما را بپوشاند(ببخشايد)».

«نُصح» در لغت عرب به معنى خالص است، چنان كه به عسلى كه خالص از موم باشد مى گويند: «عَسلٌ نَصُوحٌ». اكنون بايد ديد مقصود از توبه خالص چيست؟

شايد مقصود اين باشد كه به خاطر آگاهى از زشتى عمل از ديدگاه عقل و فطرت و شرع توبه نمايد. و به ديگر سخن: محرك او براى توبه، از احساس عبوديت و بندگى او سرچشمه بگيرد، نه از جهت مذمت و نكوهش مردم و يا ترس از عقاب اخروى. در اين صورت، چنين توبه اى درجه كاملى را خواهد داشت، هر چند توبه به خاطر ترس از عقاب خدا نيز نجات بخش است، ولى ميان اين دو نوع توبه از نظر سازندگى فاصله زيادى است.

در اين جا احتمال ديگرى نيز بيان شده است و آن اين كه:

«نُصح» در لغت عرب به معنى سيراب كردن بكار مى رود، چنان كه گفته مى شود:«نَصَحَ الْغَيْثُ الْبَلَدَ» باران منطقه را سيراب كرد. در اين صورت، مى تواند مقصود از توبه نصوح، آن توبه اى باشد كه قلب مُرده به وسيله معاصى، بار ديگر زنده گردد و از تيرگى هاى گناه پاك شود. در نتيجه، مقصود

1 . تحريم/8.

صفحه 496

اين است كه توبه او حقيقى باشد.

برخى گفته اند مقصود از «نصوح»، توبه صادقانه است.

جَزَرى در «نهايه» خود كه پيرامون لغات حديث نوشته است، مى گويد: «اُبَى بن كعب» از رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) پرسيد: مقصود از توبه نصوح چيست؟ فرمود: توبه اى كه صادقانه باشد، يعنى بار ديگر به گرد گناه نگردد.

و در هر حال، توبه براى خود مراتبى دارد كه از نظر انگيزه ها، و درجات ندامت متفاوت هستند.

15. اقسام توبه

واقعيت توبه، بازگشت به سوى خداست، در شرايطى كه ندامت و پشيمانى فضاى روح را فرا مى گيرد. ولى نشانه تحقق چنين حالت و دوام و استمرار آن، اين است كه در جريانهاى مشابه گذشته، گرد گناه نگردد و تصميم خود را نشكند.

ولى در عين حال، اسلام براى پرورش روح توبه، علاوه بر ندامت، انجام امورى را نيز لازم دانسته است.و در حقيقت انجام اين امور جزء واقعيت توبه نيست، بلكه شرايط پذيرفته شدن توبه و ندامت از كارهاى زشت گذشته است. در عين حال، در برخى از موارد به خود ندامت و پشيمانى اكتفا ورزيده است. و از اين نظر چگونگى توبه نسبت به گناهان مختلف متفاوت خواهد بود. در همه اين موارد، بايد به كتاب و سنت مراجعه نمود تا تكليف تائب پس از ندامت وپشيمانى روشن گردد. از اين بحث در كتابهاى كلامى و اخلاقى گاهى به «اقسام توبه» و گاهى «راههاى توبه» تعبير آورده اند.

صفحه 497

اينك ما به نمونه هاى مختلف آن اشاره مى كنيم:

1. كارهاى حرامى كه فقط جنبه قانون شكنى دارد و تجاوز به حريم قانون الهى به شمار مى رود و حقوق انسانى در ميان نيست. در اين مورد تنها ندامت و پشيمانى كافى است مشروط بر اين كه تصميم بگيرد كه بار ديگر به مثل آن باز نگردد مانند ميگسارى، دروغگويى، آميزش حرام با زن بى همسر و... در اين موارد فقط ندامت و تصميم بر عدم انجام آن كافى است.

2. ترك واجبات دينى، مانند نماز، روزه،حج كه خود گناه كبيره به شمار مى روند. در اين مورد علاوه بر ندامت، بايد آنها را قضا نمايد و در مثل حج كه تأخير آن حرام است، بايد در اولين فرصت ممكن آن را انجام دهد.

در مواردى كه عملى در زمان خاصى مطلوب است نه در غير آن، مانند نماز عيد فطر و قربان، تنها ندامت كافى بوده و قضا لازم نيست.

3. گناهانى كه در آن به حقوق مردم تجاوز شود، خواه مال انسانى را تلف كند يا به جان انسانى آسيب برساند، يا به آبروى كسى لطمه وارد نمايد. در اين موارد، علاوه بر ندامت، بايد به جبران حقوق ياد شده بپردازد. مثلاً بايد اصل مال مردم را در صورت امكان و يا مثل و قيمت آن را در صورت فقدان اصل مال ادا نمايد، و اگر ضررى بر جان انسانى رسانده است، بايد خود را براى قصاص عرضه نمايد، و يا در صورت موافقت طرف، مطابق شرع ديه آن را بپردازد. در تعيين پايه ديه مانند ديه نفس، يا عضو آن هم از طريق عمد يا خطا، بايد به كتابهاى فقيهان مراجعه نمايد. اگر به آبروى كسى آسيبى رسانده است، بايد از او طلب حليّت نمايد و آن را به نوعى جبران كند و اگر در انظار عمومى او را به كار زشتى متهم كرده است، در ميان همان جمع بايد سخن خود را تكذيب نمايد، و اگر اين چنين «استحلال» امكان پذير نباشد، ويا فسادى به دنبال داشته باشد، درباره او طلب آمرزش كند و از خدا بخواهد كه

صفحه 498

او در روز قيامت از وى راضى گردد.

در اين جا دو مورد ديگر نيز هست كه نحوه تحقق توبه با مشكلاتى روبه رو است:

4. اگر به ناموس كسى تجاوز كند، در اين مورد بازگويى جريان به شوهر كه حقّ او مورد تجاوز قرار گرفته است، فساد فزاينده اى دارد كه بر كسى پنهان نيست. در اين جا علاوه بر تضرع و انابه بيش از حد به درگاه الهى، بايد از طريق نيكى ها و خدمات شايان، مهر و علاقه او را جلب نمايد. شايد در پرتو اين مهر دنيوى آن هم به خاطر خدمات صادقانه روز رستاخيز از وى درگذرد، روزى كه پرده ها كنار مى رود و ضماير آشكار مى گردد. و اگر در چنين روزى رضايت او را جلب نكند، حتماً قصاص الهى در كمين او است.

5. بالاتر از همه اين كه به دين و عقيده مردم آسيب برساند، يعنى افرادى را گمراه نمايد و آنان را از حق وحقيقت به باطل و ضلالت بكشاند. توبه اين كار، علاوه بر ندامت، مشروط به هدايت گمراهان و سعى در راهنمايى آنان است.

در اين جا بايد درباره اهل بدعت كه بسا قرنها مايه گمراهى مردم شده اند كمى انديشيد.آنان هيچ گاه به توبه راستين موفق نشده، هر چند هم قبل از مرگ دست توبه به سوى خدا بلند نمايند و انگشت ندامت به دندان بگيرند. زيرا چنين حالتى كافى در هدايت مردم نبوده و بر اثر كج انديشى هاى وى هزاران انسان، در كام ضلالت فرو رفته اند و تا زمانى كه به هدايت آنان موفق نشود( و هيچ گاه موفق نخواهد شد) اين ندامت ها و پشيمانى ها سودى نخواهد بخشيد.

صفحه 499

16. وظيفه انسانها نسبت به افراد توبه كار

افراد آلوده كه از طريق توبه و بازگشت به سوى خدا، فضاى روح خود را پاك مى سازند، در درگاه الهى يك نوع محبوبيت خاصى پيدا مى كنند و قرآن به اين حقيقت با آيه ياد شده در زير اشاره نموده است:

(...إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرينَ) .¹

«خدا افراد تائب و پاكيزه را دوست مى دارد».

در حديثى از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) وارد شده است:

«چيزى نزد خدا، محبوب تر و گرامى تر از زن و مرد تائب نيست».²

هرگاه فرد تائب مورد علاقه خدا است، جامعه با ايمان نيز بايد از او با آغوش پر مهر استقبال نمايد ودر نتيجه سبب شود كه ديگر گنهكاران، دست از گناه برداشته و به آغوش گرم امّت پاكدل بازگردند. در اين مورد از پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) حديثى روايت شده است كه متن آن را نقل مى كنيم:

«يَلْزَمُ الْحَقُّ لأُمَّتى فى أَرْبَع: يُحِبُّونَ التّائبَ وَيَرحَمُونَ الضَّعيفَ وَيُعينُونَ الْمُحْسِن وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلْمُذْنِب».³

«بر امت من لازم است حقوق چهارگانه اى را رعايت كنند: توبه كار را دوست بدارند، به ناتوان رحم نمايند، نيكوكار را كمك كنند و براى گنهكار طلب آمرزش كنند».

به راستى چه برنامه سعادت آفرينى است، كه مى خواهد همه اعضاى جامعه را با اختلافاتى كه دارند انسجام بخشد. ديگر نبايد فرد گنهكار، پس از

1 . بقره/222.
2 . بحارالانوار:ج6، باب 20، روايت 15.
3 . بحارالانوار:ج6، باب 20، روايت 10.

صفحه 500

توبه به بهانه اين كه ديروز گناه كرده است، مورد بى مهرى قرار گيرد. حتى وظيفه است درباره گنهكار دعا كرد تا به رستگارى برسد و اين همان شيوه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) است كه در همه حالات حتى در حالى كه دندان و پيشانى او را شكسته بودند، به سوى خدا توجه پيدا كرده مى گفت:

«اللّهُمَّ اهْدِ قَومى فَإِنَّهُم لا يَعْلَمُونَ».

«خدايا قوم مرا هدايت فرما، زيرا آنان جاهل و نادانند».

17.ارزش توبه و منزلت تائبان

در پايان،پيرامون ارزش توبه و منزلت تائبان از نظر روايات سخن مى گوييم:

نخست نكته اى را يادآور مى شويم وآن اين كه اميرمؤمنان (عليه السلام) پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله)امت را به آن توجه داد و فرمود:

«در روى زمين، دو وسيله امان براى مردم از عذاب خدا بود كه يكى گرفته شد ولى ديگرى باقى است. اى مردم، به آن چنگ بزنيد. امانى كه گرفته شد، وجود رسول خدا بود. ولى امانى كه باقى وجاويد است، آن «استغفار» و طلب آمرزش است.تا مردم از گناهان خود استغفار كنند، عذاب الهى فرود نمى آيد». آنگاه امام آيه ياد شده در زير را تلاوت نمود كه مدرك اين نكته لطيف است:

(وَما كانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فيهِمْ وَما كانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) .¹

«خدا هرگز آنان را عذاب نمى كند در حالى كه تو اى پيامبر خدا در ميان آنان هستى و خدا هرگز آنان را عذاب نمى كند در حالى كه آنان طلب آمرزش مى نمايند».

1 . انفال/33. نهج البلاغه، ترجمه و شرح فيض الإسلام، حكمت 88، ص 1125.

صفحه 501

در اين مورد كافى است كه به برخى از روايات توجه كنيم كه توبه را بهترين پاك كننده توبه كننده از تيرگى هاى گناه، و عامل نجات بخش از فرو رفتگى در هلاكت، حربه انسان در مقابله با شيطان معرفى كرده است. بهتر اين كه با متون اين روايات آشنا شويم:

1. اميرمؤمنان (عليه السلام) فرمود:

«لاشفَيعَ أَنْجَح مِنَ التَّوبَةِ».¹

«هيچ واسطه اى در درگاه الهى پيروزتر از توبه نيست».

2. امام صادق(عليه السلام) فرمود:

«التَّوبَةُ مُطَهِّرَةٌ مِنْ دَنَسِ الْخَطيئَةِ وَمُنْقِذَةٌ مِنْ شَفا الْهَلَكَة».²

«توبه، پاك كننده روح از تيرگى هاى گناه و وسيله نجات بخش از پرتگاه است».

3. امام باقر (عليه السلام) مناجات آدم با خدا را يادآور شده مى فرمايد:

خدا به آدم چنين فرمود: «من براى تو و فرزندانت متعهد شده ام كه اگر كار بدى انجام دهند آنگاه طلب آمرزش كنند، آنان را ببخشم».³

در زمينه منزلت والاى تائبان در پيشگاه الهى ، همين بس كه قرآن كريم «تائبان» را در زمره كسانى كه خدا آنان را دوست دارد ياد مى كند، چنان كه مى فرمايد:

(...إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرينَ) .⁴

«حقّا كه خداوند انسان هاى توبه كننده وپاكيزه را دوست دارد».

1 . نهج البلاغه: كلمات قصار، شماره 371.
2 . بحار: ج6، باب 20، روايت 45.
3 . همان مدرك،روايت 2، 44.
4 . بقره/222.

صفحه 502

هرگاه اين نكته را مورد توجه قرار دهيم كه تعبير ياد شده (انّ اللّه يحبّ) درباره افرادى مانند متقيان¹، صابران²، نيكوكاران³، مجاهدان⁴ و پيكارگران در راه خدا و... نيزبكار رفته است ارزش و منزلت «تائبان» ياد كرده و آنان را در رديف عابدان راستين و آمران به معروف و ناهيان از منكر و حافظان حدود الهى مورد ستايش قرار مى دهد.⁵

در روايات نيز «تائبان» مورد ستايش و تمجيد فراوان قرار گرفته اند:

امام باقر (عليه السلام) فرمودند:شادمانى خداوند از انسان توبه كننده، بيشتر از شادمانى انسانى است كه در شب تاريك پس از گم كردن زاد و راحله خود، آن را بيابد.⁶

امير مؤمنان (عليه السلام) در اين باره مى فرمايد: «در دنيا جز براى دو نفر خير و سعادتى يافت نمى شود: يكى آن كس كه به واسطه توبه، گناهان خود را تدارك و جبران مى كند و ديگرى كسى كه در انجام خوبى ها شتاب مى نمايد».⁷

در اين باره، احاديث بسيارى روايت شده است كه نقل همه آنها در حوصله اين بحث نيست و به نمونه هاى ياد شده اكتفا مىورزيم.⁸

1 . (...فَإِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقينَ) (آل عمران/76).
2 . (...وَاللّهُ يُحِبُّ الصّابِرِينَ) (آل عمران/146).
3 . (...وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ) (آل عمران/148).
4 . (إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فى سَبيلِهِ صَفّاً...) (صف/4).
5 . (التّائِبُونَ العابِدُونَ الحامِدُونَ السّائِحُونَ الرّاكِعُونَ السّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِوَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنينَ) (توبه/112).
6 . « انّ اللّه تعالى أشدّ فرحاً بتوبة عبده من رجل أضل وراده فى ليلة ظلماء»، بحارالانوار، ج6، باب 20، روايت 73.
7 . «ولا خير فى الدنيا إلاّ لرجلين : رجل أذنب ذنوباً فهو يتداركها بالتوبة، ورجل يسارع فى الخيرات».(نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 94).
8 . به بحارالانوار: ج6،باب 30، روايات 13، 14، 15، 62، 64، 67، 70، 75و 78 رجوع شود.

صفحه 503

احباط و تكفير

آيات موضوع

1.(...وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالهُمْ فِى الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فِيهاخالِدُونَ)(بقره/217)

2.(فَتَرى الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فيهِمْ...) (مائده/51)

3.(وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا ءَهؤلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرينَ) (مائده/53)

4.(ما كانَ لِلْمُشْرِكينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ شاهِدينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ) (توبه/17)

5.(...أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّه أَعْمالَهُمْ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللّهِ يَسيراً)(احزاب/19)

6.(ياأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوقَ صَوْتِ النَّبِىّ وَلاتَجْهَرُوا لَهُ بِالقَولِ كَجَهْرِ بَعضِكُمْ لِبَعْض أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ وَأَنْتُمْلاتَشْعُرُونَ)(حجرات/2)

صفحه 504

7 . (وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى* ثُمَّ يُجْزيهُ الجَزاءَ الأَوْفى) (نجم/40)

8 . (فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَهُ) (زلزله/7)

ترجمه آيات

1.«هر كس راه ارتداد را پس از ايمان در پيش گيرد و به همان حالت بميرد، اعمال او در دنيا و آخرت باطل مى گردد و آنان براى هميشه در آتش خواهند بود».

2 . «مسلمانان بيماردل را مى بينى كه با شتاب با ًّأنان پيوند دوستى برقرار مى كنند».

3.«مؤمنان مخلص،(به مؤمنان بيمار دل) مى گويند: آيا اين گروه(اهل كتاب) همانها نيستند كه براى شما سوگند ياد مى كردند كه با شما خواهند بود(و شما را يارى خواهند كرد؟پس چرا در اين هنگام كه شما به ذلت و خوارى گرفتار شده اى د، شما را يارى نمى كنند؟)كارهاى آنان باطل گرديده و زيانكار شدند».

4.«هرگز بر مشركان روا نيست كه مسجدهاى خدا را تعمير كنند، در حالى كه بر كفر خود گواهى مى دهند. اعمال آنان باطل شده و در آتش جاودانه خواهند بود».

5.«آنان در واقع به خدا و اسلام ايمان نياوردند، پس خداوند كارهاى آنان را حبط وباطل ساخت و اين كار بر خداوند آسان است».

6.«اى افراد با ايمان! صداهاى خود را فراتر از صداى پيامبر نبريد. وبراى او داد و فرياد نكنيد، آن گونه كه برخى از شما با برخى ديگر سخن مى گويد و فرياد مى زند، مبادا اعمال شما باطل شود و خود توجه نداشته باشيد».

7 . «به زودى سعى و تلاش او ديده مى شود و به صورت كاملتر پاداش داده مى شود».

8 . «هركس به اندازه سنگينى ذرّه اى كار نيك انجام دهد، آن را خواهد ديد».

صفحه 505

تفسير آيات

واژه «حبط» در لغت عرب به معنى بطلان و بى اثر شدن عمل است مثلاً مى گويند: «اَحْبَطَ اللّه عَمَلَ الكافِر»: خدا كار كافر را بى اثر نمود.

لفظ «تكفير» از كُفر به معنى پوشانيدن است. و به كشاورز، از آن نظر كه دانه را زير خاك مى پوشاند« كافر» مى گويند. قرآن كريم مى فرمايد:

(...كَمَثَلِ غَيْث أَعْجَبَ الْكُفّارَ نَباتُهُ...).¹

«بسان بارانى كه گياه روييده از آن مايه شگفتى كشاورزان مى شود».

بحث پيرامون «حبط» مربوط به كفر و گناه است كه ايمان و اعمال نيك انسان را باطل و بى اثر مى سازد، در صورتى كه محور بحث در «تكفير» نقطه مقابل آن است، يعنى ايمان و كارهاى نيك انسان، كفر و اعمال زشت او را مى پوشاند.

انسانهاى مكلّف، در برابر خدا و دستورات الهى به سه گروه تقسيم مى شوند:

1. كسانى كه سراسر عمر را به كفر و گناه مى گذرانند.

2. آنان كه تمام عمر را به ايمان و طاعت بسر مى برند.

3. در بخشى از عمر خود مؤمن يا كافر بوده، و در بخشى ديگر بر خلاف آن، و يا در بخشى از عمر علاوه بر ايمان، اطاعت از فرمان خدا نموده و يا آن كه همراه با ايمان، نافرمانى و عصيان نيز نموده اند.

احباط و تكفير، در دو صورت نخست فاقد موضوع است. تنها در مورد سوم مى تواند موضوع داشته باشد، به اين معنى كه كفر و گناه، ايمان و يا

1 . حديد/20.

صفحه 506

طاعت را باطل و بى اثر كند و يا ايمان و اطاعت، كفر ونافرمانى سابق را بپوشاند.

اكنون كه محور موضوع بحث در مسأله «احباط و تكفير» روشن شد، به نقل اقوال و آراى متكلمان در اين باره مى پردازيم:

1. مقصودِ مثبتان و منكران احباط چيست؟

در كتابهاى تفسيرى وكلامى، مسأله «احباط» و «تكفير» مطرح شده است. ما نخست پيرامون «احباط» سخن مى گوييم و با روشن شدن وضع آن، مسأله تكفير نيز روشن مى گردد. از آن جا كه آگاهى از مقصود منكران ومثبتان، به فهم مطلب و برداشت صحيح از آيات كمك مى كند، ما نخست مقصود نافيان و مثبتان را به صورت روشن بيان مى كنيم.

شكى نيست كه در قرآن و روايات، براى ايمان و اعمال نيك پاداشهايى مقرر گرديده است، اين از يك طرف.

از طرف ديگر اين مطلب نيز مسلم است كه انسانهاى مرتّد وكافر و يا مؤمنانى كه برخى از كارهاى زشت را انجام مى دهند، از آن پاداشها محروم خواهند بود.

اين دو مطلب جاى بحث و گفتگو ندارد. سخن در جاى ديگر است و آن اين كه آيا كفر و اعمال زشت، پاداشهاى ثابت را از بين مى برد يا اين كه اصلاً پاداش ثابت وجود نداشته تا اعمال زشت بعدى آن را نابود سازد؟

توضيح اين كه پيرامون پاداشهاى مربوط به ايمان و عمل صالح، دو نظر است:

1. گروهى مى گويند كه از روز نخست، استحقاق انسان نسبت به

صفحه 507

پاداش ايمان و عمل نيك، به صورت مشروط است. يعنى ايمان و عمل نيك، در صورتى مايه پاداش مى شوند كه در آينده كفرى به دنبال آن نيايد ويا گناه كبيره اى صادر نشود، به طورى كه اگر اين شرط مفقود شد، يعنى كفر ورزيد و گناه كبيره كرد، روشن مى گردد كه از روز نخست اين فرد مستحق پاداش نبوده است. زيرا خداى توانا پاداش خود را مشروط و مقيد مقرر داشته بود و چون اين فرد عمل به شرط نكرد، مستحق پاداش نگرديده است.¹

و اگر در اين مورد كلمه «احباط» به كار مى رود، معناى مجازى دارد. زيرا مقتضى و زمينه ثواب و پاداش موجود بود، و كفر يا گناه بعدى آن زمينه را از بين برد.

بنابراين زمينه ثواب خنثى گرديده است ، نه خود ثواب.

2. گروهى ديگر مى گويند: فرد با ايمان در برابر ايمان و يا عمل صالحى كه انجام مى دهد، از روز نخست مستحق پاداش بوده و در صحيفه عمل او پاداش به صورت يك امر قطعى نوشته شده است، ولى اعمال زشت اعم از كفر و گناه كبيره بسان آتشى مى ماند كه خرمن ايمان وعمل صالح را مى سوزاند. در اين صورت، احباط معنى حقيقى پيدا كرده و در حقيقت، عملى، عمل ديگرى را باطل مى سازد. و آنچه خنثى گرديده است، ثواب است نه زمينه آن.

و اگر بخواهيم اين دو نظريه را در قالب اصطلاح علمى بريزيم، بايد بگوييم در نظريه نخست،علت تامّ پاداش وجود نداشته، و در پرتو آن معلول (پاداش) نيز تحقق نيافته است. وجز يك شالوده و زمينه ثواب، چيزى در كار نبوده است.

1 . التبيان:2/208; مجمع البيان:1/331، ط صيدا و 2/207 ، 163 و424.

صفحه 508

در حالى كه در نظريه دوم، علت تامّ پاداش وجود داشته، وپاداش در صحيفه عمل انسان مقرر گشته است. لكن اعمال بعدى بر معلول وعلت آن پيروز گشته، آثار آن را محو مى نمايد.

طرفداران نظريه نخست، به نام «منكران احباط» شناخته شده اند، در حالى كه طرفداران نظريه دوم به نام مثبتان آن شهرت يافته اند.

اكنون كه مقصود واقعى منكران و مثبتان روشن گرديد، شايسته است متكلمانى را كه از دو نظريه ياد شده طرفدارى كرده اند، معرفى نماييم:

1. متكلمان اماميه و اشاعره و برخى از معتزله.

2. اكثريت متكلمان معتزلى.

گروه نخست در جمع ميان دو مطلب پيشين (1. براى ايمان و طاعت پاداش مقرر شده است، 2. كفر و برخى از گناهان مانع دريافت پاداش مى باشند).

راه نخست را انتخاب كرده اند و مى گويند: اگر انسان با كفر بعدى و يا گناه كبيره، پاداش خود را دريافت نمى كند، نه براى اين است كه پاداشى در كار بوده و اين دو عامل، حايلى ميان انسان وپاداش او پديد آورده اند، بلكه از اول پاداش در كار نبوده، و آنچه هم كه مقرر شده بود از آغاز مشروط بود. و چون شرط فراهم نگشت، كاشف به عمل آمد كه چيزى در واقع نبوده است.

اكثريت متكلمان معتزلى نظريه دوم را برگزيده اند البته ابوعلى و ابوهاشم جبايى در تقرير اين نظريه با يكديگر اختلاف نظر دارند و عمده اختلاف آنان به مطلب ياد شده در زير بر مى گردد:

فرد نخست كه پدر ابوهاشم است، مى گويد: عمل بعدى بسان آتشى است كه بر جان خرمن عمل نخست مى افتد، آن را نابود مى كند و اين انسان

صفحه 509

هيچ نوع بهره از آن نمى گيرد و از ميزان جرم او نيز كم نمى شود. و اگر انسان ايمان يا عمل صالح ده درجه اى داشت، سپس جرم بيست درجه اى را مرتكب شد، آن ايمان و عمل صالح پيشين چيزى از كيفر او نمى كاهد، و در مقام «موازنه» عذاب او كاهش نمى يابد. در حالى كه پسر در اصل مطلب با پدر همراه است و معتقد است پاداش تحقق يافته است ولى اعمال زشت آن پاداش را نابود مى سازد، ولى در مقام محاسبه، «موازنه» برقرار مى شود و از جرم انسان به مقدار پاداشى كه استحقاق آن را داشت، كاسته مى شود و قهراً در مثال ياد شده، فرد گنهكار، به ده درجه كيفر محكوم مى گردد و ده درجه از آن كاسته مى شود.

3. دليل منكران احباط

نافيان احباط كه طرفداران نظريه نخست هستند، به دو دليل استناد كرده اند:

1. دليل عقلى.

2. دليل شرعى و نقلى.

1.دليل عقلى

آنان مى گويند: عقل به روشنى داورى مى كند كه اگر خدا پاداش را به صورت مطلق وغير مشروط مقرر فرموده باشد، و در ثبوت آن پاداش، قيد و شرطى در كار نباشد، معنى ندارد كه خدا چنين پاداشى را با عمل زشت بعدى نابود سازد، و در حقيقت اين، يك نوع خلف وعده است كه شاخه اى از ظلم به شمار مى رود.

قانون گذارى كه مى گويد: اگر اين عمل را انجام دهى، بدون هيچ قيد و

صفحه 510

شرطى، مستحق پاداشى هرگاه فردى آن عمل را انجام دهد، او حق ندارد، بواسطه عمل نادرستى كه از او سرزده است، حكم پيشين خود را نقض سازد، مگر اين كه از روز نخست وعده خود را مشروط و مقيد مطرح سازد. و چون در برخى از آيات و روايات، عباراتى وارد شده كه به ظاهر حاكى از ابطال ثواب پيشين است، ناچار بايد آنها را به نحوى كه بيان گرديد، تأويل نمود.

2. دليل شرعى و نقلى

آياتى كه به روشنى گواهى مى دهند كه هر انسانى پاداش عمل نيك خود را مى بيند و يا به صورت كامل پاداش داده مى شود، احباط مورد نظر معتزله را نفى مى كند، از جمله آنجا كه مى فرمايد:

(فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَةُ) .¹

«هر كس به اندازه سنگينى ذره اى كار نيك انجام دهد، آن را خواهد ديد».

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى* ثُمَّ يُجْزيهُ الجَزاءَالأَوْفى) .²

«به زودى سعى و تلاش او ديده مى شود و به صورت كاملتر پاداش داده مى شود».

در اين زمينه مى توان به آياتى ديگر كه به همين مضمون است نيز استدلال نمود.³ تا اينجا با دلايل نافيان آشنا شديم، اكنون دليل مُثبتان را مطرح مى سازيم و پس از آن نظريه خود را در پايان بحث مى آوريم.

1 . زلزله/7.
2 . نجم/40ـ41.
3 . محقّق طوسى، اين دو دليل را در عبارت فشرده اى چنين آورده است:«والاحباط باطل لاستلزامه الظلم، ولقوله تعالى:(فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَهُ)» . كشف المراد، مقصد 6، مسأله 7.

صفحه 511

3. دليل مثبتان احباط

معتزله كه به عقل بيش از همه چيز بها مى دهند، تصور مى كنند كه بر خلاف داورى محقق طوسى، مقتضاى حكم عقل، همان «احباط» است و اساس دليل عقلى آنان را پيوستگى عقاب كافر ومرتكب گناه كبيره تشكيل مى دهد، يعنى اگر براى فردى كيفرى معين گردد، پيوسته و دايمى خواهد بود و براى هميشه در آتش خواهد سوخت، ويكى از اصول آنان اين است كه اگر مرتكب گناه كبيره بدون توبه بميرد، در آتش مخلد خواهد بود.

با توجه به اين مطلب، انسانى كه در بخشى از عمر خود مؤمن بوده و سپس كفر ورزيده، يا در بخشى از عمر خود اعمال نيك انجام داده و در بخشى ديگر مرتكب گناه شده است، از نظر ثواب و عقاب، از چهار حالت بيرون نيست:

1. فقط مستحق پاداش باشد.

2. فقط مستحق كيفر گردد.

3. مستحق هيچ كدام نباشد.

4. مستحق هر دو باشد.

احتمال اول و دوم منتفى است، زيرا اوّلاً در كتاب و سنت به چنين فردى هم وعده پاداش داده شده و هم وعده كيفر. و علاوه بر اين مسأله پاداش وكيفر، يك مسأله عقلى است. و اگر شرع هم آن را مطرح نكرده بود، انسان

صفحه 512

نيكوكار و بدكار مستحق پاداش و كيفر مى بود. در اين صورت چگونه مى توانيم بگوييم تنها يكى را مستحق است نه ديگرى را؟!

احتمال سوم نيز بر خلاف نظريه هر دو گروه است. طبعاً صورت چهارم متعين است، يعنى اين شخص استحقاق هر دو را دارد، ولى از آنجا كه كيفر درباره هر فردى صورت دوام و پيوستگى دارد، ممكن نيست يك فرد در يك زمان در پوشش پاداش و كيفر دايمى قرار گيرد.

در اين صورت، راهى جز اين نيست كه بگوييم:

پاداش ويا كيفر سنگين تر، ديگر را نابود مى كند و تأثير اكثر در اقل، و نفى اقل به وسيله اكثر، همان «احباط» است كه اكثريت معتزله به آن عقيده دارند و مورد اتفاق آنان مى باشد.¹

چيزى كه هست، نحوه تأثير اكثر در اقل به دوصورت متصور است:

الف: اكثر، اقل را از بين ببرد و خود نيز آسيبى نپذيرد.

ب: اقل به وسيله اكثر نفى شود، ولى خود به مقدار اقل كه مايه نابودى آن مى شود آسيب پذيرد و از ميزان آن كاسته شود.

صورت نخست، مورد قبول «ابوعلى جبايى» است ، و صورت دوم را «ابوهاشم» فرزند او و قاضى عبدالجبار پذيرفته اند.

قاضى مى گويد: اگر ما نظريه ابوهاشم را برگزينيم وبگوييم اكثر در عين نابود كردن اقل، خود از جانب اقل ضربه مى پذيرد، مى توان گفت كه آيه (فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَهُ).

با اين نظريه وفق مى دهد و سرانجام فرد نيكوكار، به نوعى پاداش خود را

1 . شرح الأُصول الخمسة، ص 625.

صفحه 513

ولو به صورت كسر وانكسار مى بيند.¹

4. تحليل دليل معتزله

خلاصه دليل معتزله اين است:آيات و رواياتى، حاكى از فعليت ثواب و پاداش درباره ايمان و ديگر اعمال نيك است. اين از يك طرف ; از طرف ديگر، كافر و مرتكب كبيره كه بدون توبه بميرد، در آتش مخلّد است. در اين صورت، چاره اى جز اين نيست كه بگوييم اعمال بد، يادداشتهاى گذشته را كه به صورت فعلى موجود بود، نه تقديرى و مشروط، از ميان مى برد.

و به ديگر سخن: دليل معتزله بر اساس نااستوارى قرار گرفته است و آن اين كه اگر مرتكب كبيره بدون توبه از دنيا برود عقاب او پيوسته است، روى اين اساس، شفاعت را به گونه اى ديگر تفسير كرده و گفته اند: شفاعت از آنِ صالحان است، و نتيجه آن، ارتفاع درجه او است نه اسقاط عقاب. طبعاً قائل به چنين نظريه اى، ناچار است در فرض چهارم (هم استحقاق پاداش و هم استحقاق كيفر) بگويد: «عمل زشت يك انسان، به حكم دوام عقاب، ثواب پيشين را باطل و فانى مى نمايد».

درباره اين دليل، دو مطلب را يادآور مى شويم:

1. از كجا بدانيم كه تمام پاداشهاى الهى، جنبه فعلى دارند، و اگر كسى كارى انجام داد، در صحيفه اعمال او به طور مطلق، آن پاداش نوشته مى شود؟ زيرا همان طور كه پاداشها مى توانند فعلى باشند، مى توانند به صورت تقديرى ومشروط باشند.

1 . شرح الأُصول الخمسة، ص 628ـ 629.

صفحه 514

2. اگر ما اين مطلب را بپذيريم، تنها در موردى مى تواند نتيجه بخش باشد كه پاداش و عقاب با هم قابل جمع نباشند، مانند مخلّد بودن كافر در دوزخ كه هرگز مجالى براى پاداش باقى نمى ماند، وچاره اى جز احباط در صورت پذيرفتن فعلى بودن پاداشها نيست، ولى هرگز در مورد مرتكب كبيره كه مخلد بودن آن ممنوع است، نتيجه بخش نمى باشد و اگر عمل بعدى گناه كبيره باشد، به حكم مخلد نبودن مؤمن در آتش، پس از مدّتى كيفر، از آن نجات يافته وارد بهشت مى شود.

به عبارت ديگر: اگر محور اشكال، پيوستگى عذاب است، هرگز عذاب درباره مؤمن پيوسته نيست. و اگر محور اشكال، اين است كه در يك زمان پاداش و كيفر با هم جمع نمى شوند، حل آن آسان است. و آن اين كه نخست كيفر داده شود، آنگاه پاداش خود را دريافت كند.

در اين جا شايسته است، سخنى را كه علاّمه مجلسى درباره داورى ميان مثبتان ونافيان دارند، يادآور شويم. اين عالم بزرگوار مى گويد:

«هر دو گروه،نتيجه احباط را پذيرفته اند، زيرا قبول دارند كه كفر و برخى از گناهان كبيره، در اعمال نيك مؤثر است،و با وجود آن دو، پاداشى كه به انسان نويد داده شده است نمى رسد.

نكته اى كه هست، اين كه: منكران احباط مى گويند: پاداش از روز نخست وجود فعلى نداشته، بلكه جز وجود تقديرى و مشروط چيزى در كار نبوده است. ومسأله، از قبيل «انتفاء مشروط به انتفاء شرط آن» است.

ولى مثبتان آن مى گويند: پاداش، از روز نخست، وجود فعلى و تحقق واقعى داشته، و تنها اعمال بد انسان، آنها را باطل مى سازد.

سرانجام خواه جريان به صورت نخست باشد يا به صورت دوم، فرد كافر

صفحه 515

يا مرتكب كبيره، روز رستاخيز دست خالى است».¹ در واقع، عوامل احباط (نتيجه احباط) ازنظر نافيان به آنچه كه در قرآن و حديث وارد شده محدود است، در حالى كه عوامل آن از نظر مثبتان، وسيع و گسترده است و هر نوع عمل بد كه عنوان كبيره به خود بگيرد، مايه احباط مى شود. و نكته آن «مخلد بودن» مرتكب هرنوع كبيره است كه با پاداش در يك جا جمع نمى شوند.

تا اين جا با دلايل عقلى هر دو طرف آشنا شديم، و نادرستى دليل عقلى معتزله نيز روشن گرديد.

5. تحليل عقلى مسأله

در آغاز بحث يادآور شديم كه مسأله حبط را از دو زاويه مى توان مطالعه كرد: يكى از نظر داورى عقل و ديگرى از نظر نقل.

نا استوارى دليل عقلى مُثبتان حبط اعمال، روشن شد، زيرا اساس آن كه پيوستگى و دوام كيفر است، كاملاً متزلزل مى باشد.

مهم در اين جا دليل عقلى نافيان است كه احباط را شاخه اى از ظلم تلقى كرده اند.

اكنون بايد راه جمعى ميان داورى عقل و ظواهر آيات جستجو نماييم. تبيين اين جمع، مستلزم آن است كه دو نظر معروف را درباره كيفرها و پاداشها يادآور شويم، آنگاه بر اساس اين دو نظريه دست به جمع ميان دليل عقل و ظاهر آيات بزنيم.

درباره عقاب و ثواب، دو نظريه معروف است:

الف: پاداشها و كيفرهاى اخروى بسان جزاهاى دنيوى، همگى اعتبارى

1 . بحارالانوار:71/199.

صفحه 516

و قراردادى است يعنى همين طور كه كيفر دزدى، بريدن دست و پاداش نيكوكارى بالا بردن مقام او است، همچنين كيفر آدم بدكار، دوزخ، و پاداش انسان نيكوكار بهشت است. و همه اينها يك نوع جعل و قرارداد الهى است كه از اين طريق بندگان خود را هدايت نمايد.

ب: پاداشها و كيفرها مخلوق خود نفس است. يعنى هر انسانى بر اثر اعمال نيك و بد ملكاتى را تحصيل مى كند كه اين ملكات، صورت و فعليت نفس بشمار مى روند. و در سراى ديگر، هر نفس، مطابق صورت و فعليت خود، فعاليت و خلاقيت دارد. نفوسى كه فعليت آنها از طريق طاعات سرچشمه گرفته، خلاق پاداشهاى نيك و صورتهاى زيبا هستند. و نفوسى كه صورتها وفعليت هاى آنها معلول اعمال بد و زشت آنها است،مطابق فعليت خود، صورتهاى زشت كه پيوسته نفس را آزار و اذيت مى نمايد، خلق مى كند.

بنابراين مبنا، جزاها يك امر قراردادى نيست كه از طريق جعل ووضع تحقق پذيرند و با به هم زدن قرارداد از بين بروند بلكه مخلوق خود نفس است كه بدون اختيار، مبدأ اين نوع از صورتها و فعليت ها مى گردد.

در اينجا مى توان اين مسأله را به صورت ديگر نيز مطرح كرد. افعال ما، در عالم ديگر به وجود ديگرى، تجسم و تجلى پيدا مى كنند و در حقيقت نماز انسان در آن جهان به صورت نور و به عنوان پاداش ظاهر مى گردد و همچنين است كارهاى زشت.و تفاوت اين بيان با بيان پيشين روشن است.

اكنون بايد با توجه به اين دو نظريه در باب ثواب و عقاب، مسأله جمع ميان دليل عقلى وظاهر آيات را پى گيرى و تقرير كرد.

1. هرگاه مسأله كيفر و پاداش را يك مسأله قراردادى بدانيم، مى توان با حفظ داورى عقل، آيات مربوط به حبط را به شيوه زير تفسير كرد:

صفحه 517

آيات مربوط به حبط، به آن معنى نيست كه پاداش محقق را باطل سازد، بلكه از آغاز، استحقاق پاداش به يكى از دو صورت بوده است:

الف: اصل استحقاق ، مشروط به اين بود كه بعداً خلافى را انجام ندهد، به طورى كه اگر از او كار خلافى سر زد، استحقاقى در كار نخواهد بود.

ب: استحقاق پاداش مشروط به شرطى نبوده، ولى استقرار و استمرار اين استحقاق در آينده مشروط به اين است كه كار خلافى از او سر نزند .طبعاً در غير اين صورت، استمرار استحقاق، از ميان خواهد رفت.

در اين جا هم حكم عقل پياده شده و هم ظواهر آيات رعايت شده است. امّا حكم عقل، زيرا پاداش در كار نبوده است، تا ابطال آن مستلزم ظلم يا خلف وعده باشد.

و امّا از نظر آيات، زيرا حبط نيز انجام گرفته است چون يا استحقاق باطل شده ويا استمرار آن. و مقصود از بطلان، اين است كه فرد گناهكار با تخلف در شرط، كارى كرده است كه به دريافت پاداش نايل نمى گردد.

يادآور مى شويم اين جمع، در صورتى موجه است كه كيفر وپاداش را يك اصل قراردادى تلقى كنيم.

2. و امّا اگر آن دو را لازمه وجود انسان گناهكار ونيكوكار بدانيم، در اين صورت به تبيين ديگرى نياز دارد، كه هم حكم عقل استوار باشد و هم به گونه اى آيات احباط نيز تفسير شود و آن اين كه صورتهاى مختلف نفس از نظر طهارت وخباثت به افعالى بستگى دارد كه از او سر مى زند. هرگاه از او حسنه اى صادر شود، در نفس، صورت خاص و كمال معنوى پديد مى آيد كه همان صورت و كمال معنوى نفس، به عنوان پاداش او بشمار مى آيد. و اگر

صفحه 518

معصيتى از او سر نزند، صورت مخالف كمال در نفس پديد مى آيد كه كيفر نفس بشمار مى آيد. در حقيقت اين صورتهاى كمال و مخالف كمال است كه براى نفس، پاداش و كيفر شمرده مى شود.

روى اين اساس، نفس درجهان ماده، پيوسته بر اثر اختلاف اعمال، و معصيتها و اطاعت ها، در حال تحول است. اگر طاعتى صورت كمال را در او ايجاد كند، معصيتى صورت ديگرى را در او پديد مى آورد.در اين صورت، نفس متحول، پيوسته بر اثر نوسان در طاعت و عصيان، صورتهاى گوناگون پيدا مى كند، تا لحظه اى كه مرگ او فرا رسد.

آنگاه زمانى كه مرگ او فرا رسيد و نفس از بدن جدا شد وحركت به سوى كمال يا نقصان(كمال و نقص اخلاقى نه فلسفى، زيرا كمال از نظر دوم به معنى خروج از قوه به فعل است، و در اين صورت نقصان فرضى ندارد) متوقف گرديد، در اين صورت آن صور نفسانى از تغيير و تبدل مصون مى مانند و ديگر قابل تغيير وتبديل نيستند، مگر به واسطه دو عامل: يكى غفران وعفو الهى و ديگرى شفاعت شافعان كه هر دو به گونه اى نفس را دگرگون مى كنند.

روى اين اصل، احباط در اين جهان تا وقتى كه مرگ انسان فرا نرسيده است كاملاً ممكن است، و هرگز ظلمى در كار نخواهد بود. زيرا مسأله قراردادى در ميان نيست كه به هم زدن آن برخلاف حكم عقل باشد، بلكه اين انسان است كه با افعال خود صورتهاى مختلفى را پديد مى آورد و اين صورتها، نتايج و آثار زيبا يا زشت و شومى را به دنبال دارند.

بنابراين حكم عقل فاقد موضوع است. و آيات احباط نيزبه معنى حقيقى، بر مورد منطبق مى شوند. البته پس از مرگ، ديگر احباطى در كار

صفحه 519

نيست، يعنى چون عمل زشتى وجود ندارد، نمى تواند صورت كمالى نفس را دگرگون سازد و آثار سعادت آفرين آن صور را از ميان ببرد.¹

6. عوامل احباط ² در قرآن

عوامل احباط در قرآن عبارتند از:

1. ارتداد پس از ايمان

(...وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالهُمْ فِى الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ).³

«هر كس راه ارتداد را پس از ايمان در پيش گيرد و به همان حالت بميرد، اعمال او در دنيا و آخرت باطل مى گردد و آنان براى هميشه در آتش خواهند بود».

2. شرك مقارن با عمل نيك

گروهى از مشركان تصور مى كردند كه محور پاداش، عمل نيك است، از هر فاعلى كه سر بزند. و از اين جهت، به هنگام تعمير «مسجدالحرام» در انتظار پاداش بودند. قرآن در پاسخ آنان يادآور مى شود كه در مسأله پاداش، علاوه بر زيبا بودن عمل، ايمان به خدا نيز شرط است. و در حقيقت علاوه بر

1 . الميزان:2/178ـ179.
2 . مقصود از «احباط» نتيجه آن است كه منكران ومثبتان در آن وحدت نظر دارند، نه احباط اصطلاحى.
3 . بقره/217.

صفحه 520

زيبايى فعل، زيبايى فاعل از نظر روح وانديشه نيز شرط دريافت پاداش مى باشد از اين جهت، مسجد سازى مشركان به خاطر شرك ورزيدنشان بى فايده است، چنان كه مى فرمايد:

(ما كانَ لِلْمُشْرِكينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ شاهِدينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ).¹

«هرگز بر مشركان روا نيست كه مسجدهاى خدا را تعمير كنند، در حالى كه بر كفر خود گواهى مى دهند. اعمال آنان باطل شده و در آتش جاودانه خواهند بود».

روى اين اساس، مفاد يك رشته از آياتى روشن مى گردد كه يادآور مى شوند كه اگر فرد با ايمان بعداً شرك ورزد، اعمال اوحبط مى شود، از جمله آنجا كه مى فرمايد:

(...وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ) .²

«اگر شرك ورزند آنچه را كه انجام داده اند باطل و بى اثر مى شود».

و در آيه ديگر، خطاب به پيامبر ولى براى تفهيم ديگران همين مضمون را يادآور شده، مى فرمايد:

(...لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ) .³

«اگر شرك ورزى، عمل تو باطل مى شود و از زيانكاران هستى».

در حقيقت، با توجه به اين كه شرك مذكور در دو آيه پيشين، شرك متأخر از ايمان است، شاخه اى از ارتداد ـ عامل اول ـ خواهد بود.

1 . توبه/17.
2 . انعام/88.
3 . زمر/65.

صفحه 521

3. كفر مقارن با علم نيك

اگر شرك مقارن، مايه بطلان وحبط عمل نيك است، كفر مقارن هر چند به صورت شرك نباشد نيز مايه حبط عمل است. مانند اين كه در حال انكار معاد، عمل نيكى را انجام دهد چنان كه مى فرمايد:

(أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِ آياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقيمُ لَهُمْ يَومَ الْقِيامَةِ وَزْناً).¹

«آنان كسانى هستند كه به آيات خدا و روز معاد كفر ورزيده اند، پس عملهاى نيك آنان باطل گرديده، و روز رستاخيز براى آنان ارزشى قائل نخواهيم شد».

4. بى حرمتى نسبت به پيامبر (صلى الله عليه وآله)

در برخى از آيات، بى حرمتى به پيامبر (صلى الله عليه وآله) از عوامل احباط شمرده شده است. يكى از مظاهر اين بى حرمتى، آن است كه انسان بلندتر از پيامبر سخن بگويد و در سخن گفتن با او فرياد بزند،و به عبارت ديگر: در مقام سخن گفتن ادب را رعايت ننمايد و با پيامبر مانند ديگران سخن بگويد، چنان كه مى فرمايد:

(ياأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوقَ صَوْتِ النَّبِىّ وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالقَولِ كَجَهْرِ بَعضِكُمْ لِبَعْض أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ).²

«اى افراد با ايمان! صداهاى خود را فراتر از صداى پيامبر نبريد. وبراى او داد و فرياد نكنيد، آن گونه كه برخى از شما با برخى ديگر سخن مى گويد و فرياد

1 . كهف/105. به همين مضمون است آيه 147 سوره اعراف.
2 . حجرات/2.

صفحه 522

مى زند، مبادا اعمال شما باطل شود و خود توجه نداشته باشيد».

برخى تصور كرده اند كه فراتر سخن گفتن و داد زدن در برابر پيامبر، ازآن نظر مايه احباط است كه كشف از كفر و نداشتن ايمان مى كند. در اين صورت، خود عامل مستقلى نخواهد بود.

ولى با توجه به اين كه خطاب در آيه متوجه مؤمنان است، اين نظر صحيح نيست. و اصولاً مانعى ندارد كه خود بى حرمتى با پيامبر (صلى الله عليه وآله) از گناهانى باشد كه اعمال صالح انسان را باطل سازد.

با توجه به شأن نزول آيه، ممكن است بگوييم: هرگاه بلند سخن گفتن با پيامبر، مايه هتك حرمت او شود و نوعى تحقير در انظار به شمار آيد، خود موجب حبط اعمال مى شود. چنان كه گفته شده است برخى از افراد، در برابر خانه پيامبر ايستاده، با مشت و لگد بر در خانه مى زدند و فرياد مى كشيدند كه «اُخْرُجْ يا مُحَمّد، اُخْرُجْ يا مُحَمَّد»: اى محمد از خانه بيرون بيا.¹

بنابراين ممكن است بگوييم فرياد كشيدن در برابر پيامبر، به خودى خود عامل حبط نيست، ولى دليلى ندارد كه آن را كاشف از كفر بدانيم. بلكه مى توان گفت به عنوان هتك حرمت پيامبر، موجب حبط اعمال مى گردد.

5. نداشتن التزام عملى نسبت به ايمان

دو نمونه از عوامل «احباط» از نظر قرآن، يكى كفر مقارن با عمل و ديگرى كفر متأخر از ايمان است كه بحث آن گذشت. در اينجا نوع ديگرى از كفر به عنوان حبط كننده عمل معرفى شده است كه عبارت است از كفر نسبت به ايمان.

1 . مجمع البيان:5/129، ط صيدا.

صفحه 523

و به عبارت ديگر دو نمونه گذشته، مربوط به كفر اعتقادى بود. لكن نمونه اى كه هم اكنون درباره آن بحث خواهيم كرد، كفر عملى است. قرآن كريم در اين باره مى فرمايد:

(...وَمَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمانِ فَقَدْحَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ) .¹

«هركس به ايمان كفر ورزد، عملش باطل گرديده، و در سراى آخرت از زيانكاران خواهد بود».

براى روشن شدن مفاد آيه، دو مطلب را يادآور مى شويم:

1. كفر در لغت به معنى پرده و حجاب است كه چيزى را مى پوشاند.

2. متعلق كفر در آيه، لفظ «ايمان» است نه الفاظى چون «اللّه»، «الاخرة»، «الرسول» ونظاير آن كه در آيات ديگر، كفر به آنها تعلق گرفته است.

3. تحقق معنى «كفر» (پرده، حجاب) در موردى مشروط به اين است كه متعلق آن ثابت وپابرجا باشد، آنگاه كفر به صورت پرده و حجابى روى آن را بپوشاند.

اينك با توجه به مطالب ياد شده، مى توان به مفاد ظاهرى آيه به روشنى دست يافت. آيه درباره كسانى سخن مى گويد كه از نظر اعتقاد، به خدا ووحى الهى ايمان دارند واين اعتقاد به عنوان يك واقعيت ثابت و پا برجا در وجود آنان تحقق دارد، ولى پرده كفر روى آن را پوشانيده است. و چون حائل و مانعى از بروز آثار عملى آن جلوگيرى مى كند، بدون شك تحقق معنى كفر به گونه اى كه بيان گرديد، در صورتى است كه انسانِ مؤمن به خدا ووحى، بهطور مستمر ومداوم، از عمل به مقتضاى ايمان خوددارى نمايد. امّا اگر

1 . مائده/5.

صفحه 524

صرفاً به صورت لغزش، در برخى موارد مرتكب گناه گردد، هر چند عنوان «فسق» در مورد او تحقق مى يابد، ولى عنوان «كفر» تحقق نخواهد يافت.

آنچه مى تواند گواه روشنى بر مطلب فوق بشمار آيد، مطالبى است كه در آغاز آيه مطرح گرديده است. و حاصل آن، اين كه خوردن غذاى اهل كتاب بر مسلمانان جايز بوده و آنان مى توانند با زنان پاكدامن آنان پيوند زناشويى برقرار سازند. آنگاه در پايان، سخن از كفر ورزيدن به ايمان به ميان آورده، و آن را عامل حبط اعمال آنان دانسته است.¹

با توجه به مطالب مطرح شده در صدر آيه، جمله اخير (وَمَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمانِ) در حقيقت هشدارى است به مسلمانان كه مبادا از اين آزادى كه از جانب خداوند به آنان داده شده (تا بتوانند با اهل كتاب نوعى معاشرت و آميزش داشته باشند و زندگى بر آنان دشوار نباشد و در عين حال با پيوند خويشى با اهل كتاب، تعاليم اسلام را در ميان آنان ترويج نمايند) سوء استفاده كنند. ومبادا گذشته بر اين پيوند ظاهرى، به آنان از صميم قلب ابراز علاقه نمايند و يا آن كه گرفتار مكر و فريب شيطانى آنان گرديده، از عمل به تعاليم اسلام خوددارى كنند (به ايمان خود كفر ورزند) كه در اين صورت، اعمال آنان باطل گرديده و در سراى ديگر، از سعى وتلاش خود بهره اى نخواهند داشت.²

6. نفاق و دورويى

نفاق و دو رويى، از جمله عوامل «احباط» از نظر قرآن كريم است. هرگاه افرادى روى يك سلسله ملاحظات دنيوى، به ظاهر، خود را مؤمن به خدا و قوانين اسلام معرفى كنند، ولى در واقع معتقد به آن نبوده و نسبت به آن انكار قلبى ورزند اعمال نيكى كه احياناً انجام مى دهند، حبط وباطل گرديده، به هنگام حساب و پاداش در رستاخيز كمترين نتيجه اى براى آنان نخواهد داشت.

قرآن كريم در سوره احزاب ³ چهره منافقان را افشا نموده، عذرتراشى وبهانه جويى هاى واهى آنان را به هنگام پيكار با دشمنان يادآور مى شود. همچنين از كارشكنى گروهى از آنان گزارش مى دهد كه نه تنها خود به جنگ نمى رفتند، بلكه از رفتن ديگران نيز با تبليغات سوء و تحريكات خود جلوگيرى مى كردند در پايان اين آيات مى فرمايد:

(...أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّه أَعْمالَهُمْ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللّهِ يَسيراً) .⁴

1 . (اَلْيَومَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذينَ أُوتُوا الكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ المُؤْمِنات وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذينَ أُوتُوا الكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنينَ غَيْرَ مُسافِحينَ وَلا مُتَّخِذِى أَخْدان وَمَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمانِ فَقَدْحَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَالْخاسِرينَ) (مائده/5).
2 . الميزان:5/220ـ 222.
3 . احزاب/12ـ 19.
4 . احزاب/19.

صفحه 525

«آنان در واقع به خدا و اسلام ايمان نياوردند، پس خداوند كارهاى آنان را حبط وباطل ساخت و اين كار بر خداوند آسان است».

در سوره توبه نيز، نخست آنان را در رديف كافران قرار داده، و آنان را اهل جهنم و از نفرين شدگان و محرومان از رحمت خدا معرفى مى كند. آنگاه سرگذشت طغيان كنندگان امتهاى گذشته را يادآور مى شود كه از گروه منافق وكافر بسى نيرومندتر، و از نظر ثروت و فرزند برخوردارتر بودند، ولى سرانجام

صفحه 526

به خاطر فرو افتادن و غرق شدن در لذايذ مادى از اطاعت حق سربرتافتند و كارهايشان به كلّى حبط گرديد. منافقان نيز در صورتى كه از راه نفاق برنگردند، به همين سرنوشت گرفتار شده و كارهاى خوب آنان در دنيا وآخرت حبط مى گردد.¹

7. ايمان آميخته با شك

در قرآن كريم در مقابل گروه مؤمنان مخلص، از سه گروه سخن به ميان آمده است:²

1. كافران.

2. منافقان.

3. آنان كه دلى بيمار دارند(مريض القلب).

در اينجا درباره«حبط» اعمال كافران (مقارن با عمل و متأخر از عمل) و منافقان بحث كرديم. اينك نظر قرآن را درباره گروه سوم جويا مى شويم، يعنى كسانى كه در واقع به خدا اعتقاد دارند، نه مانند كافران و منافقان كه معتقد به آن نيستند، با اين تفاوت كه كافران انكار باطنى خود را ابراز مى كنند، ولى منافقان از ابراز آن خوددارى مىورزند.

1 . (وَعَدَ اللّهُ الْمُنافِقينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فيها هِىَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقيمٌ * كَالَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَموالاً وَأَولاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِى خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ)(توبه/68ـ 69).
2 . مقصود ازگروههاى مخالف مؤمنان مخلص مخالفت از نظر عقيده است و امّا از نظر عمل خود مؤمنان نيز به گروههايى تقسيم مى شوند مانند عادل، فاسق و... كه فعلاً مورد نظر ما نيست.

صفحه 527

اين گروه، به خدا عقيده دارند، ولى اعتقادى متزلزل و توأم با نوعى شك و ترديد كه قرآن كريم، از آن به عنوان (فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ...) ¹ ياد مى كند. قرآن نخست از طرح دوستى با يهود و نصارى نهى كرده مى فرمايد:

(...وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ...) .²

«هر كس ازمسلمانان آنان را دوست بدارد، از آنان خواهد بود».

سپس در باره گروهى كه از اين فرمان سرپيچى كرده و به خاطر پاره اى ملاحظات دنيوى با آنان پيوند دوستى برقرار مى نمايند، چنين مى فرمايد:

(فَتَرى الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فيهِمْ...) .³

«مسلمانان بيمار دل را مى بينى كه با شتاب با آنان پيوند دوستى برقرار مى كنند».

آنگاه در آيه اى ديگر، از سرانجام شوم و نكبت بار آنان، اين گونه خبر مى دهد:

(وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا ءَهؤلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرينَ) .⁴

«مؤمنان مخلص،(به مؤمنان بيمار دل) مى گويند: آيا اين گروه(اهل كتاب) همانها نيستند كه براى شما سوگند ياد مى كردند كه با شما خواهند بود(و شما را يارى خواهند كرد؟پس چرا در اين هنگام كه شما به ذلت و خوارى گرفتار شده اى د، شما را يارى نمى كنند؟)كارهاى آنان باطل گرديده و زيانكار شدند».

بيماردلان چه كسانى هستند؟

در باره اين كه مقصود از انسانهاى بيماردل(مريض القلب) در قرآن

1 . بقره/10.
2 . مائده/51.
3 . مائده/52.
4 . مائده/53.

صفحه 528

چيست دو نظريه مطرح است:

1. همان منافقانند.

2. گروه ديگرى هستند.

برخى معتقدند مقصود از بيماردلان در قرآن همان منافقان است، ولى از نظر برخى ديگر آنان گروه ديگر غير از منافقان هستند.

داورى در اين مورد كار دشوارى است، زيرا آيات در اين مورد دو دسته اند:

الف: از برخى از آيات، نظريه نخست استفاده مى شود. در بسيارى از آيات كه از موضع گيرى آنان در برابر پيامبر و دستورات او سخن گفته شده است، هر دو گروه روش يكسانى دارند و در سوره بقره نيز عنوان «بيماردل» بر منافقان اطلاق شده است چنان كه مى فرمايد:

(فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً...) .¹

ولى ظاهر برخى از آيات، اين است كه آنان دو گروهند. زيرا پس از ذكر منافقان، از انسانهاى «مريض القلب» (بيماردل) سخن گفته شده است.²

ما فعلاً در صدد بررسى اين مطلب نيستيم ولى يادآور مى شويم كه در صورتى مى توان «بيماردلى» را عامل خاصى براى احباط (غير از نفاق) بشمار آورد كه نظريه دوم را پذيرا شويم.³

8. تكذيب معاد و آيات الهى

در برخى از آيات قرآن تكذيب معاد و آيات الهى به عنوان عامل «حبط

1 . بقره/10.
2 . به آيه 12 احزاب، 49 انفال، 53 حج و غيره رجوع شود.
3 . علاّمه طباطبائى نظريه دوم را برگزيده است به الميزان:5/412 ـ 415 رجوع فرماييد.

صفحه 529

اعمال» معرفى شده است چنان كه مى فرمايد:

(وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِ آياتِنا وَلِقاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَونَ إِلاّما كانُوا يَعْمَلُونَ) .¹

«كسانى كه آيات الهى و لقاى قيامت را تكذيب نمودند اعمالشان حبط گرديده است آيا به چيزى غير از آنچه انجام داده اند، مجازات مى شوند؟».

در اين جا دو احتمال است: يكى اين كه تكذيب و انكار معاد، خود عاملى مستقل براى حبط عمل نخواهد بود، زيرا در آياتى كه تكذيب يا كفر ورزيدن به معاد عامل حبط عمل معرفى شده، تكذيب آيات الهى وكفر ورزيدن به آنها نيز ذكر شده است، و تكذيب آيات الهى در حقيقت به تكذيب وكفر به توحيد و نبوت باز مى گردد.

ولى اين احتمال هم هست كه تكذيب يا كفر ورزيدن به معاد، خود عامل جداگانه اى باشد و ذكر آن در كنار تكذيب آيات الهى و كافر شدن به آنها، با اين مطلب كه خود، عامل جداگانه اى براى احباط باشد، منافاتى ندارد.

1 . اعراف/147. و به همين مضمون :(قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرينَ أَعمالاً * الَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً * أُولئك الَّذينَ كَفَرُوا بِ آياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقيمُ لَهُمْ يَوْمَ القِيامَةِ وَزْناً) (كهف/103ـ 105).
«بگو آيا شما را به زيانكارترين افراد از نظر عمل آگاه سازم آنان كسانى هستند كه كوشش هاى دنيويشان گم شد و مى پنداشتند كه كارهاى نيكو انجام مى دهند آنان همانها هستند كه به آيات الهى و لقاى خداوند (معاد) كافر شدند پس اعمال آنان «حبط» گرديد پس در روز قيامت عمل سنگينى (عمل صالح) نخواهند داشت».

صفحه 530

9. دنيا را يگانه مقصود دانستن

در برخى از آيات، دنيا را يگانه مقصود قرار دادن به عنوان عامل «حبط» اعمال نيك شناخته شده است چنان كه مى فرمايد:

(مَنْ كانَ يُريدُ الحَياةَ الدُّنْيا وَزينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ* أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الآخِرَةِ إِلاّ النّارُ وَحَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ) .¹

«كسانى كه فقط زندگى دنيا و زينتهاى آن را اراده نموده اند و به آن دل بسته اند، نتايج اعمال آنان را به طور كامل در دنيا خواهيم داد و در روز قيامت چيزى جز آتش دوزخ براى آنان نخواهد بود و كارهاى آنان حبط وباطل مى گردد».

برخى از افراد، اگر چه به انجام پاره اى از كارهاى نيك اقدام مى كنند، ولى مقصود آنان از اين اعمال، جلب رضاى خدا و انجام فريضه دينى يا نيل به پاداشهاى اخروى نيست، بلكه مى خواهند از اين طريق موقعيت اجتماعى خود را تحكيم نمايند و يا به اغراض دنيوى ديگر دست يازند.

اين گروه، از اعمال خود در سراى ديگر، بهره اى نخواهند داشت. و به خاطر گناهانى كه انجام داده اند، وارد دوزخ خواهند شد.

يادآور مى شويم اين عامل را نبايد به عنوان عامل جداگانه اى قلمداد كرد، زيرا انسانهايى كه كارهاى نيك را به خاطر برخى مقاصد دنيوى انجام مى دهند، دو گروهند:

1. كافران و مشركان.

2. مؤمنان.

1 . هود/15ـ16.

صفحه 531

با توجه به اين مطلب كه انسانهاى مؤمن مخلد در عذاب نخواهند بود و پس از ديدن كيفر اعمال زشت خود، از عذاب نجات مى يابند، نمى توان گفت آن گروه از مؤمنانى كه در دنيا كارهاى خوب را به خاطر اغراض دنيوى انجام داده اند جزايى جز دوزخ ندارند و مخلد در عذابند. بنابراين مقصود از گروه مطرح شده در آيه، كافران و مشركان هست.

سياق آيات نيز اين مطلب را گواهى مى دهد، زيرا در آيات قبل، سخن با منكران نبوت است. به آنان گفته مى شود: اگر مى گوييد قرآن از جانب خدا نيست (نبوت را تكذيب مى كنيد)، ده سوره مانند آن بياوريد و اگر نمى توانيد كه نمى توانيد بدانيد كه قرآن از علم الهى نازل گرديده و جز خداى يكتا خدايى نيست. آنگاه آيه مورد بحث را مطرح كرده است. اين خود، قرينه و شاهد گويايى است كه مقصود از گروه مطرح شده در آن، همان منكران نبوت و توحيد است، كه در آيه قبل درباره آنان سخن گفته شده است.

10. چند عامل ديگر

در برخى از آيات، در كنار كفر، عوامل ديگرى نيز بيان گرديده است.از آنجا كه اين عوامل همراه با عامل كفر ذكر شده اند، يكجا ذكر مى كنيم:

1. ناخشنودى از آيات قرآن.

2. بازدارى از راه خدا.

3. ستيزه جويى با پيامبر (صلى الله عليه وآله).

4. كشتن پيامبران الهى.

5. كشتن آمران به معروف و مناديان عدالت.

در اين جا دو احتمال وجود دارد: يكى اين كه عامل حقيقى حبط،

صفحه 532

همان كفر است و اين عوامل، ديگر عامل مستقلى نيستند، بلكه اثر عملى كفر تلقى مى شوند. در حالى كه احتمال دارد هر يك از آنها به عنوان عامل مستقلى بشمار آيند. مثلاً هرگاه كسى با اعتقاد به اسلام، به خاطر تضاد منافع دنيوى خود از آيات قرآن مانند «ربا» ناخرسند و يا به خاطر طمع در مال پيامبران و مناديان عدالت آنان را بكشد، اعمال صالح او نيز حبط مى گردد. اينك آيات اين قسمت:

1. (وَالَّذينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ* ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ).

«¹آنان كه كفر ورزيده اند; مرگ بر آنان باد، و اعمالشان نابود گرديد. اين نفرين به خاطر اين است كه آنها آنچه را كه خدا از شريعت بر آنان فرو فرستاد، خوش نداشته و در نتيجه اعمال آنان باطل شده است».

2. (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَشاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ) .²

«آنان كه كفر ورزيدند و ديگران را از راه خدا باز داشتند و پس از روشن شدن نشانه هاى هدايت با پيامبر به مجادله پرداختند، به خدا ضررى نمى رسانند(و خدا) به زودى اعمال آنان را باطل مى سازد».

3. (إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِ آياتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبيّينَ بِغَيْرِحَقّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالقِسْطِ مِنَ النّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذاب أَليم*أُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرينَ).³

1 . محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم/8ـ 9.
2 . محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم/32.
3 . آل عمران/21ـ22.

صفحه 533

«كسانى كه به آيات خدا كفر مىورزند،و پيامبران و كسانى را از مردم كه به قسط و عدل دعوت مى كنند، مى كشند، به عذاب دردناكى بشارت بده. آنان كسانى هستند كه اعمال آنان در دنيا و آخرت نابود شده و براى آنان كمك كنندگانى وجود ندارد».

تا اينجا با حقيقت احباط، و آرا و اقوال و عوامل آن از نظر قرآن آشنا شديم. اكنون به بررسى مسأله «تكفير» و عوامل آن مى پردازيم.

7. عوامل تكفير در قرآن

مقصود از «تكفير» در بحث كلامى و تفسيرى، بخشودگى گناهان از جانب خداوند، به خاطر يك رشته عواملى است كه يادآور خواهيم شد. با توجه به بحثى كه پيرامون «احباط» انجام گرفت، مسأله تكفير نياز به بحث كلامى ويژه اى ندارد، زيرا واقعيت اين دو مسأله از نظر كلامى يك چيز است. و آن اين كه عملى از تأثيرگذارى عمل ديگر جلوگيرى كند. اين واقعيت، گاهى در جهت مانع بودن كارهاى بد، از تحقق آثار كارهاى خوب مطرح مى شود. در اين صورت، «احباط» است و گاهى در شكل معكوس آن صورت مى گيرد كه «تكفير» ناميده مى شود.

گذشته از اين، مسأله «تكفير» از نظر عقلى و كلامى مشكل چندانى ندارد، زيرا محور بحث در اين مسأله، بخشش گناه از جانب خداوند است، و از نظر عقل مانعى ندارد كه خداوند از عقوبت مجرمى درگذرد. و در مواردى هم كه پاى حق ديگرى در ميان است، با دادن پاداش و مانند آن، او را نيز راضى سازد.

بنابراين آنچه در اين مسأله لازم است درباره آن بحث شود، عوامل تكفير

صفحه 534

از نظر قرآن است كه اكنون به بررسى آن مى پردازيم:

1. ايمان به خدا

در اين كه ايمان پس از كفر و شرك، آثار آن دو را خنثى كرده و چنين انسانى به خاطر اعمال گذشته مؤاخذه نمى شود، جاى هيچ گونه ترديدى نيست. و آيات وروايات، به روشنى بر اين مطلب گواهى مى دهند.

قرآن كريم مى فرمايد:

(وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ وَآمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمّد وَهُوَالْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بالَهُمْ) .¹

«آنان كه (به خدا) ايمان آورده و عمل صالح انجام دادند و به آنچه كه به حق از جانب خداوند بر حضرت محمد (صلى الله عليه وآله) نازل گرديده است معتقد شدند، خداوند گناهان آنان را پوشانيده و حال آنان را (در دنيا و آخرت) نيكو مى سازد».²

امام باقر (عليه السلام) فرمودند:گروهى از كافران، پس از آن كه ايمان آوردند، خدمت پيامبر آمده و گفتند: آيا ما به واسطه كارهايى كه در زمان جاهليت انجام داده اىم، مؤاخذه مى شويم؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: هركس ايمان واقعى اختيار كند، خداوند او را به خاطر گناهان دوران جاهليت عقوبت نمى كند. ولى اگر كسى واقعاً ايمان نياورده باشد، و فقط به ظاهر خود را مسلمان سازد، هم به واسطه گناهان گذشته و هم گناهان بعد از اسلام آوردن، عقوبت مى شود.³

1 . محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم/2.
2 . در آيه 65سوره مائده نيز، ايمان و پاكدامنى، مايه كفّاره گناهان و رفتن به بهشت قلمداد گرديده است، چنان كه مى فرمايد: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلأَدْخَلْناهُم جَنّاتِ النَّعيم) .
3 . اصول كافى:2/461، كتاب الإيمان و الكفر.

صفحه 535

2. هجرت، جهاد و شهادت در راه خدا

(...فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وأُوذُوا فى سَبِيلِى وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّات تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَاللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ).¹

«كسانى كه در راه خدا هجرت كرده و (از جانب ستمگران) از سرزمين خود بيرون رانده شده، و در راه من (خدا) مورد اذيت و آزار قرار گرفتند، و با دشمنان خدا جهاد نموده و به شهادت رسيدند، گناهان آنان را پوشانيده و به بهشت هايى كه پايين آنها نهرها جارى است، وارد مى كنيم. اين پاداش از جانب خدا است و نزد خداوند است پاداش نيكو».

كارهاى خوب و شايسته اى كه در اين آيه به عنوان عوامل تكفير ذكر شده است، عبارتند از:

الف. هجرت در راه خدا.(هاجَرُوا) .

ب. دورى از زادگاه و وطن به وسيله ستمگران.(وَأُخْرِجُوا...).

ج. تحمل شدايد و ناملايمات در راه خدا.(وَأُوذُوا...) .

د. جهاد در راه خدا.(وَقاتَلُوا) .

هـ. نيل به درجه رفيع شهادت².(وَقُتِلُوا) .

موارد ياد شده با كلمه «واو» بر يكديگر عطف شده اند. در اين صورت، دو احتمال مطرح است:

1. معناى عطف به «واو» جمع ميان امور ياد شده است. و در نتيجه

1 . آل عمران/195.
2 . در مورد اين كه شهادت در راه خدا، كفاره گناهان است، به آيه 4و5 سوره محمدصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم رجوع شود.

صفحه 536

همه آنها به يك عامل باز مى گردند، و آن شهادت در راه خدا است. ومصداق آن مهاجرانى هستند كه در زمان رسول خدا (صلى الله عليه وآله)به شهادت رسيدند، زيرا آنان صفات مذكور در آيه را دارا بودند.

2. ممكن است مقصود از عطف به (واو) اين باشد كه هر يك از كارهاى شايسته مذكور در آيه از چنان ارزشى در پيشگاه الهى برخوردار است كه مايه بخشش و كفاره گناهان مى گردد، و به اصطلاح «واو» به معناى «جمع» نيست، بلكه به معنى «شرح» و تفصيل مطلب است.

از آنجا كه كلمه «واو» در هر دو مورد ياد شده بكار مى رود، تعيين يكى از آن دو نياز به قرينه دارد.

قرينه اى كه بر مطلب دوم گواهى مى دهد، اين است كه اين آيه در حقيقت پاسخ خداوند است نسبت به درخواست گروهى از بندگان مؤمن خدا كه از آنان با كلمه (أُولى الأَلْباب) تعبير شده است. اين گروه، از خداوند درخواست كرده اند كه آنان را مورد عفو و بخشش خود قرار دهد. درخواست آنان مورد قبول واقع شده، و آيه ياد شده پاسخ خداوند نسبت به درخواست آنان است. بنابراين منحصر نمودن آيه به مهاجرانى كه در زمان رسول خدا (صلى الله عليه وآله) به شهادت رسيده اند، بر خلاف ظاهر اين آيات است، زيرا قرآن، از آيه 191 تا194 سوره آل عمران نشانه هاى افراد خردمند را به عنوان (اولى الأَلباب) يادآور مى شود، ومى فرمايد:

(الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قياماً وَقُعُوداً...) .

«كسانى كه خدا را در حال ايستاده و نشسته ياد مى كنند».

(رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ...) .

«پروردگارا! آن كس را كه تو وارد آتش كنى، خوار كرده اى».

صفحه 537

(رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ...) .

«پروردگارا! آنچه را كه توسط پيامبرانت به ما وعده نموده اى عمل ساز».

بنابراين با توجه به اين كه صفات ياد شده در اين آيات، مربوط به زمان خاصى نيست و آيه مورد بحث نيز پاسخ خداوند به درخواست اين گروه (اولوا الألباب) است، مطالب مطرح شده در آيه مورد بحث نيز، اختصاص به زمان پيامبر و گروه خاصى از مجاهدان راه خدا نداشته، بلكه كسانى را كه در آن زمان ويا زمانهاى بعد به شهادت نرسيدند، ولى از مؤمنان و مجاهدان راه خدا بوده اند، نيز شامل مى گردد.

3. اجتناب از گناهان بزرگ

(إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَونَ عَنْهُ نُكَفِّر عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَريماً).¹

«اگر از گناهان بزرگ اجتناب نماييد، گناهان كوچك شما را مى پوشانيم و شما را در جايگاه ارجمندى وارد مى سازيم».²

امام صادق (عليه السلام) فرمودند: هر كس از گناهانى كه بر آنها وعيد آتش داده

1 . نساء/31.
2 . لازم به ذكر است كه گناهان را مى توان از دو نظر مطالعه كرد:
1. در مقايسه با خداوند كه از آنها نهى نموده است. در اين صورت همه گناهان، كبيره اند و هيچ گناه صغيره اى وجود ندارد.
2. در مقايسه برخى از آنها با برخى ديگر. در اين صورت به دو نوع صغيره و كبيره تقسيم مى شوند. در اين باره بحثهاى مفصل و مشروحى در تفاسير مطرح شده است كه بايد در مناسبت ديگرى به بررسى آن بپردازيم. علاقمندان مى توانند، به مجمع البيان:2/39 والميزان:4/344 ـ356 رجوع نمايند.

صفحه 538

شده است اجتناب نمايد، خداوند گناهان ديگر او را مى بخشد و او را در جايگاه ارجمندى وارد مى سازد. آنگاه فرمودند: گناهانى كه موجب ورود در آتش مى شوند، عبارتند از:

1. كشتن نفس محترم (و بى گناه).

2. عاق والدين.

3. خوردن ربا.

4. باديه نشينى پس از هجرت (التَّعرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ) و مقصود اين است كه انسان از مناطق دور افتاده كه هيچ خبرى از اسلام و برنامه هاى دينى در آن نيست، به سرزمينى هجرت نمايدكه تعاليم الهى در آنجا رواج دارد،ولى بار ديگر به همان منطقه دور افتاده باز گردد و در نتيجه نتواند وظايف دينى خود را فرا گرفته و انجام دهد.

5. متهم نمودن زنان پاكدامن به گناه.

6. خوردن مال يتيم.

7. فرار از ميدان جنگ.¹

4. توبه و ندامت از گناه

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبّكُمْ أَنْ يُكَفِّر عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنّات تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهار).²

«اى افرادى كه ايمان آورده اى د، صادقانه به سوى خدا توبه كنيد(تصميم به بازگشت به گناه نداشته و بار ديگر مرتكب گناه نگرديد) اميد است خداوند گناهان

1 . وسائل الشيعة:11، باب 46 از جهاد النفس، حديث 32.
2 . تحريم /8.

صفحه 539

شما را بپوشاند(ببخشد) و در بهشتهايى كه از پايين آنها نهرها جارى است، داخل نمايد».

امام صادق (عليه السلام) درباره توبه نصوح فرمودند:

مقصود اين است كه باطن انسان با ظاهر او يكسان، بلكه بهتر از آن باشد.¹

5. صدقه پنهانى

(إِنْ تُبْدُوا الصَّدقاتِ فَنِعِمّا هِىَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتَؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّر عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرٌ) .²

«اگر آشكارا در راه خدا صدقه دهيد كار شايسته اى است و اگر آن را به طور پنهانى انجام دهيد( نه تنها خود مايه پاداش مى گردد، بلكه ) برخى از گناهان شما را هم مى پوشاند و خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است».

حضرت امير(عليه السلام) نيز مى فرمايد: صدقه پنهانى كفاره گناهان است، وصدقه آشكارا از مرگ بد جلوگيرى مى كند.³

6. تقوا پيشگى و پارسايى

تقوا، عامل فوق العاده مؤثرى در سعادت بشمار مى رود، و بسان درخت بارآورى است كه ميوه هاى شيرينى را در زندگى دنيوى و اخروى انسان، ببار مى آورد.

1 . اَلتَّوبَةُ النَّصوحُ أنْ يَكونَ باطِنُ الرَّجُلِ كَظاهِرِه وأفضل. (معانى الأخبار، ص 174).
2 . بقره/271.
3 . وَصَدَقَةُ السِّرِ فَإِنّها نُكَفِّر الْخَطيئةَ وَصَدَقَةُ الْعَلانيةِ فَإِنّها تَدْفَعُ ميتَة السُّوء(نهج البلاغه صبحى صالح، خطبه 110).

صفحه 540

از جمله نتايج اين درخت بارآور، اين است كه برخى از گناهان و لغزشها را مى پوشاند و به اصطلاح «كفّاره» آنها است.

قرآن كريم در اين موردمى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرقاناً وَيُكَفِّر عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ ذُو الفَضْلِ الْعَظيم) .¹

«اى افرادى كه ايمان آورده اى د، اگر تقواى الهى داشته باشيد، خداوند براى شما نورى قرار مى دهد كه در پرتو آن حق را از باطل تشخيص دهيد و گناهان شما را پوشانيده مورد آمرزش قرار مى دهد، و خدا داراى فضل و پاداش بزرگ است».²

7. قرض در راه خدا و چند عامل ديگر

در آيه 12 سوره مائده، موارد ياد شده در زير به عنوان اسباب و عوامل تكفير وبخشودگى گناه شناخته شده است:

1. ايمان به پيامبران الهى و يارى آنان.

2. برپاداشتن نماز.

3. پرداختن زكات.

4. قرض دادن در راه خدا(قرض الحسنه).

چنان كه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ بَنِى إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَى عَشَرَ نَقيباً وَقالَاللّهُ إِنّى مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلى

1 . انفال/29.
2 . در اين مورد به آيات 35 زمر، 5 طلاق، 28 حديد، و 3 ـ 4 نوح رجوع شود.

صفحه 541

وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضاً حَسناً لأُكَفِرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ ولأُدْخِلَنَّكُمْ جَنّات تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ...) .¹

«حقّا كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم و از آنان دوازده نقيب(سرپرست و رهبر) برانگيختيم و خداوند به آنان فرمود: من با شما هستم اگر نماز برپا داريد و زكات بپردازيد و به پيامبران من ايمان آورده و آنان را يارى دهيد و به خدا وام نيكو دهيد(به ديگران قرض دهيد وهدف شما تنها جلب رضاى خدا باشد). قطعاً گناهان شما را مى پوشانم و به باغهايى (در بهشت) كه نهرها در پايين آن جارى است وارد مى سازم».

در مورد عامل اخير (قرض الحسنه) در آيه ديگر مى فرمايد:

(إِنْ تُقْرِضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِر لَكُمْ وَاللّهُ شَكُورٌ حَليمٌ) .²

«اگر به خدا وام نيكو دهيد خداوند آن را براى شما افزايش مى دهد و شما را مى آمرزد و خدا سپاسگزار و بردبار است».

8. ايمان و عمل صالح

(وَمَنْ يُؤمِنْ بِاللّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَيُدْخِلْهُ جَنّات تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيم).³

«آن كس كه به خدا ايمان آورده، عمل صالح انجام دهد، خداوند گناهان او را مى پوشاند و او را در باغهايى كه نهرها در پايين آن جارى است وارد مى سازد، براى هميشه در آنجا خواهد بود و اين رستگارى بزرگى است».

9. گذشتن از خطاى ديگران

(وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِى الْقُربى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرينَ فى سَبيلِ اللّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا اَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللّه لَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ).⁴

«نبايد صاحبان ثروت و مكنت در رسيدگى به وضع خويشاوندان و تهى دستان و مهاجران در راه خدا (به خاطر برخى لغزشها و اشتباهات آنان) كوتاهى نمايند، بايد آنان را عفو نمايند و از خطاهاى آنان بزرگوارانه درگذرند، آيا دوست نداريد كه خداوند گناهان شما را بيامرزد، خدا آمرزنده ومهربان است».

1 . مائده/12.
2 . تغابن/17.
3 . تغابن /9.
4 . نور/22.

صفحه 542

در اين آيه، آمرزش الهى منوط به اين گرديده است كه انسان از خطاى ديگران بگذرد. بنابراين عفو و بخشش ديگران، يكى از عوامل تكفير و آمرزش گناهان است.

10. رفتن به استقبال خطر در راه خدا

به دستور فرعون، ساحران زبردست را احضار نمودند تا به زعم خود معجزه موسى (عليه السلام) را مغلوب سازند. ساحران كه از حقيقت اعجاز موسى بى خبر بودند، و آن را از مقوله سحر مى پنداشتند، سحر خود را آغاز كرده و با غرور مى گفتند پيروز وغالب خواهيم بود. ولى ناگاه حضرت موسى (عليه السلام)عصاى خود را افكند، و همه آنچه را آنان ساخته بودند، فرو خورد. اين جا بود كه فطرت ساحران بيدار شد و دانستند كه كار موسى از نوع سحر نيست، بلكه اعجاز خداوندى است كه به او اعطا شده است، پس همگى به سجده افتادند و گفتند:«ما به پروردگار جهانيان ايمان آورديم».

صفحه 543

فرعون از ديدن اين منظره، سخت به وحشت افتاده و براى آن كه ديگران دست از فرمانبردارى او برندارند، ساحران را متهم ساخت كه موسى در واقع بزرگ و استاد شما ساحران است و اين يك نوع توطئه بر ضد من بوده است، آنگاه آنان را به مجازات سختى تهديد كرد و گفت: دستها و پاهاى شما را از پشت قطع كرده و بر دارتان مى زنم.ساحران در پاسخ او گفتند: در شكنجه شدن و كشته شدن بر ما ضررى نيست، ما اميدواريم كه خداوند به خاطر اين كه ما نخستين كسانى بوديم كه به استقبال خطر رفته و به موسى ايمان آورديم گناهان گذشته ما را مورد بخشش خود قرار دهد.¹ گذشته بر موارد ياد شده، موارد ديگرى نيز به عنوان عوامل تكفير گناهان، در آيات قرآن و روايات اسلامى مطرح شده است كه بررسى همه آنها موجب گسترده شدن سخن مى شود. ما اين بحث را در همين جا پايان مى دهيم.

1 . (فَجَمَعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوم مَعْلُوم * ... فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ ساجِدينَ * قالُوا آمَنّا بِرَبِّ الْعالَمينَ * رَبِّ مُوسى وَهارُونَ * قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ اذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبيرُكُمُ الَّذِى عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوفَ تَعْلَمُونَ لأُقَطِعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلاف وَلأُصَلِبَنَّكُمْ أَجْمَعينَ * قالُوا لا ضَيْرَ إِنّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ * إِنّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنّا أوَّلَ الْمُؤْمِنينَ)(شعراء/38 ـ 51).