صفحه 1

نخستين تفسير موضوعى

به زبان فارسى

منشور جاويد

پيامبر در قرآن

جلد ششم

نگارش

آية الله جعفر سبحانى

صفحه 2

شناسنامه

صفحه 3

صفحه 4

صفحه 5

بسم الله الرحمن الرحيم

پيشگفتار

در باره پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)كتابها ورساله هاى بزرگ وكوچك فزون از شمار نوشته شده وتحقيقات عميقى درباره زندگى وشؤون معنوى وطبيعى او انجام گرفته وهر دانشمندى از زاويه خاصى به كتاب زندگى او نظر افكنده است. سيره او پيوسته الهام بخش نويسندگان وگويندگان بوده و فضايل اخلاقى ومناقب او محرِّك قريحه هاى خلاّق شعرا و سرايندگان مى باشد.

در تمام جهان، هيچ شخصيتى به اندازه رسول گرامى مورد توجه نويسندگان ومحقّقان قرار نگرفته، به طورى كه اگر مجموع كتابهايى كه به زبان هاى شرقى وغربى در مورد زندگى حضرتش نگارش يافته در مركزى گردآورى شود، كتابخانه بس بزرگى را تشكيل مى دهد واگر در اين مورد «قصائد» و« اراجيز» و«مثنويات» را كه از دستبرد حوادث مصون مانده اند، بر آنها بيفزائيم، رقم كتاب ورساله از مرز دهها هزار مى گذرد و انسان از بعد گسترده وجود او انگشت شگفت به دندان مى گيرد.

در ميان اين نگارشها وسروده هاى فزون از شمار، حقايق قطعى وروشنى از سيره او وجود دارد كه براى هيچ محقّقى جاى انكار وشك وترديد نيست، بالأخص آنچه كه به صورت متواتر ويا با أسناد صحيح به دست ما رسيده باشد.

صفحه 6

ولى در كنار اين مدارك انبوه، هيچ مدركى قطعى تر وموثَّق تر وگوياتر از كتابِ خدا يعنى قرآن مجيد نيست، آنجا كه قرآن به مناسبتهايى درباره شؤون پيامبر سخن مى گويد ونظر جهانيان را به آن جلب مى نمايد.

درست است كه قرآن كتاب تاريخ نيست وهدفى به نام وقايع نگارى ندارد، بلكه قرآن كتاب هدايت ومشعل فروزانى براى راهنمايى، در ميان همه انسانها است ولى گاهى براى تحقّق بخشيدن به هدف خود،به برخى از شؤون وخصوصيات پيامبر خود اشاره مى نمايد ودر نتيجه از اين رهگذر، صحيح ترين اطلاعات و آگاهى را در اختيار علاقه مندان سيره نبوى مى گذارد.

در اين نوشتار تصميم داريم ـ به فضل الهى ـ خصوصيات سيره نبوى را از قرآن مجيد استخراج نموده واز اين طريق برگى بر صفحات كتاب زرين زندگى او بيفزاييم.

در تنظيم مطالب، ترتيب طبيعى و«زمان بندى»حوادث را در نظر گرفته وبيشتر مى كوشيم در بيان شيوه هاى زندگى آن قائد بزرگ از آيات قرآن الهام گيريم وبراى توضيح ـ احياناً ـ از احاديث اسلامى وتاريخ صحيح استفاده كنيم، اميد است انگيزه ما در اين نگارش جلب خشنودى خدا و تنها كمك ما همان لطف بى پايان او باشد.

شكى نيست كه ترسيم نيمرخى از زندگى آخرين سفير الهى با استناد به آيات قرآن، كار يك گروه تحقيقى است كه از طريق احاطه بر قرآن ودرك اشارات ورموز دقيق آن، بتواند كار شايسته اى انجام دهد وطبعاً كار فردى، داراى آن مزيت نخواهد بود ولى اين مطلب مانع از كوشش ما در حدّ توان نخواهد بود.

مؤلف

صفحه 7

1 اخذميثاق مؤكَّد از پيامبران

بر نبوت پيامبر اسلام

آيات موضوع

1ـ (وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ النَّبِيّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتاب وَ حِكْمَة ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِّما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ ءَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ اِصرى قالُوا أَقْرَرْنا قال فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدينَ)(آل عمران/81).

2ـ (وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوح وَ إِبْراهيمَ وَ مُوسى وَعيسى بْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً)(احزاب/7).

ترجمه آيات

1ـ «به خاطر بياور آنگاه را كه خداوند از پيامبران (وپيروان آنها) پيمان مؤكَّد گرفت كه هرگاه كتاب ودانش به شما داديم، سپس پيامبرى به سوى شما آمد وتصديق كننده چيزى باشد كه با شما است، حتماً به او ايمان آوريد واو را يارى كنيد. آنگاه خداوند به آنان گفت: آيا به اين موضوع اقرار كرديد وبر آن پيمان بستيد؟گفتند اقرار كرديم، خداوند گفت: بر اين ميثاق مؤكّد گواه باشيد، من هم با شما گواه هستم!».

صفحه 8

2ـ «به ياد آور زمانى كه از پيامبران، پيمان گرفتيم، از تو ونوح وابراهيم وموسى وعيسى بن مريم، پيمان محكمى اخذ كرديم».

تفسير آيات

شريعت هاى آسمانى كه به وسيله سفراى الهى براى هدايت بشر فرو فرستاده شده اند، از نظر اصول وهدف يكسان بوده وپيوسته هر پيامبر پيشين نويد دهنده پيامبر پسين و هر پيام آور بعدى، تصديق كننده پيام آور قبلى بوده است و دوگونگى برنامه ها مربوط به فروع بوده كه دگرگونى شرائط، آن را ايجاب مى كرد و آيات قرآن در پاره اى از موارد بر آن گواهى مى دهد.

اگر قرآن با نداى استوار مى گويد:(إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ) (آل عمران/19):يگانه آيين نزد خدا همان آيين اسلام است» واگر ابراهيم را يك فرد مسلمان معرفى مى كند، و او را از اتهام به يهوديت ونصرانيت پيراسته مى داند ومى فرمايد:(ما كانَ إِبْراهيمُ يَهُودِيّاً وَ لا نَصْرانِيّاً وَ لكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) (آل عمران/67): ابراهيم هرگز يهودى ونصرانى نبود، بلكه مسلمان موحِّد بود واز مشركان نبود و...».

اين نداهاى روشن و استوار به خاطر يگانه بودن حقيقت آيين هايى است كه از طرف خدا فرو فرستاده شده اند; يعنى همگى از نظر اصول وپايه يكسان مى باشند واختلاف از نظر كم و كيف مربوط به فروع است.

قرآن در تبيين شيوه اختلاف شرايع آسمانى در بخشى از فروع، تشبيه بسيار جالب و زيبايى دارد و آن اينكه گاهى در طول رودخانه عظيمى قبايل مختلف با آداب گوناگون زندگى مى كنند وهمگى از آب واحدى سيراب مى شوند، در حالى كه شريعه هر يك وبه اصطلاح آبشخور هر قبيله اى جدا است و هر كدام از راهى به آن وارد مى شوند و از آن مائده سماوى(آب) بهره مى گيرند; همچنين است پيامبران كه همگى از عالم وحى تغذيه مى شوند وبه يك هدف دعوت مى نمايند وفيض الهى در

صفحه 9

همگان يكى است، هرچند مجارى آن در هر امّتى مختلف مى باشد، چنانكه مى فرمايد:

(لِكُلّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً)(مائده/48): براى هر يك، طريق وآبشخور مخصوص قرار داديم و اگر خدا مى خواست همگان را امّت واحدى قرار مى داديم».

اين طريقهاى مختلف همان شرايع گوناگون آسمانى اند كه هدف همگان يكى است.

اخذ پيمان از پيامبران

به خاطر وحدتى كه بر اصول آئينهاى آسمانى حاكم است خداوند متعال از تمام پيامبران يك نوع ميثاق مؤكّدى گرفته است كه آيه ذيل از آن حكايت مى كند.

(وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ النَّبِيّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتاب وَ حِكْمَة ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ ءَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ اِصرى قالُوا أَقْرَرْنا قال فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدينَ)(آل عمران/81).

«به خاطر بياور آنگاه را كه خداوند از پيامبران (وپيروان آنها) پيمان مؤكَّد گرفت كه هرگاه كتاب و دانش به شما داديم، سپس پيامبرى به سوى شما آمد كه تصديق كننده چيزى باشد كه با شما است، حتماً به او ايمان آوريد و او را يارى كنيد. آنگاه خداوند به آنان گفت: آيا به اين موضوع اقرار كرديد وبر آن پيمان بستيد گفتند اقرار كرديم؟ خداوند گفت: بر اين ميثاق مؤكّد گواه باشيد، من هم با شما گواه هستم!».

از اين آيه استفاده مى شود كه:

اوّلاً: از هر پيامبرى بدون استثناء پيمان گرفته شده كه به پيامبر ويا پيامبران پس از خود ايمان بياورد.(لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ).

ثانياً: نه تنها ايمان بياورد بلكه او را يارى نمايد واو را در تبليغ رسالت خويش

صفحه 10

كمك كند:(لَتَنْصُرُنَّهُ) از آنجا كه اعزام هر پيامبر صاحب كتابى، پس از درگذشت پيامبر قبلى، صورت مى گرفت طبعاً مقصود، كمك كردن پيروان رسول پيشين، به اشاعه نبوت بعدى است نه كمك كردن خود پيامبر قبلى!

ثالثاً: در صورتى بايد به رسالت پيامبر بعدى ايمان آورد وكمك كرد كه او نيز تصديق كننده آنها باشد تا دعوت همگى هماهنگ باشد وفيض الهى بدون وقفه در جامعه جريان يابد.

رابعاً: هدف از اين كار اين است كه حقانيت پيامبر بعدى به صورت روشن ثابت گردد وآموزگاران مكتب وحى همديگر را كمك كنند.

آيه اين مسئله را به صورت كلّى وعمومى مطرح مى كند ولى مصداق روشن آن، همان پيامبر اسلام است وآيه مى رساند كه خداوند بزرگ از كلّيه پيامبران يا از آن پيامبر صاحب كتاب وشريعتى كه پيش از پيامبر گرامى مبعوث شده، پيمان مؤكّد گرفته است كه به نبوت ورسالت او ايمان آورد وپيروان خود را به نصرت ويارى او سفارش مؤكّد نمايد.

همانطور كه يادآور شديم ظاهر آيه از يك اصل كلى و وسيعى سخن مى گويد و اخذ ميثاق از پيامبر يا پيامبران نسبت به پيامبر خاتم از مصاديق متيقّن و روشن او است.

فخر رازى از اميرمؤمنان (عليه السلام) نقل مى كند:«إِنَّ اللّهَ تَعالى ما بَعَثَ آدَم(عليه السلام) وَ مَنْ بعْده مِنَ الأَنْبِياءعليهم الصَّلاة والسَّلامُ إِلاّ أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ لئِنْ بُعِثَ مْحَمَّدٌٌّ وَ هُوَ حَيٌّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ وَ لَيَنْصُرَنَّهُ».¹

«خداوند هيچ پيامبرى را از آدم وپيامبران بعدى بر نينگيخت، مگر اينكه از آنان پيمان گرفت كه اگر محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم)مبعوث گرديد و زنده بودند، به او ايمان آورند و او را كمك كنند».

1 . مفاتيح الغيب، ج2، ص 507، ط مصر.

صفحه 11

مرحوم محدّث بحرانى در تفسير برهان روايات متعددى در اين زمينه نقل كرده وروشن مى سازد كه نه تنها خداوند در باره شخص پيامبر گرامى پيمان گرفته بلكه در باره«وصىّ» او نيز چنين پيمانى را گرفته است، چنانكه مى فرمايد:«وَلَمْ يَبْعَثِ اللّهُ نَبِيّاً وَ لا رَسُولاً إلاّ وَ أَخَذَ عَلَيْهِ الْمِيثاقَ لِمُحَمّد بِالنُّبُوَّةِ وَ لِعَلِىّ بِالإمامَةِ»¹. «خداوند هيچ پيامبرى را برنينگيخت مگر اينكه از او پيمان گرفت كه به نبوت محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) وپيشوايى على (عليه السلام)ايمان بياورد».

اين روايات مانع از آن نيست كه آيه بيانگر اصلى كلى باشد واين احاديث بيانگر مصاديق بارز وروشن الهى باشند.

اكنون يادآور مى شويم كه اخذ پيمان از پيامبران به وسيله خدا، و از امتهاى آنان به وسيله پيامبران آنان صورت گرفته است تا از اين طريق دعوتها منسجم و هماهنگ گردد و راه ثبوت نبوّت پيامبران روشن وآسان باشد.

آيه ديگر در اين مورد:

(وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوح وَ إِبْراهيمَ وَ مُوسى وَ عيسى بْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً)(احزاب/7).

«به ياد آور زمانى را كه از پيامبران، پيمان گرفتيم، و هم از تو و نوح و ابراهيم و موسى و عيسى بن مريم، پيمان محكمى اخذ كرديم».

در اين آيه، نخست موضوع تمام پيامبران را مطرح مى كند ومى فرمايد:(مِنَ النَّبِيّينَ مِيثاقَهُمْ) آنگاه از پنج پيامبر بزرگ نام مى برد كه يكى از آنها شخص پيامبر اسلام است وبه خاطر شرافت و عظمتى كه دارد از او قبل از ديگران نام مى برد.

لحن آيه حاكى از اين است كه اين پيمان، پيمان عظيم وبزرگ ومحكمى بوده است كه از تمام پيامبران گرفته شده است، حالا اين پيمان چيست؟ با توجه به آيات وارده در اين زمينه مى توان از آن رفع ابهام كرد.

1 . تفسير برهان، ج1، ص 294 و295.

صفحه 12

احتمال دارد متعلق پيمان در اين آيه، همان باشد كه در آيه قبل وارد شده يعنى جمله هاى (لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ) و (لَنَتْصُرَنَّهُ)يعنى از تمام پيامبران پيمان گرفته كه به پيامبر بعدى كه شريعت آنها را تصديق مى كند، ايمان آورند و او را تصديق كنند، در اين صورت آيه گواه بر آن است كه از پيامبر ويا پيامبران پيشين نسبت به پيامبر اسلام چنين پيمانى گرفته شده است ولى در آيه دو احتمال ديگر نيز وجود دارد:

1ـ پيمان گرفته است كه همه انسانها را به سوى توحيد دعوت كرده و از شرك باز بدارند.

2ـ ميثاق گرفته كه آنچه بر آنان وحى شده تبليغ كنند و احكام و دستورات الهى را محقّق سازند.

بنابر احتمال اخير، آيه به صورت كلى مى تواند مربوط به «بشائر»پيامبر اسلام در كتابهاى عهدين وصحف آسمانى باشد و ما در آينده از آن بحث كرده وروشن خواهيم كرد كه مطابق وحى الهى، خداوند به پيامبر پيشين فرمان داده بود كه از نبوت پيامبر خاتم خبر دهند و از اين طريق راه را براى گرايش به وى هموار سازند.

صفحه 13

2 نويدهاى رسالت پيامبر خاتم

در كتابهاى آسمانى

آيات موضوع

1ـ (وَاِذْ أَخَذَاللّهُ ميثاقَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوُهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ). (آل عمران/187)

2ـ (إِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْكِتابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَليلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ إِلاّ النّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ). (بقره/174)

3ـ ( اَلَّذينَ اتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَريقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ). (بقره/146)

4ـ (اَلَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهيهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ امَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَروُهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (اعراف/157).

5ـ (وَ إِذْ قالَ عيسَى بْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائيلَ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ) (صف/6).

صفحه 14

6ـ (وَلَمّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرينَ) (بقره/89).

7ـ (رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ)(بقره/129).

ترجمه آيات

1ـ «به ياد آر هنگامى را كه خداوند از اهل كتاب پيمان گرفت كه حتماً آن را (كتاب را) بر مردم آشكار سازند وپنهان نكنند، امّا آنها آن را پشت سر افكندند وبه بهاى كمى مبادله نمودند چه بد كالائى خريدند!».

2ـ «كسانى كه آنچه را كه خدا از كتاب نازل كرده پنهان مى كنند وآن را با بهاى كمى معاوضه مى نمايند، در حقيقت شكمهاى خود را با آتش پر مى كنند، خداوند در روز رستاخيز با آنان سخن نمى گويد وآنها را پاكيزه نمى گرداند وبراى آنها است عذابى دردناك».

3ـ «كسانى كه به آنان كتاب داده ايم(بر آنان كتاب نازل شده است) او را آنچنان مى شناسند كه فرزندان خود را مى شناسند، حتى گروهى از آنها عمداً حق را پنهان مى دارند».

4ـ «آنان كه از رسول وپيامبر درس نخوانده پيروى مى كنند، پيامبرى كه (نبوت) او را در تورات وانجيل نوشته مى يابند، آنان را به نيكيها فرمان مى دهد و از بديها باز مى دارد وپاكيها را بر آنان حلال مى كند وپليديها را حرام مى شمرد، بار سنگين (تكاليف شاق) وزنجيرهائى كه بر آنها است بر مى دارد; كسانى كه به او ايمان آورده اند و او را تعظيم وكمك كرده اند و از نورى كه همراه بابعثت او نازل شده است پيروى نموده اند، آنان همان راستگويانند».

5ـ «به ياد آور هنگامى را كه عيسى فرزند مريم گفت:اى فرزندان اسرائيل! من فرستاده خدا به سوى شما و تصديق كننده كتابى به نام تورات

صفحه 15

هستم وبشارت دهنده ام به آمدن رسولى كه پس از من مى آيد و نام او احمد است! آنگاه كه او (احمد) با دلائل روشنگر به سوى آنان آمد، گفتند كه دلائل او جادويى آشكار است».

6ـ «آنگاه كه كتابى (قرآن) از نزد خدا براى آنان (اهل كتاب) آمد كه تصديق كننده شريعت وكتابى بود كه با آنها بود وقبلاً (به وسيله همين كتاب و آورنده آن) بر گروه مشرك نويد پيروزى مى دادند وقتى آن كتاب كه قبلاً با نشانه هاى آن آشنا بودند، آمد به آن كفر ورزيدند; لعنت خدا بر كافران باد!».

7ـ «خدايا! در ميان آنان پيامبرى برانگيز كه آيات تو را تلاوت كند وبه آنان كتاب وسخنان حكيمانه بياموزد وآنان را پاكيزه گرداند، تو قدرتمند وحكيم هستى!».

تفسير آيات

راه شناسائى پيامبران راستين از مدعيان دروغگو، منحصر به داشتن معجزه نيست، بلكه اعجاز، يكى از طرق شناخت مى باشد و در اين مورد دو راه ديگر هم وجود دارد كه از آن دو راه مى توان به راستگويى مدعى سفارت از جانب خدا پى برد و اين دو راه عبارتند از: الف ـ جمع قرائن و شواهد; ب ـ اخذ ميثاق بر بيان محتواى كتاب.

الف:جمع قرائن و شواهد: گرد آورى قرائن و شواهد مختلف از نحوه زندگى و محتويات دعوت، وضعيّت مدّعى را از نظر صدق و كذب روشن مى سازد.متكلّمان اسلامى در اثبات نبوّت پيامبر گرامى، اين راه را كمتر پيموده اند، هرچند در آغاز طلوع ستاره اسلام، «قيصر روم» يگانه كسى بود كه اين راه را پيمود وبا گرد آورى قراين از طريق مذاكره با «هيئت بازرگانى حجاز» به راستگويى پيامبر اسلام پى برد، ولى از ترس كشيشان وقت وعلاقه اى كه به مقام داشت، از ابراز عقيده خوددارى نمود.¹

1 . طبرى در تاريخ خود ج2، ص 29 مشروح آن را آورده است.

صفحه 16

در طول تاريخ علم كلام، به اين قسمت كمتر توجه شده وافراد انگشت شمارى از آن بهره گرفته اند مانند:

1ـ نويسنده اسلامى، مؤلّف «ميزان الموازين فى أمر الدين» مرحوم نجفعلى تبريزى; وى در اسلامبول مى زيست وكتاب كلامى او در سال 1288 در آنجا چاپ شده است; نويسنده در اين كتاب در صفحات 231ـ 234 به گرد آورى قرائن بر صحّت نبوّت پيامبر عاليقدر، پرداخته است.

2ـ نويسنده مصرى سيّد محمّد رشيد رضا، مؤلّف «المنار»، او در كتاب «الوحى المحمّدى» از اين شيوه بهره گرفته و اساس كتاب او را همين موضوع تشكيل مى دهد وبه خاطر پيمودن اين راه نو، كتاب وى در عصر خود، جلوه خاصى پيدا كرد و از طرف اساتيد وقت نامه هاى تقدير و تشويق به وى نوشته شد از آنجا كه اين بخش از بحث از نظر زمان بندى حوادث، متأخّر از زمان نزول قرآن است به ناچار از تعقيب آن ـ از نظر قرآن ـ صرف نظر كرده وبه توضيح راه سوم كه موضوع گفتار ما را تشكيل مى دهد مى پردازيم.

ب: اخذ ميثاق بر بيان محتواى كتاب: در گذشته يادآور شديم كه خداوند از تمام پيامبران و از امّت هاى آنان ميثاق گرفته است كه به رسالت پيامبر بعدى ايمان بياورند و او را يارى نمايند.

خدا به اين حد وپايه از ميثاق اكتفا نكرده بلكه از اهل كتاب پيمان مؤكّد گرفته است كه كتاب خدا را بر مردم بازگو كنند وچيزى از آن پنهان نسازند چنانكه مى فرمايد:

(وَاِذْ أَخَذَاللّهُ ميثاقَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوُهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ) (آل عمران/187)

«به ياد آر هنگامى را كه خداوند از اهل كتاب پيمان گرفت كه حتماً آن را (كتاب را) بر مردم آشكار سازند وپنهان نكنند، امّا آنها آن را پشت سر افكندند وبه بهاى كمى مبادله نمودند چه بد كالائى خريدند!».

صفحه 17

آيات قرآن در موارد متعددى حاكى است كه احبار يهود وراهبان نصارى بر خلاف اين ميثاق مؤكّد، حقايق را از مردم خود مكتوم مى كردند وپيروان آنها در ناآگاهى كامل به سر مى بردند; در اين مورد به نقل يك آيه اكتفا مى كنيم:

(إِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْكِتابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَليلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ إِلاّ النّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ) (بقره/174)

«كسانى كه آنچه را كه خدا از كتاب نازل كرده پنهان مى كنند و آن را با بهاى كمى معاوضه مى نمايند، در حقيقت شكمهاى خود را با آتش پر مى كنند; خداوند در روز رستاخيز با آنان سخن نمى گويد و آنها را پاكيزه نمى گرداند وبراى آنها است عذابى دردناك».¹

دانشمندانِ اهل كتاب، احكام الهى را براى جلب رضايت قدرتمندان وثروتمندان دگرگون مى كردند: حلال خدا را حرام و حرام او را حلال مى نمودند وبر باطل لباس حق مى پوشانيدند.ولى در اين ميان بيش از همه مى كوشيدند كه بشارات ظهور پيامبر خاتم را مكتوم وپنهان نگاه دارند و ديگران را از آن مطلع نسازند.

آيات مربوط به كتمان اهل كتاب هرچند به صورت يك اصل كلى بيان شده ولى اين آيات بيش از همه ناظر به كتمان بشارتهايى است كه در عهدين در باره پيامبر خاتم وارد شده است واين نويد وبشارتها به قدرى روشن وواضح بيان شده است كه با توجه به آنها مى توان دارنده او را به خوبى شناخت چنانكه مى فرمايد:

( اَلَّذينَ اتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَريقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ) (بقره/146).

«كسانى كه به آنان كتاب داده ايم(برآنان كتاب نازل شده است) او را آنچنان

1 . در اين مورد آيات ديگرى است لطفاً به آيه 79 سوره بقره و آيات 71ـ 77 سوره آل عمران مراجعه فرماييد.

صفحه 18

مى شناسند كه فرزندان خود را مى شناسند، حتى گروهى از آنها عمداً حق را پنهان مى دارند».

در مرجع ضمير جمله (يَعْرِفُونَهُ) دو احتمال است:

1ـ ضمير به «كتاب» كه جمله (اتَيْناهُمُ الْكِتابَ) آمده است، باز مى گردد.

2ـ ضمير مربوط به پيامبر اسلام است.

ولى از اينكه در جمله بعدى مى فرمايد:(كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ) بايد گفت مقصود تشبيه پيامبر است به فرزندان، نه تشبيه كتاب به آنها، زيرا صحيح است كه گفته شود من فلانى را مى شناسم آنچنانكه فرزندان خود را مى شناسم ولى هرگز گفته نمى شود كه فلانى آن كتاب را آنچنان مى شناسد كه فرزندان خود را مى شناسد پس بايد گفت: مرجع ضمير در جمله (يَعْرِفُونَهُ) پيامبر است و سياق آيات نيز آن را كاملاً تأييد مى كند.

آيه مى رساند كه خصوصيات جسمى وروحى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)آنچنان در عهدين به صورت واضح بيان شده كه براى افراد پيراسته از غرض، جاى ترديد وشك نگذاشته بود وبا توجه به آن علائم ومشخصات چه از نظر زادگاه ونياكان وچه از نظر محتواى آئين واهداف، او را بسان فرزندان خود مى شناختند.

عمر به عبد اللّه بن سلام ـ كه از احبار يهود بود وبعداً ايمان آورد ـ گفت: آيا محمّد را در كتابهاى خود مى شناسى؟ گفت: آرى به خدا سوگند اگر او را در ميان شما ببينيم، او را با صفاتى كه خدا براى ما توصيف كرده مى شناسيم، همچنانكه هر يك از ما، فرزند خود را در ميان نوجوانان مى شناسد، به خدايى كه فرزند سلام به او سوگند ياد مى كند، من به محمّد آشناترم تا به فرزندم!¹.

نشانه هاى پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)در عهدين

خدا براى روشن ساختن درستى دعوت پيامبر، در تورات وانجيل به بيان

1 . تفسير قمى، ص 182.

صفحه 19

صفات وخصوصيات او پرداخته و از رسالت ونبوت او گزارش داده است و از اين طريق، راه انكار را به روى افراد بسته است چنانكه مى فرمايد:

(اَلَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالإِنْجِيل يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهيهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ امَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَنَصَروُهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (اعراف/157).

«آنان كه از رسول وپيامبر درس نخوانده پيروى مى كنند، پيامبرى كه (نبوت) او را در تورات وانجيل نوشته مى يابند، آنان را به نيكيها فرمان مى دهد و از بديها باز مى دارد وپاكيها را بر آنان حلال مى كند وپليديها را حرام مى شمرد، بار سنگين (تكاليف شاق) و زنجيرهايى كه بر آنها است بر مى دارد; كسانى كه به او ايمان آورده اند و او را تعظيم وكمك كرده اند و از نورى كه همراه بعثت او نازل شده است پيروى نموده اند، آنان همان راستگويانند».

چه عبارتى گوياتر ورساتر از جمله (يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوراةِ وَالاِنْجِيل)؟

اين آيه مى رساند كه نه تنها خصوصيات او در عهدين نوشته شده است بلكه محتواى شريعت او نيز بيان شده ولذا به شيوه برنامه او در اين آيه اشاره مى كند تا افراد حقيقت جو با توجه به اين آيه، به عهدين مراجعه نمايند و از تطابق اين دو بر حقانيّت دعوت او ايمان بياورند.

نام پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در انجيل

قرآن به روشنى گواهى مى دهد كه حضرت مسيح از بعثت پيامبرى پس از خود به نام «احمد» گزارش داده است آنجا كه مى فرمايد:

(وَ إِذْ قالَ عيسَى بْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائيلَ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ

صفحه 20

يَدَيَّ مِنَ التَّوراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ)(صف/6).

«به ياد آور هنگامى را كه عيسى فرزند مريم گفت:اى فرزندان اسرائيل! من فرستاده خدا به سوى شما وتصديق كننده كتابى به نام تورات هستم وبشارت دهنده ام به آمدن رسولى كه پس از من مى آيد ونام او احمد است! آنگاه كه او (احمد) با دلائل روشنگر به سوى آنان آمد، گفتند كه دلايل او جادويى آشكار است».

محقّقان اسلامى در باره مجموع بشارات پيامبر در قرآن، كتابها ورساله هايى نگاشته و در باره خصوص همين آيه كه در كدام يك از اين اناجيل نام مبارك احمد وارد شده است، بحثهاى گسترده اى دارند و ما نيز در كتاب «احمد موعود انجيل» درباره همين آيه، بحث كرده ايم و مواضعى از انجيل يوحنا را كه نام مبارك احمد در آن وارد شده است ارائه نموده ايم علاقه مندان به آنجا مراجعه فرمايند.¹

مژده پيروزى توحيد بر شرك

اهل كتاب نه تنها از خصوصيات پيامبر خاتم آگاه بودند بلكه پيوسته به هنگام مشاجره با مشركان وبت پرستان به آنان مى گفتند: به همين زودى در اين سرزمين شخصيتى عربى قرشى مبعوث مى گردد وريشه شرك وبت پرستى را بر مى كند وآيين توحيد كه آيين اهل كتاب است، بر آيين دوگانه پرستى كه آيين شما مشركان است پيروز مى گردد.

ولى متأسفانه وقتى آن پيامبر موعود برانگيخته شد به عللى كه بيشتر آنها به خودخواهى ومقام طلبى وتعصب هاى نژادى مربوط مى شود، از ايمان به او سرباز زده وآيين او را نپذيرفتند; قرآن اين حقيقت را چنين بازگو مى كند:

(وَلَمّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ

1 . انجيل يوحنا، فصلهاى 14، 15و 16.

صفحه 21

عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرينَ) (بقره/89).

«آنگاه كه كتابى (قرآن) از نزد خدا براى آنان (اهل كتاب) آمد كه تصديق كننده شريعت وكتابى بود كه با آنها بود وقبلاً (به وسيله همين كتاب و آورنده آن) بر گروه مشرك نويد پيروزى مى دادند وقتى آن كتاب كه قبلاً با نشانه هاى آن آشنا بودند، آمد به آن كفر ورزيدند; لعنت خدا بر كافران باد!».

وقتى معاذ بن جبل وبشير بن البراء مجادله جا معه يهود مدينه را با پيامبر ديدند، به آنان گفتند:حيا كنيد! شما يهودان، همان افرادى بوديد كه به ظهور محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم)، نويد پيروزى بر خود مى داديد وشما در آن زمان كه ما مشرك وبت پرست بوديم او را بر ما توصيف مى كرديد ومى گفتيد كه او برانگيخته مى شود; سلام بن مسلم با كمال وقاحت گفت:«كسى كه ما او را بشناسيم نيامده واين مرد آن شخصى نيست كه او را ياد مى كرديم» در اين موقع اين آيه فرود آمد.¹

دعاى ابراهيم ونبوت پيامبر خاتم

ابراهيم به كمك فرزند خود به تعمير ويرانيهاى كعبه وآسيبى كه از طوفان نوح ديده بود، پرداخت وذرّيّه خود را در آنجا سكنى داد ودر اين هنگام به راز ونياز پرداخت وبه درگاه الهى چنين گفت:

(رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ)(بقره/129).

«خدايا! در ميان آنان پيامبرى برانگيز كه آيات تو را تلاوت كند وبه آنان كتاب وسخنان حكيمانه بياموزد و آنان را پاكيزه گرداند، تو قدرتمند وحكيم هستى!».

خصوصياتى كه ابراهيم در دعاى خود براى رسول مورد نظر خود يادآور مى شود

1 . مجمع البيان، ج1، ص 158.

صفحه 22

جز بر پيامبر خاتم بر كسى منبطق نمى گردد وقرآن در مواردى پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) را با همين صفت توصيف مى فرمايد:

(لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلال مُبِين) (آل عمران/164).

«خداوند بر مؤمنان منت گذارد، آنگاه كه رسولى از خودشان برانگيخت، آيات خدا را برآنها تلاوت مى كند و آنان را پاكيزه مى گرداند و كتاب وسخنان حكيمانه مى آموزد هرچند قبلاً در گمراهى آشكارى بودند».

اين بخش از آيات ¹، گواه بر وجود بشارتها ونويدها ومشخصات پيامبر گرامى در عهدين است. با اينكه «عهدين» كراراً مورد تحريف قرار گرفته وحتى تورات پس از مفقود شدن، از حفظ بازنويسى شده است ـ مع الوصف ـ به لطف حق، بخشى از اين بشارات محفوظ مانده وهم اكنون مسلمانان جهان با تكيه بر همين كتب مى توانند نبوت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) را ثابت نمايند و روى اين اساس دانشمندان اسلامى كتابهاى فراوانى در اين موضوع نوشته شده اند كه سه كتاب مهم را ياد مى كنيم:

1ـ «اظهار الحق» نگارش شيخ رحمت اللّه هندى كه به حقّ، كتاب بسيار مفيد ومستندى است.

2ـ «انيس الكلام» تأليف فخر الإسلام كه خودمدّتى از كشيشان بوده است و در سال1327 در تهران درگذشته و در امام زاده عبد اللّه شهر رى مدفون است.

3ـ «الهدى إلى دين المصطفى» نگارش علامه بلاغى متوفاى سال 1352هـ.

1 . به سوره بقره آيه 151 و سوره جمعه آيه 2 نيز مراجعه شود.

صفحه 23

3 ويژگيهاى زندگى عرب جاهلى

در قرآن

آيات موضوع

1ـ (وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُل يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّق إنَّكُمْ لَفي خَلْق جَديد*اَفْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ فِي العَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعيدِ).(سبأ/7و8)

2ـ (ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحيرَة وَلا سائِبَة وَ لا وَصيلَة وَ لا حام وَلكِنَّ الَّذينَ يَفْتَروُنَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ).(مائده/103)

3ـ (يَسْأَلُونَكَ عِنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما). (بقره/219)

4ـ (وَلا تَقْتُلُوا أَولادَكُمْ خَشْيَةَ اِمْلاق نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطأً كَبيراً). (اسراء/31)

5ـ (وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَ هُوَ كَظيمٌ).(نحل/58)

6ـ (يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُون أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ).(نحل/59)

7ـ (أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ* أَمْ خَلقْنَا المَلائِكَةَ إِناثاً وَ هُمْ شاهِدونَ* أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ* وَلَدَاللّهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ* اَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ* ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) (صافات/154ـ149).

صفحه 24

8 ـ (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلاّ ما ذَكَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالأَزْلامِ ذلِكُمُْ فِسْقٌ) (مائده/3).

9 ـ (إِنَّمَاالنَّسيءُ زِيادَةٌ فِي الكُفْرِ يُضَلُّ بِه الَّذينَ كَفَرُوُا يُحِلّونَهُ عاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَومَ الْكافِرينَ) (توبه/37).

10 ـ (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ*فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَاذَنُوا بِحَرْب مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ) (بقره/279 ـ 278).

11ـ (وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما آتيهُمْ مِنْ نَذِير مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) (قصص/46).

12ـ (أَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوماً ما آتيهُمْ مِنْ نَذِير مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ) (سجده/3).

13ـ (لِتُنْذِر قَوماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ) (يس/6)

14ـ (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ)(آلعمران/103).

ترجمه آيات

1ـ «افراد كافر گفتند:آيا(مايليد) شما را به فردى هدايت كنيم كه مى گويد شماها پس از آنكه ريزه ريزه شديد، بار ديگر آفرينش نوى خواهيد داشت، آيا بر خدا دروغ بسته است يا جنون دارد؟ بلكه آنان كه به

صفحه 25

سراى ديگر ايمان ندارند در عذاب وگمراهى بس دورى قرار گرفتهاند».

2ـ «خداوند هيچ نوع «بحيره» و«سائبه» و «وصيله» و«حام» قرار نداده، كسانى كه كافر شده اند بر خدا دروغ مى بندند وبيشتر آنها نمى دانند».

3ـ «از تو در باره شراب و قمار مى پرسند، بگو گناه آن بزرگ و براى مردم در آن سود مادى هست ولى گناه آن بيش از سود آن مى باشد».

4ـ «فرزندان خود را به بهانه ترس از گرسنگى نكشيد، شما و آنان را ما روزى مى دهيم، قتل اين افراد(معصوم) گناه بزرگى است».

5ـ «هنگامى كه به يكى از آنان نويد ولادت دختر دهند صورت او تيره وخشم خود را فرو مى برد».

6ـ «از بدى خبر خود را پنهان مى سازد و نمى داند كه چه بكند آيا او را به آن ذلّت وخوارى نگاه دارد، يا در خاك پنهان سازد، چه بد داورى مى كنند!».

7ـ «آيا براى پروردگار تو است دختران وبراى آنان است، پسران؟ آيا آنان مشاهده كرده اند (وديده اند) كه ما فرشتگان را دختر آفريده ايم؟ آگاه باش آنان از روى جهل مى گويند خدا فرزند آورد و البتّه دروغ مى گويند، چگونه خدا دختران را بر پسران برگزيد؟ چگونه (وچه جاهلانه) داورى مى كنيد؟».

8ـ «بر شما مؤمنان گوشت مردار و خون و گوشت خوك و آن ذبيحه اى كه به نام خدا كشته نشده همه حرامند و نيز حرام است هر حيوانى كه به خفه كردن و از بلندى افكندن يا شاخ زدن بهم مى ميرند و نيز نيمخورده درندگان جز آنكه قبلاً تذكيه كرده باشيد حرام است و نيز آن را كه براى بتُان مى كشيد و آن را كه به تيرها قسمت مى كنيد (رسمى بود در جاهليّت كه چون در امرى مردّد مى شدند به تيرى مى نوشتند خدا امر كرد و به تيرى ديگر مى نوشتند خدا نهى كرد آنگاه تيرها را در هم ريخته

صفحه 26

يكى را به قرعه بيرون مى آوردند و مطابق آن رفتار مى كردند) كه اين كار فسق است ».

9ـ «تأخير ماههاى حرام فزونى در كفر است كه از اين طريق كافران گمراه مى شوند. يك سال، آن را حلال وسال ديگر آن را تحريم مى كنند، تا با تعداد ماههايى كه خداوند تحريم كرده مطابق گردد وعدد چهار تكميل شود و از اين راه آنچه را كه خدا تحريم كرده حلال مى شمردند، كردارهاى زشت آنان در نظرشان زيبا جلوه كرده، خدا گروه كافران را هدايت نمى كند».

10ـ «اى افراد با ايمان از خدا بپرهيزيد و آنچه را از مطالبات(بهره) باقى مانده است رها كنيد اگر ايمان داريد، اگر چنين نكرديد اعلان جنگ با خدا وپيامبر او بدهيد ولى اگر توبه كنيد، سرمايه هاى شما از آن شما است(در اين صورت) نه ستم مى كنيد، ونه مورد ستم قرار مى گيريد».

11ـ «اين رحمتى از طرف پروردگار تو بود، تا قومى را كه پيش از تو بيم دهنده اى براى آنان نيامده است بترسانى، شايد متذكر شوند!».

12ـ «آيا مى گويند كه اين قرآن را به دروغ به خدا بسته شده است؟ بلكه آن كتاب حقّى است كه از طرف پروردگار تو فرو فرستاده شده است تو گروهى را بيم دهى كه پيش از تو بيم دهنده اى براى آنان نيامده، شايد كه هدايت شوند».

13ـ «تا قومى را بيم دهى كه نياكان آنان بيم داده نشده اند، در حالى كه غافل وبى خبرند».

14ـ «همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد وپراكنده نشويد و نعمت هاى خدا را بر خود به ياد آوريد، آنگاه كه دشمنان يكديگر بوديد، ميان قلبهاى شما الفت بخشيد و در پرتو نعمت او برادر شديد، وبر لب حفره اى از آتش بوديد شما را از آن نجات داد، اين چنين خدا آيات خود را بيان مى كند تا شايد شما هدايت يابيد».

صفحه 27

تفسير آيات

1ـ شرك در عبادت

عرب جاهلى از نظر قرآن، در پاره اى از مسائل موحد بود، او به خداى يكتا(در برابر ثنويّت مجوسى وتثليث مسيحيّت) كه خالق جهان ومدبّر آن است، معتقد بود و از نظر توحيد ذاتى (خدا يكى است وبراى او نظير ومانندى نيست) وتوحيد در خالقيت وتدبير (خداى خالق جهان وگرداننده آن، يكى است) شك وترديدى نداشت و اگر در اين ميان افراد انگشت شمارى ¹ در اين مراحل گام فراتر نهاده و دچار شرك شده بودند، مقياس افكار عمومى نبود. شرك عرب جاهلى غالباً در مرحله «عبادت» خلاصه مى شد ودر اين قسمت به منحط ترين درجه رسيده بودند وشديدترين مبارزه قرآن با آنها، مربوط به اين نوع از شرك است و چون در اين قسمت بحثهاى گسترده اى از طرف دانشمندان انجام گرفته از توضيح آن خوددارى مى نماييم. گذشته از اين، در جلد دوّم اين كتاب گسترده ترين بحث را درباره انواع توحيد وشرك انجام داده ايم وديگر نيازى به تكرار نيست، علاقمندان به آن جلد مراجعه بفرمايند.

2ـ انكار معاد

مشركان با شنيدن حيات مجدد ورسيدگى به اعمال وافعال انسان در سراى ديگر، مو بر بدنشان راست مى شد وبه شدت از آن رنج مى بردند واين عكس العمل

1 . قرآن از وجود انديشه هاى ديگرى كه همه حوادث را به طبيعت و زمان و گردش فلك نسبت مى دهد در ميان ملّت عرب گزارش مى دهد، آنجا كه مى فرمايد:(وَ قالُوا ما هِيَ إِلاّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِكُنا إِلاّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُم بِذلِكَ مِنْ عِلْم إِنْ هُمْ إِلاّ يَظُنُّونَ)(جاثيه/24):«گفتند زندگى جز اين زندگى دنيوى نيست كه در آن مى ميريم و زنده مى شويم، وما را جز زمان نابود نمى كند. آنان به گفتار خود علم ندارند، بلكه گمان مى كنند».

صفحه 28

صد در صد يك امر طبيعى بود; زيرا هرگاه به گروهى كه به زندگى بدون حساب وكتاب عادت دارند، گفته شود كه تمام كردار شما زير سؤال خواهد رفت و خوبيها وبديهاى شما هرچند به اندازه ذره كوچكى باشد، پاداش و كيفر خواهد داشت، طبعاً به خود مى لرزند وبراى كاهش فشار وجدان، گوينده را به جنون وديوانگى، دروغ بستن و افترا گويى به خدا، متهم مى سازند; آياتى كه در آن، سخنان مشركان درباره معاد وارد شده است بيش از آن است كه حتى بخش كمى نيز از آن در اينجا نقل گردد، ولى به نقل يك آيه اكتفا مىورزيم:

(وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُل يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّق إِنَّكُمْ لَفي خَلْق جَديد *اَفْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ فِي العَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعيدِ) (سبأ/7و8)

«افراد كافر گفتند:آيا شما را به فردى هدايت كنيم كه مى گويد شماها پس از آنكه ريزه ريزه شديد، بار ديگر آفرينش نوى خواهيد داشت، آيا بر خدا دروغ بسته است يا جنون دارد؟ بلكه آنان كه به سراى ديگر ايمان ندارند در عذاب وگمراهى بس دورى قرار گرفته اند».

3ـ حكومت خرافات

تعاليم آسمانى بر اساس شكستن زنجير پندارها وبرداشتن غلهاى افسانه وارى است كه در محيط مشركان، به صورت فراوانى وجود داشت. البتّه قرآن يكى از مشخصات پيامبر گرامى را مبارزه با خرافات وپندارهاى غلط مى داند، آنجا كه مى فرمايد:

(وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ)(اعراف/157): بارهاى سنگين وغلهايى (پندار وافسانه) را كه بر دست وپاى آنها است، بر مى دارد».

صفحه 29

زندگى عرب جاهلى مملو از پندارگرايى و افسانه پرستى بود كه نمونه آن تحريم استفاده از چهار نوع حيوان اهلى است كه بهره گيرى از آن را ممنوع اعلام كرده بودند; امّا قرآن به انتقاد از آن بدعت مى پردازد ومى گويد:(ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحيرَة وَلا سائِبَة وَ لا وَصيلَة وَ لا حام وَلكِنَّ الَّذينَ يَفْتَروُنَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ).(مائده/103)

«خداوند هيچ نوع «بحيره» و«سائبه» و «وصيله» و«حام» قرار نداده، كسانى كه كافر شده اند بر خدا دروغ مى بندند وبيشتر آنها نمى دانند».

اين چهار لفظ كه هم اكنون به توضيح آنها مى پردازيم، اشاره به چهار نوع حيوان است كه نه تنها بهره گيرى از گوشت آنها ممنوع بود، بلكه خوردن شير و چيدن پشم و سوار شدن بر آنها نيز ممنوع شمرده مى شد، اين چهار نوع چهارپا كاملاً آزاد بودند و كسى را حقّ تعرّض به آنها نبود، آنها عبارت بودند از:

1ـ بحيره: حيوانى كه پنج بار بزايد وپنجمين آنها، ماده وگاهى مى گويند«نر» باشد، در اين موقع، مالك با ايجاد شكاف وسيعى در گوش حيوان، آن را علامت دار مى ساخت وبه حال خود واگذار مى كرد.

2ـ سائبه: شترى كه دوازده بچه بياورد، چنين حيوانى آزاد مطلق بود به هر چراگاهى وارد مى شد و از هرآبشخور و چشمه اى مى نوشيد كسى حقّ مزاحمت او را نداشت، فقط گاهى براى مهمان از شير او مى دوشيدند.

3ـ وصيله: گوسفندى كه هفت بار فرزند مى آورد، يا دوقلو مى زاييد.

4ـ حام: حيوانى نرى است كه از وجود او براى تلقيح حيوانات بهره مى گرفتند، هرگاه از حيوانى ده بار براى تلقيح استفاده مى شد و هر بار فرزندى از نطفه آن به وجود مى آمد ديگر كسى حقّ سوار شدن برآن حيوان را نداشت.

ظاهر اين نوع ممنوعيتها به خاطر قدردانى از حيوان بود زيرا منشأ اين همه بركات شده است ولى اين چنين قدردانى، موجب بدبختى حيوان و زندگى جانكاه آن

صفحه 30

بود، زيرا وقتى بهره گيرى از اين قسم جانداران ممنوع اعلام مى شد، ديگر كسى به فكر آب و علف او نبود و در نتيجه حيوان پيوسته با محروميّت خاصى زندگى مى كرد. واين قدردانى صد در صد به ضرر حيوان تمام مى شد گذشته از اين، موجب اتلاف مال و معطل گشتن نعمتهاى الهى بود.

از ذيل آيه (وَلكِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ)استفاده مى شود كه اين گروه، تحريم ها وممنوعيت هاى اين نوع دامها را به خدا نسبت داده و آن را جزء تعاليم الهى مى دانستند.

4ـ فساد اخلاقى

در ميان وسائل فساد اخلاق، قرآن به دو موضوع مهم اشاره مى كند و آن قمار و شراب است كه در ميان عرب جاهلى رواج كامل داشت، «قمار» را «ميسر» مى ناميدند كه از «يسر» به معنى آسان گرفته شده است و علّت نامگذارى قمار به ميسر اين است كه قماربازان حرفه اى، از اين طريق به آسانى مال مردم را به جيب مى زدند.

علاقه آنان به «شراب» به حدّى بود كه برخى به خاطر نهى اسلام از آن، از گرويدن به اسلام خوددارى مى كردند و شاعر معروف عرب جاهلى(اعشى) به خاطر همين اصل از پذيرفتن اسلام سرباز زد در حالى كه رنج سفر بر خود هموار كرده بود وقصد ملاقات با پيامبر را داشت و هدفش گرايش به آيين يكتا پرستى بود.¹

قرآن در اين زمينه مى فرمايد:(يَسْأَلُونَكَ عِنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما) (بقره/219)

«از تو در باره شراب وقمار مى پرسند، بگو گناه آن بزرگ وبراى مردم در آن سود مادى هست ولى گناه آن بيش از سود آن مى باشد».

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص386.

صفحه 31

قرآن با اجراى دستورات وپيامهاى مختلف توانست در چهار مرحله ريشه ميگسارى را كه در اعماق زندگى عرب جاهلى ريشه دوانيده بود، ريشه كن سازد، وتفصيل اين مراحل در كتاب هاى تفسير و آيات الأحكام وارد شده است.¹

فساد اخلاق جامعه عرب جاهلى، منحصر به شراب وقمار نبود بلكه فحشا به صورت هاى گوناگون در ميان آنان رواج كامل داشت; تا آنجا كه واژه «فحشا» در قرآن در سيزده مورد آمده ودر مورد «زنا»و«لواط» واعمال زشت وننگين به كار رفته است. آيات مربوط به آن در سوره «نساء» آيه هاى 15 و16، ودر سوره نور، آيه هاى 2و3 وارد شده است علاقمندان مى توانند به اين آيات مراجعه نمايند.

5ـ زنده به گور كردن فرزندان

در تاريخ بشريت، عرب جاهلى براى نخستين بار به عمل ننگينى كه از قساوت و سنگدلى خاصى حكايت مى كند، دست زد و فرزندان خود را گاهى به بهانه اينكه مبادا قحطى رخ دهد وپدر نتواند زندگى او را تأمين كند و احياناً به خاطر ترس از ننگى (ننگ پندارى وخيالى) كه مبادا از ناحيه دختران به آنان برسد، به چنين كار وحشيانه اى دست مى زدند، قرآن در باره اين موضوع نخست مى فرمايد:

(وَلا تَقْتُلُوا أَولادَكُمْ خَشْيَةَ اِمْلاق نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبيراً) (اسراء/31).

«فرزندان خود را به بهانه ترس از گرسنگى نكشيد و شما و آنان را ما روزى مى دهيم، قتل اين افراد(معصوم) گناه بزرگى است».

جدّ فرزدق به نام «صعصعة بن ناجيه» حضور پيامبر رسيد واسلام آورد ويكى از كارهاى نيكى را كه قبلاً انجام داده بود، برشمرد كه: من دويست وهشتاد دختر را كه در آستانه مرگ قرار گرفته بودند، با پرداخت سه شتر كه دوتاى آنان ماده ويكى نر

1 . فروغ ابديت، ج2، ص103.

صفحه 32

بود نجات داده ام، آنگاه از پيامبر پرسيد: آيا اين كار براى او پاداش خواهد داشت يا نه؟ پيامبر به او فرمود:

«لَك اَجْرُهُ إِذْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْكَ بِالإِسْلامِ»: در پاداش آن همين بس كه خدا بر تو منّت نهاد وتو را به اسلام هدايت كرد».

فرزدق هم يكى از افتخارات خود را اين مى داند كه جدّ وى تنها كسى است كه از زنده به گور كردن دختران جلوگيرى كرد! او در اين باره مى گويد:

وَ مِنّا الَّذي مَنَعَ الوائِداتِ *** وَاَحيَا الوَئيدَ فَلَم يُؤاد

«از ما است كسى كه از زنده به گور شدن دختران جلوگيرى نمود ومحكومان به مرگ را زنده كرد، پس آنها (محكومين به زنده به گور شدن) زنده به گور نشدند».¹

در دو آيه زير، به اين حقيقت كه عرب جاهلى از وجود دختر احساس نفرت مى كرد، اشاره شده است:

(وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَ هُوَ كَظيمٌ)(نحل/58): «هنگامى كه به يكى از آنان نويد ولادت دختر داده مى شد صورت او تيره وخشم خود را فرو مى برد».

(يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُون أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ).(نحل/59)

«از بدى خبر خود را پنهان مى سازد ونمى داند كه چه بكند آيا او را به آن ذلّت وخوارى نگاه دارد يا در خاك پنهان سازد، چه بد داورى مى كنند!».

6ـ انديشه عرب جاهلى در باره فرشتگان

آنان روى يك رشته انديشه هاى پندارى، فرشتگان را جزء اناث دانسته وآنها را

1 . بلوغ الارب، ج3، ص 46.

صفحه 33

دختران خدا مى انگاشته اند، چنانكه مى فرمايد:

(أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ* أَمْ خَلقْنَا المَلائِكَةَ إِناثاً وَ هُمْ شاهِدونَ* أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ* وَلَدَاللّهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ* اَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ* ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) (صافات/149 تا 154).

«آيا براى پروردگار تو است دختران وبراى آنان است، پسران؟ آيا آنان مشاهده كرده اند (وديده اند) كه ما فرشتگان را دختر آفريده ايم؟ آگاه باش آنان از روى جهل مى گويند خدا فرزند آورد والبتّه دروغ مى گويند، چگونه خدا دختران را بر پسران برگزيد؟ چگونه (وچه جاهلانه) داورى مى كنيد؟».

7ـ كيفيت بهره گيرى از حيوانات

اگر عرب جاهلى از گوشت و شير و پشم چهار حيوان ياد شده امتناع مىورزيد، در مقابل از مردار و خون و خوك و حيواناتى كه به صورت شكنجه و آزار آنها را مى كشتند ـ و شايد آن را يك نوع عبادت گمان مى كردند ـ بهره مى گرفت و آيه ياد شده در زير، گوشتهاى مورد تحريم اسلام را كه همگى در جاهليت حلال بود، يادآور مى شود و اين خود درجه تمدن وانسانيت اين گروه را بيان مى كند.

(حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ المَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَ ما أَكَلَ السَّبُعُ إِلاّ ما ذَكَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالأَزْلامِ ذلِكُمُْ فِسْقٌ) (مائده/3).

آيه فوق، امور ياد شده در زير را حرام مى كند:

1ـ گوشت مردار. 2ـ خون. 3ـ گوشت خوك. 4ـ حيوانى كه به غير نام خدا ذبح شود.5ـ حيوانى كه به زجر كشته گردد.6ـ حيوانى كه خفه شود. 7ـ حيوانى كه به وسيله پرت شدن از بلندى بميرد.8ـ حيوانى كه به ضرب شاخ حيوان ديگرى كشته شود.9ـ حيوانى كه به وسيله حيوان زنده اى بميرد مگر اينكه به موقع به آن برسند و آن

صفحه 34

را ذبح كنند.10ـ حيوانى كه در مقابل بتها ذبح شود».

اگر قرآن از اكل گوشت اين نوع از حيوانات نهى مى كند به خاطر اين است كه بهره گيرى از آنها در ميان اعراب رواج كامل داشت وبراى ذبح حيوان طرق زير را به كار مى بردند:

الف: حيوان را ميان دو چوب يا ميان دو شاخه درخت سخت مى فشردند تا بميرد و از گوشت آن استفاده كنند (اَلْمُنْخَنِقَةُ).

ب: حيوان را به قدرى مى زدند تا جان بسپارد (اَلمَوقُوذَةُ).

ج: حيوان را از بلندى پرت مى كردند تا بميرد (اَلْمُتَرَدِّيَة).

د: دوحيوان را به جان يكديگر مى انداختند و آن دو حيوان آنقدر به هم شاخ مى زدند كه يا يكى يا هر دو جان مى دادند ! (اَلنَّطيحَةُ).

8ـ تقسيم با «ازلام»

تقسيم گوشت از طريق «ازلام» يك نوع قمار رايج بود. «ازلام» جمع «زلم» بر وزن «شرف» چوبه هاى تير را مى گفتند كه تقسيم گوشت به وسيله آن انجام مى گرفت و كيفيّت آن به شرح زير بود:

ده نفر شترى را خريدارى كرده و ذبح مى نمودند سپس ده چوبه تير را (كه روى هفت عدد از آنها سهام مختلفى را از يك تا هفت سهم مى نوشتند و روى سه عدد ديگر چيزى نمى نوشتند) در كيسه مخصوصى مى ريختند سپس هر يك از آنها را به نام يكى از آن ده نفر در مى آوردند، هفت نفر از آنها برابر سهمى كه روى آن تيرها نوشته شده بود، نصيب داشت و چيزى در برابر آن نمى پرداخت، ولى آن سه نفرى كه تيرهاى سفيد به نام آنها اصابت مى كرد، هر كدام بهاى يك سوّم حيوان را مى پرداخت بدون اينكه از حيوان سهمى ببرد.

قرآن از تقسيم گوشت به اين شيوه در آيه ياد شده نهى مى كند ومى گويد:

صفحه 35

(وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالأَزْلامِ) زيرا يك نوع قمار است كه مفسده قمار را نيز دارد.

9ـ تأخير ماههاى حرام

گردش يك دوره كامل كره ماه را به دور زمين، يك ماه مى نامند و اين كار در سال دوازده بار تكرار مى شود. و از ميان اين دوازده ماه، چهار ماه آن را «اشهرالحرم» مى نامند كه سه تاى آن پشت سر هم«ذى القعده»، «ذى الحجّه» ومحرم» ويك ماه از آن به نام «رجب» تك وجدا است. تحريم جنگ در اين چهار ماه از سنت هاى رايج در ميان عرب جاهلى بود و شايد اين رسم از ابراهيم خليل به صورت يك سنّت خوب وكهن به آنان رسيده بود.

متوليان كعبه ويا سران عرب، گاهى با گرفتن مبلغى (يا از روى هوى وهوس) ماههاى حرام را به تأخير مى انداختند، كه قرآن از آن به لفظ «نسىء» تعبير مى آورد، آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّمَاالنَّسيءُ زِيادَةٌ فِي الكُفْرِ يُضَلُّ بِه الَّذينَ كَفَرُوُا يُحِلّونَهُ عاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَومَ الْكافِرينَ) (توبه/37).

«تأخير ماههاى حرام فزونى در كفر است كه از اين طريق كافران گمراه مى شوند. يك سال، آن را حلال وسال ديگر آن را تحريم مى كنند تا با تعداد ماههايى كه خداوند تحريم كرده مطابق گردد وعدد چهار تكميل شود واز اين راه آنچه را كه خدا تحريم كرده حلال مى شمردند، كردارهاى زشت آنان در نظرشان زيبا جلوه كرده، خدا گروه كافران را هدايت نمى كند».

كيفيت «نسىء» وتأخير ماههاى حرام وجا به جا كردن آنها، در كتابهاى تاريخ وتفسير وارد شده; يكى از صور آن اين بوده كه گروهى كه تاب متاركه نبرد وغارت در سه ماه پشت سر هم را نداشتند،با پرداختن مبلغى، از متوليان كعبه درخواست مى كردند كه در ماه محرم، جنگ و نبرد و غارت را حلال اعلام كنند وبه جاى آن،

صفحه 36

ماه صفر ماه حرام معرفى گردد تا عدد چهار تكميل شود; در آيه فوق به اين مطلب اشاره شده است:(لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللّهُ): تا مطابق شماره ماههاى حرام، ماه حرام اعلام كنند» واگر در سالى ماه حرام را به عقب مى انداختند، در سال ديگر، همان ماه حرام را، ماه حرام اعلام مى نمودند; چنانكه مى فرمايد:(يُحِلُّونَهُ عاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عاماً).

10ـ بهره كشى ظالمانه

واژه «استعمار» و«استثمار» از مقدّس ترين لغات زبان عربى است ولى متأسفانه به مرور زمان از معناى واقعى خود بيگانه گشته ومفاد ضد خود را در برگرفته است. استعمار از «عمران» به معناى تلاش براى آبادى و«استثمار» از «ثمر» به معناى ميوه دهى واحد طبيعى و سود آورى يك واحد صناعى است.

قرآن در باره واژه نخست ميگويد:

(هُوَ الَّذي أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها)(هود/11): اوست كه شما را از زمين(خاك) آفريد وعمران وآبادى آن را از شما طلبيد).

ودر باره واژه دوّم مى فرمايد:

(كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ اتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ) (انعام/141).

«از ميوه آن هنگامى كه به ثمر مى نشيند، بخوريد وحقّ آن را به هنگام درو بپردازيد واسراف مورزيد، خداوند اسرافگران را دوست نمى دارد».

ولى امروز ـ از بخت بد ـ هر دو واژه معناى بس بدى به خود گرفته; لفظ استعمار به معناى بردگى و نوكرى و تسلّط مستكبر بر دارايى مستضعف وبه غارت بردن آن، وواژه «استثمار» به معنى سودجويى ظالمانه وبهره كشى بى حدّ ومرز انسانى از انسان ديگر به كار مى رود.

صفحه 37

ودر هرحال، رباخوارى به حق، مصداق روشن اين اصل است; ربا خواران ثروت خدادادى را در يك قطب گرد مى آورند وتمام زيانهاى اقتصادى را متوجه طرف ديگر مى سازند; زيرا سرمايه رباخوار شب وروز دسترنج طبقه مستمند رامى بلعد خواه گيرنده وام سود ببرد خواه زيان.

نظام رباخوارى، ستون فقرات اقتصاد عرب جاهلى را تشكيل مى داد و شديدترين مبارزه قرآن با آداب ورسوم عرب جاهلى، متوجّه اين شيوه از نظام اقتصادى آنان است; ما براى نمونه يك آيه را يادآور مى شويم:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ*فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَاذَنُوا بِحَرْب مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لاتُظْلَمُونَ)(بقره/278 و 279).

«اى افراد با ايمان از خدا بپرهيزيد وآنچه را از مطالبات(بهره) باقى مانده است رها كنيد اگر ايمان داريد، اگر چنين نكرديد اعلان جنگ با خدا وپيامبر او بدهيد ولى اگر توبه كنيد، سرمايه هاى شما از آن شما است(در اين صورت) نه ستم مى كنيد، و نه مورد ستم قرار مى گيريد».

شگفت اينجا است كه اين گروه براى تحليل ربا منطق خاصى داشتند ومى گفتند (إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبوا)(بقره/275): بيع و ربا مانند هم هستند» اگر داد وستد حلال است، بهره كشى از پول نيز حلال مى باشد!

قرآن در كوبيدن منطق آنان مى فرمايد:

(وَ أَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبوا): «نه! چنين نيست! خدا داد وستد را حلال، و ربا را حرام شمرده است».

در داد وستد، طرفين به صورت يكسان وارد ميدان كار مى شوند و احتمال سود وزيان بر هر دو به طور يكسان حاكم است در حالى كه در نظام رباخوارى، رباخوار

صفحه 38

هيچ گاه ضرر نمى بيند وپيوسته ضررها متوجه طرف ديگر است وبه خاطر همين روشنامتعادل، مؤسّسات رباخوارى هر روز بر وسعت ثروت خودمى افزايند و در حالى كه طرف مقابل به زحمت، قوت لايموتى به دست مى آورد و به زندگى ادامه مى دهد.

امّت دور از تعاليم آسمانى

پيامبر گرامى در ميان امّتى مبعوث به رسالت گرديد كه از تعاليم الهى پيامبران، كاملاً به دور بودند، واز زمان اسماعيل تا آن روز در ميان آنان پيامبرى بر انگيخته نشده بود، قرآن در اين باره مى فرمايد:(وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما آتيهُمْ مِنْ نَذِير مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ)(قصص/46).

«اين رحمتى از طرف پروردگار تو بود، تا قومى را كه پيش از تو بيم دهنده اى براى آنان نيامده است بترسانى، شايد متذكر شوند!».

در آيه ديگر مى فرمايد:(أَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوماً ما آتيهُمْ مِنْ نَذِير مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ)(سجده/3).

«آيا مى گويند كه اين قرآن را به دروغ به خدا بسته است؟ بلكه آن كتاب حقّى است كه از طرف پروردگار تو فرو فرستاده شده است تو گروهى را بيم دهى كه پيش از تو بيم دهنده اى براى آنان نيامده، شايد كه هدايت شوند».

ودر آيه سوم مى فرمايد:(لِتُنْذِر قَوماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ) (يس/6) تا قومى را بيم دهى كه نياكان آنان بيم داده نشده اند، در حالى كه غافل وبى خبرند».

اين آيات حاكى است كه: قومى كه پيامبر بر انذار آنان مبعوث گرديده، گروهى بودند كه در ميان آنان پيامبرى مبعوث نشده بود. واين گروه جز قريش وتيره هاى نزديك به آن كس ديگرى نبود، وهرگز مقصود «عرب عدنانى» نيست، تا چه رسد به «عرب قحطانى»; زيرا در زمانهاى پيشين ميان گروه عرب زبان، پيامبرانى مانند هود وصالح وشعيب برانگيخته شده ودر اعصار پسين، افرادى ما نند «خالد بن

صفحه 39

سنان»، و«حنظله» ¹ به عنوان نبى وهادى برانگيخته شده اند; بنابر اين هرگز نمى توان گفت در ميان گروه عرب زبان هيچ منذرى بر انگيخته نشده بود. بلكه مقصود، قريش وقبائل نزديك به آنان است كه در طول زمان، هيچ پيامبرى براى هدايت آنان نيامده بود واين فترت سبب شده بود كه قوم پيامبر از تعاليم شرايع آسمانى به دور باشند وفقط افراد انگشت شمارى به نام «حنيف» از آيين ابراهيم پيروى كنند.

قرآن وضع اين جامعه دور افتاده از تعاليم پيامبران را چنين تشريح مى كند:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) (آل عمران/103).

«همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد وپراكنده نشويد ونعمت هاى خدا را بر خود به ياد آوريد، آنگاه كه دشمنان يكديگر بوديد، ميان قلبهاى شما الفت بخشيد ودر پرتو نعمت او برادر شديد، وبر لب حفره اى از آتش بوديد شما را از آن نجات داد، اينچنين خدا آيات خود را بيان مى كند تا شايد شما هدايت يابيد».

اين آيه زندگى عرب را به گونه اى بس وحشتناك ترسيم مى كند كه ما برخى را توضيح مى دهيم:

اوّلاً: با جمله (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ) وضع عرب جاهلى را مانند كسى مى داند كه در قعر چاه افتاده وباچنگ زدن به ريسمان محكمى كه از بالا به درون چاه روانه مى شود، نجات يابد. اين گروه نيز در چاه نادانى فرو رفته بودند، وبا چنگ زدن به ريسمان محكم قرآن وايمان، از آن زندگى شقاوت بار نجات يافتند.

ثانياً: جمله (وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها)حاكى از آن

1 . در برخى از روايات اسلامى اين دو نفر وارد شده است. به الميزان ج16، ص 257 و بلوغ الارب، ج2، ص 278 مراجعه بفرماييد.

صفحه 40

است كه زندگى آنان بسان كسى بود كه بر لب حفره آتش قرار گرفته باشد وپيوسته زير «شيفر» خالى گردد وچيزى نگذرد كه به درون حفره فرو رود. ممكن است مقصود از اين حفره آتش كه عرب جاهلى بر لب آن قرار گرفته بودند علاوه بر دوزخ، همان نزاعها وكشمكشهاى قبيله اى خانمان برانداز آنان باشد كه ساليان درازى در ميان آنان شعله ور بود، ولى در سايه اسلام، اخوت جاى عداوت، وبرادرى جاى دشمنى را گرفت وهمگان به حكم آيه (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) (حجرات/10) برادر وبرابر شدند.

آيه ياد شده وضع محيطى را كه پيامبر در آن برانگيخته شده بود، به طور فشرده بيان مى كند.وبراى تفصيل آن اجمال، دو راه وجود دارد كه فقط يكى از آن دو راه براى ما مطرح است:

1ـ بررسى آيات ديگرى كه زندگى عرب وعادات واخلاق وافعال واعمال آنان را تشريح مى كند.

2ـ بازگشت به كتابهاى سيره وتاريخ، بالأخص كتابهايى كه پيرامون زندگى عرب جاهلى نوشته شده است. زيرا تاريخ نگاران مسلمان، زندگى وعادات وآداب عرب را به صورت بس ارزنده وآموزنده اى نوشته اند ودر ميان پيشينيان قهرمان اين ميدان، ابن قتيبه استاد بدون معارض تاريخ عرب است، در ميان متأخران مى توان از: استاد سيد محمود شكرى آلوسى بغدادى، مؤلّف كتاب «بلوغ الارب في معرفة أحوال العرب» در سه جلد واستاد دكتر جواد، مؤلّف كتاب «تاريخ العرب» در ده جلد را نام برد كه محقّقان اين بخش از تاريخ عرب مى باشند.

***

پس از آگاهى از وضع زندگى عرب در عصر جاهلى، آن هم از ديدگاه قرآن، اكنون وقت آن رسيد كه به تحليل شخصيت پيامبر وصفات وروحيات برجسته، وزندگى سراپا معنوى وحماسى او بپردازيم. ودر همه جا از خطوط قرآن بهره بگيريم.

صفحه 41

4 آيين پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)پيش از بعثت

و آيين نياكان او

آيات موضوع

1ـ (وَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوراةِ وَ لأُحِلَّ لَكُمْ بَعضَ الَّذي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِ آيَة مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أَطِيعُون).(آل عمران/5)

2ـ (إِنّا أَنْزَلْنَا التَوْراةَ فِيها هُدىً وَ نُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذينَ أَسْلَمُوا لِلَّذينَ هادُوا).(مائده/44)

3ـ (عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى).

ترجمه آيات

1ـ «تصديق كننده توراتم كه پيش از من فرود آمده، و تحليل كننده برخى از امورى هستم كه بر شما مردم حرام شده است و با آيتى به سوى شما آمده ام از مخالفت خدا بپرهيزيد ومرا اطاعت نماييد».

2ـ «ما تورات را فرو فرستاديم در آن هدايت و نور است و از روى آن پيامبرانى داورى مى كنند».

3ـ «معلم نيرومندى به او تعليم داده است».

تفسير آيات

در بخشهاى گوناگون از زندگانى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از نظر قرآن سخن خواهيم گفت و در قسمتهاى زيادى سيمايى روشن ودرخشان از نبى گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)ترسيم خواهيم كرد، موضوع مهم، تنها تبيين وضع آيين او پيش از بعثت است، مسئله اى كه كمتر

صفحه 42

درباره آن سخن گفته شده وآنها هم كه سخن گفته اند، به اندازه اى دشوار وپيچيده سخن گفته اند، كه سيماى حقيقت زير يك رشته بحثهاى علمى و احتمالات انبوه، پوشيده مانده است. ما در اين بحث كوشش مى كنيم كه خواننده گرامى را با روشن ترين دليل، با آيين او آشنا سازيم.

آشنايى با آيين پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) پيش از برانگيخته شدن به رسالت، در گرو اين است كه وضع آيين نياكان وبرخى از اعمال آنها، روشن گردد زيرا معمولاً ايمان وتوحيد ويا ضلالت و گمراهى كودك، شاخه اى از درختى است كه در دل بيت مى رويد و شاخ و برگ مى كشد، اگر ايمان وتوحيد شخصيتهايى مانند «عبدالمطلب» و«ابوطالب» و«والدين پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)» به روشنى ثابت گردد، شك و ترديد در ايمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) قبل از بعثت و گرايش او به آيين توحيد، وسوسه اى بيش نخواهد بود.

ما براى اينكه در مورد اين موضوع به صورت مستدل ومبسوط سخن گفته باشيم نخست وضعيّت آيين نياكان و اعضاى بيت هاشمى را تشريح مى نماييم سپس به تبيين چگونگى آيين رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)پيش از بعثت مى پردازيم.

نخست در باره آيين «عبدالمطلب»، «ابوطالب»، «عبد اللّه» پدر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)، «آمنه» مادر گرامى رسول اللّه (صلى الله عليه وآله وسلم)سخن مى گوييم.

1ـ ايمان عبد المطلب

مقصود از «ايمان» در اين بحث، اعتقاد به خدا واذعان به وجود او نيست زيرا قاطبه عرب به جز انگشت شمارى از آنان، به وجود خالق يكتا معتقد بودند و اعتقاد به خدا جزء فرهنگ رسمى عرب به شمار مى رفت كه از ابراهيم(عليه السلام)به يادگار مانده بود، بلكه مقصود از آن يكتاپرستى و پرهيز از پرستش اصنام و بت ها است كه اكثريت قريب به اتّفاق عرب را فرا گرفته بود و جز افراد معدودى از «احناف» همگان «بت» را مى پرستيدند ولى سران بيت هاشمى ازاين پليدى به دور بودند هرچند برخى از آنان از محيط متأثّر بوده و افرادى در آن بيت مانند«ابولهب» از آن دفاع مى كردند

صفحه 43

ولى در اخلاص و توحيد عبدالمطلب در يكتاپرستى كافى است كه به سخنان مورخان در باره او گوش فرا دهيم.

1ـ يعقوبى ـ تاريخ نگار قرن سوّم ـ مى نويسد:

نياى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) «عبدالمطلب»، پرستش بتان را ترك گفت و توحيد در عبادت را پيشه خود ساخت وبه نذر خود در راه خدا وفا نمود وسنتهايى را پى ريزى كرد كه وحى الهى اكثر آنها را تصويب نمود آنگاه به سنتهايى كه نياى پيامبر پى ريزى كرده بود اشاره مى كند.¹

2ـ در حمله «ابرهه» به سرزمين مكه به قصد تخريب خانه خدا، توحيد ويكتاپرستى «عبدالمطلب» وروگردانى او از «بتان» قريش، به خوبى ديده مى شود او وقتى از تصميم ابرهه آگاه شد و گزارش رسيد كه شتران او را سپاه پيل به يغما برده است، يكسره به اردوگاه «ابرهه» رفت ومورد تجليل واحترام او قرار گرفت، تنها چيزى كه از او درخواست كرد اين بود كه دستور دهد اموال به غارت رفته او را بازگردانند.

«ابرهه» از درخواست كوچك او در برابر تصميم خطرناكى كه او نسبت به تخريب كعبه نموده بود، در شگفت فرو رفت و گفت من از درخواست ناچيز تو درشگفتم من آمده ام خانه اى را ويران كنم كه مايه افتخار قبيله ونياكان تو است ولى تو از شترهايى كه به غارت رفته سخن مى رانى چه بهتر بود كه از من درخواست مى كردى تا از اين كار صرف نظر كنم.

«عبد المطلب» با چهره باز و قلبى مطمئن گفت:من صاحب شترم وبراى مطالبه آن آمده ام خانه نيز صاحبى دارد، كه از آن حفاظت مى كند ابرهه گفت چيزى نمى تواند مانع از تصميم من گردد اين سخن را بگفت فوراً دستور داد كه شتران او را بازگردانند او نيز پس از تحويل، همه را نذر كعبه كرد و در حرم رها نمود كه هر نوع دست درازى به آنها، مايه ظهور خشم الهى گردد آنگاه به سوى قريش آمد وهمگان را از تصميم ابرهه آگاه ساخت، سپس يكسره به سوى كعبه رفت و حلقه باب كعبه را با

1 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 8، ط نجف.

صفحه 44

گروهى از قريش به دست گرفت وبه مناجات با خداى خود پرداخت و ضمن گفتگوى خود با خدا، چنين گفت:

«پروردگارا! به جز تو به كسى اميدى ندارم، آنان را از حريم خانه خود باز دار، دشمن خانه تو، دشمن تو است، آنان را از تخريب جلوگيرى نما».¹

اگر نياى پيامبر يك فرد بت پرست بود در اين لحظات حساس بايد بسان ديگر مشركان به بتان كعبه پناه ببرد، ودست حاجت به سوى آنها دراز نمايد.

3ـ در يكى از سالها، كه آسمان از ريزش باران بخل مىورزيد، در چنين شرايطى، قريش حضور «عبدالمطلب» رسيدند و همگان بر فراز كوه «ابى قبيس» قرار گرفتند عبدالمطلب پيامبر را در حالى كه آن روز كودكى بيش نبود همراه خود به كوه آورد وبا خداى خود چنين راز ونياز كرد:

«خداوندا! اين افراد بندگان و كنيزان تو و كودكان آنها هستند، تو از وضع آنان وخشك ساليهاى پى در پى آگاه هستى، پروردگارا دامهانابود شده چيزى نمانده كه نفوس نيز هلاك شوند، خدايا قحطى را به فراخى تبديل بفرما، او در حالى كه با خداى خود سخن مى گفت ناگهان رحمت حق فرود آمد، بيابانها و گودالها را پرآب نمود».

در اين مورد سرايندگان اشعارى در ستايش عبدالمطلب سروده اند كه يك بيت آن را مى نگاريم:

مبارك الاسم يستسقى الغمام به *** ما في الأنام له عدل ولا خطر²

«مبارك نام ، نامى كه به وسيله او از ابر آسمان، باران طلبيده مى شود در ميان مردم براى او لنگه وهمتايى نيست».

در اين مورد ابوطالب قصيده اى دارد كه در سيره حلبى وغيره نقل شده است.

4ـ شهرستانى در ملل ونحل سرگذشت «استسقاء» عبد المطلب را روشنتر

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 50; كامل ابن اثير، ج1، ص 12.
2 . سيره حلبى، ج1، ص 131ـ 133.

صفحه 45

نقل مى كند ومى گويد: دو سال گذشت قطره اى باران از آسمان مكه به سرزمين آن فرود نيامد، وى به ابوطالب دستور داد كه فرزند او را «محمّد» كه در آن روزها كودك شيرخوارى بيش نبود حاضر كند، او نوه خويش را روى دست گرفت ورو به كعبه ايستاد، وگفت:خدايا به حقّ اين كودك ما را از باران رحمت خود سيراب نما. اين جمله ها را مى گفت در حالى كه نوه خود را به سمت بالا مى انداخت، ومى گرفت، دعاى او به هدف اجابت رسيد، وچيزى نگذشت كه باران رحمت به شدت باريد تا آنجا كه ترسيدند كه به مسجد الحرام آسيبى وارد شود.

سپس مى نويسد: او در پرتو اين نور (محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم)) فرزندان خود را به اخلاق نيك وروشهاى ستوده دستور مى داد، و مى گفت پس از اين جهان سراى ديگرى است كه در آنجا نيكوكاران به پاداش كار خود وبدكاران به كيفر اعمال خود خواهند رسيد.¹

5ـ در سايه اختلافى كه ميان او وقريش پس از حفر چاه زمزم رخ داد، قريش براى رفع اختلاف تصميم گرفتند كه همراه عبدالمطلب به كاهنى كه در جانب شام زندگى مى كرد، مراجعه كنند در نيمه راه، عطش بر آنان غلبه كرد و همگى در آستانه مرگ قرار گرفتند، در اين موقع تصويب شد كه هر فردى از آنان براى خود گودالى به عنوان قبر بكند، كه اگر مرگ او فرا رسد كسى كه در كنار او است او را در گودال دفن كند و بدين صورت همگى جز آخرين نفر، در زير خاك قرار گيرند و طعمه درندگان نشوند.هر فردى براى خود قبرى كند و در انتظار فرا رسيدن مرگ خود نشست و همگى در اين حالت به سر مى بردندكه ناگهان «عبدالمطلب» گفت برخيزيد در اين بيابان گشت بزنيم شايد بر آبى دست يابيم زيرا دراز كشيدن و در انتظار مرگ نشستن جز ناتوانى، چيزى نيست، گشت زنى آغاز گرديد، افراد در اطراف بيابان پراكنده شدند، ناگهان آبى از زير پاى شتر عبدالمطلب فوران كرد «عبدالمطلب» وياران او تكبير گفتند وبا شادى و خرسندى خاصى از آن نوشيدند و

1 . ملل ونحل شهرستانى، ج2، ص 248، مصر، تحقيق «بدران».

صفحه 46

ظرفها را پر كرده و در همان نقطه از مخاصمه با عبدالمطلب دست برداشتند وگفتند:خدايى كه در اين بيابان تو را با اين آب زلال سيراب كرده همان خدا نيز زمزم را در اختيار تو نهاده و لازم است همگى به مكه بازگرديم و سرپرستى «سقايت حجاج» را تو برعهده بگيرى.¹

6ـ اُمّ ايمن مى گويد «سرپرستى محمد» ـ پس از بازگشت از صحرا ـ بر عهده من بود، روزى از او غفلت كردم ناگهان «عبدالمطلب» را بر بالين خود ديدم وبه من گفت من فرزندم را در نقطه اى به نام «سدره » يافتم مبادا از او غفلت ورزى، اهل كتاب مى گويند او پيامبر اين امّت است و من از شرّ آنان نسبت به او در امان نيستم. اُمّ ايمن افزود: عبد المطلب غذايى صرف نمى كرد مگر اينكه مى گفت:فرزندم را حاضر كنيد و او را گاهى در كنار خود و گاهى روى زانو مى نشاند ودر همه چيز او را بر خود مقدّم مى داشت.²

7ـ او به هنگام مرگ، حكومت مكه وامور مربوط به كعبه را به فرزند خود «زبير» وسقايت زمزم وسرپرستى پيامبر را به فرزند ديگرش «ابوطالب» واگذار كرد ووجود محمد را در خانواده خويش شرف عظيم خواند واشعارى به هنگام مرگ سروده كه مضمون آن تأكيد بر سعى وكوشش در حفظ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از گزند دشمنان مى باشد.³

با توجه به اين قضايا ونظائر آن در تاريخ، ديگر نبايد در ايمان عبد المطلب وتوحيد ويكتاپرستى او، شك وترديد نمود، مردى كه پيوسته مورد عنايت گسترده الهى مى باشد، محال است گرد بت بگردد، از عبادت خداى يكتا روى گرداند وبه مخلوق چوبين وآهنين او متوسّل گردد.

پس از درگذشت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)ومطرح شدن خلافت عترت وپيدايش

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 140ـ 144.
2 . سيره زينى دحلان در حاشيه سيره حلبى، ج1، ص 64.
3 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 10.

صفحه 47

محدّثان عثمانى كه پيوسته در پايين آوردن مقام على وفرزندان او كوشش مى نمودند، خصوصيات زندگى نياكان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) رابه دست فراموشى سپرده شد زيرا نقل هر نوع رويدادى كه از كرامت وفضيلت اين بيت حكايت مى كرد مايه سرفرازى امام بود از اين جهت، غرض ورزيها ويا خوف وترس سبب شد كه اين بخش از زندگى بيت نبوى به صورت بسيار كم رنگ در تاريخ مطرح گردد و اين مقدار كمى كه نقل گرديده در پرتو الطاف الهى از گزند دشمنان مصون مانده است.

2ـ ايمان ابوطالب پيش از بعثت

سياست گذاران حكومتهاى وقت، از ترس اينكه مبادا فضيلتى در حقّ امام على(عليه السلام) به نام «ايمان پدر بزرگوار» او به نبوت پيامبر، ثابت گردد، سعى وتلاش نموده اند كه او را يك فرد غير مؤمن قلمداد كنند، واگر يك دهم شواهدى كه بر ايمان ابوطالب در اختيار هست، در باره يك فرد بى طرف وجود داشت، همگان به ايمان او اذعان پيدا مى گردند واو را صحابى عادل، وجانباز وفداكار، معرفى مى نمودند ولى چون اين دلايل انبوه در باره والد اميرمؤمنان على(عليه السلام) است پرده هاى ضخيم تعصب مانع از آن شده است كه سيماى واقع، به نحوى كه هست مشاهده گردد از آنجا كه در باره ايمان او كتابها ورساله هاى فراوان نوشته شده است وما نيز در كتاب «فروغ ابديت» به گونه اى گسترده سخن گفته ايم، از اين جهت در اين مورد به فشرده گويى پرداخته وبه اندكى از دلايل روشن اشاره مى نماييم ومجموع دلايل خود را در باره ايمان او به پيش از بعثت ويا پس از آن در دو بخش مطرح مى كنيم:

الف: يكتا پرستى ابوطالب پيش از بعثت

1ـ توسّل به پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در طلب رحمت

پس از درگذشت عبدالمطلب، كه حفاظت پيامبر بر عهده ابوطالب بود، بار

صفحه 48

ديگر خشك سالى عجيبى مكه وحومه آن را فرا گرفت قريش حضور عموى پيامبر رسيدند و از او درخواست نمودندكه براى آنان رحمت بطلبد او برادر زاده خود را بيرون آورد كه بسان خورشيدى بود كه ابرهاى سياه از اطراف آن كنار رفته باشد، و او را روى دست گرفت وپشت او را بر ديوار كعبه قرار داد، در حالى كه با انگشت خود به او اشاره مى كرد، مناجات خود را آغاز نمود ودر آسمان لكه ابرى وجود نداشت، ناگهان دعاى او مستجاب شد از كنار وگوشه، ابرها گرد آمدند باران شديدى منطقه را فرا گرفت، بيابانها و آباديها از باران پر شد ابوطالب بعدها در قصيده اى كه در مدح پيامبر سروده به اين واقعه اشاره مى كند وقصيده از قصائد معروف است كه در كتابهاى ادب وحديث وتاريخ نقل شده است چنانكه مى فرمايد:

وابيض يستسقى الغمام بوجهه *** ثمال اليتامى عصمه للأرامل

«سفيد روئى كه با چهره نورانى او باران طلبيده مى شود، پناهگاه يتيمان وسرپرست بيوه زنان است».¹

وى اين قصيده را موقعى كه «بنى هاشم» همگى در شعب محصور بودند، سروده ودر آن ايمان روشن خود را به پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) وآيين استوار او ابراز داشته است اگر در زندگى ابوطالب دليل وگواهى بر ايمان او جز چنين «استسقائى» كافيبود كه اهل تحقيق، ايمان و يكتاپرستى او را پيش از بعثت يك امر مسلّم بگيرند.

2ـ زاهدى او را از تولّد فرزندش على4 آگاه مى سازد

يكى از افراد وارسته روزگار كه به زهد وعبادت معروف بود، به ابوطالب گفت به من الهام شده است كه به همين زودى از صلب تو فرزندى كه ولى خدا مى باشد،

1 . سيره حلبى، ج1، ص 116، و ابن هشام متن قصيده را در سيره آورده است به ج1، ص 272ـ 280 مراجعه شود.

صفحه 49

متولّد مى گردد، وقتى على(عليه السلام) در كعبه ديده به جهان گشود او را در ميان مردم از ولادت فرزند خود در خانه خدا مطلّع ساخت، سپس ابوطالب وارد كعبه شد واز خدا درخواست كرد كه او را در گزينش نام براى نوزاد كمك كند، هاتفى ندا در داد وگفت:

فاسمه من شامخ عليّ *** عليّ اشتق من العليّ

«نام او از نام بلند(خداى العلى) گرفته شده واز آن مشتق مى باشد واسم او «على» است».¹

3ـ برادر زاده را همراه خود به شام مى برد

كاروان قريش عازم شام بود، وقرار بود ابوطالب نيز با آن كاروان براى امر بازرگانى به شام برود، تصميم گرفته بود برادر زاده را در مكه نزد اقوام خود بگذارد، به هنگام حركت كاروان، اشگ در ديدگان برادر زاده حلقه زد وعواطف سرشار عمو را طوفانى ساخت، از اين جهت ابوطالب ناچار شد كه «محمد» را نيز همراه خود به شام ببرد، ورنج سفر با كودك دوازده ساله را، تحمّل كند در اين مسافرت ابوطالب از نزديك احترام بى سابقه «راهب بُصرى» را از برادر زاده خود مشاهده كرد، راهب شام با كمال صراحت گفت او همان پيامبرى است كه حضرت مسيح و پيش از او موسى بن عمران از طلوع او خبر داده است اگر يهوديان او را شناسائى كنند به قتل مى رسانند.²

يك چنين گفتارى از يك راهب بيگانه در باره «محمّد» مايه ايمان هر انسانى بى غرض مى گردد تا چه رسد به ابوطالب كه نسبت به برادر زاده خود سراسر عشق و اخلاص بود.

1 . مناقب ابن شهر آشوب360، بحار 35/19.
2 . سيره ابن هشام، ج1، ص 182، طبقات كبرى، ج1، ص 120.

صفحه 50

4ـ مورد اعتماد عبدالمطلب بود

اگر از همه اين مسائل صرف نظر كنيم تاريخ نگاران اتّفاق نظر دارند كه «عبدالمطلب» ابوطالب را كفيل پيامبر قرار داده بود آيا صحيح است كه شخصيتى مانند عبد المطلب كه سرشار از توحيد واخلاص بود برادر زاده خود را كه مى دانست پيامبر آخر الزمان است به يك فرد مشرك وبت پرست بسپارد، و مردى را كه سرانجام بتها را خواهد شكست در اختيار فردى بگذارد كه در برابر بتها سجده وكرنش مى نمايد، عقل وخرد مى گويد اگر خط مشتركى معنوى ميان او و فرزندش ابوطالب وجود نداشت هرگز عزيز قريش را به چنين انسانى نمى سپرد.

ابوطالب در اشعار خود به چنين وصيت اشاره كرده ومى گويد:

راعيت فيه قرابة موصولة *** وحفظت فيه وصيّة الأجداد ¹

«در باره محمّد پيوند خويشاوندى وسفارش نياكان را رعايت كردم يعنى اگر در باره او جانبازى وفداكارى مى كنم به خاطر سفارشى است كه از نياكان در باره حفظ «محمّد» به ما رسيده است».

اين حوادث چهارگانه كه همگى پيش از بعثت رخ داده به اضافه ديگر حوادثى كه در اين مقطع تحقّق پذيرفته ما را به ايمان و اخلاص و يكتاپرستى ابوطالب رهبرى مى كند و شك و شبهه را از دلها مى زدايد اكنون وقت آن رسيده كه به دلائل ايمان او به نبوت پيامبر گرامى پس از بعثت اشاره كنيم اين دلائل به اندازه اى فراوان است كه نقل يك دهم آنها در اين صفحات براى ما امكان پذير نيست.

ايمان ابوطالب پس از بعثت

هرچند درباره ايمان او به برادر زاده خود كتابهاى فراوانى نوشته شده وحقيقت

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 182، طبقات كبرى، ج1، ص 120.

صفحه 51

به نحو روشن، بازگو شده است ولى مشكل اذعان به ايمان او دو چيز است كه يكى علاج پذير وديگرى علاج ناپذير است.

علّت شك در ايمان براى ساده لوحان اين است كه چرا او مانند ابوذر وابن مسعود در مسجد الحرام تظاهر به ايمان ننموده و فقط سعى خود را مبذول مى داشت كه برادر زاده را از گزند دشمن حفظ كند.

در حاليكه نكته ترديد ويا انكار غير اين گروه اين است كه او پدر على اميرمؤمنان است اگر ثابت شود كه پدر او يك فرد مؤمن بوده در اين صورت گذشته بر اينكه فضيلتى براى او ثابت مى شود، سبب مى گردد كه ديگر خلفا از اين فضيلت بى بهره شوند.

اگر جهت نخست از طريق دلائل تاريخى قابل رفع است ولى جهت دوم با بحث علمى برطرف نمى گردد. از اين لحاظ ما در اينجا دلائل ايمان او را به نبوت برادر زاده اش را مى نگاريم تا گروه نخست پس از دقت، شك را از دلها، بزدايند همچنانكه از خداوند «مقلب القلوب» خواستاريم، با ولايت تكوينى در دلهاى گروه دوم تصرّف كند و آنها را براى درك حقيقت آماده سازد وبه آنان گوش شنوا و چشم بينا عنايت فرمايد.

دلائل سه گانه بر ايمان ابوطالب

بهترين و مطمئن ترين راه براى كشف خصوصيات روحى يك فرد، دقّت در امور سه گانه مربوط به او است:

1ـ گفتار او در اين مورد.

2ـ رفتار او در اين ماجرا.

3ـ سخنان نزديكان وى در حقّ او.

ما براى كشف حقيقت هر سه راه را مى پيماييم،تا ببينيم ما را به كجا رهبرى مى كنند.

صفحه 52

آثار ادبى كه از او به يادگار مانده است

ما از ميان قصائد طولانى وى قطعاتى چند انتخاب مى نماييم وبراى روشن شدن مطلب ترجمه آنها را نيز مى نگاريم:

ليعلم خيار النّاس انّ محمّداً *** نبيّ كموسى والمسيح بن مريم

أتانا بهدي مثل ما اتيابه *** فكلّ بأمر اللّه يهدي ويعصم¹

«اشخاص شريف وفهميده بدانند كه محمّد بسان موسى ومسيح پيامبر است همان هدايت الهى را كه آن دو نفر در اختيار داشتند، او نيز دارد وتمام پيامبران به فرمان خداوند، مردم را راهنمايى واز گناه باز مى دارند».

تمنيتم أن تقتلوه وإنّما *** أمانيكم هذى كأحلام نائم

نبي أتاه الوحي من عند ربّه *** ومن قال لا، يقرع بها سن نادم

«سران قريش، تصوّر كرده اند كه مى توانند بر او دست بيابند در صورتى كه آرزويى را در سر مى پرورانند كه كمتر از خوابهاى آشفته نيست او پيامبر است.وحى از ناحيه خدا بر او نازل مى گردد وكسى كه بگويد نه، انگشت پشيمانى به دندان خواهد گرفت».

ألم تعلموا انّا وجدنا محمّداً *** رسولاً كموسى خطّ في أوّل الكتب

وانّ عليه في العباد محبة *** ولا حيف فيمن خصه اللّه بالحب ²

«قريش، آيا نمى دانيد كه ما او (محمد) را مانند موسى پيامبر يافته ايم ونام

1 . ديوان ابوطالب، ص 32; سيره ابن هشام، ج1، ص 373.
2 . شرح ابن ابى الحديد، ج14، ص 74 و ديوان ابوطالب، ص 173.

صفحه 53

ونشان او در كتابهاى آسمانى قيد گرديده است، وبندگان خدا محبت مخصوصى به وى دارند ونبايد در باره كسى كه خدا محبت او را در دلهايى به وديعت گذارده ستم كرد».

واللّه لن يصلوا إليك بجمعهم *** حتّى اوسد في التراب دفينا

فاصدَع بأمرك ما عليك غضاضة *** وابشر بذاك وقرّ منك عيونا

ودعوتني وعلمت انّك ناصحي *** ولقد دعوت وكنت ثمّ أمينا

ولقد علمت انّ دين محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) *** من خير أديان البرية دينا ¹

«برادر زاده ام! هرگز قريش به تو دست نخواهند يافت،و تا آن روزى كه لحد را بستر كنم، ودر ميان خاك بخوابم، دست از يارى تو بر نخواهم داشت، به آنچه مأمورى آشكار كن، از هيچ كس مترس، وبشارت ده، وچشمانى را روشن ساز، مرا به آيين خود خواندى ومى دانم تو، پند ده من هستى، و در دعوت خود امين و درستكارى، حقّا كه كيش «محمّد» از بهترين آيينها است».

أو تؤمنوا بكتاب منزل عجب *** على نبي كموسى أو كذي النون ²

«يا اينكه ايمان، به قرآن سراپا شگفتى بياوريد كه بر پيامبرى مانند موسى ويونس نازل گرديده است».

هريك از اين قطعات، قسمت كوچكى از قصائد مفصّل و سراپا نغز ابوطالب است كه ما به عنوان نمونه، برجسته هاى آنها را، كه صريحاً ايمان اورا به كيش برادر زاده اش مى رساند انتخاب نموديم.

خلاصه سخن: هر يك از اين اشعار در اثبات ايمان و اخلاص گوينده آنها كافى است و اگر گوينده اين ابيات يك فرد خارج از محيط اغراض و تعصّبات بود

1 . تاريخ ابن كثير، ج2، ص 42.
2 . مستدرك حاكم، ج2، ص 623; مجمع البيان، ج7، ص37، الحجة/57.

صفحه 54

همگى بالاتّفاق به ايمان واسلام سراينده آن حكم مى كرديم ولى از آنجا كه سراينده آنها «ابوطالب» است ودستگاه تبليغاتى سازمان هاى سياسى اموى وعباسى پيوسته بر ضدّ آل ابوطالب كار مى كردند، ازاين نظر گروهى نخواسته اند يك چنين فضيلت و مزيتى را براى ابوطالب اثبات كنند.

از طرفى وى، پدر على است كه دستگاههاى تبليغى خلفاى اموى بر ضدّ او پيوسته تبليغ مى كردند، زيرا اسلام وايمان پدر وى، فضيلت بارزى در باره او حساب مى شد در حالى كه كفر وشرك پدران ديگر خلفا موجب كسر شأن آنها بود.

به هرحال، عليرغم تمام اين سروده ها و گفتارها وكردارهاى صادقانه، گروهى به تكفير وى برخاسته، حتى به آن اكتفا نكرده وادعا كرده اند كه آياتى در باره ابوطالب كه حاكى از كفر او است، نازل شده است تو گويى جهان اسلام مشكلى جز ابوطالب نداشت وبايد آياتى در باره او فرود آيد ويا پيامبر از جايگاه او در دوزخ سخن بگويد.

راه دوّم براى اثبات ايمان ابوطالب

راه دوّم، شيوه رفتار او با پيامبر و نحوه فداكارى ودفاع او از ساحت اقدس پيامبر است وهر كدام از آن خدمات مى تواند آئينه فكر وروشنگر روحيات او باشد، زيرا:

ابوطالب شخصيتى است كه راضى نشد برادر زاده او دلشكسته شود، وعليرغم تمام موانع ونبود امكانات، زحمت بردن او را به شام همراه خود پذيرفت.

پايه اعتقاد او به فرزند برادر، تا آن حدّ است كه او را همراه خود به مصلّى برد وخدا را به مقام او قسم داد وباران رحمت طلبيد.

وى در راه حفظ پيامبر از پاى ننشست، وسه سال دربدرى و زندگى در شكاف كوه واعماق دره را، بر رياست وسيادت مكه ترجيح داد تا آنجا كه اين آوارگى

صفحه 55

سه ساله، او را فرسوده ساخت و مزاج خود را از دست داد وچند روز پس از نقض محاصره اقتصادى كه به خانه وزندگى برگشت، بدرود زندگى گفت.

ايمان او به رسول خدا به قدرى قرص ومحكم بود كه راضى بود تمام فرزندان گرامى وى كشته شوند ولى او زنده بماند على را در رختخواب وى مى خوابانيد، تا اگر سوء قصدى در كار باشد به وى اصابت نكند بالاتر از آن روزى حاضر شد كه تمام سران قريش به عنوان انتقام كشته شوند، و طبعاً بزرگان بنى هاشم نيز كشته مى شدند اينك شرح آن:

سران قريش در خانه ابوطالب با حضور پيامبر انجمنى تشكيل دادند سخنانى ميان آنان رد وبدل گرديد، سران قريش بدون اينكه نتيجه اى از مصاحبه خود بگيرند از جاى خود بلند شدند، در حالى كه عقبة بن ابى معيط، بلند بلند مى گفت: اورا به حال خود باقى بگذاريد، پند ونصيحت سودى ندارد وبايد او را ترور كرد وبه زندگى وى خاتمه داد.¹

ابوطالب از شنيدن اين جمله، سخت ناراحت گرديد ولى چه مى توانست بكند، آنان به عنوان ميهمان وارد خانه او شده بودند اتّفاقاً رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)همان روز از خانه بيرون رفت و ديگر به خانه برنگشت طرف مغرب، عموهاى آن حضرت به خانه وى سر زدند، اثرى از او نديدند ناگهان ابوطالب، متوجه گفتار قبلى «عقبه» گرديد و با خود گفت حتماً برادر زاده ام را ترور كرده اند وبه زندگى او خاتمه داده اند.

با خود فكر كرد كه كار از كار گذشته، بايد انتقام محمّد را از فرعونهاى مكه بگيرد تمام فرزندان هاشم و عبدالمطلب را به خانه خود دعوت كرد، دستور داد كه هركدام، سلاح برنده اى را زير لباسهاى خود پنهان كنند، و دسته جمعى وارد مسجد الحرام گردند، هر يك از آنها در كنار يكى از سران قريش بنشينند وهر موقع صداى ابوطالب بلند شد وگفت: يا معشر قريش ابغى محمّداً «اى سران قريش محمّد را

1 . لانعود إليه أبداً و ماخير من ان نغتالَ محمّداً.

صفحه 56

ازشما مى خواهم»، فوراً از جاى خود برخيزند وهر كس شخصى را كه در كنارش نشسته است ترور كند، تا به اين وسيله جملگى به قتل برسند.

ابوطالب عازم رفتن بود كه ناگهان «زيد بن حارثه» وارد خانه شد و آمادگى آنها را ديد دهانش از تعجّب باز ماند، وگفت هيج گزندى به پيامبر نرسيده، وحضرتش در خانه يكى از مسلمانان مشغول تبليغ است اين را گفت وبى درنگ دنبال پيامبر دويد، وحضرت را از تصميم خطرناك ابوطالب آگاه ساخت پيامبر نيز برق آسا، خود را به خانه رساند چشم ابوطالب به قيافه جذّاب ونمكين برادر زاده افتاد در حالى كه اشك شوق از گوشه چشمان او سرازير بود، رو به وى كرد وگفت: اَين كنتَ يا ابن أخي أكنتَ في خير؟ «برادر زاده ام كجا بودى؟ در اين مدّت شاد وخرم ودور از گزند بودى؟» پيامبر جواب عمو را داد وگفت: از كسى آزارى به من نرسيده است.

«ابوطالب» تمام آن شب را به فكر فرو رفته بود وبا خود مى انديشيد ومى گفت:اگر چه امروز برادر زاده ام مورد هدف دشمن قرار نگرفت، ولى قريش تا او را نكشند آرام نخواهند گرفت صلاح در اين ديد كه فردا پس از طلوع آفتاب موقع گرمى مجلس قريش، با جوانان بنى هاشم وعبدالمطلب، وارد مسجد گردد وآنها را از تصميم ديروز خود آگاه سازد، شايد رعبى در دل آنها بيفتد وبعدها نقشه كشتن محمّد را نكشند آفتاب مقدارى بالا آمد، وقت آن شد كه قريش از خانه ها به سوى محافل خود روانه شوند، هنوز مشغول سخن نشده بودند كه قيافه ابوطالب از دور پيدا شد وديدند جوانان دلاورى به دنبال او مى آيند همه دست وپاى خود راجمع كردند ومنتظر بودند كه ابوطالب چه مى خواهد بگويد و براى چه منظورى بااين دسته، وارد مسجد الحرام شده است؟

ابوطالب در برابر محفل آنان ايستاد وگفت: ديروز محمّد، ساعاتى از ديده هاى ما غايب گرديد من تصوّر كردم كه شما به دنبال گفتار «عقبه» رفته، و او را به قتل رسانيده ايد از اينرو تصميم گرفته بودم با همين جوانان وارد مسجد الحرام شوم وبه هر يك دستور داده بودم در كنار يكى از شماها بنشيند، وهر موقع صداى

صفحه 57

من بلند شد همگى بيدرنگ از جاى برخيزند وبا حربه هاى پنهانى خود، خون شما را بريزند ولى خوشبختانه محمّد را زنده يافتم و او را از گزند شما مصون ديدم، سپس به جوانان دلاور خود دستور داد، كه سلاحهاى پنهانى خود را بيرون آوردند، وگفتار خود را با اين جمله پايان داد به خدا قسم اگر او را مى كشتيد، احدى از شما را زنده نمى گذاشتم وتا آخرين نيرو با شما مى جنگيدم و...¹ .

شمااى خواننده گرامى، اگر صفحات تاريخ زندگى حضرت ابوطالب را از نظر بگذرانيد، ملاحظه خواهيد نمود كه وى چهل ودو سال تمام پيامبر را يارى نمود وبالأخص در ده سال اخير زندگانى او، كه مصادف با بعثت ودعوت آن حضرت بود جانبازى وفداكارى بيش از حد در راه پيامبر از خود نشان داد و يگانه عاملى كه او را تا اين حد استوار وپاى برجا ساخته بود، همان نيروى ايمان وعقيده خالص او نسبت به ساحت مقدّس پيامبر اسلام بوده است، واگر فداكارى هاى فرزند عزيز او على را، به خدمات پدر ضميمه كنيد، حقيقت اشعار ياد شده در زير كه ابن ابى الحديد، در اين باره سروده است براى شما روشن مى شود اينك ترجمه بخشى ازآن اشعار:

«هرگاه ابوطالب وفرزند او نبود، *** هرگز دين، قد، راست نمى كرد.

وى در مكه از او حمايت كرد، *** و فرزند او در «يثرب» در گردابهاى مرگ فرو رفت.²

وصيت ابوطالب هنگام مرگ

وى هنگام مرگ به فرزندان خود چنين گفت: من «محمّد» را به شما توصيه مى كنم زيرا او امين قريش وراستگوى عرب، وحائز تمام كمالات است آئينى آورده كه دلها بدان ايمان آورده، امّا زبانها از ترس شماتت به انكار آن برخاسته است من

1 . «واللّه لو قتلتموه ما أبقيت منكم أحداً حتى نتفاني نحن و أنتم» طبقات الكبرى، ج1، ص 202ـ 203; طرائف، ص 85.

2 . شرح ابن ابى الحديد، ج14، ص 84.

صفحه 58

اكنون مى بينم كه افتادگان وضعيفان عرب، به حمايت او برخاسته وبه او ايمان آورده اند، ومحمّد با كمك آنها بر شكستن صفوف قريش قيام نموده است، سران قريش را خوار، خانه هاى آنان را ويران، وبى پناهان آنها را قوى ونيرومند ومصدر كار نموده است سپس گفتار خود را با جمله هاى زير پايان داد:

اى خويشاوندان من، از دوستان وحاميان حزب او (اسلام) گرديد هر كسى پيروى او را نمايد، سعادتمند مى گردد; هرگاه اجل مرا مهلت مى داد، من حوادث روزگار را از او دفع مى نمودم.¹

ما شك نداريم كه وى در اين آرزو راستگو بوده، زيرا خدمات وجانفشانيهاى ده ساله او، گواه صدق گفتار او است چنانكه گواه صدق، وعده اى است كه وى در آغاز بعثت به محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) داد، زيرا روزى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)تمام اعمام وخويشاوندان خود را دور خود جمع كرد و آيين اسلام را به آنها معروض داشت، ابوطالب به او گفت: برادر زاده ام قيام كن، تو والا مقامى، حزب تو از گرامى ترين حزبها است تو فرزند مرد بزرگى هستى، هرگاه زبانى تو را آزار دهد، زبانهاى تيزى به دفاع از تو برمى خيزند، و شمشيرهاى برنده اى آنها را مى ربايد به خدا سوگند اعراب، مانند خضوع حيوان نسبت به مادرش، در پيشگاه تو خاضع خواهند شد.²

1 . «كونوا له ولاة، و لحزبه حماة، و اللّه لا يسلك أحد سبيلَه إلاّ رشد، و لايأخذ رشده ولا يأخذ أحد بهداه، إلاّ سعد، و لو كان لنفسي مدّة و في أجلي تأخير لكففت عنه الهزاهز، ولدافعت عنه الدوافع». سيره حلبى، ج1، ص 390; تاريخ الخميس، ج1، ص 339.

2 . «اخرج ابن أخي فانّك الرفيع كعباً، و المنيع حزباً و الأعلى أباً و اللّه لا يسلقك لسان الاسلقته السن حداد، و اجتذبته سيوف حداد، و اللّه لتذلن لك العرب ذُلّ البُهم لحاضنها«الطرائف» تأليف سيد بن طاوس، ص 85 نقل از كتاب «غاية السئول في مناقب آل الرسول» نگارش ابراهيم بن على دينورى.

صفحه 59

آخرين راه

خوب است ايمان و اخلاص ابوطالب را از نزديكان بى غرض او بپرسيم زيرا اهل خانه به درون خانه وآنچه در آن مى گذرد داناترند.¹

1ـ وقتى على(عليه السلام) خبر مرگ ابوطالب را به پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)داد، وى سخت گريست و به على دستور غسل وكفن صادر نمود و از خدا براى او طلب مغفرت نمود.²

2ـ امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: ايمان ابوطالب، بر ايمان بسيارى از مردم ترجيح دارد و به اميرمؤمنان دستور مى داد از طرف وى حج بجا آورند.³

3ـ امام صادق(عليه السلام) فرمود: حضرت ابوطالب بسان اصحاب كهف است، كه در دل ايمان داشتند، وتظاهر به شرك مى نمودند، ازا ين جهت دوبار مأجور خواهند بود.⁴

نظر دانشمندان شيعه

علماى اماميه وزيديه، به پيروى از اهل بيت همگى اتّفاق دارند كه ابوطالب يكى از افراد برجسته اسلام بوده و روزى كه جان از بدنش خارج گرديد، دلى مالامال از ايمان واخلاص به اسلام ومسلمانان داشت ودر اين باره كتابها ورساله هاى زيادى نوشته اند از اعصار گذشته تاكنون هيجده كتاب در باره ايمان ابوطالب به رشته تحرير در آمده است براى آگاهى بيشتر به كتاب «الغدير» ج7، ص 402ـ 404 چاپ نجف مراجعه بفرمائيد.

1 . أهل البيت أدرى بما في البيت.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج14، ص 76.
3 . همان مدرك، ص 68.

4 . اسرّوا الإيمان و أظهروا الشرك فاتاهم اللّه أجرهم مرتين. اصول كافى، ص 244.

صفحه 60

بررسى حديث «ضحضاح»

برخى از نويسندگان مانند بخارى ومسلم، از راويانى چون سفيان بن سعيد ثورى، عبد الملك بن عمير، وعبد العزير بن محمد دراوردى، به پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)چنين نسبت داده اند:

«وجدته في غمرات من النار فأخرجته إلى ضحضاح».

«او (ابوطالب) را در انبوه آتش يافتم، پس وى را به ضحضاح (پاياب) منتقل نمودم».

«لعلّه تنفعه شفاعتي يوم القيامة فيجعل في ضحضاح من النار يبلغ كعبيه يغلى منه دماغه».

«شايد كه شفاعت من به او (ابوطالب) در رستاخيز سودى رساند پس در پايابى از آتش قرار گيرد كه آتش، بر برآمدگى پاهاى وى برسد به طورى كه مغز او به جوش آيد».

گرچه انبوه روايات اسلامى ياد شده ودلائل روشنى كه بيان گرديد، بى پايگى «حديث ضحضاح» را اثبات مى نمايد، لكن به منظور روشن تر شدن مسئله در دو زمينه، به بررسى آن مى پردازيم:

1ـ بى پايگى سند حديث ضحضاح

چنانكه بيان گرديد، راويان حديث ضحضاح عبارتند از:سفيان بن سعيد ثورى، عبدالملك بن عمير، عبد العزيز بن محمد دراوردى كه ما با استناد به سخنان دانشمندان علم رجال ـ از اهل سنت ـ (كه احوال محدّثان را بيان مى نمايند)، وضعيت آنان را مورد تحقيق قرار مى دهيم:

الف: سفيان بن سعيد ثورى

ابوعبد اللّه محمّد بن احمد بن عثمان است كه ذهبى ـ يكى از دانشمندان

صفحه 61

رجال اهل سنت ـ درباره سفيان ثورى، چنين مى گويد:

كان يدلس عن الضعفاء «سفيان ثورى چنين بود كه به هنگام نقل از راويان ضعيف تدليس مى نمود» ¹ .

اين سخن گواه روشنگرى است بر وجود تدليس در روايات سفيان ثورى به طورى كه احاديث وى را از درجه اعتبار ساقط مى كند.

ب: عبدالملك بن عمير

ذهبى، در مورد وى، چنين مى گويد:

«طال عمره وساء حفظه، قال أبوحاتم ليس بحافظ، تغير حفظه وقال أحمد ضعف يغلط وقال ابن معين: مخلط، وقال ابن خراش: كان شعبي لا يرضاه وذكر الكوسج عن أحمد انّه ضعيف جدّاً» ² .

«توان حفظ ونگهدارى حديث را نداشت ونيروى حافظه وى نيز، دگرگون گرديد احمد ابن حنبل مى گويد:در حفظ، او ناتوان بود و درست سخن نمى گفت; ابن معين مى گويد: وى احاديث نادرست را با روايات صحيح، درهم آميخته است. ابن خراش مى گويد: شعبى نيز به وى رضايت نداده است. كوسج نيز از احمد ابن حنبل حكايت نموده كه وى را به شدّت تضعيف كرده است».

از مجموع اين سخنان استفاده مى شود كه عبدالملك بن عمير، داراى صفات ياد شده در زير بوده است:

1ـ كم حافظه و فراموشكار.

2ـ ضعيف (در اصطلاح رجال) يعنى كسى كه نمى توان به روايت وى اعتماد نمود.

1 . ميزان الاعتدال، ج 2، ص 169.
2 . ميزان الاعتدال، ج2، ص 660.

صفحه 62

3ـ پر غلط.

4ـ مخلط (كسى كه روايات نادرست را با روايات صحيح، مخلوط مى نمايد).

روشن است كه هريك از صفات ياد شده، به تنهائى بر بى پايگى احاديث عبد الملك بن عمير، گواهى مى دهد در حالى كه تمام اين نقاط ضعف در وى گرد آمده است.

ج: عبدالعزيز بن محمد دراوردى

دانشمندان علم رجال از اهل سنت وى را نيز فراموشكار وبى حافظه دانسته اند كه نمى توان به روايات او استدلال كرد.

احمد بن حنبل، در مورد او، چنين مى گويد:

«إذا حدث من حفظه جاء ببواطيل» .

«هرگاه از حفظ، حديث روايت نمايد، سخنان بى پايه و نامربوط ارائه مى دهد».

ابوحاتم نيز در باره وى مى گويد:

لا يحتج به «به سخن وى نميتوان استدلال كرد».

ابوزراعه نيز او را «سيئى الحفظ» يعنى بد حافظه، معرفى نموده است.¹

از مجموع آنچه بيان گرديد، به روشنى معلوم مى شود كه راويان اصلى حديث ضحضاح، در نهايت ضعف بوده وهرگز نمى توان به احاديث آنان، اعتماد نمود.

از اين بيان روشن مى شود كه نقل بخارى و يا مسلم، دليل بر صحت و استوارى حديث نيست، هرچند گروهى چشم بسته بر تمام روايات اين دو كتاب صحّه گذارده اند.

1 . ميزان الاعتدال، ج2، ص 634.

صفحه 63

2ـ متن حديث ضحضاح با كتاب وسنت، مخالف است

در حديث ياد شده به رسول خدا چنين نسبت داده اند كه آن حضرت، ابوطالب را از انبوه آتش دوزخ، به پايابى از آتش منتقل نموده وبدين سان، موجب تخفيف عذاب وى گرديد، ويا آرزو نموده كه تا روز رستاخيز از وى شفاعت نمايد. در حالى كه قرآن مجيد و سنّت پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)تخفيف عذاب كافران و شفاعت شخص ديگرى از آنان را نفى مى نمايد بنابراين، اگر ابوطالب كافر بود، هرگز پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) نمى توانست موجب تخفيف عذاب وى گردد ويا براى او آرزوى شفاعت نمايد وبدين سان بى پايگى محتواى حديث ضحضاح نيز، به ثبوت مى رسد.

اينك دلائل روشن اين مسئله را در پرتو كتاب وسنت، از نظر شما مى گذرانيم:

الف: قرآن كريم در اين زمينه چنين مى فرمايد:

(وَ الَّذينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَ لا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِيَ كُلَّ كَفُور).¹

«آتش دوزخ براى كافران است نه مرگ آنان فرا مى رسد كه بميرند ونه عذاب آنان تخفيف داده مى شود ما كافران را اينچنين، كيفر مى دهيم».

ب: سنّت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز شفاعت براى كافران را نفى مى كند كه به عنوان نمونه به برخى از اين احاديث، اشاره مى نماييم:

1ـ ابوذر غفارى از پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)چنين روايت مى كند:

«اعطيت الشفاعة وهي نائلة من أُمّتي من لا يشرك باللّه شيئاً».²

«به من شفاعت عطا گرديد و آن براى كسانى از امّت من است كه به خدا

1 . سوره فاطر، آيه 36.
2 . الترغيب و الترهيب، ج4، ص 433.

صفحه 64

مشرك نباشند».

2ـ ابوهريره نيز از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)چنين روايت مى كند:

«وشفاعتي لمن شهد ان لا إله إلاّ اللّه مخلِصاً وانّ محمّداً رسول اللّه يصدق لسانه قلبه وقلبه لسانه».¹

«شفاعت من براى كسى است كه با اخلاص به يگانگى خدا گواهى دهد وبگويد:أَشْهَدُ أَنْ لا إلهَ إلاّ اللّه وبه رسالت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز شهادت دهد وبگويد: أَشْهَدُ أَنَّ محَمَّداً رَسُولُ اللّهِصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم به طورى كه سخن او با ايمان قلبى وى هماهنگ باشد».

آيات وروايات ياد شده به روشنى بى پايگى متن حديث ضحضاح را به ثبوت مى رسانند.

نتيجه:

در پرتو آنچه گذشت، معلوم گرديد كه حديث ضحضاح، از نظر سند و از جهت متن ومحتوا، هيچ پايه واساس ندارد ونمى توان بدان استدلال نمود وبدين سان استوارترين دژى كه دشمنان ابوطالب به منظور مخدوش ساختن ايمان نيرومند ابوطالب به آن پناهنده مى شدند ،فرو مى ريزد.

***

ايمان والدين پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)

دلائل روشن تاريخى ما را به ايمان نياكان وعموى پيامبر، حضرت ابوطالب (عليه السلام) رهبرى نمود، اكنون وقت آن رسيده است كه ايمان پدر ومادر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را مورد بررسى قرار دهيم.

نظريه مشهور در ميان علماى اسلام مانند «اماميه وزيديه» ومحقّقان اهل

1 . الترغيب و الترهيب، ج4، ص 437.

صفحه 65

سنّت اين است كه «والدين» پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بر خط توحيد بودند وآنى از آن منحرف نشده اند از آنجا كه تاريخ از زندگانى هر دو كمتر ضبط كرده است ازاين جهت، منكران ايمان آنان كوچك ترين دليلى در دست ندارند، در حالى كه براى اثبات ايمان آنان قرائنى در دست هست كه اينك به ترتيب مى نگاريم:

1ـ روزى «فاطمه خثعمى» خود را بر «عبد اللّه» عرضه كرد او در پاسخ درخواست او دو شعر انشاء كرد كه از پاى بندى او به عفت وپاكدامنى، كاملاً حكايت مى كند وچنين گفت:

أمّا الحرام فالممات دونه *** والحل لا حل فاستبينه

يحمى الكريم عرضه ودينه *** فكيف بالأمر الذي تبغينه¹

«مرگ بهتر از اجابت به درخواست حرام است، درخواست حلالى وجود ندارد كه در آن بررسى كنم، مرد كريم آبرو ودين خود را حفظ مى كند، تا چه رسد به درخواست تو».

2ـ پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) در سخنان خود مى فرمود:«لم أزل أنقل من أصلاب الطاهرين إلى أرحام الطاهرات= من پيوسته از صلب پدران طاهر، به رحمهاى مادران پاك منتقل مى شدم».مقصود از طهارت در اين حديث تنها پاكيزگى از اعمال زشت نيست، بلكه معنى وسيعى دارد كه پاكيزگى از شرك وبت پرستى را نيز در بر مى گيرد.²

3ـ در باره ايمان مادر پيامبر (آمنه) كافى است بدانيم كه او از نبوت فرزند خود كاملاً آگاه بود، در سفرى كه براى ديدن بستگان خود به مدينه رفته بود، وپيامبر را نيز همراه داشت، پيوسته مى ديد كه «احبار» يهود مدينه از نبوت فرزند او خبر مى دهند

1 . سيره حلبى، ج1، ص 46 وغيره.
2 . سيره زينى دحلان در حاشيه سيره حلبى، ج1، ص 58.

صفحه 66

واو از ترس گزند آنان فوراً مدينه را به عزم مكه ترك گفت ودر نيمه راه در نقطه اى به نام «ابواء» درگذشت وبه هنگام احتضار ديدگان خود را باز كرد، وبه صورت فرزند خود نگريست واين دو بيت را سرود:

إن صح ما أبصرت في المنام *** فأنت مبعوث إلى الأنام

فاللّه انهاك عن الأصنام *** أن لاتواليها مع الأقوام

«اگر آنچه در رؤيا ديده ام صحيح وپا برجا باشد تو بر انگيخته شده جهانيان هستى خدا تو را از گرايش به بت بازداشته تا مانند ديگران به ولايت آنها معتقد نباشى».

آنگاه آخرين جمله هاى او اين بود «كلّ حي ميت، وكلّ جديد بال، وكلّ كبير يفنى، وأنا ميّتةٌ وذكري باق وولدت طهراً».

«هر زنده اى مى ميرد، هر تازه اى كهنه مى شود، هر بزرگى، فنا پذير است ومن مى ميرم وياد من جاودان است و بر آيين پاك متولّد شدم».

زرقانى در شرح مواهب از جلال الدين سيوطى نقل مى كند كه او پس از نقل اين قسمت مى گويد اين اعترافها حاكى است كه او يكتاپرست بوده زيرا از آيين ابراهيم نام برده واز رسالت فرزند خود بشارت داده است.¹

شيخ مفيد كه بيانگر عقائد اماميه است مى گويد: علماى اماميه اتّفاق نظر دارند كه نياكان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)از آدم تا عبد اللّه همگى مؤمن و موحّد بودند و در اين مورد با آيات قرآن واخبار استدلال نموده اند و خود پيامبر فرمود: من پيوسته از صلب پدران پاك به رحمهاى مادران پاكيزه منتقل مى شدم تا ديده به اين جهان گشودم سپس مى افزايد: آمنه بنت وهب بر خطّ توحيد بود و او در زمره مؤمنان محشور مى شود.²

1 . الاتحاف، نگارش شيرازى، ص 144، سيره زينى دحلان در حاشيه سيره حلبى، ج1، ص 57.
2 . أوائل المقالات، ص 12.

صفحه 67

4ـ ابن كثير در كتاب «البداية والنهاية» روايات فراوانى را گرد آورده كه همگى از ايمان و توحيد والدين پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)حكايت مى كند كه ما برخى را نقل مى كنيم:

روزى پيامبر در يكى از خطابه هاى خود چنين گفت:«من محمّد بن عبد اللّه هستم هر موقع مردم دو دسته مى شدند خدا مرا در جانب بهترين آنان قرار مى داد تا اينكه از ابوين خود متولد شدم وهرگز دامنم به پليديهاى جاهليت آلوده نشد و از آدم تا برسد به والدينم، ميوه ازدواج هستم، نه عمل زشت از اين جهت بهترين شما هستم از نظر پدر».¹

5ـ عايشه مى گويد:پيامبر از جبرئيل نقل كرد كه او گفت، شرق وغرب را زير ورو كردم، بهتر از «محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم)» نديدم. قبيله اى بهتر از بنى هاشم پيدا نكردم، ومقصود از «بهترين» همان ثبات در خطّ توحيد وحفظ سنتهاى ابراهيمى است.

6ـ شكى نيست كه ابراهيم در باره فرزندان خود چنين دعا كرد:(وَاجْنُبْني وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنامَ): «مرا وفرزندانم را از ستايش بتها باز دار».

ودر آ²يه ديگر ابراهيم (عليه السلام) از خدا درخواست كرد كه:«توحيد» را به صورت يك اصل ثابت در نسل او باقى بدارد.و آن را همانند سنت در نسل خود قرار داد. چنانكه مى فرمايد:(وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً في عَقبِهِ) ³.

دعاى ابراهيم هرچند شعاع گسترده اى دارد ولى نياكان پيامبر قدر مسلّم آن است. اگر دعاى ابراهيم در باره فرزندان خود به هدف اجابت رسيده و توحيد به عنوان يك اصل ثابت در «نسل» او باقى مانده است. قطعاً نياكان پيامبر مصداق مسلّم آن بوده اند.

***

1 . البداية والنهاية، ج2، ص 255.
2 . سوره ابراهيم، آيه35.
3 . سوره زخرف، آيه 28.

صفحه 68

اين بحث اجمالى ما را به وضع بيت هاشمىوايمان اصيل سران وبزرگان آن هدايت مى كند واين جريان مى تواند روشنگر ايمان خود پيامبر پيش از بعثت باشد زيرا خانوده اى كه در آن درخت توحيد بارور گردد، وبزرگان آن از آيين فطرت، وتوحيد ابراهيمى پيروى كنند، طبعاً مفخره آن بيت نيز از نخستين روزها بر همين مسير خواهد بود البته اين يك استنباط شخصى است ودلائل محكم واستوار تاريخى آن را به روشنى تأييد مى كند .

دلائل ايمان پيامبر قبل از بعثت

1ـ پيامبر گرامى پنج سال از دوران كودكى خود را، در صحرا در ميان قبيله «بنى سعد» گذراند دايه او حليمه مى گويد: محمّد سه ساله بود كه به من گفت چرا برادران خود را در روز نمى بينم؟ گفتم: آنها روزها گوسفندان را براى چرا به خارج از آبادى مى برند، گفت: من نيز با آنان بيرون مى روم گفتم: دوست دارى بيرون بروى؟گفت: آرى، فرداى آن روز به هنگام خروج فرزندانم، سرمه در چشمان «محمّد» كشيدم، مقدارى روغن بر موى او ماليدم وبراى حفظ از گزند در گردن او نخى انداختم كه در آن مهره يمانى بود، او وقتى متوجه كار من شد، فوراً به من گفت: نه مادر، آرام باش با من كسى هست كه مرا از گزند حفظ مى كند.¹

2ـ ابن سعد در طبقات خود نقل مى كند در سفرى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) همراه عموى خود به شام رفت، در نيمه راه راهبى به نام «بحيراء» او را ديد وعلايم نبوت را در او دريافت، سپس رو به او كرده گفت: تو را به بتهائى به نام «لات وعزى» سوگند مى دهم آنچه از تو مى پرسم پاسخ بگو، پيامبر پيش از پرسش او به وى گفت: منفورترين چيزها نزد من همين دو بُت است كه تو به آن سوگند ياد كردى، در اين

1 . المنتقى به نقل بحار، ج15، ص 392. منتقى نگارش كازرونى است كه هنوز چاپ نشده است. و من نسخه خطى آن را در كتابخانه حرم نبوى ديده ام، متن عبارت پيامبر اين بود: مهلاً يا اماه فانّ معي من يحفظنى.

صفحه 69

موقع«راهب» شيوه سوگند را دگرگون كرد وگفت:تو را به خدا سوگند مى دهم، از آنچه مى پرسم پاسخ بده پيامبر فرمود: هرچه كه مى خواهى بپرس.¹

3ـ ابن سعد در طبقات خود مى نويسد: روزگارى كه محمّد، اداره امور بازرگانى خديجه را پذيرفت وقرار شد كه با اموال او بازرگانى كند «ميسره» غلام خود را ملازم خدمت پيامبر ساخت، وى نقل مى كند روزى در شام ميان «محمّد» وبازرگان شامى در باره كالايى اختلافى رخ داد بازرگان شامى به «محمّد» گفت براى صدق گفتار خود به «لات وعزى» سوگند ياد كن. پيامبر در پاسخ او گفت: من هرگز به اين دو سوگند ياد نكرده ام تو نيز از اين دو اعراض بنما در اين موقع بازرگان شامى به تصديق پيامبر برخاست وگفت:حق با تو است، آنگاه به «ميسره» گفت: به خدا سوگند، اين مرد پيامبر است.²

4ـ روشن ترين گواه بر ايمان وتوحيد او اين است كه در مدّت چهل سالى كه پيامبر در ميان مردم زندگى كرد، هرگز ديده نشد كه يك بار بر بتى سجده كند، ويا از خطّ توحيد كنار برود، بلكه ساليان درازى پيش از بعثت به «غار حراء» مى رفت ودر آنجا به اعتكاف وعبادت خدا مى پرداخت ودر همين حالت بود كه امين وحى آمد واو را به نبوت ورسالت بشارت داد.

5ـ اميرمؤمنان (عليه السلام) در خطبه «قاصعه» ياد آور مى شود كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) از لحظه اى كه از شير گرفته شد، تحت زعامت بزرگ ترين فرشته خداوند قرار گرفت كه هدايت وتعليم او را برعهده داشت چنانكه مى فرمايد:

« ولقد قرن اللّه من لدن ان كان فطيماً أعظم مَلَك من ملائكته يسلك به طريق المكارم ومحاسن أخلاق العالم ليله ونهاره».³

1 . طبقات ابن سعد، ج1، ص154; سيره ابن هشام، ج1، ص 182.
2 . طبقات ابن سعد، ج1، ص 156.
3 . نهج البلاغه، خطبه قاصعه، شماره 187.

صفحه 70

«از روزى كه پيامبر از شير گرفته شد(دو سال خود را به پايان رسانيد) خدا او را با بزرگ ترين فرشته همراه ساخت، تا همراه او راه بزرگواريها را بپيمايد، ومحاسن اخلاق را بياموزد».

فردى كه تحت تربيت چنين فرشته بزرگ قرار گيرد، و پيوسته با او همراه باشد نه تنها از خطّ توحيد كنار نمى رود، بلكه از گناه و خطا و جرم و اشتباه به دور مى ماند و از هر لغزش عمدى و سهوى مصون و محفوظ مى باشد.

***

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از كدام شريعت پيروى مى كرد؟

با اين دلائل، ايمان وتوحيد پيامبر، پيش از بعثت به روشنى ثابت شد، اكنون وقت آن رسيده به مطلب ديگرى كه بيش از مسئله نخست ابهام دارد، اشاره كنيم وآن اينكه: پيامبر گرامى در چهل سال زندگى پيش از بعثت خود در عبادات ومعاملات خود، به كدام يك از شرائع پيشين عمل مى كرد، اثبات توحيد وخلوص ايمان او از شرك كافى در اين مرحله نيست، در اين جا بايد روشن كرد كه وى در كارهاى فردى واجتماعى، در تشخيص حلالها وحرامها، كدام يك از شرائع را اسوه اتخاذ نموده وبر طبق آن عمل مى نمود. در اين جا نظريه هاى زيادى اظهار شده كه نقل آنها،ـ كه غالباً همراه با دليل نيست ـ مايه اطاله سخن است ومشايخ بزرگ اسلام در كتابهاى خود به طرح اين مسئله پرداخته ونظريه ها را نقل كرده اند، علاقمندان مى توانند به كتابهاى ياد شده در زير مراجعه كنند.¹ وما در اين جا برخى از نظريه ها را مورد بررسى قرار مى دهيم:

1 . «ذريعه» سيد مرتضى، ج2، ص 595; «عدّه» شيخ طوسى، ج2، ص 60; «معارج محقق حلّى، ص 60، «مبادى» علاّمه، ص 30، «بحار الأنوار»، ج18، ص 271، «قوانين» قمى، ج1، ص 491 در اين كتابها نظريه هاى پنجگانه اى نقل شده است.

صفحه 71

1ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به هيچ شريعتى عمل نمى كرد

نظريه ياد شده را به ابى الحسين بصرى نسبت مى دهند.ولى تاريخ زندگى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) آن را تكذيب مى كند، زيرا او پيش از بعثت، در «حراء» به اعتكاف مى پرداخت حتّى وحى الهى موقعى بر او فرود آمد كه وى در خلوتگاه دائمى خود معتكف بود، آيا عبادت ممتّد او مى تواند، بدون پيروى از شريعتى انجام گيرد؟

گذشته بر اين، او پيش از بعثت بيست بار در مراسم حج شركت داشته است¹ ومراسم حج عبادتى است كه براى خود ملاك مشخص ولازم دارد.

درست است كه خِرد در يك رشته از امور دليل وراهنماى انسان است و او در پرتو خرد برخى از زيبائيها وزشتيها را درك مى كرده، و بر انجام وترك آنها از عقل فرمان مى برده، ولى هرگز ادراكات عقلى همه جهات زندگى انسانى را روشن نمى سازد.

پيامبر در بخشى از عمر خود، بازرگانى مى كرده، وبراى «خديجه» تجارت مى نموده وتجارت براى خود احكام حلال وحرامى دارد، آيا مى توان گفت كه در طول كار بازرگانى حلال وحرام در نظر او يكسان بود.

زندگى فردى و اجتماعى مردم مكه و حومه آن آميخته با قمار و شراب بود در صورتى كه پيامبر گرد اين امور نگرديده وبه تقوى وپرهيزگارى معروف بوده است، ناچار در اين ميان هادى و راهنما و اسوه والگويى در اختيار داشته است بنابر اين نظريه «ابى الحسين بصرى» با زندگى او سازگار نمى باشد.

آرى احمد حنبل در مسند خود از «سعيد بن زيد» حديثى را نقل كرده كه در آن حديث، راوى براى پدر خود فضيلتى را ادعا كرده كه پيامبر فاقد آن بوده است از اين جهت نمى توان آن را صحيح دانست.

وى مى گويد:پيامبر با زيد بن حارثه سفره اى پهن كرده ومشغول خوردن غذا

1 . وسائل الشيعه، ج8، باب 45 «باب تكرار حج و عمره»، ص 87; بحار الأنوار، ج11، ص 280.

صفحه 72

بودند كه «زيد بن عمرو بن نفيل» بر آن دو گذشت، پيامبر زيد بن عمرو را دعوت به خوردن غذا نمود، ولى زيد در پاسخ گفت برادر زاده ام !من از گوشت حيوانى كه به نام بت ذبح شود مصرف نمى كنم. از آن روز نيز ديده نشد كه پيامبر چنين غذائى را مصرف نمايد.¹

يك چنين حديثى كه از طريق سعيد فرزند زيد نقل شده است فاقد ارزش خواهد بود زيرا مفاد آن اين است:فردى كه در آستانه نبوت بوده، از نظر آگاهى از حلال وحرام، از يك فرد عادى نيز كمتر بوده است.

2ـ پيامبر يكى از شرائع پيشين پيروى مى كرد

گروهى اين نظريه را برگزيده ومى گويند كه او به حكم اينكه اعمال حج وعمره را به جا مى آورد، واز ميته اجتناب مىورزيد و از مُذكى استفاده مى نمود طبعاً از يكى از شرائع پيشين پيروى مى كرده است.²

ولى اعمال ياد شده ايشان همان طور كه مى تواند از روى عمل به شرائع پيشين صورت پذيرد، مى تواند از طريق ديگر نيز انجام گيرد وبه اصطلاح دليل اعم از مدعى است.

از طرف ديگر عمل به يكى از شرائع پيشين اشكالاتى دارد كه برخى را ياد آور مى شويم:

الف: جواز عمل بر شرائع پيشين، فرع اين است كه آن شرائع، جهانى بوده وبه منطقه وگروهى مخصوص نباشد، و اثبات عموم دعوت آنان كار آسانى هم نيست وما درباره آن در كتاب «مفاهيم القرآن» به طور مستدل وگسترده سخن گفته ايم.³

1 . مسند احمد، ج1، ص 189ـ 190.
2 . ذريعه سيد مرتضى، ج2، ص 596.
3 . مفاهيم القرآن، ج3، صفحات 73ـ 110.

صفحه 73

ب: عمل به شرائع پيشين، در گرو آگاهى از احكام آنها است اكنون بايد ديد كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از چه راهى از آنها آگاه شده است در اين جا دو احتمال وجود دارد كه هر دو را ياد آور مى شويم:

1ـ از طريق معاشرت و آميزش با اهل كتاب، از احكام وشرائع پيشين آگاه گردد. اين راه به كلى مسدود بود زيرا او در طول زندگى با چنين گروهها معاشرت نداشت بالأخص در مكه، احبار وراهبانى وجود نداشته اند كه از آنها، احكام وشرائع پيشين را بياموزد.

گذشته از اين، خصوص حضرت مسيح، شريعت گسترده اى نداشته، بلكه براى حلّ اختلافات يهود، وبراى تحليل برخى از محرمات بنى اسرائيل مبعوث شده بود، و وحى الهى بر اين مطلب گواه است چنانكه مى فرمايد:

(وَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوراةِ وَ لأُحِلَّ لَكُمْ بَعضَ الَّذي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَ جِئْتُكُمْ بِ آيَة مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أَطِيعُون).¹

«تصديق كننده توراتم كه پيش از من فرود آمده، و تحليل كننده برخى از امورى هستم كه بر شما مردم حرام شده است. وبا آيتى به سوى شما آمده ام از مخالفت خدا بپرهيزيد ومرا اطاعت نماييد».

در اين جا مطلب سوّمى نيز وجود دارد وآن اينكه از نظر روايات، رسول گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم بالاترين وبرترين انسانها است پس پيروى «فاضل از مفضول» با موازين عقل سازگار نيست.

2ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از طريق وحى از احكام پيشينيان آگاه مى شد، وبر طبق آنها عمل مى كرد. اگر اين طريق را بپذيريم هرگز ثابت نمى شود كه پيامبر تابع وپيرو پيامبران پيشين بوده است تنها چيزى كه از آن مى توان نتيجه گرفت اين است كه او بر احكامى كه در شرائع پيشين وجود داشته است واز طريق وحى ويا الهام به او

1 . آل عمران، آيه 50.

صفحه 74

مى رسيد، عمل مى كرد وبه يك نظر بسان پيامبرانى بود كه با داشتن خصيصه نبوت، بر احكام تورات عمل مى نمودندچنانكه مى فرمايد:

(إِنّا أَنْزَلْنَا التَوْراةَ فِيها هُدىً وَ نُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذينَ أَسْلَمُوا لِلَّذينَ هادُوا).¹

«ما تورات را فرو فرستاديم در آن هدايت ونور است و پيامبرانى كه تسليم فرمان بودند از روى آن براى يهود داورى مى كنند».

اگر راهنماى او الهام وبا نزول وحى باشد، در اين صورت بايد گفت بر يافته هاى غيبى خود عمل مى كرد، چيزى كه هست يافته هاى او مطابق يكى از شرائع پيشين بوده است واين همان نظريه سوم است كه هم اكنون ياد آور مى شويم:

3ـ پيامبر مطابق الهام غيبى عمل مى كرد

در اين نظريه تأكيد بر اين است كه او وظائف خود را پيش از بعثت از طريق الهام دريافت مى كرد ومطابق آن عمل مى نمود، و اين وظائف در گرو اين نبود كه حتماً موافق شريعت پيشينيان باشد، يا مطابق شريعتى باشد كه بعداً از طريق وحى الهى بر او فرود خواهد آمد.

اين نظريه از دو نظريه پيش، محكمتر و استوارتر و سخن اميرمؤمنان گواه بر صدق آن است اينك به توضيح آن مى پردازيم:

1ـ مقام نبوت بالاترين مقامى است كه به انسانى از جانب خداى بزرگ داده مى شود، تشرّف به اين مقام، در گرو آمادگى روحى است كه در او به تدريج پديد آيد، تا در پرتو آن، بتواند فرشته را ببيند، و وحى الهى را بشنود وبا ماوراء طبيعت ارتباط مستقيم پيدا كند، تحصيل چنين استعدادى، به طى مراحلى از عرفان وشناخت نياز دارد كه در زير نظر يك معلّم غيبى انجام گيرد، تا دست او را گرفته،

1 . مائده، آيه 44.

صفحه 75

به مدارج رفيع از كمال برساند و قرآن اين حقيقت را چنين بيان مى كند:(عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى): «معلم نيرومندى به او تعليم داده است».¹

بنابراين پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) پيش از بعثت بى نياز از معلّم غيبى، و تربيت هاى الهى نبوده وپيوسته مورد عنايت الهى بوده است تا به حدّى برسد، كه شايسته خطاب (اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ) گردد وامير مؤمنان اين حقيقت را در خطبه قاصعه مطرح مى كند ومى فرمايد:

«ولقد قرن اللّه من لدن ان كان فطيماً أعظم ملك من ملائكته يسلك به طريق المكارم، ومحاسن أخلاق العالم ليله ونهاره».²

«از روزى كه پيامبر از شير گرفته شد خدا او را با بزرگ ترين فرشته قرين و همراه ساخت تا به وسيله آن فرشته راه بزرگواريها را بپيمايد، وبه نيكوترين اخلاق، آراسته گردد».

2ـ عروة بن زبير از عايشه نقل مى كند نخستين مرحله وحى كه پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم با آن روبرو شد رؤياهاى صادق بود، آنچه را در خواب مى ديد بسان سپيده فجر صادق پيش مى آمد، سپس علاقه به تنهائى پيدا كرد و روزها را در خلوتگاه حراء مى گذراند سپس به سوى خانواده خود باز مى گشت، پس از اندى نيز به «حراء» مى رفت وكار خود را از سر مى گرفت و او پيوسته در اين حالت بود كه وحى الهى فرا رسيد و او را به مقام نبوت مفتخر ساخت.³

3ـ كلينى در باب فرق ميان نبى ورسول از امام باقر (عليه السلام)نقل مى كند:

«نبى كسى است كه حقايق را در خواب مى بيند، همان طور كه ابراهيم (عليه السلام)

1 . سوره نجم، آيه 5.
2 . نهج البلاغه، خطبه قاصعه، شماره 187.
3 . صحيح بخارى، ج1، ص 3، «باب بدء الوحي إلى رسول اللّه»; سيره ابن هشام، ج1، ص 234ـ 236.

صفحه 76

در عالم رؤيا مشاهده كرد وهمان طور كه پيامبر اسباب نبوت را پيش از وحى ديد، وبه همين حالت بود كه جبرئيل او را مأمور رسالت نمود.

اين ر¹وايات و نظائر آنها حاكى است كه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) پيش از بعثت، تحت تربيت فرشته اى بود، وحقايق را در خواب مى ديد، و نداها را مى شنيد تا اينكه آمادگى پيدا كرد با امين وحى روبرو گردد و قرآن بر او فرود آيد.

او در اين فترت از زندگى، خدا را عبادت مى كرد، و در آثار صنع به مطالعه وتفكّر مى پرداخت، و در همين حال به وظائف شخصى خود در باره زن وفرزند...عمل مى نمود ويگانه راهنماى او در اين مرحله همان اتصالات غيبى او بود كه او را در همه مراحل كمك مى كرد، ودستورات خدا را در اختيار او مى نهاد خواه مطابق شرايع پيشين باشد يا نه، يا مطابق شريعتى باشد كه بعدها بر او فرود خواهد آمد يا نه.

اين حقيقت در صورتى روشن مى شود كه بدانيم شخصيتهايى مانند حضرت يحيى ويا حضرت مسيح در دوران كودكى به مقام نبوت رسيده وبا جهان غيب ارتباط وپيوندى داشته اند چنانكه در باره حضرت يحيى مى فرمايد:

(يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةِ وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً).²

«اى يحيى كتاب را به استوارى بگير، ودر دوران كودكى به او «حكم» داديم».

ودر باره حضرت مسيح از او چنين نقل مى كند.

(إِنّي عَبْدُاللّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيّاً).³

«من بنده خدا هستم كتاب به من داده شده ومرا پيامبر قرار داده است».

1 . كافى، ج1، ص 176.
2 . سوره مريم، آيه 12.
3 . سوره مريم، آيه 30.

صفحه 77

بنابراين پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) پيش از بعثت، مرحله اى از نبوت را دارا، واتصال وارتباط او با جهان غيب به گونه اى برقرار بوده است و او در اين مرحله پيوسته در حال تكامل بوده كه در چهل سالگى به مقام رسالت و ابلاغ پيام خدا به مردم شده است.

تا اين جا با اين قرائن وشواهد توانستيم نيمرخى روشن از سيماى حقيقت را ترسيم كنيم و نتايجى كه از اين بحث گسترده گرفته شد عبارتند از:

1ـ پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در خانواده اى ديده به جهان گشود كه بر اعضاى بزرگ آن، توحيد و ايمان و تقوى وعفت حكومت مى كرد و سران خانواده از آيين حنيف ابراهيمى دور نبوده وپيرو آن بوده اند.

2ـ پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم پيش ازبعثت با جهان غيب به نوعى ارتباط داشته و مرحله اى از نبوت را دارا بوده ودر چهل سالگى به مقام رسالت وتبليغ پيام خدا مبعوث گرديد.

4ـ او در زندگى فردى واجتماعى خود، به آنچه از جهان بالا تلقى مى كرد، عمل مى نمود خواه با شريعتى تطبيق بنمايد يا نه.

لازم به يادآورى است كه زندگى پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم رامى توان به سه بخش تقسيم كرد و هر بخش فصل مستقلى را تشكيل مى دهد:

1ـ زندگى رسول گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم از ولادت تا بعثت.

2ـ زندگى پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) از بعثت تا هجرت.

3ـ زندگى نبى اكرمصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم از هجرت تا رحلت.

بررسى و مجموع بخشهاى سه گانه در جلد هاى ششم (همين كتاب) و هفتم به پايان مى رسد و همگى تحت عنوان « پيامبر در قرآن» مطرح مى گردند.

اينك به توضيح بخش نخست مى پردازيم:

صفحه 78

از ولادت تا بعثت

5 دوران كودكى و نام هاى او در قرآن

آيات موضوع

1ـ (أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى* وَ وَجَدكَ ضالاًّ فَهَدى* وَ وَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى). (والضحى/6ـ8)

2ـ (فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوحى). (نجم/10)

3ـ (وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ). (آل عمران/144)

4ـ (ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَد مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُول اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيّينَ). (احزاب/40)

5ـ (وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّد). (سوره محمّد/2)

6ـ (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِداءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ). (فتح/29)

7ـ (وَ مُبَشّراً بِرَسُول يَأْتِي مِنْ بَعْدي اسْمُهُ أَحْمَدُ). (صف/6)

8 ـ (طه* ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرآنَ لِتَشْقى).(طه/1ـ2).

9ـ (يس* وَ الْقُرآنِ الْحَكيم) (يس/1ـ2).

ترجمه آيات

1ـ « آيا تو را يتيم نيافت وپناهت داد؟ تو را گمراه يافت، هدايتت

صفحه 79

نمود. تو را تهى دست يافت و بى نيازت ساخت».

2ـ «پس به بنده خود وحى كرد آنچه را كه وحى كرد».

3ـ «محمّد پيام آورى بيش نيست كه پيش از او نيز پيام آورانى بودند».

4ـ «محمّد پدر هيچ كدام از مردان شما نيست، او پيام آور خدا و خاتم پيامبران مى باشد».

5ـ «آنان كه به خدا ايمان آوردند و عمل نيك انجام داده اند وبه آنچه كه بر محمّد فرود آمده، ايمان آورده اند».

6ـ « محمّد پيام آور خدا است وكسانى كه با او هستند سخت گيرند بر كافران، ومهربانند در ميان خود».

7ـ «بشارت دهنده ام به آمدن پيامبرى بعد از من كه نام او احمد است».

8ـ « اى رسول ما قرآن را نازل نكرديم بر تو كه (از كثرت عبادت وجهد در هدايت مردم) خود را برنج در افكنى».

9ـ «يس. سوگند به قرآن حكمت آميز».

تفسير آيات

ميلاد نور ورويدادهاى پيش از بعثت

پيامبر گرامى روز آدينه، به هنگام طلوع خورشيد، در هفدهم ماه ربيع الأوّل سالى كه ابرهه با سپاه پيل به مكه حمله كرد، ديده به جهان گشود و در روز بيست وهفتم ماه رجب، در چهلمين سال از عمر خويش به مقام نبوت ورسالت مفتخر گرديد و هدايت جهانيان را بر عهده گرفت.¹

خصوصيات اين بخش از زندگى او (ولادت تا بعثت) در كتابهاى حديث

1 . نظر معروف ميان دانشمندان شيعه همان است كه بيان گرديد ولى محدّثان اهل سنّت در روز ميلاد و بعثت آن حضرت نظر ديگرى دارند كه در كتاب «فروغ ابديت» بيان شده است.

صفحه 80

وتاريخ ضبط شده است، هر چند جدا سازى صحيح از ضعيف از ميان اين منقولات انبوه، كار آسانى نيست وبدون ضابطه «نقد تاريخ» و«حديث شناسى» امكان نمى پذيرد.

در اين ميان قرآن از بين حوادث انبوه اين بخش از زندگى آن حضرت، به حوادث انگشت شمارى اشاره مى كند، حوادثى كه مى تواند وضع نبوت او را روشن سازد و گواه بر صحّت ادّعاى او باشد.

قرآن در سوره «والضّحى» به برخى از حوادث اين بخش از زندگى اشاره مى كند، آنجا كه مى فرمايد:

(أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى* وَ وَجَدكَ ضالاًّ فَهَدى* وَ وَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى) (والضحى/8ـ6):« آيا تو را يتيم نيافت وپناهت داد؟ تو را گمراه يافت، هدايتت نمود. تو را تهى دست يافت وبى نيازت ساخت».

در اين آيه از رويدادهاى دوران كودكى، سه موضوع را متذكر مى گردد:

1ـ يتيمى در دوران كودكى.

2ـ در پوشش هدايت قرار گرفتن پس از گمراهى.

3ـ تهى دستى سپس، بى نياز سازى.

اينك توضيح هر سه بخش:

الف: (أَلَمْ يَجِدْكَ يَتيماً فَآوى).

«يتيم» در لغت عرب كسى است كه پدر خود را از دست بدهد و«لطيم» كسى است كه فاقد هر دو گردد.

پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم در حمل مادر بود كه پدر بزرگوار خود «عبد اللّه» را از دست داد، وى همراه با كاروان بازرگانى قريش درحال بازگشت به مكه در يثرب بيمار شد

صفحه 81

ودر ميان بستگان خود در آنجا بسترى گرديد، كاروان خبر بيمارى او را به مكه آورد عبدالمطلب پدر عبد اللّه بزرگترين فرزند خود «حارث» را مأمور كرد كه به يثرب برود و او را همراه خود بياورد، او وقتى وارد «يثرب» گرديد اطلاع يافت كه برادر، بعد از يك ماه از حركت كاروان با همان بيمارى درگذشته است.¹

قبر عبداللّه پدر پيامبر، پيش از ايجاد مصلى در اطراف مسجد النبى در ميان حجره اى محفوظ بود، ولى دشمنانِ آثار رسالت (سعوديها) به بهانه ايجاد مصلّى حجره را ويران كردند وآثار قبر را از بين بردند ومدفن وى جزو مصلّى گرديد.

قرآن در اين زمينه مى فرمايد:(أَلَمْ يَجِدْكَ يَتيماً فَاوى):« آيا تو را يتيم نيافت وپناهت داد؟».

گاهى «يتيم» در آيه به معنى «وحيد» و«تنها» تفسير مى گردد ودر زبان عرب گوهر گرانبهاى بى مانند را «الدّرة اليتيمة» مى نامند². ولى تفسير نخست با جمله (فَأَوى) بهتر تطبيق مى كند.

يتيمى در دوران كودكى و همچنين تهى دستى (كه در آيه به آن اشاره شده) پيوسته با سختى وناهموارى توأم مى باشد و سازنده شخصيتى مقاوم ونستوه است. شخصيّت رجال بزرگ جهان، پيوسته مولود مصائب و مشكلات و ناهمواريهاى دوران كودكى و آغاز زندگى آنان مى باشد.

شخصيتى الهى كه امّتى را بايد تربيت كند وبا ابوجهلها و ابولهب ها روبه رو گردد، بايد پخته سختيها وناهمواريها باشد تا بتواند در نشيب وفراز تبليغ ودعوت، كاملاً خويشتن دار وبردبار بوده واختيار از كف ندهد.

امام هشتم(عليه السلام) در اين مورد نكته ديگرى را نيز متذكر مى شود، آنجا كه از

1 . تاريخ طبرى، ج2، ص 7ـ8، سيره حلبى، ج1، ص 59.
2 . تفسير قمى، ص 729.

صفحه 82

حضرتش سؤال كردند كه راز يتيم شدن پيامبر چه بود؟ فرمود: «لِئلاّ يجبَ عَلَيه حَقٌّ لِمَخْلوق»: تا حقّ اطاعت مخلوقى بر گردن او نباشد¹ (زيرا پدر حق اطاعت بر گردن فرزند دارد).

ب: (وَ وَجَدَكَ ضالاًّ فَهَدى)

ضلالت به معناى گمراهى است و«هدايت» به معناى «راهنمايى» اكنون بايد ديد اين كدام ضلالت است كه منافى با عصمت نمى باشد؟ مفسران در اين مورد، نظريه هاى گوناگونى نقل كرده اند كه غالباً با ظاهر آيه تطبيق نمى كند، ولى با توجه به اين كه محور بحث، رويدادهاى دوران كودكى وآغاز زندگى رسول گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) است، بايد گفت ضلالت در آيه، به معنى «حالت نفسانى» و «صفت وجودى» در روح وروان نيست زيرا چنين حالتى در دوران بزرگى وپس از بلوغ پيدا مى شود، يعنى آنگاه كه انسان مى تواند از هدايتهاى الهى درونى(عقل) وبيرونى (پيامبران) بهره بگيرد، در اين موقع است كه تيرگى وتاريكى خاصى فراگير قلب و دل مى گردد و انسان به صورت يك موجود ضالّ وگمراه در مى آيد.

از آنجا كه محور بحث در اين آيات، تشريح وضع دوران كودكى وآغاز حيات پيامبر است، طبعاً نمى توان آن را به صورت ياد شده تفسير كرد، بلكه بايد گفت مقصود، بيان واقعيتى است كه پيامبر و همه انسانهاى جهان را فرا مى گيرد وآن اينكه: هر انسانى در حدّ ذات، فاقد هدايت است و اگر هدايت و راهنمايى خدا شامل حال انسان نگردد، تمام افراد بشر در گمراهى باقى مى مانند وبه بيانى ديگر: هر انسانى به حكم اينكه «ممكن» است، در حدّ ذات فاقد هر نوع كمال مى باشد و هرچه دارد، ويا بعداً به دست مى آورد همگى در پرتو عنايات او است وزبان حال هر موجودى اين است كه:«اَللّهُمَّ ما بِنا مِنْ نِعْمَة فَمِنْكَ»:پروردگارا! هر نعمتى (اعمّ از

1 . عيون الأخبار، ص 210، ودر حديثى امام صادق (عليه السلام) به همين نكته نيز چنين اشاره مى كند:«لئلا يَكُونَ لأَحَد عَلَيْه طاعة» معانى الاخبار، ص 20، علل الشرايع، ص 55.

صفحه 83

روحى وجسمى) از ناحيه تو است».

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) به حكم اينكه «انسان و موجودى ممكن» است، هر نوع كمالى را ـ از آن جمله كمال هدايت ونعمت راهنمايى را ـ از خدا دارد واو در حدّ ذات خود، با قطع نظر از هدايت الهى كه پيوسته شامل حال او بوده است ضالّ(يعنى فاقد هدايت) بود ودر پرتو الطاف الهى از نخستين دوران حيات، هدايتهاى الهى، فطرى وتشريعى نصيب حال او گرديد.

روى اين بيان، مفاد آيه ديگرى كه مخالفان عصمت آن را مستمسكى انگاشته اند روشن مى گردد، آنجا كه مى فرمايد:(ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ وَ لاَ الإيمانُ)(شورى/52):«تو نمى دانستى كه كتاب وايمان چيست»، وبه خواست خدا توضيح همين آيه در بحث عصمت پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم،پيش از بعثت خواهد آمد.

ج: (وَ وَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى)

«عائل» در لغت عرب به معناى فقير وتهيدست است، تاريخ گواهى مى دهد كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)در آغاز جوانى تهيدست بود، ابوطالب كه خود، بزرگ قريش بود، وبه سخاوت وشهامت ومناعت طبع معروف بود، وقتى وضع دشوار برادر زاده خود را ديد، به او پيشنهاد كرد كه چون خديجه دختر خويلد به دنبال مرد امينى است كه زمام بازرگانى او را بر عهده بگيرد و مال التجاره او را در شام به فروش برساند، چه بهتر است كه با او تماس بگيرد وآمادگى خود را براى تصدّى كارهاى بازرگانى اعلام نمايد.

خديجه در نخستين ديدار، او را براى اداره كارهاى تجارى خود برگزيد وبا پيامبر قراردادى به صورت مضاربه منعقد كرد وطرفين پذيرفتند كه بخشى از سود «تجارت» از آن پيامبر باشد، از اين جهت حضرت به هنگام حركت كاروان، همراه آن رهسپار شام شد وپس از بازگشت سهم خود را از سود بازرگانى برداشت وهمگى را در اختيار عموى خود ابوطالب نهاد.

صفحه 84

عظمت وسرشناس بودن اقوام وبستگان پيامبر، وامانت ودرستكارى امين قريش، و كرامتهايى كه غلام خديجه از او در سفر شام ديده و براى خديجه نقل كرده بود، سبب شد كه پيوند ازدواج ميان پيامبر ودختر خويلد، برقرار گردد و از اين طريق، «امين» از فقر وتهى دستى نجات يابد و آيه (وَ وَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى) عينيّت پذيرد.

در اين جا سه رويداد تاريخى مربوط به زندگى پيامبر پيش از بعثت، پايان پذيرفت.

نامهاى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در قرآن

قرآن در حالى كه او را غالباً با القاب «النبى» و«الرسول» ياد مى كند، گاهى نيز لفظ «عبده» (بنده خدا) را در باره او به كار مى برد و مى فرمايد:

(فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوحى) (نجم/10): «پس به بنده خود وحى كرد آنچه را كه وحى كرد».

ولى در سوره هاى آل عمران و احزاب و محمّد و فتح او را «محمّد» ناميده ودر سوره صف او را «احمد» مى خواند و از اين طريق او را از پيامبرانى معرفى مى كند كه در قرآن داراى اسامى متعددى مى باشند.¹

اينك با متن اين آيات آشنا شويم:

1ـ (وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) (آل عمران/144): «محمّد پيام آورى بيش نيست كه پيش از او نيز پيام آورانى بودند».

2ـ (ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَد مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُول اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيّينَ) (احزاب/40): «محمّد پدر هيچكدام از مردان شما نيست، او پيام آور خدا وخاتم

1 . مانند يعقوب، كه نام ديگر او اسرائيل; ويا يونس كه نام دوّم او «ذو النون» يا عيسى كه مسيح نيز ناميده مى شود، و همچنين «يوشع» كه اسم ديگرش «ذوالكفل» است.

صفحه 85

پيامبران مى باشد».

3ـ (وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّد) (سوره محمّد/2):«آنان كه به خدا ايمان آوردند وعمل نيك انجام داده اند وبه آنچه كه بر محمّد فرود آمده ايمان آورده اند».

4ـ (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِداءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ) (فتح/29):« محمّد پيام آور خدا است و كسانى كه با او هستند سختگيرند بر كافران، ومهربانند در ميان خود».

5ـ (وَ مُبَشّراً بِرَسُول يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ)(صف/6): «بشارت دهنده ام به آمدن پيامبرى بعد از من كه نام او احمد است».

تاريخ ياد آور مى شود كه نوزاد عبد المطلب در هفتم روز ولادت خود، نام محمّد به خود گرفت در حالى كه از ناحيه مادر، «احمد» نيز ناميده شد.

ابوطالب عموى پيامبر، در اشعار خود به اين رويداد اشاره مى كند وياد آور مى شود كه عبدالمطلب با الهام از جهان غيب نام «محمّد» را بر او نهاد، آنجا كه مى گويد:

فَشَقَّ لَهُ مِنْ اسْمِهِ لِيُجِلَّه *** فَذُوا العَرشِ مَحْمُودٌ وَ هذا مُحَمَّدٌ ¹

«خدا براى تكريم فرزند عبد اللّه از نام خود نامى جدا ساخت، نام صاحب عرش محمود و نام اين نوزاد، محمّد مى باشد».

از تواريخ استفاده مى شود كه نام محمّد كم وبيش در ميان عرب رواج داشته است، وتاريخ اسامى شانزده نوزاد را ضبط كرده است، ولى هرگز پيش از پيامبر كسى نام احمد به خود نگرفته بود و او نخستين فردى است كه به اين نام ناميده شد.²

1 . تاريخ ابن كثير 1/266، الإصابه 4/115.
2 . تاريخ الخميس دياربكرى، ج1، ص 254، الاصابة، ج4، ص 115.

صفحه 86

شبهه بى اساس: رجال كليسا در برابر دلايل روشن نبوت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)، تاب مقاومت نياورده وپيوسته مى كوشند از طريق ايجاد شبهات واهى و سست، از فشار وجدان خود بكاهند و در تضعيف عقايد جوانان اسلامى بكوشند; اين گروه در مورد نام پيامبر كه در انجيل يوحنا به لفظ احمد وارد شده است مدّعى شده اند كه انجيل از نبوّت پيامبرى به نام احمد گزارش داده در حالى كه نام پيامبر مسلمانان محمّد است نه احمد!

اين شبهه به اندازه اى بى پايه است كه حتى نمى توان آن را در رديف ديگر شبهات كه استحقاق پاسخ دارند قرار داد، زيرا قرآنى كه او را محمّد مى نامد احمد نيز ناميده است مسلمانان كه او را محمّد مى خوانند احمد نيز مى خوانند، ابوطالب در اشعار فراوانى كه دارد او را احمد ناميده و در بيتى چنين مى فرمايد:

لَقَدْ أَكْرَمَ اللّهُ النَّبِيَّ مُحَمَّداً *** فَأَكْرَمُ خَلْقِ اللّهِ فِي النّاسِ أَحْمَدُ

«خداوند محمّد نبى را گرامى داشت ; گرامى ترين خلق خدا در ميان مردم احمد است».

اين تنها ابوطالب نيست كه در قصايد متعدد خود از او به نام احمد ياد كرده است، بلكه اميرمؤمنان، و حسان بن ثابت شاعر عصر رسول خدا، و كعب بن مالك، و ورقة بن نوفل، و حمزة بن عبد المطلب و عاتكه دختر عبد المطلب، وصفيه همسر رسول خدا، وكسان ديگر در قصايد واشعار خود او را احمد ناميده اند و از اين طريق باب اين شبهه را به روى شبهه تراشان بسته اند.¹

اگر پيامبر در ميان قريش به نام احمد، بسان «محمّد» معروف نبود هرگز نمى توانست با قاطعيت تمام وحى الهى را بر آنان تلاوت كند وبگويد:

1 . براى آگاهى از متون اين قصايد واشعار به كتاب مفاهيم القرآن، ج3، ص 509ـ 516 مراجعه فرماييد.

صفحه 87

(وَ إِذْ قالَ عيسَى بنُ مَرْيَمَ يا بَني إِسْرائيلَ إِنّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْريةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِي مِنْ بََعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا ج آءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ) (صف/6).

«به ياد آر هنگامى را كه عيسى بن مريم به بنى اسرائيل گفت: من پيام آور خدا براى شما هستم وتصديق كننده كتابى هستم به نام تورات وبشارت دهنده از بعثت پيامبرى كه نام او «احمد» مى باشد. وقتى چنين پيامبرى (با اين خصوصيات) آمد گفتند كه اين جادويى آشكار است».

از برخى از روايات استفاده مى شود كه از اسامى آن حضرت «يس» و «طه» است و از اينكه پس از اين دو لفظ، پيامبر مورد خطاب قرار گرفته است، مى توان صحّت آن را حدس زد چنانكه مى فرمايد:

(يس* وَ الْقُرآنِ الْحَكيمِ* إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ)(يس/1ـ3) ونيز مى فرمايد:(طه* ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرآنَ لِتَشْقى)ولى در عين حال برخى بر آنند كه اين دو لفظ نيز از حروف مقطعه قرآن مى باشند.

***

صفحه 88

از ولادت تا بعثت

6 عصمت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)پيش از بعثت

آيات موضوع

1ـ (أَلَمْ يَجِدْكَ يَتيماً فَاوى* وَ وَجَدَكَ ضالاً فَهَدى)(الضحى/7ـ6)

2ـ (يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ* قُمْ فَاَنْذِرْ* وَ رَبَّكَ فَكَبِّرَ* وَ ثِيابَكَ فَطَهِّرِ* وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ* وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرْ* وَ لِرَبِّكَ فَاصْبِرْ)(مدثر/7ـ1).

3ـ (وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ وَ لاَ الإيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراط مُسْتَقيم) (شورى/52).

4ـ (وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّنات قالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنَا ائْتِ بِقُرآن غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَكُونُ لي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْم عَظيم) (يونس/15).

5ـ (قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوتُهُ عَلَيْكُمْ وَ لا أَدْريكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) (يونس/16).

6ـ (وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهيراً لِلْكافِرينَ) (قصص/86).

صفحه 89

ترجمه آيات

1ـ «آيا تو را يتيم نيافت وپناه داد و گمراه يافت و هدايت كرد، تهى دست يافت و توانگر نمود».

2ـ «اى جامه به خود پيچيده! برخيز، بيم ده، خداى خود را بزرگ شمار، و جامه خود را پاك كن، و از «رجز» دورى جوى، منّت مگذار تا فزونى جويى وبراى خدا صبر و شكيبائى پيش گير.

3ـ «بر تو نيز بسان گذشتگان از پيامبران، روحى را به فرمان خود وحى كرديم وتو پيش از آن نمى دانستى كه كتاب وايمان چيست؟ ولى آن را نورى قرار داديم كه هر كس از بندگان خود را بخواهيم با آن هدايت مى كنيم، تو نيز به راه راست هدايت مى نمايى».

4ـ «هر موقع آيات روشن پيامبر بر آنها تلاوت مى شود، كسانى كه به لقاء ما (روز رستاخيز) اميد ندارند مى گويند قرآنى غير اين بياور ويا آن را عوض كن; بگو من حق ندارم آن را از پيش خود تبديل كنم، من از آنچه كه بر من وحى مى شود، پيروى مى نمايم من اگر مخالفت پروردگارم را بكنم از عذاب روز بزرگ مى ترسم».

5ـ «بگو اگر خدا مى خواست من قرآن را بر شما تلاوت نمى كردم و از آن آگاهتان نمى نمودم من مدّتها در ميان شما پيش از آن زندگى كرده ام، چرا نمى انديشيد؟!».

6ـ «تو هرگز اميد آن نداشتى كه كتاب بر تو نازل گردد مگر از طريق رحمت پروردگارت (به پاس اين نعمت)پشتيبان كافران مباش».

تفسير آيات

پنج دستاويز مخالفان عصمت

بحثهاى عميق و گسترده اى درباره عصمت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)پس از بعثت انجام

صفحه 90

خواهد گرفت، اكنون بحث ما در باره عصمت او قبل از بعثت است.

گروهى از بدانديشان كه در صفحه زندگى پيامبر خاتم، نقطه سياهى نجسته اند، به فكر افتاده اند كه براى او پيش از بعثت نقطه ضعفى جستجو كنند تا شايد بتوانند عصمت او را در تمام دوران عمر متزلزل سازند.

ودر اين مورد، آيات پنجگانه اى را دستاويز خود قرار داده وبه مرام خود استدلال نموده اند، شايسته است، اين پنج آيه را كه همگى مربوط به زندگى وى پيش از بعثت است مطرح نموده ومخالف را خلع سلاح كنيم. اينك مجموع اين آيات به ترتيب مطرح مى گردند:

آيه يكم:( وَوَجَدَكَ ضالاً فَهَدى) (الضحى/6).

قرآن در سوره «الضحى» پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را به عنوان يك فرد «ضال» معرفى مى كند واين معرفى مربوط به دوران كودكى وجوانى او است، آنجا كه مى فرمايد:

(أَلَمْ يَجِدْكَ يَتيماً فَاوى* وَ وَجَدَكَ ضالاً فَهَدى* وَ وَجَدكَ عائِلاً فَأَغْنى) (الضحى آيه هاى 8ـ6): «آيا تو را يتيم نيافت وپناه داد و ضالّ يافت و هدايت كرد، تهى دست يافت و توانگر نمود».

پيش داوران، لفظ «ضالّ» را به معنى گمراه در امور دينى تفسير كرده و آن را معادل «كفر»، «شرك»، و... مى دانند ومى گويند:پيامبر در مرحله اى از عمر بر همين حالت بوده ولى در پرتو نعمت الهى، هدايت يافت وبر هدايت مردم گمارده شد.

پاسخ:

ما در توضيح آيه از احتمالات متعددى كه فخر رازى در تفسير خود ياد كرده صرف نظر كرده وبه توضيح آيه مى پردازيم.

لفظ «ضال» در لغت عرب در موارد سه گانه به كار مى رود:

صفحه 91

1ـ گمراه 2ـ گمشده 3ـ گمنام. وآيه را با هر يك از سه احتمال تفسير كنيم، خدشه اى بر ساحت مقدّس و عصمت پيامبر وارد نمى شود، مشروط بر اينكه در تفسير آيه، صبر و حوصله به خرج دهيم تا به حقيقت برسيم:

الف: «ضالّ» به معنى گمراه: گمراهى در انسان به دو صورت متصوّر است:

1ـ انسان پاسى از عمر خود را در شرك و كفر، يا گناه و نافرمانى بگذراند و آئينه روح او كاملاً تاريك وتيره گردد و در آيه (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالِّينَ) لفظ «ضالّ» در همين معنى به كار رفته است. در اين مورد، ضلالت يك حالت وجودى وسايه وتاريكى است كه بر روح و روان انسان حاكم مى گردد و تيرگى بر روشنى عقل وخرد، چيره مى شود.

2ـ انسانى كه هنوز چند صباحى از عمر او نگذرد ولى در مسير شكوفايى نيروى فكرى و عقلى قرار گيرد، يعنى انسانى كه دوران صباوت و كودكى خود را مى گذراند، به يك معنى «ضال» يعنى فاقد هدايت است در اين مورد ضلالت يك حالت وجودى و يك وصف ثبوتى در روح و روان او نيست، بلكه كاملاً جنبه عدمى دارد و مقصود اين است كه فعلاً فاقد هدايت است و اگر وضع به همين منوال پيش رود، به ضلالت به معنى نخست كه حالت تيرگى در روح است، منجر مى كردد.

هرگاه مقصود از «ضالّ» در آيه، «گمراه» باشد، مقصود يك چنين ضلالت است، ضلالتى كه بازگشت آن به فقدان هدايت است، نه حالت تيرگى و سياهى دل وناپاكى روح و روان.

گواه براين سخن، اين است كه آيه در مقام بيان نعمتهايى است كه خداوند جهان در دوران كودكى به پيامبر خود ارزانى داشته است، يكى از آن نعمتها اين است كه او در رحم مادر بود كه پدر را از دست داد، در شش سالگى بود كه مادرش درگذشت، در اين شرايط سخت خداوند به او پناه داد وبا كمال عزّت در آغوش گرم جدّ بزرگوار خود «عبدالمطلب» و عموى گراميش ابوطالب بزرگ شد.

صفحه 92

او در آغاز زندگى «فاقد هدايت» بود زيرا هيچ موجودى بالذات داراى كمال نيست و هر كس و هر چيز، هرچه دارد از خداوند بزرگ دريافت كرده است، و اگر لطف او نبود، هيچ انسانى راه به مقصد نمى برد، موسى بن عمران خداى جهان را به فرعون چنين توصيف مى كند:(رَبُّنَا الَّذي أَعْطى كُلّ شَيْء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى) (طه/50).

خداى ما،خدايى است كه آفرينش هر موجود را به او عطا كرده سپس او را هدايت نموده است.

بنابر اين، آيه به حكم گفتگو در مورد نخستين دوران زندگى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) است ناظر به فقدان هدايتهاى ذاتى است وهدايت هر موجودى حتى پيامبر گرامى از جانب او است ويك چنين ضلالت نمى تواند معادل با شرك باشد، بلكه به معنى فقدان كمال است كه بالذات واجد آن نبود و خدا به او لطف فرمود و اين فقدان از نخستين لحظه پيدايش انسان در رحم، آغاز مى گردد و به تدريج هدايت الهى جاى آن را مى گيرد و هرچه انسان رو به رشد كند هدايت الهى نيز با او همگام مى گردد، و پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)نيز از اين اصل «مستثنى» نبود، و از لحظه اى كه شايسته دريافت هدايت الهى شد از درون وبرون در پوشش آن قرار گرفت.

از سخنان على (عليه السلام) كاملاً استفاده مى شود كه آغاز اين هدايت از لحظه اى بود كه وى از شير گرفته شد آنجا كه مى فرمايد:«ولقد قرن اللّه به من لدن ان كان فطيما أعظم ملك من ملائكته يسلك به طريق المكارم ومحاسن أخلاق العالم ليلاً ونهاراً».¹

خداوند از روزى كه پيامبر، از شير گرفته شد، بزرگ ترين فرشته را با او همراه ساخت تا راه بزرگواريها وخويهاى نيكو را به او بنماياند».

خلاصه: هدايتى كه در آيه (وَ وَجَدَكَ ضالاً فَهَدى) آمده، همان هدايتى

1 . نهج البلاغه عبده خطبه 187.

صفحه 93

است كه در گفتگوى موسى با فرعون، آمده است كه فرمود:(أَعْطى كُلَّ شَيْء خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى) هدايت و راه يابى هر انسانى افاضه اى است وهمگى از جانب خدا مى باشد وافاضه چنين هدايتها گواه بر كفر وشرك ونافرمانى از فرمان نيست، وضلالتى هم كه از كلمه «ضالّ» استفاده مى شود همان زمينه هاى «خسرانى است كه همه انسانها را شامل است وهمگى محكوم به آن مى باشند، ولى گستردگى اين «خسران» مانع از آن نيست كه هدايت الهى از لحظاتى كه به انسان درك و فهم مى دهد آن را بى اثر سازد چنان كه مى فرمايد:(إِنَّ الإِنْسانَ لَفي خُسْر* إِلاّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ) (العصر/1و2): «همه انسانها در ضرر و زيانند مگر كسانى كه ايمان آورند وعمل صالح كنند».

زمينه خسران در همه انسانها وجود دارد، و اگر پذيراى هدايت الهى شد اثر آن خنثى مى گردد و در غير اين صورت قوه خسران وزمينه هاى آن حالت فعليت به خود مى گيرد همچنان كه زمينه هاى ضلالت در همگان وجود دارد و هدايت الهى، اثر آن را از بين مى برد، ولى متمردان، به آن فعليت وتحقّق و ثبات مى بخشند چنان كه مى فرمايد:(فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ) (نحل/ 36).

«خداوند گروهى را هدايت كرد، وبراى برخى ديگر ضلالت، لازم و ثابت شد.

ودر آيه ديگر مى فرمايد:(فَرِيقاً هَدى وَ فَريقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ) (اعراف/30).

«گروهى را هدايت ولى گروهى به خاطر عدم بهره بردارى از هدايتهاى الهى، ضلالت وگمراهى دامنگيرشان شد».

بنابر اين، در سير معنوى انسان، هدايت وضلالت به اين صورت تجلّى مى كند.

نخست، ضلالت و خسران ذاتى است كه بازگشت آن به فقدان كمال است،

صفحه 94

و اين حكم بر سراسر «عالم امكان» حاكم است.

آنگاه هدايت وراهنمايى الهى است كه از مجارى گوناگون سراسر وجود بندگان و اشيا را فرا مى گيرد.

مردم در برابر اين هدايت بر دو نوعند، پذيراى لطف الهى، و ناپذير، گروه نخست زمينه هاى ضلالت هاى ذاتى و خسران طبيعى را از بين مى برند، ولى گروه دوّم، بر آن ثبات و استوارى مى بخشد.

ودر آيه مورد بحث، مقصود از ضلالت در كلمه «ضالاً» همان ضلالت نخست، و مقصود از هدايت در كلمه «فهدى» همان هدايتهاى تكوينى و تشريعى است ولى مقصود از «ضلالت» در (حَقَّتْ عَلَيْهِمُ الضَّلالَة) همان حالتى است كه براى انسان پس از ردّ هدايت الهى دست مى دهد و تيرگى و تاريكى فضاى روح را فرا مى گيرد.

ضلالت نخست لازمه وجود امكانى است وهيچ موجود ممكن نمى تواند پا از آن فراتر نهد; در حالى كه دوّمى عيب و مايه نكوهش و موجب مجازات است و انسان در قبول و عدم آن كاملاً مختار و آزاد است.

ب: «ضالّ» به معنى گمشده: در لغت عرب گاهى اين واژه به معنى شخص ويا متاع گمشده به كار مى رود و اين يك معنى رايجى است كه در فقه و حديث براى آن شاهد فراوان است.

در فقه اسلامى بابى است به نام «جُعاله» كه در آن باب مى گويند شخصى كه كالاى او گمشده است مى تواند به صورت كلى ـ نه با فرد مشخص ـ قرارداد ببندد وبگويد:«من ردّ ضالّتي فله كذا»: «هر كس شيئ گمشده مرا پيدا كند وبه من باز گرداند، براى او چنين پاداشى است». در اين عبارت «ضالة» به معنى گمشده است، عرب به شتران سرگردان در بيابانها «ضوال الابل» مى گويند، گويا گمشده و صاحب آن از پى اطلاع است; ابن منظور در لسان العرب مى نويسد: عرب كلمات حكيمانه را «ضالة» مى گويد و در حديث آمده است:«الكلمة الحكيمة ضالة

صفحه 95

المؤمن».«سخنان حكيمانه گمشده مؤمن است»، زيرا انسان پى گمشده اى مى رودكه گرانبها و ارزنده باشد و اگر چيز بى ارزشى از او گم شود آن را تعقيب نمى كند.

بنابراين هيچ بعيد نيست كه آيه ناظر به تاريخ دوران كودكى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) باشد كه در «شعاب مكه» گم شده بود واگر رحمت الهى شامل حال او نگشته بود، جان خود را از دست مى داد، و تاريخ حيات او بر چنين وضعى گواهى مى دهد.¹

ج: «ضالّ» به معنى گمنام: اين واژه در لغت عرب به معنى گمنام ومخفى وپنهان به كار مى رود، در زبان عرب مى گويند:«ضلّ الشيء، أي خفي وغاب» در قرآن از زبان مشركان منكر معاد نقل مى كند:(ءَ إِذا ضَلَلْنا فِي الأَرضِ ءَإِنّا لَفِي خَلْق جَديد) (سجده/10).

«آيا آن روز كه در زمين مخفى وپنهان شديم باز در آفرينش جديدى خواهيم بود؟».

ابن منظور در «لسان العرب» بر وجود اين معنى در لغت عرب شواهدى را نقل مى كند. در اين صورت احتمال دارد كه مقصود از «ضالّ» گمنامى و ناشناختگى او باشد كه به وسيله فيض نبوت ونزول وحى «بلند آوازه شده»، و آيه (وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ) كه در سوره بعد آمده است گواه بر اين معنى مى باشد و اين دو سوره از نظر مضامين كاملاً به هم مربوط مى باشند و سوره دوّم، به تعليل مطالبى كه در سوره نخست آمده است مى پردازد.

هرگاه مقصود از لفظ«ضالّ» گمنامى و ناشناختگى باشد در اين صورت مقصود از «فَهَدى» هدايت پيامبر نيست، بلكه هدايت مردم به سوى پيامبر است و در حقيقت تركيب آيه چنين است: «فَهدى النّاس إليك = مردم را به سوى تو هدايت

1 . لسان العرب، ج11، ص 392; بحارالأنوار، ج16، ص 137. در اين صورت لفظ «إلى بيتك» پس از جمله «فهداك» در تقدير خواهد بود.

صفحه 96

نمود» وتفسير سوّم از برخى از پيشوايان معصوم نقل شده است.¹

با توجه به هر سه تفسير مى توان گفت در آيه كوچكترين اشاره اى به نظريه پيشداوران در باره عصمت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)نيست، و كسانى كه از آن برداشت نادرست مى كنند، جهتى جز شتابزدگى در تفسير آيه ندارند و اگر با صبر وحوصله پيش روند، مشكلات آيات برطرف مى گردد.

آيه دوّم: (فَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ) (مدثر/5).

قرآن به پيامبر در سوره «مدثر» دستور مى دهد كه از «رجز» اجتناب ورزد، اگر مقصود از آن «بت» باشد، خطاب دورى از آن، چه معنى مى دهد؟ چنانكه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ* قُمْ فَاَنْذِرْ* وَ رَبَّكَ فَكَبِّرَ* وَ ثِيابَكَ فَطَهِّرِ* وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ* وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرْ* وَ لِرَبِّكَ فَاصْبِرْ)(مدثر/7ـ1).

«اى جامه به خود پيچيده! برخيز، بيم ده، خداى خود را بزرگ شمار، و جامه خود را پاك كن، و از «رجز» دورى جوى، منّت مگذار تا فزونى جويى و براى خدا صبر وشكيبائى پيش گير».

پاسخ:

لفظ «رجز» در زبان عرب در موارد سه گانه زير كه شايد همگى از جزئيات يك معنى وسيع و كلّى باشند، به كار مى رود:

1ـ عذاب. 2ـ آلودگى. 3ـ بت.

اكنون هر سه احتمال را در تفسير آيه ياد آور مى شويم تا روشن شود كه در هيچ كدام گواهى بر وجود لغزش فكرى در پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)،قبل از بعثت نبوده است.

1 . بحارالأنوار، ج16، ص 142.

صفحه 97

الف:«رجز» به معنى عذاب:توضيح اينكه «رجز» به كسر «راء» نُه بار در قرآن وارد شده و در مجموع، مقصود از آن «عذاب» است جز يك مورد، وموارد آنها را فهرست3وار يادآور مى شويم:

بقره/59; اعراف/134، و 135 و162; انفال/11; سبأ/5; جاثيه/11; عنكبوت/29.

ولى همين لفظ به ضم «راء» فقط يك بار وارد شده است و آن همان آيه سوره «مدثر» است كه هم اكنون به توضيح آن مى پردازيم و هر سه احتمال را مطرح مى نماييم:

الف: «رُجز» به معنى عذاب: اگر مقصود از آن «عذاب» باشد هدف دورى از اعمالى است كه مايه عذاب مى گردد و اين نوع خطاب نشانه وجود زمينه هاى نزديكى به وسايل عذاب در پيامبر نيست تا با عصمت او سازگار نباشد، زيرا خطابات قرآن جنبه عمومى دارد و آنجا كه به شخص پيامبر خطاب مى نمايد، مقصود تعليم ديگران و تفهيم عموم ملّت است مانند قول معروف«إيّاك أعني واسمعي يا جارة »: به تو مى گويم، بشنو اى «جاره»(نام زنى است).

اين نوع سخن گفتن، از بلاغت خاصى برخوردار است و هر نوع تبعيض را از ميان بر مى دارد وهمه مردم مى گويند جايى كه عزيزترين انسان داراى چنين خطاب و تكليف باشد، حساب ما پاك است.

شما از اين طريق مى توانيد بر هدف بسيارى از خطابهاى قرآن كه در آغاز نظر، با عصمت او سازگار نيست، دست يابيد از باب نمونه قرآن در باره «مضرات شرك» واينكه مايه تباهى كليه اعمال نيك مى گردد، پيامبر را مورد خطاب قرار مى دهد تا تمام مشركان جهان حساب خود را ببرند ; مى فرمايد:(لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ) (زمر/65).

«اگر شرك ورزى همه اعمال نيك تو تباه مى گردد».

صفحه 98

اين خطاب به پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) است ولى مقصود، امت و هدف، تربيت كليه انسانهاست.

ب: رجز به معنى آلودگى ظاهرى: اگر مقصود از اين واژه آلودگى ظاهرى باشد، جز يك دستور العمل چيز ديگرى نخواهد بود، ـ مثل اينكه به پيامبر دستور دهد كه نماز بگزار ـ و برخى مى گويند مقصود از آيه همين معنى است به گواه اينكه از ابن مسعود نقل شده كه مى گويد: ما با پيامبر در مسجدالحرام بوديم، ابوجهل وارد شد وگفت آيا در ميان شما كسى هست كه اين چيز آلوده را بر محمّد پرتاب كند فوراً مردى برخاست و آن را گرفت وبه سوى پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) پرتاب كرد.¹

و اگر مقصود آلودگى روحى واخلاقى باشد كه از صفات زشت دورى جويد، مفاد آن همان است كه در معنى نخست(عذاب)، يادآور شديم و اين خطابها جنبه تعليمى دارد.

ج: رجز به معنى بت وصنم: فرض كنيم كه مقصود از آن «بت» است هرچند ثابت نيست كه يكى از معانى آن بت باشد، بلكه ظاهر اين است كه اين لفظ معنى گسترده اى دارد به معنى «آلوده» كه بت نيز يكى از جزئيات آن است مانند قمار و ادوات و آلات آن كه قرآن از آنها وشراب به لفظ «رجس» تعبير آورده است آنجا كه مى فرمايد: (إِنَّمَاالْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الأَنْصابُ وَ الأَزْلامُ رِجسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ) (مائده/90).

«شراب وقمار وبت پرستى و «ازلام» (يك نوع بخت آزمايى) پليدى است و از كارهاى شيطان به شمار مى رود».

همان طور كه «رجس» با معنى وسيع خود بر همه موارد ياد شده اطلاق مى گردد همين «رجز» نيز اين حالت را دارد.

حالا ما فرض كنيم كه«بت» از معانى مستقيم اين لفظ است و مقصود از آن

1 . عيون الأثر، ج1، ص 103.

صفحه 99

در آيه همين است ولى دستور به دورى از بت، شاهد بر وجود بت پرستى در مخاطب كه خطاب به او جنبه كلى و قانونى و جهانى دارد، نيست زيرا همان طور كه ياد آور شديم خطابهاى قرآن همگى از مقوله «إيّاك أعني واسمعي يا جارة» است.

شاهد اين گفتار اين است كه در ظرف نزول اين آيه نه تنها پيامبر بت را نمى پرستيد(و هيچ گاه به دور بت نگشته است) بلكه در آن زمان كمر همّت بر بت شكنى بسته و در اوج مبارزه با مشركان وبت پرستان بوده است.

آيه سوّم:(وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ وَ لاَ الإيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراط مُسْتَقيم)(شورى/52).

«بر تو نيز بسان گذشتگان از پيامبران، روحى را به فرمان خود وحى كرديم و تو پيش از آن نمى دانستى كه كتاب وايمان چيست؟ ولى آن را نورى قرار داديم كه هر كس از بندگان خود را بخواهيم با آن هدايت مى كنيم، تو نيز به راه راست هدايت مى نمايى».

مخالفان عصمت جمله (ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ وَ لاَ الإيْمانُ) را شاهد بر آن گرفته اند كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)پيش از وحى، فاقد ايمان بود، ودر سايه وحى ايمان آورد، وحالِ فاقد ايمان، از نظر عصمت، روشن است.

اين گونه افراد، پيشداورانى هستند كه قبلاً مدعا را مى سازند سپس به دنبال دليل آن مى روند وگرنه با اندكى دقت در مفاد آيه با توجه به آيات مشابه، مى توان به هدف آيه پى برد و از جدال و ستيز با رجال وحى و آموزگاران الهى يعنى زبده ترين انسانهاى جهان، دست برداشت .قبل از ورود به بحث نكاتى را ياد آور مى شويم:

نكته اوّل: مقصود از «روح» كه به پيامبر وحى شده است همان قرآن است واگر خدا قرآن را روح مى خواند براى اين است كه قرآن مايه حيات اُخروى انسان

صفحه 100

است، همان طور كه روح در اين جهان مايه حيات دنيوى است وقرائن موجود در خود آيه وماقبل آن، اين معنى را كاملاً تأييد مى كنند.و دليل بر اين مطلب اينكه مهم ترين محور بحث در سوره شورى همان مسئله «وحى الهى» است كه به صورت يك فيض معنوى از آغاز آفرينش انسان تا زمان پيامبر خاتم (صلى الله عليه وآله وسلم)، جريان داشته است.¹

گذشته بر اين، در آيه ماقبل، طرق سه گانه سخن گفتن خدا با پيامبران مطرح گرديده چنانكه مى فرمايد:

(وَما كانَ لِبَشَر أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجاب أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ).(شورى/51).

«در شأن خدا نيست كه با بشرى سخن بگويد مگر از طريق وحى (القاء به قلب) يا از پشت حجاب(همان گونه كه با موسى در طور سخن گفت)ويا رسولى (مانند جبرئيل) مى فرستد كه به اذن او(خدا) آنچه را بخواهد وحى مى كند او بلند مقام وحكيم است».

علاوه بر اين آيه«وحى كردن روح را» بر پيامبر، بر وحى روح بر ساير پيامبران عطف مى كند و مى فرمايد:(وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إلَيكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا): يعنى همچنان كه بر پيامبران پيشين وحى كرديم بر تو نيز به فرمان خود وحى نموديم. از اينكه وضع پيامبر را بر وضع پيامبران پيشين عطف مى كند ومى فرمايد: بر تو نيز مانند گذشتگان «روحى» وحى كرديم، مى توان به خوبى حدس زد كه مقصود از «روح» سخن خدا وكلام او است; درباره پيامبر اسلام به صورت قرآن ودر باره پيامبران ديگر به صورت صحف وتورات وانجيل وزبور.

خلاصه با توجه به سه مطلب زير مى توان فهميد كه مقصود از روح، وحى الهى است.

1 . البته مقصود «وحى تشريعى» است كه مايه هاى نبوت را تشكيل مى دهد نه هر وحى، وما تفصيل آن را در كتاب «مفاهيم القرآن» ج3، ص 244ـ 259 آورده ايم.

صفحه 101

1ـ محور اساسى بحث در سوره، مسئله وحى است.

2ـ آيه ماقبل، طرق سخن گفتن خدا را با بشر، توضيح مى دهد.

3ـ آيه مورد بحث گفتار خود را با جمله (وَكَذلِكَ) آغاز مى كند و وضع پيامبر را با وضع پيامبران پيشين يكسان معرفى مى كند. در اين صورت به طور اطمينان مى توان گفت:«روحى» كه به پيامبر وحى شده است همان قرآن و معجزه جاودان او است.

در برخى از روايات «روحاً» به «روح القدس» تفسير شده است ولى اين تفسير با ظاهر آيه مطابق نيست زيرا آيه مى گويد:«ما به تو روحى را وحى كرديم» و روح، در آيه به حكم اينكه مفعول (أَوْحَيْنا) است چيزى است كه وحى شده است در حالى كه روح القدس وحى كننده و پيام رسان است نه وحى شده.¹

جمله «ما كنْتَ» ويا «ما كانَ» در زبان عرب غالباً در جايى به كار مى روند كه گوينده بخواهد امكان و توان، ويا شأن و شايستگى را از چيزى نفى كند و قرآن نيز اين نوع جمله ها را در همين مقوله به كار برده است كه نمونه هايى را ياد آور مى شويم:

الف: (وَما كانَ لِنَفْس أَنْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ) (آل عمران/145).

«ممكن نيست نفسى بميرد مگر به اذن خدا».

ب: (ما كانَ لِنَبِيّ أَنْ يَغُلَّ) (آل عمران/161).

«در شأن پيامبر نيست كه خيانت ورزد».

ج: (وَ ما كانَ لِلْمُشْرِكينَ أَنْ يَعْمُروا مَساجِدَ اللّهِ)(توبه/17).

1 . وبه اصطلاح، روح القدس موحى است نه موحا و برخى از رواياتى كه روح را به «روح القدس» تفسير كرده اند بايد به نوعى توجيه شوند.

صفحه 102

«بر مشركان نيست كه مسجدهاى خدا را تعمير كنند».

د: (ما كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتّى تَشْهَدُونَ) (النمل/32).

«بر من شايسته نيست كه بدون حضور شما(در چنين امر خطيرى) تصميم بگيرم.

با توجه به اين اصل، معنى جمله (ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ وَ لاَ الإيمانُ) اين است كه اگر ما به تو وحى نمى كرديم در تو اى پيامبر، امكان آگاهى از كتاب، ودست يابى بر ايمان نبود.

نكته سوّم: ظاهر آيه اين است كه پيامبر پيش از وحى قرآن، نسبت به كتاب و ايمان، فاقد درايت وآگاهى بود وپس از نزول آن، بر علم و آگاهى دست يافت اكنون بايد ديد آن كدام نوع آگاهى از كتاب و ايمان است كه فقط در گرو نزول وحى است و شأن پيامبر و هيچ انسانى نيست كه بدون كمك وحى بر آن دست يابد و آگاهى از آن فقط و فقط در گرو نزول وحى امكان پذير مى باشد. در اين جا دو احتمال وجود دارد:

الف: آگاهى مربوط به اصل نزول كتاب و اصل ايمان به خداى يكتا.

ب: آگاهى مربوط به مضامين و محتويات قرآن اعم از عقايد، معارف، قصص و داستان، احكام و وظايف، و ايمان به مطالب گسترده آن.

احتمال نخست چيزى نيست كه آگاهى از آن در گرو نزول وحى بر پيامبر باشد، زيرا اهل كتاب از نبوت و رسالت او آگاه بودند و شخص پيامبر نبوت و رسالت خود را از نياكانش شنيده بود و خدا و يكتايى او چيزى نيست كه عقل برآن حاكم نباشد وحنيفان زمان پيامبر بدون اينكه وحى بر آنها نازل شود، همگى موحد بودند، طبعاً مقصود همان قسم دوّم است كه هيچ انسانى بدون اتّكاء به وحى نمى تواند از چنين اصول ومعارف احكام و وظايف حتى قصص وسرگذشت صحيح پيامبران مطلع گردد و آگاه باشد و بر آنها ايمان بياورد.

صفحه 103

شكى نيست كه پيامبر گرامى پيش از نزول وحى از تفاصيل معارف الهى و سنن تشريعى آگاه نبود و او در سايه وحى الهى از آنها آگاه شد وبر آنها ايمان آورد و اين غير از اين است كه بگوييم كه پيامبر از هيچ چيز حتى از ايمان به خدا و يكتايى او آگاه نبود.

شما مى توانيد مفاد آيه مورد بحث را هم در مورد (ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ) و هم در مورد (وَ لاَ الإيمانُ)

به كمك دو آيه ديگر به دست بياوريد.

الف: (تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحيها إِلَيْكَ ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَومُكَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقينَ)(هود/49).

«اين (سرگذشت پيامبران) از خبرهاى غيبى است كه به تو وحى مى كنيم تو و نه قوم تو قبلاً از آن آگاه نبوديد، بردبار باش، سرانجام از آنِ پرهيزگاران است».

جمله (ما كُنْتَ تَعْلَمُها) در اين آيه معادل جمله (ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ) در آيه مورد بحث است و مقصود از هر دو، آگاهى از تفاصيل مضامين كتاب الهى است.

ب:(آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِير)(بقره/285).

«پيامبر به آنچه كه از پروردگار وى به او نازل شده، ايمان آورد، و همچنين افراد با ايمان همگى به خدا و فرشتگان و كتابها و پيامبران او ايمان آوردند، (مى گويند) ما ميان پيامبران او (از اين نظر كه همگى از جانب خدا آمده اند) فرق نمى گذاريم، مى گويند شنيديم و اطاعت نموديم خدايا ما را ببخش وبازگشت به سوى تو است».

شكى نيست ايمانى كه پيامبر با آن در جمله (آمَنَ الرَّسُولُ) توصيف شده

صفحه 104

است، ايمان پس از نزول وحى است، ولى متعلّق آن، ايمان به اصل كتاب وياايمان به وجود خدا نيست، بلكه متعلّق آن ايمان به چيزى است كه بر او نازل شده است (بِما أُنْزِلَ)وآنچه بر او نازل شده همان اصول و معارف و قصص و سرگذشت و احكام و وظايف است، ويك چنين ايمان، پس از نزول وحى، به پيامبر دست داده است، زيرا ايمان متفرع به علم وآگاهى است، و چون چنين آگاهى بعد از نزول وحى بوده طبعاً ايمان هم پس از آن بوده است.

بنابراين متعلّق ايمان در جمله (وَ لاَ الإيمانُ) با متعلّق ايمان در آيه (آمَنَ الرَّسُولُ) يكى است وآن عبارت است از ايمان (بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ): «آنچه از خدا بر او نازل شده است»; ولى علّت اينكه در آيه مورد بحث ايمان نفى شده و در آيه ديگر اثبات شده است اين است كه در آيه مورد بحث موضوع سخن حال پيامبر پيش از بعثت است و در آيه ديگر موضوع بحث حال او پس از بعثت است.

با توجه به اين قرائن وتوضيحات هر نوع انديشه ناروا در باره پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نسبت به قبل از بعثت كاملاً منفى است وبزرگان از مفسران اجمال گفتار ما را در كتابهاى خود آورده اند شما مى توانيد به مدارك ياد شده در زير مراجعه فرماييد:¹

آيه چهارم:(قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوتُهُ عَلَيْكُمْ وَ لا أَدْريكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) (يونس/16).

«بگو اگر خدا مى خواست من قرآن را بر شما تلاوت نمى كردم و از آن آگاهتان نمى نمودم من مدّتها در ميان شما پيش از آن زندگى كرده ام، چرا نمى انديشيد؟!».

هدف آيه با توجه به ماقبل آن كاملاً روشن مى گردد، در آيه ماقبل دو پيشنهاد از جانب مشركان مطرح شده واين آيه پاسخ از پيشنهاد نخست آنها است اينك آيه ما

1 . تفسير كشّاف،ج3، ص88ـ 89; مجمع البيان، ج5، ص37 ; تفسير رازى، ج27، ص190; روح البيان، ج8،ص347;روح المعانى، ج25،ص 58 و الميزان، ج18، ص80.

صفحه 105

قبل:

(وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّنات قالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنَا ائْتِ بِقُرآن غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَكُونُ لي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْم عَظيم) (يونس/15).

«هر موقع آيات روشن پيامبر بر آنها تلاوت مى شود، كسانى كه به لقاء ما (روز رستاخيز) اميد ندارند مى گويند قرآنى غير اين بياور، ويا آن را عوض كن; بگو من حق ندارم آن را از پيش خود تبديل كنم، من از آنچه كه بر من وحى مى شود، پيروى مى نمايم من اگر مخالفت پروردگارم را بكنم از عذاب روز بزرگ مى ترسم».

در اين آيه كافران كه نبوت وآسمانى بودن كتاب او را منكر بودند دو پيشنهاد به پيامبر كردند:

1ـ قرآنى جز اين (با همان فصاحت وبلاغت) بياور.

2ـ برخى از آيات قرآن مربوط به نكوهش بتان را تغيير بده.

اتّفاقاً پاسخ هر دو پيشنهاد در ضمن هر دو آيه آمده است و ماهيت جوابها مختلف وگوناگون است. در انتقاد از پيشنهاد دوّم، سخن از امكان وعدم امكان آن به ميان نيامده فقط ياد آور مى شود كه من تابع وپيرو وحى الهى هستم و حقّ دگرگون كردن آن را ندارم و از هر نوع مخالفت ومعصيت وسرپيچى از وحى، مى ترسم زيرا مخالفت، در روز قيامت كيفر به دنبال دارد:(قُلْ ما يَكُونُ لي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسي...).

در حالى كه در انتقاد از پيشنهاد نخست مسئله ممكن نبودن آن را يادآور مى شود و مى فرمايد:(قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ماتَلَوتُهُ عَلَيْكُمْ...).

يعنى قرآن ساخته وپرداخته من نيست و مرا ياراى تنظيم وتدوين و انشاء آيات وسور آن نيست كه تا يكى را ببرم وديگرى را بياورم هرچه هست از آن خدا است و او همين را در اختيار من نهاده است وبه فرمان او آن را بر شما مى خوانم و آموزش

صفحه 106

مى دهم و اگر او نمى خواست، نه، مى خواندم ونه، مى آموختم.

گواه اين سخن كه قرآن چكيده فكر و انديشه من نيست اين است كه سالهاى دراز در ميان شما بودم وبا شما زندگى كرده ام و در اين مدّت سخنى مشابه آيات و سور آن از من نشنيده ايد واگر از من بود، لااقل در اين مدّت، سخنى شبيه قرآن از من مى شنيديد، چرا نمى فهميد؟!

در نتيجه، اين آيه، مانند آيه قبلى فقط ناظر به اين است كه قرآن از جانب خدا است و او به من آموخته است و من تا قبل از نزول وحى از آن آگاه نبودم. و اين حقيقتى است كه همه مسلمانان بر آن اعتقاد دارند و اين مطلب با ايمان و توحيد رسول گرامى قبل از بعثت منافاتى ندارد و مسلّماً وضع پيامبر پس از نزول وحى با وضع او قبل از نزول آن فرق داشته است، و آن، اطلاع تفصيلى از اصول و احكام و معارف و سنن و قصص و سرگذشتها بوده است.

آيه پنجم: (وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهيراً لِلْكافِرينَ) (قصص/86).

«تو هرگز اميد آن نداشتى كه كتاب بر تو نازل گردد مگر از طريق رحمت پروردگارت (به پاس اين نعمت)پشتيبان كافران مباش».

در آغاز آيه، اميدوارى پيامبر را بر نزول كتاب بر او نفى مى كند، ولى در ذيل، استثنايى به صورت (إِلاّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) وارد شده كه بايد در باره آن دقّت كرد ومفهوم آن را به دست آورد وذيل آيه توان آن را دارد كه ثابت كند كه رسول گرامى قبل از بعثت به نوعى اميد به القاء كتاب بر خود داشت; وبه عبارت ديگر، از يك نظر فاقد اميد بود، ولى از طريق ديگر به نزول آن اميد داشت. توضيح جمله:

در مورد اين استثنا، سه احتمال وجود دارد كه استوارترين آنها احتمال سوّم است.

1ـ لفظ «إلاّ» در جمله (إِلاّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) به معنى استثنا نيست كه از

صفحه 107

جمله قبل، چيزى را «منها» كند، بلكه به معنى «لكن» است كه در مقام استدراك از گفتار قبل به كار مى رود، ومعنى جمله چنين است: تو اميد نداشتى كه كتاب بر تو القاء گردد ليكن با اين نوميدى رحمت پروردگار ايجاب كرد كه چنين نعمتى شامل تو شود. اين نظر از «فراء» كه از ادباى زبان عربى است نقل شده است.¹

در اين فرض چيزى از جمله پيشين استثنا وبه اصطلاح منها نشده است و جمله قبل به حالت نفى مطلق باقى مانده است و آن اينكه پيامبر هيچ نوع اميدى به نزول كتاب نداشت; در حقيقت مفاد آيه مثل اين است كه فردى به يك نفر كمك مادى كند در مقام توضيح كار خود بگويد من به فلانى بدهكار نبودم، ليكن به خاطر پيوند خويشاوندى به وى كمك كردم.

البته يك چنين تفسير (با امكان حمل «إلاّ» بر «استثنا»، نه «استدراك)» بر خلاف ظاهر است ودر سخنان افراد بليغ وجود آن كاملاً نادر مى باشد.

2ـ لفظ (إِلاّ رَحْمَةً) به معنى استثنا و خارج كردن چيزى از جمله پيشين است، نه به معنى استدراك، ولى جمله اى كه (إِلاّ رَحْمَةً) متوجه آن مى باشد و از آن استثنا مى كند از مفاد آيه استفاده مى شود ودر تقدير است گويا خدا چنين مى فرمايد:«وما القى عليك الكتاب بسبب من الأسباب إلاّ رحمة» قرآن به هيچ جهتى بر تو فرود نيامد، مگر از جهت رحمت حق واين نظريه را زمخشرى در كشّاف نقل كرده است.

ناگفته پيدا است كه تقدير جمله «وما ألقى...» بر خلاف قاعده است و تا ضرورتى ايجاب نكند، نبايد سراغ آن رفت.

3ـ لفظ (إِلاّ رحمةً) استثنا از جمله موجود در خود آيه است و معنى آيه اين است: تو اميدى به نزول قرآن بر خودنداشتى، مگر از يك طريق و آن اينكه رحمت

1 . مجمع البيان، ج4، ص 269; تفسير رازى، ج6، ص 498. در اين فرض مفاد جمله چنين است:«و لكن رحمة من ربّك القى إليك (يا) لكن ربّك رحمك و أنعم به عليك».

صفحه 108

وكرم حق شامل حال تو گردد وچنين افتخارى نصيب حال تو شود.

وبه ديگر سخن، اميد به نزول قرآن به دو صورت متصوّر بود:

الف: پيامبر از طريق مجارى عادى به نزول آن بر خود اميدوار شود، كه آيه وجود چنين اميد را نفى مى كند زيرا هيچ نوع جريان عادى بر نزول آن گواهى نمى داد.

ب: فضل و كرم خدا شامل حال پاكترين بنده او شود و او را با چنين نعمت بپوشاند، اميد از اين طريق منفى نبود وپيامبر مطمئن بود كه روزى رحمت حق شامل او مى گردد و كتاب هدايت را در اختيار او مى گذارد.

تفسير سوّم، كاملاً با ظاهر آيه تطبيق مى كند وبا آنچه كه از زندگانى پيامبر قبل از بعثت آگاهى داريم سازگار مى باشد و در ميان مفسران، فخر رازى به صورت روشن اين نظر را بيان كرده و از سخنان مرحوم علاّمه طباطبائى ـ ره ـ ¹ نيز به گونه اى استفاده مى شود.

و گروه پيشداوران بدون دقت در مفاد اين آيات، آنها را دستاويز خود قرار داده اند.

پايان بخش نخست، از ولادت تا بعثت

1 . تفسير فخر رازى، ج6، ص 486; الميزان، ج1، ص 91.

صفحه 109

از بعثت تا هجرت

7 نزول وحى، و مسئله انقطاع آن

آيات موضوع

1ـ (إِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ* خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ عَلَق* إِقْرَأْ وَ رَبُّكَ الأَكْرَمُ* الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ* عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَم)(علق/1ـ5).

2ـ (وَأَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الأَقْرَبينَ * وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ) (شعرا/214 و215).

3ـ (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عِنِ الْمُشْرِكينَ* إِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ) (حجر/94و95).

4ـ (يا أَيُّهَا المُدَّثِّرُ* قُمْ فَأَنْذِر* وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ* وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ* وَ الرُّجْزَ فَاهجُرْ) (مدثر/1ـ5).

5ـ (سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَولاً ثَقِيلاً) (مزمّل/5).

6ـ (قُلْ هذِهِ سَبيلي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلى بَصِيرَة أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَني وَ سُبْحانَ اللّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ)(يوسف/108).

7ـ (إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ) (انعام/50).

8ـ (إِنَّهُ لَقُولُ رَسُول كَرِيم* ذي قُوَّة عِنْدَ ذِي العَرْشِ مَكين* مُطاع ثَمَّ أَمين* وَ ما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُون* وَلَقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ* وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ

صفحه 110

بِضَنينَ* وَما هُوَ بِقَولِ شَيْطان رَجيم* فَأَْيْنَ تَذْهَبُونَ* إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ* لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقيمَ) (تكوير/ 28ـ19).

9ـ (ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَاى)(نجم/11).:

10ـ (ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى).(نجم/17).

11ـ (ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى) (الضحى/3).

12ـ (قُرآناً فَرَقناهُ لِتَقْرأهُ عَلى النّاسِ على مُكْث)(اسراء/106).

ترجمه آيات

1ـ «بخوان به نام پروردگارت كه موجودات را آفريد، خدايى كه انسان را از خون بسته آفريد، بخوان وپروردگار تو گرامى است، پروردگارى كه به وسيله قلم تعليم داد آموخت به انسان آنچه را كه نمى دانست».

2ـ « سخت خويشان نزديك خود را (ازخدا) بترسان، آنگاه پر و بال رحمتت را بر تمام پيروان با ايمانت به تواضع بگستران».

3ـ «به آنچه مأمور هستى آشكار كن و از مشركان روى برگردان، ما تو را از شر استهزا گران، كفايت مى كنيم!».

4ـ «اى جامه به خود پيچيده برخيز! مردم را بيم ده، وخداى خود را تكبير بگوى ولباس خود را پاكيزه گردان و از پليدى ها دورى جو».

5ـ «به همين زودى سخن سنگينى بر تو القاء مى كنيم».

6ـ «بگو اين راه من است، من وآن كسى كه از من پيروى كند با بصيرت وبينايى به سوى خدا دعوت مى كنم; پيراسته است خدا ومن از مشركان نيستم».

7ـ«من جز از وحى الهى از چيزى پيروى نمى كنم آيا بينا ونابينا يكى است چرا نمى انديشيد؟».

8ـ «محقّقاً قرآن گفتار فرستاده بزرگوار است(فرشته وحى) داراى نيروى بزرگ وصاحب مقام نزد خداوند صاحب عرش است، او مطاع

صفحه 111

(فرشتگان) وفرد امينى است; صاحب شما ديوانه نيست، محقّقاً جبرئيل را در افق فراخ ونمايان ديده است; او براى رسانيدن وحى بخيل نيست. قرآن او، گفتار شيطان رانده شده نيست كجا مى رويد قرآن يادآورى بيش نيست».

9ـ «هرگز دل ديده را تكذيب نكرد».

10ـ «وچشم نيز از حق منحرف نگرديد وراه خطا نرفت».

11ـ «پروردگارت تو را ترك نكرده و بر تو خشم نگرفته است».

12ـ « قرآن را به طور تدريج فرستاديم تا آن را آرام بر مردم بخوانى».

تفسير آيات

نزول وحى يا درخشش نور در تاريكى

با زندگى عرب جاهلى وعادات واخلاق آنان از نظر قرآن (نه از نظر تاريخ) تا حدودى آگاه شديم وبا توجه به آداب و رسومى كه بر محيط نزول وحى حكومت مى كرد، قاطعانه مى توان گفت كه تعاليم پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در قلمرو معارف وعقائد، سنن واحكام، محصول آن محيط نبوده و او استاد وآموزگار ديگرى داشته است.

او اين درسها را از بشرى نياموخته; زيرا وى فرد درس نخوانده وبراى تحصيل نزد احدى زانو نزده بود. گذشته از اين در آن محيط نيز چنين آموزگار يا آموزگارانى كه بتواند اين معارف واحكام وتعاليم را از آنها بياموزد، به هيچ وجه وجود نداشته تا آنجا كه شماره خط نويسان مكه از هفده نفر تجاوز نمى كرد،و پايه سواد آنها اين بود كه مى توانستند خطى بنويسند ويا خطى بخوانند ودر اين صورت معلومات وآگاهيهاى يك چنين محيطى حتى به توان صد نيز نمى تواند مبدأ پيدايش يك چنين تعاليم ومعارفى گردد كه بشر آن روز وامروز را به شگفت واداشته است.

غار حرا يا نخستين محل نزول وحى

اطراف شهر مكه را يك رشته كوههاى نسبتاً بلند فرا گرفته ودر قسمت شمال

صفحه 112

آن،غارى وجود دارد كه به نام غار حرا معروف است; اطراف غار را تخته سنگهاى سياهى تشكيل داده كه آثار حيات در آن وجود ندارد، ارتفاع غار به اندازه قامت يك انسان است كه قسمتى از آن با نور خورشيد روشن مى شود و قسمت عقب آن تاريك است.

در آن روز در ميان مردم مكه، احدى به آن توجه نداشت جز «عزيز قريش» كه در ماه رجب هر سال در آن نقطه به عبادت مى پرداخت ودر يكى از سالها كه او مشغول عبادت پروردگار خويش بود، فرشته وحى فرود آمد، واو را با آيات پنجگانه ياد شده در زير مورد خطاب قرار داد:

(إِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ* خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ عَلَق* إِقْرَأْ وَ رَبُّكَ الأَكْرَمُ* الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ* عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَم)(علق/5ـ1).

«بخوان به نام پروردگارت كه موجودات را آفريد، خدايى كه انسان را از خون بسته آفريد، بخوان وپروردگار تو گرامى است، پروردگارى كه به وسيله قلم تعليم داد، آموخت به انسان آنچه را كه نمى دانست».

اين آيات(از نظر تشبيه كامل به ناقص) بسان نخستين نطق هاى رؤساى جمهورى است كه برنامه كار خود را در مدّت تصدّى مقام رياست جمهورى بيان مى كنند، از جهت ناظران سياسى يك چنين سخنرانى از ارزش خاصى برخوردار مى باشد; تو گوئى پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)به الهام از وحى، رؤوس برنامه خود را در اين آيات بيان مى كند ويادآور مى شود كه اساس آيين او را خواندن ونوشتن تشكيل مى دهد و او در گسترش علم و دانش و نوشتن وخواندن خواهد كوشيد و انسان بايد بداند كه از خود چيزى ندارد وهرچه دارد در پرتو لطف الهى است كه قلم را وكليه مقدمات آموزش را در اختيار او نهاد.

دعوت در سه مرحله

از مجموع آيات قرآن استفاده مى شود كه دعوت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در سه مرحله

صفحه 113

انجام گرفته وتحقّق هر مرحله اى پايه تحقّق مرحله بعد بوده است.

الف: دعوتهاى خصوصى وسرّى

پيامبر با ملاقاتهاى خصوصى، توانست گروهى را به عنوان هسته مركزى دعوت در آورد ودر اين مورد تاريخ، اسامى گروهى را يادآور مى شود وتنها ابن هشام در سيره خود متجاوز از پنجاه نفر اسم مى برد كه در سايه ملاقاتهاى سرّى به آيين توحيد گرويده بودند كه در رأس آنها خديجه و على و زيد بن حارثه و فرزندان مظعون به نام هاى عثمان و قدامه و عبداللّه هستند وشايد آيه:(وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ* أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ) (واقعه/11ـ10) ناظر به اين گروه باشد.

ب: دعوت خويشاوندان

پس از ايجاد يك هسته مركزى براى آيين توحيد، وقت آن رسيد كه به فرمان خدا، بستگان وخويشاوندان نزديك خود را به آيين توحيد دعوت كند ووضع طبيعى دعوت آيين نيز ايجاب مى كرد كه دعوت خويشاوندان بر دعوت همگانى مقدّم باشد; زيرا گرايش بستگان مصلح كه از اسرار ورازهاى درونى ونهانى انسان آگاهند، نشانه خلوص وپاكى دعوت است زيرا اگر او يك فرد غير صالحى بود نمى توانست اعتماد چنين طبقه اى را به خود جلب كند; حتى ايمان همسر وى خديجه، خود يكى از نشانه هاى پاكى وخلوص دعوت او است، چون انسان هرچه هم رازدار وكوشا در حفظ اسرار باشد، نمى تواند بسيارى ازمسائل درونى خود را از نزديكان خود، خصوصاً همسرش پنهان بدارد. از اين جهت پيامبر به دعوت نزديكان اقدام كرد تا علاوه بر انجام وظيفه، گرايش اين طبقه نشانه صدق وگواه پاكى او باشد.

گذشته از اين، يك دعوت الهى واجتماعى، بى نياز از يك جمعيت فداكار وجانباز در طريق اشاعه آن دعوت نيست، در اين موقع بهترين گروه كه مى تواند اين نقش را بر عهده بگيرد، بستگان انسان است كه در سايه ايمان آميخته به تعصّب

صفحه 114

خويشاوندى بتواند دژى محكم واستوار در برابر آسيب دشمنان باشند.

قرآن در باره امر به دعوت خويشاوندان مى فرمايد:(وَأَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الأَقْرَبينَ * وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ) (شعرا/214 و215).

درست است كه در اين دعوت كه در خانه خود پيامبر انجام گرفت، جز على كسى اظهار ايمان نكرد ولى همين دعوت مايه ايمان تدريجى نزديكان گرديد در نتيجه اكثريت بيت «هاشم» جز ابولهب وبرخى ديگر، به تدريج ايمان آورده وهمگى به آيين وى گرويدند و آشكارا مدافع آيين پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) گشتند.

ج: دعوت همگانى

پس از دعوتهاى سرى، وتبليغ بستگان كه منجر به ايمان گروهى از بستگان وغيره گرديد پيامبر از جانب خدا مأموريت يافت كه حصار دعوت خصوصى را بشكند وبه تبليغ عموم بپردازد آنجا كه مى فرمايد:

(فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عِنِ الْمُشْرِكينَ* إِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ) (حجر/94و 95).

«به آنچه مأمور هستى آشكار كن و از مشركان روى برگردان، ما تو را از شر استهزا گران، كفايت مى كنيم!».

از اين لحظه كه خدا او را مأمور به هدايت جهانيان وگسترش دعوت خود نمود، مسئوليّت بس سنگين وبزرگى بر دوش او نهاد، و آنچه را كه در آيه ياد شده در زير وعده داده است، تحقّق پذيرفت آنجا كه مى فرمايد:

(إِنّاسَنُلْقِي عَلَيْكَ قَولاً ثَقِيلاً) (مزمل/5): «ما به همين زودى سخن سنگينى بر تو القا مى كنيم».

مفسّران هرچند در تفسير «قول ثقيل» دچار اختلاف شده اند وبرخى آن را به عمل به قرآن، ويا عمل به حدود وفرائض آن تفسير كرده، وبعضى نيز آن را به نزول

صفحه 115

وحى (قرآن) تفسير نموده اند¹; ولى به هيچ وجه بعيد نيست كه مقصود معناى وسيعى باشد كه مسئوليت بزرگ رهبرى امّت را نيز دربرگيرد، به گواه اين كه در آيه دهم همين سوره مى فرمايد:

(وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَميلاً): «بر آنچه كه مى گويند، صبر كن و از آنان دورى گزين!».

اين مرحله از دعوت از اهميّت خاصّى برخوردار بود; زيرا پيامبر بايد يك تنه با پشتيبانى گروه اندكى از ياران خود كه در دو مرحله نخست به مكتب او گرويده اند، جهان عرب را كه در شرك ودوگانه پرستى فرو رفته بودند، نجات بخشد.

قرآن براى تقويت اراده او بار ديگر وى را مورد خطاب قرار مى دهد ومى فرمايد:(يا أَيُّهَا المُدَّثِّرُ* قُمْ فَأَنْذِر* وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ* وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ* وَ الرُّجْزَ فَاهجُرْ)(مدثر/1ـ5): «اى جامه به خود پيچيده برخيز! مردم را بيم ده وخداى خود را تكبير بگوى و لباس خود را پاكيزه گردان و از پليدى ها دورى جو».

بسيارى از مفسّران، اين آيات را مربوط به آغاز نزول وحى در حرا بر قلب مبارك پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)مى دانند ودر اين باره شأن نزولى را نقل مى كنند وهمچنين در باره آغاز آيات سوره «مزمّل».

از اينكه در سوره مزمّل همان طور كه يادآور شديم، پيامبر را به صبر وبردبارى در مقابل سخنان زشت كافران، وترك آنان، دعوت مى كند وهمچنين در آيه هفتم همين سوره مى فرمايد:(وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ): «براى پروردگارت صبر كن!»، مى3 توان گفت آيات هر دو سوره مربوط به دوران آغاز دعوت عمومى است كه با زشت گوئى كافران وآزار وآسيب رسانى آنها توأم بوده است وبسيار بعيد است كه اين بخش از آيات مربوط به مرحله اى (آغاز نزول وحى) باشد كه هرگز نه تبليغى انجام گرفته، نه تكذيبى رخ داده ونه اعتراضى از كسى صورت گرفته است!

1 . تفسير طبرى، ج29، ص 80.

صفحه 116

جلال الدّين، مضامين سوره را به نحوى در قالب شعر ريخته كه مى رساند كه وى آيات سوره ياد شده را به دوره دعوت عمومى مربوط مى داند آنجا كه مى گويد:

خواند «مزمل» نبى را زين سبب *** كه برون آ از گليم اى بوالحرب

سر مكش اندر گليم و رو مپوش *** كه جهان جسمى است سرگردان تو هوش

هين مشو پنهان ز ننگ مدّعى *** كه تو دارى نور وحى شعشعى

باش كشتيبان در اين بحر صفا *** كه تو نوح ثانئى اى مصطفى

خيز وبنگر كاروان ره زده *** غول كشتيبان اين بحر آمده

وقت خلوت نيست اندر جمع آى *** اى هدى چون كوه قاف وتو هما

پيراستگى از شك وترديد

در برخى از تفاسير وكتابهاى سيره داستانهايى درباره آغاز وحى وارد شده كه به هيچ مقياس نمى توان آنها را صحيح دانست وقهرمان نقل اين داستانهاى بى اساس، محمّد بن جرير طبرى (متوفاى 310 هـ.ق) مى باشد وى در تفسير خود مقيد به نقل آنچه صحيح است نيست، بلكه مجموع منقولات را در كتاب خود مى آورد و از آنجا كه همه را با سند ذكر مى كند يك فرد محقّق مى تواند با مراجعه به اسناد ودقّت در متون وديگر ضوابط نقد حديث، تاريخ صحيح را از باطل جدا سازد.

وى مى نويسد: در نخستين مرحله نزول وحى ويا روز بعد، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به تصوّر اينكه كاهن شده تصميم گرفت كه خود را از كوه پرت كند ولى جبرئيل با گفتن جمله «أَنَا جِبْرِئيلُ وَ أَنْتَ رَسُولُ اللّه» به او آرامى بخشيد و از اين كار بازش داشت.

اين نقل با آنچه كه قرآن از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در اين مورد نقل مى كند، ويا آنچه كه تاريخ ضبط كرده است وفق نمى دهد ولى از آنجا كه بحث ما صرفاً جنبه قرآنى دارد به توضيح بخش نخست مى پردازيم ودر پايان بحث، به صورت فشرده به آنچه كه تاريخ در اين مورد ضبط كرده است، اشاره مى كنيم.

صفحه 117

آيات قرآن به روشنى حاكى است كه او با قاطعيت تمام، مردم را به مكتب خود دعوت مى كرد آنجا كه مى فرمايد:

(قُلْ هذِهِ سَبيلي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلى بَصِيرَة أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَني وَ سُبْحانَ اللّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ) (يوسف/108).

«بگو اين راه من است، من وآن كسى كه از من پيروى كند با بصيرت وبينايى به سوى خدا دعوت مى كنم; پيراسته است خدا ومن از مشركان نيستم».

چه جمله اى گوياتر از (أَدْعُوا إِلَى اللّهِ عَلى بَصيرَة)؟

او در طول دعوت خود از ناحيه خدا مأمور بود كه خود را پيرو وحى الهى بداند ونمى تواند در آن ايجاد دگرگونى كند، چنانكه مى فرمايد:

(إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ) (انعام/50).

«من جز از وحى الهى از چيزى پيروى نمى كنم آيا بينا ونابينا يكى است چرا نمى انديشيد؟».

انديشه كهانت واين كه پيامبر پس از نزول وحى مى خواست خود را از بالاى كوه پرت كند، صورت محترمانه نسبت «جنون» است كه مخالفان پيامبر از روز نخست او را به آن متهم كرده اند واكنون آن را به صورت ديگر از زبان دوستان او مى شنويم وعجيب اين كه قرآن مسئله تهمت جنون را همراه با تحقّق رؤيت فرشته وحى يادآور مى شود ومى فرمايد:

( إِنَّهُ لَقُولُ رَسُول كَرِيم* ذي قُوَّة عِنْدَ ذِي العَرْشِ مَكين* مُطاع ثَمَّ أَمين* وَ ما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُون* وَلَقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ* وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنينَ* وَما هُوَ بِقَولِ شَيْطان رَجيم* فَأَْيْنَ تَذْهَبُونَ* إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ* لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقيمَ ) (تكوير/19تا 28).

«محقّقاً قرآن گفتار فرستاده بزرگوار است(فرشته وحى) داراى نيروى بزرگ

صفحه 118

وصاحب مقام نزد خداوند صاحب عرش است، او مطاع (فرشتگان) وفرد امينى است; صاحب شما ديوانه نيست، محقّقاً جبرئيل را در افق فراخ ونمايان ديده است; او براى رسانيدن وحى بخيل نيست. قرآن او گفتار شيطان رانده شده نيست كجا مى رويد قرآن يادآورى بيش نيست».

آياتى كه در آغاز سوره نجم وارد شده، بيانگر پايه قاطعيت در امر رسالت واخذ وحى ورؤيت فرشته وحى است.

وبه ديگر سخن، قرآن مى گويد:(ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَاى):«هرگز دل ديده را تكذيب نكرد» (ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى):«و چشم نيز از حق منحرف نگرديد و راه خطا نرفت» (نجم/11 و17).

مذاكرات پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با وليد بن مغيره وابوجهل وعتبه در صفحات تاريخ حيات او ضبط گرديده و نشانه قاطعيت او در امر رسالت، و تحمّل وحى الهى مسئوليّت خدايى است.

ناقلان اين داستانها وافسانه ها نبوّت ورسالت را يك منصب عادى تلقّى مى كنند كه احياناً به افراد عادى وفاقد صلاحيت اعطا مى گردد، در حالى كه ارتقا به مقام نبوّت در گرو تحصيل ويا افاضه يك رشته شايستگيها وكمالات نفسانى است كه شخص را براى دريافت يك چنين مقام شامخ وبزرگ وتحمّل يك چنين شعور بيرون از عقل وحس(وحى) ورؤيّت حامل آن (فرشته وحى) آماده سازد.

در اين صورت جهت ندارد كه پس از طىّ اين مراحل در نبوّت ورسالت خود شك وترديد كند وبه اعمال خارج از شأن يك فرد عاقل دست بزند.

انقطاع وحى

مسئله انقطاع وحى يكى از افسانه هاى تاريخى است كه بر حيات پيامبر تحميل شده وآيه (ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى): «خدايت تو را ترك نكرده ودشمن نداشته است» را شاهد برگفتار خود گرفته اند; قهرمان اين افسانه نيز «ابن جرير

صفحه 119

طبرى» است كه در تفسير خود چنين نقل مى كند:

«پس از حادثه حرا ونزول آيه هايى از سوره علق، وحى آسمانى قطع گرديد. خديجه به پيامبر گفت: فكر مى كنم كه خدا بر تو خشم كرده ودشمنت داشته است; در اين موقع وحى آسمانى فرود آمد، وگفت:(ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى).

در اين بخش از نقل، پيامبر نيز به شك وترديد در صحّت رسالت خود، وهمسر گرامى او به توجيه ناروا، متهم شده اند وجاعلان هر دو بخش نه پيامبر شناس بودند، ونه آگاه از داوريهاى قرآن در باره او.

اين نقل تاريخى از بيخ وبن باطل است وما نااستوارى آن را با دلائل ياد شده در زير ثابت مى كنيم:

1ـ مشيّت حكيمانه خدا بر اين تعلّق گرفته كه وحى الهى به تدريج نازل گردد واين خود عللى دارد كه د رمحلّ خود بيان شده است وقرآن نيز از اين حقيقت گزارش مى دهد چنانكه مى فرمايد:

(وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَاَهُ عَلَى النّاسِ عَلى مُكْث)(اسراء/106): «قرآن را به طور تدريج فرو فرستاديم تا آن را آرام وبا تأنّى بر مردم بخوانى!» حتى در آيه ديگر به يكى از انگيزه هاى نزول تدريجى اشاره مى كند ومى فرمايد:

(وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا لَولا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرآنُ جُمْلَةً واحِدةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتيلاً) (فرقان/32).

«افراد كافر گفتند چرا قرآن يكجا نازل نمى گردد؟ ما چنين نازل كرديم تا قلب تو را استوار سازيم».

بنابراين آنچه واقعيت داشته، تدريجى بودن نزول وحى بوده است نه انقطاع آن، وراوىِ خبر ميان اين دو فرق نگذاشته است.

اين حقيقت در صورتى به خوبى تجلّى مى كند كه بدانيم كه فاصله ميان نزول دو وحى از چهار روز كمتر واز چهل روز بيشتر نبوده است ويك چنين فاصله اى در

صفحه 120

آغاز كار كه هنوز حادثه اى پيش نيامده است كاملاً يك امر طبيعى است ودر تفاسير مدّت اين انقطاع ويا به تعبير صحيح فاصله ميان اين دو نزول، 4 روز، 12 روز، 15 روز، 19 روز، 25 روز وحداكثر چهل روز نوشته شده است آيا جا دارد كه شكى بسان تيزاب روح و روان او را بخورد، و همسر گرامى وبا وفاى او وى را به دشمنى خدا متهم سازد؟

2ـ خديجه از زنان بسيار با وفا بود كه شخصيت وثروت وسلامت خود را وقف راه اسلام كرد و در اين مورد از همه چيز گذشت ودر آغاز بعثت كه به اصطلاح مسئله انقطاع وحى رخ داد، پانزده بهار از ازدواج وى با خديجه گذشته ودر اين مدّت جز پاكى از او نديده بود; آيا صحيح است كه بدون مدرك شوهر خود را متهم سازد وبگويد:«خدا تو را دشمن داشته است» وسپس وحى الهى در ردّ پندار او نازل گردد كه: «نه چنين نيست! خدا تو را دشمن نداشته است:(ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى) ».

3ـ معروف است كه دروغگو حافظه ندارد، وبه حقّ، جاعل تاريخ در اين بخش فاقد حافظه بوده است! به گواه اين كه دو مطلب كاملاً متضاد وغير قابل جمع را از «خديجه» نقل كرده است.

ناقل ويا ناقلان اين روايات، روزى خديجه را تسلى ده پيامبر معرفى مى كنند ومى گويند: پس از نزول وحى در كوه حرا پيامبر از كوه پايين آمد و وارد خانه خديجه شد وبا خود مى انديشيد شايد آنچه را ديده خطا ديده ويا كاهن شده است، خديجه فوراً تيزاب شك را از صفحه قلب او زدود وگفت:تو يتيم نوازى، به خويشان نيكى مى كنى، و از اين طريق او را از لهيب شك نجات داد، وپيامبر نيز دستور داد كه او را با گليمى بپوشاند.¹

همين خديجه به فاصله چند روز كه كمترين آن چهار روز وبيشترين آن چهل روز است قيافه مدّعى به خود مى گيرد وشوهر سراپا اخلاص و طهارت را به قطع

1 . طبقات ابن سعد، ج1، ص 279.

صفحه 121

رابطه با خدا متّهم مى سازد ودر حالى كه خلق نيكو وكردارهاى نيك پيامبر در نظر او مجسّم بود وخداى فرستنده وحى را دادگر و عادل مى دانست، در اين صورت چگونه به پيامبر سوء ظن پيدا مى كند؟ وپيوند وحى را قطع شده مى انديشد و او را به دشمن خدا متهم مى سازد؟

4ـ آيه (ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى) بيش از اين نمى رساند كه فردى پيامبر را متهم به اين كرده كه خداى او، وى را ترك كرده ودشمن داشته است، و امّا گوينده اين سخن چه كسى بود، و چرا گفته و در چه زمانى گفته است، هرگز معلوم نيست.

5ـ در ميان مفسّران در علل انقطاع وحى، آنچنان اختلاف شديد وجود دارد كه هرگز نمى توان بر يكى از آنها اعتماد نمود مانند:

الف: يهود از پيامبر سه موضوع را پرسيدند: روح و اصحاب كهف و ذوالقرنين. پيامبر بدون اينكه «ان شاء اللّه» بگويد، گفت فردا پاسخ پرسش هاى شما را مى گويم. در اين موقع وحى قطع گرديد. مشركان از اين تأخير خوشحال شدند و گفتند:خدايش او را دشمن داشته است! در اين موقع سوره والضحى نازل گرديد و اين انديشه را باطل كرد.¹

اگر اين شأن نزول درست باشد انديشه انقطاع وحى مربوط به سالهاى هفتم «بعثت» خواهد بود نه آغاز آن ويا پس از دعوتهاى خويشاوندان يا دعوت عمومى.

ب: زير سرير پيامبر بچه سگى مرده بود وكسى متوجه آن نشده بود وقتى خانه را جارو كردند وآن را بيرون انداختند جبرئيل فرود آمد وپيامبر از تأخير وحى پرسيد، امين وحى گفت: ما به خانه اى كه سگ در آنجا باشد وارد نمى شويم(تفسير قرطبى، ج10، ص83).

متن داستان بر دروغ بودن آن گواهى مى دهد; زيرا چگونه مى توان باور كرد

1 . روح المعانى، ج30، ص 157; سيره حلبى، ج1، ص 349ـ 350.

صفحه 122

بچه سگى بميرد، ومدّتها بگذرد و متعفّن نشود، آنگاه به هنگام جارو كردن زير سرير از آن آگاه گردند! گذشته از اين هرگز لازم نيست كه وحى در موضع خاصى بر پيامبر نازل گردد و پيامبر غير از خانه در جاى ديگرى نيز رفت وآمد داشت.

ج:انگيزه توقّف وحى اين بود كه مسلمانان ناخن و شارب خود رانمى گرفتند(تفسير قرطبى، ج10، ص83) در اين صورت، تاريخ آن مربوط به پس از دعوت عمومى خواهد بود كه پيامبر با مسلمانان نشست وبرخاستى داشت، گذشته از اين، ناخن نگرفتن گروهى، چرا مانع از نزول وحى الهى بر امين قريش گردد؟

در اين مورد علل ديگرى بيان شده است كه گذشته بر غرابت متن،حاكى از آن است كه وقت انقطاع مربوط به آغاز نزول وحى نبوده است.¹

در اين مورد نويسنده مزدورى كه در نظام گذشته در تحكيم پايه هاى حكومت طاغوت زمان، بيش از حد كوشا بود به خيالبافى پرداخته است وانقطاع وحى را گواه بر وحى نفسى مى گيرد، واينكه نزول آيات علق ارتباطى با مقام ربوبى نداشته، بلكه تجلى اين مفاهيم ومعانى، نتيجه تفكرات ممتد در غار حرا بوده است وپس از نزول اين آيات مخزن تفكر خالى شد وبراى حركت مجدد و شنيدن صدا، گذشتِ زمان لازم است و در اين مورد مى گويد:

«پس از آن رؤيا واشراق(رؤياى آغاز بعثت) تشنگى روح كم شد، حالت التهاب وهيجان فروكش كرد وتحقّق آرزوى چندين ساله، نوعى سردى بر شعله روحى ريخته شد، مى بايد دوباره تأمّلات وتفكرات مخزن خالى شده برق را پر كند وبه حركت در آيد وبار ديگر آن صدا را بشنود».

ما اكنون در نقد نظريه «وحى نفسى» نيستيم در جاهاى مناسب² به نقد آن

1 . مجمع البيان، ج10، ص505.
2 . كتاب «بيست و سه سال» البته نگارنده نقدى مستقل بر اين كتاب نوشته و به عنوان «راز بزرگ رسالت» منتشر شده است.

صفحه 123

پرداخته ايم. فقط در اين جا به دو مطلب كه پايه اين افسانه بى پايه را كاملاً سست كند اشاره مى كنيم:

الف: اگر نزول چند آيه از سوره علق سبب كاهش التهاب وهيجان مى گردد وپركردن مخزن تفكرات، به مرور زمان نيازمند است، بايد قرآن در مدّت چندين قرن بر پيامبر نازل گردد; زيرا اگر با نزول 5 آيه مخزن ذهن خلاّق خالى شود وآفرينش آيات ديگر نياز به تفكّرات جديد دارد تا پيامبر در خود فرو رود وبر چنين تفكراتى دست يابد بايد پيامبر در نزول متجاوز از شش هزار آيه قرنها در انتظار بنشيند تا به تدريج اين مخزن مادى، بتواند چنين برق روشنى را توليد كند وهرگز مدّت بيست و سه سال پيامبرى آن حضرت بر يك صدم ظهور اين تفكّرات كافى نمى باشد.

ب: اين پندار در صورتى رنگ تحقيق به خود مى گيرد كه سوره والضحى از نظر نزول دوّمين سوره اى باشد كه بر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نازل گرديده; در صورتى كه از نظر تاريخ نزول، يازدهمين سوره است; نزول سوره هاى پيشين به قرار زير بوده است:¹

1ـ علق 2ـ قلم 3 ـ مزمّل 4ـ مدثر 5ـ تبّت 6ـ تكوير 7ـ انشراح 8ـ والعصر 9ـ والفجر 10ـ والضحى. در اين جا فقط يعقوبى سوره والضحى را از نظر نزول سوّمين سوره مى داند كه بر پيامبر نازل شده است.²

اين اشكالات روشن گواه بر آن است كه نظر اين نويسنده مزدور، يك پيشداورى بيش نيست وبدون مراجعه به كتابهاى تفسير و تاريخ و سيره براى احياى يك انديشه مادى وانكار وحى دست به چنين خيالبافى اى زده است.

نتيجه اينكه:رويدادى به نام «انقطاع وحى» به آن صورت كه در كتاب هاى تفسير وارد شده است وجود ندارد ومسئله اى جز نزول تدريجى وحى در كار نبوده است.

***

1 . تاريخ القرآن زنجانى، ص36.
2 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 33.

صفحه 124

از بعثت تا هجرت

8 واكنش دعوت عمومى:

تهمتها...

آيات موضوع

1ـ (كَذلِكَ ما اَتَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ) (ذاريات/52).

2ـ (وَلا بِقَولِ كاهِن قَليلاً ما تَذَكَّرُونَ) (حاقه/42).

3ـ (وَعَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِرونَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ) (ص/4).

4ـ (وَقالَ الظّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّ رَجُلاً مَسْحُوراً)(فرقان/8).

5ـ (قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرينَ) (شعراء/153).

6ـ (وَقالُوا يا أَيُّهَا الَّذي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ)(حجر/6).

7ـ (وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُون) (تكوير/22).

8ـ (فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِن وَلا مَجْنُون)(طور/29).

9ـ (وَقَدْ ج آءَهُمْ رَسُولٌ مُبينٌ* ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ) (دخان/13ـ14).

10ـ (وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ

صفحه 125

وَ هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبينٌ) (نحل/103).

11ـ (وَ عَجبُوا أن جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِرونَ هذا ساحِرٌ كَذّاب) (ص/4).

12ـ (قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَر بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ)(نحل/101).

13ـ (أَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَر مِثْلِهِ مُفْتَرَيات)(هود/13).

14ـ (وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ إِفْكٌ افْتَريهُ وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرونَ فَقَدْ جاؤُا ظُلْماً وَ زُوراً * وَقالُوا أَساطِيرُ الأَوَّلينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً) (فرقان/5ـ4).

15ـ (أَفْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ) (سباء/8).

16ـ (أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ)(طور/30).

17ـ (وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ) (يس/69).

18ـ (بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلام بَلِ افْتَريهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ)(انبيا/5).

19ـ (أَكانَ لِلنّاسِ عََجباً أنْ أوحَيْنا إِلى رَجُل مِنْهُمْ)(يونس/2).

ترجمه آيات

1ـ «براى گذشتگان هيچ پيامبرى نيامد مگر اين كه گفتند او جادوگر ويا ديوانه است».

2ـ «هرگز گفتار كاهن نيست، كمتر يادآور مى شوند».

3ـ «از اينكه بيم دهنده اى از خودشان آمده است در شگفت فرو رفته اند كافران گفتند او جادوگرى دروغگو است».

4ـ «ستمگران گفتند شما از يك فرد سحر شده پيروى مى كنيد».

صفحه 126

5ـ «گفتند تو از جادو شده ها هستى!».

6ـ «گفتنداى كسى كه (مدّعى است) ذكر (وحى) بر او فرود آمده است، تو ديوانه اى!».

7ـ«صاحب شما ديوانه نيست».

8ـ «نعمت خداى خود را ياد كن! تو هرگز نه كاهنى ونه ديوانه».

9ـ «پيام آور آشكارى به سوى آنان آمده است، سپس از او روى برگردانيدند وگفتند:تعليم ديده وديوانه است».

10ـ «مى دانيم كه آنان مى گويند: بشرى او را تعليم داده است زبان كسى كه تصوّر مى كنند كه او تعليم مى دهد، غير عربى است واين لسان عربى آشكار است».

11ـ « از اينكه بيم دهى از خودشان آمده در شگفت مانده اند و كافران گفته اند اين شخص جادوگرى بسيار دروغگو است».

12ـ «مى گويند تو فقط افتراگر هستى، بلكه بيشتر آنان نادانند».

13ـ «اگر مى گويند كه پيامبر افترا به خدا بسته است، بگو ده سوره مانند سوره هاى قرآن را بياوريد».

14ـ «كافران گفتند قرآن جز دروغى بسته شده به خدا چيزى نيست وگروهى او را در تدوين آن كمك كرده اند; به حق گفتار ظالمانه و ناحقّى زده اند.وگفتند اسطوره هاى گذشتگان است كه آنها را نوشته وبر او صبح وعصر املا مى شود».

15ـ «آيا بر خدا از روى عمد افترا بسته، يا او جنون دارد!؟».

16ـ «بلكه مى گويند او شاعرى كه در انتظار حوادث مرگزايى براى او هستيم».

17ـ «ما به او شعر نياموخته ايم وشايسته او نيست، تعاليم او جز ياد

صفحه 127

آورى وقرآن كاشف، چيزى نيست».

18ـ «بلكه گفتند كه افكار آشفته است، بلكه به دروغ به خدا نسبت داده بلكه او شاعر است».

19ـ «آيا مردم در شگفتند از اينكه به مردى از خودشان وحى كرديم».

تفسير آيات

هيچ دعوت وبرنامه اصلاحى اى در ميان هر جمعيتى هرچند از نظر فرهنگ وتمدن پيش رفته باشند، خالى از واكنش منفى نمى باشد وهرگز نبايد انتظار داشت كه به نداى منادى اصلاح همه مردم پاسخ مثبت بگويند و از آن به گرمى استقبال نمايند.

چيزى كه هست كم وكيف مخالفتها وكارشكنيها وسنگ اندازيها، به عوامل مختلفى وابستگى دارد كه مهمترين آنها پايه فرهنگى وآگاهى اجتماعى جمعيتى است كه منادى اصلاح در ميان آنان ظهور مى نمايد، وطرح اصلاحى خود را عرضه مى دارد.

هيچ طرح اصلاحى اى در زمينه هاى فكرى و علمى، فرهنگى ويا اقتصادى وسياسى وبالأخص مذهبى نمى تواند توجه همگان را جلب كند ومنافع پندارى ويا واقعى همه را تضمين نمايد. در هر محيطى، هوشياران غارتگر و چپاولگران آزمند كه به عناوين گوناگون وبا استفاده از ناتوانى ويا نا آگاهى جامعه، ثروت ملّى ومردمى را به جيب مى زنند، در برابر طرح اصلاحى مصلحان خيرانديش وانسان دوست، مقاومت مى نمايند و از طرق مختلف كارشكنى را آغاز كرده و سرانجام كمر به نابودى طرح، وقتل صاحب آن مى بندند.

خيلى دور نرويم، «جان اف كندى» كه خود يكى از مهره هاى سياست كلّى امريكا بود و هرگز نمى توانست برخلاف اصول سياسى امريكاى جهانخوار گام بردارد وقتى خواست با الهام از نداى فطرت فاصله تبعيض نژادى را تا حدّى كم كند، به

صفحه 128

دست ياران ودوستان خود ترور شد، وخون او آنچنان لوث شد كه تاريخ نظير آن را كمتر به خاطر دارد.

تنها منافع مادى زراندوزان نيست كه طرح مصلحان بشر دوست را تهديد مى كند و سدّ راه مى گردد، بلكه عوامل روحى ديگرى مانند علاقه به قدرت وشيفتگى به مقام، طرح مصلحان را به مخاطره مى اندازد و بزرگترين مانع را در مقابل افكار مناديان اصلاح پديد مى آورد.

بالاتر از همه، تعصب به راه وروش نياكان و ديرينگان است كه تمام قدرت هاى پراكنده را زير دفاع از ملّيت و قوميت گرد مى آورد و توده هاى ناآگاه را بر برنامه اصلاح طلب مى شوراند.

دعوت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در ميان گروهى آغاز شد كه از نظر فرهنگى وآگاهى از مصالح ومفاسد در پست ترين وضع قرار داشتند.

از طرف ديگر فراعنه مكّه مانند بوجهلها وبوسفيانها وبولهبها به مقام و منصب، دل بسته وسيادت خود را در تز مصلح نوخواسته در حال تزلزل و نابودى مى ديدند.

ضمناً تعصب به روش نياكان به حدّ اعلى رسيده بود وعرب جاهلى حاضر نبود كه گامى از آن عقب تر نهد.

طبيعى است دعوت در چنين محيطى بدون واكنش منفى شديد نخواهد بود وهر سه عامل (انحطاط فرهنگى و فزونى ناآگاهى از مصالح و مفاسد، علاقه به مقام ومنصب وتعصّب در روش نياكان) حركت چرخ اصلاح را كند واحياناً متوقّف مى سازد.

دعوت آسمانى پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم در چنين شرايط سخت وحساسى آغاز گرديد ولذا جز يك اقليت ناچيزى، اكثريت قريش وقبائل وابسته به آن، به مخالفت برخاسته ودر هر زمان مطابق شرايط ويژه آن، برنامه اى پياده كرده ومخالفت ورزيدند.

صفحه 129

اينك ما در اين بخش به گوشه اى از اين واكنشها، از نظر قرآن اشاره مى كنيم:

تهمت و ناسزاگوييها

نخستين حربه مخالفان دعوت، تهمت وناسزاگويى بود تا از اين طريق شخصيّت مدّعى نبوت را ترور كنند، تا شخص او نتواند كارى را صورت دهد. آنچه در قلوب توده ها مى تواند مؤثّر باشد، قداست وطهارت مصلح است كه بى اختيار قلوب ودلها را به سوى خود جذب مى كند ولى هرگاه اين وسيله نفوذ ترور شد و از بين رفت، شخص مصلح بدون شخصيت اجتماعى نمى تواند كارى را صورت دهد.

قريش، هرچند ناسزاگويى را آغاز كردند وپيامبر را به امورى كه هم اكنون بيان مى گردد، متهم ساختند، ولى هرگز نتوانستند يك تهمت شخصيت شكن، از قبيل اختلاس وسرقت، فحشاء، وزنا، خودخواهى ومقام خواهى، قتل وآدم كشى ونظائر اينها، به او بزنند واين خود حاكى است كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)آن چنان زندگى منزه وپاكيداشت كه مزاج جامعه پذيراى اين نوع تهمت ها نبود و او را مبّرا از اين امور پست شيطانى مى دانستند و گرنه دشمن از متهم كردن او به اين امور خوددارى نمى كرد.

از اين جهت دانش وبينش خود را روى هم ريختند كه او را با يك رشته امور معنوى روحى متهم سازند، كه اگر اثبات آن آسان نباشد، نفى آن نيز به آسانى صورت نپذيرد. تو گويى اين شياطين از همنوعان پيشين خود الهام گرفته، و او را به امورى متهم كردند كه پيامبران پيشين را به آنها متّهم نموده بودند قرآن در اين مورد مى فرمايد:

(كَذلِكَ ما اَتَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ) (ذاريات/52).

«براى گذشتگان هيچ پيامبرى نيامد مگر اينكه گفتند او جادوگر ويا ديوانه

صفحه 130

است».

اين آيه حاكى از يك سنّت پيوسته در ميان اقوامى است كه رودر روى پيامبران خود مى ايستادند و از اين طريق به تكذيب آنهامى پرداختند.

تهمت هايى كه قرآن از زبان مشركان در مورد پيامبر نقل مى كند به شرح زير است:

1ـ كاهن: كسى كه با جنّ وپرى در تماس باشد واخبار گذشتگان وآيندگان را از آنان مى گيرد ودر اختيار جامعه مى گذارد چنانكه مى فرمايد:

(وَلا بِقَولِ كاهِن قَليلاً ما تَذَكَّرُونَ) (حاقه/42):«هرگز گفتار كاهن نيست، كمتر يادآور مى شوند».

2ـ ساحر(جادوگر): كسى كه كارش حلّ وعقد امور است وچه بسا كارهاى شگفت انگيزى انجام مى دهد كه عارى از حقيقت مى باشد وبه ديگر سخن:خلاف واقع را واقع نشان مى دهد چنانكه مى فرمايد:(وَعَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِرونَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ) (ص/4):«از اينكه بيم دهنده اى از خودشان آمده است در شگفت فرو رفته اند كافران گفتند او جادوگرى دروغگو است».

3ـ مسحور: كسى است كه جادوگرى، او را سحر كرده است و عقل وخرد او دستخوش سحر شده است واين تهمت صورت محترمانه «مجنون» وديوانه است كه بعداً بيان مى گردد چنانكه مى فرمايد:

(وَقالَ الظّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّ رَجُلاً مَسْحُوراً) (فرقان/8): «ستمگران گفتند: شما از يك فرد سحر شده پيروى مى كنيد» عين همين تهمت در گفتار پيشينيان نسبت به پيامبر خدا حضرت صالح (عليه السلام) نيز وارد شده است چنانكه مى فرمايد:

(قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرينَ) (شعرا/153): «گفتند تو از جادو شده ها هستى!» ودر همين سوره در آيه 185 همين تهمت در باره شعيب (عليه السلام) وارد شده

صفحه 131

است.

4ـ مجنون(ديوانه): اين تهمت از اتهامهاى رايج در ميان ملل گذشته نسبت به پيامبران بود وبرخى نيز از صميم دل آن را نثار پيامبران مى كردند ـ چنانكه قبلاً بيان گرديد ـ وقرآن اين اتهام را از زبان مشركان در مواردى نقل مى كند چنانكه مى فرمايد:

(وَقالُوا يا أَيُّهَا الَّذي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ)(حجر/6):«گفتند اى كسى كه (مدّعى است) ذكر (وحى) بر او فرود آمده است، تو ديوانه اى!» وچون جامعه عرب روى اين اتهام بيش از تهمت هاى ديگر تكيه مى كردند، قرآن نيز در ردّ آن پافشارى مى كند ومى فرمايد:

(وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُون) (تكوير/22):«صاحب شما(رسول عصر شما) ديوانه نيست» وباز مى فرمايد:

(فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِن وَلا مَجْنُون)(طور/29):«نعمت خداى خود را ياد كن! تو هرگز نه كاهنى ونه ديوانه».

اصولاً اگر يك نفر يك تنه با دست خالى، بر خلاف افكار عمومى قيام كند در نظر كوتاه فكران يك فرد غير عادى بوده ودر نظر آنان خرد او دستخوش حادثه شده است ولى عاشقان حقيقت وانسانهاى دلسوز جامعه، اين منطق پندارى را به هيچ گرفته ويك تنه به تنوير افكار واصلاح جامعه برمى خيزند وسرانجام بسان شمع مى سوزند واطراف خود را روشن مى سازند واحياناً در اين موضع پيروزيهاى چشمگيرى به دست مى آورند.

5ـ «مُعَلَّم» ـ به فتح وتشديد لام ـ، يعنى تعليم داده شده.گروه عرب عظمت تعاليم واستوارى منطق او را درك مى كردند، واز طرفى به عللى باور نمى كردند ويا نمى خواستند باور كنند كه از جانب خدا به وى وحى شده است زيرا اعتراف به يك چنين امرى، مستلزم آن بود كه فوراً به وى ايمان بياورند، و رسالت او را پذيرا گردند از اين جهت مى گفتند وى فرد آموزش ديده اى است واين تعاليم را به وى تعليم

صفحه 132

داده اند چنانكه مى فرمايد:

(وَقَدْ جآءَهُمْ رَسُولٌ مُبينٌ* ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ) (دخان/13و14) «پيام آور آشكارى به سوى آنان آمده است، سپس از او روى برگردانيدند وگفتند:تعليم ديده وديوانه است». حالا تعليم دهنده او كيست واين تعاليم را از چه كسى آموخته است، چندان روشن نيست. ممكن است مقصود اين باشد كه كسى از جهان غيب ـ مانند جن ـ او را تعليم داده است ولفظ «مجنون» در كنار آن مى تواند گواه آن باشد، همچنانكه احتمال دارد كه مقصود اين باشد كه بشرى او را تعليم داده است. گواه احتمال دوّم آيه زير است:

(وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبينٌ)(نحل/103).

«مى دانيم كه آنان مى گويند: بشرى او را تعليم داده زبان كسى كه تصوّر مى كنند كه او تعليم مى دهد، غير عربى است واين لسان عربى آشكار است».

مفسّران مى نويسند:مشركان مكّه پيامبر را متهم كردند كه او اين تعاليم را از يك آهنگر رومى مى آموزد.

6ـ كذّاب (دروغگو):(وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِرونَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ) (ص/4).

«از اين كه از خودشان بيم دهى آمده است در شگفتند وكافران گفتند: اين جادوگرى بسيار دروغگو است».

شگفت اين جا است كه آنان سرچشمه چنين نسبتى را اين مى دانند كه به جاى دعوت به خدايان متعدد، به خداى واحد دعوت مى كند چنانكه در ذيل آيه مى گويد:

(أَجَعَلَ الالِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ) (ص/5): «آيا خدايان متعدد را يك خدا قرار داده است اين چيز بسيار عجيب است!».

صفحه 133

7ـ مفترى(افتراگر): مقصود اين است كه اين كتاب از آن خود اوست ولى به دروغ آن را به خدا نسبت داده است:

(قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَر بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ) (نحل/101): «مى گويند تو فقط افتراگر هستى، بلكه بيشتر آنان نادانند».

قرآن در مواردى به ردّ اين تهمت مى پردازد ويادآور مى شود كه اگر چنين مى انديشيد كه وى مفترى است، برخيزيد وده سوره از اين سوره هايى كه به عقيده شما به دروغ به خدا نسبت داده است، بياوريد، چنانكه مى فرمايد:

(أَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَر مِثْلِهِ مُفْتَرَيات)(هود/13):«اگر مى گويند كه پيامبر افترا به خدا بسته است، بگو ده سوره مانند سوره هاى قرآن را بياوريد».

آنان در نثار كردن اين تهمت ها موضع واحدى نداشتند وهر گروهى به شكلى آن را توجيه مى كرد.

گاهى مى گفتند:كتاب از آن خود اوست فقط گروهى او را يارى كرده اند; چنانكه مى فرمايد:

(وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ إِفْكٌ افْتَريهُ وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرونَ فَقَدْ جاءُوا ظُلْماً وَ زُوراً) (فرقان/4).

«كافران گفتند قرآن جز دروغى بسته شده به خدا چيزى نيست وگروهى او را در تدوين آن كمك كرده اند; به حق گفتار ظالمانه و ناحقّى زده اند».

گاهى ديگر مى گفتند كه اين آيات همان افسانه هاى پيشينيان است كه وى آنها را نوشته وبر او صبح وعصر املا مى شود چنانكه مى فرمايد:

(وَقالُوا أَساطِيرُ الأَوَّلينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً) (فرقان/5):«وگفتند اسطوره هاى گذشتگان است كه آنها را نوشته وبر او صبح وعصر املا مى شود».

صفحه 134

در هر حال اين دو نسبت (كذّاب ومفترى) كاملاً به هم نزديك است هرچند تفاوت مختصرى مى توانند داشته باشند.

8ـ يا مفترى يا مجنون است; گاهى در نثار تهمت راه احتياط را پيش مى گرفتند وبا رياكارى مى گفتند او يا از روى عمد يك چنين نسبتى را به خدا مى دهد ويا او در اين نسبت عمدى ندارد از روى جنون اين مطالب را مى گويد، آنجا كه مى فرمايد:

(أَفْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ) (سباء/8):«آيا بر خدا از روى عمد افترا بسته، يا او جنون دارد!؟».

9ـ شاعر: (أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ)(طور/30): «بلكه مى گويند او شاعرى است كه در انتظار حوادث مرگزايى براى او هستيم».قرآن در نقد اين تهمت مى فرمايد:

(وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ) (يس/69):«ما به او شعر نياموخته ايم وشايسته او نيست، تعاليم او جز ياد آورى وقرآن كاشف، چيزى نيست».

10ـ اضغاث واحلام: افكار آشفته، كه نمى تواند آن را بفهمد چنانكه مى فرمايد:

(بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلام بَلِ افْتَريهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ)(انبيا/5):«بلكه گفتند كه افكار آشفته است، بلكه به دروغ به خدا نسبت داده بلكه او شاعر است».

«اضغاث» جمع «ضغث» به معنى يك دسته چوب ويا يك بسته سبزى است كه روى هم چيده مى شود و«احلام» جمع «حُلْم» به معنى خوابها است; در اين صورت مقصود خوابهاى مختلط وروى هم چيده شده است كه در فارسى از آن به خوابهاى پراكنده وآشفته تعبير مى كنيم ودر حقيقت، اين جمله كنايه از مفاهيم پيچيده ومشكل وسخت است كه از آن سر در نمى آورند.

صفحه 135

اصولاً بين «تكبر» و«بينش صحيح» تضادّ كاملى وجود دارد كه هرگز قابل جمع نمى باشند، قريش وقبائل اطراف، مردم متأنف ومتكبرى بودند وپيوسته از نبوّت انسانى بر آنها، احساس رنج نموده وباور نمى كردند كه بشرى از جانب خدا بر آنان مبعوث گردد وبا چنين وضع روحى ـ كه جمله (أَكانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُل مِنْهُمْ)(يونس/2) حاكى از آن است ـ ناچار بودند كه تعاليم نورانى پيامبر را به گونه اى توجيه كنند كه با سوابق زندگى او و شهرتى كه در ميان مردم داشت تطبيق نمايد واين راه منحصر به يك چنين اتهاماتى بود كه در باره پيامبران پيشين نيز رواج داشت و اين گونه اتهامات به خاطر بيرون بودن از افق حس و لمس اگر به زودى قابل اثبات نبود، به آسانى هم قابل نفى نبود ولى براى ايجاد شك وترديد و دو دلى وسيله خوبى به شمار مى رفت.

در اين جا از تذكر نكته اى ناگزيريم وآن اينكه فرد تحليلگر ازخلال اين اتهامها، مى تواند موقعيت پيامبر را نسبت به ديگر مسائل كاملاً ارزيابى كند وآن اين كه شرايط زندگى پيامبر در ميان آن قوم به گونه اى بود كه هرگز اجازه نمى داد كه دشمنان وى پا از اين حد فراتر نهند و او را به امور ديگرى از قبيل خيانت به امور ناموسى و مالى و جانى متهم سازند وگرنه از پاى ننشسته و دست به چنين اتهاماتى نيز مى زدند.

اين بحث را با نقل يك قطعه تاريخى به پايان مى رسانيم:

سران قريش در «دارالندوه» گرد آمدند تا دعوت پيامبر ومعجزه بزرگ او (قرآن) را كه به تدريج در قلوب مردم اثر مى گذاشت مورد بررسى قرار دهند تا در ايام حج كه سيل جمعيت از اطراف شبه جزيره مكّه سرازير مى شود موضع واحدى اتخاذ كنند و از پراكنده گويى بپرهيزند حكيم عرب «وليد بن مغيره» پدر «خالد بن وليد» نيز در آن جمع حاضر بود در آن انجمن نظريه هاى گوناگون مطرح گرديد برخى گفتند او را كاهن معرفى كنيم وى آن را نپسنديد وگفت آيات قرآن شبيه سخنان كاهنان نيست(سخنان كاهنان از جمله هاى بس كوتاه ومسجع تشكيل مى گردد) دوّمى گفت

صفحه 136

او را مجنون بخوانيم، وى آن را رد كرد وگفت آثار جنون در او مشاهده نمى گردد; سرانجام تصويب كردند كه او را «ساحر» بنامند زيرا او با كلام خود ميان مردم تفرقه افكنده وميان مكيّان كه وحدت آنان ضرب المثل بود نفاق و دودستگى ايجاد كرده است.¹

گاهى نقل مى كنند كه وى از پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم درخواست كرد كه آياتى از قرآن را براى او بخواند، و او نيز آياتى را از آغاز سوره فصّلت تا آيه(فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُل أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عاد وَ ثَمُودَ) ² (فصلت/13) براى او تلاوت كرد; وى با شنيدن اين آيات، سخت به خود لرزيد ومو بر بدن او راست شد ورفت در درون خانه نشست، سران قريش به ديدن او رفتند و از حقيقت قرآن پيامبر پرسيدند او سرانجام نظر داد كه كلام او سحر بيان وجادو است كه همگان را تحت تأثير قرار مى دهد ودر اين مورد آيات زير نازل گرديد:

(ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً* وَ جَعَلْتُ لَهُ مالاً مَمْدُوداً* وَ بَنينَ شُهُوداً* وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيداً* ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزيدَ* كَلاّ إِنَّهُ كانَ لآياتِنا عَنِيداً* سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً* إِنَّهُ فَكَّر وَ قَدَّرَ* فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ* ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ* ثُمَّ نَظَرَ* ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ* ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ* فَقالَ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ* إِنْ هذا إِلاّ قَوْلُ الْبَشَرِ) (سوره مدثر/11ـ 25).

«مرا با آن كسى كه تنها آفريده ام وفرزندان ومالى دامنه دار به او داده ام وابگذار تا در باره قرآن بينديشد وحساب كند; مرده باد چگونه محاسبه كرد، باز مرده باد چگونه اندازه گيرى كرد! او نگريست، آنگاه عبوس شد و چهره درهم كشيد وگفت: اين جادوئى است كه نقل مى گردد، اين گفتار بشر است».³

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 270.
2 . اگر روى برگردانند (بگو) من تو را با صاعقه اى مانند صاعقه عاد و ثمود بيم مى دهم.
3 . مجمع البيان، ج1، ص 387.

صفحه 137

از بعثت تا هجرت

9 اعتراضها و دستاويزها

آيات موضوع:

1ـ (لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرآنُ عَلى رَجُل مِنَ الْقَريَتَيْنِ عَظيم)(زخرف/31)

2ـ(وَ ما مَنَعَ النّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللّهُ بَشراً رَسُولاً*قُلْ لَوْ كانَ فِي الأَرضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً)(اسراء/94ـ95).

3ـ(وَقالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشي فِي الأَسْواقِ) (فرقان/7).

4ـ (وَإِذا قيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللّهُ وَ إِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آبائَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ)(مائده/104).

5ـ (وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِروُنَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ* أَجَعَلَ الآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ)(ص/4و5).

6ـ (وَقالُوا إِذا ضَلَلْنا فِي الأَرْضِ ءَ إِنّا لَفِي خَلْق جَديد)(سجده/10).

7ـ (وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللّهِ) (انعام/124).

8ـ (فَلَمّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَولا أُوتِيَ مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى أَوَ لَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَ قالُوا إِنّا بِكُل كافِرُونَ) (قصص/48).

صفحه 138

9ـ(وَقالُوا لَولا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الأَمْرُ ثُمَّ لا يُنْظَرُون) (انعام/8).

ترجمه آيات:

1ـ «چرا اين قرآن بر مرد بزرگى از مكه وطائف نازل نگرديد!؟»

2ـ «چيزى مانع از ايمان مردم نشد آنگاه كه هدايت به سوى آنان آمد، جز اين كه گفتند آيا خداوند از بشر، پيام آورى برانگيخته است!؟ اگر در روى زمين فرشتگانى (زندگى مى كردند) وبا آرامش گام برمى داشتند، ما از آسمان فرشته اى به عنوان «رسول» براى آنها مى فرستاديم».

3ـ «و گفتند چه شده است كه اين پيام آور غذا مى خورد ودر بازارها راه مى رود؟!»

4ـ «هنگامى كه به آنان گفته شود كه به سوى آنچه خدا نازل كرده وبه سوى پيامبر او بشتابيد، مى گويند آيين وروشى كه نياكان خود را بر آن يافتيم براى ماكافى است (بگو) نياكان آنان چيزى نمى دانستند وهدايت نيافته بودند».

5ـ «در شگفت فرو رفتند كه بيم دهى از خود آنان آمده است، كافران گفتند اين (شخص)جادوگر ودروغگو است، آيا خدايان متعدد را يك خدا قرار داده است؟ اين كار مايه عجب است».

6ـ «اگر ما در زمين گم شديم(اجزاى بدن ما در اطراف زمين پخش گرديد) ما آفرينش نوى خواهيم داشت؟».

7ـ «هنگامى كه آيه اى براى آنان بيايد مى گويند ما هرگز ايمان نمى آوريم مگر اينكه همانند چيزى كه به پيامبران خدا داده شده است، به ما هم داده شود».

8ـ «انگاه كه حق از سوى ما به سوى آنان آمد، گفتندچرا به او چيزى كه به موسى داده شد، داده نشده است آيا اين مردم از اين پيش به موسى هم كافر نشدند؟و گفتند: موسى وهارون هر دو ساحرند و دست به

صفحه 139

دست هم داده اند، ما به هر دو كافريم(ونبوت آنان را پذيرا نيستيم)».

9ـ «گفتند: چرا (همراه او) فرشته اى فرو نيامده است؟ اگر فرشته فرو فرستيم (وايمان نياورند) كار انجام مى گيرد، آنگاه مهلت داده نمى شود».

تفسير آيات

آياتى كه در بخش نخست ( اتّهامات پيامبر ) وارد شده بود، مورد بررسى قرار گرفت، اكنون وقت آن رسيده است كه به اعتراضاتى كه جز بهانه گيريهاى كودكانه چيزى نيست توجه كنيم وبه راستى هيچ يك از اعتراضهاى آنان رنگ منطقى ندارد، وهمگى شبيه بهانه جوئى كودكان است كه به عللى بهانه مى گيرند،و خودشان نيز نمى دانند چه مى خواهند مانند:

1ـ چرا قرآن بر ثروتمندى نازل نشد

چرا قرآن بر تو نازل گرديد وبر مرد ثروتمندى مانند وليد بن مغيره فرود نيامد چنانكه مى فرمايد:(لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرآنُ عَلى رَجُل مِنَ الْقَريَتَيْنِ عَظيم) (زخرف/31):«چرا اين قرآن بر مرد بزرگى از مكه وطائف نازل نگرديد!؟» ¹ شكى نيست كه قرآن بايد بر يك شخصيت عظيم ـ نه فردى عادى ـ نازل گردد زيرا در همه افراد، توان تحمل وحى ورؤيت فرشته وقدرت بر رهبرى وهدايت مردم نيست ولى ملاك شخصيت در نظر عرب معاصر با نزول وحى، همان زر وزور ودرهم ودينارى بود كه امثال وليد بن مغيره به خوبى از آن برخوردار بودند از اين جهت خود را محق مى ديدند كه نزول قرآن را بر فردى مانند پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) كه فاقد مكنت مالى بود، زير سؤال ببرند وبگويند:«چرا اين قرآن بر مرد ثروتمندى از مكه وطائف فرود نيامد؟» ولى اگر مى دانستند كه نزول قرآن شخصيت ديگرى غير از شخصيت اقتصادى لازم

1 . قريب به اين مضمون در سوره فرقان، آيه 8 نيز وارد شده است.

صفحه 140

دارد;شخصيتى لازم دارد كه چهل سال تمام خود را در كوه «حرا» بر اثر عبادت ونيايش ساخته وروح وروان خود را آن چنان صقالت بخشيده كه آيينه تمام نماى معارف نورانى حق شده است هرگز لب به چنين اعتراض نمى گشودند وبه تصديق وگرايش او برمى خاستند.

2ـ رسالت از آن بشر نيست

عرب جاهلى بى خبر از تاريخ پيامبران رسالت را از آن فرشته مى دانست وهرگز در عقل او نمى گنجيد كه بشرى مورد لطف الهى قرار گيرد وتعاليم الهى را دريابد ودر اختيار ديگران بگذارد، چنانكه مى فرمايد:

(وَ ما مَنَعَ النّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللّهُ بَشراً رَسُولاً) (اسراء/94).

«چيزى مانع از ايمان مردم نشد آنگاه كه هدايت به سوى آنان آمد، جز اين كه گفتند آيا خداوند از بشر، پيام آورى برانگيخته است!؟».

معترض يا معترضان، از اصلِ «سنخيتِ ميان هادى(رهبر) ومهدى(پيرو)» غفلت كرده وتصوّر مى كردند كه فرشته مى تواند رهبرى انسان را برعهده بگيرد آن هم انسانهاى پايين كه هنوز از نظر كمال روحى دوران كودكى را مى گذرانند.

قرآن در انتقاد از اين نظر در آيه بعدى چنين مى فرمايد:

(قُلْ لَوْ كانَ فِي الأَرضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً) (اسراء/95).

«اگر در روى زمين فرشتگانى (زندگى مى كردند) وبا آرامش گام برمى داشتند، ما از آسمان فرشته اى به عنوان «رسول» براى آنها مى فرستاديم».

يعنى سنخيت رهبر وپيرو يكى از شرايط اساسى تحقق امر رهبرى است زيرا:

صفحه 141

اوّلاً: سنخيّت امكان مى بخشد كه رهبر، نيازها وخواسته هاى پيروان خود را به خوبى درك كند و از درد دل آنها آگاه گردد وبراى آنها چاره انديشى كند ودر غير اين صورت، مسئله بسان طبابت پزشكان غربى در مى آيد كه مى خواهند در كويرزارها بدون اطلاع از بيماريهاى بومى وفصلى، بيماران بومى را معالجه كنند كه كمترين نتيجه اى ندارد.

ثانياً: رهبر جامعه از هر نظر اسوه والگو بوده ورفتار وگفتار او مقياس سعادت وسنجش خوشبختى است وتأثير رفتار او در قلوب و اذهان به مراتب بالاتر از تأثير گفتار اوست ولى رفتار رهبر در صورتى مى تواند الگو گردد كه از نظر غرايز واحساسات وعواطف وخواسته ها با پيروان خود يكسان باشد تا تقوى وخويشتن دارى وى، مايه عبرت آنان شود، واگر رهبر بسان فرشته فاقد احساسات وعواطف طوفان زا وشهوات بنيان كن شد، در چنين صورت نه تبليغ عملى او صورت مى پذيرد و نه تبليغ گفتارى او مى تواند اثر بگذارد زيرا در اين موقع داد وفغان پيروان بلند مى شود ومى گويند، تو از درون ما وطوفانهايى كه در روح وروان ما جريان دارد، آگاه نيستى، چگونه در مقابل خواسته هاى درونى، فرمان صبر وخويشتن دارى مى دهى، تو خود اگر جاى ما بودى، مثل ما كار مى كردى؟

رهبرى از آن انسانى است كه از نظر غرايز مانند ديگر انسانها باشد،و نفس امّاره خود را با تقوى مهار مى كند، تا از عذاب روز بزرگ، ايمن گردد چنانكه امام مى فرمايد:

«إِنَّما هِيَ نَفْسي اَرُوضُها بِالتَّقْوى لِتأْتِي آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الأَكْبَرِ».¹

اين اعتراض در آيات ديگر به صورت مشروحتر مطرح شده، چنانكه مى فرمايد:

1 . وهمّت و انديشه من در اين است كه نفس خود را با پرهيزكارى تربيت نموده، رام گردانم تا در روزى (قيامت) كه ترس و بيم آن بسيار است، آسوده باشد.نهج البلاغه فيض الإسلام، نامه45.

صفحه 142

(وَقالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشي فِي الأَسْواقِ)(فرقان/7):«گفتند چه شده است كه اين پيام آور غذا مى خورد ودر بازارها راه مى رود؟!».

اين نوع اعتراضها سرچشمه اى جز ناآگاهى از اصول تربيت ومنشأى جز عذرتراشى وعناد ولجاجت، ندارد.

3ـ دعوت بر خلاف روش نياكان

پيروى از روش نياكان كه امروز در جوامع ماشينى به صورت قوميّت وملى گرايى تجلى كرده، در ميان همه اقوام به اشكال واندازه هاى مختلفى وجود داشته است ولى در ميان مردم صحرانشين وريگزار ودور از تمدن بيش از همه جا وجود داشته است. ملل باديه نشين ودور از زندگى اقوام وملل، هرگز وبه هيچ قيمت حاضر نمى شوند راه وروش نياكان را از دست بدهند، يكى از اعتراضهاى آنان به رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) اين بود كه:«تو با اين برنامه ما را بر خلاف روش نياكانمان دعوت مى كنى در حالى كه آيين آنها براى ما از هر نظر كافى مى باشد» چنانكه مى فرمايد:

(وَإِذا قيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللّهُ وَ إِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آبائَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ)(مائده/104).

«هنگامى كه به آنان گفته شود كه به سوى آنچه خدا نازل كرده وبه سوى پيامبر او بشتابيد، مى گويند آيين وروشى كه نياكان خود را بر آن يافتيم براى ماكافى است (بگو) نياكان آنان چيزى نمى دانستند وهدايت نيافته بودند».

اين اعتراض اختصاص به عرب جاهلى نداشت، وپيامبران بزرگى مانند نوح وغيره نيز با چنين اعتراضى روبرو بودند.

4ـ تبديل چند خدا به يك خدا

يكى از مسائل مشكل در نظر آنان تبديل پرستش خدايان متعدد، به يك خدا

صفحه 143

بود، وعلّت پيچيدگى اين بود كه تصوّر مى كردند خدا، بخشى از كارهاى خود را مانند مغفرت وشفاعت به آنها واگذار كرده است، در اين صورت پرستش خداى يگانه بدون پرستش وسائط سودى نمى بخشيد.

گاهى به خاطر دور بودن خداى يگانه از قلمرو حس، به دنبال معبودى بودند كه در قلمرو حس قرار گيرد، واگر خود او را مشاهده نكنند لااقل صورت محسوسى براى او از چوب وفلز وسنگ بينديشند و آن را در قالب مجسمه بريزند.

شكى نيست كه مجسمه هاى «لات» و «عزّى» و «هُبَل» وكلّيه بتهاى چوبى وسنگى وفلزى، رمز وصورت خيالى اله هايى بودند كه در وراى اين جهان قرار داشتند وچون خود آنها را نمى ديدند، از قدرت خيال خلاّق خود كمك مى گرفتند وصورتهاى پندارى براى آنها مى انديشيدند وبه تناسب آن، مجسمه هايى براى آنها مى ساختند.

ولذا آنگاه كه پيامبر رو به قريش كرد وچنين گفت:«يا مَعْشَرَ قُرَيْش يا مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَدْعُوكُمْ إِلى عِبادَةِ اللّهِ وَ خَلْعِ الأَنْدادِ وَ الأَصْنامِ وَأَدْعُوكُمْ إِلى شَهادَةِ أَنْ لاإلهَ إلاّ اللّهَ».

«اى قرشيان،اى جامعه عرب! من شما را به پرستش خدا وترك پرستش بتان دعوت مى كنم».

در اين موقع گفتند:«نَدْعُ ثَلاثَ مِائةِ و سِتّينَ إِلهاً وَنَعْبُدُ إِلهاً واحِداً»: «سيصد وشصت بت را رها كنيم ويك خدا را بپرستيم!؟».¹

قرآن اين حادثه را كه سيره نويسان به صورت گسترده نوشته اند، چنين بيان مى كند:

(وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِروُنَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ* أَجَعَلَ الآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ)(ص/4و5).

«در شگفت فرو رفتند كه بيم دهنده اى از خود آنان آمده است، كافران گفتند

1 . بحارالأنوار، ج18، ص 115 و مناقب ابن شهر آشوب، ج1، ص 49.

صفحه 144

اين (شخص)جادوگر ودروغگو است، آيا خدايان متعدد را يك خدا قرار داده است؟ اين كار مايه عجب است».

البته اين اعتراضها مخصوص عرب جاهلى نبوده ودر ميان امّت هاى ديگر نيز وجود داشته است واساس اين اعتراضها همان تحليلى بود كه در آغاز بحث بيان گرديد.

5ـ ترس از حيات مجدد

زندگى پس از مرگ، از مسائلى بود كه عرب جاهلى بيش از هر چيز از آن مى لرزيد وباور نمى كرد ومنطق همگى اين بود:

(وَقالُوا إِذا ضَلَلْنا فِي الأَرْضِ ءَ إِنّا لَفِي خَلْق جَديد)(سجده/10): «اگر ما در زمين گم شديم(اجزاى بدن ما در اطراف زمين پخش گرديد) ما آفرينش نوى خواهيم داشت؟».

اين اعتراض در ديگر سوره هاى قرآن مانند سبأ، آيه 7; اسراء، آيه 49 و98، نيز وارد شده است. سرچشمه اين نوع اعتراض ها، گذشته بر جهالت ونادانى، ترس از روز حساب بود، روزى كه به تمام اعمال آنان رسيدگى شود.

قرآن در ردّ اين منطق سست، از طرق گوناگونى وارد شده است كه در كتاب «معاد انسان و جهان»¹ به طور گسترده از آن سخن گفته ايم.

6ـ رقابت در نبوت

آنان بر اثر عدم درك مفهوم نبوت ورهبرى الهى، آن را در سطح رقابتهاى قبيله اى مطرح مى كردند ومى گفتند:ما با قبيله عبد مناف (قبيله پيامبر) بسان دو اسب مسابقه، دوش به دوش هم پيش مى رفتيم، ناگهان قبيله عبد مناف با ادّعاى نبوت خواست برما سبقت بگيرد، نه، ما هرگز ايمان نمى آوريم مگر اينكه بر ما نيز

1 . معاد انسان و جهان: ص78ـ79.

صفحه 145

وحى گردد وآنچه كه بر ديگر پيامبران خدا (وحى) نازل مى گردد بر ما نيز نازل شود¹ چنانكه قرآن مى فرمايد:

(وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللّهِ) (انعام/124).

«هنگامى كه آيه اى براى آنان بيايد مى گويند ما هرگز ايمان نمى آوريم مگر اينكه همانند چيزى كه به پيامبران خدا داده شده است، به ما هم داده شود».

خدا در انتقاد از اين اعتراض مى فرمايد:

(اَللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللّهِ وَ عَذابٌ شَديدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ)(انعام/124).

«خداوند آگاهتر است كه رسالت خويش را كجا قرار دهد; به زودى كسانى كه مرتكب گناه شده اند گرفتار حقارت در پيشگاه خدا وعذاب سخت، در مقابل مكرى كه داشتند، مى شوند».

اين گروه رسالت الهى را يك مقام اجتماعى مى انديشيدند كه براى افاضه آن نه شرائطى را لازم مى دانستند ونه براى آن انگيزه تربيتى معتقد بودند بلكه آن را عامل رقابتهاى كودكانه قبيله اى تلقى مى كردند از اين جهت اصرار مىورزيدند كه در قبيله آنان نيز بسان قبيله عبد مناف، رسالت و رسولى باشد. پاسخ جامع علمى براى چنين اعتراض همان گفتار الهى است كه فرمود:

(اَللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ) «خدا بهتر مى داند رسالت خود را كجا قرار دهد».

7ـ چرا معجزه اى بسان معجزه موسى ندارد!

عرب مشرك، كم وبيش از طريق احبار يهود از معجزه هاى حضرت موسى

1 . مجمع البيان، ج2/361 ط صيدا..

صفحه 146

اطلاع داشتند ومى دانستند كه وى داراى عصا ويد بيضا بود، عصاى وى در ميدان نبرد با ساحران به صورت افعى در مى آمد وسحر ساحران را مى بلعيد او دست خود را در مواقع اعجاز در گريبان فرو مى برد، وقتى بيرون مى آورد، روشن ودرخشان بود. عرب جاهلى به پيامبر اعتراض مى كردند كه چرا معجزه اى بسان معجزه موسى ندارد چنانكه نقل مى كند:

(فَلَمّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَولا أُوتِيَ مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى) (قصص/48):«چرا به او چيزى كه به موسى داده شد، داده نشده است».¹

قرآن در پاسخ اين اعتراض دو مطلب را يادآور مى شود: يكى اين كه اين نوع اعتراضها جدّى وحقيقى نيست، بلكه بهانه گيرى است واگر پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)معجزه موسى را نيز داشت، باز ايمان نمى آوردند به دليل اين كه مردم مصر با ديدن همان معجزه ها به او ايمان نياوردند، بلكه هر دو (موسى وهارون) را به «سحر» و«ساحرى» متهم كردند وشما مردم عصر جاهلى حجاز با مردم مصر تفاوتى نداريد واز يك قماش وبه اصطلاح سر وته يك كرباس هستيد، انگيزه واقع بينى وهدايت يابى در شماها نيست آنجا كه مى فرمايد:

(أَوَ لَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَ قالُوا إِنّا بِكُل كافِرُونَ) (قصص/48).

«آيا اين مردم از اين پيش به موسى هم كافر نشدند و گفتند: موسى وهارون هر دو ساحرند ودست به دست هم داده اند، ما به هر دو كافريم(ونبوت آنان را پذيرا نيستيم)».

ديگر اين كه: چه معجزه اى بالاتر از قرآن؟ اگر شما آن را نمى پذيريد، برخيزيد بهتر از آن، وبهتر از تورات را بياوريد چنانكه مى فرمايد:

1 . همين اعتراض نيز در سوره انعام آيه 37 نيز وارد شده است آنجا كه مى فرمايد:(وَقالُوا لَولا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ).

صفحه 147

(قُلْ فَأْتُوا بِكِتاب مِنْ عِنْدِ اللّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ) (قصص/49).

«بگو اگر شما ومردم مصر( كه هر كدام نبوّت پيامبر خود را انكار كرديد) راست مى گوييد برخيزيد، كتاب هدايت بخش تر از اين دو(تورات و قرآن) بياوريد تا من از آن پيروى كنم».

اين گروه از علل اختلاف معجزه ها غافل بوده وچنين مى انديشيدند كه بايد تمام پيامبران از يك سنخ معجزه برخوردار باشند وآنچه كه به موسى ومسيح داده شده، حتماً بايد به پيامبر گرامى نيز داده شود وبالعكس; در حالى كه معجزه هر پيامبرى بايد با فن رايج آن زمان كاملاً متناسب باشد تا ناتوانى متخصصان از مقابله ومعارضه آن، نشانه ارتباط آورنده آن با قدرت لامتناهى خداوندى باشد كه او را بر يك چنين امر بزرگى كه متخصصان فن از معارضه آن عاجز وناتوانند، قادر وتوانا ساخته است، واگر معجزه هر پيامبرى خارج از حدود فن رايج آن زمان باشد عجز متخصصان زمان از مقابله، گواه بر ارتباط او با قدرت نامتناهى نيست، زيرا افراد مخالف مى گويند در اين موضوع كه ما را به معارضه دعوت كرده اى، اطلاع وسررشته اى نداريم تا ناتوانى ما گواه بر صدق گفتار تو باشد.

همگى مى دانيم در عصر موسى فن سحر وجادو، ودر زمان مسيح طب وپزشكى از ترقّى خاصى برخوردار بود، عمل وكار هر دو پيامبر از آن نظر نام اعجاز به خود گرفت كه كارشان از نظر ظاهر، هم رديف وهم مرز كارهاى آنان به شمار مى رفت وعجز وناتوانى متخصصان هر دو فن از مقابله ومعارضه ثابت كرد كه عمل اين دو شخصيت از حدود آن دو علم، بيرون است يعنى، نه سحر است وجادو نه طبابت است وپزشكى، وگرنه دانش وبينش خود را روى هم گرد مى آوردند ومى توانستند، نظير آن را انجام دهند.

روى اين اساس، انتظار اين كه معجزه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)در محيط شبه جزيره كه در آنجا نه از سحر وساحرى خبرى بود ونه از علم پزشكى وطبابت، بسان معجزه

صفحه 148

آن دو پيامبر گرانقدر باشد، بسيار انتظار غير منطقى اى است.

گذشته از اين، نبوت پيامبر، نبوت خاتم، وشخص او خاتم پيامبران است از اين جهت بايد معجزه او بسان نبوت او دائم وپيوسته باشد ومرور زمان مايه فرسودگى ويا نابودى آن نشود وبراى چنين نبوّتى، علاوه بر معجزات موقّت مانند شقّ القمر وتسبيح سنگ ريزه ها، معجزه اى ابدى لازم است كه پيوسته بر تارك اعصار بدرخشد وآن جز قرآن چيز ديگر نمى تواند باشد كه هرگز در آن زوال ونابودى نيست.

8ـ چرا فرشته اى همراه نيست؟!

يكى ديگر از اعتراضات كودكانه آنان همين بود كه چرا فرشته اى همراه او نازل نشده كه او را در مسئله تبليغ همراهى كند چنانكه قرآن مى فرمايد:

(وَقالُوا لَولا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ) (انعام/8):«گفتند: چرا (همراه او) فرشته اى فرو نيامده است؟».

اين اعتراض بسان ساير اعتراضها وبهانه گيرى آنان است; زيرا مفاد آن اين است كه:«انسان براى هدايت انسان كافى نيست، بلكه بايد موجودى از غير جنس وى به آن ضميمه گردد» در حالى كه جريان بر عكس است، اثر پذيرى همجنس از همجنس به مراتب عملى تر واستوارتر است. گذشته از اين اگر نزول ملك با صورت واقعى خود ـ بدون اينكه به صورت انسانى تمثل پيدا كند ـ تجلى نمايد، در اين صورت، جهان غيب صورت شهود پيدا مى كند، اگر در اين مرحله نيز لجاجت نمايند وايمان نياورند، عذاب خدا آنان را فرامى گيرد وهمگى نابود مى شوند; زيرا با اين شهود، آخرين مرحله از مراحل اتمام حجّت به پايان مى رسد ومجازات معاند، قطعى مى گردد. از اين جهت خدا به خاطر لطف ومرحمتى كه به بندگان دارد، اين كار را انجام نمى دهد تا افراد فرصتى براى تجديد نظر داشته باشند واين خود يكى از الطاف حق است ودر ذيل آيه به اين نكته چنين اشاره مى كند:

صفحه 149

(وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الأَمْرُ ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ) (انعام/8):«اگر فرشته فرو فرستيم (وايمان نياورند) كار انجام مى گيرد، آنگاه مهلت داده نمى شود».

آنگاه قرآن به پاسخ ديگرى در اين مورد اشاره مى كند كه در گذشته نيز به آن اشاره شد وآن اينكه زمامدار جامعه، پيش از آنكه با زبان تعليم مى دهد از طريق كردار مى تواند اسوه و الگو باشد و اين در صورتى محقّق مى شود كه رهبر از نظر عواطف واحساسات، با پيرو يكسان بوده تا بتواند براى او سرمشق باشد امّا اگر رهبر مردم همجنس آنان نباشد، بلكه فاقد غرائز وخواسته هاى درونى آنها گردد، در اين صورت رهبرى عملى تحّق نمى پذيرد وپيرو، به بهانه اين كه رهبر از راز دل پيرو آگاه نيست و از نيازهاى او خبر ندارد، از پذيرش هدايت سرباز مى زند و نتيجه اى به دست نمى آيد، قرآن بر اين حقيقت چنين اشاره مى كند:

(وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلاً): اگر پيامبر يا كسى را كه همراه او مى فرستاديم فرشته قرار مى داديم، لازم بود براى حفظ هدف بعثت، او را صورتاً وسيرتاً انسان قرار دهيم تا بتواند وظيفه رهبرى را به صورت كامل انجام دهد.

صفحه 150

از بعثت تا هجرت

10 درخواستهاى نامعقول

آيات موضوع

1ـ(قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِروُنَ* لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ* وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما اعْبُدُ) (كافرون/1ـ3).

2ـ (وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عِنِ الَّذي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَ إِذاً لاتَّخَذُوكَ خَليلاً *وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً *إِذاً لأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً)(اسرى/75ـ73).

3ـ (وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ) (نحل/36).

4ـ (وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّنات قالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنَا ائْتِ بِقُرْآن غَيْرِ هذا أَوْبَدِّلْه قُلْ ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ إِنّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبّي عَذابَ يَوْم عَظيم*قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوتُهُ عَلَيْكُمْ وَ لا أَدْريكُمْ بِهِ فَقَدْ لِبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ)(يونس/16ـ15).

5ـ (وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتّى تفجُرَ لَنا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعاً)(اسرى/90).

6ـ (أَو تَكونَ لَكَ جنة مِن نَخيل و عِنَب فَتفجُر الأنهارَ خِلالَها تَفجِيراً)(اسرى/91).

صفحه 151

7ـ (أَو تُسْقِطَ السَّماء كَما زَعَمْت عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ يَأْتِيَ بِاللّهِ وَالْمَلائكة قَبيلاً) (اسرى/92).

8ـ (أَوْ يَكُون لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُف أَوْ تَرقى فِي السَّماءِ وَ لَنْ نُؤمنَ لِرُقِيِّكَ حَتّى تنزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نقرؤهُ قُلْ سُبْحنَ رَبّي هَلْ كُنْت إِلاّبَشَراً رَسُولاً).(اسرى/93)

9ـ(وَ لَوْ نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكة وَكَلَّمَهُمُ الْمَوتى وَ حَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلّ شَيء قُبلاً ما كانُوا لِيُؤمِنُوا إِلاّ أَنْ يَشاءَ اللّه وَ لكِنْ أَكْثَرهُمْ يَجْهَلُونَ)(انعام/111).

10ـ (وَلَوْ أَنَّ قُرآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِعَت بِهِ الأَرْض أَو كُلِّمَ بِهِ الْمَوتى) (رعد/31).

ترجمه آيات

1ـ بگو اى كافران!آنچه را كه شما پرستش مى كنيد، من نمى پرستم و نه شما مى پرستيد خدايى را كه من مى پرستم.

2ـ نزديك بود آنان (با پيشنهادهاى خود) تو را از آنچه بر تو وحى كرديم بفريبند، تا غير آن را به ما نسبت دهى و در اين هنگام تو را دوست خود بر مى گزيدند.

اگر تو را استوارى نمى بخشيديم (و به تو عصمت مانع از لغزش نداده بوديم) نزديك بود كمى به آنان متمايل شوى.

در اين صورت دو برابر مجازات (مشركان) در زندگى دنيا، و دو برابر مجازات آنان در بعد از مرگ را به تو مى چشانديم، آنگاه در برابر ما ياورى پيدا نمى كردى.

3ـ در ميان هر گروهى رسولى برانگيختيم تا خدا را بپرستند و از عبادت طاغوت اجتناب ورزند

4ـ هنگامى كه آيات روشن ما بر آنها خوانده مى شود، آنان كه به لقاى ما (رستاخيز) اميد ندارند مى گويند قرآنى غير از اين را بياور و يا در آن

صفحه 152

تغييراتى بده.

بگو من حق ندارم آن را از جانب خود عوض كنم من جز از آنچه كه به من وحى شده است از چيزى پيروى نمى كنم من از عذاب روز بزرگ در صورتى كه مخالفت پروردگارم بكنم مى ترسم.

بگو اگر خدا مى خواست اين آيات را بر شما نمى خواندم و شما را از آن آگاه نمى كردم من مدتها پيش از اين در ميان شما زيسته ام چرا نمى انديشيد؟

5ـ به تو ايمان نمى آوريم مگر اينكه امور زير را انجام دهى، از زمين براى ما چشمه اى بشكافى.

6ـ يا براى تو باغى از خرما و انگو باشد و در ميان آنها نهرهاى آبى جارى سازد.

7ـ آسمانها و سنگهاى آسمانها را بر سر ما پاره پاره بيفكن يا خدا را نشان ما بدهى، و فرشتگان را بنمايانى.

8ـ يا خانه اى از طلا داشته باش به آسمان پرواز كنى و هرگز ايمان به آسمان رفتنت نمى آوريم، مگر اينكه كتابى فرو فرستى كه ما آن را بخوانيم (و در آن نبوت و برانگيختگى شما نوشته شده باشد) پيراسته است پروردگارم من نيز پيام آورى بيش نيستم.

9ـ اگر فرشتگان را بر آنها فرود مى آوريم و مردگان با آنان سخن مى گفتند و همه چيزها را براى آنان گرد مى آوريم (همه خواهشهاى آنان را انجام مى داديم) باز ايمان نمى آورند، مگر اين كه خدا بخواهد (و با قهر و غلبه آنان را به ايمان سوق دهد در اين صورت چنين ايمانى فاقد ارزش خواهد بود) و بيشتر آنان جاهل و نادانند.

10ـ هرگاه قرآن كوهها را از بيخ بركند، و زمين را قطعه قطعه سازد و مردگان را زنده سازد باز ايمان نخواهند آورد.

صفحه 153

تفسير آيات

تا اينجا به گونه اى با اعتراضهاى كودكانه، وايرادهاى نابجاى عرب معاصر با نزول وحى آشنا شديم وبا تتبع در قرآن مى توان بر يك رشته از اعتراضهاى ديگرى دست يافت، اكنون به برخى از پيشنهادهاى آنان كه درست در نقطه مقابل رسالت رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)قرار داشت، اشاره مى كنيم.

پيشنهاد يكى از دو متخاصم در صورتى متناسب ومنطقى به شمار مى رود كه ادّعاى ديگرى را به كلى نفى نكند وبه اصطلاح براى او حقّى قائل شود واگر پيشنهاد، درست در نقطه مقابل ادعاى طرف قرار گيرد، پيشنهاد صورت عقلايى به خود نمى گيرد.

پيشنهادهاى مخالفان رسالت همگى از اين سرى بوده وهرگز فكر نمى كردند كه او براى هدف وانگيزه اى برانگيخته شده است، تا لا اقل مطلبى را پيشنهاد كنند كه به گونه اى با هدف او سازگار باشد.كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

خدايان ما را بپرست تا...

يكى ازپيشنهادهاى آنان اين بود كه آنها در صورتى حاضرند خداى محمّد را بپرستند كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)آلهه آنان را بپرستد، خداوند در انتقاد اين طرح سوره كافرون را فرو فرستاد:

(قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِروُنَ* لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ* وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما اعْبُدُ) (كافرون/1ـ3).

«بگواى كافران! آنچه را كه شما پرستش مى كنيد، من نمى پرستم ونه شما مى پرستيد خدايى را كه من مى پرستم!».

مفسّران براى آيات وارد شده در سوره اسراء شأن نزول هاى زيادى نقل كرده اند

صفحه 154

كه بسيارى از آنها با توجه به مكّى بودن سوره صحيح نيست، روشن ترين شأن نزول همان است كه ابى حفص از امام باقر (عليه السلام) نقل مى كند:

«قريش به رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)گفتند:خداى تو را يكسال مى پرستيم، مشروط بر اين كه تو نيز خدايان ما را يك سال بپرستى!».¹

در اين موقع وحى الهى فرود آمد:

(وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عِنِ الَّذي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَ إِذاً لاتَّخَذُوكَ خَليلاً) (اسراء/73).

«نزديك بود آنان(با پيشنهادهاى خود) تو را از آنچه بر تو وحى كرديم بفريبند تا غير آن را به ما نسبت دهى ودر اين هنگام تو را دوست خود بر مى گزيدند».

(وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً)(اسراء/74).

«اگر تو رااستوارى نمى بخشيديم(وبه تو عصمت مانع از لغزش نداده بوديم) نزديك بود كمى به آنان متمايل شوى».

(إِذاً لأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً) (اسرى/75).

«در اين صورت دو برابر مجازات(مشركان) در زندگى دنيا، ودو برابر مجازات آنان در بعد از مرگ را به تو مى چشانديم، آنگاه در برابر ما ياورى پيدا نمى كردى».

در مورد اين آيات از تذكر دو مطلب ناگزيريم:

الف:چنين پيشنهادى سرچشمه اى جز ناآگاهى از اهداف پيامبران ندارد. همه پيامبران براى تثبيت يك اصل وآن يكتا پرستى در ميان بشر برانگيخته شده اند، و اين اصل در تمام شرايع آسمانى ملحوظ بوده وهيچ گاه تغيير پذير نخواهد بود. و اصل و اساس شريعت آنان را تشكيل مى دهد چنانكه مى فرمايد:

1 . بحارالأنوار، ج18، ص 239، به نقل از تفسير قرات، ص 231.

صفحه 155

(وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ) (نحل/36).

«در ميان هر گروهى رسولى برانگيختيم تا خدا را بپرستند و از عبادت طاغوت اجتناب ورزند».

چنين اصلى كه روح تمام شرايع سماوى را تشكيل مى دهد نه قابل مصالحه است ونه قابل تبعيض; در اين صورت چگونه مى توان چنين پيشنهادى را پيشنهاد عاقلانه خواند؟

انحراف از جاده توحيد آنچنان زشت وسنگين است كه كمترين انحراف، مجازات در بردارد، وقرآن از آن به «ضعف الحياة» و«ضعف الممات» تعبير مى آورد.

ب: آيات وارده در سوره اسراء گواه بر تمايل پيامبر بر پذيرش پيشنهاد آنان نيست، تا چه رسد به اين كه گواه بر لغزش او باشد، بلكه آيه از يك جريان مشروط سخن مى گويد، نه از جريان محقّق و آن اين كه: اگر تثبيت خدا نبود، نزديك بود ـ كه تواى پيامبر! ـ به نظريه آنان اندكى متمايل گردى(لَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَليلاً) ولى چون تثبيت خدا صورت گرفت، نزديكى به تمايل نيز محقّق نشد، تا چه رسد به خود تمايل.

مقصود از تثبيت، همان نيروى عصمت يا روح القدس است كه پيامبران را در تمام مراحل زندگى از لغزش صيانت مى كند اين آيه بسان اين است كه كسى به دوست خود بگويد اگر دست تو را نگرفته بودم، نزديك بود بيفتى! يعنى دست تو را گرفتم، واين نزديكى ـ تا چه رسد به اصل افتادن ـ محقّق نشد. آيه نيز يادآور مى شود كه اى رسول گرامى اگر تو را از نظر فكرى وعقلى، و ياعملى و رفتارى، تثبيت نكرده بوديم ميل به مشركان در نفس تو، نزديك مى شد ولى اصل تثبيت به نام «عصمت» وتسديد «روح القدس» هر نوع پى آمد رانفى كرده ونزديكى به ميل ¹ تا چه رسد اصل ميل در روح تو محقّق نگرديد.

1 . به گواه جمله (لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ): «نزديك بود كه تمايل پيدا كنى».

صفحه 156

پيامبران الهى از آن نظر كه بشر هستند گناه وخلاف وخطا ولغزش در باره آنان تصوّر مى شود ودر مورد آيه، وسوسه وفتنه انگيزى مشركان( او خدايان آنها را بپرستد تا آنان خداى او را بپرستند) مى توانست در نفوس آنان اثر بگذارد.

امّا با توجّه به عصمت وتسديد الهى، همه نوع گناه ولغزش در باره آنان منتفى بوده، نه تنها لغزش عمدى وسهوى از آنان منتفى مى باشد، بلكه قرب ونزديكى بر آن در صفحه حيات آنان محكوم نيز به عدم است وآيات ياد شده متذكّر اين دو نوع تصوّر در باره پيامبران مى باشد واين كه تواى پيامبر از آن نظر كه انسان وبشر هستى وسوسه آنان در اين حد بود كه در نفس تو چنين نزديكى پديد آورد، وبا يك رشته محاسبات كه مهم ترين آن نزديك شدن آنان به آيين خدا بود، در فضاى ذهن آن صحه گذارى، امّا با توجه به اين كه تو پيوسته در پوشش عصمت وتثبيت الهى وتسديد روح القدس قرار دارى، هيچ يك از اين مسائل پيش نيامد، وسرفراز از ميدان نبرد فكرى بيرون آمدى.

ما در كتاب «راز بزرگ رسالت» صفحه 0 37ـ 376 پيرامون آيات ياد شده سخن گفته ايم ودر بخش عصمت پيامبر به تحليل مفردات وجمله آيات خواهيم پرداخت.

2ـ درخواست تبديل قرآن

انتقاد قرآن از بتان وخدايان دروغين عرب، مايه خشمگينى مشركان بود از اين جهت از پيامبر درخواست كردند كه قرآن ديگرى بياورد كه در آن، اين گونه نكوهشها از خدايان آنان نباشد.

اين نوع پيشنهاد حاكى از آن است كه درخواست كنندگان از مفهوم نبوت ووظيفه پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)آگاه نبودند.

پيامبر با نيروى مرموزى به نام «وحى» مجهز است كه در پرتو آن آنچه را كه از عالم غيب بر قلب او القا مى شود، در اختيار مردم مى گذارد يعنى وظيفه او جز اين

صفحه 157

نيست كه بدون كم وفزونى آنچه را كه از آن جهان دريافت كند به مردم برساند وهرگز تعاليم او مربوط به خود او نيست كه در آن تصرّف نمايد.

قرآن اين پيشنهاد را يادآور مى شود ومى فرمايد:

(وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّنات قالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنَا ائْتِ بِقُرْآن غَيْرِ هذا أَوْبَدِّلْهُ)(يونس/15).

«هنگامى كه آيات روشن ما بر آنها خوانده مى شود، آنان كه به لقاى ما (رستاخيز) اميد ندارند مى گويند، قرآنى غير از اين را بياور ويا در آن تغييراتى بده!» آنگاه چنين مى گويد:

1ـ (قُلْ ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ إِنّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبّي عَذابَ يَوْم عَظيم)(يونس/15).

«بگو من حق ندارم آن را از جانب خود عوض كنم من جز از آنچه كه به من وحى شده است، از چيزى پيروى نمى كنم من از عذاب روز بزرگ در صورتى كه مخالفت پروردگارم بكنم، مى ترسم».

در اين بخش از آيه، واقعيت نبوت، وحقيقت وحى ووظيفه حامل آن بيان شده است و اينكه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)جز واقع گويى وظيفه اى ندارد، ومخالفت با وظيفه هر چند كوچك باشد بدون واكنش در روز رستاخيز نخواهد بود.

2ـ (قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوتُهُ عَلَيْكُمْ وَ لا أَدْريكُمْ بِهِ فَقَدْ لِبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) (يونس/16).

«بگو اگر خدا مى خواست اين آيات را بر شما نمى خواندم وشما را از آن آگاه نمى كردم، من مدّتها پيش از اين، در ميان شما زيسته ام چرا نمى انديشيد!؟».

در اين بيان ياد آور مى شود كه اين قرآن زائيده فكر وانديشه من نيست واگر چنين بود حتماً در اين مدّت از من چيزى مى شنيديد، زيرا ممكن نيست كه چنين

صفحه 158

تعاليم ومعارفى در فكر وانديشه من باشد، امّا در اين مدّت چيزى از آن بروز نكند و در زندگى من جوانه نزند.

گوئى جمله (فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ) به يك اصلى مسلّم در روانشناسى اشاره مى كند و آن اينكه: انسان هر چه هم، رازدار وتودار باشد، نمى تواند راز گسترده اى را يك عمر پنهان نگاه دارد ـ آن هم به جاى يك راز، دهها وصدها راز! ـ بلكه خواه ناخواه در محافل ومجالس، در خلال سخن با دوستان وياران، آنگاه كه دريچه هاى ذهن«ناخودآگاه» كاملاً به روى ذهن «خودآگاه» باز باشد وعنايتى بر سدّ وبستن آن در كار نباشد، پرده از راز درون مى افتد وخلوتگاه راز كاملاً مشهود وهويدا مى گردد.

اميرمؤمنان (عليه السلام) مى فرمايد: «ما أضمر أحد شيئاً إلاّظهر في صفحات وجهه وفلتات لسانه»¹:«هيچ كس چيزى را در نهانگاه ذهن مخفى وپنهان نساخت مگر اينكه در سيما و كلمات او آشكار گرديد».

پيامبر مى فرمايد: من چهل سال در ميان شما زندگى كردم ودر اين مدّت كه وقت جوش وخروش افكار وانديشه هاى انسانى است سخنى از من در باره اين تعاليم نشنيده ايد، چگونه متصور است كه اين تعاليم از آن من باشد ومن آن را در اين مدّت طولانى مخفى وپنهان ساخته باشم چرا نمى انديشيد.

در اينجا از يادآورى نكته اى ناگزيريم و آن اينكه آنان، بيمارانى بودند كه اصرار مىورزيدند كه پزشك، نسخه داروئى خود را مطابق دلخواه آنان بنويسد، نه آن طور كه مصلحت آنها ايجاب مى كند! حالا اگر پزشك تسليم درخواست چنين بيماران غفلت زده اى نشود، تقصيرى متوجه او نيست اين گروه، خواهان اصلاح جامعه نبودند، بلكه مى خواستند، پيامبر خدا را به دنبال هوى وهوسهاى خود بكشند.

1 . نهج البلاغه، قصار الحكم، ش26.

صفحه 159

3ـ درخواستهاى نامعقول ديگر

يكى از نشانه هاى لجاجت وعناد آنان اين بود كه امورى را درخواست مى كردند وايمان خود را در گرو انجام شدن آنها قرار مى دادند كه يا ذاتاً يك امر محال ونشدنى بودند، ويا اگر هم ممكن بودند با اهداف بعثت كه تربيت وهدايت مردم بود، سازگار نبود ويا انجام آنها نشانه نبوت وراستگويى طرف بشمار نمى رفت. اين امور در درخواستهاى هشت گانه قريش در آيات زير منعكس است واگر پيامبر به پيشنهاد آنها پاسخ مثبت نگفت غالباً به خاطر يكى از علل فوق مى باشد ما مجموع درخواستهاى آنان را جداجدا، بيان مى كنيم تا اشاره به اشكال آنها آسان گردد.

(وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ): «به تو ايمان نمى آوريم مگر اينكه امور زير را انجام دهى»:

1ـ (حَتّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعاً): «از زمين براى ما چشمه اى بشكافى».

2ـ (أَوْ تَكونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيل وَ عِنَب فَتُفَجِّرَ الأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً): «يا براى تو باغى از خرما وانگور باشد ودر ميان آنها نهرهاى آبى جارى سازد».

3ـ (أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً): «آسمانها ويا سنگهاى آسمانها را بر سرما پاره پاره بيفكنى».

4ـ (أَوْ تَأْتِيَ بِاللّهِ): «خدا رانشان ما بدهى!».

5ـ (وَ الْمَلائِكَةِ قَبيلاً): «وفرشتگان را بنمايانى».

6ـ (أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُف): «يا خانه اى از طلا داشته باشى».

7ـ ( أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ): «به آسمان پرواز كنى!».

8ـ (وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً تَقْرَؤُهُ): «وهرگز ايمان به آسمان رفتنت نمى آوريم، مگر اينكه كتابى فرو فرستى كه ما آن را بخوانيم (ودر آن نبوت

صفحه 160

وبرانگيختگى شما نوشته شده باشد)».

قرآن در پاسخ اين درخواستها جمله بس نغز وكوتاهى بيان مى فرمايد:

(قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إِلاّ بَشَراً رَسُولاً): ¹ «پيراسته است پروردگارم، من بشر پيام آورى بيش نيستم!».

تشريح وتوضيح اين جمله كوتاه در گرو اين است كه تك تك درخواستهاى آنان مورد بررسى قرار گيرد تا عناد ولجاج آنها آشكارا ثابت وروشن شود، هدف از اين پيشنهادها ودرخواستها عشق به ايمان وحقيقت يابى نبوده است، هدف اين بود كه در مقابل دعوت رسول گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) عذرى بتراشند، وبراى نگرويدن خود بهانه اى بياورند وگرنه طالب حقيقت، هرگز به فرد مصلح نمى گويد اگر راست مى گوئى ما را به دار آويز ويا به تعبير مشركان:«سنگهاى آسمان را بر سر ما بكوب وما را نابود ساز!» پيامبر براى اصلاح وتربيت منحرفان وكج انديشان اعزام شده است نه براى اعدام ونابود كردن آنان! چنين درخواستى جز اظهار عناد، انگيزه ديگرى نداشت.

براى روشن شدن پايه عناد ولجاج اين گروه، ما بايد هر يك از اين پيشنهادها را مستقلاً مورد بررسى قرار دهيم؟

الف: درخواست نخست كه جمله (حَتّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعاً) بيانگر آن است، دو احتمال دارد:

1ـ زمين را به خاطر درخواست ما بشكافى. 2ـ زمين را براى انتفاع ما بشكافى وچشمه اى در آن جارى سازى هدف اين بود كه يا پيامبر فرد ثروتمندى گردد يا اين كه آنان داراى چنين نعمتى باشند، فرض نخست نشانه نبوت وصدق گفتار نيست، فرض دوّم هم بر خلاف سنّت خدا است. سنّت الهى اين است كه مردم از طريق كار وتلاش به مواهب دست پيدا كنند نه از طريق غيب(مگر در صورت ضرورت واجبار).

1 . سوره اسراء، آيه هاى 90ـ 93.

صفحه 161

ب: درخواست دوّم كه پيامبر، باغى از خرما وانگور داشته باشد نيز نشانه صدق گفتار مدّعى نبوّت نيست وگرنه بايد هر ثروتمندى پيامبر باشد وكليه گفتارهاى او راست ودرست باشد! اين درخواست از يك انديشه باطل سرچشمه مى گيرد وآن اينكه: نبوت ووحى الهى بايد بر يك انسان ثروتمند فرود آيد، نه فقير، چنانكه در بخش اعتراضات اين ايراد را از مشركان نقل كرديم كه مى گفتند:(وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرآنُ عَلى رَجُل مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظيم) (زخرف/31):«چرا اين قرآن بر يك مرد بزرگى از مكه و طائف فرود نمى آيد!».

ج: درخواست سوّم كه آسمانها را قطعه قطعه كند وبر سر آنها پاره پاره بيفكند، مخالف هدف رسالت است زيرا هدف از بعثت، هدايت وراهنمايى مردم مى باشد نه نابود كردن آنها; مگر اين كه حجّت براى آنان تمام شود و جهان «غيب» به صورت «شهود» درآيد و هيچ نوع عذرى براى آنان باقى نماند در چنين صورتى نابودى چنين امّتى قطعى مى گردد.

خداوند براى اينكه راه «بازگشت» به حق، باز باشد اجازه نمى دهد كار به اين نقطه منجر گردد وهرچه هم مردم بر چنين معجزه هايى اصرار ورزند، او اجابت نمى كند.

د: درخواست چهارم درخواست امر محالى است زيرا آنان خواهان رؤيت خدا با ديدگان عادى بوده و كلمه «قبيلاً» گواه بر آن است و امر محال قابل انجام نيست كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) بر انجام دادن آن قيام كند.

هـ: درخواست پنجم (فرشتگان را براى آنان متمثل گرداند) ـ اين درخواست در صورتى كه ايمان نياورند ـ مايه نزول عذاب الهى ونابودى آنان بود زيرا همان طور كه يادآور شديم رؤيت فرشتگان به صورت واقعى از مقوله تبدل غيب به شهود است كه هيچ نوع عذرى براى مجادله گر نمى گذارد واگر ايمان نياورد نابود مى گردد و در قرآن به اين اصل با جمله (وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الأَمْرُ ثُمَّ لا يُنْظَرونَ)(انعام/8) اشاره شده است.

صفحه 162

و: درخواست ششم نشانه صدق نبوت نيست وبسان درخواست دوّم يك تقاضاى كودكانه است.

ز: درخواست هفتم بر فرض انجام گرفتن آن، ايمان آنان را جلب نمى كرد، زيرا به تصريح خود آنان تنها رفتن به آسمان نشانه حقانيت او نبود مگر اينكه درخواست هشتم آنان انجام گيرد و آن اينكه به هنگام بازگشت، كتابى را همراه خود بياورد كه در آن رسالت او نوشته شده باشد.

اين نوع سخت گيرى نشان آن بود كه درخواست كنندگان جوينده وپوينده حقيقت، نبودند وبر فرض اين كه پيامبر به اذن خدا چنين كارهايى انجام مى داد باز به بهانه هاى مختلف شانه از پذيرش رسالت او خالى مى كردند و راه شرك را ادامه مى دادند.

از نظر خرد چيزى كه بر پيامبر لازم است اين است كه به اندازه كافى دلائل روشن بر صدق گفتار خود در اختيار حقيقت جويان بگذارد، دلايلى كه فرد پيراسته از غرض را قانع سازد وبه مكتب سوق دهد.

هرگز بر پيامبر لازم نيست پذيراى پيشنهادهاى متنوع افراد شود وگرنه بايد رسالت عظيم خود را رها كرده و هر روز به نوعى دست به اعجاز بزند وبه جاى ارشاد وهدايت، وسيله تفريح وسرگرمى افراد را فراهم آورد وسرانجام، نبوّتِ پيامبر سر از كهانت ورياضت در آورد!

خلاصه ـ بر خلاف اظهار برخى از كوته نظران ـ هرگز پيامبر خدا، از قيام به معجزه اظهار ناتوانى نكرده، بلكه با گفتن(قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاّ بَشَراً رَسُولاً)(اسراء/93) دو مطلب را متذكر شده است:

1ـ (سُبْحانَ رَبِّي): «منزه است خداى من » با اين جمله خدا را از هر نوع عجز وناتوانى، رؤيت ومشاهده، پيراسته ساخته و او را بر انجام هر نوع كار ممكنى توانا دانسته است.

صفحه 163

2ـ (هَلْ كُنْتُ إِلاّ بَشَراً رَسُولاً) «من بشرى پيام آور بيش نيستم» با اين جمله خواسته برساند كه من مأمورى بيش نيستم ومطيع فرمان خدا مى باشم او هرچه بخواهد انجام مى دهم; تا اراده او بر انجام كارى تعلّق نگيرد، كارى صورت نمى پذيرد.

وبه عبارت ديگر او پس از تنزيه خدا روى دو كلمه(بشر ورسول) تكيه مى كند ومى گويد: اگر اين كارهاى خارق العاده را از آن نظر از من مى خواهيد كه من بشرم، بدانيد كه توانائى من محدود است وانجام چنين امورى از قدرت بشرى من بيرون است واگر از آن نظر مى خواهيد كه رسول خدا وپيام آور او هستم، در اين صورت من مأمورى بيش نيستم ومطيع فرمان او مى باشم تا از او اذنى صادر نگردد، كارى صورت نمى دهم.

آيات قرآن حاكى است كه اين قماش از افراد در صدد تحقيق نبوده وانگيزه گرايش در آنها وجود نداشته است.

واگر پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) به اين درخواستها ويا بالاتر از آنها جامه عمل مى پوشاند، آنان بر كفر وشرك خود سماجت مىورزيدند چنانكه مى فرمايد:

(وَلَوْ نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكةَ وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوتى وَ حَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْء قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاّ أَنْ يَشاءَ اللّهُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ) (انعام/111).

«اگر فرشتگان را بر آنها فرود مى آورديم ومردگان با آنان سخن مى گفتند وهمه چيزها را براى آنان گرد مى آورديم (همه خواهشهاى آنان را انجام مى داديم) باز ايمان نمى آوردند، مگر اين كه خدا بخواهد(وبا قهر وغلبه آنان را به ايمان سوق دهد در اين صورت چنين ايمانى فاقد ارزش خواهد بود) وبيشتر آنان جاهل ونادانند».

ودر آيه ديگر مى فرمايد:

(وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الأَرضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوتى) (رعد/31).

صفحه 164

«هرگاه قرآن كوهها را از بيخ بركند، وزمين را قطعه قطعه سازد ومردگان را زنده سازد، باز ايمان نخواهند آورد».

در پايان، توجه علاقمندان را به نكته اى جلب مى كنيم: ظاهر آيه اين است كه فاعل وآورنده معجزه، نفس نبوى است، ولى او در بهره بردارى از اين قدرت نياز به اذن الهى دارد كه بدون اذن او كارى صورت نمى پذيرد واين اصل در تمام اعصار ودر باره تمام پيامبران حاكم بوده است چنانكه مى فرمايد:(وَما كانَ لِرَسُول أَنْ يَأْتِيَ بِ آيَة إِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ)(رعد/38): «ممكن نيست هيچ پيامبرى معجزه اى بياورد مگر به اذن خدا».

با اين بيان مى توان بر مفاد بسيارى از آيات كه در اين مورد فرود آمده، دست يافت. آياتى كه دستاويز برخى از منكران اعجاز قرار گرفته وخواسته اند بگويند كه پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) جز قرآن معجزه اى نداشته است.

وما درباره اين نوع از آيات در كتاب راز بزرگ رسالت صفحات 415 و485 سخن گفته ايم. افرادى كه بخواهند بر مجموع اين آيات واهداف آنها واقف شوند، بخشهاى نوزدهم وبيستم اين كتاب را مطالعه نمايند.

صفحه 165

از بعثت تا هجرت

11 آزارها وسنگ اندازيها

آيات موضوع

1ـ (وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّى أَتيهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللّهِ وَ لَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَائِ الْمُرْسَلينَ)(انعام/34).

2ـ (فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ) (احقاف/35).

3ـ (وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمينَ) (يونس/109).

4ـ (وَاصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاّ بِاللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ)(نحل/127).

5ـ (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدوةِ وَ الْعَشِىِّ)(كهف/28).

6ـ (فَاصْبِر لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ)(قلم/48).

7ـ (وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرهُمْ هَجْراً جَميلاً)(مزّمّل/10).

ترجمه آيات

1ـ «پيامبرانى پيش از تو تكذيب شدند، بر تكذيب وايذاء (قوم خود) صبر كردند. براى كلمات خدا تبديل كننده اى نيست، اخبار پيامبران مرسل به تو رسيد».

2ـ «بردبار باش همان طور كه پيامبران «اولوا العزم» بردبارى به خرج دادند

صفحه 166

وبراى آنان عجله مكن!».

3ـ «از آنچه كه به تو وحى مى شود پيروى نما وبردبار باش تا خدا داورى كند، او بهترين داورها است».

4ـ «شكيبا باش وصبر تو براى خدا است وبراى آنان اندوهگين مباش».

5ـ «تو با كسانى كه خداى خود را صبح وشب مى خوانند، صبر نما».

6ـ «به حكم پروردگار خود صبر كن ومانند مصاحب ماهى (يونس) مباش».

7ـ «برگفته هاى آنان صبر كن وآنها را به صورت زيبا ترك بنما».

تفسير آيات

آزار و اذيّت مصلحان وخيرانديشان جامعه، از شيوه هاى ديرينه جوامع منحط است و تاريخ پيامبران ورجال اصلاح طلب مملوّ از اين سرگذشت ها وداستانها است و زندگى پيامبر بزرگ ما از اين اصل بيرون نبوده وپيوسته در طول دعوت، خصوصاً از بعثت تا هجرت مورد ايذاء و آزار جاهلان، و سنگ اندازيهاى كج انديشان بوده است.

قرآن هرچند خصوصيات آزار ايشان وياران با وفاى او را متعرض نمى شود، ولى كلياتى را مطرح مى كند كه از آن مى توان پايه فشار و ايذاء را به دست آورد.

قرآن در مقام تسلّى پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)مشكلات پيامبران پيشين وبردبارى آنان را يادآور مى شود، وبه او فرمان شكيبايى در مقابل آزار جاهلان را مى دهد و مى فرمايد:

(وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّى أَتيهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللّهِ وَ لَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَائِ الْمُرْسَلينَ)(انعام/34).

«پيامبرانى پيش از تو تكذيب شدند، بر تكذيب وايذاء (قوم خود) صبر كردند. براى كلمات خدا تبديل كننده اى نيست، اخبار پيامبران مرسل به تو رسيد».

صفحه 167

در آيه ديگر، صبر وبردبارى پيامبرانِ «اولوالعزم» را يادآور مى شود وبه او فرمان مى دهد كه مانند آنان بر شدايد و سختيها صبر كند چنانكه مى فرمايد:

(فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ)(احقاف/35).

«بردبار باش همان طور كه پيامبران «اولوا العزم» بردبارى به خرج دادند وبراى آنان عجله مكن!».

در آيه سوّم دستور صبر مى دهد وتلويحاً مى رساند كه محاكمه موذيان وآسيب رسانان را به خدا واگذار كن، چنانكه مى فرمايد:

(وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمينَ) (يونس/109). «ازآنچه كه به تو وحى مى شود پيروى نما وبردبار باش تا خدا داورى كند، او بهترين داورها است».

خلاصه، قرآن در هيجده مورد به پيامبر فرمان صبر صادر مى كند گاهى مى فرمايد:

(وَاصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاّ بِاللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ)(نحل/127):«شكيبا باش وصبر تو براى خدا است وبراى آنان اندوهگين مباش».

وباز پيامبر را همراه با مؤمنان قليلى كه با او بودند دعوت به صبر مى نمايد ومى فرمايد:

(وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدوةِ وَ الْعَشِىِّ): «تو با كسانى كه خداى خود را صبح وشب مى خوانند، صبر نما».

بار سوّم يادآور مى شود كه مبادا جام صبر او لبريز گردد ومانند يونس بيتاب گردد چنانكه مى فرمايد:

(فَاصْبِر لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ)(قلم/48):«به حكم پروردگار خود صبر كن ومانند مصاحب ماهى (يونس) مباش».

بار چهارم دستور مى دهد كه صبر پيشه باشد وجاهلان را ترك گويد، چنانكه

صفحه 168

مى فرمايد:

(وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرهُمْ هَجْراً جَميلاً)(مزّمّل/10):«برگفته هاى آنان صبر كن وآنها را به صورت زيبا ترك بنما».

از مجموع اين آيات پايه ايذاء وآزار، واندازه زخم زبانهاى آنان به دست مى آيد وكتابهاى حديث وسيره وتاريخ، تفصيل آزارهايى را كه قوم پيامبر بر او وياران او روا داشته اند متذكر شده اند.علاقمندان به كتابهاى سيره مراجعه فرمايند.

صفحه 169

از بعثت تا هجرت

12 معراج پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)

(از مسجد الحرام تا سدرة المنتهى)

آيات موضوع

1ـ (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأَرْضِ الَّتي بارَكْنا فِيها وَ كُنّا بِكُلِّ شَيْء عالِمينَ) (انبياء/81).

2ـ(فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ)(ص/36).

3ـ (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ)(سبا/12).

4ـ (وَقَوْلِهِمْ إِنّا قَتَلْنَا الْمَسيحَ عيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إِلاّ اتِّباعَ الظِّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ يَقيناً *بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ إِلَيْهِ وَ كانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً)(نساء/157 ـ 158).

5ـ (إِذْ قالَ اللّهُ يا عيسى إِنّي مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إِلَيَّ) (آل عمران/55)

6ـ(سُبْحانَ الَّذي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِالْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِد الأَقْصَى الَّذي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْبَصِيرُ)(اسراء/1).

7ـ (عَلَّمَهُ شَديدُ الْقُوى* ذُو مِرَّة فَاسْتَوى* وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلى* ثُمَّ دَنى فَتَدَلّى *فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى* فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى* ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَاى* أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى* وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى* عِنْدَ سِدْرَةِ المُنْتَهى* عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى* إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ ما يَغْشى* ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى*

صفحه 170

لَقَدْ رَآى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى).(نجم/18ـ5)

ترجمه آيات

1ـ «تند باد را مسخّر سليمان كرديم، باد به فرمان او به سرزمينى كه آن را بركت بخشيديم حركت مى كرد وما از همه چيز آگاهيم».

2ـ «ما باد را در اختيار او قرار داديم كه نرم و آهسته هر جا كه او مى خواست، حركت مى كرد».

3ـ «براى سليمان باد را تسخير كرديم، كه مقدار حركت نيمروز آن به اندازه يك ماه ونيمروز دوّم آن نيز به همان اندازه (يك ماه) بود».

4ـ «مى گويند ما مسيح را كشتيم، در حالى كه او را نه كشتند ونه او را به دار آويختند، بلكه جريان برآنها مشتبه شد آنان كه در باره قتل مسيح اختلاف كردند به آن علم ندارند و از ظن وگمان پيروى مى كنند وقطعاً او را نكشته اند. بلكه خدا او را به سوى خود فرا خواند، و خداوند توانا وحكيم است».

5ـ «به ياد آر آنگاه كه خدا به عيسى گفت من تو را اخذ مى كنم وبه سوى خود فرا مى خوانم».

6ـ «منزه است خدايى كه شبانگاه بنده خود را از مسجد الحرام تا مسجدالأقصى كه اطراف آن را بركت داده ايم، برد، تا آيات خود را نشان او بدهيم; به درستى كه او است شنوا وبينا ».

7ـ «موجود نيرومندى (فرشته وحى) او را تعليم داده است اين معلم قدرتمند(به هنگام نزول وحى) در افق بالا، قد برافراشت، وبراى او نمايان گرديد، سپس نزديك شد و در ميان زمين وآسمان آويزان گرديد وبه قدرى نزديك شد كه به اندازه دو ميدان تير يا دو سر كمان يا از آن هم كمتر بود، اين معلّم به بنده خدا آنچه بايد وحى كند، وحى كرد، ولى آنچه را ديد، دل آن را تكذيب نكرد. آيا با او در آنچه كه ديده (جبرئيل) به مجادله برمى خيزيد؟ يكبار ديگر او را نيز ديده است نزد

صفحه 171

«سدرة المنتهى»، نزد او است جنة المأوى، هنگامى كه سدره را پوشانيد آنچه پوشانيد، ديده منحرف نگرديد و(از قوانين رؤيت) طغيان نكرد او بعضى از آيات بزرگ خداوند را ديد».

تفسير آيات

پيامبران وسير در فضا

پيامبران الهى، نخستين انسانهائى بودند كه درهاى آسمانها را به روى بشر گشودند وعملاً ثابت كردند كه سير در فضا ويا به تعبير امروز تسخير فضا ـ البته بخشى از آن ـ كاملاً امكان پذير است.

پيش از آنكه فضانورد شوروى«گاگارين» ويا فضانورد آمريكائى «ارمسترانگ» به آسمان پرتاب شوند واوّلى در بخشى از فضا سير كند ويا دوّمى گامى در «قمر» نهد، قبل از آنها پيامبران الهى در نقاطى از جهان بالا سير كردند كه بشر آنروز امكان آن را تصوّر نمى كرد.

قرآن به روشنى از حركت سليمان به وسيله باد و اين كه بادهاى شديد وطوفانزا تحت تسخير او بود، سخن مى گويد:

1ـ (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأَرْضِ الَّتي بارَكْنا فِيها وَ كُنّا بِكُلِّ شَيْء عالِمينَ) (انبياء/81):«تند باد را مسخّر سليمان كرديم، باد به فرمان او به سرزمينى كه آن را بركت بخشيديم حركت مى كرد وما از همه چيز آگاهيم».

در اين آيه از تسخير بادهاى تند و طوفانزا وحركت سليمان به وسيله آن در سرزمينى كه خدا بركت بخشيده (شامات) سخن به ميان آمده است، در حالى كه در آيه ديگر متذكر مى شود كه باد نرم نيز در اختيار او بود و اراده سليمان به هر نقطه اى كه تعلّق مى گرفت باد به آن سمت حركت مى كرد و او را نيز مى برد، چنانكه مى فرمايد:

صفحه 172

2ـ (فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ)(ص/36):«ما باد را در اختيار او قرار داديم كه نرم و آهسته هر جا كه او مى خواست، حركت مى كرد».

و هرگز ميان دو آيه (از نظر قلمرو باد وكيفيت آن) تضادّى وجود ندارد، زيرا به حكم مفاد هر دو آيه هر دو نوع باد در اختيار او بود ويادآورى باد تند در آيه نخست به عنوان ذكر فردِ مهم مى باشد وهمچنين يادآورى خصوص اراضى شام از آن نظر است كه آن اراضى مقر حكومت سليمان به شمار مى رفت.

در آيه سوّم سرعت حركت باد را بيان مى كند ومى فرمايد:

3ـ (وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ)(سبا/12).

«براى سليمان باد را تسخير كرديم، كه مقدار حركت نيمروز آن به اندازه يك ماه ونيمروز دوّم آن نيز به همان اندازه (يك ماه) بود». يعنى او به وسيله باد در يك روز مسافتى را طى مى كرد كه وسائل نقليه آن روز، آن را در ظرف دو ماه طى مى كردند اگر وسائط نقليه در آن زمان، هر روز مسافتى به اندازه هشت فرسخ، طى مى كرد ودر نتيجه در ظرف دو ماه مسافت 480( 480=60 × 8) فرسنگ را طى مى نمود، سليمان همين مسافت را در ظرف يك روز با آن وسيله خدادادى طى مى كرد.

برخى از پيشداوران كه چشم ديدن معجزات وكرامتهاى پيامبران را ندارند، آيات به اين روشنى را، تأويل كرده وهمگى را مربوط به استفاده سليمان از نيروى باد در مسائل مربوط به كشاورزى وتلقيح گياهان وتصفيه خرمنها وحركت كشتيها دانسته اند، به گواه اينكه، سرزمين شام، سرزمين زراعى است وقسمت مهمّ آن در ساحل درياى مديترانه قرار دارد.

چنين تفسيرى، علّتى جز وحشت از ديرباورى غرب زدگان نسبت به اعجاز و كرامت ندارد، و در نتيجه سراپا تفسير به رأى است.

زيرا اوّلاً: اگر مقصود بهره بردارى در امور كشاورزى وكشتيرانى باشد، اين كار اختصاص به سليمان ندارد وهمه مردم از اين نعمت الهى در اين موارد بهره

صفحه 173

مى گيرند.

ثانياً: در اين صورت لفظ (بِأَمْرِهِ حَيْثُ يَشاءُ) بى معنى خواهد بود، زيرا باد در اين موارد يك جريان طبيعى دارد وبه عنوان يك سنّت الهى حركت مى كند، خواه از سليمان امرى صادر گردد يانگردد.

ثالثاً: در سوره سبأ مقدار حركت باد را تعيين مى كند، نه حركت كشتى را!

شكى نيست كه آيات، يادآور حركت سليمان به وسيله باد مى باشد وامّا جوانب ديگر قضيه واين كه سليمان وياران او بر چه وسيله اى مى نشستند و چگونه خود را از سرما وگرما ويا فشار هوا حفظ مى نمودند، در آيات بر آنها هيچ اشاره اى نشده است وهمگى را مى توان از طريق اعجاز وغلبه بر قوانين عادى حل نمود.

عروج مسيح(عليه السلام)

اين تنها سليمان نيست كه درهاى فضا را به روى بشر گشود، بلكه پس از وى حضرت مسيح نيز به تصريح قرآن از ميان مردم ستمگر بنى اسرائيل كه قصد جان او را داشتند، گرفته شد وبه عالم بالا فرا خوانده گشت، چنانكه مى فرمايد:

(وَقَوْلِهِمْ إِنّا قَتَلْنَا الْمَسيحَ عيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إِلاّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ يَقيناً).

«مى گويند ما مسيح را كشتيم، در حالى كه او را نه كشتند ونه او را به دار آويختند، بلكه جريان برآنها مشتبه شد آنان كه در باره قتل مسيح اختلاف كردند به آن علم ندارند و از ظن وگمان پيروى مى كنند وقطعاً او را نكشته اند».

(بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ إِلَيْهِ وَ كانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً) (نساء/157 و158):«بلكه خدا او را به سوى خود فرا خواند، وخداوند توانا وحكيم است».

صفحه 174

ودر آيه ديگر مى فرمايد:

(إِذْ قالَ اللّهُ يا عيسى إِنّي مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إِلَيَّ) (آل عمران/55): «به ياد آر آنگاه كه خدا به عيسى گفت من تو را اخذ مى كنم وبه سوى خود فرا مى خوانم».

البته «توفّى» به معنى «اخذ» و«گرفتن» است واگر در مورد مرگ ومير به كار مى رود براى اين است كه در حال مرگ، روح انسان گرفته مى شود وجسد بى جان او در كره خاك مى ماند وگرنه در معناى لفظ «توفّى» و«وفّى» مرگ و مردن نهفته نيست و لذا گاهى در مورد خواب نيز به كار مى رود، چنانكه مى فرمايد:

(وَ هُوَ الَّذي يَتَوفّيكُمْ بِاللَّيْلِ وَ يَعْلَمُ ما جَرَحْتُمُ بِالنَّهارِ)(انعام/60).

«او است كه شما را به هنگام شب(خواب) مى گيرد و از آنچه كه روز انجام مى دهيد، آگاه است».

بنابراين، لفظ «توفى» گواه بر مرگ عيسى نيست، بلكه بيش از اين نمى رساند كه خداوند او را از توطئه يهود نجات بخشيد و او را از آنها گرفت وبه سوى خود فرا خواند.

لفظ «رفع» در دو مورد اگر گواه بر ترفيع معنوى باشد، گواه بر رفع حسى نيز هست و در نتيجه مسيح از اين كره خاكى به سوى جهان بالا رفت وبراى خود در جهان بالا مكان گزيد.

معراج پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)

حقيقت معراج پيامبر، جز سير او از مسجدالحرام تا مسجدالأقصى و از آنجا به «سدرة المنتهى» چيزى نيست از بررسى آيات مى توان اين حقايق را به دست آورد:

1ـ اندازه مسافت اين سير ملكوتى.

2ـ زمان اين سير ومقدار آن.

3ـ كيفيت معراج، آيا فقط روحانى بوده يا روحانى وجسمانى؟

صفحه 175

4ـ هدف از اين سير چه بود.

5ـ چه چيزهايى را در اين سير ملكوتى مشاهده كرد.

استخراج پاسخ اين مسائل در گرو نقل متون وترجمه آيات است.

نخستين آيه سوره اسراء، مربوط به معراج رسول گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم است.

(سُبْحانَ الَّذي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِالْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِد الأَقْصَى الَّذي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْبَصِيرُ).

«منزه است خدايى كه شبانگاه بنده خود را از مسجد الحرام تا مسجدالأقصى كه اطراف آن را بركت داده ايم، برد، تا آيات خود را نشان او بدهيم; به درستى كه فقط او شنوا وبينا است».

ودر سوره نجم قسمتى از آيه هاى 5ـ18 مربوط به اين سير معنوى والهى وقسمت ديگر به حادثه نزول وحى در آغاز بعثت است.¹

(عَلَّمَهُ شَديدُ الْقُوى* ذُو مِرَّة فَاسْتَوى* وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلى* ثُمَّ دَنا فَتَدَلّى *فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى* فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى* ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَاى* أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى*

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى* عِنْدَ سِدْرَةِ المُنْتَهى* عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى* إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ ما يَغْشى* ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى* لَقَدْ رَآى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى).

«موجود نيرومندى (فرشته وحى) او را تعليم داده است اين معلم قدرتمند(به هنگام نزول وحى) در افق بالا، قد برافراشت، وبراى او نمايان گرديد، سپس نزديك

1 . توضيح اين كه وقتى پيامبر به قريش فرمود: من فرشته را به هنگام آوردن وحى با قيافه واقعى او ديدم، قريش با او به مجادله برخاستند; قرآن در ردّ آنان مى فرمايد كه اين اوّلين و آخرين بار نيست كه جبرئيل را مشاهده كرده است، بلكه يكبار ديگر او را نزد سدرة المنتهى ديده است; از اين جهت، قرآن در اين آيه به نقل دو حادثه ـ رؤيت فرشته به هنگام نزول وحى و رؤيت او در معراج ـ مى پردازد.

صفحه 176

شد و در ميان زمين وآسمان آويزان گرديد وبه قدرى نزديك شد كه به اندازه دو ميدان تير يا دو سر كمان يا از آن هم كمتر بود اين معلّم به بنده خدا آنچه بايد وحى كند، وحى كرد، ولى آنچه را ديد دل آن را تكذيب نكرد. آيا با او در آنچه كه ديده است (جبرئيل) به مجادله برمى خيزيد؟ يكبار ديگر او را نيز ديده است نزد «سدرة المنتهى»، نزد آن است جنة المأوى(بهشتى كه جايگاه متقيان است.)، هنگامى كه سدره را پوشانيد آنچه پوشانيد، ديده منحرف نگرديد و(از قوانين رؤيت) طغيان نكرد او بعضى از آيات بزرگ خداوند را ديد».

آيات ياد شده كه در دو فراز نقل شد، اشاره به دو حادثه است وقدر مشترك هر دو اين است كه پيامبر در هر دو جبرئيل را مشاهده نمود.

فراز نخست مربوط به آغاز نزول وحى است كه در آن حادثه، جبرئيل را در افق بالا، با قد برافراشته مشاهده نمود وبه او آنچنان نزديك شد كه فاصله ميان آن دو به اندازه فاصله دو ميدان تير يا دو سر كمان يا از آن هم كمتر شد، آنگاه فرشته وحى، آنچه را كه بنا بود به پيامبر وحى كند، وحى نمود.

فراز دوّم از اين آيات مربوط به معراج ورؤيت فرشته وحى در اين سير روحانى مى باشد او اين فرشته را نزد «سدرة المنتهى» ديده، نه تنها فرشته را ديده، بلكه آيات بزرگ پروردگار خود را نيز ديده، چنانكه مى فرمايد:(لَقَدْ رَآى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبرى) اين بخش از آيات مربوط به سير او در كره خاكى نيست، بلكه به گواه اينكه جبرئيل را كنار سدرة المنتهى ديد، ودر نزد سدره، جنةِ المأوى قرار دارد، طبعاً اين آيات در جهان خارج از كره زمين مى باشد.

بنابر اين، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) در سير خود دوبار آيات خدا را ديده است:

1ـ در سير خود از مسجدالحرام تا مسجدالأقصى، چنانكه در آيه سوره اسراء فرمود:(لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا).

2ـ در سير خود از «مسجدالأقصى» تا سدرة المنتهى، ودر اين سير آيات

صفحه 177

بزرگ خدا را ديده است.

جالب توجه اينكه قرآن آياتى را كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در مسير مسجد الحرام تا مسجدالأقصى ديده، با لفظ «كبرى» توصيف نمى كند در حالى كه آياتى را كه پيامبر در ادامه آن سير مشاهده كرده، آيات كبرى معرفى مى كند واين خود گواه بر آن است كه ظرف اين آيات مختلف بوده است، آيات نخست در اين كره، وآيات دوم در جهان خارج از اين كره خاكى بوده است.

البته در اين آيات گواهى بر اين كه سير دوّم به دنبال سير نخست بوده واين دو سير، يك جا ودر يك زمان انجام گرفته اند، نيست وممكن است در دو زمان، وبه صورت جدا از هم انجام گرفته باشد ولى اگر معراج جسمانى وروحانى آن حضرت بيش از يك بار تحقّق نپذيرفته باشد، طبعاً بايد سير دوّم به دنبال سير نخست بوده ومجموعاً در يك شب انجام گرفته باشد.¹

با توجه به اين توضيحات مى توان پرسشهاى پنجگانه را از خود آيات استخراج نمود وچنين گفت:

الف: مسافت اين سير آفاقى از مسجدالحرام تا مسجدالأقصى و از آنجا تا سدرة المنتهى كه جنة المأوى در نزديكى آن قرار دارد، بوده است.

ب: زمان اين سير به گواه لفظ «اسرى» كه در سير شبانه به كار مى رود، شب بوده ولى چه مقدار از شب را اشغال كرده است، آيات در باره آن ساكت است.

ج: معراج او در تمام مراحل جسمانى وروحانى بوده است؟ توضيح اينكه در

1 . در باره تعداد معراج پيامبر به سوى آسمان روايات مختلف است، در روايتى كه ابوبصير از امام صادق (عليه السلام) نقل مى كند، دوبار وارد شده است در حالى كه در برخى از روايات، بيشتر از آن. براى آگاهى از آن مى توان به بحارالأنوار، ج18، ص 306 و سفينة البحار، ج2، ص 174 ماده «عرج» مراجعه نمود. ولى معراج روحانى آن حضرت مسلّماً بيشتر بوده است و در اين مورد به وسائل الشيعه، ج7، باب (تحريم صوم الوصال) ح4 مراجعه بفرماييد.

صفحه 178

باره كيفيت معراج رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)چهار نظر وجود دارد:

1ـ معراج پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در تمام مراحل روحانى بوده است، يعنى روح به صورت تخليه از جسد، اين عوالم را طى كرده است.

2ـ معراج پيامبر روحى بوده امّا نه به صورت تجرّد از بدن، بلكه به صورت رؤيا و برزخى بوده وتمام اين عوالم به صورت رؤيا سير شده است.

3ـ سير پيامبر از مسجدالحرام تا مسجدالأقصى جسمانى وروحانى بوده واز آنجا به بالا به صورت روحانى بوده واين نظريه را ابن شهر آشوب برگزيده وبه علماى اماميه نسبت داده است.

4ـ سير حضرت در تمام مراحل جسمانى وروحانى بود وهمه جا را باتن وروان، سير نموده است.

مشهور در ميان دانشمندان شيعه همين نظريه چهارم است وقرائن ذيل بر صحت آن گواهى مى دهد:

الف: متبادر از لفظ «عبد» در آيه، همان شخصيت خارجى است كه از تن وروان تركيب يافته است ودر قرآن مجيد، اين لفظ در هويت خارجى به كار رفته است مانند:

(أَرَأَيْتَ الَّذي يَنْهى* عَبْداً إِذا صَلّى) (علق/9و10):«آيا ديدى كسى را كه نهى مى كرد، بنده اى را وقتى نماز گزارد».

(وَ أَنَّهُ لَمّا قامَ عَبْدُ اللّهِ يَدْعُوهُ) (جن/19):«و چون بنده خدا برخاست تا او را بخواند»وهمچنين است در آيات ديگر.

آرى در يك آيه، لفظ عبد در معناى وسيعى به كار رفته كه موجودات مجرّد از ماده وپيراسته از جسم را نيز دربر مى گيرد چنانكه مى فرمايد:(إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ إِلاّ آتِى الرَّحْمنِ عَبْداً) (مريم/93):«تمام كسانى كه در آسمان و زمين قرار دارند به صورت بنده نزد خدا حاضر مى شوند».

صفحه 179

بندگى اختصاص به انسان خاكى ندارد، بلكه فرشتگان وپريها نيز بندگان خدا هستند.

اگر لفظ «عبداً» در اين آيه در معناى وسيع وگسترده به كار رفته است به خاطر قرينه اى است كه در آغاز آيه وجود دارد وآن اين است كه موضوع را به صورت عام مطرح كرده ومى فرمايد:

(إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمواتِ وَ الأَرضِ) «هيچ موجود زنده وعاقلى در آسمانها وزمين نيست» واگر چنين قرينه اى نبود، لفظ «عبداً» بر فرشته وپريها اطلاق نمى شد.

ب: در سوره نجم از شهود دل، ورؤيت ديده سخن مى گويد ومى فرمايد:(ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَآى): «دل آنچه را كه ديده ديد، تكذيب نكرد» واگر ¹اين بخش از معراج روحانى بوده،در اين صورت بحث از تكذيب دل، رؤيت ديده را بى معنى بود.

ج: (ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى):«چشم نلغزيد وطغيان نكرد».

اين قرائن سه گانه به ضميمه اتّفاق علماى اسلام ـ جز عدّه انگشت شمارى از آنان ـ گواه بر اين است كه اين سير ملكوتى با همين بدن عنصرى انجام گرفت وتفاوتى در آغاز وپايان نبوده است.

بنابراين آنچه كه تفتازانى صاحب مقاصد وشرح آن² از عايشه نقل مى كند كه معراج پيامبر روحانى بوده ويا از معاويه نقل شده كه معراج از عالم رؤيا بوده است همگى بر خلاف ظواهر آيات ياد شده بوده، وفاقد ارزش علمى مى باشند.

ابن شهر آشوب در مناقب مى نويسد:

1 . ابن عباس مى گويد: مقصود از جمله«ما كذب الفؤاد و ما رأى» اين است كه:لم يكذب فؤاد محمّد ما راه بعينه.

2 . شرح مقاصد، ج2، ص 192ـ 193، ط اسلامبول.

صفحه 180

خوارج معراج را از اصل انكار مى كنند، جهميّه مى گويد: معراج او روحانى بوده آن هم به صورت رؤيا. اماميه وزيديه ومعتزله مى گويند معراج او فقط تا مسجد الأقصى جسمانى وروحانى بوده است، در حالى كه گروه چهارم مى گويند همگى جسمانى وروحانى بوده است و او با تن وروان از «مسجد اقصى» به جهان بالا رفته است.¹

شگفت از ابن شهر آشوب است كه چگونه در كيفيت معراج چنين تفصيلى را به اماميه نسبت داده، در حالى كه مشهور ميان آنان اين است كه همه مسير يكنواخت بوده است.

د: هدف از اين سير، مشاهده عوالم هستى ونشانه هاى عظمت او بوده است، و اين هدف در خود آيات ياد شده بيان شده است چنانكه مى فرمايد:

(لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا) (اسراء/1) وباز مى فرمايد:(لَقَدْ رَآى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى) (نجم/18).

ودر احاديث اسلامى اين هدف به نوعى تشريح شده است چنانكه امام صادق(عليه السلام) در پاسخ سؤال از علّت معراج مى فرمايد:

«إِنَّ اللّهَ لا يُوصَفُ بِمَكان وَ لا يَجْري عَلَيْهِ زَمانٌ، وَ لكِنَّهُ عَزَّ وجَلَّ أَرادَ أَنْ يُشَرِّفَ بِهِ مَلائِكَتَهُ وَ سُكّانَ سَماواتِهِ وَ يُكرّمَهُم بِمُشاهِدَتِهِ وَ يُريهُ مِنْ عَجائِبِ عَظَمَتِهِ ما يُخْبِرُ بَعْدَ هُبُوطِهِ».²

«خداوند هرگز مكانى ندارد وزمان بر او حاكم نيست(پيراسته از مكان وزمان است) خداوند خواست فرشتگان وساكنان آسمانها را با ورود او به آسمان عزيز گرداند وبه آنان احترام گذارد، و از شگفتيهاى عظمتش نشان او بدهد تا پس از بازگشت به زمين مردم را از آن آگاه سازد».

1 . مناقب، ج1، ص 135.
2 . تفسير برهان، ج2، ص 400.

صفحه 181

او در سير، آيات با عظمت خدا را مشاهده كرد آن هم نه همه آيات بلكه به حكم لفظ «من» در جمله (لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا)بخشى از آيات خدا را مشاهده نمود.

تذكار چند نكته

1ـ در سوره اسراء مسئله معراج پيامبر با لفظ (سبحان الّذي) آغاز شده است ومفاد آن اين است كه خداوند از هر نقص وعيب، عجز وناتوانى پيراسته است، وچون طى اين مسافت (از مسجدالحرام تا مسجد الأقصى) در شرائط آن زمان دريكشب امكان پذير نبود، بلكه به روزها وهفته ها نياز داشت، خداوند با آوردنكلمه «سبحان» در آغاز داستان، خواست از تراوش هر نوع پندار باطل در تحقّق اين سير، جلوگيرى كند، وبيمارى شك وترديد را از طريق پيشگيرى معالجهنمايد.

2ـ لفظ «اسرى» هرچند بازگو كننده زمان اين سير آفاقى است، واينكه همگى در شب انجام گرفته است، ولى لفظ «ليلاً» به عنوان تأكيد آمده، تا هر نوع شك وابهام را در زمان آن بزدايد، ودر سخنان عرب اين نوع تأكيد فراوان است چنانكه مى گويد:

«سَرى لَيلي وَبِتُّ كَئيباً: شب من سپرى شد وبه حالت غم واندوه شب را پايان رسانيدم».

3ـ لفظ «عبده» در آيه اسراء ودر آيه سوره نجم به عنوان افتخار بيان شده; زيرا هيچ مقامى بالاتر از اين نيست كه انسان «بنده» حقيقى وراستين خدا باشد ودر حديثى وارد شده است كه امام چهارم وپنجم (عليهما السلام) چنين فرمودند:

«إِلهي كَفاني فَخْراً أَنْ تَكُونَ لِي رَبّاً وَ كَفاني عِزّاً أَنْ أَكُونَ لَكَ عَبْداً أَنْتَ كَما أُريدُ فَاجْعَلْني كَما تُريدُ»¹.

1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج20، ص 255.

صفحه 182

«اين افتخار مرا بس كه مرا پروردگار باشى واين عزّت مرا كافى است كه من بنده تو باشم، تو آن طورى هستى كه من مى خواهم، پس مرا هم همانطور قرار بده كه مى خواهى!».

«ماركس» و همفكران او معناى عبوديّت انسان را به خدا درك نكرده وآن را يك نوع از «خودبيگانگى» تلقى كرده اند وما در نقد اين پندار در جلد سوّم به صورت روشن سخن گفته ايم.¹

4ـ لفظ ( إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ) در آخر آيه سوره اسراء حاكى از آن است كه اين موهبت كاملاً حساب شده بوده وخداوند به خاطر آگاهى از گفتار ورفتار نبىِّ خود، او را به چنين مقامى مفتخر نمود تو گويى لفظ سميع حاكى از گفتار متوازن او وبصير گواه بر رفتار شايسته او مى باشد.

5ـ برخى از نويسندگان غربى به پيروى از برخى مفسّران كه در سيره رسول خدا رقم زده اند در تفسير وارجاع ضماير آيات وارده در سوره نجم دچار اشتباه شده اند وتصوّر كرده اند كه مقصود رؤيت خدا است در حالى كه محور بحث در هر دو فراز، جبرئيل امين مى باشد ومنشأ آن بى دقّتى در آيات وپيروى از تفاسير سطحى است. و ما براى رفع اين اشتباه بار ديگر به توضيح بخشى از اين آيات مى پردازيم:

(عَلَّمَهُ شَديدُ القُوى):«پيامبر را موجود نيرومندى(جبرئيل) آموزش داد.

(ذُو مِرَّة فَاسْتَوى): «اين معلّم داراى عقل وخرد است ودر آسمان (به هنگام نزول وحى) قد، بر افراشت».

(وَ هُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلى):«در حالى كه آن معلّم در افق بالا قرار داشت».

(ثُمَّ دَنى فَتَدَلّى):«آن معلّم پيامبر نزديك شد ودر آسمان آويزان گرديد».

(فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى): «آن معلّم به اندازه اى نزديك شد كه فاصله او

1 . منشور جاويد، ج3، ص 258ـ 268.

صفحه 183

با پيامبر به اندازه دو كمان يا كمتر از آن بود».

(فَأَوحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى):«آن معلّم به بنده خدا (پيامبر) وحى كرد آنچه را كه وحى كرد».

همان طور كه ملاحظه مى فرماييد جز دو ضمير (علمه، عبده) كه اوّلى به پيامبر، و دوّمى به خدا برمى گردد، مرجع تمام ضماير، «معلّم نيرومند» پيامبر است. كه او را آموزش داد ووحى را آورد. و احتمال دارد ضماير خصوص اين جمله به خدا برگردد يعنى خدا به بنده خود وحى كرد آنچه را كه وحى كرد ولى اين سبب نمى شود كه ضماير ديگر به خدا بازگردد.

با توجّه به اين مطالب بى پايگى گفتار دو نويسنده مسيحى در تفسير آيات كاملاً روشن مى گردد.

1ـ «جان ديون پورت» پس از بيان مسائلى جمله «دنى فتدلى» را چنين معنى مى كند:بالأخره اجازه تقرب به حضور يافت وتا جايى رفت كه به اندازه دو كمان تا عرش خدا بيشتر فاصله نداشت.

بايد براى اين نويسنده دو نكته را تذكر داد:

اوّلاً: آيات سوره نجم از دو بخش تشكيل شده وآيه مورد نظر او مربوط به آغاز نزول وحى است نه معراج، وآيات مربوط به معراج از آيه(وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى) آغاز مى گردد.

ثانياً: ضمير «دنى فتدلى» به فرشته وحى برمى گردد نه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) ومقصود اين است كه جبرئيل به پيامبر نزديك شد ودر برابر ديدگان او در آسمان قد برافراشت.

2ـ نويسنده كتاب «محمّد پيامبرى كه بايد از نو شناخت» مى نويسد:

در آخرين آسمان، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به خداوند آن قدر نزديك شد كه صداى قلم خدا را مى شنيد ومى فهميد كه خدا مشغول نگاهدارى حساب افراد مى باشد ولى با اين كه

صفحه 184

صداى قلم خدا را مى شنيد، او را نمى ديد.¹

از اين بيان مفاد آيات بعدى نيز روشن مى گردد ونقطه بحث در آنجا باز «جبرئيل» فرشته وحى است. ما براى توضيح، متن وترجمه آنها را مى آوريم:

(أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى):«آيا با او در آنچه كه ديده است به مجادله برمى خيزى؟».

(مقصود از موصول (ما ) فرشته وحى است كه پيامبر مدّعى شد او را، به هنگام نزول وحى ديد).

(وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى):«چرا مجادله مى كنيد، او فرشته را يكبار ديگر نيز ديده است. مقصود از ضمير «رآهُ» فرشته وحى مى باشد».

(عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى): «نزد سدرة المنتهى».

(عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى): «نزد او است جنّت مأوى».

(إِذْ يَغْشى السِّدْرَةَ ما يغْشى): «آنگاه كه «سدره» را پوشانيد آنچه پوشانيد».

(ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى): «ديده نلرزيد وطغيان نكرد» يعنى به راستى فرشته وحى را ديد ورؤيت، يك رؤيت واقعى بوده است.

(لَقَدْ رَآى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى): «از آيات بزرگ پروردگار خود ديد» ويكى از آن آيات «فرشته وحى» مى باشد.

خلاصه محور بحث در اين آيات، چه آن قسمت كه مربوط به هنگام نزول وحى است وچه آن قسمت كه مربوط به معراج مى باشد، رؤيت فرشته وحى است مشركان آن را تكذيب مى كردند و قرآن با صلابت خاصى بر صحت آن تأكيد مى كرد. شگفت آن كه برخى بر اثر اشتباه در مرجع ضمائر تصوّر كرده كه مقصود، رؤيت خدا است و آيات را گواه بر جواز رؤيت او دانسته اند!.

1 . محمّد پيامبرى كه بايد از نو شناخت، ص135.

صفحه 185

در پايان بايد بگوييم كه هدف از بازگويى معراج پيامبر در قرآن، گذشته بر تكريم و تعظيم پيامبر، اشاره به گوشه اى از قدرت بى پايان خدا است و اين هدف در صورتى تحقّق مى پذيرد كه معراج او به نحوى كه گفته شد، جسمانى و روحانى باشد، نه به صورت رؤيا وخواب كه جداسازى آن از خيال وپندار مشكل مى باشد.

گذشته از اين، ادّعاى معراج به صورت رؤيا لجاج وعناد كسى را برنمى انگيزد; در حالى كه پس از انتشار سرگذشت معراج، مشركان بر عناد خود افزودند وجنجالها برپا كردند!و نقل امثال عايشه كه در آن زمان يا متولد نشده ويا در محضر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)نبوده نمى تواند گواه بر مطلب باشد.¹

6ـ اشكالات فراوانى كه در امكان تحقّق معراج وجود دارد، همگى حاكى از قصور ويا تقصير در شناخت خدا ووسعت قدرت او است ولى با توجه به گسترش قدرت او تمام خرده گيرى هاى ديروز ويا امروز غرب زدگان كه به استناد به علوم طبيعى مطرح شده اند، جز مقايسه قدرت خدا به قدرت بشر، چيزى نيست. چه زيبامى گويد خدا:

(وَما قَدَروُا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ): «خدا را به نحوى كه شايسته است نشناخته اند».

تا اينجا حوادث بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) تا سال دهم از آن بپايان مى رسد، تنها چيزى كه باقى مانده است مسئله پيگيرى قريش از واقعيت نبوت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)است.از اين جهت پس از ناكامى آنان از مقابله به فكر افتادند از طريق احبار يهود در باره نبوت تحقيق وبررسى كنند، وبه گونه اى از حقيقت آگاه شوند، و اين حادثه از نظر سال وقوع، چندان مشخص نيست واحتمال دارد ميان سنوات هشتم تا دهم بعثت رخ داده باشد. از اين جهت به توضيح اين بخش مى پردازيم:

***

1 . المواهب اللّدنيّة، ج2، ص 2.

صفحه 186

از بعثت تا هجرت

13 ارجاع داورى به احبار يهود

آيات موضوع

1ـ (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَ الرَّقيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً) (كهف/ 9).

2ـ (وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً) (كهف/ 83)

3ـ (وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَ ما أُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَليلاً) (اسراء/85).

4ـ (وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتيهُ لا أَبْرَحَ حَتّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَينِ أَو أَمْضِيَ حُقُباً) (كهف/60).

5ـ (اَلَّذينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ* وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنّا بِِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنّا كُنّامِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمينَ* أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَروُا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِئَةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ* وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِى الْجاهِلينَ) (قصص آيه هاى 55ـ 52).

ترجمه آيات

1ـ «آيا گمان كردى كه اصحاب كهف ورقيم از آيات ونشانه هاى شگفت آور ما بودند؟».

صفحه 187

2ـ «از تو از ذى القرنين مى پرسند بگو به زودى از زندگى او گزارش مى دهم».

3ـ «از تو در باره روح(روح الأمين ـ جبرئيل) سؤال مى نمايند، بگو او مأمور پروردگارم هست، وبه شما دانش كمى داده شده است».

4ـ «وقتى موسى به جوان خود گفت:به سير خود ادامه مى دهم تا به محل تلاقى دو دريا(خليج عقبه ـ خليج سوئز) برسيم هرچند مدّتى طول بكشد».

5ـ «كسانى كه قبلاً كتاب آسمانى به آنها داده ايم به قرآن ايمان مى آورند هنگامى كه بر آنها قرآن خوانده مى شود مى گويند به آن ايمان آورديم، اين آيين وكتاب حقاست و از جانب خدا فرو فرستاده شده است ما قبل از اين هم مسلمان (تسليمفرمان خدا) بوديم آنان كسانى هستند كه پاداش آنها به خاطر شكيبائى دوبرابر داده مى شود، با نيكى، بدى را دفع مى كنند واز آنچه كه روزى آنها كرديم، انفاق مى كنند هر موقع سخن لغو بشنوند از آن اعراض مى نمايند ومى گويند اعمال ما از آن ما واعمال شما از آن شما است سلام بر شما ما دنبال كار جاهلان نيستيم.

تفسير آيات

مقاومت وتلاش قريش براى خاموش ساختن نور خدا، به نتيجه نرسيد و هر روز به چشم خود مى ديدند كه بر شعاع آيين توحيد افزوده مى شود، سرانجام تصميم گرفتند كه به حقيقت يابى بپردازند واز طريق دانشمندان يهود كه پيش كسوت ترين اهل كتاب در منطقه بودند، پايه واقعيت دعوت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را ارزيابى نمايند.

از اين جهت به دو نفر به نامهاى «نضر بن حارث» و«عقبة بن ابى مُعيط» مأموريت دادند كه به مدينه بروند وادّعاى «محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم)» را با آنان در ميان بگذارند، زيرا آگاهى و علمى كه آنان دارند قريش نداشت.

هر دو نفر وارد مدينه شدند وصفات وخصوصيات مدّعى نبوت را با احبار

صفحه 188

يهود در ميان نهادند وگفتند شما اهل تورات هستيد وآمده ايم شما را از اين جريان آگاه سازيم ونظرتان را در باره اين مدّعى به دست آوريم.

احبار يهود به اتّفاق كلمه گفتند: براى امتحان وآزمايش چنين مدّعى لازم است، سه چيز از او سؤال شود اگر به سه پرسش پاسخ داد، او پيامبر وفرستاده خدا است واگر اظهار ناتوانى كرد، بدانيد او متنبّى دروغگو است ومى توانيد در باره او هر نوع تصميمى بگيريد. از او بپرسيد:

1ـ سرانجام زندگى گروهى از جوانان كه وطن وميهن خود را ترك كردند به كجا منتهى شد؟

2ـ مردى كه شرق وغرب جهان را دور زد، كيست؟

3ـ روح چيست؟

اعزاميان قريش پس از دريافت نظـريه احبار يهود، رهسپار مكه شدند وسران قريش را از نظريه آنها آگاه ساختند.دشمنان پيامبر به گمان اين كه بر مستمسك استوارى دست يافته اند، به حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)رسيدند وهر سه سؤال را مطرح كردند.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: شما را از پاسخ هر سه سؤال آگاه مى سازم، وحى الهى فرود آمد وبه دو سؤال نخست در سوره كهف آيه هاى 28ـ9و 98ـ83 وبه سؤال سوّم در سوره اسراء آيه 85 پاسخ گفت.

پاسخ پرسش نخست در سوره كهف با اين آيه آغاز مى شود:

(أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَ الرَّقيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً) (كهف آيه 9):«آيا گمان كردى كه اصحاب كهف و رقيم از آيات و نشانه هاى شگفت آور ما بودند؟».

وپاسخ پرسش دوّم در همان سوره با اين آيه شروع مى شود:

(وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً)(كهف آيه 83):«از

صفحه 189

تو از ذى القرنين مى پرسند بگو به زودى از زندگى او گزارش مى دهم».

پرسش سوّم در سوره اسراء چنين آمده است:

(وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَ ما أُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَليلاً):«از تو در باره روح(روح الأمين ـ جبرئيل) سؤال مى نمايند، بگو او مأمور پروردگارم هست، وبه شما دانش كمى داده شده است».¹

معروف در كتابهاى سيره وتفسير اين است كه احبار يهود، همان سه سؤال مذكور را پيشنهاد كردند.

در اينجا جاى يك سؤال باقى است وآن اين كه: اگر مجموع پرسشهاى يهود همان سه پرسش باشد پس چرا پاسخ برخى در سوره كهف وبرخى ديگر در سوره اسراء آمده است، در صورتى كه مناسب اين بود كه پاسخ هر سه در يك سوره وارد گردد، مگر اينكه براى اين وجهى باشد كه ما محتملاً از آن آگاه نيستيم.

در روايات شيعه وارد شده كه سؤال سوّم آنها مربوط به مسافرت موسى با يوشع بود كه سرگذشت آن در همان سوره كهف ضمن آيه هاى 60ـ 82 وارد شده است ونخستين آيه مربوط به اين داستان چنين است:

(وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتيهُ لا أَبْرَحَ حَتّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَينِ أَو أَمْضِيَ حُقُباً) (كهف آيه60):«وقتى موسى به جوان خود گفت:به سير خود ادامه مى دهم تا به محل تلاقى دو دريا(خليج عقبه ـ خليج سوئز) برسيم هرچند مدّتى طول بكشد».

باز در روايات شيعه پرسش چهارمى نيز وارد شده و آن اين كه از وى، وقت رستاخيز را بپرسند كه آگاهى از آن، مخصوص خدااست واگر مدّعى نبوّت، مدّعى آگاهى از آن شد بدانيد راستگو نيست.

درهرحال پاسخ روشن وگوياى قرآن از هر سه سؤال، دشمن را خلع سلاح

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 300.

صفحه 190

كرد، ولى از عناد او نكاست و او همچنان در عداوت خود با پيامبر باقى بود، تا اين كه جريان هجرت پيش آمد ورسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) از قلمرو قدرت مخالف بيرون رفت وقدرتى در يثرب پديد آورد كه از وى حمايت كند.

هيئت تحقيقى مسيحيان در مكّه

با اينكه پيامبر گرامى در مكه براى هر نوع تبليغ علنى كاملاً محدود بود، ولى موج دعوت او از مرز حجاز گذشته وبه نقاطى مانند نجران وحبشه كه مهد مسيحيت بود رسيد، از اين جهت در ايّامى كه پيامبر در مكه مى زيست يك هيئت تحقيقى از مراكز مسيحى نشين (گويا نجران) وارد مكه شد تا در باره آيين پيامبر ودعوت او به تحقيق بپردازد، اعضاى هيئت وارد مكه شدند ودر مسجدالحرام با پيامبر ملاقات كردند در حالى كه سران قريش در اطراف كعبه نشسته بودند، مذاكرات آنان با پيامبر آنچنان مؤثّر بود كه پس از شنيدن آياتى از قرآن به وى ايمان آورده واشك از چشمان آنان سرازير گرديد وفهميدند كه وى همان موعود انجيل است كه مسيح از آن گزارش داده است.

ايمان آنان به پيامبر آن هم در نخستين ملاقات، براى قريش بسيار رنج آور بود ازاين جهت ابوجهل در حالى كه در خشم فرو رفته بود، رو به هيئت كرد وگفت:«خدا شما را نوميد سازد، چه نمايندگان بدى بوديد. سران، شما را اعزام داشتنه اند كه از وضع اين مرد تحقيق كنيد وبه آنان گزارش نماييد ولى بر خلاف انتظار در همان مجلس نخست، آيين خود را رها كرديد وبه تصديق او پرداختيد، چه هيئت تحقيقى بى خردى هستيد!»

هيئت كه از قدرت فرعونى مكه آگاه بود، به نرمى در پاسخ آنها گفتند ما با شما بحث وگفتگو نداريم شما بر عقيده خود باشيد وما نيز بر عقيده خويش.

قرآن در باره اين گروه چنين مى فرمايد:

(اَلَّذينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ* وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنّا بِِهِ

صفحه 191

إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنّا كُنّامِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمينَ* أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَروُا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِئَةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ* وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِى الْجاهِلينَ)(قصص آيه هاى 55ـ 52).

«كسانى كه قبلاً كتاب آسمانى به آنها داده ايم به قرآن ايمان مى آورند هنگامى كه بر آنها قرآن خوانده مى شود مى گويند به آن ايمان آورديم، اين آيين وكتاب حقاست و از جانب خدا فرو فرستاده شده است ما قبل از اين هم مسلمان (تسليمفرمان خدا) بوديم آنان كسانى هستند كه پاداش آنها به خاطر شكيبائى دوبرابر داده مى شود، با نيكى، بدى را دفع مى كنند واز آنچه كه روزى آنها كرديم، انفاق مى كنند هر موقع سخن لغو بشنوند از آن اعراض مى نمايند ومى گويند أعمال ما از آن ما واعمال شما از آن شما است سلام بر شما ما دنبال كار جاهلان نيستيم.¹

در پايان يادآور مى شويم كه در باره نزول اين آيات شأن نزول ديگرى نيز هست كه تقريباًهمگى مشابه يكديگر است ولحن آيات بسان سوره متناسب با مكى بودن آن مى باشد هرچند برخى سوره را مكى واين آيات را مدنى دانسته اند از اين جهت ما اين سرگذشت را در بخش دوّم از زندگى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) (پس از بعثت وقبل از هجرت) آورديم.

پايان بخش دوم از بعثت تا هجرت

***

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 391ـ 392.

صفحه 192

از هجرت تا رحلت

14 هجرت از مكّه به مدينه

آيات موضوع

1ـ (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخرِجُوكَ وَ يَمْكُروُنَ وَ يَمْكُرُ اللّه وَ اللّهُ خَيْرُ الْماكِرين)(انفال آيه 30).

2ـ (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلينَ* إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورونَ) (صافات/171ـ 172).

3ـ (إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللّهُ سَكينَتهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُود لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَروُا السُّفْلى وَ كَلِمَةُ اللّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ)(توبه/40).

4ـ(وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَة هِيَ أَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ) (محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم)/ 13).

5ـ (إِنَّ الَّذي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعاد)(قصص/85).

ترجمه آيات

1ـ «به ياد آر زمانى را كه گروه كافر خواستند تو را زندانى كنند يا بكشند يا از مكه بيرونت نمايند، آنان حيله مىورزند، خدا نيز حيله آنان را بى اثر مى سازد، خدا بهترين چاره جويان است».

صفحه 193

2ـ «اراده ديرينه ما بر اين تعلّق گرفته كه بندگان فرستاده خود را يارى نماييم; البته كه آنان يارى شدگان مى باشند».

3ـ «اگر او را يارى نكنيد(خدا او را يارى خواهد كرد) همچنانكه او را به هنگامى كه كافران از مكه خارج كردند يارى كرد و او دوّمين نفر بود(وجز يك نفر همراه او نبود) وبه همسفر خود دلدارى مى داد ومى گفت مترس خدا با ما است، خدا آرامش خود را به او فرستاد و او را با سپاهى كه نديديد كمك كرد وسخن كافران را پائين، وسخن خود را بالا قرار داد (كافران در هدف خود شكست خوردند و آيين خدا پيروز گرديد)خداوند قدرتمند وحكيم است».

4ـ «چه سرزمينهايى بود كه مردم آنجا، از مردم شهرى كه تو را اخراج كردند قوى تر ونيرومندتر بودند، خدا آنان را نابود كرد وبراى آنان يار وياورى نبود».

5ـ « آنكس كه بيان و تبليغ قرآن را بر تو واجب ساخته است تورا به زادگاه باز خواهد گرداند».

تفسير آيات

هجرت پيامبران به طور مطلق و هجرت خصوص پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) مورد عنايت قرآن بوده و در آياتى سخن از مهاجرت رسول خدا از مكه به مدينه، به ميان آمده است.

پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) پس از سيزده سال اقامت در مكّه، سرانجام ناچار شد كه زادگاه ونخستين مهبط وحى را به عزم مدينه كه در آن روز به آن «يثرب» مى گفتند ترك كند ودر سرزمين غربت رحل اقامت افكند، اكنون جا دارد كه راز اين مهاجرت را از لسان وحى بشنويم قرآن در اين زمينه مى فرمايد:(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخرِجُوكَ وَ يَمْكُروُنَ وَ يَمْكُرُ اللّه وَ اللّهُ خَيْرُ الْماكِرين)(انفال آيه 30).

«به ياد آر زمانى را كه گروه كافر خواستند تو را زندانى كنند يا بكشند يا از مكه

صفحه 194

بيرون نمايند، آنان حيله مىورزند، خدا نيز حيله آنان را بى اثر مى سازد، خدا بهترين چاره جويان است».

تاريخ مى گويد سران شرك در «دار الندوة» گرد هم آمدند وتصميم گرفتند كه در باره پيامبر يكى از اين سه كار را انجام دهند:

1ـ زندانى كنند(ليُثبِتُوكَ) 2ـ بكشند (يَقْتُلُوكَ) 3ـ به ميان قبائل شرك تبعيد نمايند(لِيُخْرِجُوكَ).

سرانجام مصمّم شدند كه برنامه دوّم را با گزينش مردان مسلح از قبائل گوناگون ويا تيره هاى مختلف از يك قبيله، اجرا نمايند واو را در خانه شخصى خود به قتل برسانند وچون قتل وى به وسيله افراد قبائل متعدد ريخته مى شد طبعاً مسئوليت قتل او به قبيله ويا تيره مشخصى، متوجه نمى گشت و خون او در ميان اين قبائل پخش وسرانجام لوث مى شد. اين مكر ونقشه مشركان بود; امّا مشيّت الهى بر اين تعلّق گرفت كه پيامبران خود را در لحظات حساس يارى كند، چنانكه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلينَ* إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورونَ) (صافات/172ـ 171).

«اراده ديرينه ما بر اين تعلّق گرفته كه بندگان فرستاده خود را يارى نماييم; البته كه آنان يارى شدگان مى باشند».

از اين جهت وحى الهى، پيامبر خود را از نقشه شوم سران شرك آگاه ساخت و او نيز با يك نقشه بسيار حساب شده از خانه خارج شد وراه جنوب شرقى مكه را (نقطه مقابل مدينه) در پيش گرفت وبه غار معروف «ثور» پناه برد وسه شبانه روز تمام در آن مخفى گاه ماند و احدى جز على (عليه السلام)از جايگاه او آگاه نبود، سپس با وسائلى كه على (عليه السلام)براى حركت او به سوى يثرب فراهم كرده بود، شبانه راه مدينه را در پيش گرفت وبا پيمودن راه در شب، واستراحت در روز خود را به «يثرب» رسانيد.

صفحه 195

قرآن به اين بخش از سرگذشت هجرت اشاره مى كند ومى فرمايد:

(إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللّهُ سَكينَتهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُود لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَروُا السُّفْلى وَ كَلِمَةُ اللّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ)(توبه/40).

«اگر او را يارى نكنيد(خدا او را يارى خواهد كرد) همچنانكه او را به هنگامى كه كافران از مكه خارج كردند يارى كرد و او دوّمين نفر بود(وجز يك نفر همراه او نبود) وبه هم سفر خود دلدارى مى داد ومى گفت مترس خدا با ما است، خدا آرامش خود را به او فرستاد و او را با سپاهى كه نديديد كمك كرد وسخن كافران را پائين، وسخن خود را بالا قرار داد (كافران در هدف خود شكست خوردند وآيين خدا پيروز گرديد)خداوند قدرتمند وحكيم است».

قرآن در دو آيه ديگر به مهاجرت پيامبر اشاره مى كند، در موردى مى فرمايد:

(وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَة هِيَ أَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ) (محمّد آيه 13).

«چه سرزمينهايى بود كه مردم آنجا، از مردم شهرى كه تو را اخراج كردند قوى تر ونيرومندتر بودند، خدا آنان را نابود كرد وبراى آنان يار وياورى نبود».

مفسّران مى نويسند پيامبر در نيمه راه در سرزمين «جحفه» به ياد زادگاه خود مكّه افتاد وتأثّرى بر دل او نشست.چگونه متأثّر نشود در حالى كه ازمقدّس ترين سرزمين و از كنار خانه توحيد، و از ميان اقوام وخويشان خود كه سيزده سال تمام جانانه از او دفاع كرده اند، دور مى شد؟ ولى آنچه او را تسلّى خاطر داد وحى الهى بود كه بازگشت مجدد او را به زادگاه، قطعى ساخت و او را با خطاب زير مخاطب ساخت:

(إِنَّ الَّذي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعاد)(قصص/85): «آن كس كه بيان وتبليغ قرآن را بر تو واجب ساخته است تو را به زادگاه باز خواهد گردانيد».

صفحه 196

مهاجرت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از مكّه به مدينه، در سرنوشت آيين اسلام نقش مؤثّرى داشت، اين مهاجرت گذشته بر اين كه جان پيامبر را خريد و او را از چنگال خونخواران شرك رهايى بخشيد، سبب شد كه پيامبر در يك محيط مناسب وآماده و آشنا به شرائع وكتب آسمانى، فرود آيد وبه تبليغ بپردازد و گروه بى شمارى از جوانان پاكدل (انصار) دور او را بگيرند و سرانجام به صورت قدرت چشمگيرى از مكتب اسلام دفاع نمايند.

اين هجرت سبب شد كه پيامبر از نيروهاى جوان يثرب براى تربيت مبلّغ بهره بگيرد وپس از آموختن قرآن وتعاليم اسلام آنان را به اطراف و اكناف شبه جزيره اعزام دارد و توجه قبائل دور دست را به اسلام جلب كند.

در پرتو اين مهاجرت در قلب شبه جزيره دولت قدرتمند ونيرومندى پديد آمد كه توانست در برابر شياطين عرب با شدّت وقدرت بايستد وتوطئه ها را در نطفه خفه كند ويهودان منطقه را كه مزاحم تبليغ اسلام بودند، ادب كند.

در پرتو اين مهاجرت، مدينه به صورت يك مركز مذهبى وسياسى در آمد ودر اواخر حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، هيئتهاى فراوانى از نقاط دور دست وارد مدينه مى شدند ودر باره اسلام به تحقيق مى پرداختند وغالباً جذب معنويت وقدرت ظاهرى آن مى گشتند.

به خاطر اين اهميت بود كه هجرت از طرف خود پيامبر مبدأ تاريخ اعلام گرديد، و از زمان خود او حوادث با اين تاريخ حركت آفرين سنجيده شد.

آيين اسلام كه آيين مستقل وخاتم، وحاكم بر تمام آيين ها است، بايد براى خود تاريخ مستقل داشته باشد وهرگز نبايد از تاريخ مجعول زرتشتيان ومسيحيان پيروى نمايد ولى متأسفانه بيشتر دولتهاى به ظاهر اسلامى، تاريخ هجرى را به دست فراموشى سپرده ودر مكاتبات داخلى وخارجى خود از تاريخ مسيحيان بهره مى گيرند واين خود يك نوع خود فراموشى است كه ملّت اسلامى را فرا گرفته است به خاطر اهميتى كه تاريخ هجرى دارد شايسته است، مسئله را ريشه يابى كنيم تا روشن شود

صفحه 197

كه چگونه سال هجرت به وسيله خود پيامبر براى جهان اسلام مبدأ تاريخ معرفى گرديده است.

هجرت پيامبر سرآغاز تاريخ مسلمانان جهان

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) شخصاً تاريخ هجرى را پايه گذارى كرد. از اين جهت، تمايل به غير آن و گزينش هر نوع تاريخ به جاى تاريخ هجرى يك نوع روى گردانى از سنّت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) به شمار مى رود.

در زندگى اجتماعى بشر، وجود تاريخِ مشخص از سال وماه وهفته از ضروريات حياتى است كه چرخ حيات اجتماعى بشر، بدون آن، از حركت باز مى ماند واين مطلب آنچنان روشن است كه استدلال بر آن بسان استدلال بر امور بديهى است.

آياتنظيم معاهده ها وپيمانهاى سياسى ونظامى وعقد قراردادهاى بازرگانى، تحويل اسناد وحواله هاى تجارى، وپرداخت ديون و نگارشِ نامه هاى خانوادگى وغيره بدون تاريخ مشخص مى تواند مفيد وسودمند باشد؟ به طور مسلّم نه.

هنگامى كه ياران پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) از اختلاف ودگرگونى ماه سؤال كردند وگفتند:«چرا ماه در آغاز لاغر وباريك است وسپس كم كم پر وضخيمتر شده، به حالت «بدر» در مى آيد، آنگاه بعداً به حالت نخستين برمى گردد؟» وحى الهى نازل شد ويكى از فلسفه هاى آن را بيان كرد وگفت:(قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنّاسِ وَ الحَجّ)(بقره/189):«اختلاف ماه به خاطر وقت شناسى است» تا مردم از اين طريق آغاز ماه را از نيمه وپايان آن، تشخيص دهند و اوقات تكاليف و وظايف مذهبى و اجتماعى خود را از اين طريق بشناسند، بستانكاران طلب خود را وصول كنند وبدهكاران به دنبال پرداخت بدهى خود بروند، افراد با ايمان به انجام وظائف مذهبى خود در ماههاى روزه وحج قيام كنند.

در اين كه هر ملّتى بايد براى خود، تاريخ مشخص داشته باشد سخنى

صفحه 198

نيست، سخن در اينجا است كه از چه تاريخى بايد پيروى كرد، و دفاتر و مكاتبات خود را با چه تاريخى بايد،نگاشت وبه عبارت ديگر: چه حادثه ورويدادى را سرآغاز تاريخ قرار داد ورويدادهاى آينده را با آن سنجيد؟

پاسخ به اين پرسش بسيار آسان است و آن بستگى دارد به اين كه ملّت چه ملّتى باشد، هرگاه ملّتى براى خود سوابق درخشان، تمدن وفرهنگ اصيل، مذهب وآيين مستقل، شخصيت هاى علمى وسياسى بارز، وحوادث تكان دهنده وغرور آفرين داشته باشد و«قارچ وار» از زمين نروئيده وبسان برخى ازملّت هاى تازه به دوران رسيده بى اصل ونسب نباشد، در اين صورت چنين ملّتى موظف است بزرگترين حادثه اى را كه در حيات اجتماعى ومذهبى او رخ داده است، مبدأ تاريخ قرار دهد وهمه حوادث ـ چه حوادثى را كه قبل از آن رخ داده وچه حوادثى كه بعداً رخ مى دهد ـ با آن بسنجند و از اين طريق بر مليت وشخصيت خود استحكام بخشند وخود را از طفيليگرى ودريوزگى وهضم وذوب در ديگر مليت ها، باز دارند.

چرا هجرت مبدأ تاريخ قرار گرفت؟

در تاريخ ملّت اسلام شخصيتى بالاتر از شخصيت پيامبر اسلام وحادثه اى تكان دهنده تر وسودمندتر از حادثه هجرت نيست، زيرا با هجرت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، صفحه تاريخ بشريت ورق خورد وپيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)ومسلمانان جهان از محيط پرخفقان به محيط مساعد وآزاد گام نهادند، و مردم بومى مدينه ازمسلمانان و قائد آنان به گرمى استقبال كردند وقدرت ونيروى خود را در اختيار آنان نهادند. چيزى نگذشت كه در پرتو همين هجرت، اسلام در شبه جزيره براى خود تشكيلات سياسى و نظامى پيدا كرد وپس از اندى به صورت حكومتى نيرومند در مجموع جهان در آمد، وتمدن بزرگى را پى ريزى كرد كه چشم بشريت مانند آن را نديده است واگر هجرت رخ نمى داد، اسلام در همان محيط مكه دفن مى گرديد وجهان بشريت از اين فيض بزرگ محروم مى ماند.

صفحه 199

از اين جهت مسلمانان هجرت را سرآغاز تاريخ قرار دادند و از آن روز تاكنون كه بيش از هزار و چهارصد سال مى گذرد، اين ملّت، چهارده قرن حيات پرافتخار خود را پشت سر گذارده و در آستانه قرن پانزدهم قرار گرفته است.

چه كسى هجرت را مبدأ تاريخ قرار داد؟

برخلاف آنچه ميان مورخان مشهور است كه خليفه دوّم، به تصويب واشاره اميرمؤمنان (عليه السلام) هجرت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) را سرآغاز تاريخ قرار داد،¹ ودستور داد كه نامه ها و دفترهاى دولتى با آن تاريخ گذارى گردد ـ بر خلاف اين اشتهار ـ دقت در نامه هاى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)كه قسمت اعظم آن در متون تاريخ وكتاب هاى حديث وسيره موجود است وديگر اسناد ومدارك كه در اين صفحات ارائه مى گردد، به روشنى ثابت مى كند كه خود پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)نخستين كسى است كه هجرت را مبدأ تاريخ قرار داد و نامه ها ومكاتبات خود را ـ كه به سران قبائل ورؤساى عرب و شخصيت هاى بارز مى فرستاد ـ با آن مورَّخ ساخت.

ما در اين صفحات چند نمونه از نامه هاى مورّخ آن حضرت را منعكس مى سازيم آنگاه به طرح ديگر دلائل مى پردازيم، شايد در اين مورد دلائل ديگرى نيز باشد كه ما از آنها آگاهى نداريم.

چند نمونه از نامه هاى تاريخدار پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)

1ـ سلمان از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) درخواست كرد كه وصيّت آموزنده اى براى او وبرادرش «ماه بنداز» و خاندانش بنويسد، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) على(عليه السلام) را طلبيد ومطالبى را املاء كرد وعلى (عليه السلام) نيز نوشت; در پايان نامه چنين آمده است:«وَكَتَبَ عَليّ بن أَبي طالب بِأَمْرِ رَسُولِ اللّهِ (صلى الله عليه وآله وسلم)مِنْ رَجَبِ سَنَةِ تِسْع مِنَ الْهِجْرَةِ».²

1 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 145.
2 . كتاب اخبار اصفهان، نگارش ابونعيم اصفهانى، ج1، ص 52ـ 53.

صفحه 200

2ـ مورخ معروف «بلاذرى» در كتاب فتوح البلدان، متن پيمانى را كه پيامبر با يهوديان «مقنا» بسته است آورده ويادآور شده است كه:«متن آن را يك فرد مصرى در پوست سرخ كهنه اى ديده وآن را استنساخ كرده بود، او براى من اين نامه را خواند» آنگاه بلاذرى متن نامه را نقل مى كند ودر پايان نامه چنين آمده است:«براى شما اميرى جز از خود و از اهل بيت رسول خدا نيست وكتب علي بن ابوطالب في سنة تسع» ¹ با اين كه از نظر قواعد ادبى بايد ابى طالب نوشته شود (نه ابوطالب)، محقّقان يادآور مى شوند كه قبيله قريش لفظ اب را در تمام حالات با «واو»،«ابو»تلفظ مى كرد و مى نوشت و از ميان ادباء اصمعى بر اين مطلب تصريح كرده است.

پروفسور محمّد حميد اللّه مؤلّف كتاب «الوثاق السياسية» مى گويد:من در سال 1358 در مدينه منوّره مشغول تتبّع وبررسى بودم نامه هايى به خطّ امام على(عليه السلام) مشاهده كردم كه در همه آنها چنين آمده بود:«أنا علي بن أبوطالب».²

3ـ در صلحنامه هايى كه «خالد بن وليد» براى مردم دمشق تنظيم كرده ودر آن خون ومال وكليساهاى آنان را محترم شمرده است چنين آمده است و«كتب سنة ثلاث عشرة: در سال سيزده(هجرى) نوشته شده است»³

همگى مى دانيم كه دمشق در آخرين روزهاى حيات خليفه اوّل، توسط مسلمين فتح شد. گروهى كه مى گويند تاريخ هجرى به امر خليفه دوّم وتصويب اميرمؤمنان رسمى شده است، تاريخ آن را مربوط به سال شانزدهم يا هفدهم هجرت حدس مى زنند، در صورتى كه اين نامه كه چهار سال پيش از آن تنظيم شده به تاريخ هجرى مورّخ مى باشد.

4ـ تاريخ صلح نامه اى كه امام على (عليه السلام) به املاء پيامبر براى مسيحيان نجران

1 . فتوح البلدان، ص 72، چاپ سال 1388 ق.
2 . مكاتيب الرسول، ص 289.
3 . الأموال، ص 297، ط مصر.

صفحه 201

نوشته است مورّخ به سال پنجم هجرى است ودر نامه چنين آمده است:«وَ أَمَرَ عَلِيّاً أَنْ يَكْتُبَ فِيهِ:أَنَّهُ كُتِبَ لِخَمْس مِنَ الْهِجْرَةِ» « به على دستور داد كه در آن بنويسد:اين صلح نامه در سال پنجم هجرت نوشته شده است».¹

اين جمله به روشنى مى رساند كه پايه گذار تاريخ هجرى، خود پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) است و او است كه به على (عليه السلام) دستور داد كه ذيل نامه را با تاريخ هجرى تاريخ گذارى كند.

5ـ در آغاز صحيفه سجاديه وارد شده است: جبرئيل در ضمن تعبير خواب پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) چنين گفت: آسياى اسلام از زمان هجرت تو تا ده سال مى چرخد، آنگاه از گردش باز مى ماند، بار ديگر در رأس سال 35 از زمان هجرت، پنج سال دگر به گردش در مى آيد، آنگاه آسياب ضلالت به محور خود مى چرخد.²

6ـ محدّثان اسلامى نقل كرده اند كه پيامبر به اُمّ سلمه گفت: فرزندم حسين در شصتمين سال از هجرت كشته مى شود.³

7ـ انس مى گويد: ياران پيامبر به ما خبر دادند كه آن حضرت فرمود: صد سال از هجرت من مى گذرد كه چشم هايى از شما بسته مى شود.⁴

شواهد وقرائن بر اين كه خود پيامبر، پايه گذار تاريخ هجرى بوده است، بيش از آن است كه در اين جا منعكس گردد.

8ـ برخى از ياران رسول خدا، حوادث اسلامى را در زمان وى با هجرت آن حضرت سنجيده وبه جاى اين كه بگويند فلان حادثه در فلان سال رخ داده مى گفتند: در چندمين ماه از هجرت او رخ داد مانند تحويل قبله از مسجدالأقصى

1 . التراتيب الادارية، ج1، ص 181، نقل از مشايخ سيوطى.
2 . صحيفه سجاديه، ص 15 ; سفينة البحار، ج2، ص 641.
3 . مجمع الزوائد، ج9، ص 190.

4 . تاريخ الخميس، ج1، ص 367.

صفحه 202

به كعبه در ماه شعبان در هفدهمين ماه از هجرت رخ داد.¹

روزه ماه رمضان در رأس هيجدهمين ماه از هجرت واجب شد.²

«عبداللّه بن انيس» رئيس گروه اعزامى از جانب پيامبر مى گويد:«من روز دوشنبه در پنجم محرم در پنجاه وچهارمين ماه از هجرت پيامبر از مدينه خارج شدم».³

محمّد بن سلمه، در باره غزوه «قرطا» مى گويد: در دهم محرم مدينه را ترك گفتم پس از نوزده روز غيبت در شب آخر ماه محرم در پنجاه وپنجمين ماه از هجرت پيامبر به مدينه بازگشتم.⁴

اين نوع تاريخ گذارى حاكى است كه مسلمانان تا سال پنجم هجرت، حوادث ورويدادها را از طريق شمارش ماه، با هجرت پيامبر مى سنجيدند تا اين كه در سال پنجم به دستور پيامبر، سال هجرى جايگزين ماه هجرى گرديد و(چنانكه قبلاً گذشت) على (عليه السلام) به امر پيامبر نامه مربوط به مسيحيان نجران را به سال هجرى تاريخ گذارى كرد.

9ـ از اين گذشته محدّثان اسلامى از «زهرى» نقل مى كنند كه وقتى پيامبر وارد مدينه شد، فرمان به تعيين مبدأ تاريخ داد، و از ماه ربيع (ماه ورود پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)) تاريخ معيّن شد.⁵

10ـ «حاكم» از ابن عباس نقل مى كند كه تاريخ هجرى از سالى آغاز شد كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) وارد مدينه گرديد ودر آن سال عبد اللّه بن زبير متولد شد.⁶

1 . مدرك قبل، ج1، ص 369.
2 . مغازى واقدى، ج2، ص 531.
3 . مغازى ج2، ص531.

4 . تاريخ طبرى، ج2، ص 388.

5 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 135.

6 . مستدرك حاكم، ج3، ص14ـ13.

صفحه 203

اين نصوص حاكى از آن است كه قائد بزرگ اسلام از روز نخست، تكليف تاريخ اسلامى را روشن كرده وآغاز هجرت خود رامبدأ تاريخ قرار داده است، چيزى كه هست تا مدّتى به جاى شمارش با سال، با ماه مى شمردند وآنگاه كه سال پنجم آغاز گرديد، سال هجرى جايگزين ماه شد.

پاسخ يك پرسش

ممكن است كسى سؤال كند كه هرگاه پيامبر پايه گذار تاريخ هجرى بود، پس تكليف خبرى كه بسيارى از محدّثان ومورخان نقل كرده اند، چيست؟

آنان مى نويسند:مردى سند طلب خود را از كسى نزد خليفه دوّم آورد كه مدّت آن در ماه شعبان به پايان مى رسيد، خليفه گفت مقصود كدام شعبان است آيا شعبان همين سال يا شعبان سال گذشته يا سال آينده؟

از اين جهت ياران پيامبر را گرد آورد وگفت:اى مردم! براى خود تاريخى تعيين كنيد تا به وسيله آن، سررسيد بدهكاريهاى خود را بفهميد.

برخى از ياران پيامبر نظر دادند كه در تعيين مبدأ تاريخ از ايرانيان پيروى كنند، هر زمامدارى از آنان مى مرد، رويدادها را از آغاز زمامدارى فرد بعدى معيّن مى كردند.

برخى ديگر نظر دادند كه از تاريخ روميان پيروى شود وتاريخ اسكندر مبدأ تاريخ گردد.

سوّمى نظر داد تولّد پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)مبدأ تاريخ قرار گيرد.

چهارمى گفت بعثت پيامبر سرآغاز تاريخ شود، هيچ يك از اين نظريه ها مورد پسند قرار نگرفت.

در آن ميان على (عليه السلام) فرمود: هجرت پيامبر مبدأ تاريخ شود، زيرا نمود پيامبر، در هجرت بيش از نمود او در ولادت وبعثت او است.

صفحه 204

خليفه دوّم اين نظر را پسنديد ودستور داد كه هجرت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) مبدأ تاريخ قرارگيرد.¹

يعقوبى مى نويسد:تاريخ اين بخشنامه، سال شانزدهم هجرت بوده است.²

پاسخ: اين بخش از تاريخ در برابر نصوص پيش كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) را پايه گذار تاريخ هجرى معرفى مى كند نمى تواند قابل استناد باشد، گذشته از اين، ممكن است تاريخ هجرى كه پيامبر پايه گذار آن است، بر اثر مرور زمان وكمى نياز به تاريخ، متروك شده وجنبه رسمى به خود نگرفته بود، ولى در زمان خليفه دوّم بر اثر گسترش مناسبات، رسمى گرديد.

در اين مورد توجيه ديگرى نيز بيان شده است كه از نقل آن خوددارى مى شود.

در اين جا از بيان دو نكته ناگزيريم:

1ـ در ميان طرح هاى مختلفى كه ياران پيامبر به خليفه دوّم دادند، نامى از تاريخ مسيحى كه مبدأ تاريخ را ميلاد حضرت مسيح (عليه السلام) قرار مى دهد، به ميان نيامده نكته اين است كه تاريخ ميلاد، در قرن چهارم اسلامى با يك رشته محاسبات تقريبى در ميا ن مسيحيان رسميت پيدا كرده وپيش از آن تاريخ رائجى نبود.

2ـ امروز كشورهاى اسلامى بيش از هر زمان به وحدت ويگانگى نياز دارند ويكى از مظاهر وحدت، كوشش بر حفظ تاريخ اسلامى است، از اين جهت بايد كشورهاى اسلامى مبناى كار خود را در تمام مناسبات بر اساس تاريخ هجرى قرار دهند ـ اعمّ از شمسى وقمرى ـ و از اين طريق پايه هاى وحدت واتحاد را استوارتر سازند. اين كار به تشكيل يك كنگره بزرگ اسلامى نياز دارد كه در آن تمام

1 . البداية و النهاية، ج7، ص 83، شرح نهج البلاغه حديدى، ج12، ص 74.
2 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 145.

صفحه 205

شخصيت هاى بزرگ اسلامى براى وحدت در تاريخ، دور هم گرد آيند وخود را از غرب گرايى در تاريخ برهانند.

بسيار جاى تأسف است كه بسيارى از كشورهاى اسلامى وعربى، از تاريخ هجرى چشم پوشيده وتاريخ ميلادى را مبناى كارهاى خود قرار داده اند، حتى شيخ دانشگاه الأزهر ¹ كه در رأس روحانيت جامعه اهل تسنن قرار دارد، نامه هاى خود را به تاريخ ميلادى تاريخ مى گذارد ولااقل در كنار آن نامى از تاريخ هجرى نمى برد!

توطئه طاغوت

كشور ايران يكى از كشورهاى اسلامى بود كه تاريخ هجرى را به دقّت حفظ كرده و آن را مبناى كارخود قرار داده بود، ولى توطئه طاغوت در آغاز سال 55 شمسى آشكار شد، يك مرتبه، تاريخ اسلامى را به تاريخ شاهنشاهى تبديل كردند و در رسانه هاى گروهى اعلام شد كه از اين به بعد مبناى كار همين تاريخ مجعول خواهد بود.

طاغوت تصوّر مى كرد كه با دگرگون كردن تاريخ اسلامى وتبديل آن به تاريخ شاهنشاهى مى تواند به پايه هاى حكومت خودتحكيم بخشد ورژيم استبدادى وستمگرانه خود را مدّتى ادامه دهد ولى لطف الهى، وهمّت والاى امّت اسلامى ايران به رهبرى امام بزرگوار آيت اللّه العظمى خمينى، اين توطئه را بسان ديگر توطئه ها خنثى كرد و سرانجام رژيم شاهنشاهى با قيام همه جانبه ملّت برچيده گرديد وجمهورى اسلامى به جاى رژيم شاهنشاهى برقرار شد وتاريخ هجرى جايگزين تاريخ مجعول نظام طاغوت، گرديد.

در اين جا از تذكّر نكته اى ناگزيريم وآن اينكه: براى نيازهاى مذهبى وفرهنگى وسياسى بايد از هر دو نوع تاريخ هجرى(هجرى قمرى وهجرى شمسى)

1 . شيخ محمود عبد الحليم.خود نگارنده نامه او را مشاهده كرد كه به تاريخ مسيحى مؤرخ بود.

صفحه 206

بهره بگيريم، اوّلى اساس مراسم مذهبى وفرايض وسنن اسلامى است، دوّمى اساس مسائل ادارى و ملاك تعطيلات وسرانجام يك نوع تسهيل كار براى دولتهاى غير اسلامى است. بالأخره هر دو تاريخ هجرى است و مقدّس، نه اينكه يكى مقدّس باشد وديگر فاقد قداست! و تاريخ شمسى بسان تاريخ قمرى، يك نوع تاريخ تكوينى است كه نمى توان آن را از قاموس زندگى حذف كرد، چيزى كه هست بايد مبدأ آن را، «هجرت پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)» قرار داد.

***

صفحه 207

تحليلى نو از تاريخ پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)

در مدينه

زندگى پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) از ولادت تا بعثت و از بعثت تا هجرت همگى از نظر قرآن، نگارش يافت. اكنون وقت آن رسيده است كه زندگى ده ساله او را در مدينه تا آنجا كه قرآن يادآور آن است بنگاريم و در اين مورد، تا ضرورت ايجاب نكند از آيات قرآنى كنار نرفته وآنچه را كه قرآن يادآور شده است به نوعى شرح وبسط دهيم.

تفاوت دو محيط

شرايط زندگى در مدينه كاملاً بامكّه متفاوت بود، واين تفاوت ودوگانگى را مى توان به اين كيفيت بيان كرد:

1ـ پيامبر در مكه با مشركان رودررو بود، وروى سخن او با كسانى بود كه از پرستش خدا روى برتافته وبتان را مى پرستيدند وبر پرسش آنها اصرار مىورزيدند، از اين جهت غالباً آيات مربوط به الهيات ومعارف در مكه نازل شده است، در حالى كه اطراف او را در مدينه جوانان مسلمان پرشور انصار گرفته، وسايه به سايه او حركت مى كردند ومنتظر دستورها ووظايف الهى بودند، از اين جهت غالب آيات مربوط به دستورات حيات بخش در مدينه فرود آمده است.

2ـ در مكه گروه انگشت شمارى به وى گرويده،وافراد مؤمن، پيوسته تحت فشار مشركان بودند، وگاهى درجه فشار به اندازه اى بود كه آنان را به ترك ديار مجبور مى نمود، وزندگى در «حبشه» را بر زندگى در ميان اقوام خويش ترجيح مى دادند، در چنين محيط پر از اختناق وفشار، با كمى يار وياور، سخن از دفاع وقتال وجهاد، مفهومى نداشت، در حالى كه شرايط در مدينه، درست برعكس بود، پس از ورود

صفحه 208

به مدينه، مردم شهر وحومه آن، گروه گروه به اسلام گرويده وموج فزاينده اى از اسلام، سرزمينهاى اطراف مدينه را فرا گرفت، وبه پيامبر قدرت بخشيد كه از دفاع وجهاد سخن بگويد، از اين جهت تمام آيات مربوط به «جهاد» در مدينه فرود آمده است.

3ـ اكثريت مردم عربستان را گروه بت پرست تشكيل مى داد، ولى در عين حال اقليت قابل ملاحظه اى از اهل كتاب در مدينه وحومه آن مى زيستند، مركز يهودان در شبه جزيره، «مدينه» و«خيبر» بود، ومسيحيان در نوار مرزى حجاز ويمن در نقطه اى به نام «نجران» متمركز بودند وبه خاطر آشنايى اين دو گروه با كتابهاى آسمانى، ميان آنان وپيامبر مناظرات گسترده اى رخ داد كه قسمت مهم وقت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) را گرفت ودر اين مورد آياتى نيز فرود آمده است.

4ـ نفاق ودورويى از خصايص محيطى است كه قدرتى بر آن سايه افكند، وگروه مخالف به خاطر ترس از آن، به ظاهر ابراز ايمان وهمكارى نمايند، ولى در درون با آن هماهنگ نباشند يك چنين خصيصه در مكه تحقّق پذير نبود، زيرا در آنجا جريان كاملاً معكوس بود، ومسلمانان اقليت ومشركان اكثريت راتشكيل مى دادند در حالى كه در مدينه، قدرت، قدرت اسلام بود، و افراد مخالف كاملاً در اقليت بودند، و اين گروه در لجن بت پرستى فرو رفته، ولى به عللى تظاهر به اسلام مى كردند، از اين جهت بخش مهمى از زندگى ده ساله پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را در مدينه، حادثه آفرينيهاى منافقان تشكيل مى دهد، و اگر مجموع آيات مربوط به منافقان را در يك جا گرد آوريم شايد از دو جزء قرآن تجاوز كند.

5ـ دعوت سران قبايل وشخصيتهاى جهان وپادشاهان از لوازم تشكيل دولت اسلامى در مدينه است.از اين جهت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در مدينه نامه هايى به اطراف واكناف جهان فرستاد، وسران وشخصيتها را به آيين توحيد دعوت نمود، ودر هر زمان تحت شرايطى با سران قبايل قراردادهايى امضا كرد و حضور خود را در شبه جزيره بلكه در سطح جهان اعلام نمود، در حالى كه شرايط در مكه، اجازه چنين تحركات

صفحه 209

وتلاشهايى را براى او نمى داد.

به خاطر شرايط مختلف وگوناگونى كه بر اين دو محيط حكومت مى كرد، گروهى بر آن شدند كه آيات مكى ومدنى را از طريق آهنگ مضمون، از هم جدا سازند، وبه جاى مراجعه به روايت تابعان وصحابه، در مضمون آيه دقّت نمايند و از شيوه تطابق مضمون با يكى از دو محيط، مكى ومدنى بودن آن را تعيين كنند از اين جهت، آيات مربوط به مبارزه با شرك وبت پرستى مكى خواهد بود وآيات مربوط به جهاد وقتال ودفاع از سرزمين اسلامى، وآيات بيانگر وظايف واحكام عملى، مدنى مى باشد واگر اين شيوه صد در صد يك مقياس كلى وضابطه عمومى نباشد مى تواند در غالب موارد راهگشا باشد.

ويژگيهاى آيات مدنى

از آنجا كه موضوع سخن ما را زندگى پيامبر در مدينه تشكيل مى دهد، و از كاوش درباره زندگى وى قبل از بعثت، وپس از آن تا هجرت، فارغ شديم شايسته است به ويژگيهاى آيات مدنى به گونه ديگر نيز اشاره كنيم; زيرا ما در اين بخش، خلاصه حوادث زندگى او را از آيات مدنى استخراج خواهيم نمود، چه بهتر كه ويژگيهاى دهگانه آيات مدنى را نيز به گونه اى يادآور شويم:

الف: آيات مدنى از نظر شمارش، يك سوم آيات قرآن و از نظر سوره، يك چهارم آن، و از نظر «حجم» (به خاطر طولانى بودن آيات مدنى) بيش از يك سوم قرآن است.

ب: آيات مدنى به خاطر طولانى بودن، آهنگ خاصى دارد وبسان غالب آيات مكّى همراه با سجع(درخور قرآن) نيست.

ج: در آيات مدنى، تشريح مسائل مربوط به قصص گذشتگان وتوصيف بهشت ودوزخ ومناظر رستاخيز به اشاره ونويد وبيم اكتفا شده ودر اين مورد، مشروحاً سخن گفته نشده است، در حالى كه در آيات مكى موضوعات ياد شده به طور

صفحه 210

مبسوط بيان گرديده است.

د: يك قسمت از آيات مدنى را مسائل مربوط به عقايد يهود ونصارى واخلاق وروحيات آنان تشكيل مى دهد در حالى كه در آيات مكى اين موضوع به ندرت ديده مى شود.

هـ: مسائل مربوط به جهاد، دفاع، پيروزى وشكست از ويژگيهاى آيات مدنى است.

و: آيات مربوط به مسائل اخلاقى و اجتماعى و سياسى و اقتصادى، آن هم به صورت امر ونهى، آيات مدنى است.

ز: سخن در باره اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)و زنان او، در آيات مدنى وارد شده است و در آيات مكّى چنين موضوعى وارد نشده است.

ح:مسائل مربوط به مهاجرت و استقبال يثربيان از 3گروه مهاجر مربوط به آيات مدنى است.

ط: ستايش ويا نكوهش كارهاى ياران پيامبر، در آيات مدنى مطرح است.

ى: حوادث مربوط به خارج از مدينه، در آيات مدنى مطرح است زيرا اين مسافرتها وحركتها به خاطر جهاد پس از استقرار در مدينه بوده است، طبعاً چنين آياتى مدنى خواهند بود.

با اين ويژگيهاى دهگانه مى توان آيات مدنى را از مكى جدا ساخت و سيماى پيامبر را در مدينه، در اين آيات جستجو نمود.

دستهاى مرموز در تاريخ اسلام

در تدوين زندگى پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)، بلكه در تدوين تاريخ اسلام، دستهاى مرموزى كار كرده وتحريفاتى انجام گرفته است وبرخى از تاريخ نگاران ساده لوح، آنها را نقل كرده ومشكلاتى براى محقّقان در تاريخ، پديد آورده اند، امروز

صفحه 211

جداسازى تاريخ صحيح از ناصحيح، تاريخى كه در آن حب وبغض نقشى نداشته وجز وقايع نگارى هدفى در كار نباشد، بسيار كار مشكل وكاملاً فنى است وبراى اين موضوع آنچنان قواعد كلى وضوابط گسترده اى وجود ندارد كه بتوان در پرتو آن، حق را از باطل جدا ساخت، بالأخص، شناخت عوامل تحريف در ميان اقوام جهان، يكسان نبوده است.

پس از انقلاب اسلامى در ايران، فشار تحريف روى تاريخ اسلام ودر زندگى پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم وتعاليم او، افزايش يافته، ونويسندگان مغرض براى «بازشناسى قرآن» ويا «اسلام» به مصادر خارجى كه به خامه مسموم يهوديان ومسيحيان نگارش يافته است مراجعه مى كنند.

اين برداشتهاى نادرست مرا بر آن داشت كه سيره رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) را از موثق ترين مصادر بنگارم، از اين جهت، در اين جاده نكوبيده گام نهاديم، وسيره او را از تولّد تا بعثت و از بعثت تا هجرت به ضميمه¹ ويژگيها وخصوصيات اخلاقى، و وظايف مسلمانان در برابر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به استناد آيات قرآن، ترسيم نموديم واكنون وقت آن رسيده است كه زندگى وحوادث مربوط به دوران پس از هجرت را بنگاريم. رؤوس مسائلى كه مى تواند در اين بخش براى ما مطرح باشد، عبارتند از:

1ـ مهاجرت مردم به مدينه از دور ونزديك.

2ـ واكنش يهود از تمركز قدرت در مدينه.

3ـ مناظرات يهود با پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم).

4ـ مناظرات پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با مسيحيان نجران.

5ـ نبرد مقدّس بامشركان ويهودان.

6ـ تشريح فرايض واحكام وتعيين وظايف.

1 . اين قسمت در جلد هفتم اين كتاب خواهد آمد.

صفحه 212

7ـ نقش نفاق وتلاشهاى منافقان در عهد مدنى.

8ـ اعزام مبلّغان وقاريان به اطراف مدينه.

9ـ اعزام سفيران به اطراف جهان وشخصيتهاى مهم دنيا.

10ـ تنظيم قرارداد وعقد پيمان با سران قبايل عرب.

11ـ هجوم بى سابقه ملّت عرب براى پذيرش اسلام واعزام نمايندگان.

12ـ طرح رسالت براى بقاى اسلام.

اين فصول دوازده گانه، رؤوس مسائل مربوط به زندگى پيامبر را در عصر مدنى، تشكيل مى دهد. واين نوع مسائل را به دو صورت مى توان نوشت.

1ـ آيات هر فصلى ـ هرچند آيات مربوط به آن در زمانهاى مختلف نازل شده باشند ـ در يك جا گردآورى شده ومسائل مربوط به هر فصلى يك جا نگاشته شوند.

2ـ حوادث به صورت شكل تاريخى تنظيم گردد ودر نگارش حوادث از فصل خاصى پيروى نشود. از آنجا كه شيوه نگارش ما در دو فصل گذشته بر اساس تسلسل تاريخى بود (از تولد تا بعثت و از بعثت تا هجرت) در اين فصل نيز از همان شيوه بهره گرفته وحوادث را به ترتيب سنوات مى نگاريم.

استخراج زندگى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از قرآن، شيوه تازه اى در تحليل تاريخ آن رادمرد الهى پديد مى آورد كه همگان با سيماى نورانى وآسمانى او كه وحى الهى از آن حاكى است آشنا مى شويم.

نخستين فصلى كه قرآن از حيات پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در مدينه متذكر مى شود، جنجالى است كه مشركان پيرامون تحريم نبرد در ماههاى حرام و تغيير قبله، به راه انداختند وبعداً دستاويز مستشرقان قرار گرفت. نخست به تحليل اين فصل مى پردازيم.

صفحه 213

از هجرت تا رحلت

15 قتال در ماه حرام و تغيير قبله

دستاويز يهود

آيات موضوع

1ـ (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَاللّهِ إِثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ القَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) (توبه/36).

2ـ (يَسْأَلُونَكَ عِنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتال فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيْرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الحَرامِ وَ اِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دينِكُمْ إِنْ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الآخِرَةِ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ* إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَالَّذينَ هاجَروا وَ جاهَدُوا في سَبِيلِ اللّهِ أُولئِكَ يَرجُونَ رَحْمَتَ اللّه وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ).(بقره/217 و 218).

3ـ (وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاّ بِالّتي هِيَ أَحْسَنُ إِلاّ الَّذينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّا بِالَّذي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) (عنكبوت/46).

4ـ (قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَالأَسْباطِ وَ ما أُوتِيَ مُوسى وَ عيسى وَ ما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لانُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) ( بقره/136).

صفحه 214

5ـ(وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتاب وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمينِكَ إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ) (عنكبوت/48).

6ـ (سَيَقُولُ السُّفَهاءُمِنَ النّاسِ ما وَليّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتي كانُوا عَلَيْها قُلْ للّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراط مُسْتَقيم* وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهيداً وما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتي كُنْتَ عَلَيْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاّ عَلَى الَّذينَ هَدَى اللّهُ وَ ما كانَ اللّهُ لِيُضيعَ ايمانَكُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤفٌ رَحيمٌ*قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُولِيَّنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدالْحَرامِ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحَقُّ مِنَ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِل عَمّا يَعْمَلُونَ) ( بقره/142ـ144).

ترجمه آيات

1ـ «شماره هاى ماهها نزد خدا دوازده ماه است كه در كتاب خدا روزى كه آسمانها وزمين را آفريد قيد شده است، چهار ماه از آن، ماه حرام است اين است دين استوار، خويشتن را در آن ماهها ستم مكنيد.

2ـ از تو در باره جنگ در ماه حرام سؤال مى كنند، بگو جنگ در آن (گناه) بزرگ است ولى جلوگيرى از راه خدا وكفر ورزيدن به خدا، وجلوگيرى (مسلمانان از ورود به مسجد الحرام) و اخراج ساكنان آن، نزد خدا(گناهى) بزرگتر است، وفتنه از قتل (ابن الحضرمى) بالاتر است مشركان پيوسته با شما نبرد مى كنند تا بتوانند شما را از دين خود برگردانند، كسى از شما كه از آيين خود بازگردد وبه حالت كفر بميرد، اعمال صالح او در دنيا وآخرت باطل مى شود آنان اهل دوزخند ودر آن هميشه هستند.

صفحه 215

آنان كه ايمان آورده اند وكسانى كه مهاجرت نموده اند ودر راه خدا جهاد كرده اند آنان به رحمت خدا اميدوارند خداوند بخشاينده ورحيم است».

3ـ «با اهل كتاب جز به روشى كه از همه نيكوتر است احتجاج نكنيد، مگر كسانى كه از آنها ستم كرده اند، وبگوييد بر آنچه كه بر ما وبر شما نازل شده است ايمان داريم، خداى ما وخداى شما يكى است وهمگى در برابر او تسليم هستيم».

4ـ «بگوييد ما به خدا وآنچه كه بر ما نازل شده وآنچه كه بر ابراهيم واسماعيل واسحاق ويعقوب واسباط (بنى اسرائيل) نازل گرديده وآنچه بر موسى وعيسى وپيامبران ديگر از طرف پروردگارشان داده شده است ايمان آورديم، وميان آنان (از ايمان وحقانيت) فرقى نمى گذاريم در حالى كه تسليم فرمان خدا هستيم».

5ـ «تو هرگز پيش از اين، كتابى را نمى خواندى وبا دست خود چيزى نمى نوشتى، مبادا كسانى كه در صدد ابطال سخنان تو هستند در آن ترديد كنند».

6ـ «به زودى برخى از ابلهان از مردم مى گويند: چه چيز آنان را از قبله اى كه بر آن نماز مى گزاردند برگردانيد؟ بگو مشرق ومغرب از آن خدا است، هركس را بخواهد به راه راست راهنمايى مى كند. همان طور كه خداوند شما را هدايت كرد، شما را امت ممتاز ونمونه قرار داد، كه برمردم شاهد وگواه باشيد، پيامبر نيز بر شما شاهد وگواه باشد.قبله قرار نداديم، آنچه را كه قبلاً بر آن بوديد، جز براى تميز وجدا گشتن افراد مطيع وفرمانبر از افراد مخالف ومرتجع به عصر جاهلى، وخداوند ايمان (اعمال) شما را ضايع نمى كند، خداوند به مردم رؤوف ومهربان است. گردش چهره تو را در آسمان (به انتظار فرمان خدا در تعيين قبله) مى بينيم، به سوى قبله اى كه از آن خشنود باشى برمى گردانيم، روى خود را به جانب مسجدالحرام كن وهركجا باشيد (شمااى

صفحه 216

مسلمانان) روى خود را به آن سمت برگردانيد، وآنان كه كتاب داده شده اند، مى دانند كه فرمان تغيير قبله فرمان صحيح واستوار از جانب پروردگارشان است وخداوند از كارهاى ايشان آگاه است».

تفسير آيات

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در سال دهم بعثت در شبهاى يازدهم ودوازدهم بيتوته در منى با «اوسيان» و«خزرجيان» پيمان بست كه حضرتش، آهنگ مدينه كند، وهر دو گروه دفاع از جان او را برعهده بگيرند، درست سه ماه بعد، رسول گرامى در دوازدهم ربيع الأوّل، روز دوشنبه، به سرزمين «قبا» كه حومه مدينه به شمار مى رفت، گام نهاد، وبر قبيله «بنى عمرو بن عوف» كه تيره اى از اوس بودند وارد شد، وپيش از پيامبر، ديگر پيشاهنگان مهاجرت از مكّه، بر اين قبيله وارد شده ومورد پذيرايى قرار گرفته بودند وسه روز بعد يعنى در نيمه همان ماه، على با گروهى از «فواطم» به پيامبر پيوست¹ وپيامبر در مدّت اقامت چهار روزه خود، بناى مسجدى را به نام مسجد«قبا» پى ريزى كرد، و روز بعد آهنگ مدينه نمود.

در شأن وعظمت معنوى اين مسجد همين بس كه قرآن آن را به اين شيوه توصيف مى كند ومى فرمايد: (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْم أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فيهِ فيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يتَطهَّروا وَ اللّهُ يُحِبُّ المُطَّهِّرينَ) (توبه/108).

«مسجدى كه از روز نخست بر تقوى وپرهيزگارى بنا شده، شايسته است كه در آنجا براى نماز بايستى، در اين مكان مردانى است كه مى خواهند مهذّب وپاكيزه شوند، وخداوند افراد پاكيزه را دوست دارد».

«يعقوبى» مى نويسد: علّت اينكه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)سرزمين «بنى عمرو بن عوف» را به سرعت ترك كرد، اين بود كه افرادى از اين قبيله هنوز بر آيين بت پرستى بودند وبه هنگام شب به خوابگاه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)سنگ پرتاب مى كردند، از اين جهت پيامبر آن

1 . امتاع الأسماء مقريزى، ص48.

صفحه 217

نقطه را به سرعت به قصد نزول در مدينه، ترك گفت¹ و در مسير خود روز جمعه از اقامتگاه قبيله «بنى سالم» عبور مى كرد كه شتر پيامبر در برابر مسجد آنان كه قبل از ورود پيامبر ساخته بودند، زانو به زمين زد و نخستين نماز جمعه را با جمعيت صدنفرى در آن مسجد بجا آورد وخطبه اى خواند كه در كتابهاى سيره نقل شده است.²

آنگاه سوار بر شتر شد، هر تيره اى از دو قبيله خواستار نزول پيامبر بر آنان بود ولى همگى يك پاسخ مى شنيدند وآن اينكه شتر من در هر نقطه اى زانو به زمين بزند بر آنجا وارد خواهم شد، اتّفاقاً شتر وى در برابر خانه «ابوايّوب» زانو به زمين زد. در اين لحظه مردم اطراف پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را گرفتند و هر يك اصرار مىورزيد كه در منزل او سكنى گزيند در اين موقع مادر ابوايّوب از فرصت استفاده كرد، اثاث پيامبر را به خانه خود برد، وقتى اصرار مردم افزايش يافت، رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمودند: اثاث من كجا است، گفتنند:مادر ابوايّوب به خانه اش برد، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود:«اثاث هركجا، سكنى هم همانجا » در اين موقع «اسعد بن زراره» زمام شتر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را گرفته وبه سمت منزل ابوايّوب هدايت كرد خانه ابوايّوب دو طبقه داشت، پيامبر طبقه هم كف را براى اينكه ملاقات با مردم سهل وآسان باشد، برگزيد.

مثلث مخالف

اقامت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در مدينه سبب شد كه كليه مسلمانانِ متفرق ودربدر، در آن نقطه گرد آيند، وسرانجام مبدأ يك رشته رويدادها باشد كه تاريخ سيره، همه ويا بيشتر آنها را ضبط كرده است وعوامل مهم حادثه ساز عبارت بودند از:

1ـ وجود اهل كتاب در مدينه وحومه آن خيبر، نجران، نقطه مرزى حجاز

1 . تاريخ يعقوبى، ج2، ص 33.
2 . مجمع البيان، ج10، ص 287ـ 286.

صفحه 218

ويمن.

2ـ وجود مشركان معاند ناآگاه از شرايع آسمانى.

3ـ وجود دشمنان دوست نما(منافقان) كه از پشت خنجر مى زدند.

حادثه آفرينى اهل كتاب از طريق مناقشات ومجادلات كلامى كه وقت عزيز پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) را مى گرفتند وهر موقع در خود احساس عجز وناتوانى مى كردند، از طريق تحريك مشركان براى نبرد به توطئه مى پرداختند.

مشركان منطقه به خاطر دورى از كتابهاى سماوى، وناآگاهى از نظام شرايع، به خاطر تعصب به روش پدران ونياكان جنگهاى خونينى را به راه مى انداختند.

تكليف دشمنان دوست نما، روشن بود، زيرا آنان زير پرده نفاق به توطئه چينى وتضعيف روحيه ها وسرقت اسرار مسلمانان مى پرداختند.

اين سه عامل مهم جدّاً وقت پيامبر را در مدينه به خود اختصاص داده واجازه نداد كه رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)وقت خود را در ديگر اهداف رسالت متمزكز سازد.

از اين جهت هر موقع براى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فراغتى دست مى داد، به ديگر وظايف رسالت مى پرداخت كه مى توان مهم آنها را در عناوين ياد شده در زير خلاصه كرد:

1ـ تعليم قرآن واحكام ووظايف فردى واجتماعى.

2ـ اعزام مبلّغ ومعلّم قرآن به اطراف.

3ـ دعوت سران جهان وشخصيتهاى بزرگ به آيين اسلام از طريق اعزام سفير.

4ـ عقد معاهدات وقراردادهاى نظامى وسياسى واقتصادى با قبايل.

5ـ پذيرفتن وفود و هيئت هاى سياسى كه پس از فتح مكّه، به مدينه هجوم آوردند تا آنجا كه سال نهم سال «وفود» اعلام گرديد.

6ـ تربيت انسانهاى كامل و نمونه كه با ديگر مسلمانان، حساب جداگانه داشتند.

صفحه 219

7ـ دعوت مسلمانان به پايگاه نور و هدايت و نمايندگان واقعى كه همگى در مسئله «عترت» خلاصه مى شود.

8ـ قضاوت و داورى در مسائل حقوقى واختلاف افراد.

ما مجموع حوادث و رويدادهايى را كه در اين ده سال رخ داده و قرآن به گونه اى به آنها اشاره ويا تصريح كرده به ترتيب مى نگاريم و از تنظيم حوادثى كه در قرآن به آن اشاره نشده خوددارى مى نماييم و عذر ما در اين مورد اين است كه موضوع بحث«پيامبر در قرآن» است.

1ـ قتل در ماه حرام

نخستين گروهى كه پيامبر براى كسب اطلاع از تحركات قريش به منطقه اى به نام «نَخَلّة» ـ بر وزن جرقه، منطقه اى است ميان مكّه وطائف ـ اعزام كرد، گروه «عبد اللّه بن جحش» بود پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) او را در رأس يك هيئت هشت نفرى كه همگى را افراد مهاجر تشكيل مى داد، همراه با نامه اى به منطقه يادشده اعزام كرد، ودستور داد كه پس از دو روز طى طريق، نامه را بازكند وبه دستورى كه در آن هست، عمل نمايد وياران خود را در ادامه مسير مجبور نسازد.

فرمانده گروه پس از دو روز راهپيمايى، نامه را باز كرد وآگاه شد كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در آن دستور داده است كه در منطقه «نخله» كه ميان مكه وطائف قرار دارد فرود آيد ودر كمين قريش بنشيند و او را از كارهاى آنان آگاه سازد.

عبداللّه گروه خود را از مضمون نامه آگاه ساخت ويادآور شد كه من فرمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را پذيرا هستم ومرا از اينكه شماها را مجبور سازم، نهى كرده هر كدام از شما كه خواهان شهادت در راه خدا هست وبه آن راغب است، ادامه مسير دهد، ودر غير اين صورت از همين جا بازگردد، همه اعضاى گروه آمادگى خود را اعلام كردند وراه منطقه را در پيش گرفتند.

صفحه 220

حركت اين گروه مصادف با ماه رجب بود، اين سفر درست در پانزدهمين ماه هجرت، پيش از مسئله تغيير قبله صورت پذيرفت، دو نفر از اين گروه به نامهاى: سعد بن ابى وقاص وعتبه بن غزوان پيش از رسيدن به مقصد، شتر متعلّق به خود را كه به دنبال خود «يدك» مى كشيدند گم كردند از اين جهت براى پيدا كردن شتر، از گروه فاصله گرفته و سرانجام گروه شش نفرى به فرماندهى «عبداللّه» در نقطه اى كه پيامبر دستور داده بود در آنجا كمين كنند، فرود آمدند ورفت وآمد كاروانها را در نظر گرفتند. ناگهان متوجه شدند كه كاروانى مربوط به قريش به سرپرستى «عمرو بن الحضرمى» از آن نقطه عبور مى كند.وقتى چشم خدمه وسرپرست كاروان به گروه اعزامى افتاد، وحشت آنها را فرا گرفت وبا ديدن يك نفر از آنان كه سر خود را تراشيده بود، از وحشت در آمدند وبا خود فكر كردند كه اين گروه به نشانه اينكه سر تراشيده اند، از زيارت عمره باز مى گردند، طبعاً با كاروان كارى ندارند.

وجود اين منظره مانع از آن شد كه اعضاى كاروان نسبت به آنان راه احتياط را در پيش گيرند، تصميم بر اين گرفتند كه پس از استراحت مختصرى، شب هنگام منطقه را ترك گويند وبه سرزمين «حرم» وارد شوند.

در اين شرايط، گروه تجسس به شور ومشورت پرداخت كه آيا با صاحبان كاروان كه چهار نفر بيش نبودند، درگير شوند يا نه؟ سرانجام تصميم گرفتند كه به ضبط كاروان واسير گرفتن افراد بپردازند، ولى در اجراى تصميم، ميان دو محذور گير كردند. زيرا نقطه اى كه هر دو گروه در آنجا فرود آمده بودند هرچند خارج از حرم بود واز احترام خاصى برخوردار نبود، ولى از نظر زمان آن شب آخرين شب از ماه رجب بود كه جزء شهرهاى حرام است كه تحريم نبرد وستيز در آن، از مراسم ديرينه عرب است.وتأخير در حمله ودرگيرى در روز بعد (نخستين روز ماه شعبان) هرچند فاقد اين محذور بود، ولى سبب مى شد كه نبرد در سرزمين حرم انجام گيرد كه از احترام خاص برخوردار است. خلاصه در صورت حمله ناچار بودند كه يا به احترام زمان آسيب برسانند ويا به احترام مكان. عجله در حمله مايه هتك احترام ماه حرام،

صفحه 221

وتأخير در آن مايه آسيب بينى احترام «حرم» امن الهى بود. ولى سرانجام تصميم گرفتند كه به هدف خود جامه عمل بپوشانند. ودر نتيجه رئيس كاروان «عمرو حضرمى» به تير «واقد تميمى» از پاى در آمد، دو نفر از اعضاى آن به نامهاى «عثمان» و«حكم» به اسارت در آمدند ويك نفر به نام «نوفل» از معركه گريخت وگروه اكتشافى با دو اسير و كالاهاى ¹ ضبط شده كاروان وارد مدينه شدند و جريان را به حضرتش عرض كردند.

احترام چهار ماه ريشه آسمانى دارد

قرآن به نوعى اشعار مى دارد كه حرمت اين چهارماه (رجب وذى القعده و وذى الحجه ومحرم) ريشه آسمانى دارد وحرمت آنها را جزء آيين استوار مى خواند چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَاللّهِ إِثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ القَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ) (توبه/36).

«شماره هاى ماهها نزد خدا دوازده ماه است كه در كتاب خدا روزى كه آسمانها وزمين را آفريد قيد شده است، چهار ماه از آن، ماه حرام است اين است دين استوار، خويشتن را در آن ماهها ستم مكنيد.

جمله (ذلِكَ الدِّينُ القَيِّمُ) پس از جمله (مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ)اشاره به اين است كه احترام اين چهار ماه، بخشى از آيين استوار الهى است، و تشريع آن مربوط به خدا است نه به جامعه عرب جاهلى.

ظاهر آيه، نظريه معروفى را در علت تحريم جنگ در اين چهار ماه، تأييد نمى كند وآن اينكه چون ملّت عرب پيوسته با هم در جنگ و نبرد بودند و اين كار سبب شده بود كه كشاورزى وتجارت آنان به كلى نابود شود، لذا تصميم گرفتند كه جنگ را در چهارماه به كلى حرام اعلام كنند تا افراد آزادانه به رفت وآمد در ميان قبايل

1 . شيره و چرم.

صفحه 222

بپردازند ورشته بازرگانى از هم گسسته نشود.

در اين نقل، مصدر تشريع، خود ملّت عرب معرفى شده است، يعنى جامعه عرب بدون الهام از تشريع آسمانى، جنگ را در اين چهارماه تحريم كردند در حالى كه آيه، آن را جزء آيين «قيّم» كه آيين ابراهيم است مى داند و مفاد آن اين است كه اين قانون ريشه سماوى دارد، اكنون بايد ديد چگونه مى توان ميان اين دو قول را جمع كرد؟ و جمع ميان اين دو قول به اين نحو است كه، عرب به خاطر مصالحى، پذيراى احترام اين چهارماه شد كه از آيين ابراهيم به يادگار مانده بود.

روى اين اساس، پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)كه پيش از ديگران حافظ ونگهبان احترام اين چهارماه بود، رو به گروه اعزامى كرد وگفت:من به شما در ماه حرام دستور جنگ نداده بودم ومن نه غنايم را مى پذيرم ونه دو اسير را.

اين گفتار از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)، مايه وحشت اعزاميان شد وتصوّر كردند كه، گناه بس بزرگى را مرتكب شده اند، بالأخص كه بيش از حد مورد ملامت وسرزنش مسلمانان قرار گرفتند.

بهره بردارى قريش از حادثه

قريش كه از استقرار مسلمانان در مدينه سخت بيمناك واز فزايندگى گرايش قبايل عرب به اسلام، سخت به وحشت افتاده بودند، تصميم گرفتند كه، از اين رويداد بر ضدّ پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) بهره بردارى كنند، و فرهنگ انقلاب را لكه دار سازند وبگويند كه «محمّد» به مراسم نياكان خود احترام نمى گذارد ودر ماه حرام به قتل نفوس و اسارت افراد وبه يغماگرى اموال مى پردازد. و در اشاعه اين تهمت سخت به كوشش و تكاپو افتادند و از اين طريق انگشت در چشم مسلمانان در بند مكه نمودند كه رهبر شما، احترام ماه حرام را از ميان برده است وآنان پاسخى جز اين نداشتند كه بگويند اين جريان در ماه شعبان رخ داده است نه در ماه رجب.

يهود مدينه وحومه آن كه از تمركز نيروى سوّمى در آنجا سخت ناراحت بوده

صفحه 223

ودر كشمكش وجدان وحفظ مقام وموقعيت، به سر مى بردند، اين را به فال بد گرفتند وگفتند به همين زودى آتش جنگ ميان دو گروه شعلهور خواهد شد.

شايعه سازى دشمن، دفاع دوستان بى خبر مكه، همگى دور از حقيقت بود، عامل اين كار بى انضباطى گروه اعزامى بود كه فقط براى جمع آورى اطلاعات فرستاده شده بودند، امّا متأسفانه شرايط لازم سربازى را، رعايت نكرده خود را به زحمت، ورهبر عاليقدر خود را در معرض اتهام قرار دادند. چون گفتگو در اين مورد، بالا گرفت شرايط ايجاد كرد كه وحى آسمانى نظر خود را در باره احترام ماههاى حرام صريحاً بيان كند، سپس به نوعى، به پاسخ خرده گيران بپردازد، آياتى در اين زمينه وارد شد.

(يَسْأَلُونَكَ عِنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتال فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيْرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الحَرامِ وَ اِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دينِكُمْ إِنْ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الآخِرَةِ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ* إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَالَّذينَ هاجَروا وَ جاهَدُوا في سَبِيلِ اللّهِ أُولئِكَ يَرجُونَ رَحْمَتَ اللّه وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ).( بقره/ 217 و218).

«از تو در باره جنگ در ماه حرام سؤال مى كنند، بگو جنگ در آن (گناه) بزرگ است ولى جلوگيرى از راه خدا وكفر ورزيدن به خدا، وجلوگيرى (مسلمانان از ورود به مسجد الحرام) واخراج ساكنان آن، نزد خدا (گناهى) بزرگتر است، و فتنه از قتل «ابن الحضرمى» بالاتر است مشركان پيوسته با شما نبرد مى كنند تا بتوانند شما را از دين خود برگردانند، كسى از شما كه از آيين خود بازگردد وبه حالت كفر بميرد، اعمال صالح او در دنيا وآخرت باطل مى شود آنان اهل دوزخند ودر آن هميشه هستند.

صفحه 224

در اين آيات نكاتى است كه توجه شما را به آن جلب مى كنيم.

1ـ آيه به صورت روشنى، لزوم احترام ماههاى حرام را اعلام مى دارد، وقتال در آن را گناه بزرگى مى شمرد ومى فرمايد:

(قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبيرٌ).

2ـ يادآور مى شود كه مشركان منتقد، ناهيان خرما خورده اى هستند كه قتل انسانى را در ماه حرام دستاويز قرار داده اند، در حالى كه خود آنان به جرايم بس بزرگى دست زده اند مانند:

الف: (صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ): جلوگيرى از راه خدا ومانع شدن از گرايش مردم به آيين او.

ب: (كُفْرٌ بهِ): كفر ورزيدن به خدا، وترك عبادت او وبه جايش پرستش مخلوق او.

ج: (وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ): بستن راه مسجد الحرام وجلوگيرى از ورود مسلمانان به مسجد.

د: (وَ اِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ): بيرون كردن ساكنان آن به جرم ايمان آوردن به خدا، حرمى كه همه انسانها حتى حيوانات و پرندگان در آنجا مصونيت دارند.

اين چهار عمل، خود گناه بزرگى است، چگونه اعمال زشت خود را فراموش كردند وبه بهره بردارى از يك عمل اتّفاقى روى آورده اند.

هـ: (وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ): ايجاد محيط نامساعد براى ايمان، وتشويق به كفر، وتحت فشار قرار دادن مردم حقيقت جو كه به بت پرستى بازگردانند، از قتل يك انسان بالاتر است.

به عبارت ديگر، گروه اعزامى يك بار دچار بى انضباطى شدند يعنى انسانى را كشته دو نفر را به اسارت گرفته ومالى را ضبط كرده اند وپيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)ديه مقتول را پرداخت وهر دو اسير را آزاد ساخت، ولى گروه مشرك پيوسته مصدر اين اعمال

صفحه 225

ننگين مى باشند، از هدايت مردم جلوگيرى مى كنند، به خداى مورد پذيرش خود كفر مىورزند وعبادت او را انجام نمى دهند، راه مسجدالحرام را به روى حقيقت طلبان مى بندند، ساكنان حرم امن خدا را بيرون مى كنند، محيط را براى پرورش كفر ونابودى ايمان، فراهم مى سازند ـ مع الوصف ـ خود را بى گناه وديگرى را مجرم قلمداد مى نمايند.

آنگاه آيه به برخى از مسلمانان هشدار مى دهد كه اگر برخى از مسلمانان از آيين حق برگردند، اعمال نيك آنان كه در دوران مسلمانى به جاآورده اند پوچ و نابود مى گردد، چنان كه مى فرمايد:(وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ...).

3ـ آيه دوّم تكليف گروه متجاوز را بيان مى كند وآن اينكه خدا اين گروه را به خاطر اعمال نيك گذشته از مهاجرت ومجاهدت، واميدى كه به رحمت خدا دارند مورد مغفرت قرار داده است چنان كه مى فرمايد:(إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ الَّذينَ هاجَرُوا).

ابن هشام مى نويسد: سرپرست گروه وياران او كه از كار خود پشيمان شده بودند وقتى آيه نخست در باره عمل آنان نازل گرديد تا حدّى از ناراحتى آنان كاست، به طمع پاداش اخروى به پيامبر گفتند اميدوار باشيم كه جنگى پيش آيد ما در آن پاداش مجاهدان را داشته باشيم در اين موقع آيه دوّم فرود آمد و از مغفرت وبخشودگى گناه آنان گزارش داد.

4ـ پيامبر طبق نقل طبرسى¹ خونبهاى «عمرو حضرمى» را پرداخت قريش مبلغى براى آزاد سازى دو اسير خود، «عثمان» و«حَكَم» به مدينه فرستاد. پيامبر از پذيرفتن آن امتناع ورزيد زيرا احتمال مى داد كه سعد وقاص و عتبه كه براى جستجوى شتر خود از گروه اعزامى جدا شده بودند به وسيله قريش دستگير ويا كشته شده باشند وقتى هر دو نفر به مدينه بازگشتند هر دو اسير را در برابر مبلغى آزاد ساخت.²

1 . مجمع البيان، ج1، ص 312ـ 313.
2 . سيره ابن هشام، ج2، ص 255.

صفحه 226

2ـ تغيير قبله

ورود پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) به مدينه هرچند او را از آسيب مشركان مكه نجات داد، وجوانان اوس وخزرج پروانهوار گرد شمع وجود او مى گشتند، و از او دفاع مى كردند، ولى وجود يهود در داخل وخارج مدينه يكى از بزرگ ترين مشكلات پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)بود. عداوت يهود يكى دو علّت نداشت، بلكه از جهاتى با او مخالفت مى كردند كه يكى از آنها، انتقال نبوت از خاندان اسحاق به اولاد اسماعيل بود، گذشته از اين، يهود اقتصاد مدينه وحومه آن را قبضه كرده و بر اثر ايجاد اختلاف ودودستگى ميان دو قبيله بزرگ ساكن مدينه (اوس وخزرج)، بر سيادت خود تحكيم بخشيده بودند، وورود پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بر اين سرزمين وتحكيم وحدت ميان دو قبيله، وشعار پى ريزى يك آيين جديد كه سيطره خود را به آخرين نقطه معمور جهان گسترش خواهد داد، سخت آنان را مضطرب ساخته با جدال و سنگ اندازى به ظاهر علمى ومناقشه هاى بنى اسرائيلى، واكنش نشان مى دادند.

قبايل معروف يهود كه در «يثرب» وحومه آن سكنى داشتند همان قبايل «بنى قين قاع» و«بنى النضير» و «بنى قريظه» بودند كه هركدام به علتى از مدينه مطرود ويا ريشه كن شده اند وآيات مربوط به هر سه قبيله را به ترتيب سنوات حوادث خواهيم آورد.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) براى جلوگيرى از بازشدن جبهه دوّم غير از «جبهه شرك»، باب زندگى مسالمت آميز را با يهودان مدينه گشود.ودر ضمن تنظيمِ برنامه دفاعى براى مدينه، با يهودان عرب از شاخه هاى اوس وخزرج پيمان گسترده اى بست كه متن آن را ابن هشام در سيره خود آورده است.¹

اين گروه از يهود، متهوّدانى بودند كه بر اثر معاشرت با يهودان اسرائيلى، از

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 348.

صفحه 227

شرك به آيين يهود رو آروده وگروهى از قبايل «بنى النجار»، «بنى عوف»، «بنى ساعده»، «بنى ثعلبه» و«بنى اوس» را كه همگى شاخه هايى از دو قبيله بزرگ عرب يمنى بودند، به خود جذب كرده بود.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) براى تكميل كار، قرارداد جداگانه اى با يهودان اسرائيلى قبايل سه گانه «بنى قين قاع، بنى النضير، وبنى قريظه» امضا كرد كه متن آن را مرحوم مجلسى در بحار آورده است.¹

افراد ناوارد، قرارداد نخست را مربوط به يهوديان اسرائيلى مى دانند در صورتى كه اسامى وارد در آن حاكى است كه طرف پيمان، عربهاى متهوّدى بودند كه از نظر نسب، يهودى نبوده وبعداً به يهوديت گرايش پيدا كرده بودند.

جدال يهوديان يا سنگ اندازى علمى

خطّ اساسى قرآن در جدال با اهل كتاب، خطّ ملايمت ودورى از عنف وشدّت است كه از لجاج وعناد طرف مى كاهد و او را براى پذيرش حقيقت آماده مى سازد واين روش همان خطّى است كه آيات ياد شده در زير، آن را به روشنى ترسيم مى كند آنجا كه مى فرمايد:

(وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاّ بِالّتي هِيَ أَحْسَنُ إِلاّ الَّذينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّا بِالَّذي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) (عنكبوت/46).

«با اهل كتاب جز به روشى كه از همه نيكوتر است احتجاج نكنيد، مگر كسانى كه از آنها ستم كرده اند، وبگوييد بر آنچه كه بر ما وبر شما نازل شده است ايمان داريم، خداى ما وخداى شما يكى است وهمگى در برابر او تسليم هستيم».

دقّت در ذيل آيه، نيكوترين روش مجادله را براى ما مى آموزد و در اين مورد دو

1 . بحارالأنوار 19، ص110ـ111.

صفحه 228

نمونه را مطرح مى سازد.

1ـ آيين اسلام جدا از شرايع پيشين وآيينهاى ديرينه نيست، بلكه دنباله همان فيض الهى است كه از زمان «نوح» آغاز شده وتا زمان پيامبر خاتمصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم ادامه داشته است، ويك فرد مسلمان همان طور كه بايد بر آنچه كه بر پيامبر خاتم (صلى الله عليه وآله وسلم) نازل شده ايمان بياورد، بايد بر شرايع قبلى نيز ايمان آورد و همگى را محترم وشريعت الهى بداند چنانكه مى فرمايد:

(آمَنّا بِالَّذي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ).

باز در آيه ديگر به صورت روشن تر بر اين اصل تأكيد مى كند كه از واقع بينى رسالت اسلام حكايت مى كند وشرايع آسمانى را رحمت معنوى مى داند كه با بعثت نخستين پيامبران آغاز شده وتا عهد رسالت پيامبر خاتم ادامه داشته است. چنان كه مى فرمايد:

(قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَالأَسْباطِ وَ ما أُوتِيَ مُوسى وَ عيسى وَ ما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لانُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) (بقره/136).

«بگوييد ما به خدا وآنچه كه بر ما نازل شده وآنچه كه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق ويعقوب و اسباط (بنى اسرائيل) نازل گرديده و آنچه بر موسى وعيسى وپيامبران ديگر از طرف پروردگارشان داده شده است ايمان آورديم، و ميان آنان (از ايمان وحقانيت) فرقى نمى گذاريم در حالى كه تسليم فرمان خدا هستيم».

2ـ براى خالى كردن باد نخوت ونژاد پرستى يهود، لازم است بر يك اصل تكوينى تكيه شود وآن اينكه: خداى همگان وخالق همه مردم يكى است، همگى در برابر آن يكسان مى باشند. در اين صورت معنى ندارد، كه نژادى بر نژادى مقدّم وبرتر باشد مگر اينكه فضيلتى را كسب كند و كمالى را به دست آورد چنان كه مى فرمايد:

صفحه 229

(وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ).

در آيات بعدى يك نوع جدال علمى ونِقاش فكرى ديگرى انجام گرفته، وبر صدق گفتار پيامبر كه مدّعى بود اين قرآن وحى است و نتيجه تراوش فكرى او نيست با آيه ياد شده در زير، استدلال انجام گرفته است:

(وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتاب وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمينِكَ إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ) (عنكبوت/48).

«تو هرگز پيش از اين، كتابى را نمى خواندى و با دست خود چيزى نمى نوشتى، مبادا كسانى كه در صدد ابطال سخنان تو هستند در آن ترديد كنند».

مضمون آيه گواه بر صدق گفتار پيامبر است زيرا فردى كه در تمام عمر نه كتابى خوانده، نه چيزى نوشته ناگهان كتابى بياورد كه جهانيان در برابر آن عاجز وناتوان گردند، طبعاً دعوت كتاب او مربوط به خود او نبوده ونتيجه تراوش فكر او نخواهد بود.

جدالى استوار درباره تغيير قبله

در سوره بقره ضمن آيات دهگانه «142 ـ 151» جدالى علمى ومستدل وبه روش نيكوتر انجام گرفته كه در نوع خود ممتاز، واز مناقشات نخستين جامعه يهود مدينه با پيامبر است و از نظر زمان بندى مى توان آن را هفدمين ماه از ماههاى «هجرت» پيامبر دانست مسلمانان تا مدّتى حوادث را با گذشت چند ماه از هجرت، تاريخ گذارى مى كردند وبعدها سال هجرى، جايگزين آن شد.

پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم سيزده سال تمام در مكه، وهفده ماه در مدينه به سمت «بيت المقدس» نماز گزارد، ولى بعداً به علّتى كه يادآور مى شويم، مأموريت يافت از آن زمان به بعد، رو به كعبه ويا مسجدالحرام نماز بگزارد، ودر اين مورد، يهودان مدينه ـ چه پيش از تغيير قبله وچه بعد از آن ـ جنجال آفريدند. زيرا آنگاه كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به

صفحه 230

بيت المقدس نماز مى گزارد، مسلمانان را سرزنش مى كردند كه، اگر شما امّت مستقلّى هستيد پس چرا بر قبله ما نماز مى گزاريد؟

آنگاه كه روى مصالحى، فرمان تغيير قبله صادر شد، ودر حالى كه پيامبر دو ركعت از نماز ظهر را خوانده بود، جبرئيل دست او را گرفت وبه سوى كعبه متوجه كرد، جنجال شديدترى برپا كردند، وگفتند چه شد كه آنان قبله ما را رها كرده وبر قبله جديد نماز مى گزارند؟!

قرآن، در ضمن آياتى، به تحليل هر دو تشريع، پرداخته و هر دو را به صورت منطقى تحليل نموده است. اينك مجموع پرسشها را به نحو طبيعى مطرح كرده وپاسخ آيات را توضيح مى دهيم.

1ـ چرا از روز نخست، كعبه قبله نشد؟

نخستين پرسش آنها اين بود كه اگر قبله واقعى شما همان كعبه ويا مسجدالحرام بود، چرا از روز نخست به سوى آن نماز نگزارديد و در اين مورد چه رازى در كار بود كه مدّتى بر بيت المقدس نماز گزارديد آنگاه پس از مدّتى قريب به پانزده سال، قبله نماز شما تغيير كرد؟

2ـ تكليف اعمال پيشين چيست؟

اكنون كه قبله تغيير يافت و لازم شد كه مسلمانان از اين به بعد به كعبه رو كنند، تكليف اعمال عبادى كه در گذشته انجام گرفته، چيست؟

جالب اينكه قرآن پيش از آنكه يهود به اشكال تراشى برخيزند، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را از موضع آنان نسبت به تغيير قبله آگاه مى سازد، وپيش از آنكه يهود متعرض شوند قرآن به پاسخ اعتراضهاى آنان مبادرت مىورزد ودر ضمن آيه ياد شده اعتراضها وپاسخ آنها را تصريحاً وتلويحاً مى آورد:

1ـ (سَيَقُولُ السُّفَهاءُمِنَ النّاسِ ما وَليّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتي كانُوا عَلَيْها قُلْ للّهِ

صفحه 231

الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراط مُسْتَقيم)(بقره/142).

«به زودى برخى از ابلهان از مردم مى گويند: چه چيز آنان را از قبله اى كه بر آن نماز مى گزاردند برگردانيد؟ بگو مشرق ومغرب از آن خدا است، هركس را بخواهد به راه راست راهنمايى مى كند».

جمله (ما وَليّهُمْ...) بيانگر اعتراضى است كه پس از اندى از يهود شنيدهشد.

جمله (قُلْ للّهِ الْمَشْرِقُ...) يادآور يك اصل كلى است وآن اينكه وجود خدا پيراسته از زمان ومكان است توجه به هر نقطه اى از نقاط جهان، توجه به خدا است واگر نقطه خاصى به عنوان قبله تعيين مى گردد، به خاطر مصالح اجتماعى است نه اينكه وجود خدا به آن نقطه محدود مى باشد; بنابر اين نمازگزاردن به بيت المقدس توجه به خدا است، نماز بر كعبه نيز توجه به خدا است.

2ـ (وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهيداً وما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتي كُنْتَ عَلَيْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاّ عَلَى الَّذينَ هَدَى اللّهُ وَ ما كانَ اللّهُ لِيُضيعَ ايمانَكُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤفٌ رَحيمٌ) ( بقره/143).

«همان طور كه خداوند شما را هدايت كرد، شما را امت ممتاز و نمونه قرار داد، كه برمردم شاهد و گواه باشيد، پيامبر نيز بر شما شاهد وگواه باشد.قبله قرار نداديم، آنچه را كه قبلاً بر آن بوديد، جز براى تميز وجدا گشتن افراد مطيع و فرمانبر از افراد مخالف ومرتجع به عصر جاهلى، وخداوند ايمان (اعمال) شما را ضايع نمى كند، خداوند به مردم رؤوف ومهربان است».

در اين آيه به نكاتى كه برخى از آنها مربوط به مسئله تعدد قبله است اشاره شده است:

الف: امّت اسلامى امّت ممتاز ونمونه است (أُمَّةً وَسَطاً).

صفحه 232

ب: امّت اسلامى، بر ديگر امّتها شاهد وگواه مى باشد(لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ).

ج: اگر بيت المقدس به صورت موقت قبله معرفى شد به خاطر اين بود كه جامعه عرب اعم از موحّد ومشرك بر كعبه نماز مى گزارد، يا لااقل در برابر آن ولو به خاطر بتها سجده مى كرد اگر در آغاز رسالت، كعبه قبله معرفى مى شد، موحّد از مشرك جدا وتميز داده نمى شد، براى جدا كردن مؤمن وموحّد از مشرك وبت پرست پيرو عصر جاهلى، لازم بود كه مدّتى به بيت المقدس توجه شود تا حساب موحّدان اندك، از مشركان فراوان در مكّه وحومه آن، تميز داده شده وبازشناخته شوند; چنان كه مى فرمايد:(إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ).

د: نمازگزاردن به بيت المقدس در آغاز رسالت براى جامعه متعصب عرب بسيار سنگين و دشوار بود كه از نقطه مورد توجّه تمام قبايل عرب، صرف نظر كنند وبه قبله يهوديان نماز گزارند ولى اين مطلب براى گروه هدايت يافته كه تسليم فرمان پروردگار جهان مى باشند بسيار آسان بود چنان كه مى فرمايد:(وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاّ عَلَى الَّذينَ هَدَى اللّهُ) ¹.

هـ: در اين جا سؤال ديگرى مطرح است وآن اينكه: اگر كعبه از روز نخست

1 . تفسير آيه به نحوى كه بيان شد مبنى بر اين است كه مقصود از «القبله» بيت المقدس و مفعول نخست «جعلنا» مى باشد چنان كه مفعول دوّم آن جمله(التي كنت عليها) است گويا چنين مى فرمايد:«وماجعلنا القبلة الجهة التي كنت عليها». در اين صورت جمله: (لنعلم من يتبّع الرّسول)بيانگر نكته قبله بودن بيت المقدس است. همچنان كه مقصود از (ممّن ينقلب)آن گروه از عرب متعصب است كه هرگز حاضر نبودند با وجود كعبه، بر بيت المقدس نماز بگزارند. ومراد از (إلاّ الّذين هدى اللّه) افراد مؤمن واقعى در صدر اسلام است كه براى آنان فرمان خدا مطرح بود نه تعصب. ومانند پيامبر بر كعبه نماز مى گزاردند.

صفحه 233

قبله واقعى بود اعمال گروهى كه قبل از آن به بيت المقدس نماز گزارده وپيش از موضوع تحويل قبله درگذشته اند مانند اسعد بن زراره، چگونه است؟ آيه به پاسخ اين سؤال مى پردازد ومى فرمايد:

(وَما كانَ اللّهُ لِيُضيعَ إيمانَكُمْ) خداوند مظاهر ايمان شما را كه همان نمازها و تهجدها است، ضايع نمى گرداند، زيرا پاداش، مربوط به مطيعان، و كيفر از آن متمردان است. در اين صورت هردو گروه، چه آنها كه بر قبله نخست نماز گزارده اند وچه كسانى كه بر هر دو قبله، ويا بر قبله دوّم نماز خوانده اند ويا مى خوانند در پيشگاه خدا يكسان خواهند بود.

ودر آيه مقصود از «ايمان»، اعمال صالح است كه تجليگاه ايمان به شمار مى رود.

پيامبرى كه بر دو قبله نماز مى گزارد

قرآن در آيه سوّم يادآور مى شود كه اهل كتاب در كتابهاى خود مى خواندند كه پيامبر خاتمصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم بر دو قبله نماز مى گزارد، بنابراين بازگشت از بيت المقدس به كعبه، نشانه حقانيت پيامبر، و نمودار تحقّق علائم نبوت او در تورات است، چنان كه مى فرمايد:

(قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُولِيَّنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدالْحَرامِ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحَقُّ مِنَ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِل عَمّا يَعْمَلُونَ) (بقره/144).

«گردش چهره تو را در آسمان (به انتظار فرمان خدا در تعيين قبله) مى بينيم، تو را به سوى قبله اى كه از آن خشنود باشى برمى گردانيم، روى خود را به جانب مسجدالحرام كن وهركجا باشيد (شمااى مسلمانان) روى خود را به آن سمت برگردانيد، وآنان كه كتاب داده شده اند، مى دانند كه فرمان تغيير قبله فرمان صحيح

صفحه 234

و استوار از جانب پروردگارشان است و خداوند از كارهاى ايشان آگاه است».

درجمله (إِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ) جدال به معنى حقيقى صورت پذيرفته وآن احتجاج بر طرف مخاصم با منطق خود او است.

در اينجا جدال قرآن با اهل كتاب درباره تغيير قبله پايان مى پذيرد، هرچند آيات مربوط به آن تا آيه 150 ادامه دارد، و ما به همين اندازه اكتفامى كنيم.

***

صفحه 235

از هجرت تا رحلت

16 انحراف اهل كتاب از توحيد

و

جدال پيامبر اسلا م با اهل كتاب

آيات موضوع

1ـ (لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّاسِ عَداوَةً لِلَّذينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذينَ أَشْرَكُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ قالُوا إِنّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسّيسينَ وَرُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ* وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّا عَرَفُوا مِنَ الحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنّا آمَنّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ)(مائده/82ـ83).

2ـ (وَلَتَجِّدِّنَهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ عَلى حَياة وَ مِنَ الَّذينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَة وَ ما هُوَ بُمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَ اللّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ) (بقره/96).

3ـ (قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاّ اللّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ فَإِنْ تَوَلَّوا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّا مُسْلِمُونَ)(آل عمران/64).

4ـ (وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّهِ وَ قالَتِ النَّصارى اَلْمَسيحُ ابْنُ اللّهِ ذلِكَ قَولُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّى يُؤْفَكُونَ).(توبه/30).

صفحه 236

5ـ (لَقَدْ كَفَرَ الَّذينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَالْمَسيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيْحُ يا بَنِي إسرائيلَ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْحَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النّارُ وَ ما لِلظّالِمِينَ مِنْ أَنْصار* لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ ثالِثُ ثَلاثَة وَ ما مِنْ إِله إِلاّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللّهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ).(مائده72ـ74)

ترجمه آيات

1ـ «يهود و مشركان را دشمن ترين مردم نسبت به مؤمنان، و مسيحيان را مهربانترين آنها مى يابى، اين به خاطر اين است كه در ميان مسيحيان، كشيشان و راهب هايى است ودر برابر حق كبر نمىورزند وقتى آنچه را كه بر پيامبر نازل گرديده بشنوند، مى بينى كه اشك (شوق) مى ريزند، به خاطر حقّى كه شناخته اند مى گويند خدايا ما را با شاهدان وگواهان بنويسيد».

2ـ «آنها(يهود) را حريص ترين مردم بر زندگى دنيوى حتى حريص تر از افراد مشرك مى يابى،وهر يك از آنها دوست دارد كه هزار سال عمر كند، در حالى كه اين عمر طولانى او را از عذاب باز نخواهد داشت خداوند از ستمگران آگاه است».

3ـ «بگواى اهل كتاب به سوى سخن واحدى كه ميان ما وشما مشترك است، بشتابيد وآن اينكه جز خدا را، نپرستيم.چيزى را شريك او قرار ندهيم برخى، برخى ديگر، غير خداوند را «رب» (كسى كه سرنوشت انسان در دست او است) خود نپذيريم اگر روى برگردانيدند، بگوييد آگاه باشيد ما مسلمانيم».

4ـ «يهوديان گفتند «عزير» فرزند خدا است ومسيحيان نيز گفتند مسيح فرزند خدا است در اين سخن كه بر زبان دارند از گفتار كسانى كه قبلاً كفر ورزيده اند، پيروى مى كنند، خدا آنان را بكشد چگونه افترا

صفحه 237

مى بندند».

5ـ «آنان كه گفته اند كه مسيح خود خدا است، كفر ورزيده اند (چگونه اين سخن رامى گويند) در حالى كه خود مسيح مى گفت خدا را كه پروردگار من وپروردگار شما است بپرستيد؟ هر كسى براى خدا شرك قرار دهد، خدا بهشت را بر او حرام كرده وجايگاه او آتش است وبراى ستمگران يارى نيست.به طور مسلّم كسانى كه گفته اند خدا يكى از سه تا است، كفر ورزيده اند خدايى جز خداى واحد نيست اگر از آنچه كه مى گويند دورى نجويند، به گروه كافر از آنان عذاب دردناكى مى رسد چرا توبه نمى كنند و از او آمرزش نمى طلبند خداوند آمرزنده ومهربان است».

تفسير آيات

از ابعاد گسترده قرآن موضوع احتجاج باكافران ومشركان واهل كتاب است. خواه جدالهائى كه پيامبران پيشين با كافران اهل عصر خود انجام داده اند، وقرآن آنها را به عنوان «قصص پيامبران» نقل كرده است، يا جدالهائى كه پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم، با مشركان مكه واهل كتاب «يثرب» وحومه آن انجام داد ودر هر حال مجموع اين آيات براى خود موضوع مستقلى است كه مى تواند براى علاقمندان تفسير موضوعى، مطرح وموضوع قابل بحث باشد و اخيراً يكى از علماى معاصر كتابى درباره همين موضوع به نام «الحوار في القرآن» نگاشته وبه گونه اى حقّ مطلب را ادا كرده است.

اگر پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در سرزمين مكّه با مشركان، جدالهائى داشته، بيش از آن در سرزمين يثرب با يهودان و نصارى در پرتو قرآن مباحثاتى انجام داده است.

سرزمين مكه،پايگاه شرك ومشركان بود، شايد شماره اهل كتاب در آنجا از تعداد انگشتان يك انسان، تجاوز نمى كرد، واگر هم احياناً ديده مى شدند رهگذرانى بودند كه براى اهدافى به آنجا مى آمدند، ويا كارگرانى بودند كه براى «قريش» كار

صفحه 238

انجام مى دادند، فقط از قريش، دو نفر به نامهاى: «ورقة بن نوفل» و«عثمان بن حويرث» پيش از ظهور اسلام به مسيحيت گرويدند ولى در مقابل «متهودى» (عرب يهودى گرا) ميان آنان وجود نداشت وپس از اسلام، «عبيد اللّه بن جحش» نخست، اسلام آورد و از ترس شكنجه قريش بسان ديگر مسلمانان رهسپار حبشه گرديد ودر آنجا، به مسيحيت گرويد ودرگذشت، واكثريت قريش را مشركان بت پرست وافراد كمى از آنان را «احناف» كه پيرو آيين ابراهيم بودند تشكيل مى داد.¹

آيات مربوط به جدال با اهل كتاب در سوره هاى مدنى وارد شده، آنهم در سوره هاى «طوال » مانند بقره وآل عمران وغيره. وتا طوائف سه گانه يهود در مدينه بودند، جنگ سرد ميان مسلمانان ويهود به صورت جدال ادامه داشت، روزى كه ريشه كن شدند، جدال اهل كتاب به خاموشى گراييد و كم وبيش با نصارا،و مسيحيان «نجران» وجود داشت.

محور جدال با مشركان را مسائل مربوط به توحيد ونظائر آن مانند معاد تشكيل مى داد در حالى كه محور جدال با اهل كتاب راعلاوه بر توحيد، علائم نبوت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) در عهدين وكارهاى ناشايست احبار ورهبان، تشكيل مى دهد.

موضوع بحث ما در اين مقالات، «حوار» ويا «جدال» در قرآن نيست زيرا اين خود موضوع جداگانه اى است كه ما فعلاً با آن كارى نداريم، بلكه محور سخن ما جدالهايى است كه پيامبر به دستور قرآن با برخى از يهودانِ يثرب ومسيحيان «نجران» انجام داده وتاريخ قطعى هر يك از اين «جدالها» هرچند روشن نيست امّا اجمالاً مى توان گفت كه غالب آنها پيش از جنگ بدر وبرخى پس از آن، انجام گرفته است وبا ريشه كن شدن يهودان مدينه در جنگ احزاب، غالب اين گفتگوها پايان پذيرفت و از اين طريق مسلمانان در احتجاج با مخالفان روش نويى را درپيش گرفتند.

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 222ـ 224.

صفحه 239

موضع نرم مسيحيان وخشونت يهود

قرآن موضع مشركان ويهود را نسبت به مسلمانان بسيار خشن، وموضع مسيحيان را نرم وملايم توصيف مى كند وبه نكته اى نيز اشاره مى كند آنجا كه مى فرمايد:

(لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّاسِ عَداوَةً لِلَّذينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذينَ أَشْرَكُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ قالُوا إِنّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسّيسينَ وَرُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ* وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّا عَرَفُوا مِنَ الحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنّا آمَنّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ)¹.

«يهود ومشركان را دشمن ترين مردم نسبت به مؤمنان، ومسيحيان را مهربانترين آنها مى يابى، اين به خاطر اين است كه در ميان مسيحيان، كشيشان وراهب هايى است ودر برابر حق كبر نمىورزند وقتى آنچه را كه بر پيامبر نازل گرديده بشنوند، مى بينى كه اشك (شوق) مى ريزند، به خاطر حقّى كه شناخته اند مى گويند خدايا ما را با شاهدان وگواهان بنويسيد».

به خاطر همين سرسختى است كه در طول عهد رسالت در مدينه، فقط تعداد بسيار كمى از يهودان، اسلام آوردند واسلام برخى از آنان مانند «عبد اللّه بن سلام» مشكوك ومرموز و گرايش يهودانى مانند «كعب الأحبار» وغيره قطعاً غرض آلود بود ونتيجه اى جز ضربه زدن نداشت.

در حالى كه جريان، در ميان «مسيحيان» شبه جزيرة العرب وغيره به گونه اى ديگر بوده است ودر نخستين فتوحات اسلامى، مسيحيان شامات، شيفته اسلام شدند وآن را از صميم دل پذيرفتند.

آيه شريفه فوق اين دو نوع موضع گيرى را مربوط به وجود دانشمندان وتاركان

1 . سوره مائده، آيه 82ـ 83.

صفحه 240

دنيا ورهبانان در ميان مسيحيان مى داند كه به خاطر وارستگى از دنيا حقايق را كتمان نمى كنند ودلائل نبوت پيامبر را در عهدين يادآور مى شوند، در حالى كه علما ودانشمندان يهود، به خاطر دلبستگى شديد به دنيا به كتمان علائم نبوت پرداخته وحقائق را از امّت خود پوشيده نگاه مى دارند كافى است كه در مفاد اين آيه دقّت كنيم:

(وَلَتَجِّدِّنَهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ عَلى حَياة وَ مِنَ الَّذينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَة وَ ما هُوَ بُمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَ اللّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ) ¹.

«آنها را حريص ترين مردم بر زندگى دنيوى حتى حريص تر از افراد مشرك مى يابى،وهر يك از آنها دوست دارد كه هزار سال عمر كند، در حالى كه اين عمر طولانى او را از عذاب باز نخواهد داشت خداوند از ستمگران آگاه است».

دلبستگى بيش از حد وحساب به دنيا است كه مانع از گرايش به حق مى گردد وحجاب ضخيمى ميان انسان وحقايق پديد مى آورد.

دعوت به حفظ خطّ مشترك

قرآن با اهل كتاب در قلمروهاى گوناگون جدال داشته و از اين رهگذر ما را با فرهنگ يهود ونصارى ومنطق خود در نقد عقايد آنها آشنا ساخته است، نخست در شگفت خواهيد بود كه قرآن با اهل كتاب در قلمرو توحيد به جدال برخيزد، ولى با توجه به انحرافى كه پس از حضرت موسى (عليه السلام) وحضرت مسيح (عليه السلام) در ميان آنان رخ داد، علّت آن روشن مى گردد.

قرآن در نخستين برخورد با اهل كتاب يادآور مى شود كه اگر پذيرفتن نبوت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)وآيين او براى آنان سنگين است لا اقل حدّ مشترك ميان دعوت تمام پيامبران را حفظ نمايند. وآن موضوع يكتاگرايى ويكتا پرستى است در حالى كه

1 . سوره بقره، آيه 96.

صفحه 241

پيروان كتابهاى آسمانى در برخى از مراتب توحيد كه هم اكنون بيان مى شود، كاملاً منحرف مى باشند، آنجا كه مى فرمايد:

(قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاّ اللّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ فَإِنْ تَوَلَّوا فَقُولُوا اشْهدُوا بِأَنّا مُسْلِمُونَ) ¹.

«بگواى اهل كتاب به سوى سخن واحدى كه ميان ما وشما مشترك است، بشتابيد وآن اينكه جز خدا را، نپرستيم.چيزى را شريك او قرار ندهيم برخى، برخى ديگر، غير خداوند را «رب» (كسى كه سرنوشت انسان در دست او است) خود نپذيريم اگر روى برگردانيدند، بگوييد آگاه باشيد ما مسلمانيم».

در حالى كه خطّ توحيد، خطّ مشترك ميان تمام آيينهاى آسمانى است ولى متأسفانه «يهود» وبيش از آنها «مسيحيان » از آن منحرف شده ودر پيكره توحيد، از روى جهل ونادانى، شرك ودوگانگى جوانه زده است.

انحراف يهود از خطّ اصيل توحيد

يهود امروز وديروز خود را فرزند آيين توحيد دانسته وسرگردانى خود را در جهان ـ بطور غلط ـ از طريق ثبات بر آيين يكتاپرستى توجيه مى كنند ولى قرآن يادآور مى شود كه يهوديان معاصر عصر رسالت از «شرك» مصون نمانده وبسان مسيحيان براى خدا، فرزندى به نام «عزير» تراشيده اند چنانكه مى فرمايد:

(وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّهِ وَ قالَتِ النَّصارى اَلْمَسيحُ ابْنُ اللّهِ ذلِكَ قَولُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّى يُؤْفَكُونَ).²

«يهوديان گفتند «عزير» فرزند خدا است ومسيحيان نيز گفتند مسيح فرزند خدا

1 . سوره آل عمران، آيه 64.
2 . سوره توبه، آيه 30.

صفحه 242

است اين سخن كه بر زبان دارند از گفتار كسانى كه قبلاً كفر ورزيده اند، پيروى مى كنند، خدا آنان را بكشد چگونه افترا مى بندند».

يهوديان امروز خود را از چنين اعتقادى پيراسته مى دانند، ولى به طور مسلّم روز نزول قرآن در ميان گروهى از آنان چنين عقيده باطلى وجود داشته است گاهى احتمال داده مى شود كه برخى از يهود به طور تشريفى «عزير» را فرزند خدا مى دانستند، چنانكه مى گويند: مسجد خانه خدا است.ولى اين احتمال با ظاهر آيه تطبيق نمى كند.

توحيد ذاتى ولغزش مسيحيان

از مجموع بحثهاى قرآن با مسيحيان زمان نزول قرآن استفاده مى شود كه شرك ولغزش آنان از نظر توحيد به صورتهاى گوناگون بوده است:

1ـ مسيح خود خدا است.

2ـ اقانيم سه گانه يا ثالوث اقدس.

3ـ مسيح فرزند خدا است.

آيات قرآنى به اين سه نوع شرك در ميان مسيحيان گواهى مى دهد و ممكن است روح همگى يكى باشد در حالى كه احتمال دارد، كه هر فرقه اى به يكى از آنها قائل باشد.

الف: مسيح خود خدا است

در باره شرك نخست ونحوه ابطال آن يادآور مى شود كه:

(لَقَدْ كَفَرَ الَّذينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَالْمَسيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيْحُ يا بَنِي إسرائيلَ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّي وَ رَبَّـكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْحَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النّارُ وَ ما لِلظّالِمِينَ مِنْ أَنْصارِ).¹

1 . مائدة/73.

صفحه 243

«آنان كه گفته اند كه مسيح خود خدا است، كفر ورزيده اند (چگونه اين سخن رامى گويند) در حالى كه خود مسيح مى گفت خدا را كه پروردگار من وپروردگار شما است بپرستيد؟ هر كسى براى خدا شرك قرار دهد، خدا بهشت را بر او حرام كرده وجايگاه او آتش است وبراى ستمگران يارى نيست».

مضمون آيه از دو چيز تركيب يافته است، بخشى از آن مدعاى آنان را مطرح مى كند آنجا كه مى فرمايد:

(لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ ثالِثُ ثَلاثَة).

بخش ديگر با روشن ترين بيان آن را باطل مى سازد ومى فرمايد: آن كسى كه شما براى الوهيت او سينه مى زنيد، خود را بنده خدا مى دانسته وهمگان را به پرستش خداى يگانه دعوت مى كرد، وحيات حضرت مسيح بر اين گواهى مى دهد.

برخى ازمفسران مى گويند اين آيه ناظر به گروهى از مسيحيان است به نام «يعقوبيه» كه مسيح را خود خدا مى دانستند، نه يكى از اقانيم سه گانه ونه فرزند خدا.¹

هيچ بعيد نيست كه در ميان مسيحيان آن روز چنين نظريه اى يعنى اعتقاد به خداى يگانه متجسم در مسيح، وجود داشته است ولى در عين حال ممكن است اين عقيده رويه ديگر شرك دوم باشد كه هم اكنون به صورت اقانيم سه گانه، واصالت سه ذات در مقام الوهيت، به نامهاى (خدا، ومسيح وروح القدس) مطرح مى گردد واز آن به «تثليث در توحيد» نام مى برند، واگر واقعيت اين دو شرك يكى باشد، طبعاً بايد، شرك نخست را «توحيد در تثليث» و شرك دوّم را «تثليث در توحيد» واعتقاد به الوهيت عيسى واينكه او خدا است با تثليث در الوهيت از نظر آنها

1 . انّ اللّه اتحد بالمسيح اتّحاد الذات فصار شيئاً واحد و صار الناسوت لاهوتاً. مجمع البيان، ج2، ص 228. شيخ طوسى در تبيان، گويندگان به الوهيت مسيح را، اهل تثليث نيز مى داند، تبيان، ج2، ص 587.

صفحه 244

منافات ندارد، ناميد. اينك تشريح صورت دوّم شرك:

ب: ثالوث اقدس يا تثليث در توحيد

مسيحيان عصر رسالت، بسان مسيحيان امروز به اصالت سه ذات به عنوان اقانيم سه گانه قائل شده كه يكى از آنها خدا است حالا موقعيت هريك از آنها نسبت به مقام الوهيت چگونه است آيا هريك مالك تمام مقام الوهيت مى باشند يا جزئى از آن را، اين مطلبى است كه بعداً در باره آن توضيح خواهيم داد، قرآن اين نظريه را چنين نقل مى كند:

(لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ ثالِثُ ثَلاثَة وَ ما مِنْ إِله إِلاّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللّهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ).¹

«به طور مسلّم كسانى كه گفته اند خدا يكى از سه تا است، كفر ورزيده اند خدايى جز خداى واحد نيست اگر از آنچه كه مى گويند دورى نجويند، به گروه كافر از آنان عذاب دردناكى مى رسد چرا توبه نمى كنند و از او آمرزش نمى طلبند خداوند آمرزنده ومهربان است».

نوع نخست از شرك در عين بى پايگى، از نظر ادعا بسيار روشن است، ولى نوع دوّم در مقام تصوّر آنچنان مبهم است كه نوبت به تصديق نمى رسد واين موضوع بحث ما است در مقاله آينده.

***

1 . سوره مائده، آيه 73ـ 74.

صفحه 245

از هجرت تا رحلت

17 الوهيت مسيح در سه چهره

آيات موضوع

1ـ (قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوا إِلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاّ اللّهَ).(آل عمران/64)

2ـ(لَقَدْ كَفَرَ الَّذينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ).( مائده/72)

3ـ(يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللّهِ إِلاّ الْحَقِّ إِنَّمَا المَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِوَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ ما فِي الأَرْضِ وَ كَفى بِاللّهِ وَكِيلاً).(نساء/171)

4ـ(ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذي فِيهِ يَمْتَرُونَ).(مريم/34)

5ـ (قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي).(كهف/109)

ترجمه آيات

1ـ «بگواى پيروان كتاب آسمانى به سوى سخن مشترك ميان ما وشما بشتابيد وآن اينكه جز خدا را نپرستيم».

صفحه 246

2ـ « آنان كه به خدايى مسيح پسر مريم قائل شدند براستى كافر شدند».

3ـ «اى اهل كتاب (اى علماى نصارى) در دين خود اندازه نگهداريد و در باره خدا جز براستى سخن نگوييد در حقّ مسيح عيسى بن مريم جز اين نشايد كه او رسول خداست و كلمه الهى در رحم مريم القاء شده پس به خدا و همه فرستادگانش ايمان آريد و به تثليث قائل نشويد (اَب و ابن و روح القدس را خدا نخوانيد) از اين گفتار شرك باز ايستيد بهتر است كه جز خداى يكتا خدايى نيست خدا منزّه تر است از آنكه او را فرزندى باشد، هرچه در آسمانها و زمين است همه ملك اوست و خدا تنها به نگهبانى همه موجودات عالم كافى است».

4ـ «اين است عيسى فرزندمريم سخن حقّى كه در آن ترديد مى كنيد».

5ـ «بگو اگر دريا براى نوشتن كلمات خداى من مركب شود قبل از آنكه كلمات پروردگارم پايان پذيرد، دريا پايان مى پذيرد.

تفسير آيات

خطّتوحيد، خطّ وسط وباريكى است كه كوچك ترين تمايل به چپ وراست، مايه خروج از خطّمشترك تمام دعوتهاى آسمانى مى باشد.

انحراف مسيحيان در باره توحيد به قدرى واضح و روشن است كه نمى توان آنان را پيروان خطّ مشترك ميان تمام پيامبران خواند وبه همين خاطر است كه اسلام اصرار دارد كه از آنان بخواهد كه به برنامه مشترك تمام پيامبران احترام بگذارند، چنانكه مى فرمايد:

(قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوا إِلى كَلِمَة سَواء بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاّ اللّهَ).¹

«بگواى پيروان كتاب آسمانى به سوى سخن مشترك ميان ما و شما بشتابيد وآن اينكه جز خدا را نپرستيم».

1 . سوره آل عمران، آيه 64.

صفحه 247

انحراف از توحيد در ميان مسيحيان، خود را به سه صورت نشان داده و ممكن است همگى چهره هاى مختلفى از يك حقيقت باشد:

1ـ انقلاب لاهوت به ناسوت واينكه مسيح خود خدا است ودر اين مورد قرآن مى فرمايد:

(لَقَدْ كَفَرَ الَّذينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ).¹

2ـ تثليث ويا خدايان سه گانه كه به «ثالوث اقدس » معروف است.

3ـ مسيح فرزند خدا است والوهيت از سه عنصر تشكيل وتركيب يافته است يعنى خداى پدر، خداى پسر وخداى روح القدس.

ما درباره چهره نخست از انحراف در صفحات قبل بحث نموديم هم اكنون درباره دوّمى به بحث وگفتگو مى نشينيم وقرآن در اين باره مى فرمايد:

(لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللّهَ ثالِثُ ثَلاثَة وَ ما مِنْ إِله إِلاّ إِلهٌ واحِدٌ).²

«آنانكه مى گويند خدا يكى از سه خدا است كافر شده اند خدايى جز خداى واحد نيست».

تصوّر خدايان سه گانه به نحوى كه مسيحيان مدّعى آن هستند، بسيار مبهم وپيچيده است كه نوبت به مرحله تصديق واثبات نمى رسد.

از نظر تصوير، انحراف در چهره نخست «انقلاب لاهوت به ناسوت» روشن است هرچند از نظر واقعيت باطل وپوچ است زيرا معنى ندارد كه موجود پيراسته از ماده وماديات وسراسر كمال وجمال، به صورت موجود مادى درآمده وسر از رحم «مريم(عليها السلام)» در آورد.

ولى چهره دوّم انحراف، از نظر تصوير مبهم ومجمل است، زيرا در درون خود تناقضى را مى پرورد كه از نظر عقل باطل مى باشد.

1 . سوره مائده، آيه 72.
2 . سوره مائده، آيه 72.

صفحه 248

«مسيحيان »خود را پيرو آيين توحيد دانسته ومدّعى هستند كه خداى جهان، خداى يگانه است، و اين وحدت، وحدت حقيقى است و مجازى نيست.

در كنار آن، مسئله «تثليث» وخداوندگارى سه چيز را مطرح مى كنند وكثرت وسه گانگى را حقيقى وواقعى مى انديشند وآن را مجاز نمى دانند ودر اين صورت، عقل متحيّر وسرگردان است كه اين چه نوع يگانگى حقيقى است كه با سه گانگى واقعى سازگار مى باشد؟

اگر آنان يكى از دو صفت (وحدت وكثرت) را حقيقى وديگرى را مجازى مى دانستند، مشكلى در مقام تصوير مدعا وجود نداشت. ولى برعكس، آنان بر هر دو صفت به صورت حقيقى وواقعى اصرار دارند ومدعى مساوات يك با سه مى باشند و معادله(3=1) در نظر آنان در مورد خدا صحيح وپابرجاست.

از يك طرف پژوهشگران مسيحى مى بينند كه خطّمشترك ميان آيينهاى آسمانى، خطّ توحيد ودعوت به وجود خداى يگانه وآفريدگار يكتا و معبود واحد است. و هر نوع احتمال كثرت مايه خروج از اين خطّمشترك است.

از طرف ديگر به خاطر غلو در باره مسيح ويا به جهت آشنائى با ثالوث هندى كه در آن خداى ازلى وابدى در سه مظهر به نام «برهما» (پديدآورنده) و «فيشنو» (نگهدارنده) و «سيفا»(كشنده) تجلّى نموده است به خدايان سه گانه قائل شده، علاوه بر خدائى خدا، به الوهيت مسيح و «روح القدس» نيز عقيده پيدا كرده اند آنگاه در تبيين عقيده خود آنچنان در بن بست قرار گرفته اند كه تاكنون از هيچ مقام كليسايى توضيح قانع كننده اى در اين مورد داده نشده است.

مبلّغان مسيحى براى رهايى از اين بن بست دو نوع تلاش كرده اند:

1ـ مى گويند:حساب دين ازعلم جدا است وبايد مسائل دينى را پذيرفت، هرچند علم بر خلاف آن داورى كند، درست است كه از نظر مسائل رياضى معادله (1=3) باطل مى باشد ولى هرگز لازم نيست كه عقايد مذهبى را علم تأييد واثبات

صفحه 249

كند ويا با آن مخالف نباشد، بلكه هرگاه مذهب مطلبى را مطرح كرد، بايد آن را به طور تعبّد پذيرفت و خم به ابرو نياورد.

يك چنين پوزش طلبى از قبيل «عذر بدتر از گناه» است وحربه به دست ملحدان دادن است تا ماترياليستها بگويند دين سدّ راه علم است وبايد دين را ذبح كرد تا علم زنده گردد.

اصولاً آيينى كه نه خرد آن را بپذيرد ونه علم آن را تصديق كند چه لزومى دارد كه انسان در راه آن فداكارى وجانبازى كند.

2ـ مى گويند: معادله (1=3) يك معادله صحيح است ودر خارج نمونه هايى دارد، مانند خورشيد كه در عين وحدت ويگانگى، سه چيز است:1ـ جرم خورشيد 2ـ نور 3ـ حرارت ; چه مانع دارد كه «ثالوث اقدس» نيز از اين مقوله باشد؟

ناگفته پيدا است با اين مثال وهمانند آنها نمى توان يك محال بديهى را ممكن ساخت، محالى كه بر هر كودك دبستانى، تا چه رسد به افراد كامل، روشن و واضح است اتّفاقاً همان مثالى را كه مطرح كرده اند، هرگز در آن سه چيز يك چيز نيست، ممكن است سه چيز يك نام به نام «خورشيد» داشته باشد ولى وحدت نام دليل بر وحدت اجزاء آن نيست، يك كارخانه از هزاران قطعات تركيب مى يابد، ودر عين كثرت ممكن است يك نام داشته باشد به نام كارخانه ذوب آهن يا پالايشگاه نفت ودر مورد خورشيد جرم، غير از نور وحرارت است جرم آن اتمهاى بى شمارى است كه از طريق انفجار تبديل به نور وحرارت مى شود، ونور وحرارت نيز دو موج مختلفى است كه در فيزيك به يكى مادون قرمز وبه ديگرى مافوق آن مى گويند.

تشبث به اين مثال ومانند آن حاكى از فلاكت يك دانشمند الهى است كه مى خواهد مسائل ماوراء الطبيعه را كه از دقيق ترين مسائل فلسفى وفكرى است با اين مثالهاى مبتذل وبا اين مسامحه ها حل كند، آيا شايسته نيست به جاى سفسطه گرى، گردن به حق نهيم و از آن پيروى كنيم؟

صفحه 250

مقصود از تثليث در وحدت چيست؟

اصولاً بايد ديد مقصود از تثليث در وحدت وبه اصطلاح «خدايان سه گانه» در عين خداى يگانه چيست؟ در اين مورد دو تصوّر وجود دارد كه هر دو باطل است و امكان پذير نيست:

الف: سه فرد از يك طبيعت

مقصود از «اقانيم سه گانه» سه فرد از يك طبيعت ومفهوم كلى است به نام خدا كه هر فردى كه براى خود شخصيت و استقلال دارد درست مانند مصاديق مفهوم« انسان» كه مفهوم وسيع وگسترده اى است وهر فردى از آن براى خود وجود مستقل وجداگانه اى دارد، و هر فردى مصداق كاملى از انسان است (نه جزئى از آن).

تثليث به اين معنى همان شرك جاهلى است كه در مسيحيت به صورت خدايان سه گانه تجلّى كرده است ودلائل توحيد «خدا» واينكه واجب الوجود در خارج يك فرد بيشتر ندارد، و تعدّد و دوگانگى براى او ممكن نيست، اين فرض را باطل اعلام مى دارد.

ب: سه جزء از واحد شخصى

هريك از «اقانيم سه گانه» داراى استقلال و تشخص نبوده و بر اثر تركيب وبهم پيوستگى واقعى موجودى به نام «خدا» پديد آمده است ودر حقيقت هيچ يك از اجزاء سه گانه خدا نيست، بلكه خداى جهان مركب از سه عنصر است.

در اين تفسير «خدا» در تحقّق وتشخّص خود نياز به اجزاء خويش دارد وتا اجزاء دست به دست هم نداده وتركيب نشوند او تحقّق نمى پذيرد.

اشكالات اين فرض كمتر از فرض نخست نيست:

الف: خداى غنى وبى نياز به صورت يك موجود محتاجى تجلّى مى كند كه در تحقّق خود نياز به اجزاء دارد، در اين فرض خدا غناى خود را از دست داده وبه

صفحه 251

صورت فقير ومحتاج جلوه مى كند.

ب: هريك از اين اجزاء اگر واجب الوجود باشد و وجود آنها از ذات خود بجوشد در اين صورت به جاى خداى يگانه، سه خداى واجب الوجود خواهيم داشت كه دلائل توحيد به شدّت آن را رد مى كند.

واگر هر يك از اين اجزاء ممكن الوجود باشد در اين صورت خدا، در تحقّق خود، يعنى در تحقّق مركبى كه از پيوستگى آنها به وجود مى آيد، به خداى ديگرى نيازمند خواهدشد كه به اجزاء ومركّب تحقق بخشد وبراى اينكه مجدداً با اشكالى روبرو نشويم بايد آن خدا، بسيط باشد نه مركب، وگرنه عين همان پرسش در باره او نيز مطرح خواهد شد.

خلاصه «تثليث در الوهيت» خواه به صورت سه فرد مستقل از يك طبيعت، ويا سه جزء از يك فرد مشخص، معقول ومتصوّر نيست واشكالات فلسفى «تثليث» در اين مقدار خلاصه نمى شود اكنون نظر قرآن را در اين مورد يادآور مى شويم:

(يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللّهِ إِلاّ الْحَقِّ إِنَّمَا المَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِوَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ ما فِي الأَرْضِ وَ كَفى بِاللّهِ وَكِيلاً).¹

در آيه نكات جالبى است كه متذكر مى شويم:

1ـ ريشه اعتقاد به «الوهيت» مسيح غلو در حقّ پيشوا و رهبر است كه مى خواهند با بالا بردن مقام او شخصيت خويش را نيز بالا ببرند، وگرنه دليل ندارد كه بى جهت انسانى را به خدايى برسانند و ـ لذا ـ مى فرمايد: (وَ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللّهِ إِلاّ الحَقّ).

2ـ در همين آيه حضرت مسيح (عليه السلام) با صفات ياد شده در زير معرفى شده

1 . سوره نساء، آيه 171.

صفحه 252

است:

1ـ عيسى بن مريم 2ـ رسول اللّه 3ـ كلمته 4ـ القاها إلى مريم 5ـ روح منه.

برخى از اين صفات گواه روشنى بر عبوديت وبندگى او است، د رحالى كه برخى ديگر، از اوصاف متشابهى است كه بايد از طريق اوصاف محكم تفسير وتوضيح شوند اينك بيان اين قسمت:

الف: قرآن در موارد متعددى كه به شانزده مورد مى رسد، مسيح را به لفظ ( عيسى ابن مريم) معرفى مى كند كه خود نشانه مخلوق بودن او است قرآن در آيات سوره مريم دوران «جنينى ووضع شيرخوارگى وپرورش او در گهواره وديگر صفات انسانى او را بيان مى كند» واز اين طريق با لسان فطرت، انديشه خدايى او را طرد مى كند.

ب:( رسول اللّه): پيامبر ومأمور خدا است نه خود او و نه جزئى از او.

ج: ( كَلِمتُهُ): قرآن در مواردى «مسيح » را «كلمه» مى خواند ودر آيات ديگر تمام موجودات را نيز كلمات اللّه مى خواند كه مى فرمايد:

(قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي).¹

«بگو اگر دريا براى كلمات خداى من مركب شود، قبل از آنكه نوشتن كلمات خدا به پايان رسد، دريا به پايان مى رسد».

اگر به موجودات جهان به طور عموم، وشخص حضرت مسيح به طور خصوص، كلمات وكلمه گفته مى شود به خاطر يك نوع تشابهى است كه ميان موجودات، وكلمات وجود دارد وآن اينكه: كلمه ولفظ، مخلوق گوينده است و از يك رشته معانى ومفاهيم ذهنى حكايت مى كند، همچنانكه موجودات جهان مخلوق خدا است كه از علم وقدرت خالق خود حاكى مى باشند، در حالى كه تمام

1 . سوره كهف، آيه 109.

صفحه 253

موجودات جهان كلمات خدا مى باشند ولى حضرت مسيح در اين مورد حساب جداگانه اى دارد زيرا تولد اعجاز آسا وساير خصوصيات او، بر او امتيازى خاص بخشيده است.

د:( القاها إِلى مريم): «در رحم مريم القاء شد» و اين نشانه انسانيت ومخلوق بودن او است كه شرح آن در سوره مريم آيات 16ـ 36 وارد شده است و لذا در آن سوره پس از تشريح كيفيت آفرينش او تا زمان رسالتش چنين نتيجه گيرى مى كند.

(ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذي فِيهِ يَمْتَرُونَ).¹

«اين است عيسى فرزندمريم سخن حقّى كه در آن ترديد مى كنيد».

هـ: ( وروحٌ منه): روحى از جانب خدا است، اين تعبير از كلمات متشابهى است كه بايد در پرتو آيات محكم تفسير شود وپيوسته مسيحيان ديرينه و كنونى، بر اين تعبير تكيه كرده ومسيح را جزئى از خدا دانسته اند در حالى كه با رجوع به آيات ديگر مفاد آيه كاملاً روشن مى گردد.

در رفع ابهام اين وصف دو مطلب را يادآور مى شويم:

اوّلاً: «من» در اين مورد «نشويه» است كه منشأ وسرچشمه پيدايش چيز را بيان مى كند چنانكه در آيه ياد شده در زير نيز چنين است.

(وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّمواتِ وَ ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ).²

«آنچه در آسمانها وآنچه در زمين است مسخّر شما كرده وهمگى از ناحيه او است».

هيچ آشناى به زبان عربى در آن آيه نمى گويد به حكم جمله (جميعاً منه) آسمانها وزمين وآنچه در ميان آن دو قرار دارند، جزئى از خدا مى باشند زيرا ناگفته

1 . سوره مريم، آيه 34.
2 . سوره جاثيه، آيه 13.

صفحه 254

پيدا است كه «من» در آيه «نشويه» است نه «تبعيضيه» وتفاوت «من» نشويه با «من» تبعيضيه بر ارباب ادب كاملاً روشن مى باشد.

ثانياً: اين تعبير در باره حضرت مسيح بالاتر از لفظ «من روحى» در باره آدم ابوالبشر نيست، قرآن در مقام آفرينش آدم مى گويد:

(فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ).¹

«آنگاه كه به او پرداختم، واز روحم در آن دميدم بر او سجده كنيد».

اگر لفظ (وروح منه) نشانه جزء بودن مسيح از خدا باشد بايد روح آدم ابوالبشر را نيز جزئى از ذات اقدس حق تعالى بدانيم.

تفسير اين نوع كلمات وجمله ها، در گرو آشنايى با اصطلاحات قرآن واصطلاحات مردم است گاهى به منظور احترام، چيزى را به چيز مقدّس اضافه مى كنند به مسجد مى گويند، خانه خدا، به مجلس شورى مى گويند خانه ملّت، واگر به مسيح روح اللّه مى گويند به خاطر تكريم وتعظيمى است كه اين پيامبر دارد وعلّت انتساب روح مسيح به خدا، همان علّت انتساب روح آدم به او است روح انسانى به خاطر عظمت و تجرد و شايستگى، جا دارد كه به عالم لاهوت نسبت داده شود نه عالم ناسوت، در اين ميان چون خلقت مسيح از اعجاز وكرامت خاصى برخوردار است، به خاطر شايستگى كه اين موجود زنده واين روح مجسّم دارد، به خدا نسبت داده شده است.

درآيه مورد بحث قرآن پس از نقل صفات پنج گانه كه همگى حاكى از عبوديت مسيح است، نتيجه گيرى مى كند ومى فرمايد:(فآمنوا باللّه ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيراً لكم): «حالا كه چنين است وروشن گرديد كه مسيح بنده خدا است به خدا ورسولان او كه (مسيح نيز يكى از آنها است) ايمان بياوريد، ونگوييد خدايان سه گانه، از اين گفتار دورى جوييد كه به نفع شما است».

1 . سوره حجر، آيه 29.

صفحه 255

از هجرت تا رحلت

18 نشانه هاى عبوديت حضرت مسيح (عليه السلام)

آيات موضوع

1ـ (مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ أُنْظُر كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُم الآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّى يُؤْفَكُونَ).(مائده/75)

2ـ (لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً للّهِ وَ لاَ الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتِنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً).(نساء/172)

3ـ (وَ إِذْ قالَ اللّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُوني وَ أُمِيَّ إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما في نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاّمُ الْغُيُوبِ* ما قُلْتُ لَهُمْ إِلاّ أَمَرْتَني بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمّا تَوَفَّيْتَني كُنْتَ أَنْتَ الرَّقيبَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ عَلى كُلِّ شَيء شَهيدٌ).(مائده/115ـ 117)

4ـ (أَفَأَصْفاكُمْ رَبَّكُمْ بِالْبَنينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَولاً عَظيماً).(اسراء/40)

5ـ(وَجََعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً)(زخرف/19).

6ـ (وَقالُوااتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ كُلٌّ لَهُ

صفحه 256

قانِتُونَ) (بقره/116ـ117).

7ـ (وَقالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الغَنِيُّ).(يوسف/68)

8ـ (وَجَعَلُوا للّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَ بَنات بِغَيْرِ عِلْم سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمّا يَصِفُونَ* بَدِيعُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ أَنّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْء وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءِ عَليمٌ* ذلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيء فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيء وَكِيلٌ)(انعام/99ـ101).

9ـ (قالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَالغَنِيُّ لَهُ ما فِي السَّمواتِوَ ما فِي الأَرضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطان بِهذا أَتَقُولُونَ عَلى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ)(يونس/68).

10ـ (وَ يُنْذِرَ الَّذينَ قالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً* ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم وَ لا لآبائِهمْ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاّ كَذِباً) (كهف/4ـ5).

11ـ (ما كانَ للّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَد سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) (مريم/35).

12ـ(وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً* لَقَدْجِئْتُمْ شَيْئاً إِدّا*تَكادُ السَّمواتِ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الأَرْضُوَ تَخِرُّ الجِبالُ هَدّاً* أَنْ دَعَوا لِلرَّحْمنِ وَلَداً *وَما يَنْبَغي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً*إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ إِلاّ آتِى الرَّحْمنِ عَبْداً* لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدّاً*وَكُلّهُمْ آتِيهِ يَوْم القِيامَةِ فَرداً)(مريم/88ـ95).

13ـ (وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ* لا يَسْبِقُونَه بِالْقَولِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعمَلُونَ)(انبياء/27ـ 26).

14ـ (لَوْ أَرادَ اللّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لاصْطَفى مِمّا يَخْْلُقُ ما يَشاءُ سُبْحانَهُ هُوَ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّار).(زمر/4)

15ـ (أَفَأَصْفاكُمْْ رَبُّكُمْ بِالْبَنينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً).(اسراء/40)

صفحه 257

16ـ (أَمِ اتَّخَذَ مِمّا يَخْلُقُ بَنات وَ أَصْفاكُمْ بِالْبَنينَ)(زخرف/16).

17ـ (أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الأُنْثى* تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى)(نجم/12ـ13).

18ـ (وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذينَ هُمْ عِبادُالرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ).(زخرف/19)

ترجمه آيات

1ـ «مسيح فرزند مريم فقط پيامبرى بسان ديگر پيامبران پيشين بود، مادر او بسيار راستگو بود هر دو غذا مى خوردند بنگر چگونه نشانه هاى (عبوديت مسيح) را براى آنان آشكار مى سازيم بنگر چگونه از حق بازداشته مى شوند».

2ـ «هرگز مسيح و همچنين فرشتگان مقرّب از اينكه بندگان خدا باشند استنكاف نداشتند هر كسى از عبوديت و بندگى(و پرستش او) كبر ورزد به زودى همه آنها را به سوى خود محشور خواهد كرد».

3ـ «به ياد آور زمانى كه خداوند به عيسى بن مريم مى گويد آيا تو به مردم گفتى كه من ومادرم را دو معبود غير از خدا انتخاب كنيد؟ او در پاسخ مى گويد منزه وپيراسته اى تو، بر ما شايسته نيست آنچه كه حق نيست، بگوئيم واگر گفته بودم تو از آن آگاه بودى، تو از درون روح من آگاهى من از آنچه در ذات تو است آگاه نيستم تو آگاه از تمام غيب ها هستى.من به آنان جز آنچه را كه به آن امر كردى، چيزى نگفته ام (به آنها گفتم) خدا را كه پروردگار من وشما است بپرستيد و تا در ميان آنها بودم مراقب و گواه آنها بودم، وقتى مرا از ميان آنها بردى تو خود مراقب آنها بودى، تو بر همه چيز گواه هستى».

4ـ «آيا خدا پسران را براى شما و از فرشتگان به عنوان دختر براى خود برگزيده است؟».

5ـ«فرشتگان را كه بندگان خدا هستند دختر پنداشته اند».

صفحه 258

6ـ «يهود ونصارى گفتند خدا براى خود فرزندى انتخاب كرده است منزه است او بلكه براى او است آنچه در آسمانها وزمين است وهمگى بنده او ودر برابر او خاضعند».

7ـ «گفتند خدا فرزند براى خود گزيده است منزه است او، خدا از گزينش فرزند بى نياز است».

8ـ «براى او شريكانى مانند جن قرار داده اند در حالى كه او آنها را آفريده است، و بدون علم وآگاهى به او فرزندان و دخترانى نسبت داده اند منزه وبرتر است ازا نچه كه او را با آن توصيف مى كنند.هستى بخش آسمانها وزمين است، چگونه مى توان براى او فرزندى فرض كرد در حالى كه همسرى نداشته وهمه چيز را آفريده و او از همه چيز آگاه است. اين است پروردگار شما خدايى جز او نيست، همه چيز را آفريده، او را بپرستيد او مدبر همه چيز است».

9ـ «مى گويند خدا براى خود فرزند برگزيده، پيراسته است خدا، او است بى نياز، براى او است آنچه در آسمانها وزمين است نزد شما دليل استوارى نيست آنچه را كه نمى دانيد به خدا نسبت ندهيد».

10ـ «پيامبر را برانگيخت تا كسانى را كه مى گويند، خدا براى خود فرزند برگزيده است بيم دهد آنان و پدرانشان به گفتار خود، اذعان ندارند، چه سخن بزرگى (زشتى) از دهان آنان در مى آيد، جز دروغ چيزى نمى گويند».

11ـ«شايسته خدا نيست كه فرزندى برگزيند، منزه است او، هرگاه اراده او بر وجود چيزى تعلّق گيرد، به او فرمان مى دهد «باش» او نيز موجود مى شود».

12ـ «گفتند كه خدا براى خود فرزند اختيار كرده است.سخن زشت وزننده اى آورديد. نرديك است آسمانها به خاطر اين سخن از هم متلاشى گردد. و زمين شكافته شود، وكوهها فرو ريزد. از اينكه براى او فرزندى ادعا كرده اند. شايسته نيست كه او فرزندى برگزيند.آنچه

صفحه 259

در آسمانها وزمين است در برابر خداى رحمان بنده او هستند. همه آنها را احصاء كرده و شمرده است. همگى روز رستاخيز تنها نزد او حاضر مى شوند».

13ـ «گفتند:كه خداى رحمان فرزند برگزيده است پيراسته است خدا،(فرشتگان كه فرزندى آنها را مدعى هستند) بندگان گرامى خدا هستند كه در گفتار بر او سبقت نمى گيرند، وبه فرمان او عمل مى كنند».

14ـ «اگر خدا فرزندى اختيار مى كرد از مخلوقات خود آنچه را مى خواست برمى گزيد پيراسته است. اوست خداى يگانه قهار».

15ـ «آيا پروردگار شما، پسران را براى شما برگزيد وخود از فرشتگان، دختران انتخاب كرده است».

16ـ «آيا از آنچه كه آفريده براى خود دختر وپسران را به شما اختصاص داده است؟».

17ـ «آيا براى شما است پسران وبراى او دختران است اين تقسيم ناروايى مى باشد؟».

18ـ «از فرشتگان كه بندگان خدا هستند براى خدا، دختران قرار داده اند آيا آنان گواه برآنها بودند به زودى گواهى آنان نوشته مى شود ومورد بازخواست قرار مى گيرند».

تفسير آيات

قرآن براى اثبات عبوديت ونفى الوهيت مسيح از سه راه استدلال مى كند:

1ـ آفرينش مسيح ومادر وى.

2ـ رفتار مسيح ومادرش.

3ـ اعتراف وگفتار خود مسيح.

در باره راه نخست كافى است كه آيات سوره مريم (16ـ 34) كه بيانگر

صفحه 260

كيفيت آفرينش او از لحظه اى كه در رحم مادر قرار گرفت تا روزى كه به مقام رسالت رسيد، مورد مطالعه قرار گيرد ودر اين مورد قرآن ازيادآورى ريز ودرشت زندگى او فروگذار ننموده تاآنجا كه درد زايمان مادرش مريم را نيز متذكر مى شود چنانكه مى فرمايد:

(فَأَجاءَها الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ).¹

«درد زايمان او را به زير سايه نخلى كشانيد».

درست است كه آفرينش او از مادر بدون «لقاح» وبدون تماس مردى با مريم، انجام گرفته است ولى اين مطلب، گواه بر قدرت گسترده خدا است نه بر الوهيت مسيح به گواه اينكه آفرينش آدم از خلقت مسيح هم اعجاب انگيزتر است نه پدرى در كار بود ونه مادرى چنانكه مى فرمايد:

(إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَاللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).²

«جريان آفرينش مسيح نزد خدا، بسان آفرينش آدم است كه او را از خاك آفريد آنگاه فرمان «باش» داد واو تحّق پذيرفت».

رفتار مسيح نشانه بندگى او است

رفتار مسيح و يا مادر وى كاملاً رفتار يك موجود ممكن بود او ومادرش بسان ديگر انسانها غذا مى خوردند وسدّ جوع مى كردند ونياز بدن خود را برطرف مى نمودند آيا چنين موجودى مى تواند خود خدا، ويا جزئى از آن باشد؟ چنانكه مى فرمايد:

(مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ أُنْظُر كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُم الآيـاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّى يُؤْفَكُونَ).³

«مسيح فرزند مريم فقط پيامبرى بسان ديگر پيامبران پيشين بود، مادر او بسيار

1 . سوره مريم، آيه 23.
2 . سوره آل عمران، آيه 59.
3 . سوره مائده، آيه 75.

صفحه 261

راستگو بود هر دو غذا مى خوردند بنگر چگونه نشانه هاى (عبوديت مسيح) را براى آنان آشكار مى سازيم بنگر چگونه از حق بازداشته مى شوند».

اعتراف وگفتار مسيح

قرآن در باره اعتراف وگفتار حضرت مسيح نسبت به عبوديت وبندگى خود، دو مطلب را يادآور مى شود:

(لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً للّهِ وَ لاَ الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتِنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً).¹

«هرگز مسيح وهمچنين فرشتگان مقرّب از اينكه بندگان خدا باشند استنكاف نداشتند هركسى ازعبوديت وبندگى (وپرستش او) كبر ورزد به زودى همه آنها را به سوى خود محشور خواهد كرد».

هيچ انسانى نمى تواند عبادت ونيايش مسيح را انكار كند به طور مسلّم نيايش او براى خود نبود، براى شخص ديگر بود كه خداى او به شمار مى رفت.

امام هشتم (عليه السلام) در بحث خود با «جاثليق» مى گويد: همه چيز مسيح خوب بود، تنها يك عيب داشت وآن اينكه عبادت چندانى نداشت، «جاثليق» به امام اعتراض كرد و گفت اتفاقاً او عابدترين مردم زمان خود بود، امام فوراً مى پرسد او چه كسى را پرستش مى كرد، آيا خود يا غير خود را اولى متصور نيست طبعاً غير از خود را عبادت مى كرد كه بنده او بود.² در اين موقع جاثليق سكوت انتخاب مى كند.

قرآن يادآور مى شود كه در روز رستاخيز،(براى تفهيم ديگران) از حضرت مسيح سؤال وجوابى به شرح زير انجام مى گيرد:

(وَ إِذْ قالَ اللّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُوني وَ أُمِيَّ إِلهَيْنِ مِنْ

1 . سوره نساء، آيه 172.
2 . احتجاج طبرسى2/407،ط الأسوه.

صفحه 262

دُونِ اللّهِ قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما في نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاّمُ الْغُيُوبِ).¹

«به ياد آور زمانى كه خداوند به عيسى بن مريم مى گويد آيا تو به مردم گفتى كه من ومادرم را دو معبود غير از خدا انتخاب كنيد؟ او در پاسخ مى گويد منزه وپيراسته اى تو، بر من شايسته نيست آنچه كه حق نيست، بگويم و اگر گفته بودم تو از آن آگاه بودى تو از درون روح من آگاهى من از آنچه در ذات تو است آگاه نيستم تو از تمام آنچه كه در چشمها پنهان است آگاه هستى».

(ما قُلْتُ لَهُمْ إِلاّ أَمَرْتَني بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمّا تَوَفَّيْتَني كُنْتَ أَنْتَ الرَّقيبَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ عَلى كُلِّ شَيء شَهيدٌ).²

«من به آنان جز آنچه را كه به آن امر كردى، چيزى نگفته ام (به آنها گفتم) خدا را كه پروردگار من وشما است بپرستيد و تا در ميان آنها بودم مراقب و گواه آنها بودم، وقتى مرا از ميان آنها بردى تو خود مراقب آنها بودى، تو بر همه چيز گواه هستى».

در اين جا چهره دوّم از شرك مسيحيت به صورت خدايگان سه گانه به پايان رسيد اكنون وقت آن رسيده كه چهره ديگر از شرك آنان به صورت فرزندى مسيح براى خدا را مطرح كنيم ودر آغاز يادآور شويم كه همگى چهره هاى مختلفى از يك شرك مى باشند، به نام «الوهيت مسيح» كه گاهى به صورت انقلاب لاهوت به ناسوت جلوه مى كند وگاهى به صورت تثليث وخدايگان سه گانه و احياناً به صورت فرزندى مسيح بر خدا وچون در اين مورد قرآن نيز سخنى دارد، در آينده به تشريح آن نيز مى پردازيم.

شرك در چهره «فرزندگرايى»

خطّ توحيد، واعتقاد به خداى يگانه، پرستش او وپرهيز از پرستش غير او،

1 . سوره مائده، آيه 116.
2 . سوره مائده، آيه 117.

صفحه 263

خطّ مشترك ميان تمام موحدان جهان است.

در برابر آن، گروهى از مشركان ومنحرفان از خطّ توحيد، در يك انديشه باطل، همفكر وهمراه مى باشند وآن اينكه براى خداى جهان، فرزندى است به صورت پسر ويا دختر.قرآن در اين مورد مناظراتى با اين گروه از مشركان دارد كه به گونه اى مطرح مى گردد.

قرآن انديشه «انتخاب فرزند» را به صورتهايى نقل مى كند:

1ـ جن وپرى

(وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً).¹

«ميان او وپريها نسبتى برقرار كرده اند».

حال اين نسبت در انديشه آنان چگونه بوده است قرآن متعرض آن نيست مفسّران در اين جا احتمالاتى داده اند كه يكى از آنها همان پيوند پدرى و فرزندى است كه ميان آن دو، قائل شده اند وبه خاطر اعتقاد به چنين پيوند بود كه گروهى از عرب جاهلى «پريها» را مى پرستيدند.

2ـ فرشتگان:گروهى از عرب جاهلى فرشتگان را دختران خدا مى انديشيدند وآنها را مى پرستيدند چنانكه مى فرمايد:

(أَفَأَصْفاكُمْ رَبَّكُمْ بِالْبَنينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَولاً عَظيماً).²

«آيا خدا پسران را براى شما و از فرشتگان به عنوان دختر براى خود برگزيده است؟».

در انديشه عرب جاهلى فرشتگان (به خاطر زيبايى خيالى) دختر قلمداد

1 . سوره صافات، آيه 158.
2 . سوره اسراء، آيه 40.

صفحه 264

مى شدند ودر سوره «زخرف» آيه 19 چنين مى خوانيم:

(وَجََعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً).

«فرشتگان را كه بندگان خدا هستند دختر پنداشته اند».

3ـ مسيح: مسيحيان براى تكريم مسيح او را پسر خدا انديشيده وشرك خود را به صورت «خداى پسر» تحقّق بخشيده اند.

ادلّه تنزيه خداوند از داشتن فرززند

قرآن در آيات متعددى با انديشه «گزينش فرزند براى خدا» به مناظره پرداخته وبه صورت شيوا وبسيار دلنشين آن را رد نموده است، براى اينكه خوانندگان گرامى از مجموع دلائل قرآن در نقد اين انديشه آگاه شوند همه آنها را به ترتيب سُور قرآن نقل مى كنيم وچه بسا يك دليل در دو سوره وارد شده است اينك نقل آيات:

1ـ سوره بقره آيه هاى 116ـ 117.

(وَقالُوااتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ).

«يهود ونصارى گفتند خدا براى خود فرزندى انتخاب كرده است منزه است او بلكه براى او است آنچه در آسمانها وزمين است وهمگى بنده او ودر برابر او خاضعند».

(بَدِيعُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ وَ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

«پديد آرنده آسمانها وزمين است هرگاه بر وجود چيزى حكم كند به او مى گويد «باش» او نيز موجود مى شود».

در اين آيه در نقد مسئله «فرزنددارى خدا» روى چهار نكته تكيّه شده است.

1ـ (سُبْحانَهُ). 2ـ (بَلْ لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ). 3ـ(بَدِيعُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ). 4ـ (وَ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

اينك بيان هر چهار مطلب:

صفحه 265

الف: لفظ «سُبحانه» به معنى تنزيه وپيراستگى است، پيراستگى از نقص وعيب، از نياز واحتياج ومقصود در اين جا تنزيه از نياز است ولذا در مورد ديگر به هنگام نقد اين نظريه پس از لفظ «سبحانه»، لفظ «الغنى» مى آورد چنانكه مى فرمايد:

(وَقالُوا اتَّخَذَاللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الغَنِيُّ).¹

يعنى پيراستگى خدا از نياز، نشانه بى پايگى اين نظريه است زيرا فرزند دارى يا نتيجه رفع نياز جنسى و غريزى است يا به خاطر استمداد از فرزند در دوران كهولت وپيرى، ويا به خاطر ادامه نسل پس از درگذشت پدر ومادر است و خداوند از همه اين انگيزه ها منزه است.

ممكن است كه كلمه «سبحانه» كنايه از مطلب ديگر باشد و آن اينكه «توالد» و «تناسل» از شئون موجود مادى است، كه تحت شرايطى، جزئى از پدر وارد رحم مادر مى گردد وپس از طى مراحل به فرزند تبديل مى شود، وخداوند بالاتر از آن است كه ماده و مادى و محكوم به قوانين آن باشد.

خلاصه لفظ «سبحانه» مى تواند بيانگر تنزيه از هر نقص باشد كه «فرزند دارى» مستلزم آن است.

ب: (بَلْ لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ كُلُّ لَهُ قانِتُونَ).

«آنچه در آسمانها وزمين است براى او است (مخلوق او ودر قبضه قدرت وتسخير او مى باشد) و او را به عنوان عبوديت ومخلوقيت خاضع اند.

اين جمله از آيه اشاره به برهانى ديگر است كه مى توان آن را به اين صورت بيان كرد: آنچه در جهان بالا وپايين قرار دارد، همگى در برابر خدا خاضعند ومسخّر ومقهور قدرت وارده او مى باشند، وموجوداتى كه اين گروها مدعى فرزندى او براى خدا مى باشند يا در آسمان قرار دارند يا در زمين، در هر دو صورت مقهور قدرت خدا، وذليل در برابر او هستند وچنين موجوداتى نمى توانند، فرزند خدا باشند، زيرا

1 . سوره يونس، آيه 68.

صفحه 266

معنى فرزند، وجود مماثل با پدر ويا مادر است، ومقتضاى «تماثل» اين است كه او نيز «اله» و«واجب الوجود» باشد، وذلّت ومقهوريت با الوهيت ووجوب الوجود سازگار نيست، فرزند خدا به حكم اينكه هر دو، فردى از يك نوع مى باشند بايد خصايص ذاتى والد را دارا باشند وهيچ خصوصيتى براى خدا بالاتر از الوهيت ووجوب الوجود واستقلال نيست،ودر جهان بالا وپايين چنين موجودى وجود ندارد بلكه آنچه در آنجا واينجا است همگى بندگان مطيع ومسخّر او مى باشند.

ج: (بَدِيْعُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ).

«او پديد آرنده آسمانها وزمين (بدون ماده پيشين مى باشد)». آفريدگارى خدا «ابداعى» است يعنى بدون ماده پيشين وبدون نمونه قبلى دست به خلقت مى زند و او آسمانها را به طور ابداعى آفريد نه قبلاً ماده اى بود ونه نمونه اى از آن.

اگر او آسمانها وزمين وآنچه در ميان آن دو قرار دارند به صورت ابداعى وبدون ماده پيشين ونمونه قبلى آفريده است، در اين صورت همگى مخلوق ابداعى او بوده، ومعنى ندارد كه يكى به عنوان فرزندمجالس ومماثل او گردد وبه قول معروف:

چه نسبت خاك را با عالم پاك *** زهم دورند همچون ارض و افلاك

موجود ابداعى، با سبق عدم بر وجود او، نمى تواند همانند خدا باشد، او ازلى است وهرگز عدمى بر او حاكم نبوده است.

د: (إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).¹

«اگر بر وجود چيزى فرمان دهد به او مى گويد «باش» او نيز تحقّق مى پذيرد».

اين آيه مى رساند كه در آفرينش مستقيم خدا، تدريج ومهلت در كار نيست واتخاذ فرزند به شكل متعارف جدا از تدريج نمى باشد وموضوع «جزئى از پدر، ياجزئى از مادر بهم بياميزد ومراحلى را طى كند تا فرزند شود» جدا از تدريج نيست

1 . سوره بقره، آيه 116.

صفحه 267

وفعل الهى تدريج بردار نيست.

در اين جا سؤال ديگرى مطرح مى گردد كه در اين صورت چگونه مى توان جهان ماده را كه با تدريج وزمان هم آغوش است به خدا نسبت داد كه به علّت پرهيز از اطاله سخن پاسخ به وقت ديگر موكول مى گردد.

2ـ انعام آيه هاى 99ـ 101.

(وَجَعَلُوا للّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَ بَنات بِغَيْرِ عِلْم سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمّا يَصِفُونَ).

«براى او شريكانى مانند جن قرار داده اند در حالى كه او آنها را آفريده است، وبدون علم و آگاهى، فرزندان ودخترانى به او نسبت داده اند منزه وبرتر است از آنچه كه او را با آن توصيف مى كنند».

(بَدِيعُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ أَنّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْء وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءِ عَليمٌ).

«هستى بخش آسمانها وزمين است، چگونه مى توان براى او فرزندى فرض كرد در حالى كه همسرى نداشته وهمه چيز را آفريده و او از همه چيز آگاه است».

(ذلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيء فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيء وَكِيلٌ).

«اين است پروردگار شما خدايى جز او نيست، همه چيز را آفريده، او را بپرستيد او مدبر همه چيز است». در اين آيات روى نكاتى تكيه شده است:

الف: (سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمّا يَصِفُونَ).

ب: (بَدِيعُ السَّمواتِوَ الأَرضِ).

ج: (أَنّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ).

د: (وَخَلَقَ كُلَّ شَيء).

صفحه 268

دو نكته نخست در آيه پيشين روشن گرديد، نكته سوّم كه در اين آيه تازگى دارد بيانگر اين حقيقت است كه لازمه داشتن فرزند اين است كه جزئى از انسان در رحم همسر قرار گيرد وخدا بالاتر از آنست كه داراى همسر گردد.

درنكته چهارم روى مخلوق بودن تمام اشياء براى خدا تكيه شده است ومخلوقى مانند «عيسى» نمى تواند فرزندخدا باشد زيرا لازمه فرزند بودن نوعى مماثل بودن با پدر است وتماثل با خدا مايه وجوبِ وجود مماثل است وچنين وصفى با مخلوق بودن كه لازمه ممكن بودن است، سازگار نمى باشد.

3ـ يونس آيه68.

(قالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَالغَنِيُّ لَهُ ما فِي السَّمواتِوَ ما فِي الأَرضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطان بِهذا أَتَقُولُونَ عَلى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).

«مى گويند خدا براى خود فرزند برگزيده، پيراسته است خدا، او است بى نياز، براى او است آنچه در آسمانها وزمين است نزد شما دليل استوارى نيست آنچه را كه نمى دانيد به خدا نسبت ندهيد».

قرآن در اين آيه نيز، بسان آيات گذشته با روشن ترين دلايل، بر مدعاى خود استدلال مى كند ومى فرمايد:

الف: (سُبْحانَهُ هُوَ الغَنِيُّ).

«خدا پيراسته وبى نياز است» و«فرزند جوئى» يا نتيجه رفع نياز جنسى ، يا براى رفع نياز جسمى وبدنى در دوران كهولت،وخدا از هر دو پيراسته است.

ب: (لَهُ ما فِي السَّمواتِ وَ ما فِي الأَرْضِ)

«آنچه در آسمانها وزمين است، مقهور ومسخر او است» وعزير ومسيح وغيره كه به عقيده آنان فرزند خدا است از آن نظر كه در آسمان وزمين قرار دارند، مخلوق ومقهور او هستند در اين صورت نمى توانند فرزند (فرد مماثل با پدر) باشند.

توضيح هر دو مطلب در تفسير آيه 116 سوره بقره گذشت.

صفحه 269

ج: (إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطان بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).

«دليل روشن بر مدعاى خود نداريد، چرا ندانسته به خدا نسبت مى دهيد».

شما برگفتار خود گواه استوارى نداريد، ودر اعماق دل نسبت به مسئله «فرزنددارى» شاك ودو دل هستيد شايسته يك انسان خردمند نيست كه ندانسته چيزى را نسبت دهد.

4ـ سوره كهف آيه 4 ـ5.

(وَ يُنْذِرَ الَّذينَ قالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً* ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم وَ لا لآبـائِهمْ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاّ كَذِباً).

«پيامبر را برانگيخت تا كسانى را كه مى گويند، خدا براى خود فرزندبرگزيده است بيم دهد آنان وپدرانشان به گفتار خود، اذعان ندارند، چه سخن بزرگى (زشتى) از دهان آنان در مى آيد، جز دروغ چيزى نمى گويند».

در اين مورد نيز، روى فقد ايمان به گفتار خود، ونبوت دليل استوار بر مدعا، تكيه شده است.

5ـ سوره مريم آيه 35.

در سوره مريم پس از بيان آفرينش «مسيح» چنين مى فرمايد:

(ما كانَ للّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَد سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

«شايسته خدا نيست كه فرزندى برگزيند، منزه است او، هرگاه اراده او بر وجود چيزى تعلّق گيرد، به او فرمان مى دهد «باش» او نيز موجود مى شود».

در اين آيه روى دو نكته تكيه شده است.

در آيه هاى 116ـ 117 سوره بقره وارد شده است يعنى:

الف:(سُبْحانَهُ): منزه است.

صفحه 270

ب: (إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).

«آنگاه كه بر وجود چيزى حكم كند، به او مى گويد باش او نيز تحقّق مى پذيرد».

6ـ سوره مريم آيه هاى 388ـ 95.

(وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً).

«گفتند كه خدا براى خود فرزند اختيار كرده است».

(لَقَدْجِئْتُمْ شَيْئاً إِدّا).

«سخن زشت وزننده اى آورديد».

(تَكادُ السَّمواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الأَرْضُوَ تَخِرُّ الجِبالُ هَدّاً).

«نرديك است آسمانها به خاطر اين سخن از هم متلاشى گردد، و زمين شكافته شود، وكوهها فرو ريزد».

(أَنْ دَعَوا لِلرَّحْمنِ وَلَداً).

«از اينكه براى او فرزندى ادعا كرده اند».

(وَما يَنْبَغي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً).

«شايسته نيست كه او فرزندى برگزيند».

(إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمواتِ وَ الأَرْضِ إِلاّ آتِى الرَّحْمنِ عَبْداً).

«آنچه در آسمانها وزمين است در برابر خداى رحمان بنده او هستند».

(لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدّاً).

«همه آنها را احصاء كرده وشمرده است».

(وَكُلّهُمْ آتِيهِ يَوْم القِيامَةِ فَرداً).

«همگى روز رستاخيز تنها نزد او حاضر مى شوند».

در اين اين آيات روى جهات ياد شده در زير تكيه شده است:

صفحه 271

الف: (وَما يَنْبَغي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً): شايسته نيست كه خدا فرزند انتخاب كند، واين مطلب ناظر به پيراستگى از چنين كارى است كه در آيات گذشته به لفظ «سبحانه»، «هو الغني» وارد شده است.

ب: (إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمواتِ وَالأَرضِ إِلاّ آتِى الرَّحْمنِ عَبْداً): آنچه در آسمانها و زمين است، همگى بنده او مى باشند و مسيح و عزير و يا فرشتگان كه در آسمانها وزمين زندگى مى كنند به خاطر بندگى، نمى توانند فرزند خدا باشند كه لازمه آن تماثل فرزند با پدر از نظر «الوهيت» واجب الوجود مى باشد ودر حقيقت اين آيه هم افق با آيه پيشين است كه فرمود:(بَلْ لَهُ ما فِي السَّمواتِوَالأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ).¹

7ـ سوره انبياء آيه هاى 26ـ 27.

(وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ* لا يَسْبِقُونَه بِالْقَولِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعمَلُونَ).

«گفتند:كه خداى رحمن فرزند برگزيده است پيراسته است خدا،(فرشتگان كه فرزندى آنها را مدعى هستند) بندگان گرامى خدا هستند كه در گفتار بر او سبقت نمى گيرند، وبه فرمان او عمل مى كنند».

در اين آيه محور استدلال دو چيز است:

الف: «سبحانه» غناى خدا وپيراستگى او از اين كار.

ب: (بَل عباد مكرمون) عبوديت وبندگى فرشتگان كه مانع از فرزند بودن مى باشد.

8ـ سوره مؤمنون آيه 91.

(مَااتَّخَذَ اللّهُ مِنْ وَلَد وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ اله).

1 . سوره اسراء، آيه 40.

صفحه 272

«فرزندى اختيار نكرده وهمراه او خدايى نيست».

در اين آيه روى يك نكته تكيه شده است وآن اينكه:

(وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِله) با او خدايى نيست وگزينش فرزند كه معنى آن تماثل فرزند با پدر از نظر نوعيت يعنى واجب الوجود والوهيت است، با دلائل توحيد سازگار نيست.

9ـ سوره زمر

در سوره زمر در ابطال ادعاى مخالف روى سه صفت از اوصاف خدا تكيه مى كند ومى فرمايد:

(لَوْ أَرادَ اللّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لاصْطَفى مِمّا يَخْْلُقُ ما يَشاءُ سُبْحانَهُ هُوَ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّار).¹

«اگر خدا فرزندى اختيار مى كرد از مخلوقات خود آنچه را مى خواست برمى گزيد پيراسته است، او است خداى يگانه قهار».

در اين آيه مبدأ برهان بر ابطال انديشه مشركان امور سه گانه است:

الف: «سبحانه» پيراسته است خدا.

ب: «الواحد» يگانه است.

دلالت نكته نخست بر ابطال مدعاى مخالف روشن است همچنانكه مسئله يگانگى او نيز گواه بر باطل بودن انديشه فرزند دارى آن است زيرا لازمه داشتن فرزند، وجود مماثل با خدا از نظر «واجب الوجود» و«الوهيت» است واين مطلب با توحيد در الوهيت سازگار نيست.

ج: «القهار» او موجود مستقل در ذات وصفات وافعال است وجز او همه موجودات مغلوب ومملوك وذليل وناتوان اند.

1 . سوره زمر، آيه 4.

صفحه 273

اگر او قاهر است وغير او مغلوب، در اين صورت چگونه مى تواند داراى فرزند باشد، در صورتى كه لازمه داشتن فرزند مماثل قاهر بودن فرزند، بسان پدر است درحالى كه فرض اين است كه او قاهر، وغير او همه مقهور ومملوك وذليل وناتوان اند.

در اين جا نقل قسمت اعظم آياتى كه از طريق دليل وبرهان به ابطال اصل مدعا پرداخته به پايان رسيد وبا توجه به اينكه اين آيات در حالات مختلف بر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)نازل شده وهمگى از انسجام وهماهنگى خاصى برخوردارند، مى توان آن را گواه بر وحى بودن قرآن گرفت چنانكه مى فرمايد:

(وَلَوْكانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثيراً).¹

«اگر از جانب غير خدا بود در آن اختلاف وناهماهنگى زيادى پيدا مى كردند».

منطق قرآن در توحيد خدا، وپيراستگى از فرزند، وتوالد وتناسل، در مكه ومدينه، در حالت جنگ وصلح، در شدّت ورفاه يكسان است وروشن ترين براهين را كه گاهى مطابق با زبان فطرت است در اين مورد مطرح كرده است.

10ـ تقسيم ناروا

فرزندگرايى هر چند «يك نظريه واهى وسست است»،ولى شگفت از تقسيم نارواى آنها است كه موجود ذكور را به خود نسبت داده واناث را كه از آن نفرت داشتند از آن خدا دانسته اند وقرآن به اين تقسيم ناروا اشاره مى كند ومى فرمايد:

(أَفَأَصْفاكُمْْ رَبُّكُمْ بِالْبَنينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً).²

«آيا پروردگار شما، پسران را براى شما برگزيد وخود از فرشتگان، دختران

1 . سوره نساء، 82.
2 . سوره اسراء، 40.

صفحه 274

انتخاب كرده است».

وبازمى فرمايد:

(أَمِ اتَّخَذَ مِمّا يَخْلُقُ بَنات وَ أَصْفاكُمْ بِالْبَنينَ).¹

«آيا از آنچه كه آفريده براى خود دختر وپسران را به شما اختصاص داده است؟».

(أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الأُنْثى* تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى).²

«آيا براى شما است پسران وبراى او دختران است اين تقسيم ناروايى مى باشد».

(زيرا چيزى را كه دوست داريد آن را به خود وچيزى را كه از آن متنفريد به خدا نسبت دهيد) هرچند در پيشگاه خدا هر دو يكسان وهر دو مخلوق عزيز خدا مى باشند.

در آيه ديگر انديشه دختر بودن فرشتگان را ابطال كرده ومى فرمايد:

(وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذينَ هُمْ عِبادُالرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ).³

«از فرشتگان كه بندگان خدا هستند براى خدا، دختران قرار داده اند آيا آنان به موقع آفرينش گواه برآنها بودند به زودى گواهى آنان نوشته مى شود ومورد بازخواست قرار مى گيرند».

در اين جا جدال قرآن با مشركان، ويهود ونصارى ودر مسئله «فرزند گزينى» به پايان رسيد از اين به بعد، با ديگر مناظرات قرآن با اهل كتاب آشنا خواهيم شد.

***

1 . سوره زخرف، آيه 16.
2 . سوره نجم، آيه 21ـ 22.
3 . سوره زخرف، آيه 19.

صفحه 275

از هجرت تا رحلت

19 منـاظره با يهود

آيات موضوع

1ـ (وَ إِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ إِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ).(بقره/76)

2ـ (وَلَمّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرينَ).(بقره/89)

3ـ (مَنْ كانَ عَدُوّاً للّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ ميكالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُّوٌ لِلْكافِرينَ) (بقره/98).

4ـ (وَاتَّبَعُوا ماتَتْلُوا الشَّياطينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَى المَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ).(بقره/102)

5ـ (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِداءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَريهُمْ رُكَعّاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِيماهُمْ في وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوريةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الإِنْجِيلِ كَزَرْع أَخْرَجَ شَطئَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِيَغيظَ بِهِمُ الكُفّارَ وَعَدَ اللّهُ الّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أجرَاً عَظِيماً).(فتح/29)

صفحه 276

6ـ (أَوَ كُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لايُؤْمِنُونَ).(بقره/100)

7ـ (أَمْ تُريدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالإيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَبيلِ).(بقره/108)

8ـ (وَقالَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ لَولا يُكَلِّمُنَا اللّهُ أَو تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَولِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنّا الآياتِ لِقَوم يُوقِنُونَ).( بقره/118)

9ـ (وَقالَتِ اليَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْء وَ قالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْء وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ القِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ).(بقره/113)

10ـ (وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنِيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكينَ).(بقره/135)

11ـ (وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ* بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ).(بقره/111ـ112)

12ـ(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرنا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْكافِرينَ عَذابٌ أَليمٌ)(بقره/ 104).

13ـ (إِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنّاهُ لِلنّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ).(بقره/ 159)

14ـ (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ أُوتُوا نِصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَدْعُونَ إِلى كِتابِ اللّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَّلى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ).(آل عمران/23)

15ـ (يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحاجُّونَ فِي إِبْراهيمَ وَ ما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَ الإِنْجِيلُ إِلاّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ).(آل عمران/65)

صفحه 277

16ـ (ماكانَ إِبْراهيمُ يَهُودِّياً وَ لا نَصْرانِيّاً وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكينَ *إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْراهيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيَّ وَالَّذينَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنينَ).(آل عمران /68ـ 67)

17ـ (وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذي أُنْزِلَ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ).(آل عمران/72)

18ـ (ما كانَ لِبَشَر أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَالنُّبُوَةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنّاسِ كُونُوا عِباداً لي مِنْ دُونِ اللّهِ وَ لكِنْ كُونُوا رَبّانِيّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِمُّونَ الْكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ *وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).(آل عمران/80ـ79)

19ـ (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاًمِنَ الَّذينَ أُوتُوا الكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إيمانِكُمْ كافِرينَ).(آل عمران/100)

20ـ (لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللّهِ آناءَ اللَّيلِ وَ هُمْ يَسْجُدُونَ).(آل عمران/113)

21ـ (اَلَّذينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً). (نساء/37)

22ـ (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ أُتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذينَ كَفَرُوا هؤلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذينَ آمَنُوا سَبِيلاً).(نساء/51)

23ـ(أَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْآتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً). (نساء/54)

24ـ (وَقالَتِ الْيَهُودُ وَ النَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللّه وَ أَحِباؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّن خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ للّهِ مُلْكُ السَّمواتِ وَالأَرضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ *يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْجاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِير

صفحه 278

وَ لا نَذِير فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيْء قَديرٌ).(مائده/19ـ 18)

25 ـ (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذينَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذينَ هادُوا سَمّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمّاعُونَ لِقَوم آخَرينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ يُرِدِ اللّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذينَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ* سَمّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ إِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَ إِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ).(مائده/41)

26ـ (قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّا إِلاّ أَنْ آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ).(مائده/59)

27ـ(وَ أُوحِىَ إِلَيَّ هذَا الْقُرآنُ لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغ ءَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّهِ آلِهَةً أُخرى قُلْ لا أَشْهَدُقُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنَّني بَرِيءٌ مِمّا تُشْرِكُونَ).(انعام/19)

28ـ (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللّهِوَ لكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ).(اعراف/187)

29ـ (وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌابْنُ اللّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهمْ يُضاهِئُونَ قَوْلَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّى يُؤْفَكُونَ).(توبه/30)

ترجمه آيات

1ـ «آنگاه كه با افراد با ايمان روبرو شوند، مى گويند ما ايمان آورديم وقتى با همديگر خلوت مى كنند مى گويند آيا به مسلمانان صفات پيامبر

صفحه 279

وبشارات تورات را بازگو مى كنيد؟ تا با حكم خدا، بر ضدّ شما احتجاج نمايند چرا فكر نمى كنيد؟»

2ـ «وقتى از جانب خدا كتابى به سوى آنان (يهود) آمد، تصديق كننده كتابى است كه به همراه دارند ودر زمانهاى پيش، نويد پيروزى بر خود، د رمقابل كافران مى دادند وقتى (كتابى) كه قبلاً مى شناختند به سوى آنان آمد، به آن كفر ورزيدند، لعنت خدا بر كافران باد».

3ـ «كسى كه دشمن خدا وفرشتگان و پيامبران او وجبرائيل وميكائيل باشد (خدا دشمن او است) خداوند دشمن كافران است».

4ـ«يهود از آنچه كه شياطين در عصر سليمان بر مردم مى خواندند، پيروى كردند سليمان هرگز گرد سحر نگشته وكافر نشده است، شياطين كفر ورزيدند، به مردم جادو آموختند ونيز يهود از آنچه بر دو فرشته بابل به نام هاى «هاروت وماروت» نازل گرديده بود، پيروى كردند».

5ـ «محمد فرستاده خدا است كسانى كه با او هستند بر كافران سرسخت ودر ميان خود مهربانند، آنان را در حال ركوع وسجود مى بينى، پيوسته طالبان فضل وكرم و رضاى خدا هستند، در صورت آنان اثر سجده نمايان است اين است توصيف آنان در تورات وانجيل، مثل آنان همانند زراعتى است كه جوانه هاى خود را بيرون زده، سپس به تقويت پرداخته، واستوار گرديده وبر پاى خود ايستاده است، وبه اندازه اى رشد ونمو نموده است كه كشاورزان را به شگفت وامى دارد واين براى اين است كه كافران را به خشم در آورد، خداوند كسانى از آنها را كه ايمان آورده اند وعمل صالح انجام داده اند، وعده آمرزش وپاداش داده است».

6ـ «هربار يهود با خدا پيمان بستند، گروهى آن را به دور افكنده وبيشتر آنان ايمان نياوردند».

7ـ «آيا مى خواهيد از رسول خدا همان درخواست كنيد كه قبل از او از موسى كرديد آن كس كه كفر را بدل از ايمان بپذيرد( ايمان را با كفر

صفحه 280

مبادله كند) از راه راست گمراه شده است».

8ـ «افراد نادان گفتند: چرا خدا با ما سخن نمى گويد، آيه ها ونشان ها بر ما نازل نمى كند. پيشينيان آنها نيز اين گونه سخنها را گفتند دلها وافكار آنها شبيه هم است. آيات خود را براى اهل يقين بيان كرديم».

9ـ «يهودان گفتند: مسيحيان هيچ موقعيتى نزد خدا ندارند ومسيحيان نيز گفتند كه يهوديان هيچ موقعيتى نزد خدا ندارند(وهركدام نبوت واصالت كتاب طرف مخالف را انكار كردند) در حالى كه هر دو گروه كتاب آسمانى خود را مى خوانند افراد نادان سخنى همانند سخن آنها گفتند وخداوند روز رستاخيز ميان آنان داورى مى كند».

10ـ «گفتند: پيرو آيين يهود ومسيح باشيد تا هدايت يابيد، بگو بايد از آيين ابراهيم حنيف پيروى كرد كه هرگز از مشركان نبود».

11ـ « مى گفتند كسى وارد بهشت نمى شود مگر اينكه يهودى يا نصرانى باشد.گفتار آنان آرزويى بيش نيست بگو دليل خود را بياوريد اگر راستگو هستيد آرى كسى كه در برابر خدا تسليم گردد ونيكوكار باشد پاداش او نزد خدا است نه ترسى براى آنها است ونه غمگينى خواهند ديد».

12ـ «اى افراد با ايمان به هنگام درخواست مهلت از پيامبر مگوييد «راعنا» (تا دستاويزى براى دشمنان باشد) بلكه بگوييد «انظرنا» اين دستور الهى را بشنويد (بپذيريد) براى كافران عذاب دردناكى است».

13ـ «كسانى كه دلائل روشن ونشانه هاى هدايت را كه فرو فرستاديم وپس از آنكه در كتاب براى مردم بيان كرديم، كتمان مى كنند خدا آنان را لعن مى كند، ولعن كنندگان نيز بر آنها لعن مى نمايند».

14ـ «به آنها اطلاعاتى از تورات داده شده است وقتى دعوت مى شوند كه كتاب خدا در ميان آنها داورى كند گروهى از آنان از آن سرباز مى زنند واعراض مى نمايند».

15ـ «اى اهل كتاب چرا در باره ابراهيم به نزاع برمى خيزيد در صورتى كه

صفحه 281

تورات و انجيل شما بعد از او نازل شد آيا تعقل نمى كنيد.(وهركدام مى كوشيد كه ابراهيم را پيرو آيين خود معرفى كنيد)؟».

16ـ «ابرهيم نه يهودى بود، ونه نصرانى، بلكه مسلمان موحّدى بود ونه از مشركان بود.شايسته ترين افراد به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كردند، واين پيامبر وكسانى كه از او پيروى مى كنند، خداسرپرست مؤمنان است».

17ـ «گروهى از اهل كتاب گفتند آنچه بر افراد با ايمان نازل شده است، آغاز روز ايمان آوريد، در پايان آن كفر ورزيد تا آنان (از اين طريق متزلزل شوند) و از آيين خود بازگردند».

18ـ «براى هيچ بشرى سزاوار نيست كه خداوند به او كتاب وحكم ونبوت بدهد سپس به مردم بگويد، غير خدا، مرا بندگى كنيد (بلكه سزاوار اين است) كه بگويد دانشمندان الهى باشيد به گونه اى كه كتاب خدا را آموخته ايد ودرس آن را نيز خوانده ايد.ونه به شما دستور دهد كه فرشتگان وپيامبران را پروردگار خود اخذ كنيد، آيا پس از آنكه اسلام آورديد، به كفر دعوت مى كند؟».

19ـ «اى افراد با ايمان اگر گروهى از اهل كتاب را اطاعت كنيد شما را پس از ايمان به حالت كفر بازميگردانند».

20ـ «گروهى از اهل كتاب كه قيام به حق مى كنند، ودر اوقات شب، آيات خدا را تلاوت مى نمايند، واو را سجده مى كنند، با ديگران يكسان نيستند».

21ـ «آنانكه بخل مىورزند ومردم را به بخل دعوت مى كنند وآنچه را كه خدا از كرم خود به آنان داده است، مخفى مى نمايند براى كافران عذاب خوار كننده اى آماده كرده ايم».

22ـ «نمى بينيد كسانى را كه بهره اى از كتاب دارند، بت پرستان را تصديق كرده ومى گويند آنان رستگارترند از افرادى كه يكتاپرستند».

23 ـ «آيا مردم بخل مىورزند بر آنچه خداوند از فضل وكرم خود به آنان

صفحه 282

داده است به تحقيق به فرزندان ابراهيم كتاب وحكمت وحكومت بزرگ داده ايم».

24ـ «يهود ونصارى گفتند ما فرزندان خدا ومورد علاقه او هستيم بگو اگر چنين است چرا خداوند شمارا با گناهان خود كيفر مى دهد بلكه شما بسان ديگران، مخلوق خدا هستيد هركس را بخواهد مى بخشد وهركس را بخواهد عذاب مى كند، براى خدا است سلطنت آسمانها وزمين وآنچه در ميان آنها است وبازگشت به سوى او است.اى اهل كتاب! پيامبرى از جانب ما به سوى شما آمده است در فترتى از اعزام پيامبران (حقايقى را) براى شما بيان مى كند، تا مگوييد نويد وبيم دهى براى ما نيامد، بلكه بشير ونذيرى براى شما آمد، خدا بر همه چيز توانا است».

25ـ «اى فرستاده خدا! آنها كه با زبان مى گويند ايمان آورده ايم، وقلب آنها ايمان نياورده،ودر مسير كفر بر يكديگر سبقت مى جويند، تو را اندوهگين نكنند و (همچنين) از يهوديان (كه اين راه را مى پيمايند) آنها زياد به سخنان تو گوش مى دهند تا دستاويزى براى تو بيابند آنها جاسوسان جمعيت ديگرى هستند كه خود آنها نزد تو نيامده اند آنها سخنان را از محلّ خود تحريف مى كنند، ومى گويند اگر اين را (كه ما مى خواهيم) به شما دادند(ومحمّد بر طبق خواسته شما داورى كرد) بپذيريد والاّ دورى كنيد (وعمل ننماييد) وكسى را كه خدا (بر اثر گناهان پى در پى) بخواهد مجازات كند قادر به دفاع از او نيستى آنها كسانى هستند كه خدا نخواسته دلهايشان را پاك كند، در دنيا رسوايى ودر آخرت مجازات بزرگ نصيب آنان خواهد شد.آنها بسيار به سخنان تو گوش مى دهند تا آن را تكذيب كنند، مال حرام فراوان مى خورند اگر نزد تو آمدند در ميان آنان داورى كن يا (اگر صلاح بود) آنها را به حال خود واگذار، واگر از آنها صرف نظر كنى به تو زيان نمى رسانند، واگر ميان آنها داورى كنى با عدالت داورى كن، كه خدا عادلان را دوست دارد».

صفحه 283

26ـ«بگواى اهل كتاب آيا از ما جز اين ايراد مى گيريد كه به خدا وآنچه كه بر ما نازل شده وآنچه كه پيش از ما نازل شده است ايمان آورده ايم چنانكه اكثر شما فاسق هستيد».

27ـ «بگو اين قرآن بر من وحى شده كه با آن شما وهر كس را كه اين كتاب به او برسد، بيم دهم، آيا شما گواهى مى دهيد كه با خدا، خداى ديگرى است بگو پس چنين گواهى نمى دهم، بگو او خداى يگانه است، ومن از آنچه شريك خدا مى دانيد، بيزارم».

28ـ «از تو وقت رستاخيز را مى پرسند به گونه اى كه گويى تو از آن آگاهى، بگو: آگاهى از وقت آن نزد خدا است ولى بيشتر مردم ناآگاهند».

29ـ «يهود گفتند: عزير فرزند خدا است ومسيحيان گفتند: مسيح فرزند خدا است اين سخنى است كه در زبان مى گويند از گفتار كسانى كه قبلاً كفر ورزيده اند پيروى مى نمايند خدا آنان را بكشد چگونه دروغ مى گويند».

تفسير آيات

اقامت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در مدينه و گرايش جوانان اوس وخزرج به آيين وى، زنگهاى خطر را در باره عظمت وكيان يهود، در شبه جزيره عموماً، ومدينه وحومه آن خصوصاً، به صدا در آورد و همگى احساس كردند كه آفتاب عمر عزّت آنان رو به افول گزارده ودر لب پرتگاه نيستى قرار گرفته اند.

افتخار يهود اين بود كه از آيين توحيد پيروى مى كنند، وداراى كتاب آسمانى و قوانين الهى مى باشند، ولى اين نوع افتخارات با ظهور رسالت پيامبر خاتم، پايان پذيرفت، وآنچه را آنان دارا بودند، مسلمانان كاملتر از آن را دارا شدند.

ثروت و زراندوزى كه منتهاى آرزوى يهود است، در شرايطى امكان پذير بود كه تفرقه ،اختلاف و هرج ومرج بر جامعه حكومت كند، ولى با طرح اخوت اسلامى

صفحه 284

وفشردن اوسيان وخزرجيان ومهاجران دست يكديگر را به عنوان برادران ايمانى، تمام زمينه هاى هرج ومرج از ميان رفت، وافراد با ايمان به صورت سدّ محكم واستوار، در برابر سيل تمايلات ونيرنگهاى آنان قرار گرفتند وگروه مخالف را ضعيف وناتوان ساختند.

در اين اوضاع، سران يهود، برنده ترين سلاح را ايجاد شك وشبهه در رسالت پيامبر ديدند، وكارشكنيهاى علمى وفرهنگى وطرح سؤالاتى به صورت «معما» را آغاز كردند، تا آنجا كه به منظور شكستن عزت اسلام وكيان مسلمانان به زور نيز متوسل شدند، واز قدرت رزمى خود نيز بهره گرفتند ولى به حكم گفتار خدا (إِنّا لننصر رسلنا)، خدا در تمام جريانها پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را يارى فرمود وپيروزى او را بر يهود جزيره قطعى ساخت.

اينك در اين جا قرآن به يك رشته تشكيكات وكارشكنيهاى آنان اشاره كرده وچهره واقعى يهودان مدينه وحومه را به صورت روشن ترسيم مى كند:

1ـ افشاى نشانه هاى نبوت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)ممنوع

برخى از ساده لوحان يهود به هنگام ملاقات با افراد با ايمان به بازگويى نشانه هاى نبوت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در تورات وغيره پرداخته، وحقانيت او را تصديق مى كردند، افشاى اين نوع گزارشها، چون منجر به تسليح علمى مسلمانان وخلع سلاح مخالفان منتهى مى شد، از سوى سران يهود شديداً ممنوع اعلام گشت وبا بخشنامه سِرّى، همگان مأمور شدند كه در اين مورد سخن نگويند و قرآن اين حقيقت را در دو مورد يا بيشتر بازگو مى فرمايد:

1 . سوره بقره، آيه 76.

صفحه 285

«آنگاه كه با افراد با ايمان روبرو شوند، مى گويند ما ايمان آورديم وقتى باهمديگر خلوت مى كنند مى گويند آيا به مسلمانان صفات پيامبر وبشارات تورات رابازگو مى كنيد؟ تا با حكم خدا، بر ضدّ شما احتجاج نمايند چرا فكر نمى كنيد؟»

خدا در توبيخ اين گروه يادآور مى شود خلوت وجلوت براى آنان مفهومى دارد، ولى خداوند از همه كارهاى آنان آگاه است ومى فرمايد:

(أَوَ لا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ) ¹.

«آيا آنان نمى دانند كه خدا از كارهاى( منافقانه) آنان آگاه است و او از آنچه آشكار ودر پنهان انجام مى دهند مطلّع است».

«وقتى از جانب خدا كتابى به سوى آنان (يهود) آمد، تصديق كننده كتابى است كه به همراه دارند ودر زمانهاى پيش، نويد پيروزى بر خود، د رمقابل كافران مى دادند وقتى (كتابى) كه قبلاً مى شناختند به سوى آنان آمد، به آن كفر ورزيدند، لعنت خدا بر كافران باد».

پيش از آنكه ستاره اسلام از افق مكّه طلوع كند، يهودان مدينه وحومه آن به مشركان بت پرست مى گفتند:روزى آيين ما (توحيد) برآيين شرك، به وسيله پيامبرى عربى پيروز خواهد شد وآيه:(وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا) اشاره به همين مطلب است.

1 . سوره بقره، آيه 77.
2 . سوره بقره، آيه 89.

صفحه 286

2ـ عداوت با روح الأمين

عداوت گروه يهود با روح الأمين «جبرائيل» از آن نظر است كه او به فرمان خدا بزهكاران را ادب كرده واقوامى را نابود ساخته است وطبعاً اقوامى از «بنى اسرائيل» از اين جريان كنار نبوده اند، يهود براى آزمون ويا اثبات عجز وناتوانى پيامبر از پاسخ يك رشته پرسشها و سؤالاتى را به شرح زير مطرح كردند وخواهان پاسخ بودند.

ـ يهود: باآنكه كودك تنها از نطفه پدر پديد مى آيد ولى گاهى كودك شبيه مادر مى شود چرا؟

ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): كودك از انضمام دو نطفه پدر ومادر پديد مى آيد وهر يك در مقام تأثير بر ديگرى غلبه كند كودك شبيه او مى گردد.

ـ يهود: خواب تو چگونه است؟

ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): خواب من بسان خواب ديگر پيامبران است كه چشمم خواب مى رود ولى قلبم بيدار است.

ـ يهود: اسرائيل كدام يك از غذاها را برخود تحريم كرد؟

ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): او گوشت شتر وشير آن را بيش از ديگر غذاها دوست داشت وبه عنوان سپاسگزارى از بيمارى كه نجات يافته بود آن دو را بر خود تحريم كرد.

ـ يهود: روح چيست؟

ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): او همان جبرئيل است كه پيك وحى مى باشد.

ـ يهود: جبرئيل دشمن ما وويرانگر وخونريز است واگر وسيله وحى تو غير از او بود ما به تو ايمان مى آورديم.

در اين موقع وحى الهى آمد وپرسش آنان را چنين پاسخ گفت:

(قُلْ مَنْ كانَ عَدُوّاً لجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ

صفحه 287

هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمنِينَ).¹

«بگو هر كس دشمن جبرئيل باشد(در حقيقت او دشمن خدا است) زيرا او به فرمان خدا قرآن را بر قلب تو نازل كرده است قرآن كه تصديق كننده كتابى است كه در اختيار دارند، مايه هدايت ونويد براى افراد با ايمان است.

(مَنْ كانَ عَدُوّاً للّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ ميكالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُّوٌ لِلْكافِرينَ) ².

«كسى كه دشمن خدا وفرشتگان و پيامبران او وجبرائيل وميكائيل باشد (خدا دشمن او است) خداوند دشمن كافران است».

ملّت يهود، ملّت بهانه جو واشكال تراشى بودند، بهانه آنها اين بود كه چون جبرئيل كه نابود كننده ملتهاى عصيانگر وياغى است، حامل وپيك وحى تو است از اين جهت ما به تو ايمان نمى آوريم، ديگر فكر نمى كردند ويا نمى خواستند بينديشند كه او جز فرمانبرى نقشى نداشته واگر اعتراضى هست متوجه خداى جبرئيل است نه مأموران وى، قرآن واقعيت فرشتگان را در جمله كوتاهى بيان مى كند ومى فرمايد:

(لا يَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ).³

«آنان خدا را نافرمانى ومخالفت نمى كنند وفرمان او را به جا،مى آوردند».

مقصود از روح درآيه (وَ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوح) (سوره اسراء، آيه 85) همان جبرئيل است نه روح انسان ونه وحى الهى و ابن هشام در سيره خود متن پرسش آنان را چنين نقل مى كند:

«فاخبرنا عن الروح؟ قال أنشدكم باللّه وبأيّامه عند بني إسرائيل تعلمونه جبرئيل

1 . سوره بقره، آيه 97.
2 . سوره بقره، آيه 98.
3 . سوره تحريم، آيه 6.

صفحه 288

وهو الذي يأتيني قالوا: اللّهمّ نعم ولكنّه يا محمّد لنا عدوّ...».¹

ـ يهود: ما را از روح خبر ده.

ـ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): شما را سوگند به خدا وبه احترام ايام او نزد بنى اسرائيل مى دانيد كه او همان جبرئيل است و او آورنده وحى به سوى من است گفتند آرى چنين است ولى او دشمن ما است.

روى اين فرض روشن مى گردد كه مقصود از جمله:(قُل الرُّوح من أَمر رَبّي) اين است كه: «جبرئيل مأمور خداى من است» شدّت وغلظت ويا رحمت ولطف از آن خدا است وارتباطى به مأموران الهى ندارد.

با توجه به اين شأن نزول، بسيارى از احتمالات وبحثهايى كه در اطراف آيه (يَسأَلُونَك عَن الرُّوح) انجام گرفته، همگى دور از شأن نزول آيه بوده است واگر در اين مورد كنجكاوى مى شد، پاى بسيارى از محتملات به ميان نمى آمد.

3ـ انكار نبوت سليمان(عليه السلام)

آنان بر اثر تحريف تورات به انكار نبوت سليمان برخاسته و او را ساحر وجادوگرى بيش نمى دانستند وانتظار داشتند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) نيز نبوت او را انكار كند در اين مورد وحى الهى به كمك پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)شتافت، يهود وسليمان وارسته را چنين توصيف كرد:

(وَاتَّبَعُوا ماتَتْلُوا الشَّياطينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَى المَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ).²

«يهود از آنچه كه شياطين در عصر سليمان بر مردم مى خواندند، پيروى كردند

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 301، طبع حلبى.
2 . سوره بقره، آيه 102.

صفحه 289

سليمان هرگز گرد سحر نگشته وكافر نشده است شياطين كفر ورزيدند، به مردم جادو آموختند ونيز يهود از آنچه بر دو فرشته بابل به نام هاى «هاروت وماروت» نازل گرديده بود، پيروى كردند».

نتنيجه اينكه: شياطين ساحر وجادوگر بودند، ويهود از آنان پيروى مى كردند ودامن سليمان از سحر وجادو پيراسته است.

4ـ نامه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به يهودان خيبر

ابن عباس مى گويد: پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)نامه اى به شرح ياد شده در زير به يهودان خيبر نوشت:«نامه اى از محمّد رسول اللّه، همتاى موسى برادر او وتصديق كننده آنچه او آورده است آيا چنين نيست كه خداوند من ويارانم را در تورات چنين توصيف كرده است:

(مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِداءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَريهُمْ رُكَعّاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِيماهُمْ في وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوريةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الإِنْجِيلِ كَزَرْع أَخْرَجَ شَطئَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِيَغيظَ بِهِمُ الكُفّارَ وَعَدَ اللّهُ الّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أجرَاً عَظِيماً).¹

«محمد فرستاده خدا است كسانى كه با او هستند بر كافران سرسخت ودر ميان خود مهربانند، آنان را در حال ركوع وسجود مى بينى، پيوسته طالبان فضل وكرم و رضاى خدا هستند، در صورت آنان اثر سجده نمايان است اين است توصيف آنان در تورات وانجيل، مثل آنان همانند زراعتى است كه جوانه هاى خود را بيرون زده، سپس به تقويت پرداخته، واستوار گرديده وبر پاى خود ايستاده است، وبه اندازه اى

1 . سوره فتح، آيه 29.

صفحه 290

رشد ونمو نموده است كه كشاورزان را به شگفت وامى دارد واين براى اين است كه كافران را به خشم در آورد، خداوند كسانى از آنها را كه ايمان آورده اند وعمل صالح انجام داده اند، وعده آمرزش وپاداش داده است».

آنگاه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در نامه خود افزود: شما را سوگند به خدا، شما را سوگند به آنچه كه برشما نازل شده، شما را سوگند به كسى كه پيشينيانِ شما را با «من وسلوى»¹ پذيرايى كرد، شما را به خدايى كه دريا را براى عبور نياكان شما باز نمود به من بگوييد آيا در آنچه خدا بر شما نازل كرده مى يابيد كه بر محمّد ايمان بياوريد اگر چيزى در تورات پيدا مى كنيد، اگر اكراهى بر شما نيست، ضلالت ازهدايت بازشناخته شده ما شما را به خدا وپيامبر او دعوت مى كنيم.²

5ـ يهود مى گفتند از ما پيمانى گرفته نشده است

آيات قرآن حاكى است كه خداوند از امم پيشين عموماً وامّت بنى اسرائيل خصوصاً پيمان گرفته است كه به پيامبر خاتم ايمان بياورند ولى يهودان، منكر چنين پيمانى شدند ودر اين مورد خدا آنان را چنين توبيخ كرد:

(أَوَ كُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ).³

«هربار يهود با خدا پيمان بستند، گروهى آن را به دور افكنده وبيشتر آنان ايمان نياوردند».

وقتى «ابو صلوباى» يهودى به پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)گفت: چيزى نياورده اى تا آن را بشناسيم وخدا در باره تو چيزى فرو نفرستاده، تا از تو پيروى نماييم،وحى الهى در

1 . خداوند از بنى اسرائيل در «تيه» با «من و سلوى» پذيرايى كرد اوّلى شيره مخصوص و لذيذ درختان، دوّمى مرغان شبيه كبوتر است.

2 . سيره ابن هشام، ج1، ص 545.

3 . سوره بقره، آيه 100.

صفحه 291

ردّ گفتار او چنين وارد شد:

(وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آيات بَيِّنات وَ ما يَكْفُرُ بِها إِلاّالْفاسِقُونَ).¹

«ما به سوى تو آيه هاى روشن فرو فرستاده ايم وجز گروه فاسق به آن كفر نمىورزند».

6ـ درخواستهاى نامعقول يهود

«وهب بن زيد» كه از يهودان زر اندوز مدينه بود، از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) درخواست نمود كه از طريق اعجاز چشمه اى براى آنان بيرون آورد تا ايمان بياورند در اين مورد وحى نازل شد:

(أَمْ تُريدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالإيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَبيلِ).²

«آيا مى خواهيد از رسول خدا همان درخواست كنيد كه قبل از او از موسى كرديد آن كس كه كفر را بدل از ايمان بپذيرد(ايمان را با كفر مبادله كند) از راه راست گمراه شده است».

«رافع ابن حريمله» كه يكى ديگر از يهود است گفت: محمّد! اگر تو پيامبر خدا هستى بگو خدا با ما سخن بگويد تا سخن او را بشنويم در اين مورد چنين وحى الهى فرود آمد:

(وَقالَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ لَولا يُكَلِّمُنَا اللّهُ أَو تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الآياتِ لِقَوم يُوقِنُونَ).³

«افراد نادان گفتند: چرا خدا با ما سخن نمى گويد، آيه ها ونشان ها بر ما نازل

1 . سوره بقره، آيه 99.
2 . سوره بقره، آيه 108.
3 . سوره بقره، آيه 118.

صفحه 292

نمى كند. پيشينيان آنها نيز اين گونه سخنها را گفتند دلها وافكار آنها شبيه هم است. آيات خود را براى اهل يقين بيان كرديم».

***

7ـ نزاع سران مسيحيان ويهوديان در محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)

در آغاز هجرت، برخى از مسيحيان نجران وارد مدينه شدند، در اين موقع «احبار» يهود از جريان آگاه شده وبه حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) رسيدند ومجادله طرفين (يهود ونصارى) در محضر رسول خدا آغاز شد، احبار يهود نبوت مسيح (عليه السلام)را منكر شدند، وبه كتاب او كفر ورزيدند برخى از اهل نجران مقابله به مثل كرده به انكار نبوت موسى (عليه السلام) وتورات برخاستند وحى الهى در توبيخ هر دو گروه نازل شد وهر دو را تخطئه كرد ويادآور شد كه هرگروه تصديق نبى ديگرى را در كتاب خود مى خواند:

(وَقالَتِ اليَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْء وَ قالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْء وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ القِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ).¹

«يهودان گفتند: مسيحيان هيچ موقعيتى نزد خدا ندارند ومسيحيان نيز گفتند كه يهوديان هيچ موقعيتى نزد خدا ندارند(وهركدام نبوت واصالت كتاب طرف مخالف را انكار كردند) در حالى كه هر دو گروه كتاب آسمانى خود را مى خوانند افراد نادان سخنى همانند سخن آنها گفتند وخداوند روز رستاخيز ميان آنان داورى مى كند».

گاهى هر دو گروه به توافق برخاستند وبا كمال پررويى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را به پيروى از آيين خود دعوت مى كردند كه قرآن در اين مورد مى فرمايد:

(وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا).²

1 . سوره بقره، آيه 113.
2 . سوره بقره، آيه 135.

صفحه 293

«گفتند: پيرو آيين يهود ومسيح باشيد تا هدايت يابيد».

قرآن در نقد اين انديشه يادآور مى شود كه اصالت از آيين ابراهيم است وهر دو پيامبر پيرو آيين توحيد او بودند چنانكه مى فرمايد:

(قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنِيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكينَ).¹

«بگو بايد از آيين ابراهيم حنيف پيروى كرد كه هرگز از مشركان نبود».

گاهى هر دو گروه اصالت را به آيين خود داده مى گفتند:

(وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى).²

«مى گفتند: كسى وارد بهشت نمى شود مگر اينكه يهودى يا نصرانى باشد».

قرآن هر دو ادعا را پوچ ونابجا مى خواند ومى فرمايد:

«نجات ورستگارى از آن اسامى والفاظ نيست، بلكه نتيجه پيروى واقعى از آيين توحيد است چنانكه مى فرمايد:

(تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ* بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ).³

«گفتار آنان آرزويى بيش نيست بگو دليل خود را بياوريد اگر راستگو هستيد آرى كسى كه در برابر خدا تسليم گردد و نيكوكار باشد پاداش او نزد خدا است نه ترسى براى آنها است ونه غمگينى خواهند ديد».

بنابراين بايد همه گروهها وپيروان تمام شرايع به اصل بازگردند، وافتخار به اسامى را كنار نهند.

***

1 . سوره بقره، آيه 135.
2 . سوره بقره، آيه 111.
3 . سوره بقره، آيه 111ـ 112.

صفحه 294

8ـ سوء استفاده از يك لفظ مشترك

وقتى پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) احكام وآيات الهى را بيان مى كرد، افراد با ايمان از او درخواست مى كردند كه وى با آنان به تأنى ومهلت سخن بگويد ودر اين مورد، از لفظ «راعنا» كه از ماده «رعى» به معنى مهلت دادن است، كمك مى گرفتند ولى همين لفظ مى تواند از ماده «رعونة» كه به معنى حماقت وكودنى است گرفته شود، در اين صورت معنى آن اين است كه ما را تحميق كن، يهود به هنگام سخن گفتن پيامبر با به كار گرفتن لفظ «راعنا» معنى دوّم را قصد نموده وپيامبر را استهزاء مى كردند ازا ين جهت به مسلمانان دستور داده شد كه از به كار بردن لفظ «راعنا» خوددارى ورزند وبه جاى آن لفظ از «انظرنا» كه به معنى مهلت دادن است كمك بگيرند وحى الهى در اين مورد مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرنا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْكافِرينَ عَذابٌ أَليمٌ)¹.

«اى افراد با ايمان به هنگام درخواست مهلت از پيامبر مگوييد «راعنا» (تا دستاويزى براى دشمنان باشد) بلكه بگوييد «انظرنا» اين دستور الهى را بشنويد (بپذيريد) براى كافران عذاب دردناكى است».²

***

9ـ كتمان حقايق از سوى سران يهود

معاذ بن جبل از تيره «بنى سلمه» وسعد بن معاذ از تيره «بنى عبد الأشهل» وخارجه از تيره «حارث بن خزرج» در عصر جاهلى با يهودان مدينه رشته دوستى

1 . سوره بقره، آيه 104.
2 . اين مطلب در سوره نساء آيه 46 نيزبا شرح بيشترى وارد شده است.

صفحه 295

داشتند پس از ورود پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به مدينه هر سه نفر به اسلام گرويدند، از اين جهت با «احبار» يهود تماس گرفتند ودرخواست دوستانه نمودند كه آنچه در تورات در باره پيامبر وارد شده است در اختيار آنان بگذارند آنان از دادن هر نوع اطلاعات خوددارى كرده وحى الهى در توبيخ آنان نازل شد وفرمود:

(إِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنّاهُ لِلنّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ).¹

«كسانى كه دلائل روشن ونشانه هاى هدايت را كه فرو فرستاديم وپس از آنكه در كتاب براى مردم بيان كرديم، كتمان مى كنند خدا آنان را لعن مى كند، ولعن كنندگان نيز بر آنها لعن مى نمايند».

اگر «احبار» و «دانشمندان» مسيحى، نشانه هاى پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) را كه در عهدين وارد شده است به مردم مى گفتند چيزى نمى گذشت كه همه مردم جهان به آيين توحيد ورسالت «محمّدى» ايمان آورده ووحدت مذهب سراسر جهان را فرا مى گرفت امّا متأسّفانه خودخواهيها وتعصبهاى ناروا وعلاقه به مقام، سبب شد كه حقايق كتمان گردد، وميلياردها بشر به جاى پيروى از يك آيين ناسخ، از آيين منسوخ پيروى نمايند.

***

10ـ پيامبر وبيت المدارس يهود

خانه هايى كه آيين يهود در آنجا تدريس مى شد، وكودكان وجوانان در آنها درس دينى فرا مى گرفتند «بيت المدارس» يا «بيت الدّراس» مى ناميدند روزى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)بر يكى از اين بيوت وارد شد وكسانى كه در آنجا بودند همه را به آيين خود دعوت كرده، دو نفر از «احبار» يهود به نامهاى «نعمان» و«حارث» گفتند:بر چه آيينى

1 . سوره بقره، آيه 159.

صفحه 296

دعوت مى نمايى؟ فرمود: روش ابراهيم وآيين او، آنان (بر خلاف تمام تواريخ جهان ونصوص تورات) گفتند: آيين ما اصيل تر از آيين تو است زيرا ابراهيم، خود يهودى بود.پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: تورات را بياوريد تا در اين موضوع ميان من وشما، داورى كند آنان از آوردن تورات خوددارى كردند ووحى الهى در اين مورد چنين مى فرمايد:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ أُوتُوا نِصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَونَ إِلى كِتابِ اللّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَّلى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ).¹

«به آنها اطلاعاتى از تورات داده شده است وقتى دعوت مى شوند كه كتاب خدا در ميان آنها داورى كند گروهى از آنان از آن سرباز مى زنند واعراض مى نمايند».

در وقت ورود پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به يكى از اين مدارس، گروهى از دانشمندان نصاراى نجران در آن جا حضور داشتند در اين ميان جدال تاريخى ميان علماى هر دو گروه درگرفت وهر دو گروه كوشش مى كردند كه ابراهيم را از پيروان آيين خود بدانند در حالى كه همگى مى دانيم كه ابراهيم پدر اسحاق و او پدر يعقوب بود كه سرسلسله يهود وبنى اسرائيل در جهان مى باشد در اين صورت چگونه مى تواند پيرو يكى از دو آيين «اسرائيلى» باشد قرآن در نقد آنان چنين مى فرمايد:

(يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحاجُّونَ فِي إِبْراهيمَ وَ ما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَ الإِنْجِيلُ إِلاّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ).²

«اى اهل كتاب چرا در باره ابراهيم به نزاع برمى خيزيد(وهركدام مى كوشيد كه ابراهيم را پيرو آيين خود معرفى كنيد)؟».

(ماكانَ إِبْراهيمُ يَهُودِّياً وَ لا نَصْرانِيّاً وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكينَ).³

1 . سوره آل عمران، آيه 23.
2 . سوره آل عمران، آيه 65.
3 . سوره آل عمران، آيه 67.

صفحه 297

«ابرهيم نه يهودى بود، ونه نصرانى، بلكه مسلمان موحّدى بود ونه از مشركان بود».

(إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْراهيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَالَّذينَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنينَ).¹

«شايسته ترين افراد به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كردند، واين پيامبر وكسانى كه از او پيروى مى كنند و خداسرپرست مؤمنان است».

***

11ـ صبح ايمان بياوريد، عصر انكار كنيد

گرايش روز افزون ملّت عرب به آيين پيامبر سبب وحشت بيشتر اهل كتاب در منطقه گرديد، براى متزلزل ساختن افراد با ايمان نسبت به آيين خدا، تصميم گرفتند كه گروهى از آنان در آغاز روز، به پيامبر ايمان بياورند، ودر پايان آن، از ايمان خود بازگردند و از اين طريق تفهيم كنند كه آنان آيين اسلام را آيين استوارى نيافتند از اين جهت از ايمان خود بازگشتند، قرآن به اين نقشه شيطانى كه دامى در برابر افراد با ايمان بود، اشاره مى كند ومى فرمايد:

(وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذي أُنْزِلَ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ).²

«گروهى از اهل كتاب گفتند آنچه بر افراد با ايمان نازل شده است، آغاز روز ايمان آوريد، در پايان آن كفر ورزيد تا آنان (از اين طريق متزلزل شوند) و از آيين خود بازگردند».

***

1 . سوره آل عمران، آيه 68.
2 . سوره آل عمران، آيه 72.

صفحه 298

12ـ ما را به عبوديّت خود دعوت مى نمايى؟

گروهى از «احبار» يهود وعلماى نصارى به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) رسيدند تا از واقعيت آيين او آگاهى پيدا كنند پيامبر آنان را به آيين اسلام دعوت نمود برخى از مسيحيان حاضر در جلسه تصوّر كردند كه او مردم را به پرستش خود دعوت مى كند ولذا گفتند: آيا ما را به پرستش خود دعوت مى نمايى؟ واين گفتار به توجّه اينكه آنان مسيح را مى پرستيدند به زبان آنان جارى گرديد.

رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: «به خدا پناه مى برم كه غير او را بپرستم ويا كسى را به پرستش غير او دعوت نمايم، خدا مرا بر اين كار مبعوث نكرده است» وحى الهى در اين مورد نازل گرديد وفرمود:

(ما كانَ لِبَشَر أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَالنُّبُوَةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنّاسِ كُونُوا عِباداً لي مِنْ دُونِ اللّهِ وَ لكِنْ كُونُوا رَبّانِيّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِمُّونَ الْكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ).¹

«براى هيچ بشرى سزاوار نيست كه خداوند به او كتاب وحكم ونبوت بدهد سپس به مردم بگويد، غير خدا، مرا بندگى كنيد (بلكه سزاوار اين است) كه بگويد دانشمندان الهى باشيد به گونه اى كه كتاب خدا را آموخته ايد ودرس آن را نيز خوانده ايد».

(وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).²

«ونه به شما دستور دهد كه فرشتگان وپيامبران را پروردگار خود اخذ كنيد، آيا پس از آنكه اسلام آورديد، به كفر دعوت مى كند؟».

***

1 . سوره آل عمران، آيه 79.
2 . سوره آل عمران، آيه 80.

صفحه 299

13ـ توطئه براى تفرقه ودو دستگى

وحدت وبرادرى اوس وخزرج مورد رشك يهود قرار گرفت سرانجام مردى به نام «شاس» در صدد افتاد كه اخوت آنان را به عداوت تبديل سازد از اين جهت به يك جوان يهودى مأموريت داد كه وارد جمع آنان گردد وبا يادآورى نبردهاى دو قبيله در دوران جاهليت وبا خواندن اشعارى كه طرفين در هجو يكديگر سروده بودند آتش اختلاف را در ميان آنان روشن سازد.

جامعه عرب مدينه، جامعه كاملاً ساده لوحى بود به حدّى ساده بود كه ديگر فكر نمى كرد، كه هدف اين فرد يهودى با يادآورى جنگهاى «بعاث» وخواندن اشعار طرفين چيست؟

جوان يهودى كه مأمور براى ايجاد اختلاف بود روزى مشاهده كرد كه جوانان عرب در بيرون مسجد پيامبر دور هم گرد آمده اند، فوراً وارد جمع آنها شد و نقش خود را به نحو احسن ايفا كرد وتاريخ خونبار گذشته هر دو قبيله را آنچنان بيان نمود كه جوانان هر دو قبيله دست به قبضه هاى شمشير كردند، و متحدان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در آستانه نبرد رنگين، قرار گرفتند خبر به پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)رسيد، فوراً خود را به آن نقطه رسانيد وفرمود:«اللّه اللّه أبدعوى الجاهلية وأنا بين أظهركم بعد أن هداكم للإسلام، وأكرمكم به، وقطع به عنكم أمر الجاهلية، واستنقذكم من الكفر وألفّ بين قلوبكم»¹ به خدا پناه ببريد آيا به سوى جاهليت باز مى گرديد؟ ومن در ميان شما هستم خدا شما را به اسلام هدايت كرد، وبه وسيله آن عزيز گردانيد، ورشته جاهليت را بريد وشما را از كفر نجات داد وقلوب شما را متحد ساخت.

سخنان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بسان سيلى بود كه برچهره افراد از هوش رفته نواخته شد، همگى فهميدند كه كار آن جوان يهودى يك برنامه شيطانى وحيله دشمن بوده، در

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 556.

صفحه 300

حالى كه گريه مى كردند، دست در گردن يكديگر افكندند والفت وپيوند برادرى را تجديد كردند.

خداوند در اشاره به اين واقعه چنين مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاًمِنَ الَّذينَ أُوتُوا الكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إيمانِكُمْ كافِرينَ).¹

«اى افراد با ايمان اگر از گروهى از اهل كتاب اطاعت كنيد شما را پس از ايمان، به حالت كفر بازمى گردانند».

***

14ـ توبيخ افراد با ايمان از خود

سرانجام در ميان طوايف متعدد يهود، تعداد انگشت شمارى مانند عبد اللّه بن سلام وثعلبة بن سعيد و اسيد بن سعيد و اسد بن عبيد به رسالت پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)ايمان آوردند واين كار خشم برخى از سران آنان را برانگيخت وبراى تحقير گرايش اين افراد گفتند آنان «اشرار » يهود بودند كه آيين پيامبر اسلام را پذيرفته اند واگر از «اخيار» ما بودند آيين نياكان خود را ترك نمى گفتند قرآن در تنزيه اين گروه چنين سخن مى گويد:

(لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللّهِ آناءَ اللَّيلِ وَ هُمْ يَسْجُدُونَ).²

«گروهى از اهل كتاب كه قيام به حق مى كنند، ودر اوقات شب، آيات خدا را تلاوت مى نمايند، واو را سجده مى كنند، با ديگران يكسان نيستند».

***

1 . سوره آل عمران، آيه 100.
2 . سوره آل عمران، آيه 113.

صفحه 301

15ـ دعوت به بخل

پيشرفت آيين اسلام علاوه بر قدرت منطق، در گرو جهاد با جان ومال بود، گروهى از سران يهود ودر رأس آنان حُيَىِّ بن اخطب با انصار تماس گرفتند وگفتند: از انفاق مال خوددارى كنيد و ما از فقر سياه بر شما خائف هستيم، وحى الهى سخن آنان را نقل ونقد مى نمايد:

(اَلَّذينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً).¹

«آنانكه بخل مىورزند ومردم را به بخل دعوت مى كنند وآنچه را كه خدا از كرم خود به آنان داده است، مخفى مى نمايند براى كافران عذاب خوار كننده اى آماده كرده ايم».

مطابق صريح قرآن، آنان نه تنها در انفاق مال بخل مىورزيدند، بلكه در ارائه تورات وبيان حقايق روشن آن، نيز بخل مى كردند.

***

16ـ بت پرستى بهتر از آيين توحيد است

گروهى از سران يهود پس از انتقال از مدينه به خيبر با سران قريش در مكّه ملاقات كردند، و آنان را به نبرد گسترده بر ضدّ محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) كه در آن طوايف بزرگ عرب شركت كنند، دعوت كردند، ودر سايه اين دعوت جنگ احزاب در سال ششم هجرت پيش آمد ودر آن فرصت كه احبار يهود در مكه گرد آمده بودند، قريش از روى صداقت از آنان پرسيدند كه شما اهل كتاب وآگاه از شرايع پيشين هستيد به ما بگوييد آيا آيين ما (بت پرستى) شايسته پيروى است يا آيين محمّد؟ يهود با كامل وقاحت

1 . سوره نساء، آيه 37.

صفحه 302

گفتند: آيين شما از آيين محمّد بهتر است و شما از شخص او وپيروان وى رستگارتريد.

مورخان يهود هر موقع به اين نقطه از تاريخ يهود مى رسند، نمى توانند آن را توجيه كنند دكتر اسرائيل در كتاب تاريخ يهود وعربستان مى نويسد:هرگز ارزش نداشت يهود چنين خطايى را مرتكب شود، هرچند قريش با تقاضاى آنان موافقت نكند، هرگز صحيح نبود كه ملّت يهود به بت پرستان پناه ببرند زيرا اين رفتار با تعليمات تورات موافق نيست.¹

وحى الهى در آيه اى به اين جريان چنين اشاره مى كند:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ أُتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذينَ آمَنُوا سَبِيلاً).²

«نمى بينيد كسانى را كه بهره اى از كتاب دارند، بت پرستان را تصديق كرده ومى گويند آنان از افرادى كه يكتاپرستند رستگارترند».

در آيه ديگر ريشه بدخواهى يهود را نسبت به پيامبر، حسد وكينه توزى آنان معرفى مى كند ومى فرمايد:

(أَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً). ³

«آيا مردم بخل مىورزند بر آنچه خداوند از فضل وكرم خود به آنان داده است به تحقيق به فرزندان ابراهيم كتاب وحكمت وحكومت بزرگ داده ايم».

***

1 . حيات محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم)، ص 297.

2 . سوره نساء، آيه 51.

3 . سوره نساء، آيه 54.

صفحه 303

17ـ يهود ونصارى مى گفتند ما فرزندان خدا هستيم

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) با برخى از بزرگان يهود سخن گفت وآنان را به آيين خود دعوت كرد وهمگى را از عذاب الهى برحذر داشت آنها بسان عادت ديرينه كه خود را امّت برگزيده خدا مى دانستند گفتند: ما را از چه مى ترسانى ما فرزندان خدا ودوستان او هستيم.مسيحيان نيز به تقليد از يهود، اين سخن را گفتند، قرآن در اين مورد مى فرمايد:

(وَقالَتِ الْيَهُودُ وَ النَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللّه وَ أَحِباؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّن خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ للّهِ مُلْكُ السَّمواتِ وَالأَرضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ).¹

«يهود ونصارى گفتند ما فرزندان خدا ومورد علاقه او هستيم بگو اگر چنين است چرا خداوند شمارا با گناهان خود كيفر مى دهد بلكه شما بسان ديگران، مخلوق خدا هستيد هركس را بخواهد مى بخشد وهركس را بخواهد عذاب مى كند، براى خدا است سلطنت آسمانها وزمين وآنچه در ميان آنها است وبازگشت به سوى او است».

***

18ـ بعضى از يهود مى گفتند:

هرگز پس از موسى كتابى نازل نشده است!

رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) سران يهود را به اسلام دعوت كرد، برخى از بزرگان انصار مانند معاذ بن جبل وسعد بن معاذ و عقبة بن وهب كه پيش از هجرت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با آنان رابطه دوستى داشتند رو به آنان كردند وگفتند:از عذاب خدا بپرهيزيد به خدا

1 . سوره مائده، آيه 18.

صفحه 304

سوگند شماها مى دانيد كه او پيامبر خدا است و شما قبل از بعثت او، نشانه هاى او را براى ما مى گفتيد اكنون چگونه منكر شديد، دو نفر از يهود با كمال وقاحت همه چيز را انكار كردند واصرار ورزيدند كه خدا هرگز پس از موسى پيامبرى را مبعوث نكرده وكتابى را نازل ننموده است وحى الهى گفتار آنان را با نقد، يادآور مى شود و مى فرمايد:

(يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْجاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِير وَ لا نَذِير فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيْء قَديرٌ).¹

«اى اهل كتاب پيامبرى از جانب ما به سوى شما آمده است در فترتى از اعزام پيامبران (حقايقى را) براى شما بيان مى كند، تا مگوييد نويد وبيم دهنده اى براى ما نيامد، بلكه بشير ونذيرى براى شما آمد، خدا بر همه چيز توانا است».

***

19ـ يهود و حكم زناى محصنه

زن و مرد همسردارى مرتكب عمل جنسى شده بودند، احبار يهود در «بيت المدراس» دور هم گرد آمدند وگفتند كه حكم آن از محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) سؤال شود وگفتند اگر او فرمان به «رجم» داد بدانيد او پيامبر است مواظب باشيد كه آنچه در دست داريد از شما نگيرد، وقتى حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) آمدند پيامبر همراه آنان به بيت المدراس آمد، گفت: دانشمندان خود را احضار كنيد آنان گفتند: عبد اللّه بن صوريا، داناترين ما است پيامبر با او به طور سرّى سخن گفت و او را به خدا سوگند داد وافزود كه تو مى دانى كه حكم زناى محصنه در تورات «رجم» است او در پاسخ پيامبر گفت: به خدا سوگند آنان مى دانند كه تو پيامبر خدا هستى وبر تو حسد مىورزند. در اين موقع پيامبر دستور داد كه آن زن ومرد در برابر مسجد رجم شوند.

با اينكه داناترين عالم آنان در مذاكره خود نبوّت او را تصديق كرد ولى بعداً به

1 . سوره مائده، آيه 19.

صفحه 305

انكار آن برخاست ودر اين زمينه وحى براى تسليت پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) چنين نازل شد:

(يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذينَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذينَ هادُوا سَمّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمّاعُونَ لِقَوم آخَرينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ يُرِدِ اللّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذينَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ).¹

«اى فرستاده خدا! آنها كه با زبان مى گويند ايمان آورده ايم، وقلب آنها ايمان نياورده و در مسير كفر بر يكديگر سبقت مى جويند، تو را اندوهگين نكنند و (همچنين) از يهوديان (كه اين راه را مى پيمايند) آنها زياد به سخنان تو گوش مى دهند تا دستاويزى براى تو بيابند آنها جاسوسان جمعيت ديگرى هستند كه خود آنها نزد تو نيامده اند آنها سخنان را از محلّ خود تحريف مى كنند، ومى گويند اگر اين را (كه ما مى خواهيم) به شما دادند(ومحمّد بر طبق خواسته شما داورى كرد) بپذيريد والاّ دورى كنيد (وعمل ننماييد) وكسى را كه خدا (بر اثر گناهان پى در پى) بخواهد مجازات كند قادر به دفاع از او نيستى آنها كسانى هستند كه خدا نخواسته دلهايشان را پاك كند، در دنيا رسوايى ودر آخرت مجازات بزرگ نصيب آنان خواهد شد».

(سَمّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ إِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَ إِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ).²

«آنها بسيار به سخنان تو گوش مى دهند تا آن را تكذيب كنند، مال حرام فراوان مى خورند اگر نزد تو آمدند در ميان آنان داورى كن يا (اگر صلاح بود) آنها را به حال خود واگذار، واگر از آنها صرف نظر كنى به تو زيان نمى رسانند، واگر ميان آنها

1 . سوره مائده، آيه 41.
2 . سوره مائده، آيه 42.

صفحه 306

داورى كنى با عدالت داورى كن، كه خدا عادلان را دوست دارد».

ابن هشام در سيره خود از «عبيد اللّه بن عمر» نقل مى كند وقتى پيامبر را حَكَم قرار دادند پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: تورات را بياوريد ودستور داد، يكى از علماى آنان تورات را بخواند قارى تورات به هنگام تلاوت آن، به گونه اى دست خود را روى آيه رجم نهاد در اين موقع عبد اللّه بن سلام كه اسلام آورده بود، دست قارى را كنار زد وگفت:اى رسول خدا! اين همان آيه رجم است كه وى از خواندن آن امتناع ورزيد، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با صداى بلند فرمود:اى گروه يهود چه شده كه حكم خدا را كنار نهاديد.

يك نفر گفت: حكم خدا همان رجم است، امّا يك نفر از خانواده اشراف مرتكب اين عمل گرديده، فشار ملك مانع از اجراى حكم خدا شد، تا اينكه يك فرد عادى مرتكب آن گرديد خواستيم حكم خدا را اجرا كنيم كسان او گفتند: تبعيض چرا؟ از اين جهت حكم الهى تعطيل شد وبه جاى آن مجازات ديگر كه چند ضربه شلاق وسياه كردن صورت مرتكب باشد جايگزين گرديد.¹

***

20ـ انكار نبوت مسيح از سوى يهود

عداوت يهود با مسيحيان، عداوت بسيار ديرينه است اگر امروز دشمنى دوگروه فروكش كرده ودر برابر گسترش قدرت اسلام دست اتحاد به هم داده اند به خاطر يك رشته سياستهاى شيطانى است كه براى خود، در مقابل عظمت جهان اسلام صيانت بخشند وروى اين اصل، گروهى از سران يهود حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)رسيدند و از پيامبرانى كه او به آنان ايمان دارد پرسيدند، پيامبر در پاسخ هشتاد و چهارمين آيه از سوره آل عمران را تلاوت كرد كه در آن صريحاً ايمان به موسى ومسيح كنار هم آمده است.

1 . سيره ابن هشام، ج1، ص 566.

صفحه 307

آنان از پاسخ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) سخت ناراحت شدند وگفتند: ما به مسيح وبه آن كس كه به او مؤمن باشد، ايمان نمى آوريم وحى الهى به اين جريان چنين اشاره مى كند:

(قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّا إِلاّ أَنْ آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ).¹

«بگواى اهل كتاب آيا از ما جز اين ايراد مى گيريد كه به خدا و آنچه كه بر ما نازل شده وآنچه كه پيش از ما نازل شده است ايمان آورده ايم چنانكه اكثر شما فاسق هستيد».

***

21ـ يهود از توحيد منحرف شدند

عناد ولجبازى يهود با رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)به پايه اى رسيد كه اساس آيين خود را فراموش كردند ودر مقابل نداى پيامبر كه مى گفت:«لاإله إلاّ اللّه» به شرك گراييده وگفتند:خداى ديگرى با او هست. وحى الهى در توبيخ آنان چنين مى فرمايد:

(وَ أُوحِىَ إِلَيَّ هذَا الْقُرآنُ لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ ءَ إِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّهِ آلِهَةً أُخرى قُلْ لا أَشْهَدُقُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنَّني بَرِيءٌ مِمّا تُشْرِكُونَ).²

«بگو اين قرآن بر من وحى شده كه با آن شما وهر كس را كه اين كتاب به او برسد، بيم دهم، آيا شما گواهى مى دهيد كه با خدا، خداى ديگرى است بگو پس چنين گواهى نمى دهم، بگو او خداى يگانه است، ومن از آنچه شريك خدا مى دانيد، بيزارم».

***

1 . سوره مائده، آيه 59.
2 . سوره انعام، آيه 19.

صفحه 308

22ـ درخواست تعيين وقت رستاخيز

برخى از آنان گفتند: تو اگر پيامبر خدا هستى، وقت رستاخيز را معيّن نما. قرآن در اين مورد چنين مى فرمايد:

(يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللّهِوَ لكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ).¹

«از تو وقت رستاخيز را مى پرسند به گونه اى كه گويى تو از آن آگاهى، بگو آگاهى از وقت آن نزد خدا است ولى بيشتر مردم ناآگاهند».

***

23ـ عُزير فرزند خدا است

يهود دوران رسالت بر خلاف يهود امروز، به فرزندى «عُزير» نسبت به خدا اعتقاد راسخ داشتند. وى همان كسى است كه پس از آزاد شدن يهود از اسارت «بخت النصر» و از ميان رفتن تورات، آن را از حفظ خواند وديگران نوشتند از اين جهت «عُزير» در ميان آنان از موقعيت بزرگى برخوردار بود.

گروهى از يهود حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)رسيدند وبه او گفتند: چگونه به تو ايمان آوريم، قبله ما را ترك گفتى، و عزير را فرزند خدا نمى دانى در اين مورد وحى الهى فرود آمد:

(وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌابْنُ اللّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهمْ يُضاهِئُونَ قَوْلَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّى يُؤْفَكُونَ).²

«يهود گفتند: عزير فرزند خدا است و مسيحيان گفتند: مسيح فرزند خدا

1 . سوره اعراف، آيه 187.
2 . سوره توبه، آيه 30.

صفحه 309

است اين سخنى است كه در زبان مى گويند از گفتار كسانى كه قبلاً كفر ورزيده اند پيروى مى نمايند خدا آنان را بكشد چگونه دروغ مى گويند».

تا اينجا به گونه اى با سخنان و انديشه ها وبه عبارت ديگر لجاجتها وكارشكنيهاى يهود در عصر رسالت در آغاز هجرت آشنا شديم و معلوم شد كه اين افراد چگونه وقت عزيز پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را گرفته وسدّى در راه گسترش اسلام بودند.

اكنون وقت آن رسيده است تا بيان شود كه چگونه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) سرزمين حجاز را از لوث وجود اين اقوام پاك ساخت. و در اين بخش نبردهاى نظامى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را با اين گروه مى خوانيم.

***

صفحه 310

از هجرت تا رحلت

20 نبرد مسلحانه يهود در مدينه

آيات موضوع

1ـ (قُلْ لِلَّذينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ* قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ أُخْرى كافِرَةٌ يَرَونَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَ اللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لعِبْرَةً لأُولي الأَبْصارِ).(آل عمران/12ـ13)

2ـ (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصارى أَولِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْض وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لايَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمينَ* فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْر مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمين*وَيَقُولُ الَّذينَ آمَنُوا أَهؤلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرينَ).( مائده/51ـ53)

3ـ (هُوَ الَّذي أَخْرَجَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ لأوَّلِ الْحَشْرِ ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّهِ فَآتاهُمُ اللّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِى المُؤْمِنينَ فَاعْتَبِرُوا يا أُوْلِي الأَبْصارِ * وَلَولا أَنْ كَتَبَ اللّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذابُ النّار* ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشاقِّ اللّهَ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ).(حشر/2ـ4)

صفحه 311

4ـ (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لإخْوانِهِمُ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَ لا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَ اللّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ *لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ *لأَنْتُمْ أَشَدُُّّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَومٌ لا يَفْقَهُونَ* لا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلاّ فِي قُرىً مُحَصَّنَة أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُر بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّى ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُون*كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ).(حشر/11ـ14)

5ـ (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ* وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَولادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ).( انفال/27ـ 28)

6ـ (وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَملاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).(توبه/102)

7ـ(وَ رَدَّ اللّهُ الَّذينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَ كَفى اللّهُ الْمُؤْمِنينَ الْقِتالَ وَ كانَ اللّهُ قَوِيّاً عَزِيزاً* وَ أَنْزَلَ الَّذينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً* وَ أَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيارَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَئُوها وكانَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيْء قَدِيراً).(احزاب/25ـ27)

8ـ (فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً*وَ مَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَ كانَ اللّهُ عَزِيزاً حَكيماً* وَعَدَكُمُ اللّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَ كَفَّ أَيْدِيَ النّاسِ عَنْكُمْ وَ لِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنينَ وَ يَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقيماً)(فتح/18ـ20).

9ـ (سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدونَ

صفحه 312

أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلاّ قَليلاً).(فتح/15)

ترجمه آيات

1ـ «بگو به كسانى كه كفر ورزيده اند به زودى مغلوب مى شوند وبه سوى جهنم روانه مى گردند چه جايگاه بدى است. در دو گروه كه (در ميدان نبرد) با هم روبرو شده بودند براى شماها درس عبرتى بود گروهى در راه خدا نبرد مى كرد، گروه ديگرى كه كافر بود در راه كفر مى جنگيد آنان (مسلمانان) را با ديدگان خود در برابر مى ديدند، خداوند با كمك خود هركسى را بخواهد يارى مى كند در اين كار براى كسانى كه ديده بصيرت دارند درس عبرت است».

2ـ «اى افراد با ايمان، يهود ونصارى را تكيه گاه ودوست خود قرار ندهيد آنان دوستان يكديگرند هركس از شما آنان راتكيه گاه ودوست خود قرار دهد، از آنها است خداوند ستمگران را دوست نمى دارد.افراد بيمار را مى بينى كه در دوستى با آنان بر يكديگر پيشى مى گيرند ومى گويند، مى ترسيم حادثه اى رخ دهد(نياز به كمك آنها داشته باشيم) شايد خداوند پيروزى يا حادثه ديگرى براى مسلمانان پيش آورد واين گروه بر آنچه كه در دل دارند پشيمان شوند.آنان كه ايمان آورده اند مى گويند آيا آنان (منافقان) همانها هستند كه با نهايت تأكيد سوگند ياد كردند كه ما با شما (مسلمانان) هستيم(چرا سرانجام چنين شدند) اعمال آنها تباه ونابود گشت وزيانكار شدند».

3ـ «اوست كه افراد كافر از اهل كتاب را در نخستين رويارويى از خانه هاى خودشان بيرون كرد شما گمان نمى كرديد كه آنها بيرون بروند، آنان نيز تصوّر مى كردند كه دژهاى آنها مانع از (عذاب) الهى مى شود امّا خداوند از آنجا كه آنها فكر نمى كردند، به سراغ آنان آمد، ودر دلهاى آنها رعب وترس افكند، خانه هاى خود را با دست خود و دست افراد با ايمان ويران مى كردند .صاحبان بصيرت عبرت

صفحه 313

گيرند.اگر خدا بر آنان ترك وطن را مقدّر نكرده بود آنان را در اين دنيا (به وسيله خود افراد با ايمان) كيفر مى داد وبراى آنها در سراى ديگر عذاب جهنّم است.(اخراج آنان از مدينه) براى اين است كه با خدا وپيامبر او از در خصومت وارد شدند وهر كس با خدا به دشمنى برخيزد، خدا سخت كيفر مى دهد».

4ـ «آيا نديدى كسانى كه نفاق ورزيدند به برادران كافر از اهل كتاب خود گفتند اگر بيرون برويد، ما نيز با شما خارج مى شويم، واگر نبرد كنيد شما را كمك مى كنيم خدا گواهى مى دهد كه آنان دروغگويانند. اگر يهودان بيرون بروند منافقان خارج نمى شوند، واگر با مسلمانان بجنگند آنها را كمك نمى كنند، واگر يارى كنند، در ميدان پشت به نبرد كرده وهرگز يارى نمى شوند.آنان در دلها از شما بيش از خدا مى ترسند اين به خاطر اين است كه فهم و دركى از قدرت خدا ندارند. با شما به صورت دسته جمعى و رويا رو نبرد نمى كنند مگر از درون دژ، يا از پشت ديوار، قدرت آنان در ميان خودشان شديد است آنان را متحد مى انديشى، در صورتى كه دلهايشان سخت متفرّق است زيرا آن قوم داراى فهم وعقل نيستند. كار اين گروه از يهود مانند كسانى است كه كمى پيش از آنان بودند، وكيفر كارهاى خود چشيدند براى آنها است عذاب دردناك».

5ـ «اى كسانى كه ايمان آورده ايد به خدا وپيامبر خيانت نكنيد و نيز در امانات خود خيانت روا، نداريد، بدانيد اموال و اولاد شما مايه امتحان وآزمايش است ودر نزد خدا پاداش، بزرگ است».

6ـ «گروهى ديگر از آنها به گناهان خود اعتراف كردند عمل نيك وبد را به هم آميخته اند شايد خداوند توبه آنها را بپذيرد خداوند آمرزنده ورحيم است».

7ـ «خداوند احزاب را با دلى مملو از خشم بازگرداند، بدون اينكه بهره بگيرند وخداوند مؤمنان را از جنگ بى نياز ساخت خداوند نيرومند وقدرتمند است. گروهى از اهل كتاب را كه از مشركان پشتيبانى كردند

صفحه 314

از دژهايشان پايين كشيد ودر دل آنان رعب افكند گروهى را كشتيد و گروهى اسير كرديد. زمين ها وخانه هايشان را در اختيار شما گذاشت همچنين زمينى را كه هرگز در آن گام ننهاده بوديد وخداوند بر هرچيزى قادر وتوانا است».

8ـ«آرامش را بر دلهاى آنها مستولى ساخت وپيروزى نزديكى به عنوان پاداش نصيب آنها فرمود.غنايم بسيارى به دست مى آورند وخداوند عزيز وحكيم است.خداوند غنايم فراوانى به شما وعده داده است كه به دست مى آوريد واين يكى (صلح حديبيه) را زودتر فراهم ساخت ودست مردم (قريش) را از شما كوتاه كرد تا براى مؤمنان نشانه اى باشد وشما را به راه راست هدايت كند».

9ـ «هنگامى كه شما به سوى سرزمينهايى كه در آن غنايم است، حركت كرديد متخلفان از جهاد پيشين، ميگويند كه بگذاريد ما هم از شما پيروى كنيم، آنها مى خواهند سخن خدا را تغيير دهند بگو شما هرگز به دنبال ما نخواهيد آمد (يا نبايد به دنبال ما بياييد) خدا نيز قبلاً چنين گزارش داده است. امّا به زودى مى گويند شما نسبت به ما حسد مىورزيد ولى آنها جز اندكى نمى فهمند».

تفسير آيات

كارشكنيهاى «يهودان يثرب» در دو سال نخست هجرت از حدود مجادله واحتجاج، وايجاد شك وترديد در دل مسلمانان واحياناً اهانت زبانى، بيرون نبود وپيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) با بردبارى وشكيبايى خاص خود، همه را تحمّل مى كرد، ولى از روزى كه دايره كارشكنيها از جنگ سرد تجاوز كرد، وبه صورت قيام مسلحانه در آمد، ودست يهود به خون مسلمانى آلوده شد، ويا نقشه قتل وترور پيامبر ريخته گرديد، ويا با مهاجمان احزاب، همكارى نزديك انجام گرفت، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)مصمّم شد كه محيط مدينه را از لوث وجود آنان پاك سازد. اينك تفصيل موضوع:

در حومه يثرب سه قبيله بزرگ وقدرتمندى كه نبض اقتصادى آنجا را در دست

صفحه 315

داشتند، زندگى مى كردند، اين سه قبيله عبارت بودند از:

1ـ بنى قينُ قاع، 2ـ بنى النضير، 3ـ بنى قريظه.

قبيله نخست،خون مسلمانى را در بازار يثرب ريختند، وبه صورت گروهى، مظلومى را به جرم دفاع از يك زن، كشتند، قبيله دوّم نقشه قتل پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) را ريخته، وتصميم بر ترور او گرفتند، گروه سوّم در جنگ احزاب بر خلاف پيمانى كه با پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بسته بودند، با اعراب مشرك ويهوديان خيبر، همكارى نمودند، وبه دشمنان اسلام پيوستند، وبه خاطر يك چنين جسارتها وپيمان شكنيها، پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)، دو قبيله نخست را از مدينه بيرون كرد ومردان قبيله سوّم را به حكم داورى كه خود آنان تعيين كرده بودند، اعدام كرد و اموال آنان را مصادره نمود. مشروح برخورد پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با سه گروه از نظر آيات قرآنى:

الف: «تبعيد بنى قينُ قاع»

پيش از آنكه به شرح واقعه بپردازيم لازم است متن پيمانى را كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با اين سه گروه در آغاز هجرت بسته بود، از نظر خوانندگان بگذرانيم در آغاز هجرت پيامبر به مدينه، هر سه گروه تعهد كرده بودند كه هيچگاه بر زيان پيامبر وياران او گام بر ندارند، وجامعه اسلامى از دست وزبان آنها در امان باشد، سلاح ومركب در اختيار دشمنان آنها نگذارند، واگر بر خلاف اين تعهّد، كارى انجام دادند، دست پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در ريختن خون وضبط اموال واسارت زنان وفرزندان آنها بازخواهد بود، ومتن پيمان را سران هر سه گروه امضاء كردند واز طرف «بنى قين قاع» «مخريق» واز طرف «بنى النضير» «حُيّي بن اخطب» واز جانب« بنى قريظه» «كعب بن اسد» امضاء نمودند.¹

با توجه به اين پيمان تصديق خواهيد نمود كه مجازات پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در باره دوگروه نخست بسيار كمتر از كيفرى بود كه در باره آنها تعيين شده بود همچنانكه

1 . بحارالأنوار، ج19، ص110ـ 111.

صفحه 316

تنبيه گروه سوم كاملاً عادلانه بود.

قبيله بنى قين قاع از قدرت نظامى مسلمانان وقدرتنمايى آنان در جنگ «بدر» سخت در هراس ووحشت فرو رفته بودند، واز ناراحتى روز افزونى كه بر آنها حكومت مى كرد، شعارهاى تند وزننده وتوهين آميزى بر ضد پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مى دادند. پيامبر براى اتمام حجّت وتذكر اينكه چنين جسارتها بر خلاف پيمانى است كه با او بسته اند، در اجتماع آنان سخنرانى كرد وگفت:سرگذشت قريش براى شما عبرت انگيز است و از آن بترسيد كه بلائى شما را فرا گيرد، از دانشمندان خود بپرسيد من پيامبر خدا ومبعوث او مى باشم، وخصوصيات نبوت من در تورات است، در اين موقع وحى الهى به پيامبر دستور مى دهد كه براى آنان آيات ياد شده در زير را تلاوت كند:

(قُلْ لِلَّذينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ).¹

«بگو به كسانى كه كفر ورزيده اند به زودى مغلوب مى شوند وبه سوى جهنم محشور مى گردند چه جايگاه بدى است».

(قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ أُخْرى كافِرَةٌ يَرَونَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَ اللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لعِبْرَةً لأُولي الأَبْصارِ).²

«در دو گروه كه (در ميدان نبرد) با هم روبرو شده بودند براى شماها درس عبرتى است گروهى در راه خدا نبرد مى كرد، گروه ديگرى كه كافر بود در راه كفر مى جنگيد آنان (مسلمانان) را با ديدگان خود دو برابر مى ديدند، خداوند با كمك خود هركسى را بخواهد يارى مى كند در اين كار براى كسانى كه ديده بصيرت دارند درس عبرت است».

سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) مؤثر نيفتاد وقدرت نظامى خود را به رخ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) كشيدند،

1 . سوره آل عمران، آيه 12.
2 . سوره آل عمران، آيه 13.

صفحه 317

وگفتند پيروزى تو بر قريش گواه بر پيروزى تو بر ما كه از فنون نبرد، آگاهى كامل داريم، نيست، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در پاسخ آنان سكوت كرد وهدف او كه اتمام حجّت بود، جامه عمل پوشيد.

به دنبال اين سخنرانى، زن عربى در بازار مربوط به اين گروه جنب، دكان زرگر يهودى، كالا مى فروخت واصرار مىورزيد كه صورت خود را بپوشد آن زرگر يهودى دامن لباس او را از عقب به پشت او دوخت، وقتى زن برخاست بخشى از بدن او نمايان گرديد ومورد مسخره جوانان يهود قرار گرفت، در اين لحظه مسلمانى تحريك شد و زرگر را از پاى در آورد، قتل زرگر يهودى سبب شد كه يهودان بنى قين قاع به صورت دسته جمعى او را كشتند.

كشته شدن يك فرد مسلمان كه به دفاع از ناموس زنى برخاسته بود، سبب شد كه ترس بر آنان مستولى گردد، و معازه ها را ببندند وبه دژ خود پناه ببرند.

محاصره دژ از طرف مسلمانان به فرمان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)آغاز گرديد، و از ورود تداركات و هر نوع تماس جلوگيرى به عمل آمد، در ميان مسلمانان مانند «عبادة بن صامت» يا منافقان متظاهر به اسلام مانند «عبد اللّه بن ابى» با قبيله بنى قين قاع در عصر جاهليت پيمان دفاعى داشتند واين پيمان وبه اصطلاح آن روز «ولاء» ايجاب مى كرد كه در اين لحظه حساس از آنان به نوعى دفاع كنند زيرا مقتضاى «ولاء» دفاع از طرف است، خواه به حق باشد يا به باطل.

«عبادة بن صامت»كه از مسلمانان راستين بود، دريافت كه اسلام با چنين «ولاء» وپيمانى كه در دوران عصر جاهلى بسته شده، موافق نيست لذا حضور رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)رسيد، و از دوستى آنان كاملاً بيزارى جست، ولى عبد اللّه بن ابى كه از سران نفاق بود با پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)به جدال پرداخت كه ابن هشام جدال او را چنين نقل مى كند:

«اى محمّد با دوستان و هم پيمانان من به نيكى رفتار كن او اين جمله را سه بار تكرار كرد، و در هر مرتبه با سكوت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) روبرو شد، عبد اللّه از بى اعتنايى

صفحه 318

پيامبر سخت آشفته شد يقه زره رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)را گرفت، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در حالى كه آثار خشم در چهره او نمايان بود، فرمود: رها كن واى بر تو، مرا رها كن، عبد اللّه بن ابى گفت: نه به خدا سوگند، رها نمى كنم مگر اينكه در باره دوستان من به نيكى رفتار كنى، اين گروه هشتصد نفرى مرا در حوادث سرخ وسياه يارى كرده اند و من از حوادث بد آينده مى ترسم¹وشايد روزى به آنان نيازمند شوم».

اصرار رئيس نفاق كه در ميان مسلمانان خزرجى مقامى داشت، سبب شد كه پيامبر در تنبيه يهودان به حداقل اكتفا كند، و قرار شد كه با تحويل سلاح، سرزمين مدينه را ترك گويند، آنان نيز از مدينه به سرزمين «وادى القرى» و از آنجا به «اذرعات» كه جزئى از سرزمين شام بود، كوچ كردند.

قرآن مجيد در آيات يادشده در زير، عمل مرد منافق را مورد نكوهش قرار مى دهد، و از طرح دوستى وتكيه بر يهود ونصارى، مسلمانان را باز مى دارد وكسانى را كه بر كافرانى مثل يهود وغيره تكيه كنند جزء آنان مى داند.آنگاه يادآور مى شود كه برخى ازمدعيان اسلام در ظاهر با مسلمانان همبستگى داشتند، ولى در مقام عمل رفوزه شدند.

آيات وارد شده در اين زمينه راه ورسم زندگى را به مسلمانان كاملاً مى آموزد و موقعيت كسانى را كه هر روز بر وابستگى و دوستى خود با يهود و نصارى مى افزايند، ترسيم مى نمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصارى أَولِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْض وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لايَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمينَ).²

«اى افراد با ايمان، يهود ونصارى را تكيه گاه ودوست خود قرار ندهيد آنان دوستان يكديگرند هركس از شما آنان راتكيه گاه ودوست خود قرار دهد، از آنها است

1 . انّى امرء اخشى الدوائر اين جمله در آيات قرآن به عنوان حكايت از او نيز وارد شده است چنانكه ملاحظه خواهيد نمود.
2 . سوره مائده، آيه 51.

صفحه 319

خداوند ستمگران را دوست نمى دارد».

(فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْر مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمينَ).¹

«افراد بيمارى را مى بينى كه در دوستى با آنان بر يكديگر پيشى مى گيرند ومى گويند، مى ترسيم حادثه اى رخ دهد(نياز به كمك آنها داشته باشيم) شايد خداوند پيروزى يا حادثه ديگرى براى مسلمانان پيش آورد واين گروه بر آنچه كه در دل دارند پشيمان شوند».

(وَيَقُولُ الَّذينَ آمَنُوا أَهؤلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرينَ).²

«آنان كه ايمان آورده اند مى گويند آيا آنان (منافقان) همانها هستند كه با نهايت تأكيد سوگند ياد كردند كه ما با شما (مسلمانان) هستيم(چرا سرانجام چنين شدند) اعمال آنها تباه ونابود گشت وزيانكار شدند».

ب: تبعيد بنى النضير

«بنى النضير» دوّمين قبيله يهودى در مدينه است كه در اوائل سال چهارم هجرت از مدينه اخراج شدند سيره نويسان مى گويند پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)چهل نفر از معلّمان قرآن را براى تبليغ و دعوت به آيين توحيد در جوار و تضمين شخصيتى به نام «ابو براء بن عامر بن مالك» روانه سرزمين «نجد» كرد ولى متأسفانه همگى جز دو نفر به وسيله «عامر بن الطفيل»با همراهى قبيله «بنى سليم» از پاى در آمدند.

حادثه دل خراش قتل فجيع سى وهشت معلّم قرآن، مسلمانان را لرزاند يك نفر از آنان به نام «عمرو بن اميه» دو نفر از قبيله «بنى عامر» را به گمان اينكه كشتار

1 . سوره مائده، آيه 52.
2 . سوره مائده، آيه 53.

صفحه 320

معلّمان قرآن وسيله آنها انجام گرفته به عنوان انتقام كشت، در حالى كه يك نفر از بنى عامر در اين كشتار شركت داشت، و قتل به تشويق عامر بن الطفيل وبنى سليم انجام گرفته بود وقتى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از جريان دوّم آگاه شد، تصميم گرفت خونبهاى دو نفر را (هرچند مشرك بودند) بپردازد.

ميان قبيله يهودى، «بنى النضير» و قبيله «بنى عامر» پيمانى برقرار بود پيامبر به خاطر همين پيمان، رهسپار سرزمين بنى النضير شد تا از آنان در پرداخت ديه دو مقتول بى گناه عامرى كمك بگيرد، آنان با چهره باز با درخواست او موافقت كردند ولى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) كه در كنار ديوارى نشسته بود، احساس كرد كه وضع دگرگون شد و رفت و آمدهاى مشكوكى همراه با اشاره و ايماء انجام مى گيرد، از اين جهت به اين وضعيّت بدبين شد وبه قولى وحى الهى او را از توطئه يهود آگاه ساخت وگفت سران قبيله تصميم گرفته اند كه پيامبر را با افكندن سنگ بزرگ از بالا، ترور كنند و به حيات او خاتمه دهند، در اين شرائط پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)با ياران خود منطقه را ترك گفت پس از ورود به مدينه جريان را به اصحاب خود بازگو كرد و فرمان آماده باش صادر گرديد، و«ابن ام مكتوم» را جانشين خود در مدينه ساخت و در ماه ربيع الأوّل سال چهارم، قلعه بنى نضير را شش روز محاصره نمود.

پيام رئيس حزب نفاق

عبد اللّه بن اُبى رئيس حزب نفاق، به يهودان بنى النضير پيام فرستاد كه ايستادگى كنند، اگر جنگ كردند او با حزب خود به نفع آنان وارد جنگ مى شود، و اگر مدينه را ترك گفتند او نيز مدينه را همراه حزب خود ترك مى گويد. قبيله بنى نضير هرچه انتظار كشيدند نتيجه اى از اين وعده مشاهده نكردند وقتى از وعده و نويد حزب نفاق مأيوس شدند آماده صلح و تسليم شدند و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)نيز صلح آنان را پذيرفت مشروط بر اينكه سلاح خود را تحويل دهند و اموال منقول خود را ببرند و آنها براى حمل در وپنجره، خانه هاى خود را ويران مى كردند سپس همگى به «خيبر» و از آنجا به شام كوچ كردند واز سران آنان كه به خيبر رفتند عبارت بودند از «سلام بن ابى

صفحه 321

الحُقيق» و «كنانة بن الربيع بن ابى الحقيق»، و «حييّى بن اخطب» و از ميان بنى النضير دو نفر اسلام آوردند آياتى از سوره حشر در اين مورد نازل شده كه در ذيل مى نگاريم:

در مورد سرگذشت بنى النضير چنين مى فرمايد:

(هُوَالَّذي أَخْرَجَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ لأوَّلِ الْحَشْرِ ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّهِ فَآتاهُمُ اللّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيدِيْهِمْ وَ أَيْدِى المُؤْمِنينَ فَاعْتَبِرُوا يا أُوْلِي الأَبْصارِ).¹

«اوست كه افراد كافر از اهل كتاب را در نخستين رويارويى از خانه هاى خودشان بيرون كرد شما گمان نمى كرديد كه آنها بيرون بروند، آنان نيز تصوّر مى كردند كه دژهاى آنها مانع از (عذاب) الهى مى شود امّا خداوند از آنجا كه آنها فكر نمى كردند، به سراغ آنان آمد، و در دلهاى آنها رعب وترس افكند، خانه هاى خود را با دست خود ودست افراد با ايمان ويران مى كردند».

در اين آيه نكاتى وجود دارد كه يادآور مى شويم:

1ـ مددهاى غيبى افراد با ايمان را گاهى آنچنان فرا مى گيرد كه نه خود افراد مؤمن آن را تصوّر مى كردند ونه از خيال دشمن مى گذشت چنانكه مى فرمايد:

(ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ ما نِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّهِ).

2ـ اگر چه دشمن به قلعه محكم وسلاح خود مى باليد، امّا آنها از يك لشكر غيبى كه همان ايجاد رعب وترس در دلها است، غافل بودند، وخدا در مواردى پيامبر را با اين لشكر ناپيدا ومؤثّر كمك كرده است چنانكه مى فرمايد:(فَآتاهُمُ اللّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ)يكى از نشانه هاى پيامبرگرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)اين است كه از طريق رعب بر دشمن پيروز مى گردد چنانكه مى فرمايد:«وَ نُصِرتُ

1 . سوره حشر، آيه 2.

صفحه 322

بالرعب».

3ـ آنان ساليان درازى در ساختن قلعه وخانه هاى درون آن رنج كشيده بودند، ولى با همان دستهاى سازنده، به جان خانه ها افتادند تا با ويران كردن، در وپنجره آن را همراه خود ببرند، ويا خانه سالم به دست مسلمانان نيفتد واز طرفى نيز مسلمانان قبل از صلح در صدد ويران كردن دژ بودند كه بر آنها دست يابند واين خود يك نوع درس عبرت است واينكه خود انسان به كمك دشمن خانه مسكونى خود را ويران كند چنانكه مى فرمايد:(يُحْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِي المُؤْمِنينَ فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الأَبْصارِ).

سرانجام بايد اين گروه كيفر ببينند تا براى ديگران نيز عبرت باشد، لكن به خاطر اعلام صلحى كه با پيامبر نمودند كيفر آنان در ترك وطن محدود گرديد وگرنه كيفر شديدترى به خاطر نقض پيمان در كمين آنان بود بالأخره ترك سرزمين آباد، وتن به جلاء وطن دادن خود نيز كيفر وگوشمالى محكمى بود چنانكه مى فرمايد:

(وَلَولا أَنْ كَتَبَ اللّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذابُ النّارِ).¹

«اگر خدا بر آنان ترك وطن را مقدّر نكرده بود آنان را در اين دنيا (به وسيله خود افراد با ايمان) كيفر مى داد وبراى آنها در سراى ديگر عذاب جهنّم است».

در آيه بعد علّت كيفر را يادآور مى شود وآن همان خصومت با پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله وسلم)وتصميم بر قتل و ترور او بود درحالى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)، مهمان آنان به شمار مى رفت چنان كه مى فرمايد:

(ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشاقِّ اللّهَ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ).²

(«اخراج آنان از مدينه) براى اين است كه با خدا وپيامبر او از در خصومت

1 . سوره حشر، آيه 3.
2 . سوره حشر، آيه 4.

صفحه 323

وارد شدند وهر كس با خدا به دشمنى برخيزد، خدا سخت كيفر دهنده است».

تكيه بر وعده منافقين عاقلانه نيست

منافقان بت پرست نان به نرخ روز مى خوردند، به خاطر ماسكى كه بر چهره داشتند، با مسلمانان ادعاى دوستى مى كردند امّا در واقع با مؤمنين دوستى نداشتند حزب نفاق مدينه كه سنگ وگل وچوب را مى پرستيد به يهودان بنى النضير پيام فرستاد كه بر مقاومت خود بيفزايند وما چنين وچنان مى كنيم، قرآن پيش از واقعه به مسلمانان اطلاع مى دهد كه آنان هيچ كارى را صورت نمى دهند وجز لاف وگزاف گويى، كارى از دست آنان برنمى آيد و جريان نيز چنين شد و منافقان، تماشاگر صحنه بودند و كوچك ترين كارى براى بنى النضير انجام ندادند چنانكه مى فرمايد:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لإخْوانِهِمُ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَ لا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَ اللّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ).¹

«آيا نديدى كسانى كه نفاق ورزيدند به برادران كافر از اهل كتاب خود گفتند اگر بيرون برويد، ما نيز با شما خارج مى شويم، واگر نبرد كنيد شما را كمك مى كنيم خدا گواهى مى دهد كه آنان دروغگويانند».

(لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ).²

«اگر يهودان بيرون بروند منافقان خارج نمى شوند، و اگر با مسلمانان بجنگند آنها را كمك نمى كنند، و اگر يارى كنند، در ميدان پشت به نبرد كرده و هرگز يارى نمى شوند».

و كليه خبرهاى غيبى قرآن تحقّق پذيرفت.

1 . سوره حشر، آيه 11.
2 . سوره حشر، آيه 12.

صفحه 324

ترس فزونتر از حدّ

در آيه بعد يادآور مى شود كه كافران، به خاطر كفرى كه مىورزند از مسلمانان بيش از خدا مى ترسند، اين نيز از آثار عدم معرفت آنها است.

(لأَنْتُمْ أَشَدُُّّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَومٌ لا يَفْقَهُونَ).¹

«آنان در دلها از شما بيش از خدا مى ترسند اين به خاطر اين است كه فهم و دركى از قدرت خدا ندارند».

خبرهاى غيبى قرآن در اين مورد

قرآن در اين مورد، به مسلمانان دل وجرأت مى بخشد وبا قاطعيت سه مطلب را يادآور مى شود:

1ـ يهودان به خاطر علاقه اى كه به زندگى دارند، هرگز با شما به طور دسته جمعى ورويارو جنگ نخواهند نمود تنها به پرتاب سنگ از درون دژ ويا از پشت ديوار اكتفا خواهند كرد.

2ـ گروه كافر در ميان خود قدرتمندند ولى در برابر افراد با ايمان فاقد آن قدرت مى باشند زيرا ايمان واعتقاد به شهادت، مشكلات را آسان مى سازد وانسان را به استقبال مرگ روانه مى كند.

3ـ وحدت كافران، وحدت صورى است كه در درون آنان غوغايى از اختلاف حكومت مى كند وبه هر سه نكته در آيه ياد شده در زير اشاره شده است:

(لا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلاّ فِي قُرىً مُحَصَّنَة أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُر بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّى ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ).²

1 . سوره حشر، آيه 13.
2 . سوره حشر، آيه 14.

صفحه 325

«با شما به صورت دسته جمعى و رويا رو نبرد نمى كنند مگر از درون دژ، يا از پشت ديوار، قدرت آنان در ميان خودشان شديد است آنان را متحد مى انديشى، در صورتى كه دلهايشان سخت متفرّق است زيرا داراى فهم وعقل نيستند».

به نكته نخست با جمله:(لا يُقاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً)، به نكته دوّم با جمله:(بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ) و به نكته سوّم با جمله:(تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُمْ) اشاره مى كند.

چرا از حادثه پيشين عبرت نگرفتند؟

قرآن يادآور مى شود كه سرگذشت بنى النضير بسان سرگذشت قبيله «بنى قين قاع» است كه كمى قبل از آنان بودند چرا از آنها عبرت نگرفتند؟

چنانكه مى فرمايد:

(كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ).¹

«كار اين گروه از يهود مانند كسانى است كه كمى پيش از آنان بودند، و كيفر كارهاى خود چشيدند براى آنها است عذاب دردناك».

با اين حادثه، طومار زندگى دو قبيله از قبايل يهود در سرزمين «مدينه» در هم پيچيده شد. تنها قبيله اى كه باقى ماند وپيمان خود را با پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)حفظ كرده بود، قبيله «بنى قريظه» بود وتا روزى كه آنان به پيمان خود وفادار بودند از جانب مسلمانان جز خوبى ونيكى، چيزى مشاهده نمى كردند ولى چرا پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به نبرد با آنان پرداخت اين مطلبى است كه به بيان آن مى پردازيم.

ج: مجازات پيمان شكنى «بنى قريظه»

در سالهاى دوّم وچهارم هجرت قبيله هاى «بنى قين قاع» و«بنى النضير» از قبايل يهود ساكن در مدينه وحومه آن، به خاطر خيانت ها وكارشكنيها، از «يثرب»

1 . سوره حشر، آيه 15.

صفحه 326

اخراج وطرد شدند، گروه نخست در «اذرعات» (شام) وگروه دوّم در سرزمين هاى خيبر وشام، پخش وپراكنده گشتند، تنها تيره اى كه از يهود در سرزمين «مدينه» باقى ماند، قبيله «بنى قريظه» بود كه تا سال پنجم هجرت بر پيمانى كه با پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بسته بودند، وفادار بوده وخيانتى از آنان ديده نشد.

در سال پنجم كه جنگ «احزاب» رخ داد و سپاه ده هزار نفرى مركب از مشركان ويهودان، در اطراف «خندق» فرود آمدند، و قريب به يك ماه «مدينه» را به محاصره خود در آورده، و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) و مسلمانان را در سخت ترين شرايط قرار دادند«بنى قريظه» به فكر پيمان شكنى افتادند و عملاً به سپاه شرك پيوستند و علت آن اين بود كه «حييّى بن اخطب»رئيس مطرود قبيله «بنى النضير» كه با يهودان خيبر در سپاه شرك بر ضدّ اسلام شركت كرده بود، فرصت را مغتنم شمرد، وبه صورت مرموزى خود را به در دژ «بنى قريظه» كه در داخل مدينه قرار داشت، رسانيد و با الحاح و اصرار درخواست كرد كه در دژ را به روى او باز كنند، با اينكه رئيس قبيله «بنى قريظه» به نام «كعب» دستور داد كه در را باز نكنند، ولى با سماجت و تحريك شهامت كاذب طرف، و اينكه اى رئيس مگر از آب و نانت مى ترسى كه در را به روى من باز نمى كنى، سبب شد كه در دژ را به روى او باز كنند، و آتش افروز جنگ«خندق» در كنار هم كيش خود نشست و پس از گفتگوهاى زياد، سرانجام «كعب» را به پيمان شكنى وخيانت به «محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم)» مصمم ساخت، و او بر خلاف نظر سالخوردگان قبيله، عهدنامه اى را كه ميان وى وپيامبر نوشته شده بود، طلبيد و در برابر همگان پاره كرد و گفت: كار پيمان پايان يافت، آماده جنگ و نبرد باشيد.¹

نقشه بنى قريظه اين بود كه نخست، با گردش در كوچه هاى مدينه، زنان وكودكان مسلمان را كه به خانه ها پناهده شده بودند، مرعوب سازند، سپس در مرحله بعد، دو هزار نظامى مشرك از طريق دژ بنى قريظه، به داخل مدينه رخنه كنند

1 . بحار الأنوار، جلد2، ص 223.

صفحه 327

تا مسلمانان را از حفاظت كرانه هاى «خندق» كه مبادا دشمن از آن عبور كند، منصرف نموده ومتوجه مدينه سازند تا در اين فرصت، سپاه مهيب شرك از خندق عبور نمايد وبا قتل عام سربازان اسلام كار را يكسره كند.

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) براى خنثى ساختن نقشه اوّل آنان، دستور داد كه پانصد نفر از رزمندگان اسلام از ميدان نبرد، به سوى مدينه بازگردند وحفاظت شهر را برعهده گيرند و از ايجاد رعب وترس در داخل آن جلوگيرى كنند ودر ميان شهر تكبيرگويان به گردش بپردازند تا زنان وكودكان با شنيدن صداى تكبير آرام بگيرند.¹

پيش از آنكه «بنى قريظه» موفق به اجراى نقشه دوّم گردند، يعنى سربازان شرك از درون دژ، وارد شهر شوند، عوامل گوناگون مايه تفرّق سپاه شرك شد ويك نوع بدبينى ميان احزاب وقبيله بنى قريظه به وسيله «نُعَيم بن مسعود» تازه مسلمان، پديد آمد وهمگى سرزمين مدينه را ترك گفتند و قبيله بنى قريظه را به خود واگذار نمودند و رفتند، اين است سزاى كسانى كه نمك بخورند و نمكدان بشكنند وبا اعتراف بر اينكه از مسلمانان جز صدق و صفا و درستى و پاكى نديده اند، پيمان خود را بشكنند و خيانت ورزند.

آخرين لانه فساد در مدينه برچيده شد

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نمى توانست پس از رفتن سپاه شرك،«قبيله بنى قريظه» را كه بسان ستون پنجم در جنگ احزاب فعاليت مى نمود، به حال خود واگذارد، زيرا هيچ بعيد نبود كه در مواقع ديگر با دشمنان اسلام همكارى نمايند از اين جهت به فرمان پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) دژ بنى قريظه به محاصره سپاهيان اسلام در آمد، و آنان از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)درخواست كردند كه «ابولبابه اوسى» را اجازه دهد تا وارد دژ گردد وبا او مشورت كنند ابولبابه به دستور پيامبر وارد دژ گرديد زنان ومردان يهود دور او گرد آمدند، و گريه و شيون بلند كردند وبه او گفتند: آيا صلاح است ما بدون قيد وشرط تسليم شويم، وى

1 . سيره حلبى، ج2، ص 335.

صفحه 328

در حالى كه يك مسلمان واقعى بود، تسليم احساسات وعواطف گرديد، وبا دست خود به گلوى خويش اشاره كرد يعنى تسليم، مساوى با قتل است ولى فوراً به اشتباه خود پى برد و از فاش كردن راز اسلام و مسلمانان نادم گرديد و از اين جهت با چهره پريده وبدن لرزان، از دژ بيرون آمد وخود را به يكى از ستونهاى مسجد بست وبا خود پيمان نمود تا خدا از تقصير او نگذرد تا پايان عمر به همين حالت (جز در مواقع ضرورت) به سر ببرد، خوشبختانه مژده پذيرفته شدن توبه او به وسيله وحى الهى اعلام گرديد همچنانكه خيانت او به وسيله وحى، اعلام شد. آيه هاى مربوط به هر دو موضوع:

الف: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَولادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ).¹

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد به خدا وپيامبر خيانت نكنيد ونيز در امانات خود خيانت روا، نداريد، در حالى كه مى دانيد اموال واولاد شما مايه امتحان وآزمايش است و در نزد خدا پاداش بزرگ است».

اگر در اين آيه طبق نقل مفسّران به خيانت او اشاره شده در آيات ديگر پذيرش توبه اووارد گرديده است چنانكه مى فرمايد:

(وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَملاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).²

«گروهى ديگر از آنها به گناهان خود اعتراف كردند عمل نيك وبد را به هم آميخته اند شايد خداوند توبه آنها را بپذيرد خداوند آمرزنده ورحيم است».

جريان ابولبابه پايان يافت وكار ستون پنجم نيز با پذيرفته شدن داورى «سعد معاذ» از طرفين يكسره گرديد و همه محصوران گفتند: «ننزل على حكم سعد معاذ»

1 . سوره انفال، آيه 27ـ 28.
2 . سوره توبه، آيه 102.

صفحه 329

«ما همگى داورى سعد رامى بذيريم» وى با توجه به اصلى كه از رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) آموخته بود واينكه «لايُلْدَغُ المؤمن من جُحْر مرّتين= فردبا ايمان از يك سوراخ دوبار گزيده نمى شود»، عفو آنان را بر خلاف مصالح تشخيص داد، وپيمان شكنان از آنان را محكوم به اعدام كرد. زيرا از چنين عفوها وبخشودگيها تجربه تلخى داشت، ونتيجه عفو «بنى قين قاع» بر اثر تحريك «كعب اشرف» جنگ احد را در برداشت، بخشودن قبيله بنى النضير جنگ احزاب را پديد آورد، از اين جهت يقين كرد كه عناصر يهود آنچنان لجوج وخطرناكند كه اگر مورد عفو قرار گيرند براى بار چهارم آتش جنگ را شعله ور خواهند ساخت وحى الهى پس از اجراى حكم سعد در اين باره نازل گرديد:

(وَرَدَّ اللّهُ الَّذينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَ كَفى اللّهُ الْمُؤْمِنينَ الْقِتالَ وَ كانَ اللّهُ قَوِيّاً عَزِيزاً).¹

«خداوند احزاب را با دلى مملو از خشم بازگرداند، بدون اينكه بهره بگيرند و خداوند مؤمنان را از جنگ بى نياز ساخت خداوند نيرومند و قدرتمند است».

(وَ أَنْزَلَ الَّذينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً).²

«گروهى از اهل كتاب را كه از مشركان پشتيبانى كردند از دژهايشان پايين كشيد ودر دل آنان رعب افكند».

(وَ أَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيارَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَئُوها وكانَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيْء قَدِيراً).³

«زمين ها وخانه هايشان را در اختيار شما گذاشت همچنين زمينى را كه هرگز

1 . سوره احزاب، آيه 25.
2 . سوره احزاب، آيه 26.
3 . سوره احزاب، آيه 27.

صفحه 330

در آن گام ننهاده بوديد وخداوند بر هرچيزى قادر وتوانا است».

به اين طريق لانه هاى فساد كه در مدينه وحومه آن قرار داشت برچيده شد ولى هنوز ريشه هاى قدرت يهود در سرزمين حجاز وجود داشت زيرا بزرگ ترين دژها را در سرزمين خيبر در اختيار داشتند اكنون بايد ديد وحى الهى در اين مورد چه بيانى دارد.

د: دژ خيبر يا كانون خطر ديگر

با برچيده شدن سه كانون خطر در مدينه وحومه آن، هرچند آرامش نسبى در مدينه پديد آورده ولى كانون خطر ديگرى به نام «خيبر» در شمال مدينه به قوت خود باقى بود، دژ آهنين يهودان خيبر مانع از آن بود كه كسى بر آنها دست يابد وهرگز دور از ذهن نبود كه قريش وغطفان كه با ناكامى وتلخى متفرق شده بودند بار ديگر با تشويق وكمك مالى يهود خيبر، به منطقه بازگردند وآشوبى به راه اندازند.

صلح پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با قريش در سرزمين «حديبيه» در سال ششم هجرت پس از پايان غائله احزاب فكر او را از جانب جنوب مطمئن ساخت از اين جهت تصميم گرفت كه با ياران رزمنده وفداكار خود متوجه شمال مدينه گردد و اين كانون خطر را بسان سه كانون ديگر برچيده وهمه را خلع سلاح كند، و قلعه خيبر را كه در صدو نود كيلومترى مدينه قرار داشت به نقطه امنى تبديل كند ازاين لحاظ پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) با بهره گيرى از اصل «استتار» با هزار وششصد سرباز كه در ميان آنها دويست سواره نظام به چشم مى خورد راه شمال را در پيش گرفت، و جز افراد معدودى، كسى از هدف او آگاه نبود و غالباً تصوّر مى كردند كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) براى سركوبى قبايل «غطفان» و«فزاره» كه به يارى قريش در جنگ احزاب شتافته بودند راه شمال را در پيش گرفته است، وقتى به بيابان «رجيع» رسيد، محور حركت ستون را به سوى «خيبر» قرار داد، و از اين طريق ارتباط اين دو متحد را از هم گسست، شگفت اين جا است كه با اينكه محاصره خيبر بيست وپنج روز طول كشيد با اين حال قبايل مزبور نتوانستد متحدان خود را يارى نمايند.

صفحه 331

وقتى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به سرزمين خيبر نزديك شد، با سوز و گداز خاصّى با خداى خود چنين راز ونياز داشت:

«اللّهمّ ربّ السَّموات وما اظللن، وربّ الأرضين وما أقللن... نسألك خير هذه القرية وخير أهلها وخير ما فيها، ونعوذ بك من شرّها وشرّ أهلها وشرّ ما فيها».¹

«بار الها تويى خداى آسمانها وآنچه زير آنها قرار گرفته، و تويى خداى زمين وآنچه بر آن سنگينى افكنده...من از خوبى هاى اين آبادى وخوبى هاى اهل آن، خوبيهاى آنچه در آن هست مى خواهم، واز بديهاى آن و بدى هاى اهل آن وبدى آنچه كه در آن قرار دارد، به تو پناه مى برم».

چيزى نگذشت كه تمام دژهاى هفتگانه خيبر، شبانه به محاصره سربازان اسلام در آمد، و تمام راههاى متصل به آن تحت كنترل قرار گرفت.خيبريان به هنگام صبح كه بيرون آمدند، خود را در محاصره كامل ارتش اسلام ديدند فوراً درهاى دژها را بسته و شوراى نظامى تشكيل دادند ولى در پرتو عنايات الهى وجان فشانيهاى سربازان اسلام ورشادتهاى برون از توصيف امام اميرمؤمنان على (عليه السلام)پس از بيست وپنج روز نبرد تن به تن همگى تسليم شدند، و لانه هاى فساد به تسخير در آمد كه تفصيل آن در تايخ اسلام وارد شده است.

وحى الهى يك بار پيش از حركت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)به سوى خيبر از چنين پيروزى خبر داده، ويك بار هم در لحظه حركت سپاهيان اسلام به سوى آن، اينك مجموع آياتى كه در آنها اشاره به چنين پيروزى شده است، نقل مى كنيم:

1ـ (فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً).²

«آرامش را بر دلهاى آنها مستولى ساخت وپيروزى نزديكى به عنوان پاداش نصيب آنها فرمود».

1 . كامل ابن اثير، ج2، ص 147.
2 . سوره فتح، آيه 18.

صفحه 332

2ـ (وَ مَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَ كانَ اللّهُ عَزِيزاً حَكيماً).¹

«غنايم بسيارى به دست مى آورند وخداوند عزيز وحكيم است».

3ـ (وَعَدَكُمُ اللّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَ كَفَّ أَيْدِيَ النّاسِ عَنْكُمْ وَ لِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنينَ وَ يَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقيماً) ².

«خداوند غنايم فراوانى به شما وعده داده است كه به دست مى آوريد و اين يكى (صلح حديبيه) را زودتر فراهم ساخت ودست مردم (قريش) را از شما كوتاه كرد تا براى مؤمنان نشانه اى باشد وشما را به راه راست هدايت كند».

اين آيات در جريان صلح حديبيه نازل گرديد ودر عين حال به مؤمنان كه همراه پيامبر بودند، وبدون انجام مراسم عمره وزيارت خانه خدا، از نيمه راه بازگشتند، مژده پيروزى بر دشمنان واخذ غنايم داده است و مقصود از آن فتح، همان پيروزى بر يهود خيبر وخيبريان است.

بنابر اين مقصود از «فتح قريب» در آيه همان فتح خيبر است كه به فاصله دوماه در ماه نخست سال هفتم هجرت به وقوع پيوست وهمچنانكه مقصود از «غنائم كثيرة» در دو آيه، غنائم خيبر است كه علاوه بر تسلّط بر اراضى حاصل خيز خيبر يهود، بر ثروت كلان آنها نيز دست يافتند.

جمله (فعجلّ لكم هذه)،« اين را زودتر فراهم ساخت» اشاره به صلح حديبيه است كه در كام گروهى تلخ بود در حالى كه قرآن آن را يك نوع پيروزى مى شمارد وپى آمدهاى شيرين وزيباى آن، اين حقيقت را روشن مى سازد واگر صلح حديبيه نبود، هرگز پيامبر نه موفق به اعزام سفير به اطراف واكناف جهان مى شد ونه مى توانست به راحتى بر دژهاى آهنين يهودان شمال چيره شود.

اين بخش از آيات كه نويد دهنده پيروزى نزديك وكسب غنائم است به هنگام

1 . سوره فتح، آيه 19.
2 . سوره فتح، آيه 20.

صفحه 333

بازگشت از حديبيه فرود آمد در حالى كه آيه ديگرى كه اكنون يادآور مى شويم (ظاهراً) به هنگام حركت سپاهيان اسلام به سوى خيبر نازل شده ودر اين آيه نسبت به كسانى كه بدون جهت در جهاد پيشين شركت نكرده بودند توبيخ وارد شده از شركت آنان در جهاد بعدى نهى شده است از آنجا كه در آيات پيشين نويد غنيمت داده شده، همان گروه متخلف درخواست كردند كه در اين جهاد شركت نمايند ـ البته نه براى رضايت خدا بلكه براى غنائم ـ وحى الهى پيش از درخواست آنان، تكليف آنها را روشن ساخت وچنين نازل شد:

(سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلاّ قَليلا ً).¹

«هنگامى كه شما به سوى سرزمينهايى كه در آن غنايم است، حركت كرديد متخلفان از جهاد پيشين، ميگويند كه بگذاريد ما هم از شما پيروى كنيم، آنها مى خواهند سخن خدا را تغيير دهند بگو شما هرگز به دنبال ما نخواهيد آمد (يا نبايد به دنبال ما بياييد) خدا نيز قبلاً چنين گزارش داده است. امّا به زودى مى گويند شما نسبت به ما حسد مىورزيد ولى آنها جز اندكى نمى فهمند».

در اين آيه نكات قابل توجهى وجود دارد:

1ـ مقصود از جمله (يُريدونَ أَنْ يبدلوا كلام اللّه)چيست؟

مقصود همان سخنى كه در آيات قبل وارد شد، وغنايم آينده را فقط از آن شركت كنندگان در صلح حديبيه دانسته است وفرمود: (مغانم كثيرة تأخذونها) آنان با اظهار شركت در اين جهاد، مى خواهند دستور خدا را مبنى بر اينكه غنايم از آن شركت كندگان است دگرگون سازند.

1 . سوره فتح، آيه 15.پيرامون اين آيات در «صلح حديبيه» نيز سخن خواهيم گفت.

صفحه 334

2ـ جمله (قل لن تتبعونا) ممكن است يك خبر غيبى باشد كه متخلفان به هر علت موفق به شركت نخواهند شد همچنانكه احتمال دارد كه مقصود از آن نهى از شركت باشد يعنى نبايد شركت نماييد.

3ـ افراد بيچاره وقتى كيفر اعمال خود را (محروميت از غنائم) مى بينند به جاى سرزنش خود، ديگران را متهم به حسادت مى كنند ومى گويند شما مؤمنان حسود هستيد كه مانع از شركت ما مى باشيد، در حالى كه حسادت مطرح نيست، بلكه اين يك نوع كيفر وعقوبت است زيرا بايد حساب كسانى كه تحمّل مشقّت كرده ودر سخت ترين لحظات فداكارى نموده اند از افراد راحت طلب جدا باشد، در اين صورت معنى ندارد كه اين گروه رفاه طلب در اين سفر شركت كنند وبسان زحمت كشان، در غنيمت شريك باشند.

***

در هر حال با خلع سلاح يهودان خيبر كليه لانه هاى فساد يهود در شبه جزيره برچيده شد ويهودان خيبر به صورت كارگران دولت اسلامى در آمدند وبه خاطر تخصصى كه در امور كشاورزى داشتند زمينهاى خيبر به آنان واگذار شد وحاصل زمين با نسبت خاصى ميان مسلمانان و آنان تقسيم مى شد.

ابن هشام نقل مى كند كه پيامبر وصيت كرد:«لا يُترك بجزيرة العرب دينان» در شبه جزيرة العرب دو دين باقى نماند».¹

گويا روى همين اصل بود كه خليفه دوّم كليه يهود را از سرزمين خيبر بيرون كرد وهمه را تار ومار ساخت.

تا اين جا سرگذشت يهودان معاصر پيامبر از نظر قرآن به پايان رسيد تنها سرگذشتى كه پيامبر با اهل كتاب داشت ومطرح نشد، سرگذشت«مسيحيان نجران» است كه در فصول آينده مطابق سال حادثه خواهد آمد.

1 . سيره ابن هشام، ج2، ص 353.

صفحه 335

از هجرت تا رحلت

21 غزوات پيامبر در قرآن

1ـ غزوه بدر

آيات موضوع

1ـ (كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنينَ لَكارِهُونَ * يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُّونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ * وَإِذْ يََعِدُكُمُ اللّهُ إِحْدَى الطّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَ يُرِيدُ اللّهُ أنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَ يَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرينَ* لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ).(انفال 5ـ 8)

2ـ (إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَ لكِن لِيقضىَ اللّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَة وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَة وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ).(انفال/42)

3ـ (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْر وَأَنْتُمْ أَذِلَةٌ فَاتَّقُوا اللّهَ لَعلَّكُمْ تَشْكُرونَ).(آل عمران/123)

4ـ (إِذْ يُرِيْكَهُمُ اللّهُ في مَنامِكَ قَلِيلاً وَ لَوْ أَريكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَلكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ * وَ إِذْيُريكُمُوهُم إِذَا الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكمْ قَليلاً وَ يُقَلِّلُكُمْ في اَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللّهُ اَمراً كانَ مَفْعولاً وَ اِلَى اللّهِ تُرْجَعُ الاُمورُ).(انفال/44ـ43)

5ـ (قَدْكانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ اُخْرى كافِرَةٌ

صفحه 336

يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعينِ وَ اللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لأُوْلِي الأبْصارِ).(آل عمران/13)

6ـ (إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفينَ).(انفال/9)

7ـ (إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ بِثَلاثَةِ آلاف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزِلِينَ *بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَورِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلاف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ).(آل عمران/124ـ125)

8ـ (وَ ما جَعَلَهُ اللّهُ إِلاّ بُشْرى وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ*إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ و َيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الأَقْدامَ* إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقْي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْب* ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشاقِقِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ).(انفال/11ـ13)

9ـ (وَ لا تَكُونُوا كَالَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَاللّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطٌ* وَ إِذْ زَيّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لاغالِبَ لَكُمُ الْيَوْمُ مِنَ النّاسِ وَإِنّي جارٌ لَكُمْ فَلَمّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَ قالَ إِنّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنّي أَخافُ اللّهَ وَ اللّهُ شَدِيدُ الْعِقاب).(انفال/47ـ 48)

10ـ (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنْفالِ قُلِ الأَنْفالُ للّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطِيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ).(انفال/1)

11ـ(ما كانَ لِنَبِىّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ تُريدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ)(انفال/67).

12ـ (فَإِذا لَقيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الوَثاقَ فَإِمّا مَنّاً بَعْدُ وَ إِمّا فِداءً)(محمد(صلى الله عليه وآله وسلم)/4).

صفحه 337

13ـ (يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ* وإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) (انفال70ـ71).

ترجمه آيات

1ـ «خداوند ترا از خانه ات (در مدينه) به حق به بيرون فرستاد در حالى كه گروهى از مؤمنان آن را خوش نداشتند(زيرا از سرانجام آن آگاه نبودند). با اينكه مى دانستند كه اين فرمان خدا است با تو به مجادله برمى خاستند(وآنچنان ترس آنان را فرا گرفته بود) كه گويى به سوى مرگ كشيده مى شوند، وآن را با چشم خود مى بينند.آنگاه كه خدا (وسيله پيامبر) به شما وعده داد كه با يكى از دو گروه(كاروان بازرگانى ويا گروه مسلّح) روبرو خواهيد شد، امّا شما دوست مى داشتيد كه كاروان فاقد قدرت براى شما باشد ولى خداوند مى خواهد حق را با كلمات خود تثبيت كند وريشه كافران را قطع نمايد.تا حق تثبيت شود وباطل از ميان برود، هرچند مجرمان خوش نداشته باشند».

2ـ «به خاطر آوريد، لحظه اى را كه شما در طرف پايين بيابان، وكاروان مسلح در بخش بالاى بيابان وكاروان بازرگانى قريش پايين تر از شما بود، اگر با يكديگر وعده مى گذاشتيد، در انجام وعده اختلاف مى كرديد( يك چنين توافق قهرى)براى آن بود كه خداوند كارى را كه مى بايست انجام شود، تحقّق بخشد تا آنها كه هلاك مى شوند (گمراه مى گردند) پس از اتمام حجّت باشد، وآنها كه زنده مى شوند(هدايت مى يابند) از روى دليل روشن باشد خدا شنوا وبينا است».

3ـ «خدا شما را در سرزمين بدر كمك كرد آنگاه كه خوار وذليل بوديد از مخالفت خدا بپرهيزيد تا سپاسگزار باشيد».

4ـ «آنگاه كه تعداد مشركان را در خواب به تو كم نشان داد، واگر فراوان

صفحه 338

نشان مى داد مسلّماً سست مى شديد، وبه نزاع برمى خاستيد خداوند شما را از (دو كار) سالم نگهداشت، خداوند به آنچه در درون سينه ها است، دانا است. آنگاه كه به هم رسيديد آنان را در چشم شما اندك نمود، و شمارا نيز در چشم آنان اندك، تا آن كار كه مقرر گشته واقع گردد و همه كارها به خدا بر مى گردد».

5ـ «براى شما در باره دو گروه كه در مقابل يكديگر قرار گرفتند، نشانه اى است، گروهى كه در راه خدا نبرد مى كرد، وگروه ديگر به خدا كفر مىورزيد، گروه مؤمنان را با چشم خود دو برابر مى ديدند، خدا هر كس را بخواهد يارى مى كند در اين جريان براى صاحبان بينش درس عبرتى است».

6ـ «به خاطر بياوريد زمانى كه به استغاثه برخاستيد و او تقاضاى كمك شما را پذيرفت وگفت شما را با يك هزار فرشته كه فرشتگان ديگرى را در پشت سر دارند، كمك مى نماييم».

7ـ «در آن هنگام كه تو (اى پيامبر) به مؤمنان مى گفتى آيا كافى نيست كه پروردگارتان شما را به سه هزار فرشته كه از آسمان فرو مى آيند يارى كند.اگر امروز استقامت ورزيد، وتقوا را پيشه خود سازيد، ودشمن شكست خورده به همين زودى باز گردد( اين بار) خداوند شما را با پنج هزار فرشته كه نشانه هاى مخصوص دارند كمك مى نمايد».

8ـ «خداوند نزول فرشتگان را براى شادى و اطمينان فرو فرستاد و گرنه پيروزى از جانب خدا است خداوند توانا وحكيم است.به خاطر آوريد هنگامى كه خواب آرامش بخشى به فرمان خدا شما را فرا گرفت، وآبى از آسمان براى شما فرو فرستاد، تا با آن شما را پاك و پليدى شيطانى را از شما دور سازد و دلها محكم، وگامها را استوار بدارد.به ياد آوريد موقعى كه خدا به فرشتگان وحى كرد كه افراد با ايمان را در ميدان نبرد ثابت قدم بداريد به زودى در درون كافران رعب و وحشت مى افكنم.اين به خاطر آن است كه گروه كافران با خدا و پيامبرش دشمنى ورزيدند وهر كس كه با خدا و رسول او دشمنى كند،

صفحه 339

كيفر شديد مى بيند، خدا سخت كيفر است».

9ـ «مانند كسانى نباشيد كه روى هواپرستى وخودنمايى از سرزمين خود بيرون آمدند، ومردم را از راه خدا باز مى داشتند خدا به آنچه كه عمل مى كنند، آگاه است.به ياد آور هنگامى كه شيطان اعمال (مشركان قريش) را در نظر آنان جلوه داد وگفت هيچ كس بر شما پيروز نمى شود، ومن حامى ودر كنار شما هستم، وقتى دو سپاه با هم روبرو شدند (شيطان ديد كه مؤمنان از جانب فرشتگان حمايت مى شوند) گفت من از شما بيزارم من چيزى را مى بينم كه شما نمى بينيد من از خدا مى ترسم خدا سخت كيفر است».

10ـ «از تو در باره انفال سؤال مى كنند بگو انفال از آن خدا ورسول او است (به كسى ارتباط ندارد) از مخالفت خدا بپرهيزيد و در ميان خود صلح و سازش برقرار كنيد، خدا و پيامبر او را اطاعت نماييد اگر مؤمن هستيد».

11ـ «شأن هيچ پيامبرى نيست كه پيش از آنكه در زمين مستقر گردد (پيروزى كامل بر دشمن پيدا كند) اسير گيرد، شما خواهان كالاى دنيا هستيد خدا خواهان آخرت (براى شما) و او قدرتمند و حكيم است».

12ـ«هنگامى كه با كافران (در ميدان نبرد) روبرو شديد ضربات كارى بر گردن آنها وارد كنيد، تا لحظه اى كه استقرار يافتيد وبر آنها پيروز شديد در اين هنگام از كشتن آنها صرف نظر كنيد، بلكه ببنديد و اسير گيريد سرانجام يا با منّت گذارى آنها را آزاد سازيد و يا با اخذ مبلغى به نام «فداء» آنها را رها كنيد».

13ـ«اى پيامبر به اسيرانى كه در دست شما هستند بگو اگر خداوند بداند كه (نيت) خيرى در دلهاى آنها است بهتر از آنچه كه از شما گرفته، به شما مى دهد و شما را مى بخشد خداوند آمرزنده ومهربان است.و اگر خيانت ترا بخواهند (چيز عجيبى نيست)قبلاً نيز به خدا خيانت كردند (آيين توحيد را رها كرده و به آيين شرك گراييده اند) وخداوند شما را بر آنها پيروز ساخت خداوند حكيم و دانا است».

صفحه 340

تفسير آيات

در باره انگيزه نبردهاى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با مشركان وبت پرستان، به صورت كلى سخن به فراوانى گفته شده وما نيز به مناسبتهايى،درباره همين موضوع، به نحو كلى سخن گفته ايم از اين جهت در اين بخش، هرگز در باره انگيزه هاى كلى جهاد رسول خدا با بت پرستان سخن نخواهيم گفت بلكه پس از اشاره به انگيزه خصوصى نبردى كه مورد بحث قرآن قرار گرفته است، تنها به تبيين رخدادها و پى آمدهاى آن كه در قرآن به آنها تصريح ويا اشاره شده است، اكتفا خواهيم ورزيد و در اين فصل غزواتى رامورد بحث و تحليل قرار مى دهيم كه ريشه قرآنى دارند و خواننده گرامى با خواندن اين فصل مى تواند به اسرار غزوات و نتايج آن از نظر قرآن آشنا شود.

غزوه بدر و انگيزه هاى نبرد

«بدر» نام چاهى است ميان مكه ومدينه، ودر جنوب غربى مدينه در فاصله صد و شصت كيلومترى، در پايين «وادى الصفراء» قرار دارد ومنسوب به «بدر» بن يخلد بن نضربن كنانه است.

رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در دوازدهم رمضان سال دوم هجرت،¹ «مدينه» را براى مصادره كالاهاى كاروان قريش كه از شام به سوى مكّه برمى گشت، ترك گفت وپس از طىّ منازل گوناگون در سرزمين «ذفران» فرود آمد، در آنجا مطلع شد كه قريش با دلاوران خود، براى نجات كاروان از مكه خارج شده واگر كمى گام به پيش نهد با كاروان دوم روبرو خواهد شد در اين موقع پيامبر شوراى نظامى تشكيل داد، سران مهاجران غير از بنى هاشم از رودر روئى با گروه مسلحى كه براى نجات كاروان حركت كرده بود، كاملاً مخالف بودند، در حالى كه سران انصار مانند «مقداد بن

1 . برخى مانند «ابن هشام» در سيره خود تاريخ خروج پيامبر را روز دوشنبه هشتم ماه رمضان مى دانند.

صفحه 341

عمرو» و «سعدبن معاذ» آمادگى خود را اعلام وبراى مصاف با دشمن اصرار داشتند در اين موقع پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)، نظر انصار را پسنديد، فرمان حركت صادر نمود و فرمود: گام به پيش نهيد وبشارت دهيد خدا به من نويد داده كه با يكى از اين دو گروه روبرو خواهيد شد، تو گويى از همين نقطه قتلگاه دشمن را مشاهده مى كنم.

آيات مربوط به عزوه «بدر» در سوره انفال وارد شده وما به گونه اى به شرح مجموع آيات مربوط به غزوه بدر با اشاره نكات وارد در آن،مى پردازيم.

وحشت گروهى از مقابله با دشمن

از دو آيه ياد شده در زير كاملاً استفاده مى شود كه گروهى از مسلمانان، از نبرد با كاروان مسلح خائف بودند وآنچنان ترس ووحشت آنان را فرا گرفته بود كه گويى به سوى مرگ گام برمى دارند واگر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)در اين نبرد نظريه انصار را مقدّم داشت، در حقيقت نظريه اكثريت را برگزيد، چنانكه مى فرمايد:

(كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنينَ لَكارِهُونَ). ¹

«خداوند تو را از خانه ات (در مدينه) به حق به بيرون فرستاد در حالى كه گروهى از مؤمنان آن را خوش نداشتند(زيرا از سرانجام آن آگاه نبودند)».

(يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ).²

«با اينكه مى دانستند كه اين فرمان خدا است با تو به مجادله برمى خاستند(وآنچنان ترس آنان را فرا گرفته بود) كه گويى به سوى مرگ كشيده مى شوند و آن را با چشم خود مى بينند».

1 . سوره انفال، آيه 5.
2 . سوره انفال، آيه 6.

صفحه 342

مقصود از مجادله در نيمه راه(يُجادِلُونَكَ في الحَقِّ) يا كراهت از نبرد (كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوتِ) مى تواند همان گفتگوهايى باشد كه در سرزمين «ذفران» در شوراى نظامى رخ داد، همچنانكه مى تواند بر موارد وسيعترى ناظر باشد.

اگر با مراجعه به تاريخ¹، گروه مخالف شناسايى شوند، مقام وموقعيت آنان از نظر قرآن با توجه به مضمون اين دو آيه كاملاً روشن مى گردد.

رويارويى با يكى از دو گروه

هنگامى كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمان حركت صادر كرد، فرمود:

«احدى الطائفتين لكم إمّا العير وإمّا النفير = شما در اين مسير با يكى از دو گروه روبرو مى شويد يا با كاروان«عير» ويا با لشگر (نفير)».

در اين موقع گروهى علاقمند بودند كه با كاروان بازرگانى قريش روبرو شوند زيرا گذشته بر اينكه از نظر نيروى رزمى بسيار ناتوان بودند، در اين رودر رويى، غنايم فراوانى نصيب ارتش اسلام مى شد امّا يك چنين انديشه از آن همگان نبود، بلكه گروه خاصى چنين آرزويى داشتند و آنان نيز از آثار سازنده نبرد «بدر» كه جاى پاى مسلمانان را در سرزمين مدينه محكم و استوار مى ساخت، ناآگاه بودند.

قرآن از طرز تفكر چنين گروهى خبر مى دهد وياد آور مى شود كه آنان خواهان دنيا و خداخواهان برپايى حق، وقطع ريشه كافران است وهدف اين گروه در تلاقى با كاروان بازرگانى تحقّق مى پذيرد در حالى كه نتيجه دوّم در گرو مصاف با گروه مسلح و از پاى در آوردن آنان مى باشد چنانكه مى فرمايد:

(وَإِذْ يََعِدُكُمُ اللّهُ إِحْدَى الطّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَ يُرِيدُ اللّهُ أنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَ يَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرينَ).²

1 . به مغازى واقدى، ج1، ص 248 و سيره حلبى، ج2، ص 160مراجعه فرماييد.
2 . سوره انفال، آيه 7.

صفحه 343

«آنگاه كه خدا (وسيله پيامبر) به شما وعده داد كه با يكى از دو گروه(كاروان بازرگانى ويا گروه مسلّح) روبرو خواهيد شد، امّا شما دوست مى داشتيد كه كاروان فاقد قدرت براى شما باشد ولى خداوند مى خواهد حق را با كلمات خود تثبيت كند وريشه كافران را قطع نمايد».

(لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ).¹

«تا حق تثبيت شود وباطل از ميان برود، هرچند مجرمان خوش نداشته باشند».

تقابل دو جمله، يعنى:(تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ): «خواهان رويارويى با كاروان فاقد قدرت نظامى هستند» و (وَيُرِيدُ اللّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ): «خدا خواهان تثبيت حق است»، به روشنى يك درس كلى به مسلمانان جهان مى دهد و آن اينكه رفاه طلبى و گردآورى اموال و سرگرمى به امور دنيوى، درست نقطه مقابل هدف الهى است كه مى خواهد حق را در جهان تثبيت وباطل را ريشه كن سازد و اين هدف الهى جز از طريق رنج ورويارويى با دشمن در ميدان نبرد، امكان پذير نيست.

سرانجام اراده الهى تحقّق پذيرفت و كاروان بازرگانى قريش پس از آگاهى از اينكه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با ياران خود در سرزمين بدر فرود آمده است مسير كاروان را دگرگون كرد ودو منزل را يكى كرد و از قلمرو نفوذ ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)، خارج شد، وبه كاروان قريش كه براى نجات آنان آمده بودند، پيام داد كه هرچه زودتر به مكه بازگردند وكار «محمّد» را به عرب واگذار كنند.

ولى ابوجهل كه رهبرى كاروان مسلّح را برعهده داشت بر خلاف نظر ابوسفيان تأكيد كرد كه بايد به سوى «بدر» برويم وقدرت و توانايى خود را به نمايش بگذاريم² از اين جهت با يك خيزش دست جمعى از نقطه اى كه بودند براى روياروئى با ياران

1 . سوره انفال، آيه8.
2 . سيره ابن هشام، ج1، ص 219.

صفحه 344

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) حركت كردند، وبه خاطر ريزش باران شديد درحاشيه بيابان پشت تپه اى فرود آمدند، و مسلمانان پس از تصميم در شوراى نظامى به پيشروى در حاشيه همان بيابان، در اين سوى تپه، پياده شدند، و تنها مانع از ديد دشمن همان تپه بود، قرآن در سوره انفال نقطه فرود هر سه كاروان را ترسيم مى كند و نكاتى را يادآور مى شود و مى فرمايد:

(إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَ لكِن لِيَقْضِىَ اللّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَة وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَة وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ).¹

«به خاطر آوريد، لحظه اى را كه شما در طرف پايين بيابان، وكاروان مسلح در بخش بالاى بيابان وكاروان بازرگانى قريش پايين تر از شما بود، اگر با يكديگر وعده مى گذاشتيد، در انجام وعده اختلاف مى كرديد( يك چنين توافق قهرى)براى آن بود كه خداوند كارى را كه مى بايست انجام شود، تحقّق بخشد تا آنها كه هلاك مى شوند (گمراه مى گردند) پس از اتمام حجّت باشد، و آنها كه زنده مى شوند(هدايت مى يابند) از روى دليل روشن باشد خدا شنوا وبينا است».

دقّت در الفاظ آيه موقعيت نظامى هر دو گروه را ترسيم مى كند اينك بيان اين قسمت:«عدو» در لغت عرب به معنى تجاوز است وعرب به حاشيه بيابان از آن نظر «عدو» مى گويد كه از نيمه آن تجاوز مى كند، ودر گوشه اى از آن قرار مى گيرد، آيه حاكى است كه هر دو گروه در حاشيه بيابان فرود آمده بودند، چيزى كه هست«مشركان» در نقطه بلندتر فرود آمده، سپاهيان اسلام در قسمت پايين بيابان قرار گرفته بودند از اين جهت قرآن در تبيين اين دو موقعيت مى فرمايد:(إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنيا): «شما در حاشيه پايين» و(وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى):«آنها در ناحيه بالاى بيابان» و اين خود يك نوع امتيازى براى دشمن محسوب مى شد زيرا علاوه بر اينكه لشگرگاه مسلمانان را در چشم انداز خود داشتند مسئله هجوم را بر

1 . سوره انفال، آيه 42.

صفحه 345

آنان آسان وبر مسلمانان مشكل مى ساخت.

ولى كاروان بازرگانى در نقطه پايين تر ازمحل تجمع مسلمانان قرار داشت. وقتى ابوسفيان از تعقيب مسلمانان آگاه شد با تغيير مسير، از بيراهه از كنار درياى احمر خود را به مكه رسانيد و از چنگ مسلمانان بيرون رفت چنانكه مى فرمايد: (وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ).

نكته ديگرى كه آيه متذكر است اين است كه اگر مسلمانان از برترى دشمن آگاه مى شدند در مسئله رويارويى وحدت نظر پيدا نمى كردند برخى طرفدار پيشروى وبرخى ديگر از انصراف وعقب نشينى سخن مى گفتند چنانكه مى فرمايد:

(وَلَوْ تَواعَدتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ):«اگر با يكديگر وعده مى كرديد كه در نبرد حاضر شويد در عمل به آن اختلاف مى كرديد».

از آنجا كه مشيّت الهى بر اين تعلّق گرفته بود كه اين نبرد صورت پذيرد وپيروزى چشم گيرى نصيب مسلمانان گردد، آنها را در برابر عمل انجام شده قرار داد تا كارى كه بايد انجام گيرد، تحقّق پذيرد، چنانكه مى فرمايد:(وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً).

علّت اينكه مشيّت الهى بر چنين نبردى كه نتيجه آن، پيروزى توحيد بر شرك بود، تعلّق گرفته بود اين است كه اين نبرد، مايه شناسايى حق از باطل بود زيرا پيروزى گروهى كه از نظر نفرات وساز وبرگ نظامى نسبت به دشمن در شرايط بسيار نامتعادل قرار داشتند و تنها سلاح برنده آنان ايمان به خدا وعشق به لقاء اللّه، و شهادت در راه حق بود، حجّت را بر گمراهان تمام مى نمود چنانكه مى فرمايد:

(ليهلك من هلك عن بيّنة ويحيى من حيَّ عَن بيّنة).

رويارويى دو سپاه نامتعادل

بامداد روز هفدهم رمضان سال دوّم هجرت، كاروان مسلّح قريش از پشت تپه

صفحه 346

به دشت بدر سرازير شد. وقتى چشم پيامبر به قريش افتاد رو به آسمان كرد وگفت خدايا قريش با كبر واعجاب به جنگ تو وتكذيب پيامبرت، برخاسته است پروردگارا! كمكى را كه به من وعده فرموده اى محقّق نما، وآنان را امروز نابود بفرما.¹;

امدادهاى غيبى در غزوه بدر

آياتى كه در مورد «نبرد بدر» در سوره هاى آل عمران وانفال وارد شده، به يك رشته «امدادهايى» اشاره مى نمايند كه پيروزى در پرتو اين الطاف الهى و كمك هاى غيبى بوده است ودر مجموع به هشت نوع امداد غيبى اشاره شده است و اگر «نصر» الهى در كار نبود، چنين پيروزى نصيب مسلمانان نمى شد چنانكه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْر وَأَنْتُمْ أَذِلَةٌ فَاتَّقُوا اللّهَ لَعلَّكُمْ تَشْكُرونَ).²

«خدا شما را در سرزمين بدر كمك كرد آنگاه كه خوار وذليل بوديد از مخالفت خدا بپرهيزيد تا سپاسگزار باشيد».

ذلّتى كه در اين آيه وارد شده است منافات با آن عزّتى كه قرآن آن را از آن مؤمنان مى داند، ندارد آنجا كه مى فرمايد:

(وَ للّهِ العِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنينَ وَ لكِنَّ الْمُنافِقينَ لا يَعْلَمُونَ).³

«عزّت از آن خدا ورسول او ومؤمنان است ولى منافقان نمى دانند».

زيرا ذلّت در آيه ناظر به ذلّت منهاى عنايات الهى است، و عزّت در آيه دوّم ناظر به عزّت در پرتو الطاف او است واين دو نوع ذلّت وعزّت با هم منافاتى ندارند، وهيچ انسانى بدون تمسّك به عزّت خدايى عزيز و گرامى نيست.

1 . بحارالأنوار، ج19، ص 221.
2 . سوره آل عمران،آيه 123.
3 . سوره منافقون، آيه 8.

صفحه 347

بيان امدادهاى غيبى

1ـ تعداد دشمن در خواب به پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)كم نشان داده شد

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) پيش از رويارويى با دشمن، آنان را در رؤيا ديد، و خدا آنها را كمتر از آنچه بودند، به او نشان داد، و اگر فراوان نشان مى داد، دو اشكال پيش مى آمده كه آيه متذكر آنها است:

(إِذْ يُرِيْكَهُمُ اللّهُ في مَنامِكَ قَلِيلاً وَ لَوْ أَريكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَلكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ).¹

«آنگاه كه تعداد مشركان را در خواب به تو كم نشان داد، و اگر فراوان نشان مى داد مسلّماً سست مى شديد، و به نزاع برمى خاستيد خداوند شما را از (دو كار) سالم نگهداشت، خداوند به آنچه در درون سينه ها است، دانا است».

درآيه ياد شده به اين دو كارى كه خدا در پرتو كم نشان دادن تعداد دشمنان، مسلمانان را از آن مصون داشت عبارت است:

الف: «لفشلتم= سست مى شديد».

ب: «ولتنازعتم= در شروع نبرد به اختلاف برمى خاستيد».

براى جلوگيرى از اين دو حادثه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)آنان را در رؤيا كمتر از آنچه بودند ديد.

نكته جالب توجه اين است كه سستى و اختلاف و دو دستگى را به مسلمانان نسبت مى دهد و اين هم مى رساند كه تقليل جمعيت وتكثير مشركان، در شخص پيامبر مؤثر نبود ولى از آنجا كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)خواب خود را به ياران خويش نقل مى كرد، اگر آنان را فراوان مى ديد و آنها را در جريان امر قرار مى داد، طبعاً سستى در نبرد، واختلاف در اقدام به جنگ، رخ مى داد.

1 . سوره انفال، آيه 43.

صفحه 348

به خاطر همين نكته در جمله شرطيه (وَ لَوْ أَريكَهُمْ)پيامبر را مورد خطاب قرار مى دهد و در جمله جزائيه (لفشلتم ولتنازعتم) خطاب را متوجه مسلمانان مى سازد، تا روشن شود كه كم نشان دادن دشمن در خواب پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به منظور جلوگيرى از سستى و اختلاف مسلمانان بود، و هيچ ارتباطى به پيامبر نداشت.

2ـ در نخستين برخورد هر دو گروه را به يكديگر كمتر نشان داد

امداد غيبى دوّم اين بود كه در نخستين برخورد ورويارويى، افراد مشرك را كمتر از آنچه بودند، نشان مسلمانان داد، نه تنها آنان را كمتر نشان داد، حتى تعداد مسلمانان را نيز كمتر از آنچه بودند، به دشمن نشان داد، تا آنجا كه ابوجهل گفت:«إنّما أصحاب محمّد أكلة جزور = ياران محمّد به اندازه يك خوراك شترند».¹

نكته هر دو تقليل روشن است: كافران راكمتر نشان داد، تا در مسلمانان ايجاد رعب ووحشت نكند، مسلمانان را براى مشركان كمتر نشان داد تا جنگ با آنان را جدّى نگيرند، وبر آمادگى خود نيفزايند، و از اقدام به نبردى كه سرانجام آن شكست آنها بود منصرف نشوند، و در آيه اى به اين دو تقليل، در نخستين تلاقى در ميدان نبرد در جمله هاى ياد شده در زير اشاره مى كند ومى فرمايد:

(وَ إِذْيُريكُمُوهُم إِذَا الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكمِ قَليلاً): «آنها را در نخستين برخورد براى شما كم نشان داد».

(وَيُقَلِلُكُم في أعْيُنِهِمْ): آنگاه كه شما هارا در نخستين برخورد در ديدگان آنها كم نشان مى داد چرا (لِيَقْضِيَ اللّهُ اَمْراً كانَ مَفْعولاً) براى اين بود كه مشيت الهى بر اين تعلّق گرفته بود كه اين نبرد تحقّق پذيرد، كافران منكوب شوند، و راه طبيعى تحقّق آن، اين بود كه تعداد افراد طرفين براى هم پوشيده شوند، و در غير اين

1 . سوره انفال، آيه 44.

صفحه 349

صورت يك يا هر دو طرف، از نبرد منصرف شده و قضاء الهى تحقّق نمى پذيرفت.

3ـ در اثناء نبرد، مسلمانان را دوبرابر نشان داد

جنگ تن به تن، و دسته جمعى آغاز گرديد و مسلمانان در پرتو امدادهاى غيبى و قدرت ايمانى ضربات كوبنده اى را بر دشمن وارد آوردند، رعب و وحشت سراسر لشگر دشمن را فرا گرفت، در اين موقع لازم بود مسلمانان مشمول الطاف ديگرى از طرف خدا شوند، وآن اينكه دشمن تصور كند كه لشگر اسلام فزونى يافتهودو برابر شده اند، تا از اين طريق ضربه محكمترى بر روحيه آنان وارد گردد، و خود را ببازند، وبا دادن كشته و اسير، به فكر عقب نشينى باشند، چنانكه مى فرمايد:

(قَدْكانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ اُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعينِ وَ اللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لأُوْلِي الأبْصارِ).¹

«براى شما در باره دو گروه كه در مقابل يكديگر قرار گرفتند، نشانه اى است، گروهى كه در راه خدا نبرد مى كرد، وگروه ديگر به خدا كفر مىورزيد، گروه مؤمنان را با چشم خود دو برابر مى ديدند، خدا هر كس را بخواهد يارى مى كند در اين جريان براى صاحبان بينش درس عبرتى است».

به اين نوع امداد غيبى با جمله (وَ أُخْرى كافِرَةٌ يَرَونَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعينِ) اشاره مى كند.

4ـ استغاثه ونزول فرشتگان

چهارمين نصرت غيبى در جنگ بدر اين بود كه مسلمانان از شدّت وحشت

1 . سوره آل عمران، آيه 13.

صفحه 350

واضطراب دست به استغاثه بلند كرده وپيامبر با آنان هم صدا شد و از خدا نصرت ويارى طلبيدند ودر تاريخ وارد شده است كه پيامبر چنين گفت:

«اللّهمّ أنجز لي ما وعدتني اللّهمّ إن تُهلَك هذه العِصابةُ لا تُعبَدْ في الأرض= خدايا وعده اى كه به من داده اى تحقّق بخش، اگر اين گروه مؤمن نابود شوند در روى زمين كسى تو را پرستش نمى كند».

اين استغاثه به اندازه اى طول كشيد كه عبا از دوش پيامبر افتاد، ودر اين هنگام وحى الهى رسيد كه من شما را با هزار فرشته كه فرشتگان ديگرى را به دنبال دارند كمك مى كنم واين نويد در آيه ياد شده در زير آمده است:

(إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفينَ).¹

«به خاطر بياوريد زمانى كه به استغاثه برخاستيد و او تقاضاى كمك شما را پذيرفت وگفت شما را با يك هزار فرشته كه فرشتگان ديگرى را در پشت سر دارند، كمك مى نماييم».

آمار فرشتگان در اين آيه با رقم هزار، بيان شده در حالى كه در سوره آل عمران از سه هزار، وپنج هزار فرشته سخن به ميان آمده است چنانكه مى فرمايد:

(إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلاف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ).²

«در آن هنگام كه تو (اى پيامبر) به مؤمنان مى گفتى آيا كافى نيست كه پروردگارتان شما را به سه هزار فرشته كه از آسمان فرو مى آيند يارى كند».

(بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَورِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلاف

1 . سوره انفال، آيه 9.
2 . سوره آل عمران، آيه 124.

صفحه 351

مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ).¹

«اگر امروز استقامت ورزيد، وتقوا را پيشه خود سازيد، ودشمن شكست خورده به همين زودى باز گردد( اين بار) خداوند شما را با پنج هزار فرشته كه نشانه هاى مخصوص دارند كمك مى نمايد».

در آيه سوره انفال كه از هزار فرشته سخن به ميان آمده، هزار فرشته را با لفظ «مردفين» توصيف مى كند ومى فرمايد:(بِأَلف منَ المَلائِكَةِ مُرْدِفينَ) در حالى كه در سوره آل عمران كه از سه هزار فرشته سخن مى گويد آنان را با لفظ «منزلين» معرفى مى كند ومى فرمايد:(بِثَلاثَةِ آلاف مِنَ المَلائِكَةِ مُنْزَلين) دقت در مفهوم اين دو لفظ «مردفين » و «منزلين» اختلاف ظاهر را برطرف مى كند زيرا لفظ مردفين از ماده «ردف» گرفته شده است ومفرد آن «مردف»². به معنى «پشت سر قرار دهنده» است در اين صورت معنى آيه اين است كه اين هزار فرشته، فرشتگان ديگر را نيز در پشت سر قرار مى دهند كه با توجه به نكته مفاد آيه آل عمران كه شمار مجموع فرشتگان را سه هزار معرفى مى كند روشن مى گردد وبايد گفت فرشتگانى كه در پشت سر قرار داشتند دو هزار نفر بودند.

راغب در مفردات خود در ماده «ردف» به روشنى به اين نكته تذكر مى دهد ومى گويد: «مردفين ملائكه اخرى»، فرشتگان ديگر را نيز در پشت سر دارند.

در اينجا احتمال ديگرى نيز هست كه مى تواند، رافع اختلاف ظاهرى باشد و آن اينكه: آنجا كه آيه از رقم سه هزار سخن مى گويد مربوط به گفتگوى پيامبر با مسلمانان است ومى فرمايد:(إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ أَلَنْ يَكْفيكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبّكُمْْ بِثَلاثَةِ آلاف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزلينَ):« به ياد آور وقتى كه به مؤمنان مى گفتى آيا براى شما كافى نيست كه خدايتان شماها را با سه هزار فرشته فرود آمده از آسمان كمك كند».

1 . سوره آل عمران، آيه 125.
2 . مفردات راغب، ماده ردف.

صفحه 352

در اين جا پيامبر به مردم چنين مى گويد: كه اگر سه هزار فرشته به كمك شما بشتابد براى شما كافى نيست؟

ولى آنجا كه در باره هزار فرشته سخن مى گويد مربوط به سخن خدا است و اينكه خدا دعاى پيامبر را اجابت نمود و يك هزار فرشته فرو فرستاد يعنى از آن مقدار درخواست، به هزار فرشته اكتفاء شد كه گويى دو قسمت ديگر مورد نياز نبوده است يا در انتظار فرمان خدا به سر مى بردند.

ولى آمار پنج هزار، مربوط به جنگ بدر نيست، بلكه نويدى است از پيامبر كه اگر تقوا و بردبارى را پيشه خود سازيد، ودشمن نيز همين الآن بازگردد خدا با پنج هزار فرشته شما را كمك مى كند.

نيروهاى امدادگر، وارد كارزار نشدند

قرآن در دو سوره يادآور مى شود كه نزول فرشتگان فقط براى بشارت واطمينان خاطر مؤمنان بود، وفتح و غلبه از آن خدا است چنانكه مى فرمايد:

(وَ ما جَعَلَهُ اللّهُ إِلاّ بُشْرى وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) ¹.

«خداوند نزول فرشتگان را براى شادى و اطمينان فرو فرستاد و گرنه پيروزى از جانب خدا است خداوند توانا وحكيم است».

وقريب به همين مضمون در سوره آل عمران آيه 126 وارد شده است.

5ـ خوابى آرامش بخش مسلمانان را فرا گرفت

امداد غيبى ديگرى كه در شبِ روز بدر مؤمنان را يارى كرد خواب آرامش

1 . سوره انفال، آيه 10.

صفحه 353

بخشى بود كه به صورت پرده اى بر روى آنها افتاد و آنان را فرا گرفت واين خواب نعمتى بود كه براى آنها فرود آمد، و به آنان نيرو بخشيد، به گونه اى نبود كه موجب غافلگيرى آنها گردد.

6ـ باران رحمت فرو ريخت

در همان شب باران فرو ريخت و فوايدى در بر داشت:

1ـ مسلمانان خود را با آب باران شستند.

2ـ پليدى شيطانى (جنابت) را از خود دور ساختند يعنى غسل كردند.

3ـ ريزش رحمت دلها را محكم ساخت.

4ـ زمين شن زار كه پاى آنان در آن فرو مى رفت وكاملاً لغزنده بود، وسيله ريزش باران كمى سفت شد و گامهاى آنها را استوار ساخت.

در آيه ياد شده در زير، به هر دو نعمت (خواب و نزول باران) با نتايج مفيد و سودمندى كه داشته اشاره مى كند ومى فرمايد:

(إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ و َيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الأَقْدامَ).¹

«به خاطر آوريد هنگامى كه خواب آرامش بخشى به فرمان خدا شما را فرا گرفت، وآبى از آسمان براى شما فرو فرستاد، تا با آن شما را پاك و پليدى شيطانى را از شما دور سازد و دلها محكم، وگامها را استوار بدارد».

جمله (إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ) اشاره به امداد غيبى پنجم است همچنانكه جمله (و َيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً) اشاره به امداد غيبى ششم مى باشد، آنگاه براى ريزش باران نتايج درخشان چهارگانه اى را يادآور مى شود كه به

1 . سوره انفال، آيه 11.

صفحه 354

آنها اشاره مى كنيم:

الف: ( ليطهّركم):« مايه پاكيزگى». ب: (ويذهب عنكم رجز الشيطان):«پليدى شيطان را دور كند». ج: ( وليربط على قلوبكم) به دلها اطمينان بخشد» د: (ويثبّت به الأقدام): «گامها را استوار سازد».

7ـ فرمان به فرشتگان كه مؤمنان را ثابت قدم بدارند

هفتمين امداد غيبى در نبرد بدر اين بود كه خدا به فرشتگان فرمان داد كه افراد با ايمان را ثابت قدم بدارند وشايد مقصود اين است كه از لغزش و افتادن به زمين حفظ نمايند، ويا روحيه آنان را تقويت كنند، و آيه مربوط به اين قسمت را در قسمت هشتم مى خوانيد.

8ـ وحشت در دل دشمن افكندند

دشمنى كه از نظر نفرات سه برابر سپاه اسلام و تا دندان مسلّح بود، آنچنان مرعوب سپاه اسلام شد كه از شدّت ترس به يكديگر گفتند: يثربيان مرگ را با خود از مدينه براى ما سوغات آورده اند.

قرآن در آيه ياد شده به اين امداد و امداد پيشين اشاره مى كند ومى فرمايد:

(إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقْي

صفحه 355

فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ) ¹.

«به ياد آوريد موقعى كه خدا به فرشتگان وحى كرد كه افراد با ايمان را در ميدان نبرد ثابت قدم بداريد به زودى در درون كافران رعب و وحشت مى افكنم».

به امداد هفتم با جمله (فَثَبِّتُوا الّذين آمنوا) و به امداد هشتم با جمله(سَأُلْقي في قُلوبِ الّذينَ كَفَرُوا الرُّعب)اشاره نموده است.

در پايان همان آيه، آنها را به يك عمليات نظامى خاصى در ميدان نبرد، توجه مى دهد، ومى گويد وقت خود را تلف نكنيد، پيوسته بر آن باشيد كه ضربه هاى كارى بزنيد، مانند ضربه بر سر و مغز يا ضربه بر دست وپا، كه ديگر قادر به حمله نباشند چنانكه مى فرمايد:

(فاضْرِبُوا فَوق الأعناق):«ضربه را بر بالاتر از گردن وارد سازيد».

(فاضْربُوا بِهِمْ كلّ بَنان):«بر دست وپاى آنها ضربه وارد آوريد».

در پرتو اين عنايات غيبى، جنگ در همان نيم روز نخست به نفع اسلام و مسلمانان پايان يافت.هفتاد مشرك به هلاكت رسيد و هفتاد نفر به اسارت در آمد، و باقيمانده سپاه شرك مفتضحانه پا به فرار نهاده و به مكّه گريختند.

وحى الهى مى گويد كافران مستحقّ چنين ضربه هاى كارى بودند زيرا ساليان درازى با خدا و پيامبر او به مخالفت برخاستند چنانكه مى فرمايد:

(ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشاقِقِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ).²

«اين به خاطر آن است كه گروه كافران با خدا و پيامبرش دشمنى ورزيدند وهر كس كه با خدا و رسول او دشمنى كند، كيفر شديد مى بيند، خدا سخت كيفر است».

ودر آيه اى وضع مشركان قريش را چنين تشريح مى كند:

(وَ لا تَكُونُوا كَالَّذينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَاللّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطٌ).³

1 . سوره انفال، آيه 12.
2 . سوره انفال، آيه 13.
3 . سوره انفال، آيه 47.

صفحه 356

«مانند كسانى نباشيد كه روى هواپرستى وخودنمايى از سرزمين خود بيرون آمدند، ومردم را از راه خدا باز مى داشتند خدا به آنچه كه عمل مى كنند، آگاه است».

شايد مفاد آيه اشاره به گفتار ابوجهل است كه: «ما بايد به سرزمين بدر برويم در آنجا نبرد كنيم دشمن را شكست دهيم و شراب بخوريم، رامشگران براى ما بخوانند صداى قدرت ما جهان را فرا گيرد».

وسوسه ويا تجسّم شيطان در روز بدر

اگر مردان الهى مورد عنايت امدادهاى غيبى هستند، مردان هوسران نيز مورد حمايت شيطان و شيطان صفتان مى باشند، در روز «بدر» وسوسه هاى شيطانى و اغواى آنها سبب شد كه نبرد با پيامبر در نظر آنان خوب و زيبا جلوه كند و شيطان به آنان وعده حمايت وكمك داد، وحى الهى آن منظره را چنين نقل مى كند:

(وَ إِذْ زَيّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لاغالِبَ لَكُمُ الْيَوْمُ مِنَ النّاسِ وَإِنّي جارٌ لَكُمْ فَلَمّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَ قالَ إِنّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنّي أَخافُ اللّهَ وَ اللّهُ شَدِيدُ الْعِقاب).¹

«به ياد آور هنگامى كه شيطان اعمال (مشركان قريش) را در نظر آنان زيبا جلوه داد وگفت هيچ كس بر شما پيروز نمى شود، ومن حامى ودر كنار شما هستم، وقتى دو سپاه با هم روبرو شدند (شيطان ديد كه مؤمنان از جانب فرشتگان حمايت مى شوند) گفت من از شما بيزارم من چيزى را مى بينم كه شما نمى بينيد من از خدا مى ترسم خدا سخت كيفر است».

اكنون بايد ديد چگونه شيطان، اعمال زشت آنان را زيبا جلوه داد و اين كار ممكن است به يكى از دو صورت انجام گيرد:

1 . سوره انفال، آيه 48.

صفحه 357

الف: گرايشهاى نفسانى آنان را از طريق وسوسه در قلوب، تحريك كند وعمل ناپسند را در نظر آنان زيبا جلوه دهد.

ب: به صورت انسان آشنايى مجسّم گردد وعده حمايت دهد و ظاهر آيه با معنى دوّم بيشتر تطبيق مى كند.

اكنون بايد ديد چرا شيطان از مشركان جدا شد و براى جدايى خويش دو دليل يادآور شد.

1ـ (إِنّي أَرى ما لا تَرون): «من چيزى را مى بينم كه شما نمى بينيد» مقصود فرشتگان است كه به حمايت مؤمنان آمده بودند.

2ـ (إِنّي أَخاف اللّه واللّهُ شديدُ العقاب): «من از خدا مى ترسم او سخت كيفر است».

در اينجا توجه به يك نكته لازم است و آن اينكه در انقلابهاى حق، خدا و فرشتگان آسمانها، انسانهاى محق را يارى مى كنند، در حالى كه در شورشهاى باطل، شيطان و شيطان صفتان به شورشيان وعده كمك مى دهند و در لحظات حسّاس آنها را رها كرده وحساب خود را از آنان جدا مى سازند.

اختلاف در تقسيم غنايم

آتش جنگ «بدر» درنيمه اوّل روز، به خاموشى گراييد و آتش افروزان جنگ با دادن هفتاد كشته و هفتاد اسير وبه جاى گذاردن غنايم انبوهى پا به فرار گذاردند و منطقه را ترك كردند و پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در نيمه دوّم روز به گردآورى اجساد شهداى بدر كه چهارده نفر بودند، پرداخت، وهمه را در نقطه اى به خاك سپرد و سپس نماز عصر را به جاى آورد.

شايسته تسليم در برابر خدا وپيامبر ¹ اين بود كه ياران او در باره «غنايم»

1 . چنانكه قرآن دستور مى دهد(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمنوا لا تقدّموا بين يدي اللّه و رسوله) (حجرات/1).

صفحه 358

سخن نگويند و نظر او را در باره «كيفيت تقسيم آن» محترم بشمارند امّا با كمال تأسف در ميان آنان كسانى بودند كه در نحوه تقسيم غنايم نظرى جز نظر پيامبر داشتند وهر گروهى خود را اولى از گروه ديگر مى دانست.

پاسداران برج فرماندهى، مدّعى بودند كه حفاظت جان پيامبر با ما بود از اين جهت بايد سهم بيشترى داشته باشيم، گرد آورندگان غنيمت خود را به آن شايسته تر مى دانستند وگروهى كه تا آخرين لحظه به تعقيب دشمن پرداخته بودند، ادعاى اولويت مى كردند.

طبرسى از ابن عباس نقل مى كند كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)(براى تشويق رزمندگان) فرمود:هركس چنين كارى را صورت دهد براى چنين جايزه، و هر كس اسيرى بياورد براى او چنين پاداشى است، تعيين جايزه در جوانان، شور فوق العاده اى ايجاد كرد، همگى به سوى ميدان دويدند ولى پيران زير پرچمها ماندند جنگ به پايان رسيد، جوانان «جوايزتعيين شده» خود را درخواست كردند، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)دستور داد مزاياى آنان را بپردازند پيران قوم گفتند ما سپر شما بوديم، اگر شكست خورده بوديد به سوى ما مى آمديد، در اين لحظه ميان دو نفر از سرشناسان ياران پيامبر، نزاعى درگرفت در اين شرايط وحى الهى فرود آمد وحكم غنايم را در آيه اى به نام آيه «انفال» چنين بيان كرد.¹

(يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنْفالِ قُلِ الأَنْفالُ للّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّهَوَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطِيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ).²

«از تو در باره انفال سؤال مى كنند بگو انفال از آن خدا ورسول او است (به كسى ارتباط ندارد) از مخالفت خدا بپرهيزيد و در ميان خود صلح و سازش برقرار كنيد، خدا و پيامبر او را اطاعت نماييد اگر مؤمن هستيد».

1 . تفسير مجمع البيان، ج2، ص 518، ط صيدا.
2 . سوره انفال، آيه 1.

صفحه 359

تفسير «انفال» در آيه

«انفال» جمع نفل به معنى فزونى است وبه نمازهاى مستحبى از آن نظر «نافله» مى گويند كه فزون بر «فريضه» است وگاهى اين لفظ به معنى «عطيه» و «بخشش» به كار مى رود.

با توجه به اين اصل، لفظ «انفال» در دو مورد به كار مى رود:

1ـ غنايم جنگى: كه ارتش اسلام با به كار گيرى نيروى انسانى و ادوات رزمى، آن را به دست مى آورد و مقصود از انفال در آيه (يََسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنْفال) اين قسم از «غنايم»است به گواه اينكه آيه، در مورد جنگ بدر وارد شده است البته بكار بردن لفظ «انفال» در مورد غنايم جنگى نه به اين معنى است كه اين لفظ بر اين معنى وضع شده است، بلكه همان طور كه يادآور شديم اين لفظ از معنى وسيعى برخوردار است وبه حكم قرينه از آن ،اين قسم اراده شده است.

قرآن در مورد آن گونه از غنايم كه از غير طريق نبرد نصيب حكومت اسلامى مى گردد، لفظ «فيئ» به كار مى برد ومى فرمايد:

(وَ ما أَفاءَ اللّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْل وَ لا رِكاب وَ لكِنَّ اللّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيء قَدِيرٌ) ¹.

«آنچه را كه خدا به رسول او از (يهود بنى نضير) بازگردانيده است چيزى است كه شما در تحصيل آن نه اسبى تاختيد و نه شترى رانديد ولى خدا، رسولان خود را بر هركسى كه بخواهد مسلّط مى سازد، خدا بر همه چيز توانا است».

با توجّه به معنى گسترده اى كه لفظ «انفال» دارد در روايات وكتب فقهى اين لفظ براى خود، اصطلاح ديگرى دارد كه قريب به «فيئ» و يا گسترده تر از آن است

1 . سوره حشر، آيه 6.

صفحه 360

ودر حديثى امام صادق (عليه السلام) آن را چنين توضيح مى دهد:

«الأَنفال مالم يُوجَف عليه بخَيل و لا ركاب، أو قوم صالحوا، أو قوم أعطوا بأيديهم، وكلّ أرض خربة، و بطون الأودية، فهو لرسول اللّه و للإمام من بعده يضعه حيث يشاء».¹

«انفال سرزمينى است كه در طريق استيلاى بر آن نه اسبى تاخته و نه شترى رانده شود يا آن سرزمينى است كه روى آن با دولت اسلامى مصالحه انجام گيرد يا قومى كه آن را ببخشد و نيز انفال زمينهاى خراب و بيابانهاى موات است وهمگى از آن پيامبر و پس از او مربوط به امام پس از او مى باشد كه در هر كجا بخواهد مصرف مى نمايد».

بنابر اين بايد گفت لفظ «انفال» يك معنى بيش ندارد گاهى روى قرائن در مورد «غنايم جنگى» و گاهى در مورد ديگر به كار مى رود و مفسّر يا بيانگر احاديث بايد به هر دو اصطلاح توجه نمايد.

سرانجام غنايم جنگ بدر

اختلاف در باره غنايم سبب شد كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)همه آنها را به «عبد اللّه بن كعب» بسپارد، و پس از نزول آيه (يَسألونك عن الأنفال) در منزلى همه را ميان سپاهيان قسمت كرد، براى هر فردى يك سهم و براى هر اسبى دو سهم، وبراى هشت نفرى كه در جنگ شركت نكرده و به دنبال مأموريت رفته بودند سهمى در نظر گرفت و يك پنجم غنيمت (خمس) را كه متعلّق به خدا و رسول او و نزديكان و يتيمان و بينوايان و درماندگان از خاندان پيامبر است، براى تكثير سهام ميان مجاهدان تقسيم كرد و از يك پنجم غنايم نيز صرف نظر كرد.

1 . وسائل، ج6، كتاب الخمس، باب ... از ابواب انفال، حديث 1، ص 364.

صفحه 361

اسير گيرى پيش از تحكيم موقعيت

مسلمان د رجنگ بدر، سعى مى كردند به جاى نابود كردن دشمن، آنها را اسير بگيرند تا از اين طريق بر منافع مادى نبرد دست يابند زيرا اسير در صورت تمايل بستگان در برابر مبلغى به نام «فداء» آزاد مى شد.

ولى اين يك رويه كار بود و رويه ديگر آن چيز ديگر بود و آن اينكه بيم آن مى رفت كه انديشه اسيرگيرى مسلمانان را از هدف اصلى و پيروزى بر دشمن باز دارد زيرا دست يابى بر اسير، وبستن دستهاى او، و انتقال او به پشت جبهه و گماشتن گروهى بر آنها سبب مى شد كه جنگ به نفع دشمن تغيير كند و دشمن زخم خورده با گرد آورى نيروهاى پراكنده خود، مجدداً بر مسلمانان بتازد، و آنها را سركوب واسيران خود را آزاد سازد وآنچه نبايد بشود، رخ بدهد.

از اين جهت وحى الهى فرود آمد كه شايسته هيچ پيامبرى نيست كه پيش از آنكه موضع خود را تحكيم بخشد، و پيروزى كامل به دست آورد، اسير بگيرد شما مسلمانان كه علاقه به گرفتن اسير داريد هدف دنيوى را تعقيب مى كنيد و حال آنكه خدا براى شما خواهان سراى آخرت است چنانكه مى فرمايد:

(ما كانَ لِنَبِىّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ تُريدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ)¹.

«شأن هيچ پيامبرى نيست كه پيش از آنكه در زمين مستقر گردد (پيروزى كامل بر دشمن پيدا كند) اسير گيرد، شما خواهان كالاى دنيا هستيد خدا خواهان آخرت (براى شما) و او قدرتمند و حكيم است».

لفظ (يثخن) از ماده «ثخن» گرفته شده و معنى لغوى آن «غلظت» است. عرب مايعى را كه غلظت پيدا كند و از جريان بيفتد «ثخين» مى نامد در اين صورت

1 . سوره انفال، آيه 67.

صفحه 362

مقصود از آن به قرينه لفظ (في الأَرض) تحكيم جاى پا و استوارى بخشيدن به وضع خويش در برابر دشمن است.علّت اينكه اين حالت را «غلظت» مى نامند اين است كه وضع انسان از ثبات واستوارى در برابر دشمن، به حالت شيئ غليظ در مى آيد كه در موضع خود مستقر مى گردد يعنى وضع پيامبر بايد به گونه اى باشد كه ديگر تغيير و زوال ونوسان در او راه نيابد، و راسخ و پايدار گردد.

بنابراين معنى لغوى (يُثخن في الأرض) همين است، نه خونريزى زياد و يا اصرار بر كشتن افراد، آرى گاهى تأمين و رسيدن به هدف ايجاب مى كند مسلمانان از اسيرگيرى صرف نظر كنند وتا حصول هدف به خون دشمن احترام نگذارند، امّا پس از استقرار و تحكيم مواضع لازم است بر خون اسيران احترام گذارند، در اين جا تذكر نكاتى لازم است:

1ـ لحن آيه، لحن توبيخ آميزى است ولى هرگز دليل ندارد كه توبيخ متوجه پيامبر است بلكه در خود آيه قرينه اى است كه خطاب متوجه مسلمانان است، چنانكه مى فرمايد:

(تريدون عرض الدّنيا): «شماها خواهان متاع دنيا هستيد»، و اين نوع خطابها از آن مسلمانان است و پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) در آنها داخل نيست واگر خطاب مشترك بود، پيامبر را بر آن عطف مى كرد و در قرآن نظايرى زياد دارد چنانكه مى فرمايد:

(ما كانَ للنَّبِىِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكينَ وَ لَوْ كانُوا أُوْلى قُرْبى)¹.

«شأن پيامبر وافراد با ايمان نيست كه بر مشركان هرچند بستگان آنان باشد، طلب آمرزش كنند».

2ـ آيه ناظر به «اسيرگيرى» پيش از تحكيم مواضع است ويادآور مى شود كه بازدارى از اين اسير گيرى پيش از تحكيم مواضع سنّت ديرينه الهى در ميان تمام

1 . سوره توبه، آيه 113.

صفحه 363

پيامبران پيشين مى باشد و اختصاص به پيامبر اسلام ندارد، ونكته آن همان است كه يادآور شديم كه اشتغال به چنين امور چه بسا جنگ را به نفع دشمن تغيير مى دهد در اين صورت آيه ارتباطى به مسئله «مبادله» اسير ويا پس دادن آن در برابر مبلغى به نام «فداء» كه در سوره «محمّد» وارد شده و بعداً يادآور مى شويم، ندارد زيرا تبديل اسير و پس دادن آن در برابر مبلغى پس از «اثخان» و تحكيم، پس از پايان جنگ انجام مى گيرد و اين نوع عمل از مفاد آيه بيرون است و آيه ناظر به آن نوع دنيا طلبى در اثناء جنگ و پيش از تعيين سرنوشت است كه ممكن است حادثه آفرين باشد، همچنانكه در جنگ «اُحد» حادثه آفريد، و جنگ را به نفع دشمن تغيير داد زيرا در جنگ «اُحد» قبل از تحكيم مواضع با بروز شكست ابتدايى دشمن، مسلمانان به فكر گردآورى غنايم افتادند، ناگهان دشمن با يك حركت دورانى از پشت سر ظاهر شد و شمشير بر آنها كشيد وهفتاد نفر را كشت سپس از معركه بيرون رفت.

3ـ در اين جا بى پايگى بسيارى از رواياتى كه در كتب اهل سنت در تفسير آيه وارد شده، روشن ميگردد كه ميگويند عتاب متوجه پيامبر و مسلمانان جز عمر بن خطاب و سعد معاذ است كه طرفدار قتل اسراء به جاى فديه گيرى بودند، زيرا همان طور كه يادآور شديم جمله (تريدون) گواه روشنى است كه پيامبر از حريم «عتاب» و توبيخ بيرون مى باشد، اگر عتابى هست متوجه ياران او است. علاوه بر اين مسئله«فديه» از بحث آيه خارج است.

4ـ شگفت آور اينكه مى گويند توبيخ به خاطر استحلال غنايم پيش از اذن خدا يا به خاطر اخذ فديه در برابر اسيران مى باشد، علّت شگفتى روشن است زيرا شأن پيامبر بالاتر از آن است كه بدون اذن الهى، حكمى را صادر كند و عصمت او در امور مربوط به شريعت مورد پذيرش همه ملل اسلامى است.

آيا صحيح است كه بگوييم خدا پيامبر خود را در توبيخ دنياخواهان شريك قرار داده و فرموده است:

صفحه 364

(لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ) ¹.

«اگر سنّتى از خداوند در اين مورد نبود (كه بدون بيان حكمى كسى را عذاب نكند) مجازات بزرگ به خاطر «اسيرگيرى» به شما مى رسيد».

اين نوع خطاب با اين لحن، متناسب با مقام رسول گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) نيست وخدا در باره پيامبر مى فرمايد:

(وَ ما كانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ) ².

«خدا هرگز آنان را تا تو در ميان آنان هستى عذاب نمى كند».

پيامبرى كه از نظر وحى الهى مانع از نزول عذاب به آنان مى باشد نمى تواند عمل او مقتضى عذاب گردد.

فشار بحث در آيه دوّم كه لحن آن بسيار تندتر از آيه نخست است در باره «اسيرگيرى» است و فعل «أخذتم» ناظر به اين قسمت مى باشد و پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)در اين مورد با ياران خود همراهى نكرده بود.

توافق پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) با آنان در مسئله «فداء» بعدها بود يعنى پس از بازگشت از سرزمين بدر به مدينه انجام گرفت، بنابر اين براى پى بردن به بى پايگى برخى از احاديثى كه در كتب تفسير اهل سنّت وارد شده است لازم است مطالبى مورد دقّت قرار گيرد:

1ـ خطاب در هر دو آيه متوجه ياران پيامبر است نه خود او واگر خود او مشمول اين حكم بود لازم بود كه با لفظى تفهيم شود مانند:

(لَقَدْ تابَ اللّهُ عَلَى النَّبِىِّ وَ الْمُهاجِرينَ وَالأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ في ساعَةِ العُسْرَةِ) ³.

1 . سوره انفال، آيه 68.
2 . سوره انفال، آيه 33.
3 . سوره توبه، آيه 117.

صفحه 365

«خدا رحمت خود را بر پيامبر و مهاجران و انصارى كه در لحظات سخت از او پيروى كردند شامل ساخت».

2ـ يك چنين لحن تند با تكريمى كه خدا از پيامبر در آيات ديگر انجام داده است، سازگار نيست.

3ـ موضوع سخن در اين دو آيه «اسيرگيرى» است كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) اصلاً چنين قصدى نداشت و حديث ابن عبّاس ناظر به چنين اسير گيرى نيست، توافق پيامبر با ياران خود، بعدها در باره «فديه» بود كه پس از بازگشت از بدر در مدينه انجام گرفت.

4ـ جاعلان اين نوع احاديث خواسته اند كه افرادى را تجليل كنند ولى غافل از اينكه از مقام نبى گرامى كاسته اند.

قتل اسير پس از استقرار

عاطفه انسانى در باره همنوع خود هرچند فرد «محارب» باشد، ايجاب مى كند كه پس از استقرار و اطمينان كامل از شرّ دشمن، از كشتن او صرف نظر كند.

در اين مورد اسيرگيرى به نفع اسلام و به سود خود اسير هم است زيرا سرانجام اسير يا مبادله مى شود و يا بدون قيد و شرط و يا در برابر مبلغى كه حكم غرامت جنگى را دارد، آزاد مى شود. خِرَدْ و شرع در اين مورد يك حكم بيش ندارد و وحى الهى آن را در آيه اى بيان كرده است چنانكه مى فرمايد:

(فَإِذا لَقيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الوَثاقَ فَإِمّا مَنّاً بَعْدُ وَ إِمّا فِداءً) ¹.

«هنگامى كه با كافران (در ميدان نبرد) روبرو شديد ضربات كارى بر گردن آنها وارد كنيد، تا لحظه اى كه استقرار يافتيد وبر آنها پيروز شديد در اين هنگام از كشتن

1 . سوره محمّد، آيه 4.

صفحه 366

آنها صرف نظر كنيد، بلكه ببنديد و اسير گيريد سرانجام يا با منّت گذارى آنها را آزاد سازيد و يا با اخذ مبلغى به نام «فداء» آنها را رها كنيد».

هيچ حكمى در جهان عادلانه تر از اين نيست كه تا خوف دشمن وجود دارد بايد از او پرهيز كرد و نمى توان به آن اطمينان نمود، ولى پس از ارتفاع خوف يا بايد بدون قيد و شرط آزاد گردد و انجام يك چنين عمل در باره اسير، خود مايه گرايش او به اسلام مى شود يا در برابر بهايى كه حكم غرامت جنگى دارد، بند اسارت از او برداشته شود تا به ميهن خود بازگردد.

پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) در باره اسيران «بدر» از طرق مختلف وارد شد.

از اسيرانى كه به خواندن و نوشتن قادر بودند درخواست شد، تا ده نفر از فرزندان انصار را خواندن و نوشتن بياموزند و در برابر اين عمل آزاد شوند¹.

به برخى از اسراء كه فاقد اين كمال بودند پيشنهاد شد كه در مقابل پرداخت مبلغى، كه بيشترين آن چهار هزار درهم وكمترين آن هزار درهم بود مى توانند آزاد شوند وقتى اين خبر به گوش بستگان آنان رسيد، اقدام به ارسال «فديه» نمودند و اسيران خود را آزاد كردند².

از آنجا كه تعداد اسيران «بدر» هفتاد نفر بود، و برخى از آنان با دادن آموزش فرزندان انصار آزاد شدند مبلغى كه پيامبر، از قريش گرفت در برابر خسارتى كه ديد (چهارده تن از ياران خود را در اين جنگ از دست داد) بسيار ناچيز بود.

دو اسير در نيمه راه كشته شدند

با اينكه پس از استقرار و كسب اطمينان نبايد اسيرى كشته شود ـ مع الوصف ـ پيامبر در بازگشت از «بدر» به مدينه در نيمه راه دستور داد كه دو اسير به نامهاى

1 . سيره حلبى، ج2، ص 193.
2 . مجمع البيان، ج2، ص 559.

صفحه 367

«عقبة بن ابى معيط، و نضر بن حارث» كشته شوند اين دو نفر از افراد پليدى بودند كه از زمان بعثت تا در لحظه اى كه به دام افتادند، از هيچ نوع ايذاء و آزار فروگذارى ننموده بودند و رها كردن آنها بدون شك بازگذاردن دست آنان در شرارتهاى مجدّد بود ودر حقيقت آزاد كردن آنها درست حكم اسير گيرى قبل از «استقرار» و «تحكيم موضع» بود.

كوتاه سخن اينكه: عمل پيامبر خود بيانگر مفاد آيه است و آن اينكه هر اسير خطرناكى كه آزادى او مايه دردسر وبازگشت آشوب به سرزمين اسلامى باشد، نبايد رها كرد، يا بايد در همان حالت اسارت باقى بماند يا ريشه آن قطع گردد و مقصود از «اثخان» و محكم كردن جاى پا اين نيست كه از جانب دشمن به صورت موقت مطمئن گردد، بلكه هرگاه اطمينان موقت به دست آيد. امّا احتمال بازگشت آشوب و شرارت از بين نرود، حكم اين گونه از اسرا، همان حكم قبل از مستقر شدن را دارند كه بايد به گونه اى از شرّ آنها مطمئن گرديد، از آنجا كه در آن زمان امكانات حبس و زندان ممتد وجود نداشت تنها راه براى خاتمه دادن به اين گونه شرارتها همان اعدام آنها بود پيامبر دستور داد كه اين دو اسير جنگى خطرناك كشته شوند.

مؤيّد اين مطلب كه مقصود از «اثخان» معنى وسيعى است روايتى است كه قمّى در تفسير خود در باره شأن نزول آيه نقل مى كند وآن اينكه وقتى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمان به قتل آنان داد، انصار از آن ترسيدند كه ديگر اسرا نيز، به همين نحو به قتل برسند از اين جهت درخواست نمودند كه از قتل ديگران صرف نظر كند و به «فداء» اكتفا ورزد در اين مود آيه (ما كان النّبيّ أن يكون له أسرى)فرود آمد.

آرى پس از استقرار و تحصيل اطمينان، هر نوع اخذ فديه از نظر وحى الهى حلال و طيّب معرفى گرديده چنانكه مى فرمايد:

(فَكُلُوا مِمّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) ¹.

1 . سوره انفال، آيه 69.

صفحه 368

«آنچه را كه به غنيمت گرفته ايد به عنوان يك مال حلال و پاكيزه بخوريد و از مخالفت خدا بپرهيزيد خداوند آمرزنده و مهربان است».

دعوت اسيران به اسلام

اسيران «قريش» به بهانه هاى گوناگونى آزاد شدند خدا به پيامبر دستور مى دهد كه به اسيرانى كه درآستانه آزاد شدن هستند دو مطلب را تذكر دهيد:

1ـ اگر نيّت صالح و پاك در دل داشته باشند خدا بهتر از آنچه كه آنان براى آزادى خود پرداخته اند به آنها خواهد داد.

2ـ هم اكنون تصميم بگيرند كه از اين آزادى سوء استفاده نكنند و پس از بازگشت به محلّ خود كمر بر عداوت و دشمنى با اسلام نبندند واگر چنين خيانتى را صورت دادند همان طور كه حالا گرفتار شدند باز گرفتار مى شوند.

اين دو تذكر در ضمن دو آيه زير وارد شده است:

(يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) ¹.

«اى پيامبر به اسيرانى كه در دست شما هستند بگو اگر خداوند بداند كه (نيت) خيرى در دلهاى آنها است بهتر از آنچه كه از شما گرفته، به شما مى دهد و شما را مى بخشد خداوند آمرزنده ومهربان است».

(وإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ)².

«و اگر خيانت تو را بخواهند (چيز عجيبى نيست)قبلاً نيز به خدا خيانت كردند (آيين توحيد را رها كرده و به آيين شرك گراييده اند) وخداوند شما را بر آنها

1 . سوره انفال، آيه 70.
2 . سوره انفال، آيه 71.

صفحه 369

پيروز ساخت خداوند حكيم و دانا است».

در حقيقت مفاد اين دو آيه، نوعى هشدار است به اسيران كه اگر اسلام بياورند در تمام مزايا با ديگران شريك و سهيم مى شوند، ونيز بدانند همان خدايى كه وسيله تسلّط مسلمانان را بر آنها در اين جنگ فراهم ساخت، در آينده نيز فراهم مى سازد ديگر نگويند فكر نمى كرديم كه بار ديگر اسير و گرفتار مى شويم.

اتّفاقاً مضمون آيه نخست در باره برخى اسيران بدر تحقّق پذيرفت آنها كه بعدها اسلام آوردند بيش از مقدارى كه در طريق آزادى خود پرداخته بودند، نصيب آنها شد و در اين ميان در باره عبّاس عموى پيامبر وارد شده است كه:

«اموال فراوانى نزد پيامبر آوردند پيامبر به عبّاس فرمود: عبايت را باز كن و قسمتى از اين مال را بردار، وقتى عبّاس از آن مال برداشت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) اين آيه را تلاوت كرد:

(يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيْكُمْ مِنَ الأَسْرى إِنْ يَعَلَمِ اللّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمّا أُخِذَ مِنْكُمْ) ¹.

طبرسى نقل مى كند:مال فراوانى از بحرين آوردند پيامبر براى نماز ظهر وضو گرفته بود نماز را به تأخير انداخت و آن را ميان ياران خود قسمت نمود به عبّاس امر كرد كه از آن بردارد، عبّاس گفت: آنچه گرفتم بهتر از آن بود كه از من براى آزاديم گرفته شد².

1 . نورالثقلين، ج2، ص 168.
2 . مجمع البيان، ج2، ص 560.

صفحه 370

از هجرت تا رحلت

22 2ـ غزوه اُحد

آيات موضوع

1ـ (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُّدُوا عَنْ سَبِيلِ اللّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ)(انفال /36).

2ـ (وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ* إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَ اللّهُ وَليُّهُما وَ عَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) (آل عمران/122ـ120).

3ـ ( وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَ عَصْيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَريكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْوَ اللّهُ ذُو فَضْل عَلَى الْمُؤْمِنينَ)(آل عمران/152).

4ـ (إِذْ تُصْعِدُونَوَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَد وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْريكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمّاً بِغَمّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللّهُ خَبِيرٌ بِماتَعْمَلُونَ*ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاِهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الأَمْرِ مِنْ شَيْء قُلْ إِنَّ الأَمْرَ كُلَّهُ للّهِ يُخْفُونَ في أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْكانَ لَنا مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هيهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ في بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَ لِيَبْتَلِيَ اللّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ

صفحه 371

وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَاللّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ)(آل عمران/153ـ 154).

5ـ (وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللّهُ الشّاكِرينَ) (آل عمران/144).

6ـ (وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصّابِرينَ* وَاصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاّ باللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ فِي ضَيْق مِمّا يَمْكُرُونَ) (نحل 126ـ 127).

7ـ (اَلَّذينَ اسْتَجابُوا للّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوا أَجْرٌ عَظيمٌ * اَلَّذِينَ قالَ لَهُمُ النّاسُ إِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوهُمْ فَزادَهُمْ إيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيلُ* فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَ فَضْل لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللّهِ وَ اللّهُ ذُو فَضْل عَظِيمٌ* إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مؤمِنينَ) (آل عمران/172ـ 175).

8ـ (وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الأَعْلَونَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ)(آل عمران/139).

9ـ (وَتِلْكَ الأَيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَ اللّهُ لا يُحِبُّ الظّالِمين*وَلِيُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكافِرينَ* أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ يَعْلَمَ الصَّابِرينَ * وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) (آل عمران/140ـ143).

10ـ (ما كانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِوَ لكِنَّ اللّهُ يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ) (آل

صفحه 372

عمران/179).

11ـ (وَ ما كانَ لِنَفْس أَنْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ يُرِدْثَوابَ الدُّنْيا نُؤتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِي الشّاكِرينَ).(آل عمران/144)

12ـ (إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْمَسَّ الْقَومَ قَرْحٌ مِثْلُهُ) (آل عمران/40).

13ـ (وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِىّ قاتَلَ مَعَهُ رِبّيُّونَ كَثيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبيلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَااسْتَكانُوا وَ اللّهُ يُحِبُّ الصّابِرينَ* وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِي أَمْرِنا و َثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرينَ) (آل عمران/146ـ 147).

14ـ (الَّذِينَ قالُوا لإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ*وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحينَ بَما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّ خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ* يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَ فَضْل وَ أَنَّ اللّهَ لايُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنينَ) (آل عمران /168ـ 171).

ترجمه آيات

1ـ «آنان كه كفر ورزيده اند ثروت خود را در راه بازدارى مردم از راه خدا، انفاق مى كنند، يك چنين كارى براى آنان در آينده مايه حسرت مى گردد و شكست مى خورند و افراد كافر به سوى دوزخ روانه مى شوند».

2ـ « به ياد آور موقعى را كه بامدادان مدينه را به عزم نبرد در بيرون شهر ترك گفتى،نقاطى را به عنوان نبرد و دفاع براى مؤمنان آماده مى ساختى.به ياد آور زمانى را كه دو گروه تصميم گرفتند كه سستى نشان دهند و از

صفحه 373

نيمه راه باز گردند خدا ناظر و كمك آنها است افراد با ايمان به خدا توكل مى كنند».

3ـ «خدا به وعده خود (نصرت مسلمانان) وفا كرد آنگاه كه دشمن را به مشيّت خدا بى جان مى كرديد (اين نصرت ادامه داشت) تا سست شديد، روى تپه تيراندازان به نزاع برخاستند و پس از آنكه خواسته شما را نشان داد (پيروزى) با فرمان پيامبر مخالفت ورزيديد (در اين لحظه به دو گروه تقسيم شديد) برخى از شماها خواهان دنيا وبرخى ديگر خواهان آخرت، در اين موقع خدا شما را از دشمن منصرف ساخت، تا شما را بيازمايد، خدا شما را بخشيد، خداوند به مؤمنان كرم و بخشش دارد».

4ـ «به ياد آوريد موقعى را كه از كوه بالا مى رفتيد و به ديگران توجه نمى كرديد و پيامبر شما را از پشت سر صدا مى كرد، سپس اندوهها يكى پس از ديگرى شما را فرا گرفت، تا به خاطر از دست رفتن غنايم و صدماتى كه بر شما وارد شده است، غمگين مباشيد خدا از آنچه كه انجام مى دهيد آگاه است.خداوند پس از غم و اندوه(در شب پس از حادثه) خواب آرامش بخشى فرستاد كه گروهى از شماها را فرا گرفت ولى گروهى از شما كه در خواب فرو نرفتند در فكر جان خود بودند، در باره خدا، گمان هاى باطل بسان گمان هاى دوران جاهليت داشتند، ومى گفتند: آيا چيزى از پيروزى نصيب ما مى شود، بگو پيروزى ها به دست خدا است آنان آنچه را كه در دل پنهان مى دارند براى تو آشكار نمى كنند مى گويند اگر ما نصيبى از پيروزى داشتيم در اين جا كشته نمى شديم بگو اگر در خانه هاى خود قرار بگيريد آنان كه براى آنها كشته شدن نوشته شده است از خانه هاى خود به سوى قتلگاه خود بيرون مى آيند و اين براى اين است كه خداوند آنچه در سينه هاى شما هست، بيازمايد و آنچه در دل از ايمان داريد خالص گرداند، و خداوند از آنچه در دل داريد آگاه است».

صفحه 374

5ـ « محمّد پيامبرى بيش نيست وپيش از او پيامبرانى آمده اند و رفته اند اگر بميرد يا كشته شود به عقب (آيين شرك) باز مى گرديد، هركس به عقب باز گردد، خدا را ضرر نمى رساند، خدا سپاسگزاران را پاداش مى دهد».

6ـ «اگر مجازات نمودند; به مقدارى كه مجازات شده ايد آنان را كيفر دهيد و اگر صبر كنيد و بردبارى به خرج دهيد براى صابران بهتر است. شكيبا باش، شكيبايى تو براى خدا است و برآنان اندوهگين مباش و از مكر و فريب آنان خود را در ضيق و فشار قرار مده».

7ـ «آنان كه دعوت خدا و پيامبر را پس از آن همه جراحات پاسخ گفتند براى آن گروه كه نيكى كرده و تقوا پيش گرفته اند، پاداش بزرگ است.آنان كسانى هستند كه مردم به آنان گفتند كه لشكر دشمن براى حمله به شماها اتّفاق كرده اند از آنها بترسيد ـ ولى ـ ايمان آنان افزون شد گفتند ما را خدا كافى است و او بهترين كمك و حامى ما است.به خاطر چنين توكل ازميدان نبرد با نعمت وكرمى از جانب پروردگار خود بازگشتند، وهيچ آسيبى به آنان نرسيد و از فرمان (رضايت بخش) خدا پيروى كردند خدا داراى كرم و بخشش بزرگ است.اين فقط شيطان است كه پيروان خود را مى ترساند، از آنها نترسيد تنها از من بترسيد اگر ايمان داريد».

8 ـ «سست مشويد وغمگين نباشيد شماها برتريد اگر مؤمن باشيد».

9ـ «اين روزها را (پيروزى) ميان مردم مى گردانيم چرا؟ براى اينكه خدا افراد با ايمان را بشناسد و از شما قربانيانى (يا گواهانى) بگيرد خدا ستمگران را دوست نمى دارد، خدا افراد با ايمان را پاك گرداند و كافران را نابود سازد.آيا چنين پنداشتيد كه تنها با ادعاى ايمان و ارد بهشت خواهيد شد در حالى كه خداوند مجاهدان از شما و صابران را مشخص ساخته است.شماها پيش از رويارويى با دشمن آرزوى مرگ (شهادت) مى كرديد، سپس آن را ديديد درحالى كه به آن نگاه

صفحه 375

مى كرديد(گام به پيش نمى نهاديد)».

10ـ «هرگز شايسته نيست كه خداوند مؤمنان را بر آن وضعى كه هستند رها كند مگر اينكه پاك را از ناپاك جدا سازد. وهرگز خدا شما را از «غيب» آگاه نمى سازد، ولى هركس را بخواهد از پيامبرانش برمى گزيند، به خدا و پيامبران او ايمان بياوريد و اگر ايمان بياوريد و پرهيزگارى را پيشه خود قرار دهيد براى شما است پاداش بزرگ».

11ـ «هيچ انسانى بدون اذن خدا نمى ميرد، مرگ سرنوشتى است تعيين شده، هر كس پاداش دنيا بخواهد به او مى دهيم، وهركس پاداش آخرت را بخواهد به او مى دهيم، خدا سپاسگزاران را پاداش مى دهد».

12ـ «اگر در ميدان نبرد جراحتى به شما رسيد به گروه مخالف نيز به اندازه آن رسيد».

13ـ «چه بسيار از پيامبران كه مردان الهى همراه آنان نبرد كردند هرگز در برابر آنچه در راه خدا به آنان مى رسيد، سست و ضعيف نشدند، و تن به تسليم نداند خدا بردباران را دوست دارد.گفتار آنان جز اين نبود كه پروردگارا، گناهان ما را بيامرز و از اسرافكاريهاى ما درگذر و گامهاى ما را استوار بفرما، وما را بر گروه كافران پيروز گردان».

14ـ « آنان كه در باره برادران خود گفتند اگر از ما پيروى كرده بودند كشته نمى شدند، بگو اگر شما مى توانيد مرگ خود را پيش بينى كنيد و آن را از خود دور سازيد اگر راست مى گوييد. هرگز انسانهايى را كه در راه خدا كشته مى شوند مرده گمان مكن بلكه آنان زندگانند كه نزد خداى خود روزى داده مى شوند.آنها به خاطر نعمتهايى كه خدا از كرم خود به آنان داده است خوشحالند و به خاطر كسانى كه بعداً به آنان ملحق مى شوند مسرورند، نه ترسى بر آنها است و نه غمگين مى شوند.به خاطر نعمتى كه از جانب و كرم او به آنها داده شده است شادمانند خدا پاداش مؤمنان را ضايع نمى كند».

صفحه 376

تفسير آيات

نبرد «احد» پس از غزوه «بدر» دوّمين جنگ دفاعى مسلمانان است كه در دامنه كوه «اُحد» رخ داد، و قرآن نكات هر دو نبرد را يادآور مى شود و تاريخ اسلام نيز علل و نتايج آن را شرح داده است. اگر در نبرد نخست مسلمانان پيروز شدند و در نبرد «احد» شكست خوردند يكى از علل پيروزى در «بدر» اين بود كه رزمندگان اسلام همگى يك دست بودند، و منافقى در ميان آنان نبود، واگر هم بود، نقشى نداشت در حالى كه در نبرد «احد» منافقان و ستون پنجم دشمن، در جبهه و پشت جبهه، كارشكنيهايى انجام مى دادند، و ما نقش منافقان را در جنگ «احد» در محل خود از اين كتاب (جلد چهارم) صفحات 42ـ 63 مشروحاً بيان كرده ايم و براى رعايت اختصار، از بازگويى مجدد آنها در اين جا خوددارى مى نماييم فقط به ديگر خصوصيات اين دفاع مقدّس از نظر قرآن مى پردازيم.

نقشه قريش براى پيروزى

شكست سنگينى كه در نبرد «بدر»بر دشمن مشرك (قريش) وارد شد و گروهى از سران آنها به خاك مذلّت افتادند، سبب شد كه جامعه قريش در سال بعد به فكر انتقام گيرى از «مسلمانان» باشند و براى تحريك مردم هر نوع گريه و زارى بر كشتگان بدر ممنوع گرديد، تا خشم مردم را بر ضدّ مسلمانان بر انگيزند، و تاكتيك آنان براى كسب پيروزى در اين رويارويى امور ياد شده در زير بود:

1ـ گرد آورى امكانات مالى

هيچ دفاعى و تهاجمى بى نياز از هزينه نيست، از آنجا كه كشته شدگان جنگ بدر، قربانى نجات كاروان بازرگانى قريش شدند، فرزندان «اميه» و «ابى جهل» و افرادى ديگر، كه پدران خود را در اين نبرد از دست داده بودند، از ابوسفيان خواستند كه هزينه جنگ را از سود كاروان بازرگانى، كه پدران آنها قربانى نجات آنها

صفحه 377

شدند تأمين كند تا در نتيجه با تطميع برخى از قبايل عرب، انتقام خود را از مسلمانان بگيرند.

ابن هشام در سيره¹ خود مى گويد آيه ياد شده در زير در اين مورد نازل شده است:

(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُّدُوا عَنْ سَبِيلِ اللّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ).²

«آنان كه كفر ورزيده اند ثروت خود را در راه بازدارى مردم از راه خدا، انفاق مى كنند، يك چنين كارى براى آنان در آينده مايه حسرت مى گردد و شكست مى خورند و افراد كافر به سوى دوزخ روانه مى شوند».

امكانات مالى سبب شد كه گروهى از قبيله «بنى كنانه» و اهل «تهامه» به قريش بپيوندند وهمگى در روز معينى به طور سيل آسا به سوى مدينه حركت كنند.

2ـ همراه آوردن زنان

گردانندگان نبرد انتقامى، ناپايدارى كسان خود را در نبرد «بدر» مشاهده كرده و ديدند كه دلاوران قبيله پس از دادن هفتاد كشته، چگونه پا به فرار نهاده و از معركه گريختند از اين جهت، برنامه ريزان نبرد تصميم گرفتند كه شخصيت هاى قريش با زنان خويش حركت كنند; تا انديشه فرار از معركه در مغز كسى خطور نكند زيرا نتيجه فرار، اسارت نواميس است كه براى عرب جاهلى چيزى دشوارتر از آن نبود، و تاريخ اسامى شخصيتها و نام همسران آنان را به دقّت ضبط كرده است.³

1 . سيره ابن هشام، ج2، ص 60; مجمع البيان، ج2، ص 541.
2 . سوره انفال، آيه 36.
3 . سيره ابن هشام، ج2، ص 62.

صفحه 378

3ـ رعايت انضباط سربازى

رعايت انضباط سربازى و بهره گيرى از دلاورانى كه در به كار بردن برخى از آلات رزمى تخصص داشتند يكى از عوامل پيروزى آنها بود. قريش در پرتو اين عوامل، پيروز گشت، ومسلمانان را شكست داد ولى اين شكست سرانجام ميوه شيرينى در برداشت زيرا جامعه اسلامى به اشتباهات خود پى بردند و در نبردهاى آينده از آن پرهيز كردند.

قريش روز چهارشنبه دوازدهم ماه شوال سال سوم هجرت در چند كيلومترى مدينه، اردو زد. و پيامبر روز جمعه ازمدينه بيرون آمد و روز شنبه (نيمه شوال) رويارويى رخ داد. به هنگام تصميم در كيفيت دفاع، در ميان ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)اختلاف رخ داد، گروهى كه در رأس آنان «عبد اللّه بن ابى» بود اصرار ورزيدند كه همگى در مدينه بمانند و زنان از بالاى بامها و مردان در مدخل يا در داخل شهر از آن دفاع كنند، در حالى كه جوانان، و از ميانِ سالخوردگان«حمزه» اصرار ورزيدند كه به استقبال دشمن بروند و در بيرون شهر از خود دفاع كنند، سرانجام نظريه دوّم برگزيده شد قرآن در اين مورد چنين مى فرمايد:

(وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ).

« به ياد آور موقعى را كه بامدادان، مدينه را به عزم نبرد در بيرون شهر ترك گفتى،نقاطى را به عنوان نبرد و دفاع براى مؤمنان آماده مى ساختى».

ناديده گرفتن نظريه رئيس نفاق، سبب شد كه او با سيصد تن از خزرجيان از نيمه راه از منطقه اى به نام «بواط» به مدينه باز گردد، بازگشت اين گروه اثر سوئى در افراد ديگر نهاد زيرا به گواهى قرآن در اين لحظات دو گروه ديگر نيز تصميم گرفتند كه از ارتش اسلام جدا شوند و راه مدينه را در پيش گيرند چنانكه مى فرمايد:

(إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَ اللّهُ وَليُّهُما وَ عَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ

صفحه 379

الْمُؤْمِنُونَ)¹.

«به ياد آور زمانى را كه دو گروه تصميم گرفتند كه سستى نشان دهند و از نيمه راه باز گردند خدا ناظر و كمك آنها است افراد با ايمان به خدا توكل مى كنند».

از اينكه قرآن، خدا را ولى آن دو طايفه مى خواند، مى توان گفت: اين دو گروه منافق نبودند، بلكه از نظر ايمان افراد ناتوانى بودند كه در برابر نسيم مخالف مى لرزيدند، وگاهى مى لغزيدند.

شكست پس از پيروزى

به تصديق تاريخ قطعى، در نخستين مراحل نبرد، خواه به صورت تن به تن، يا هجوم جمعى، مسلمانان پيروز شدند امّا چه شد كه اين پيروزى، بعداً به شكست انجاميد، تاريخ علّت آن را متذكر است وآن اينكه ارتش اسلام نقطه اى را اردوگاه خود قرار داد كه از پشت سر به يك مانع طبيعى يعنى «كوه اُحد» محدود مى گشت و در وسط كوه «اُحد» شكاف و بريدگى خاصى قرار داشت كه احتمال مى رفت كه دشمن كوه احد را دور بزند و از آن شكاف در پشت اردوگاه اسلام ظاهر گردد، و مسلمانان را مورد حمله قرار دهد، پيامبر براى دفع اين خطر، يك گروهان تيرانداز در حدود پنجاه نفر را روى تپه مستقر ساخت، و به فرمانده آنها «عبد اللّه بن جبير» چنين گفت: شما با پرتاب تير دشمن را برانيد، نگذاريد از اين راه وارد ميدان شوند، شما هرگز اين نقطه را ترك نكنيد خواه ما در نبرد پيروز شويم يا مغلوب گرديم.

متأسفانه ـ با اين سفارش اكيد، گروه تيرانداز وقتى پيروزى اسلام و شكست دشمن را مشاهده كردند تپه «دهليز» را به بهانه اينكه ديگر نيازى به حفاظت اين نقطه نيست، رها كردند و هرچه فرمانده اصرار ورزيد كه با دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)مخالفت نكنيد، وسنگر را رها نسازيد، سودى نبخشيد و جز ده نفر همگى به سوى ميدان

1 . سوره آل عمران، آيه 121.

صفحه 380

براى گردآورى غنايم سرازير شدند، دشمن شكست خورده وقتى تپه را خالى از دفاع ديد، با دور زدن و رفتن به پشت كوه، از نقطه بريدگى كوه وارد ميدان شد، و ده نفر از نگهبانان تپه را كشت و ارتش اسلام را از پشت سر در حالى كه سلاحها به زمين نهاده بودند مورد هجوم قرار داد و گروهى را به شهادت رسانيد. قرآن در نكوهش اين گروه و اين بى انضباطى مى فرمايد:

(وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَ عَصْيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَريكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْوَ اللّهُ ذُو فَضْل عَلَى الْمُؤْمِنينَ).¹

«خدا به وعده خود (نصرت مسلمانان) وفا كرد آنگاه كه دشمن را به مشيّت خدا بى جان مى كرديد (اين نصرت ادامه داشت) تا سست شديد، (روى تپه تيراندازان) به نزاع برخاستند و پس از آنكه خواسته شما را نشان داد (پيروزى) با فرمان پيامبر مخالفت ورزيديد (در اين لحظه به دو گروه تقسيم شديد) برخى از شماها خواهان دنيا وبرخى ديگر خواهان آخرت، در اين موقع خدا شما را از دشمن منصرف ساخت، تا شما را بيازمايد، خدا شما را بخشيد، خداوند به مؤمنان كرم و بخشش دارد».

هر يك از مقاطع آيه، اشاره به نكته اى است كه يادآور مى شويم:

1ـ (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ) حاكى از آن است كه خداوند به مسلمانان وعده پيروزى داده بود و وعده خدا در نخستين ساعات جنگ جامه عمل پوشيده بود، حالا خداوند كى چنين وعده پيروزى را به آنان داده بود، چندان روشن نيست، شايد آيه ناظر به وعده اى است كه خداوند پس از جنگ بدر به مسلمانان داده بود و آن اينكه اگر دشمن از اين پس (بعد از جنگ بدر) بازگردد خداوند شماها را با پنج هزار فرشته يارى خواهد كرد چنانكه مى فرمايد:

1 . سوره آل عمران، آيه 122.

صفحه 381

(بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلاف مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمينَ) ¹.

«آرى اگر بردبار و پرهيزگار باشيد، دشمنان به همين زودى به سراغ شما بيايند خدا با پنج هزار فرشته كه نشانه هاى مخصوص دارند شما رايارى مى كند».

وعده الهى وعده بى قيد و شرطى نيود، بلكه مشروط به دو شرط بود: 1ـاستقامت ورزند 2ـ تقوا را پيشه خود سازند (تصبروا و تتقوا) ولى متأسفانه اكثريت نگهبانان تپه، هر دو شرط را از دست دادند نه استقامت ورزيدند و نه فرمان پيامبر را كه هيچ گاه اين نقطه را ترك نكنيد، محترم شمردند.

2ـ (حَتّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ) اين قسمت از آيه اشاره به درگيرى لفظى است كه ميان فرمانده تيراندازان و گروه تحت فرمان رخ داد، فرمانده گروه يادآور شد كه پيامبر به ما امر فرموده است كه هيچ گاه اين نقطه را ترك نكنيم خواه مسلمانان در ميدان پيروز شوند يا مغلوب.

بخارى مى نويسد: پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: هرگاه ديديد كه مرغان هوا ما را مى ربايند از جاى خود حركت نكنيد تا من به شما اجازه دهم واگر ديديد كه دشمن را مغلوب كرديم باز در همين جا مستقر باشيد تا فرمان من به شما برسد.²

3ـ (وَعَصَيْتُمْ) اشاره به مخالفت صريح آنان با فرمان رسول گرامى است كه سنگين ترين خسارت را به دنبال داشت.

4ـ (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَة) ³ اشاره به انگيزه هاى متفاوت است كه بر نگهبانان تپه حاكم بود، دنيا خواهان براى دستيابى به غنايم دشمن، آنجا را ترك كردند، در حالى كه آخرت خواهان تا آخرين لحظه در آنجا

1 . سوره آل عمران، آيه 125.
2 . تاريخ الخميس، ج1، ص 423.
3 . سوره آل عمران، آيه 152.

صفحه 382

ماندند و از اسلام دفاع كردند و سرانجام جام شهادت نوشيدند.

5ـ ( ثُمَّ صَرَفكُمْ عَنْهُمْ) اشاره به غفلت آنان از دشمن است واگر انصراف از دشمن را به خدا نسبت مى دهد، به خاطر اين است كه آنچه در جهان رخ مى دهد، خارج از قلمرو اراده خدا نيست ولى در عين حال مقدمات انصراف را خود آنان پديد آوردند كه اين دو نوع نسبت در قرآن زياد وارد شده است.

مانند: (فَلَمّا زاغُوا أَزاغَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ):« وقتى از حق منحرف شدند خدا قلوب آنان را منحرف ساخت». ¹

(ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّهُ قُلوبَهُمْ) ²: «وقتى از حق روى گردان شدند خدا دلهاى آنان را از حقّ بر گردايند»

6ـ ( لِيَبْتَلِيَكُمْ) ميدان نبرد، در حالى كه ميدان نبرد است ميدان آزمايش است افراد مخلص از افراد مادى بازشناخته مى شوند.

7ـ ( وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْوَ اللّهُ ذُو فَضْل عَلَى الْمُؤْمِنينَ) اين قسمت از آيه از لطف و آمرزش گسترده خدا حكايت مى كند كه شامل حال اين نوع افراد بى انضباط گرديد، در حالى كه اين گروه مستحق آن بودند كه در دادگاه الهى محاكمه شوند، ولى به عللى عفو وبخشش بر خشم و غضب خدا سبقت گرفت و اين گروه مورد عفو قرار گرفتند.

شفتگى در ارتش اسلام

هجوم گردان چهارصد نفرى دشمن به سركردگى «خالد بن وليد»، بر گروهى كه سلاح خود را به كنار نهاده، و مشغول گردآورى غنايم به جامانده از دشمن در ميدان نبرد بودند آشفتگى عجيبى در ميان ارتش اسلام پديد آورد، در نتيجه نظام از

1 . سوره صف، آيه 5.
2 . سوره توبه، آيه 127.

صفحه 383

هم گسست و ترس و رعب همه را فرا گرفت، چاره اى جز اين نداشتند كه سراسيمه به اين طرف وآن طرف بدوند تا گريزگاهى پيدا كنند، در اين شرايط گروه عظيمى با رفتن بالاى كوه، خود را از معركه نجات دادند، در حالى كه گروهى ديگر در همان لحظه، به وسيله شمشير دشمن درو شدند، و حلقه محاصره پيامبر هر لحظه تنگتر مى شد و خطر جانى او را تهديد مى كرد، و جز تعداد انگشت شمارى كه از جان او دفاع مى كردند، همگى در حال فرار و يا به فكر جان خويش بودند و هرچه پيامبر آنان را صدا مى كرد ومى گفت: «إِليّ عباد اللّه إِليّ عباد اللّه فانّي رسول اللّه» «به سوى من اى بندگان خدا، به سوى من اى بندگان خدا، من پيامبر خدا هستم» گوش آنان به فريادهاى كمك طلبانه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بدهكار نبود، در اين حالت سيل غم يكى پس از ديگرى ـ غم شكست، غم از دست دادن عزيزان، غم شايعه كشته شدن پيامبر ـ بسان ابر سياه آسمان، قلب آنان را فرا گرفت به گونه اى كه از دست دادن غنايم و رها شدن خود را فراموش كردند قرآن يك چنين چشم انداز مصيبت بار و وحشت زايى را در آيه ياد شده در زير بازگو مى كند، مى فرمايد:

(إِذْ تُصْعِدُونَوَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَد وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْريكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمّاً بِغَمّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ) ¹.

«به ياد آوريد موقعى را كه از كوه بالا مى رفتيد و به ديگران توجه نمى كرديد و پيامبر شما را از پشت سر صدا مى كرد، سپس اندوهها يكى پس از ديگرى شما را فرا گرفت، تا به خاطر از دست رفتن غنايم و صدماتى كه بر شما وارد شده است، غمگين مباشيد خدا از آنچه كه انجام مى دهيد آگاه است».

دقّت در جمله هاى اين آيه يادآور يك رشته حوادث ناگوارى است كه در دفاع مقدس «احد» رخ داد اينك به صورت فشرده به آنها اشاره مى شود:

1ـ(إِذْ تُصْعِدُونَوَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَد) اشاره به فرار آنان از ميدان نبرد، فرارى

1 . سوره آل عمران، آيه 153.

صفحه 384

كه به جز خود، به ديگرى توجه نداشتند.

2ـ ( وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْريكُمْ) ناظر به نداهاى پيامبر است كه پاسخى به آنها داده نمى شد.

3ـ (فَأَثابَكُمْ غَمّاً بِغَمّ) ناظر به هجوم اندوه فزون از حد بر گروهى كه معركه نبرد را ترك گفتند.

4ـ (لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ) سنگينى غم و اندوه به قدرى بود كه ديگر اندوهها را به دست فراموشى سپردند، ودر باره اينكه غنايم را از دست دادند، ويا در اين راه زخمى شدند، نمى انديشيدند.

قرآن در آيه بعد پرده را بالا مى زند و از گروهى از صحابه پيامبر چهره خاصى ترسيم مى كند اينك بيان اين قسمت:

در سراشيبى ارتداد

(ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاِهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الأَمْرِ مِنْ شَيْء قُلْ إِنَّ الأَمْرَ كُلَّهُ للّهِ يُخْفُونَ في أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْكانَ لَنا مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هيهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ في بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَ لِيَبْتَلِيَ اللّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَاللّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ)¹.

«خداوند پس از غم و اندوه(در شب پس از حادثه) خواب آرامش بخشى فرستاد كه گروهى از شماها را فرا گرفت ولى گروهى از شما كه در خواب فرو نرفتند در فكر جان خود بودند، در باره خدا، گمان هاى باطلى بسان گمان هاى دوران جاهليت داشتند، ومى گفتند: آيا چيزى از پيروزى نصيب ما مى شود، بگو پيروزى ها به دست خدا است آنان آنچه را كه در دل پنهان مى دارند براى تو آشكار

1 . سوره آل عمران، آيه 154.

صفحه 385

نمى كنند مى گويند اگر ما نصيبى از پيروزى داشتيم در اين جا كشته نمى شديم بگو اگر در خانه هاى خود قرار بگيريد آنان كه براى آنها كشته شدن نوشته شده است از خانه هاى خود به سوى قتلگاه خود بيرون مى آيند و اين براى اين است كه خداوند آنچه در سينه هاى شما هست، بيازمايد و آنچه در دل از ايمان داريد خالص گرداند، و خداوند از آنچه در دل داريد آگاه است».

هريك از جمله هاى اين آيه بيانگر نكته اى است كه به طور فشرده بيان مى گردد:

1ـ (ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً):«خواب آرامش بخشى نازل كرد».

اين جمله ناظر به شب پس از جنگ اُحد است شبى بس دردناك و مهيب، دردناك از آن نظر كه بسيارى از مسلمانان مجروح بودند، مهيب و وحشت زا، از آن نظر كه فكر مى كردند كه ممكن است دشمن باز گردد حمله را از سر بگيرد و ضربه ديگرى نيز وارد سازد، در چنين هنگامى ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به دو گروه تقسيم شدند افراد با ايمان كه از كرده خويش پشيمان شده بودند ودر خواب آرامش بخشى فرو رفتند، زيرا به لطف الهى اعتماد داشتند چنانكه مى فرمايد:(يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ): برخى از شماها را پوشانيد، ولى گروه ضعيف و يا فاقد ايمان در وحشت فرو رفته و خواب به ديدگان آنها راه نيافت زيرا وحشت يكى از عوامل بى خوابى است وصفات اين گروه در جمله هاى بعدى چنين بيان شده است.

2ـ ( قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ) به فكر جان خود بودند و هرگز در باره اسلام وپيامبر فكر نمى كردند.

3ـ ( يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاِهِلِيَّةِ): «در باره خدا گمانهاى بسان گمانهاى دوران جاهليت مى بردند» شكست را نشانه بى اساس بودن نويد نصرت مى انديشيدند.

4ـ (يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الأَمْرِ مِنْ شَيْء): آيا پس از اين شكست، باز براى ما

صفحه 386

پيروزى هست؟ آيا بار ديگر قد راست مى كنيم؟

خدا در پاسخ اين گفتار يادآور مى شود كه (قُلْ إِنَّ الأَمْرَ كُلَّهُ للّهِ): پيروزيها همگى در دست خدا است امّا مشروط بر اينكه از راه آن وارد شويد و يكى از وسائل آن حفظ انضباط سربازى است كه متأسفانه از دست دادند.

5ـ ( يُخْفُونَ في أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ) در دل چيزهايى را پنهان مى كنند كه براى تو آشكار نمى كنند و شايد مقصود اين است كه اگر آيين اسلام بر حق بود ما كشته نمى شديم.

6ـ (يَقُولُونَ لَوْكانَ لَنا مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هيهُنا): مى گويند اگر چيزى براى ما بود در اين جنگ كشته نمى شديم».

اين جمله از ابهام خاصى برخوردار است و روشن نيست كه مقصود از ( مِنَ الأَمْرِ شَيْء) چيست؟ احتمال دارد كه مقصود اين است كه اگر راه و روش ما از حقانيت برخوردار بود از ما در اين جنگ كسى كشته نمى شد شكست را نشانه نا استوارى راه و روش فكر مى كردند، احتمال دارد مقصود اين باشد كه اگر در كيفيت دفاع از مدينه، ما اختيارى داشتيم و پيامبر به سخن ما گوش مى داد در اين جا اين همه كشته نمى داديم.

خدا در پاسخ اين گروه يادآور مى شود كه مرگ يك سنّت قطعى الهى است، فرار از آن ممكن نيست وشهادت در ميدان نبرد، نشانه نااستوارى آيين و يا نشانه تصميم غير صحيح نيست، چنانكه مى فرمايد:

7ـ (قُلْ لَوْ كُنْتُمْ في بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ).

بر اين بخش از آيه نيز ابهامى سايه افكنده است ممكن است مقصود اين باشد كه شما اگر در خانه هاى خود باقى مانده بوديد و در ميدان نبرد حاضر نمى شديد به جايى ضرر نمى زد زيرا مؤمنان مخلص تخلف نمى كردند، سرانجام به ميدان شهادت مى آمدند نبرد مى كردند و جام شهادت مى نوشيدند.

اين احتمال با جمله پيشين چندان انسجام ندارد، هرچند مرحوم طبرسى آن را

صفحه 387

احتمال نخست قرار داده است. احتمال ديگر اين است كه اگر شماها در خانه هاى خود باقى مى مانديد سرانجام آن گروه از شماها كه مرگ آنها مقدّر قطعى است، به بستر مرگ مى شتافتند اگر هم در ميدان نبرد نمى مردند، سرانجام در همان لحظه، مرگ گلوى آنان را در بسترشان مى فشارد و به تعبير حسين بن على (عليهما السلام)«لامحيص عمّا خط بالقلم: از آنچه كه قلم قضا بر انسان نوشته است چاره اى نيست».

درست است كه مسلمانان در اين نبرد شكست خوردند و ضررهايى را متحمل شدند ولى شكست، سود ويا سودهايى نيز در برداشت و آن اينكه، آنچه در سينه ها بود بيرون ريخته شد و منافق از مؤمن بازشناخته گرديد، چنانكه مى فرمايد:( وَ لِيَبْتَلِيَ اللّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ): «خدا با آنچه در سينه ها داريد شماها را بيازمايد و آنچه در دل از ايمان داريد، خالص گرداند».

هرچند خدا پيش از اين آزمون، ازكليه سرائر و درونيهاى ما آگاه است و او نيازى به چنين آزمونى ندارد و اين آزمون فقط براى آگاهى و بازشناسى ما انجام گرفت چنانكه مى فرمايد: ( وَاللّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ). وما در آينده در باره نتايج ناخواسته شكست، سخن خواهيم گفت.

شايعه قتل پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)

نشر اكاذيب و تبليغات دروغ در ميدان هاى نبرد، يكى از عوامل مؤثّر در تضعيف روحيه ها است و دشمن مشرك از اين حربه در اثناى نبرد «احد» استفاده كرد و قتل پيامبر را در ميان مسلمين منتشر ساخت و بر اثر آن ،گروهى به فكر بازگشت به آيين بت پرستى افتادند كه قرآن از آن با جمله (انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ) تعبير مى آورد و گروهى راه مدينه را در پيش گرفتند و گروه سوّم گفتند كه اگر پيامبر كشته شد خداى پيامبر زنده است و وظيفه اسلامى بر جاى خود باقى است قرآن به اين قسمت از واقعه «احد» در آيه ياد شده در زير اشاره مى كند و مى فرمايد:

(وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى

صفحه 388

أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللّهُ الشّاكِرينَ) ¹.

« محمّد پيامبرى بيش نيست وپيش از او پيامبرانى آمده اند و رفته اند اگر بميرد يا كشته شود به عقب (آيين شرك) باز مى گرديد، هركس به عقب باز گردد، خدا را ضرر نمى رساند، خدا سپاسگزاران را پاداش مى دهد».

مثله كردن شهداى احد

«هند» (دختر عتبه زن ابوسفيان مادر معاويه) به هنگام ضعف مسلمانان با گروهى از زنان وارد ميدان شدند و به شنيع ترين عمل يعنى بريدن گوش وبينى شهدا دست زدند و از اعضاى بريده براى خود گردنبند و خلخال درست كردند و گردنبند و گوشوارهاى طلايى خود را به قاتل «حمزه»، (وحشى) بخشيدند حتى به اين هم اكتفا نكردند «هند» شكم حمزه را دريد و كبد او را بيرون آورد و آن را جويد ولى چون نتوانست آن را ببلعد به دور انداخت. سپس روى سنگى ايستاد و با رجز خاصى، شعار داد.²

پس از خاموشى آتش نبرد، پيامبر در ميدان نبرد به گردش پرداخت، وقتى چشمش به بدن مثله شده حمزه افتاد خشم خاصى بر او دست داد و گفت: اگر بر قريش دست يابم، سى نفر از آنان را مثله مى كنم وقتى ياران وى از تأثّر شديد او آگاه شدند گفتند اگر بر دشمن دست يابيم آنچنان آنان را مثله مى كنيم كه در ميان عرب سابقه اى نداشته باشد.

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در اين انديشه و گفتگو بود كه وحى الهى فرود آمد و او را به عدل در مقام مجازات، دعوت نمود و چنين فرمود:

(وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصّابِرينَ*

1 . سوره آل عمران، آيه 144.
2 . مجمع البيان، ج3، ص 393.

صفحه 389

وَاصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاّ باللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ فِي ضَيْق مِمّا يَمْكُرُونَ) ¹.

«اگر مجازات نمودند; به مقدارى كه مجازات شده ايد آنان را كيفر دهيد و اگر صبر كنيد و بردبارى به خرج دهيد براى صابران بهتر است شكيبا باش، شكيبايى تو براى خدا است و برآنان اندوهگين مباش و از مكر و فريب آنان خود را در ضيق و فشار قرار مده».

تعقيب دشمن

شب شانزدهم شوال سال سوّم هجرت، شب بسيار دردناك و اسفبارى بود ناله زنان داغديده از يك طرف، ضجه مجروحان جنگى كه خواب به چشم آنان راه نمى يافت از طرف ديگر، و احتمال حمله مجدد دشمن، دست به دست هم داده، محيط مدينه را محيط غم و اندوه، و محيط رعب و وحشت ساخته بود.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) براى تقويت روحيه شكست خورده مسلمانان و ارعاب دشمن، بامداد روز يكشنبه دستور داد كه در مدينه اعلام كنند كه كسانى كه ديروز در نبرد با دشمن شركت داشتند، آماده خروج از مدينه و تعقيب دشمن شوند و گروهى كه تخلّف كرده بودند، حقّ شركت در آن ندارند، پس از اندى لشكرى از مجروحان و خستگان گردا گرد پيامبر را گرفته و همگان تا نقطه اى به نام «حمراء الأسد» كه در هشت فرسنگى مدينه قرار دارد پيش رفتند پيامبر در حالى كه «ابن اُم مكتوم» را نماينده خود در مدينه قرار داده بود با يارانش سه روز (دوشنبه، سه شنبه و چهارشنبه) در آنجا اقامت گزيد وقتى از بازگشت دشمن به سوى مكّه مطلّع گرديد، به سوى مدينه بازگشت.

البته ابوسفيان تصميم بر حمله مجدد داشت ولى عواملى از خارج و داخل، او را از اين حمله بازداشت. مقصود از عامل خارجى همان «معبد خزاعى» است كه

1 . سوره نحل، آيه 126ـ 127.

صفحه 390

وى مشرك بود ولى تمام افراد قبيله «خزاعه» با پيامبر رابطه نيكو داشته و رازدار او بودند.

«معبد» از مدينه به سوى مكّه مى رفت در «حمراء الأسد» با رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) ملاقات كرد وضع پيامبر و ياران او، عواطف انسانى معبد را تكان داد از اين جهت رو به پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) كرد و گفت شما را در اين حالت ديدن براى من سخت و گران است از خدا مى خواهم تو را شفا دهد، وى كه عازم مكه بود، در نقطه اى به نام «روحا» با ابوسفيان ملاقات كرد و مشاهده نمود كه او تصميم بر بازگشت به سوى مدينه دارد كه ضربه كارى تر ديگرى بر مسلمانان وارد سازد.

ابوسفيان كه با معبد خزاعى كه خود رئيس قبيله «خزاعه» بود آشنايى سابق داشت از او پرسيد كه پشت سر چه ديده است. گفت: محمّد و ياران او را ديدم كه به صورت آتش بر افروخته براى تعقيب شما از مدينه بيرون آمده اند، و در اين لشگر افراد تازه نفس شركت كرده اند كه ديروز شركت نداشتند و بركار ديروز خود سخت پشيمانند.

مقصود از عامل داخلى كه مايه انصراف گرديد «صفوان بن امية بن خلف» است او خود يكى از سران قريش به شمار مى رفت و پدرش «امية بن خلف» در نبرد «بدر» كشته شده بود او به ابوسفيان گفت مى انديشم كه در مصاف دوّم، نبردى باشد غير آنچه كه ديروز ديدم اگر به مكه بازگرديم وبه پيروزى نسبى خود اكتفا ورزيم، بهتر است، اين گفتگوها سبب شد كه وى از بازگشت مجدد به مدينه منصرف گردد و آياتى در اين زمينه فرود آمد:¹

(اَلَّذينَ اسْتَجابُوا للّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوا أَجْرٌ عَظيمٌ).²

1 . سيره ابن هشام، ج2، ص 11.
2 . سوره آل عمران، آيه 172.

صفحه 391

«آنان كه دعوت خدا و پيامبر را پس از آن همه جراحات پاسخ گفتند براى آن گروه كه نيكى كرده و تقوا پيش گرفته اند، پاداش بزرگ است».

(اَلَّذِينَ قالَ لَهُمُ النّاسُ إِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوهُمْ فَزادَهُمْ إيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيلُ) ¹.

«آنان كسانى هستند كه مردم ² به آنان گفتند كه لشكر دشمن براى حمله به شماها اتّفاق كرده اند از آنها بترسيد ـ ولى ـ ايمان آنان افزون شد گفتند ما را خدا كافى است و او بهترين كمك و حامى ما است».

(فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَ فَضْل لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللّهِ وَ اللّهُ ذُو فَضْل عَظِيمٌ) ³.

«به خاطر چنين توكل ازميدان نبرد با نعمت وكرمى از جانب پروردگار خود بازگشتند، وهيچ آسيبى به آنان نرسيد و از فرمان (رضايت بخش) خدا پيروى كردند خدا داراى كرم و بخشش بزرگ است».

(إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مؤمِنينَ)⁴.

«اين فقط شيطان است كه پيروان خود را مى ترساند، از آنها نترسيد تنها از من بترسيد اگر ايمان داريد».

در اين آيه عمل گزارشگران «قبيله عبد القيس» عمل شيطان خوانده شده كه افراد با ايمان هرگز از تهديد آنان نمى ترسند زيرا در هر دو حالت (پيروزى يا

1 . سوره آل عمران، آيه 173.
2 . مقصود كاروانى از قبيله «عبد القيس» است كه براى خريد گندم عازم مدينه بودند و در نيمه راه با ابوسفيان ملاقات كردند او به وسيله اين كاروان به مسلمانان پيام فرستاد كه آماده بازگشت به مدينه است كه مسلمانان را ريشه كن كند.

3 . سوره آل عمران، آيه 174.

4 . سوره آل عمران، آيه 175.

صفحه 392

شكست) خود را سعادتمند مى دانند.

مجموع اين آيات به ما مى آموزد كه:

اوّلاً: اگر در نبرد به عللى شكست خورديم، ديگر نبايد از اين شكست ظاهرى، شكست روحى و معنوى بخوريم فوراً با باقيمانده قوا و نيرو، خود را براى نبرد مجدد آماده سازيم چنانكه مى فرمايد:(اَلَّذينَ اسْتَجابُوا للّهِ).

ثانياً: گزارشهاى رسيده از دشمن مبنى بر چنين وچنان، نبايد مايه ترس شود، بلكه بايد مايه فزونى ايمان گردد، ايمان بر پيروزى خود در نبرد مجدد، زيرا خدا بهترين حامى ويار ما است مشروط بر اينكه با دستورهاى او و رسول وى مخالفت نورزيم چنانكه مى فرمايد: (الّذين قال لَهم النّاسُ).

ثالثاً: بلندگوهاى به ظاهر بى طرف ولى در باطن وابسته كه به نفع دشمن سخن مى گويند شيطانند كه فقط مى توانند پيروان خود را بترسانند در حالى كه مؤمنان فقط از خدا مى ترسند چنانكه مى فرمايد:(ذلِكُمُ الشّيطانُ).

***

نبرد «اُحد» به پايان رسيد و دشمن نيز راه مكه را در پيش گرفت و محيط زندگى در مدينه به آرامش گراييد وقت آن رسيده است كه اين رويداد از ديد وحى الهى مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد.

علّت شكست

قرآن علّت شكست را ضعف ايمان مى داند واينكه انديشه دنياگرايى، بر فكر انضباط اسلامى و پيروزى از دستورات پيامبر غلبه كرد، آنگاه نويد مى دهد كه هرگاه به خطّ نخست باز گردند، پيروزى از آن آنها است چنانكه مى فرمايد:

(وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الأَعْلَونَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ).¹

1 . سوره آل عمران، آيه 139.

صفحه 393

«سست مشويد وغمگين نباشيد شماها برتريد اگر مؤمن باشيد».

تمام نكته در جمله (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ) نهفته است و اين حقيقت در تفسير آيه (وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّهُ وَعْدَهُ) به روشنى بيان گرديد.¹

سودى كه از طريق شكست برده شد

نبرد «احد» ميوه هاى تلخ و شيرين داشت گروهى از بهترين ياران اسلام قربانى ناپايدارى برخى از دنيا پرستان در سنگر نبرد شدند، ولى در عين حال خالى از منفعت نبود اگر تلخى داشت ميوه شيرين نيز در بر داشت، و آيات ياد شده در زير كه در موارد متعدّدى از سوره آل عمران وارد شده اند،به اين مطلب اشاره دارند.

(وَتِلْكَ الأَيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَ اللّهُ لا يُحِبُّ الظّالِمينَ).

«اين روزها را (پيروزى) ميان مردم مى گردانيم چرا؟ براى اينكه خدا افراد با ايمان را بشناسد و از شما قربانيانى (يا گواهانى) بگيرد خدا ستمگران را دوست نمى دارد».

(وَلِيُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكافِرينَ): « خدا افراد با ايمان را پاك گرداند و كافران را نابود سازد».

(أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ يَعْلَمَ الصَّابِرينَ).

«آيا چنين پنداشتيد كه تنها با ادعاى ايمان و ارد بهشت خواهيد شد در حالى كه خداوند مجاهدان از شما و صابران را مشخص ساخته است».

(وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ).²

1 . سوره آل عمران، آيه 152.
2 . سوره آل عمران، آيه 140ـ 143.

صفحه 394

«شماها پيش از رويارويى با دشمن آرزوى مرگ (شهادت) مى كرديد، سپس آن را ديديد درحالى كه به آن نگاه مى كرديد(گام به پيش نمى نهاديد)».

(ما كانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِوَ لكِنَّ اللّهُ يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ).¹

«هرگز شايسته نيست كه خداوند مؤمنان را بر آن وضعى كه هستند ترك كند مگر اينكه پاك را از ناپاك جدا سازد. وهرگز خدا شما را از «غيب» آگاه نمى سازد، ولى هركس را بخواهد از پيامبرانش برمى گزيند، به خدا و پيامبران او ايمان بياوريد و اگر ايمان بياوريد وپرهيزگارى را پيشه خود قرار دهيد براى شما است پاداش بزرگ».

نكات آيات

در مجموع اين آيات به يك رشته نكاتى اشاره شده كه همگى بيانگر، نتايج جنگ «اُحد» است كه ناخواسته به دست آمده و اين نكات عبارتند از:

1ـ پيروزى و شكست از سنت هاى الهى است

جمله (وَ تِلْكَ الأَيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ) از يك سنّت الهى پرده بر مى دارد و آن اين كه قوه و قدرت غلبه و پيروزى، به صورت دايم از آن گروهى نيست و بر جبين هيچ ملتى نوشته نشده كه هميشه غالب و پيروز گردند، بلكه تمام ملل جهان پيوسته داراى نشيب وفرازى بوده اند و ستاره اقبال همه ملل، گاهى در حال طلوع و گاهى در حال غروب بوده است.

2ـ بازشناسى مؤمن از منافق

نبرد «اُحد»، مايه بازشناسى مؤمن از كافر گرديد زيرا پايدارى در ميدان نبرد و

1 . سوره آل عمران، آيه 179.

صفحه 395

پيروى از دستور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نشانه ايمان و نقطه مقابل آن نشانه ضعف و يا فقدان ايمان مى باشد چنانكه مى فرمايد:

(وَ لِيَعْلَمَ اللّهُ الّذينَ آمنوا مِنكُمْ): «تا خدا افراد با ايمان را بشناسد». وشناخت خدا، كنايه از معرفى آنها است، تا مردم بشناسند.

3ـ وجود گواهان بر اعمال

در اين ماجرا گروهى به آن پايه از كمال رسيدند كه بر اعمال گروه ديگر شاهد و گواه شوند و در روز رستاخيز به عنوان «شهداء الأعمال» معروف مى باشند چنانكه مى فرمايد:( و يتخذ منكم شهداء) و گاهى اين جمله به صورت ديگر تفسير مى گردد و آن اينكه در اين جريان گروهى به مقام رفيع شهادت نائل آمدند و مقام بزرگى را كسب كردند و در هر حال خواه «شهداء» به معنى گواهان اعمال، و يا قربانيان راه وى باشد، يك چنين فضيلتى براى اين گروه در اين نبرد به دست آمد.

4ـ تصفيه مؤمنان از پليديها

(وَ لِيُمَحِّصَ اللّهُ الّذينَ آمنوا ويَمْحَقَ الكافِرِينَ) تمحيص در لغت عرب به معنى «تنزيه» و تطهير و پاكيزه كردن است همچنانكه «محق» به معنى نابودى و زدودن تدريجى است; در اين نبرد، هر دو مسئله «تمحيص مؤمنان» و «محق كافران» به صورت روشن انجام گرفت امّا مسئله نخست براى اينكه كوره حوادث نقاط ضعف و عيب افراد را آشكار مى سازد، همچنانكه كوره داغ، ناخالص طلا و نقره را آشكار مى نمايد.

پيش از نبرد «بدر» بسيارى از آنان خود را مؤمن خالص مى پنداشتند آرزوى شهادت مى كردند چنانكه مى فرمايد:(وَ لقد كنتم تمنون الموت من قبل أن تلقوه)ولى سرگذشت «اُحد» پايه ايمان و فداكارى آنها را آشكار ساخت و نقاط ضعف آنها را به خودشان نشان داد.

صفحه 396

گروه مؤمن در پرتو ايمان به خالص سازى خويش پرداختند وپس از تكميل خود، در نبردهاى آينده به محو كفر و كافران ازمحيط اسلامى اشتغال ورزيدند.

تا انسان خود را قبلاً نسازد نمى تواند جامعه را بسازد; از اين جهت بايد مدعيان ايمان در بوته آزمايش قرار گيرند و پايه ايمان آنها روشن گردد آنگاه پس از رفع عيب و نقص از جانب خود; به ساختن جامعه بپردازند و جمله (وَ لِيُمَحِّصَ اللّهُ الّذينَ آمنوا ويَمْحَقَ الكافِرِينَ) حاوى اين مطلب است.

5ـ بهشت در گرو جهاد و پايدارى

ماجراى«اُحد» مسئله «بهشت در گرو جهاد و پايدارى» را به نمايش گذارد و عملاً تفهيم كرد كه ايمان زبانى و پشت هم اندازى در مقام گفتار سودى ندارد، بلكه بايد ايمان با كردار و ثبات در ميدان نبرد همراه گردد، چنانكه مى فرمايد:

(أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ يَعْلَمَ الصّابِرينَ) ¹.

«بلكه خيال مى كنيد كه وارد بهشت مى شويد و خدا مى داند كه كدام از شما جهاد كرده و بردباران را مى شناسد».

آياتى كه به اين مسئله تأكيد مى كند بيش از اين مختصرى است كه در اين جا نقل گرديد.

6ـ جداسازى پاكيزه از ناپاك

سرانجام آيات ياد شده به نتيجه دوّم تأكيد مى كند و مى فرمايد: «يكى از نتايج اين نبرد جداسازى طيب (مؤمن) از خبيث (كافر يا منافق) بود چنانكه مى فرمايد:

1 . سوره آل عمران، آيه 142.

صفحه 397

(ما كانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ)¹.

در بدو نظر دست يابى بر اين نتيجه از دو راه امكان داشت:

1ـ خدا به تك تك افراد با ايمان، الهام كند و مؤمن ها و منافقها را معرفى كند.

2ـ چنين نبردى جدا ساز; پيش آيد و عملاً دوگروه از يكديگر جدا گردند.

راه نخست بر خلاف سنّت الهى است زيرا مشيّت او بر اين تعلّق گرفته كه فقط گروهى از بندگان زبده خود را بر غيب مسلّط سازد و برآنها وحى كند نه هر فردى; در اين صورت جز راه دوّم راه ديگرى وجود نداشت چنانكه مى فرمايد:

(وَ ما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغْيبِ وَ لكِنَّ اللّهُ يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ) ².

«امكان نداشت كه خدا شماها را از غيب آگاه سازد بلكه گروهى از پيامبران خود را بر اين افراد برمى گزيد».

تا اين جا با علل و نتايج قهرى شكست از نظر آيات قرآن آشنا شديم فقط يك مطلب باقى ماند و آن مسئله تقويت روحيه سربازان واقعى اسلام است كه در اين نبرد شكست خوردند و عزيزانى را از دست دادند، تقويتى كه نتيجه آن اين باشد كه خود را نبازند و به اصطلاح از اين شكست ظاهرى، شكست روحى نخورند.

تقويت روحيه ها

شكست و پيروزى دو پديده اجتماعى است كه يك رشته آثار روانى خاصى را به دنبال دارند، پيروزى، ارج و منزلت گروه پيروز را بالا مى برد، و معايب آنها را تحت پوشش خود مستور مى دارد.

1 . سوره آل عمران، آيه 179.
2 . سوره آل عمران، آيه 179.

صفحه 398

و به خاطر عظمت و عزّتى كه از اين طريق نصيب آنان مى گردد ديگر كسى به فكر نقاط ضعف ديرينه آنان نبوده و همه نقاط زندگى آنان نقاط قوّت تلقى مى گردد.اگر پيروزى چنين اثرى را به دنبال دارد شكست نيز داراى اثر مقابل است در اين حالت نه تنها عيوب افراد فراموش نمى شود، بلكه چيزهايى نيز بر اين افزوده مى شود و اشكال تراشيهايى بى اساس نيز صورت مى گيرد.

به اين حقيقت، در يكى از سخنان پيشوايان ما اشاره شده آنجا كه مى فرمايد:

«إذا أقبلتْ الدنيا عَلى أحد أعارتْه محاسِنَ غيره و إذا أدْبَرتْ عنه سلَبتْه محاسنَ نفسِه».

«هرگاه قدرت ومال به سوى گروهى روى آورد آنان با زيباييهاى ديگران توصيف مى شوند و اگر دنيا از آنان روى گرداند كمالات و زيباييهاى مسلّم آنها را از ايشان سلب مى كند».¹

اين اصل در نبرد «اُحد» به گونه اى نيز حاكم بود، پيروزى «بدر»مقام و موقعيت مسلمانان را در نزد كافران و منافقان بالا برد و رعب و ترس بر دلها افكند، وشكست در «اُحد» مايه تزلزل و گرايش به انحراف گرديد.

گروهى از ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) به جاى هدفگرايى «فردگرا » بودند، حيات و پيروزى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)را نشانه حقانيّت او، مرگ و شكست او را نشانه نا استوارى آيين او مى انديشيدند.

قرآن با اين انديشه باطل از دو طريق مبارزه مى كند:

الف: استوارى آيين بستگى به حيات پيامبر ندارد

حقانيت و استوارى آيينى بستگى به حيات و پيروزى آورنده آن ندارد، پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)

1 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 8.

صفحه 399

در اين رهگذر پيام آورى بيش نيست، ونبايد انديشه مرگ او ، سبب بازگشت گروندگان،به عصر جاهليت گردد و اگر استوارى آيين از طريق دليل و برهان ثابت گرديده هيچ پديده اى نمى تواند به آن آسيب برساند.

قرآن به اين حقيقت در آيه (و َ ما مُحَمّدٌ إِلاّ رَسُولٌ) كه متن و ترجمه آن را قبلاً آورديم، اشاره مى كند.

ب: مرگ يك سنّت الهى است

مرگ و فناءِ موجودات امكانى از سنّت هاى قطعى الهى است و هر موجودى براى خود سرنوشتى دارد و براى هر انسانى اجل و حيات محدودى مى باشد كه از آن تجاوز نمى كند و پيامبر نيز يك موجود ممكن است كه بايد راه را طى كند چنانكه مى فرمايد:

(وَ ما كانَ لِنَفْس أَنْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ يُرِدْثَوابَ الدُّنْيا نُؤتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِي الشّاكِرينَ).

«هيچ انسانى بد¹ون اذن خدا نمى ميرد، مرگ سرنوشتى است تعيين شده، هر كس پاداش دنيا بخواهد به او مى دهيم، وهركس پاداش آخرت را بخواهد به او مى دهيم، خدا سپاسگزاران را پاداش مى دهد».

نبرد همراه ناملايمات است

سرانجام نبرد، نامش نبرد است هيچ نبردى خالى از ناملايمات نمى باشد و به اصطلاح در جنگ حلوا پخش نمى كنند، واگر شما زخمى شديد و كشته داديد. دشمن نيز زخمى داشته و كشته داده است، (واگر خسارت او در نبرد «اُحد» كم بود لكن خسارت او در نبرد «بدر» كمتر از خسارت شما در نبرد اُحد نبود» چنانكه

1 . سوره آل عمران، آيه 145.

صفحه 400

مى فرمايد:

(إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْمَسَّ الْقَومَ قَرْحٌ مِثْلُهُ) ¹.

«اگر در ميدان نبرد جراحتى به شما رسيد به گروه مخالف نيز به اندازه آن (در جنگ بدر) رسيد».

از مجاهدان پيشين

قرآن براى تقويت روحيه ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)، سرگذشت پيامبران و جهادِ ياران آنان را يادآور مى شود كه جمعيت كم، بر گروه زيادى پيروز شدند و صبر و مقاومت را پيشه خود قرار داده ضعف و سستى را از خود دور كردند چنانكه مى فرمايد:

(وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِىّ قاتَلَ مَعَهُ رِبّيُّونَ كَثيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبيلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَااسْتَكانُوا وَ اللّهُ يُحِبُّ الصّابِرينَ).²

«چه بسيار از پيامبران كه مردان الهى همراه آنان نبرد كردند هرگز در برابر آنچه در راه خدا به آنان مى رسيد، سست و ضعيف نشدند، و تن به تسليم نداند خدا بردباران را دوست دارد».

(وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِي أَمْرِنا و َثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرينَ) ³.

«گفتار آنان جز اين نبود كه پروردگارا، گناهان ما را بيامرز و از اسرافكاريهاى ما درگذر و گامهاى ما را استوار بفرما و ما را بر گروه كافران پيروز گردان».

شهيدان زندگانند

پس از بازگشت به مدينه; منافقان زمينه را براى تضعيف عقايد مناسب ديده و

1 . سوره آل عمران، آيه 140.
2 . سوره آل عمران، آيه 146.
3 . سوره آل عمران، آيه 147.

صفحه 401

زبان به شماتت گشودند و گفتند، اگر اين گروه از مدينه برون نرفته بودند سالم مى ماندند و كشته نمى شدند. قرآن شماتت منافقان را چنين نقل مى كند:

(الَّذِينَ قالُوا لإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ).¹

« آنان كه به برادران خود گفتند اگر از ما پيروى كرده بودند كشته نمى شدند، بگو اگر شما مى توانيد مرگ خود را پيش بينى كنيد و آن را از خود دور سازيد اگر راست مى گوييد».

قرآن براى محو اثر تخريبى اين سخن، دو پاسخ مى دهد يكى همان است كه در متن آيه آمده است و آن اينكه اگر اين گروه مى توانند مرگ افراد را پيش بينى كنند، چه بهتر كه وسايل مرگ خود را نيز پيش بينى نمايند و آن را از خود دور سازند (قُلْ فادرؤُوا ...).

پاسخ ديگر اينكه مرگ شهيدان راه حق در ميدان نبرد مرگ حقيقى و نابودى مطلق نيست، بلكه انتقالى است از خانه اى به خانه ديگر، نقل مكانى است از شرايطى نامساعد به شرايط مساعدتر و شهيدان راه حق زندگانند و در نزد خدا روزى مى خورند و از لطف و كرمى كه شامل حال آنان گرديده، بسيار خوشحال و شادمانند، وبه ديگر سخن: شهادت شهيد، پايان زندگى او نيست، بلكه سرآغاز دفتر ديگرى است از زندگى ديگر با روحانيت بيشتر و رفاهى بهتر چنانكه مى فرمايد:

(وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) ².

«هرگز انسانهايى را كه در راه خدا كشته مى شوند مرده گمان مكن بلكه آنان زندگانند كه نزد خداى خود روزى داده مى شوند».

(فَرِحينَ بَما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ

1 . سوره آل عمران، آيه 168. مضمون اين آيه در همين سوره در آيه 156 نيز وارد شده است.
2 . سوره آل عمران، آيه 169.

صفحه 402

أَلاّ خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ) ¹.

«آنها به خاطر نعمتهايى كه خدا از كرم خود به آنان داده است خوشحالند و به خاطر كسانى كه بعداً به آنان ملحق مى شوند مسرورند، نه ترسى بر آنها است و نه غمگين مى شوند».

(يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَ فَضْل وَ أَنَّ اللّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنينَ) ².

«به خاطر نعمتى كه از جانب و كرم او به آنها داده شده است شادمانند خدا پاداش مؤمنان را ضايع نمى كند».

مسئله حيات جاودان شهيدان در طول تاريخ نقش مهمّى در اعزام مسلمانان به ميادين نبرد داشته است، سربازى كه عقيده دارد كه شهادت پايان زندگى نيست، بلكه سرآغازى براى زندگى بهتر است، طبعاً در نبرد پيشگام مى گردد و آماده مى شود كه زندگى موقت را با زندگى مستمر تبديل كند.

سالار شهيدان در ميدان كربلا با ياران جانباز خود سخنى دارد كه به خاطر مناسبت مؤكّدى كه با موضوع دارد در اين جا منعكس مى كنيم:

او در گرماگرم نبرد كه آتش و خون از چكاچك شمشيران مى باريد، باقيمانده ياران خود را با كلمات ياد شده در زير خطاب نمود:

«صبراً بني الكرام، فما الموت إلاّ قنطرة تعبر بكم عن البؤس و الضرّاء إلى الجنان الواسعة والنعم الدائمة فأيُّكم يكره أن ينتقل من سجن إلى قصر» ³.

«بردبار باشيداى فرزندان افراد كريم مرگ بسان پلى است كه شما را از زندگى شقاوت بار به باغهاى وسيع و نعمتهاى پيوسته منتقل مى سازد، كدام يك از شما،

1 . سوره آل عمران، آيه 170.
2 . سوره آل عمران، آيه 171.
3 . بلاغة الحسين (عليه السلام)، ص 47.

صفحه 403

دوست ندارد كه از زندان به كاخ منتنقل گردد».

در اين جا دامن سخن را درباره آيات مربوط به نبرد «اُحد» كوتاه مى سازيم و در آينده به تفسير آيات مربوط به جنگ «احزاب» مى پردازيم، و سخن خود را با شعرى به پايان مى رسانيم:

پايان زندگانى هركس به مرگ اوست *** جز مرد حق كه مرگ وى آغاز دفتر است

***

صفحه 404

از هجرت تا رحلت

23 3ـ جنگ احزاب

آيات موضوع

1ـ (إِذا جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الأَبْصارُ و َ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونا* هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً *وَ إِذْيَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً *وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يا أَهْلَ يَثْرِبَ لا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَ يَسْتَئْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِيَ بِعَورَة إِنْ يُريدُونَ إِلاّ فِراراً * وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لاتُوْها وَ ما تَلَبَّثُوا بِها إِلاّ يَسِيراً* وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لايُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَ كانَ عَهْدُ اللّهِ مَسْؤولاً) (احزاب10/ـ15).

2ـ (قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلاّ قَلِيلاً) (احزاب/16).

3ـ (قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللّهِ إِنْ أَرادَبِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَ لا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ وَلِيّاً وَ لانَصِيراً *قَدْ يَعْلَمُ اللّهُ الْمُعَوِّقينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلينَ لإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّقَلِيلاً* أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَة حِداد أَشِحَّةً عَلى الْخَيْرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّهُ أَعْمالَهُمْ وَ كانَ ذلِكَ عَلى اللّهِ يَسِيراً)

صفحه 405

(احزاب/17ـ19).

4ـ (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ كانَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً)(احزاب/9).

5ـ (يَحْسَبُونَ الأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَ إِنْ يَأْتِ الأَحْزابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الأَعْرابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَاءِكُمْ وَ لَوْ كانُوا فِيْكُمْ ما قاتَلُوا إِلاّ قَليلاً* لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللّهِ أُسْوةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرجُو اللّهَ وَ الْيَومَ الآخِرَ وَ ذَكَرَ اللّه كَثيراً* وَ لَمّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَصَدَقَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَما زادَهُمْ إِلاّإِيماناً و تَسْلِيماً*مِنَ الْمُؤْمِنينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرْ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً* لِيَجْزِيَ اللّهُ الصّادِقينَ بِصِدْقِهِمْ وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللّهَ كانَ غَفُوراً رَحيماً* وَرَدّ اللّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيراً وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنينَ الْقِتالَ وَ كانَ اللّهُ قَوِيّاً عَزِيزاً) (احزاب20ـ 25).

6ـ (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً)(نساء/51).

ترجمه آيات

1ـ «به ياد آور هنگامى را كه از بالاى شهر مدينه و از پايين آن، دشمن شماها را محاصره كرده و چشمها خيره گرديد و قلبها به گلوگاه ها رسيد، و د رباره خدا، گمانهاى مختلفى اعم از صحيح و باطل مى كرديد.در آنجا مؤمنان آزمايشى شدند و سخت لرزيدند. به ياد آور موقعى را كه منافقان و بيماردلان مى گفتند:وعده خدا و پيامبر او جز فريب، چيزى نيست.به ياد آوريد موقعى كه گروهى از منافقان گفتند كه اى مردم يثرب اين جا براى شما جاى ماندن نيست به شهر بازگرديد وگروهى از آنان از پيامبر اجازه مى گرفتند ومى گفتند خانه هاى ما بى حِفاظ است، آنان دروغ مى گفتند هدفى جز فرار

صفحه 406

نداشتند. اگر بار ديگر مردم مدينه، مورد هجوم قرار مى گرفتند و از منافقان خواسته مى شد كه به آيين شرك باز گردند، به سوى آنان كشيده مى شدند و جز اندك زمانى درنگ نمى كردند.آنان قبلاً نيز با خدا عهد بسته بودند كه پشت به دشمن نكنند و از عهد خدا سؤال مى شود».

2ـ «بگو فرار از مرگ يا قتل به حال شما سودى نمى بخشد و جز ايام كمى از زندگى بهره اى نخواهند گرفت».

3ـ «بگو كيست كه شما را از مصيبت كه خدا بخواهد، حفظ كند، و از رحمت او كه بخواهد، مانع گردد آنان براى خويشتن جز خدا، سرپرست و يار و ياورى پيدا نمى كنند.«خداوند از افراد باز دارنده شما وكسانى كه به برادران خود مى گويند نزد ما بياييد (وبه ميدان نبرد نرويد) آگاه است اين گروه سراغ جهاد نمى روند مگر كم (آن هم براى جا زدن خود در صفوف مسلمانان).هنگامى كه لحظات ترس (جهاد در راه خدا) پيش آمد به تو (پيامبر) مى نگرند و ديدگان آنان بسان افراد محتضر در حدقه مى گردد وقتى ترس و حالت بحرانى به پايان رسيد زبانهاى تند و تيز خود را به سوى شما مى گشايند و با حرص و طمع بر مال، سهم خود را مى خواهند آنان ايمان نياورده اند خداوند اعمال آنان را حبط و نابود كرده و اين كار بر خدا آسان است».

4ـ «اى افراد با ايمان نعمت هاى خدا را بر خود ياد كنيد آنگاه كه سپاه دشمن به سوى شما آمد، ما براى پراكنده ساختن آنها طوفان و سپاهى (فرشتگان) كه نديدند فرستاديم خدا به آنچه انجام دهيد بينا است».

5ـ «منافقان مى انديشند كه هنوز سپاه احزاب نرفته است و اگر باز گردد، آنها دوست دارند كه در ميان عربهاى باديه نشين پخش گردند در حالى كه از اخبار شما مى پرسند و اگر در ميان شما باشند جز كمى پيكار نمى كنند. در زندگى پيامبر خدا، براى شما الگو و سرمشق خوبى است براى كسانى كه به خدا و روز ديگر اميدوارند(ايمان دارند)

صفحه 407

و خدا را زياد ياد مى كنند.وقتى افراد با ايمان سپاه احزاب را ديدند گفتند اين همان است كه خدا و رسول او به ما وعده داده و خدا و پيامبر او راست گفته اند، و اين موضوع جز بر ايمان و تسليم آنها، چيزى نيفزود. از افراد با ايمان مردانى هستند در پيمانى كه با خدا بسته بودند صادق بودند برخى از آنان عهد و پيمان خود را به پايان رسانيدند (ودر ميدان نبرد استقامت ورزيدند تا جان خود را نثار اسلام ساختند و برخى ديگر در انتظارند و هرگز در كار خود تغيير و دگرگونى ايجاد نكردند.تا خدا راستگويان را به خاطر درستگويى پاداش دهد و منافقان را بخواهد عذاب يا با رحمت به سوى آنان باز گردد خدا بخشنده و رحيم است. خدا كافران را در حالى كه خشمگين بودند برگردانيد، خيرى نصيب آنان نشد، و در حال نبرد مؤمنان را خدا كافى است خداوند قوى و قدرتمند است».

6ـ «آيا نمى بينيد كسانى كه بهره اى از كتاب دارند بت پرستان را تصديق مى كنند و آنان را رستگارتر از مؤمنانِ يكتاپرست مى دانند».

تفسير آيات

دفاع مقدّس در كرانه هاى خندق

يا رويارويى كفر با اسلام

غزوه «احزاب» از نبردهاى نمونه اسلام با شرك است، وبراى خود ويژگى خاصى دارد. در نبردهاى «بدر» و «اُحد»، طرف نبردمجموع افراد يك قبيله و يا تيره اى از آن بود، در حالى در اين غزوه، طرف مقابل قبايل مختلف شمال جزيره و قسمت مركزى آن، به ضميمه يهودان خيبر و يهودان مطرود مدينه بود، زيرا وقتى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) دو قبيله يهودى مدينه را به نام «بنى قين قاع» و «بنى النضير» به خاطر پيمان شكنى روشن ازمدينه بيرون راند، افراد مطرود با همدستى يهودان «خيبر» به فكر

صفحه 408

افتادند كه با تحريك قبايل بت پرست عرب كه دشمن قسم خورده پيامبر بودند به حيات آيين جوان، پايان دهند، از اين جهت سران دو قبيله مطرود، همراه با بزرگان «خيبر» رهسپار مكه شدند و قريش را براى نبرد با پيامبر مصمم ساختند و با دلى مملو از خوشحالى، مكه را به عزم شمال جزيره «نجد» ترك گفتند، و با تيره هاى گوناگون قبيله غطفان تماس گرفتند، و از طريق تطميع و اينكه محصول يك سال خيبر ـ پس از پيروزى بر محمّد ـ از آن آنان خواهد بود، همگان را با خود و قريش متحد ساختند، و با برنامه ريزى دقيق قرار شد كه همگى در روز معيّنى در كرانه هاى مدينه اردو بزنند و سيل آسا به مدينه هجوم برند، و ريشه درخت اسلام را بزنند، و براى ابد، خود و يهود را از اين دشمن، آسوده سازند، سرانجام در اثر قدرت مالى يهود و نظامى عرب در اوايل ماه شوال سال پنجم هجرت، سپاهى مركّب از تيره هاى «بنى فزاره» و «بنى مره» و «بنى اشجع» از قبيله «غطفان» و «بنى اسد» از شمال جزيره، و قبيله«قريش » و هم پيمانش «بنى سليم» از نقطه مركزى آن، در اطراف مدينه، اردو زدند و در حقيقت در شبه جزيره، كفر با تمام قدرت در برابر اسلام جوان ايستاد، چنانكه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود: «برز الشرك كلّه إلى الإسلام كلّه: شرك و اسلام با تمام قدرت روياروى يكديگر قرار گرفتند».¹

تاريخ مى گويد شمار مسلمانان از سه هزار تجاوز نمى كرد، در حالى كه شمار دشمن قريب به ده هزار نفر بود، هيچ نوع دلهره و هراسى بر دشمن حاكم نبود و مسئله اسارت زن و فرزند براى آنها وجود نداشت، در حالى كه مسلمانان در عين دفاع در ميدان نبرد، در انديشه زنان و كودكان خود بودند كه مورد تعرّض و آزار دشمن قرار نگيرند.

اين نبرد شبيه نبردهاى پيشين نبود، و با تاكتيك هاى ساده نمى شد پيروزى به دست آورد، نه نبرد در بيرون مدينه چاره ساز بود، و نه مسئله قلعه دارى و نبرد در

1 . بحار الأنوار، ج20، ص 215، نقل از «كنز الفوائد» كراجكى.

صفحه 409

درون شهر و دفاع از برجها و پشت بامها، كارى از پيش مى برد، در اين نبرد ده هزار عرب رزمنده مجهز به آخرين سلاح روز، و در برابر گروهى قرار گرفته بود كه از نظر شمار، كمتر از يك سوم آنها بودند و از نظر سلاح نظامى به پايه آنها نمى رسيدند.

در اينجا تاكتيك يك افسر كار آزموده ايرانى به نام «سلمان» گره صيانت مدينه را گشود، و از پيشرفت دشمن به درون شهر و خونريزى در داخل آن جلوگيرى كرد و آن، نقشه كندن خندق در قسمت هاى آسيب پذير مدينه بود، زيرا بخشى از مدينه به وسيله كوه يا باغها، حفاظ طبيعى داشت، و دشمن نمى توانست از آن طريق به درون شهر نفوذ كند، ولى قسمت هاى ديگر آن به زمينهاى موات (بايرى) منتهى مى شد كه تهاجم از آن طريق كاملاً امكان پذير بود و روى يك محاسبه تقريبى كه ما در كتاب «فروغ ابديّت» انجام داده ايم مسلمانان به دستور پيامبر در نقاط آسيب پذير شهر خندقى به طول پنج كيلومتر و نيم و به پهنا و ژرفاى پنج متر حفر كردند و در طول آن، به فاصله هاى خاصى سنگرهايى ساختند كه در صورت قصد نفوذ، با پرتاب تير و سنگ، از عبور دشمن ممانعت كنند.

وقتى سپاه دشمن در مقابل اين تاكتيك قرار گرفت، همگى زبان به تحسين گشودند و گفتند، اين تاكتيك نظامى، از آن عرب نيست، بلكه يك فرد ايرانى نقشه آن را ريخته و محمّد آن را اجرا كرده است.

آيات مربوط به جنگ احزاب

مجموع آياتى كه در سوره «احزاب» درباره جنگ خندق و پس از آن غزوه «بنى قريظه» وارد شده است، از هيجده آيه ـ كه از آيه نهم سوره احزاب شروع مى شود ودر آيه بيست وهفتم پايان مى پذيردـ بيش نيست، دو آيه اخير آن مربوط به «بنى قريظه» است كه تفسير آن در بخش «جدال» پيامبر با اهل كتاب گذشته است در اينجا، مجموع آيات مربوط به جنگ «احزاب» كه شانزده آيه مى باشد مورد تفسير قرار مى گيرند اين آيات شانزده گانه را مى توان بر سه بخش تقسيم كرد:

صفحه 410

بخش نخست: آياتى است كه وضع عمومى مسلمانان را به هنگام ورود سپاه احزاب بيان مى كند و اين آيات ناظر به گروه خاصى از مؤمن و منافق نيست هرچند اين دو گروه در پايان كار ، تفاوتى مانند تفاوت زمين تا آسمان دارند.

بخش دوّم: مربوط به تبيين وضع منافقان و بيماردلان از نظر ايمان است كه پس از آغاز نبرد، وحملات گهگاهى دشمن، پايمردى نشان نمى دادند، بلكه ديگران را نيز بر فرار از ميدان تشويق مى كردند.

بخش سوّم: مربوط به افراد با ايمان است كه به تعهّد خود عمل نموده و مسئوليتى را كه بر عهده گرفته بودند، به درستى انجام دادند، اينك آيات مربوط به هر سه بخش را به طور جداگانه بررسى مى كنيم:

بخش نخست: آيات بيانگر وضع عمومى مسلمانان

اين بخش از آيات وضع عمومى مسلمانان را به هنگام محاصره دشمن و هم چنين اوضاع شهر مدينه را تشريح مى كند و يادآور مى شود كه به وقت ورود سپاه سيل آساى دشمن به اطراف مدينه برق شمشير و شيهه اسبان دشمن، چشمها و گوشها را به خود خيره ساخته بود، نه چشمى جز آنها را مى ديد، ونه گوشى به نقطه ديگرى متوجه بود، تپش دلها، حاكى از حكومت ترس از سپاه، بر آنان بود و هر گروهى(مؤمن و منافق) در باره خدا به گونه اى اعم از صحيح و استوار، باطل ونااستوار فكر مى كرد قرآن اين حالت عمومى را در ضمن دو آيه چنين بيان مى كند:

1ـ (إِذا جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الأَبْصارُ و َ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونا)¹.

«به ياد آور هنگامى را كه از بالاى شهر مدينه و از پايين آن، دشمن شماها را

1 . سوره احزاب، آيه 11.

صفحه 411

محاصره كرده و چشمها خيره گرديد و قلبها به گلوگاه ها رسيد، و د رباره خدا، گمانهاى مختلفى اعم از صحيح و باطل مى كرديد».

(هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً) ¹.

«در آنجا مؤمنان آزمايش شدند و سخت لرزيدند».

در اين دو آيه وضع عمومى كليه كسانى كه زير پرچم اسلام اعم از مؤمن واقعى، و يا منافق قرار داشتند بيان شده است و نكات دو آيه كه مجموعاً بيانگر وضع عمومى مسلمانان است به قرار زير است:

1ـ (زاغَتِ الاَْبْصارُ): چشمها به سوى دشمن خيره گرديد.

2ـ (وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ): دلها از وحشت به گلوگاه رسيد.

3ـ (وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونا): در باره خدا گمانهاى گوناگون مى كردند.

گواه بر اينكه اين آيه وضع عمومى مسلمانان را بيان مى كند، اين است كه به جاى لفظ «الظن»، «الظنون» به كار برده است واگر مربوط به گروه خاصى از مؤمن و يا منافق بود، شايسته بود كه صيغه مفرد بياورد، زيرا گروه منافق در باره خدا يك جور مى انديشيد، و درآيات بخش دوّم و سوّم مى خوانيد كه بر ارتش اسلام ظنون گوناگون حاكم بود منافقان وعده الهى را دروغ مى انديشيدند در حالى كه مؤمنان مى گفتند وعده خدا و پيامبر او راست است ودر حقيقت آيه هاى بعدى كه متعرض گمانهاى مختلف مسلمانان مى باشد، بيانگر جمله (و تظنون باللّه الظّنونا)از آيه است.

آيه دوّم معركه «احزاب» را نمايشگاه بزرگ امتحان قلمداد مى كند ويادآور مى شود كه در آن روز جامعه اسلامى در بوته سختى از امتحان قرار گرفت، و همگان از دشوارى آزمون به خود لرزيدند چنانكه مى فرمايد:

1 . سوره احزاب، آيه 11.

صفحه 412

(هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ):« آنجا نمايشگاه امتحان مؤمنان بود».

(وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً): «همگان (بدون استثناء) سخت لرزيدند».

بنابر اين مقصود از «المؤمنون» يا مطلق جامعه ايمانى است كه مؤمن و منافق را در بر مى گيرد، يا خصوص مؤمن است، طبعاً حال منافق اگر نگران كننده تر از او نبود، بهتر از حال مؤمن نبوده است.

آغاز امتحان ملاك ستايش، يا نكوهش نيست، تا آيه را گواه بر نكوهش مؤمنان واقعى بگيريم ملاك قضاوت اثناى كار، بلكه پايان آن است و در اين نقطه خواهيم ديد كه جامعه اسلامى بر دو گروه تقسيم مى شوند، گروهى مردود و رفوزه و گروهى مقبول و ستوده وآيات دو بخش آينده بيانگر احوال اين دو گروه مختلف و متضاد است كه به تدريج تفسير مى شوند.

بخش دوم: وضع منافقان و افراد بيمارگونه

در اين بخش، با آيات نه گانه اى روبرو هستيم كه از آيه دوازدهم سوره احزاب آغاز مى شود و در آيه بيستم آن پايان مى پذيرد، و مجموع آيات بيانگر حال منافقان و افراد بيمارگونه از نظر ايمان است كه با ترفندهاى منافقانه، جبهه و ميدان را ترك گفته و فاقد هر نوع احساس مسئوليت بودند كه قرآن پرده از چهره زشت اين گروه برمى دارد و ترفند و ويژگيهاى آنان را يكى پس از ديگرى بيان مى كند وما براى سهولت همگى را تحت عناوينى بيان مى كنيم:

الف: فريب انگاشتن وعده الهى

پيامبر در اثناى حفر خندق از طريق وحى گزارش داد كه خدايم به من وعده داده است كه بر كسرى و قيصر پيروز مى شوم و اين جمله را همگان از مؤمن و منافق از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) شنيدند وقتى چشمان منافقان بر سيل خروشان سپاه شرك افتاد زبان به طعن گشودند وگفتند، ما در اين جا امنيت نداريم چگونه محمّد از خدايش

صفحه 413

به ما نويد پيروزى بر دو قدرت بزرگ مى دهد اين وعده فريبى بيش نيست چنانكه قرآن مى فرمايد:

(وَ إِذْيَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً) ¹.

«به ياد آور موقعى را كه منافقان و بيماردلان مى گفتند:وعده خدا و پيامبر او جز فريب، چيزى نيست».

در اين آيه از منافقان و بيماردلان نام مى برد، ممكن است مقصود از افراد بيمار همان افراد ضعيف الايمان باشند كه در هيچ قلمروى از كفر و ايمان ثبات ندارند چنانكه احتمال دارد مقصود همان منافقان باشند، زيرا هيچ مرضى بدتر از بيمارى نفاق نيست و لذا قرآن در باره منافقان مى فرمايد:

(فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً):«در دلهاى منافقان مرضى است خدا بر بيمارى آنان افزوده است».²

وجمله (وَ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً) را جز افراد منافق كه هرگز در دل ايمان ندارند كسى نمى گويد و فرد ضعيف الايمان هرچه هم از نظر ايمان در درجه پايين باشد، جرأت به تظاهر به چنين جسارت ندارد.

ب: دعوت به فرار وبهانه تراشى

كار زشت و دور از شرف انسانى آنان اين بود كه صحنه نبرد را كه كرانه هاى خندق تشكيل مى داد، خالى مى كردند و در اين راه از دو نوع ترفند بهره مى گرفتند:

1ـ با دامن زدن به ترس و وحشت كه اين نقطه جاى ماندن نيست و همگى به داخل شهر باز گرديم، علاوه بر خود، ديگران را نيز به بازگشت به شهر تشويق

1 . سوره احزاب، آيه 12.
2 . سوره بقره، آيه 10.

صفحه 414

مى كردند.

2ـ گروهى به بهانه اينكه خانه هاى آنان حفاظ ندارد، حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) مى رسيدند و كسب اجازه مى كردند كه ميدان را براى حفظ خانه هاى خود ترك كنند و آيه ياد شده در زير بيانگر اين دو كار زشت منافقان است:

(وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يا أَهْلَ يَثْرِبَ لا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَ يَسْتَئْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِيَ بِعَورَة إِنْ يُريدُونَ إِلاّ فِراراً)¹.

«به ياد آوريد موقعى كه گروهى از منافقان گفتند كه اى مردم يثرب اين جا براى شما جاى ماندن نيست به شهر بازگرديد وگروهى از آنان از پيامبر اجازه مى گرفتند ومى گفتند خانه هاى ما بى حِفاظ است، آنان دروغ مى گفتند هدفى جز فرار نداشتند».

پس از ورود رسول گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) به «يثرب»، نام ديرينه آن منسوخ گرديد، وبه جاى آن «مدينة الرسول» برگزيده شد اين گروه پس از پنج سال از هجرت رسول، به جاى «يا أهل المدينه»، «يا أهل يثرب» مى گفتند و از اين طريق مخالفت خود را با مؤمنان واقعى آشكار مى ساختند، تو گويى مى خواستند بگويند، كه نظام جديد را كه منجر به تغيير نام شهر گرديد، به رسميت نمى شناسند.

جمله: (فارجعوا...) بيانگر دعوت ديگران به فرار است.

جمله (يستئذن...) حاكى از بهانه تراشى آنان براى فرار از ميدان نبرد است.

ج: در آستانه بازگشت به شرك

منافقان هيچ گونه پيوندى با اسلام نداشتند و نسبت به آيينى كه به آن تظاهر

1 . سوره احزاب، آيه 13.

صفحه 415

مى كردند، آنچنان بى تفاوت بودند كه اگر سپاه دشمن مجدداً مدينه را محاصره مى كرد و وارد شهر مى شد همين گروه يعنى دار و دسته «عبد اللّه اُبَىّ» به آيين شرك باز مى گشتند و فرياد زنده باد «لات و عزى» را سر مى دادند چنانكه مى فرمايد:

(وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لاتوها وَ ما تَلَبَّثُوا بِها إِلاّ يَسِيراً).¹

«اگر بار ديگر مردم مدينه، مورد هجوم قرار مى گرفتند و از منافقان خواسته مى شد كه به آيين شرك باز گردند، به سوى آنان كشيده مى شدند و جز اندك زمانى درنگ نمى كردند».

اين آيه به ما تفهيم مى كند كه در نظام اسلامى نمى توان به غير افراد با ايمان، تكيه كرد و هرگز نبايد كارهاى كليدى و سرنوشت ساز را در اختيار آنان گذارد، آنان در اندك زمانى رنگ عوض مى كنند و به چهره هاى مختلف در مى آيند.

د: پيمان شكنى و فقدان احساس مسئوليت

اگر بگوييم قسمتى ازشخصيت انسان را علاقه بر حفظ عهود و مواثيق و احساس مسئوليت تشكيل مى دهد، سخنى به گزاف نگفته ايم. پاى بندى انسان به مسئوليتى كه بر عهده گرفته است نشانه صلابت ذات وآسيب ناپذيرى آن در برابر منافع زودگذر مادى است منافقان درست بر خلاف اين اصل بودند، در جنگ «اُحد» از ميدان فرار كردند، پس از فرو نشستن غبار جنگ نزد پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) تعهد كردند كه ديگر گِرد چنين كار زشتى نروند، ولى متأسفانه در جنگ «احزاب» نيز از اين شيوه بهره گرفتند، با اين تفاوت كه در جنگ «اُحد»، فقط فرار كردند و در نبرد «احزاب» علاوه بر اين، ديگران را نيز بر اين عمل شنيع كه نقطه مقابل كرامت و شرافت انسانى است، دعوت كردند چنانكه مى فرمايد:

1 . سوره احزاب، آيه14.

صفحه 416

(وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَ كانَ عَهْدُ اللّهِ مَسْؤولاً)¹.

«آنان قبلاً نيز با خدا عهد بسته بودند كه پشت به دشمن نكنند و از عهد خدا سؤال مى شود».

هـ: از فرار طرفى نمى بندند

در جهان بينى اسلام هر فردى اجل قطعى و معيّنى دارد، كه يك لحظه جلو وعقب نمى رود وآيه(فَإِذا جاءَأَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُون) ².

«هرگاه پايان عمر كسى برسد، يك لحظه پس و پيش نمى شود».

روى اين اساس است كه قرآن به پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمان مى دهد كه به منافقان بگويد كه در فرار از نبرد، طرفى نمى بندند و سودى به دست نمى آورند زيرا وضع انسان از دو حال بيرون نيست، يا لحظه مرگ او فرا رسيده است يا نه، در صورت نخست، خواه فرار بكند يا نكند، چنگال مرگ گلوى او را مى فشرد، در صورت دوّم هرچند، چند صباحى زنده مى ماند ولى اين زندگى كوتاه در برابر زندگى پيوسته سراى جاويدان قابل سنجش نيست انسان خردمند هرگز دوّمى را با اوّلى مبادله و معامله نمى كند، چنان كه مى فرمايد:

(قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلاّ قَلِيلاً)³.

«بگو فرار از مرگ يا قتل به حال شما سودى نمى بخشد و جز ايام كمى از زندگى بهره اى نخواهند گرفت».

قرآن در جريان «اُحد» كه گروهى براى حفظ جان خود، پا به فرار نهادند،

1 . سوره احزاب، آيه15.
2 . سوره اعراف، آيه 34.
3 . سوره احزاب، آيه 16.

صفحه 417

همين حقيقت را نيز متذكر مى گردد و مى فرمايد:(قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ) ¹.

«بگو اگر در خانه هاى خود بمانيد آنان كه قتل آنها مقدّر شده است قتل در بستر به سراغ آنان مى آيد»(خانه نشينى مايه نجات او نمى گردد).

و: اراده خدا نافذ است

جهان بينى الهى، اراده خدا را نافذ مى داند و هيچ موجودى در برابر خواست او نمى تواند خود نمايى كند اگر او براى گروهى مصيبت و درد، يا نعمت و رحمت بخواهد چيزى نمى تواند مانع از تحقّق خواست او شود.

گروهى كه از ميدان نبرد پا به فرار مى گذارند و تصوّر مى كنند كه فرار آنان، تقدير الهى را به هم مى زند، سخت در اشتباهند چنانكه مى فرمايد:

(قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللّهِ إِنْ أَرادَبِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَ لايَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ وَلِيّاً وَ لانَصِيراً)².

«بگو كيست كه شما را از مصيبت كه خدا بخواهد، حفظ كند و از رحمتى كه او بخواهد، مانع گردد آنان براى خويشتن جز خدا، سرپرست و يار و ياورى پيدا نمى كنند».

ز: علم او گسترده است

منافق چون شناخت صحيحى از خداو صفات جمال و جلال او ندارد و از نفوذ اراده و گستردگى علم او آگاه نيست، تصوّر مى كند كه ترفند او بر خدا مخفى و پنهان است در صورتى كه خدا مى داند كه منافقان با شتاب هرچه تمامتر ميدان را

1 . سوره آل عمران، آيه 153.
2 . سوره احزاب، آيه17.

صفحه 418

ترك گفتند و ديگران را نيز از حضور در ميدان جنگ باز مى داشتند.

وحى الهى ياد آور مى شود كه خدا از كارشكنيهاى آنان و اينكه ديگران را برفرار از جنگ و يا عدم حضور در جبهه تشويق مى كنند كاملاً آگاه است چنان كه مى فرمايد:

(قَدْ يَعْلَمُ اللّهُ الْمُعَوِّقينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلينَ لإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّ قَلِيلاً) ¹.

«خداوند از افراد باز دارنده شما وكسانى كه به برادران خود مى گويند نزد ما بياييد (وبه ميدان نبرد نرويد) آگاه است اين گروه سراغ جهاد نمى روند مگر كم (آن هم براى جا زدن خود در صفوف مسلمانان)».

در اين جا قرآن براى «منافقان» افرادى را به عنوان «اخوان» و برادران معرفى مى كند آيا مقصود افراد با ايمان است كه از نظر ظاهر برادران آنها بودند و يا مقصود همفكران و يا هم قماشانشان است همچنانكه قرآن اسرافگران را اخوان شياطين خوانده است و مى فرمايد:

(إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطين):«تبذيرگران برادران شيطانها هستند»².

ح: ترس از جهاد و مرگ

در جهان بينى منافقان، زندگى انسان در چهارچوبه دنيوى خلاصه مى شود ومرگ با فنا و نابودى انسان برابر است، هيچ انسان زنده اى خصوصاً عاقل و خردمند خواهان فناى خود نمى باشد.در حالى كه در جهان بينى انسان الهى، مرگ انتقال از خانه اى به خانه ديگر و در شرايطى بهتر و يا بدتر از حيات دنيوى است.

1 . سوره احزاب، آيه 18.
2 . سوره اسراء، آيه 27.

صفحه 419

در جهان بينى نخست(منافق) سخن گفتن از جهاد و ايثار، نواختن ناقوس فنا و نابودى است در چنين افرادى، فرمان جهاد و فرمان يورش به دشمن، مايه تشويش و اضطراب است تو گويى مى خواهند قالب تهى كنند، در حالى كه در جهان بينى دوّم سخن گفتن از شهادت شيرين تر از شهد و لذيذتر از هر چيزى است قرآن در آيه ياد شده در زير وضع منافق را چنين تشريح مى كند:

( أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَة حِداد أَشِحَّةً عَلى الْخَيْرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّهُ أَعْمالَهُمْ وَ كانَ ذلِكَ عَلى اللّهِ يَسِيراً) ¹.

« هر چيزى را از شما دريغ مى دارند هنگامى كه لحظات ترس (جهاد در راه خدا) پيش آمد به تو (پيامبر) مى نگرند و ديدگان آنان بسان افراد محتضر در حدقه مى گردد وقتى ترس و حالت بحرانى به پايان رسيد زبانهاى تند و تيز خود را به سويشما مى گشايند و با حرص و طمع بر مال، سهم خود را مى خواهند آنان ايماننياورده اند خداوند اعمال آنان را حبط و نابود كرده و اين كار بر خدا آسان است».

گروه فرصت طلب پيوسته در همين مرز گام بر مى دارند در موقع سختى زير بار نمى روند و گرهى از كار نمى گشايند وجز به فكر خويش در فكر كار و شخص ديگرى نمى باشند وپس از رفع مشكلات از خود قهرمان مى تراشند و سهم عظيمى مى طلبند.

قرآن در آيه پيش منافق را با اين ويژگيها توصيف مى كند:

1ـ (تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ): «به هنگام نواخته شدن زنگ خطر حالت احتضار به آنان دست مى دهد گويى مى خواهند قالب تهى كنند».

1 . سوره احزاب، آيه19.

صفحه 420

2ـ (فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَة حِداد): «وقتى امنيت به منطقه بازگشت با زبانهاى تند و تيز رزمندگان را آزار مى دهند و مى گويند سهم ما را بدهيد ما كمتر از شما نيستيم».

3ـ ( أَشِحَّةً عَلى الْخَيْر):« افراد ترسو، به هنگام نبرد، طمعكارترين افرادند در وقت تقسيم غنيمت».

«تشاح» در لغت به معنى «نزاع» و مخاصمه است به همين جهت بايد گفت اين گروه به هنگام تقسيم غنيمت، نزاع و درگيرى پديد مى آورند و مقصود از «خير» در «على الخير» ثروت و مال است و در قرآن از «ثروت و مال» با لفظ خير نيز ياد شده است و در ا يه ارث مى خوانيم:(إِنْ تَرَكَ خَيراً)¹.

4ـ (أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا) آنان هرگز ايمان نياورده اند و در حقيقت ريشه حركات زشت و زننده آنان،، فقد ايمان است.

5ـ ( فَأَحْبَطَ اللّهُ أَعْمالَهُم) همه اعمال نيك آنان به خاطر فقدان نيت پاك، نابود مى گردد و در سراى ديگر دست خالى به محشر مى آيند و تكليف اين گروه طبعاً روشن است.

ط: ترس آنان هنوز برطرف نشده است

سپاه شرك پس از يك ماه توقف (24 شوال الى 24 ذى القعده سال پنجم هجرت) به علل مختلف متفرق شد، يكى از آن علل اين بود كه ناگهان هوا طوفانى شد و شدّت طوفان به اندازه اى بود كه خيمه ها را از جاى برمى كند و ديگهاى غذا را از روى آتش پرت مى نمود به اين جهت وجهات ديگر كه در تاريخ غزوه احزاب به تفصيل بيان شده است، ابوسفيان فرمان حركت صادر كرد و هنوز نور قمر، منطقه را روشن نكرده بود كه سپاه شرك، آنجا را ترك گفت و هر قبيله اى به منطقه خود

1 . سوره بقره، آيه 180.

صفحه 421

بازگشت¹ قرآن از اين عامل پيروزى در اين سوره چنين ياد مى كند:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ كانَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً)².

«اى افراد با ايمان نعمت هاى خدا را بر خود ياد كنيد آنگاه كه سپاه دشمن به سوى شما آمد، ما براى پراكنده ساختن آنها طوفان و سپاهى (فرشتگان) كه نديدند فرستاديم خدا به آنچه انجام دهيد بينا است».

با اينكه همگان ديدند كه سپاه شرك متفرّق شد و هر گروهى به سرزمين خود بازگشت ـ مع الوصف ـ منافقان ترسو و علاقمند به زندگى مادى و روى گردان از جهاد، هنوز باور نكردند كه احزاب متفرق شده اند، بلكه فكر مى كردند كه هنوز در منطقه مستقرند. قرآن اين انديشه واهى را كه سرچشمه اى جز «خودخواهى» و «مادى گرايى» ندارد، چنين نقل مى كند:

(يَحْسَبُونَ الأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَ إِنْ يَأْتِ الأَحْزابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الأَعْرابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَاءِكُمْ وَ لَوْ كانُوا فِيْكُمْ ما قاتَلُوا إِلاّ قَليلاً).³

«منافقان مى انديشند كه هنوز سپاه احزاب نرفته است و اگر باز گردد، آنها دوست دارند كه در ميان عربهاى باديه نشين پخش گردند در حالى كه از اخبار شما مى پرسند و اگر در ميان شما باشند جز كمى پيكار نمى كنند».

نكات آيه

1ـ به خاطر ترس از جهاد و رويارويى با سپاه شرك دوست دارند كه در شهر نباشند:(يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الأَعْرابِ).

1 . تاريخ طبرى، ج2، ص 244.
2 . سوره احزاب، آيه9.
3 . سوره احزاب، آيه20.

صفحه 422

2ـ در حالى كه مى خواهند در ميان باديه نشينان پراكنده شوند، علاقمندند از سرنوشت شما نيز آگاه گردند، زيرا با شما منافع مشتركى دارند و در صورت پيروزى خواهان سهم غنيمت هستند و در صورت شكست ناچارند خود را به گونه اى با وضع جديد تطبيق دهند چنانكه مى فرمايد:

( يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَاءِكُم):« از رهگذران و كاروانها، پيوسته جوياى حال شما مى باشند».

3ـ پيامبر نبايد از فرار آنان متأثّر شود زيرا اگر هم در ميدان قتال بودند،جز افراد كمى به نفع شما وارد جنگ نمى شدند بنابر اين نه بودن آنها سودى دارد و نه فرار آنان ضررى.

تا اينجا مجموع آيات بخش دوّم كه مربوط به يك گروه از ياران پيامبر است به پايان رسيد، اكنون وقت آن رسيده كه آيات بخش سوّم را كه بيانگر حال مؤمنان واقعى است مورد تفسير قرار دهيم:

بخش سوم: پيامبر و ياران واقعى او

با تفسير آيات اين بخش تمام آيات مربوط به دفاع مقدس در كرانه خندق به پايان مى رسد در اين بخش كه مجموع آيات آن پنج آيه مى باشد محور سخن پيامبر و افراد با ايمان واقعى است اين افراد هرچند در آغاز كار لرزيدند، وخوف و هراس بر آنان مستولى گرديد، سرانجام گوهر ايمان، درون آنان را روشن ساخت و تاريكى ترس را از قلوب آنان راند.

نكات آيات

1ـ پيامبر اسوه و الگو است

در نخستين آيه اين بخش، پيامبر به عنوان اسوه و الگو معرفى شده است، و در حقيقت زندگى و گفتار و كردار او اسلام مجسّم است كه مى تواند از هر نوع

صفحه 423

افراط و تفريط، جلوگيرى كند اگر اخلاق علمى در اصلاح جامعه مؤثر است اخلاق عملى يك معلّم اثر بيشترى دارد واسلام در اصلاح جامعه از هر دو راه وارد شده، والگويى معرفى مى كند كه نمونه كمالات اخلاقى و فضايل انسانى است چنانكه مى فرمايد:

(لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللّهِ أُسْوةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرجُو اللّهَ وَ الْيَومَ الآخِرَ وَ ذَكَرَ اللّه كَثيراً)¹.

«در زندگى پيامبر خدا، براى شما الگو و سرمشق خوبى است براى كسانى كه به خدا و روز ديگر اميدوارند(ايمان دارند) و خدا را زياد ياد مى كنند».

2ـ وعده هاى الهى راست واستوار است

اگرچه گروه منافق، وعده خدا و رسول او را فريب و دروغ مى انديشيدند ولى گروه مؤمنين پس از ديدن سپاه «احزاب» گفتند: وعده الهى تحقّق پذيرفت و وعده او و پيامبرش كاملاً راست واستوار مى باشد چنانكه مى فرمايد:

(وَ لَمّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَصَدَقَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَما زادَهُمْ إِلاّإِيماناً و تَسْلِيماً)².

«وقتى افراد با ايمان سپاه احزاب را ديدند گفتند اين همان است كه خدا و رسول او به ما وعده داده و خدا و پيامبر او راست گفته اند، و اين موضوع جز بر ايمان و تسليم آنها، چيزى نيفزود».

اگر منافقان زير لب (ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً) را زمزمه مى كردند، افراد با ايمان ( صَدَقَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ)شعار مى دادند و لحظه به لحظه بر ايمان و تسليم آنان افزوده مى شد.

1 . سوره احزاب، آيه21.
2 . سوره احزاب، آيه22.

صفحه 424

3ـ ياد از شهيدان وفادار

وحى الهى پس از تقسيم مسلمانان به دو گروه، از شهداى «بدر» و «اُحد» كه با پايمردى هرچه تمامتر، در ميدان نبرد ايستادند و عهد و پيمان خود را به پايان رسانيدند، ياد مى كند، آنگاه گروهى را كه در خطّآنان گام بر مى دارند به آنها عطف مى كند، تو گويى بخشى از جامعه اسلامى گروهى است كه يا جام شهادت را نوشيده اند و يا در انتظار نوشيدن آن مى باشند چنانكه مى فرمايد:

(مِنَ الْمُؤْمِنينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً) ¹.

«از افراد با ايمان مردانى هستند در پيمانى كه با خدا بسته بودند صادق بودند برخى از آنان عهد و پيمان خود را به پايان رسانيدند (ودر ميدان نبرد استقامت ورزيدند تا جان خود را نثار اسلام ساختند) و برخى ديگر در انتظارند و هرگز در كار خود تغيير و دگرگونى ايجاد نكردند».

مقصود از (ما عاهَدُوا اللّه عَلَيْهِ) همان صبر و استقامت در راه دين و گزينش شهادت بر زندگى چند روزه است، حالا كجا با خدا چنين پيمانى بسته بودند بايد در باره آن تحقيق بيشترى كرد.

4ـ هر دو گروه به سزاى كردار خود مى رسند

از نظر تعاليم الهى، اين جهان روز عمل و كردار، و سراى ديگر روز پاداش و كيفر است، در اين جا مؤمن و منافق بايد متوجه باشند كه كردار هيچيك، بدون نتيجه نخواهد بود مؤمن كه صادقانه با اسلام برخورد مى كند، به پاداش عمل خود مى رسد همچنانكه منافق كيفر كردار خود را مى بيند مگر اينكه انقلابى در او رخ

1 . سوره احزاب، آيه23.

صفحه 425

دهد نفاق را به اخلاص تبديل كند چنانكه مى فرمايد:

(لِيَجْزِيَ اللّهُ الصّادِقينَ بِصِدْقِهِمْ وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللّهَ كانَ غَفُوراً رَحيماً) ¹.

«تا افراد راستگو را به خاطر اعمال صادقانه پاداش، و منافقان را هرگاه بخواهد عذاب كند يا با رحمت به سوى آنان توجه كند(وتوبه آنان را بپذيرد) وخداوند بخشنده و رحيم است».

آيه نكته زير را گوشزد مى كند:

افراد منافق نيز از رحمت خدا مأيوس نباشند، رحمت خدا گسترده است اگر آنان در خود دگرگونى ايجاد كنند، خدا نيز با رحمت به سوى آنان مى نگرد قرآن مى فرمايد:

(أَوْيَتُوبَ عَلَيْهِمْ...).

در مسئله وعد و وعيد، ميان معتزله و گروههاى ديگر نزاعى ديرينه است، گروه نخست مى گويند خدا همچنانكه بايد به نويد خود عمل كند، بايد به وعيد و تهديدهايى كه در كتاب و سنّت آمده است نيز جامه عمل بپوشاند، و طرفين در اين جا دلايل فراوانى دارند كه فعلاً مجال بازگويى آنها نيست، ولى لحن آيه بر خلاف مدعاى معتزله است، زيرا آيه ياد شده مسئله پاداش را قاطعانه مطرح مى كند و مى فرمايد:

(ليجزي اللّه الصادقين بصدقهم): «تا به طور حتم، راستگويان و وفادار به پيمان را پاداش دهد» در حالى كه عذاب منافقان را به صورت قضيه شرطيه بيان مى كند و مى فرمايد:

(ويعذّب المنافقين إن شاء):«منافقان را هرگاه بخواهد عذاب كند» و اين

1 . سوره احزاب، آيه24.

صفحه 426

گواه بر اين است كه وعيد وتهديد مانع از عفو واغماض نيست و كيفر دادن به دشمن حقّ خدا است كه مى تواند از آن بگذرد.

درا خرين آيه هاى مربوط به غزوه احزاب مجموع بحثهاى پيشين را در دو كلمه خلاصه مى كند:

1ـ ناكام ماندن دشمن.

2ـ پيروزى در سايه عنايت خدا.

وهر دو حقيقت به روشنى در آخرين آيه وارد شده است چنانكه مى فرمايد:

(وَرَدّ اللّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيراً وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنينَ الْقِتالَ وَ كانَ اللّهُ قَوِيّاً عَزِيزاً) ¹.

«خداوند گروه كافر را در حالى كه مملو از غيط و خشم بودند، بازگردانيد بدون اينكه به نتيجه اى برسند و در اين مورد خداوند مؤمنان را از جنگ بى نياز ساخت خداوند نيرومند و مقتدر است».

جمله(لَمْ يَنالُوا خَيراً) اشاره به ناكامى دشمن است كه هيچ نتيجه اى نگرفت.

(وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنينَ الْقِتالَ) اشاره به اين است كه عوامل غيبى الهى، موجب رفع غائله گرديد و مؤمنان وارد معركه نشدند و كشته اى ندادند وخسارتى نديدند.

جمع بندى رويداد احزاب

1ـ در اين نبرد، قواى كفر، با تمام قدرت، اسلام جوان را تهديد و مورد هجوم قرار داد و قبايلى كه چه بسا روابط آنان با يكديگر حسنه نبود، در اين مورد اختلافات

1 . سوره احزاب، آيه25.

صفحه 427

خود را كنار گذاردند و در كنار يكديگر قرار گرفتند.

2ـ در اين نبرد، اهل كتاب با بت پرستان متحّد شدند و مدعيان توحيد، مانند يهود كه خود را دشمنان قسم خورده «وثنيّت» مى دانند اين بار در مقابل سؤال قريش كه آيا آيين محمّد نيكو است يا آيين ما كه بتها را مى پرستيم، پاسخ دادند كه آيين بت پرستى بهتر از آيين محمّد است و قرآن اين حقيقت بسيار تلخ در كام يهود ديروز و امروز را چنين نقل مى كند:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً) ¹.

«آيا نمى بينيد كسانى كه بهره اى از كتاب دارند بت پرستان را تصديق مى كنند و آنان را رستگارتر از مؤمنانِ يكتاپرست مى دانند».

3ـ در اين نبرد، حفر خندق كمك مؤثرى براى جلوگيرى از هجوم دشمن نمود و جانبازى گروهى از جوانان «اوس و خزرج» كه شب و روز را در اطراف خندق به پاسدارى پرداخته و با پرتاب تير و سنگ از عبور و تجاوز قهرمانان شرك ممانعت مى كردند، به نمايش گذارده شد.

4ـ سرانجام قهرمانى از عرب، به نام «عمرو بن عبدود» با چابكى خاصى از پهناى خندق پريد، وى قهرمان نامى عرب بود، ونعره هاى وحشت زاى او، رعب عجيبى در ارتش اسلام ايجادكرد در اين لحظات حسّاس بود كه پيامبر فرمود:«برز الإيمان كلُّهُ إِلى الشِّرْكِ كُلّهِ» ² ايمان و كفر رو در روى يكديگر قرار گرفتند و با كشته شدن اين قهرمان به وسيله قهرمان بزرگ اسلام على بن ابى طالب(عليه السلام) صفحه تاريخ ورق خورد و ترس از ارتش اسلام، به لشگر كفر منتقل گشت و سه نفر ديگرى كه از خندق براى مبارزه عبور كرده بودند، پا به فرار نهادند و كشته شدن قهرمان عرب

1 . سوره نساء، آيه 51.
2 . تاريخ الخميس 1/486 و 487.

صفحه 428

يكى از عوامل مؤثر بر انصراف لشگر كفر از جنگ بود.

5ـ نقشه ماهرانه تازه مسلمانى به نام «نعيم بن مسعود» با قبايل سه گانه قريش، غطفان ويهود، كه روابط صميمى داشت مايه پديد آمدن اختلاف و دودستگى در صفوف متحدان گرديد و نسبت به يكديگر آنچنان بدبين شدند كه ادامه همكارى را منوط به شرايطى دانستند كه هيچ طرفى زير بار آن نرفت ¹.

6ـ وزش طوفان شديد و فرود آمدن فرشتگان كه نظام زندگى آنها را در آن شب سرد و تاريك بهم زد و آخرين ضربت و به اصطلاح تير خلاص بود كه بر قلب خسته و رنجور دشمن نشانه رفت و همگان بدون اينكه با يكديگر توديع كنند با دست پاچگى خاصى منطقه را ترك گفتند به طورى كه ابوسفيان بر شتر زانو بسته اى سوار شده و حيوان زبان بسته را تازيانه مى زد كه از جاى برخيزد وبه اندازه اى سراسيمه بود كه نمى دانست كه زانوى شتر خود را باز نكرده است ².

***

1 . تاريخ طبرى، ج2، ص 244.
2 . سيره ابن هشام، ج2، ص 232.

صفحه 429

از هجرت تا رحلت

24 غزوه بنى المصطلق

آيات موضوع

(هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّهِ حَتّى يَنْفَضُّوا وَللّهِ خَزائِنُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ وَ لكِنَّ الْمُنافِقينَ لا يَفْقَهُونَ* يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ وَ للّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنينَ وَ لكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ) (منافقون/7ـ 8).

ترجمه آيات

«آنان (منافقان)كسانى هستند كه مى گويند: بر افرادى كه نزد رسول خدا هستند چيزى انفاق نكنيد، تا از اطراف او پراكنده شوند با اينكه خزائن و گنجينه هاى زمين و آسمانها از خدا است، ولى منافقان نمى فهمند.آنان مى گويند كه (از نبرد بنى المصطلق) به مدينه برگرديم بايدعزيزان منطقه گروه ذليلها را (مهاجرانى كه به مدينه پناهنده شده اند) از مدينه اخراج نمايند، بگو عزّت از آن خدا و رسول وى و مؤمنان است، امّا منافقان نمى دانند».

تفسير آيات

«بنى المصطلق» تيره اى از قبيله« خزاعه» است كه در نزديكى قبيله«قريش » زندگى مى كردند.

صفحه 430

گزارشهايى به مدينه رسيد كه «حارث بن ابى ضرار» رئيس قبيله، در صدد جمع آورى سلاح و نيرو است ومى خواهد مدينه را محاصره كند، پيامبر گراميصلَّى اللّه عليه و آله و سلَّم، بسان مواقع ديگر تصميم گرفت فتنه را در نطفه خفه كند، از اين جهت، يكى از ياران خود را به نام «بريده» براى تحقيق رهسپار سرزمين قبيله ياد شده كرد، وى به صورت ناشناس با رئيس قبيله تماس گرفت و از تصميم رئيس قبيله مبنى بر لشكركشى به مدينه آگاه شد سپس به مدينه برگشت و گزارش را تأييد كرد در اين موقع، پيامبر با ياران خود، به سوى قبيله «بنى المصطلق» حركت كرد و با آنها در كنار چاه «مريسيع» روبرو گرديد جنگ ميان دو دسته آغاز شد.

جانبازى مسلمانان و رعبى كه در دل قبايل عرب از ناحيه مسلمانان افتاده بود، سبب شد كه پس از زد و خورد كوتاهى با كشته شدن ده نفر از دشمن و يك نفر از مسلمانان ـ آن هم به طور اشتباهى ـ، سپاه دشمن متفرق گردند سرانجام، اموال زيادى نصيب ارتش اسلام شد، و زنان آنها به اسارت درآمدند.

نكات آموزنده اين جنگ سياستهايى است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) در حوادث پس از اين جنگاعمال نمود.

براى نخستين بار، آتش اختلاف ميان مهاجران و انصار در اين سرزمين روشن گشت و اگر تدابير پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)نبود، نزديك بود كه اتحاد و اتّفاق آنها، دستخوش هوى و هوس چند نفر كوته فكر شود.

ريشه جريان اين بود كه پس از خاموش شدن جنگ، دو مسلمان يكى به نام «جهجاه مسعود» ازمهاجران، و ديگرى به نام «سنان جهنى»از انصار، بر سر آب با يكديگر اختلاف پيدا كردند هر كدام طايفه خود را به كمك خويش طلبيد نتيجه اين كمك طلبى اين شد كه مسلمانان، در اين نقطه دور از مركز، نزديك بود به جان يكديگر بيفتند، و به هستى خويش خاتمه دهند پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از جريان آگاه شد، وفرمود:

صفحه 431

«اين دو نفر را به حال خود واگذاريد، واين فرياد كمك، بسيار نفرت انگيز و بدبو است و بسان دعوتهاى دوران جاهليت است وهنوز آثار شوم جاهليت از دل اينها ريشه كن نشده ا ست.اين دو نفر از برنامه اسلام آگاهى ندارند، كه اسلام همه مسلمانان را برادر يكديگر خوانده و هر ندايى كه باعث تفرقه گردد، از نظر آيين يكتاپرستى بى ارزش است» ¹.

منافقى آتش اختلاف را دامن مى زند

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) از اين طريق جلو اختلاف را گرفت، و هر دو طايفه را از شورش بر ضدّ يكديگر بازداشت ولى «عبد اللّه بن ابى» كه رئيس حزب نفاق مدينه بود، و كينه فوق العاده اى نسبت به اسلام داشت، و به طمع غنايم،در جهاد اسلام شركت مى نمود كينه ونفاق خود را ابراز كرد و به جمعى كه دور او بودند، چنين گفت:

از ما است كه بر ماست ما مردم مدينه، مهاجرين مكه را در سرزمين خود جاى داديم وآنها را از شرّدشمن حفظ كرديم، حال ما مضمون گفتار معروفى است كه مى گويند: «سگ خود را پرورش ده تا تو را بخورد» بر شما مردم مدينه لازم است كه به كسانى كه اطراف پيامبرند، انفاق نكنيد تا از دور او پراكنده شوند به خدا سوگند اگر به مدينه بازگرديم بايد جمعيت نيرومند و پرافتخار (مردم مدينه) افراد ناتوان و ضعيف (يعنى مهاجران) را بيرون كنند.

سخنان عبد اللّه، در برابر جمعيتى كه هنوز ريشه هاى تعصّب قومى و افكار جاهلى در دل آنان حكمفرما بود، اثر بدى بجا گذاشت، ونزديك بود ضربه اى به اتحاد و اتّفاق آنها وارد شود.

خوشبختانه، جوان مسلمان وغيورى به نام «زيد بن ارقم» در آن جمع نشسته بود، وبا قدرت هرچه تمامتر به سخنان شيطانى او پاسخ داد و گفت:

1 . سيره ابن هشام، ج2، ص 290.

صفحه 432

«به خدا قسم خوار و ذليل تويى، آنكس كه در ميان خويشاوندان خود كوچكترين موقعيت ندارد تويى، ولى محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) عزيز مسلمانها است، دلهاى آنان آكنده از مهر ومودّت او است».

سپس برخاست وبه نقطه فرماندهى لشكر آمد وپيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) را از سخنان وفتنه جوييهاى (عبد اللّه بن ابى) آگاه ساخت پيامبر گرامى براى حفظ ظواهر سه بار سخن زيد را رد كرد گفت:تو شايد اشتباه مى كنى شايد خشم و غضب، تو را به گفتن اين سخن وادار كرده است شايد او تو را كوچك و بى خرد شمرده، و منظورى غير اين داشته است ولى «زيد» در برابر هر سه احتمال، جواب منفى داد و گفت: نه نظر او ايجاد اختلاف ودامن زدن بر نفاق بود.

خليفه دوّم، از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) درخواست كرد كه دستور دهد «عبد اللّه بن ابى» را بكشد، ولى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود:

«صلاح نيست زيرامردم مى گويند محمّد ياران خود را مى كشد».

عبداللّه، از گفتگوى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با زيد بن ارقم با خبر گشت فوراً شرفياب محضر پيامبر شد و گفت:

هرگز من چنين سخنى نگفته ام و عدّه اى از خير انديشان!!! از عبداللّه طرفدارى كرده گفتند:«زيد» در نقل مطالب «عبداللّه» دچار اشتباه شده است.

ولى مطلب در اينجا خاتمه نيافت، زيرا اين نوع خاموشى موقت، بسان آرامش پيش از طوفان است، كه هرگز اعتمادى به آن نيست، رهبر عاليقدر بايد كارى كند كه طرفين جريان را به كلى فراموش نمايند و براى همين هدف، با اينكه موقع حركت نبود، دستور حركت داد «اسيد بن حضير» شرفياب حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)شد و گفت: اكنون موقع حركت نيست، علّت اين دستور چيست؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: مگر از گفتار عبد اللّه و آتشى كه روشن كرده اطلاع ندارى؟

«اسيد» قسم ياد كرد وگفت: پيامبر عزيز قدرت در دست شما است، شما

صفحه 433

مى توانيد او را بيرون كنيد عزيز و گرامى شماييد، خوار و ذليل او است با او مدارا كنيد كه او يك فرد شكست خورده است اوسيان وخزرجيان، پيش ازمهاجرت شما به مدينه، اتّفاق كرده بودند كه او را حاكم مدينه كنند ودر فكر گرد آورى جواهرات بودند، تا تاجى بر سر او بگذارند، ولى با طلوع ستاره اسلام وضع او دچار اختلال گشت، ومردم از گرد او پراكنده شدند و او شما را عامل اين جدايى مى داند.

فرمان حركت صادر گرديد سربازان اسلام بيش از 24 ساعت به راه پيمايى ادامه دادند و جز انجام فريضه نماز، در هيچ نقطه اى توقف نكردند روز دوّم كه هوا به شدّت گرم بود، و طاقت راه پيمايى از همه سلب شده بود، فرمان نزول صادر گشت، مسلمانان در همان لحظه اى كه از مركبها پياده شدند، از شدّت خستگى همه به خواب رفتند، و تمام خاطره هاى تلخ از دل آنها زدوده شد و با اين تدابير آتش اختلاف خاموش گشت .¹

در اين مورد دو آيه ياد شده در زير نازل گرديد:

(هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّهِ حَتّى يَنْفَضُّوا وَللّهِ خَزائِنُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ وَ لكِنَّ الْمُنافِقينَ لا يَفْقَهُونَ) ².

«آنان (منافقان)كسانى هستند كه مى گويند: بر افرادى كه نزد رسول خدا هستند چيزى انفاق نكنيد، تا از اطراف او پراكنده شوند ولى خزائن و گنجينه هاى زمين و آسمانها از خدا است، ولى منافقان نمى فهمند».

(يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ وَ للّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنينَ وَ لكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ) ³.

«آنان مى گويند كه (از نبرد بنى المصطلق) به مدينه برگرديم بايد عزيزان،

1 . سيره ابن هشام، ج2، ص 291ـ 292.
2 . سوره منافقون، آيه 7.
3 . سوره منافقون، آيه 7.

صفحه 434

گروه ذليلها را (مهاجرانى كه به مدينه پناهنده شده اند) از مدينه اخراج نمايند، بگو عزّت از آن خدا و رسول وى و مؤمنان است، امّا منافقان نمى دانند».

محاصره اقتصادى و ترك داد و ستد، از عواملى است كه نهضت وجنبش اقليت با هدف را خاموش مى سازد، سرمايه داران متنفّذ جامعه كه بيدارى گروهى را به ضرر خود مى داند، از طريق قطع روابط اقتصادى، اقليت فشرده و بهم پيوسته را به زانو در آورده، و آنان را از تعقيب راهى كه در پيش گرفته بودند، باز مى دارند.

انقلابها ورفرمها همواره از يك گروه كوچك و ضعيف و تهيدست آغاز مى گردد، و براى بهم زدن اين دسته، كافى است كه سرمايه داران متنفذ، روابط بازرگانى و اقتصادى و كمكهاى بلاعوض خود را به آنان قطع نمايند و از اين راه يك نوع گرسنگى و فقر وبيچارگى مصنوعى به وجود آورند كه اقليت تهيدست ناچار شوند ازهدف و ايده خود دست بردارند.

رجال شرك و مخالفان توحيد، در آغاز اسلام از اين تاكتيك سياسى به طور زننده اى استفاده نمودند و مسلمانان را با گرسنگى طاقت فرسايى دست به گريبان كرده و آنان را مجبور ساختند كه سه سال تمام در «شعب ابى طالب» با بدبختى و گرسنگى و فقر فوق العاده اى زندگى نمايند.

سران قريش در آغاز بعثت، براى سركوب كردن نهضت نيرومند اسلام، قطعنامه اى به ديوار كعبه زده و در آن هر نوع معامله و داد وستدى را با بنى هاشم ممنوع ساختند، و نتيجه اين تحريم اقتصادى اين شد كه همه مردم از ترس و يا از روى ميل، روابط تجارى اقتصادى حتى معاملات جزئى خود را با خانواده پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)قطع نموده و آنان را در يك بن بست اقتصادى عجيبى قرار دادند شبها، فرياد و صداى كودكان آنها از گرسنگى بلند بود، تا آنكه بر اثر مقاومت اعجاز آساى بنى هاشم، قطعنامه لغو گرديد.

در بسيارى از كشورها كه رهبران آنها با دين و مذهب رابطه حسنه ندارند، و دين را مانعى سرسخت در برابر اغراض خود مى دانند، افراد با ايمان را از يك سلسله

صفحه 435

حقوق اجتماعى و مزاياى سياسى و فرهنگى محروم مى كنند تا نسل جديد، به دين و مذهب رغبتى از خود نشان ندهند، وگروندگان قبلى نيز از روش خود دست بردارند.

پيشواى منافقان (عبد اللّه بن ابى) براى نابود ساختن اسلام دو نقشه زير را طرح نمود و از هواداران خود درخواست كرد كه اين طرحها را عملى سازند:

1ـ هر نوع معامله با مهاجران و يا با كسانى كه اطراف رسول خدا را گرفته اند، ممنوع گردد، تا بر اثر مضيقه زندگى از اطراف او پراكنده شوند.

2ـ مردم مدينه كه اراضى آنجا متعلّق به آنها است مهاجران را از سرزمين خود برانند، تا رسول خدا نيز، سرزمين آنها را ترك كند، ليدر اين حزب، موقعى اين نقشه را ريخت كه بر اثر نزاعى كه ميان دو نفر از مهاجرين و انصار صورت گرفته بود، زمينه پذيرش اين دو طرح در گروهى حتى از مسلمانان به وجود آمده بود.

قرآن نظر منافقان را محكوم مى كند

1ـ آنها تصوّر كرده بودند كه روزىِ بندگان در دست آنها است، ولى از يك اصل اساسى غفلت كرده بودند كه روزى بندگان در دست خدا مى باشد، خدايى كه به دشمنان خود (منافقان) روزى مى دهد هرگز دوستان خود را در فشار گرسنگى و مضيقه زندگى باقى نمى گذارد، وكليه خزائن زمين و آسمانها در دست خدا مى باشد.

اين نظام وسيع كه در آن هرجنبده اى در زواياى جهان به رزق خود مى رسد، با تدبير و اراده حكيمانه خدا اداره مى شود، ومردان با ايمان در پرتو استقامت وشكيبايى و ثبات در راه عقيده، محاصره اقتصادى را شكسته و سرانجام از بن بست اقتصادى بيرون مى آيند، فقط گروههاى بى صبر و ثبات، گرفتار اين دام هاى گسترده مى شوند و سرانجام سر تسليم در برابر افكار شيطانى گروه متنفذ مى آورند، ولى مردان حق با نيروى ايمان و قدرت و صبر، به دشمن مى فهمانند كه از اين دام، شكارى به چنگ نخواهند آورد، و چاره اى جز برچيدن دام وشكستن حلقه و

صفحه 436

محاصره انصراف از رأى خود ندارند.

اين حقيقت در صدر اسلام در جريان «شعب ابوطالب» كاملاً روشن و اضح گرديد.

2ـ آنها تصوّر كرده بودند كه عزّت و نيرومندى در گرو داشتن آب و زمين است، و چون دست مهاجران از اراضى مدينه كوتاه بود، آنها را خوار و ذليل مى خواندند، ولى از اين نكته غفلت داشتند كه همين آب وملك گاهى باعث زبونى وبيچارگى وخوارى انسان مى گردد. عزّت و ذلّت بايد سرچشمه روحى و نفسانى داشته باشد و اين سرچشمه، همان ايمان است كه بشر را از حضيض ذلّت به اوج عزّت مى رساند، و از اين نظر قرآن روى كلمه «و للمؤمنين» تكيه كرده و عزّت را از آن مردم با ايمان دانسته است.

يك فرد با ايمان و مؤمن به اصول انسانى و مبادى اخلاقى، و معتقد به روز رستاخيز، به بسيارى ازمظاهر فريبنده جهان ماده، كه با ذلّت وخوارى توأم است، پشت پا مى زند و به هيچ قيمت زير بار آنها نمى رود، وگاهى در حفظ عزّت و عصمت روحى خود، دست از جان و زندگى شسته و مرگ را بر حيات توأم با ذلّت ترجيح مى دهد، مرگ شرافتمندانه را بر زندگى ذليلانه مقدّم مى دارد و چنين مرگى را براى خود پل پيروزى و زندگى ذلّت بار را نشانه مقهوريت مى داند.

امير مؤمنان (عليه السلام) با جمله زير به اين نكته اشاره كرده مى فرمايد:

«الحياة في موتكم قاهرين و الموت في حياتكم مقهورين» ¹.

«مرگ اين است كه زنده ولى سر به زير باشيد وزندگى واقعى آن است كه با سربلندى شهيد شويد».

اتّفاقاً در جريان «بنى المصطلق» همه مردم اين حقيقت را با ديدگان خود مشاهده كردند كه چگونه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) و افراد با ايمان با عزّت هرچه تمامتر زندگى

1 . نهج البلاغه، ط عبده، خطبه 50.

صفحه 437

كردند، وچهارده قرن است كه نام آنها با كمال احترام در ميان مسلمانان برده مى شود، ولى «عبد اللّه بن ابى» و دار و دسته او باقيمانده عمر را به ذلّت به سر بردند و كار به جايى رسيد كه پسر وى حاضر شد كه پدر را به قتل برساند، ولى پيامبر با كشتن وى موافقت نكرد و دستور داد كه با او مدارا كند.

پايان جلد ششم

پيشگفتار	5
1 اخذميثاق مؤكَّد از پيامبران
بر نبوت پيامبر اسلام	7
آيات موضوع	7
ترجمه آيات	7
تفسير آيات	8
اخذ پيمان از پيامبران	9
2 نويدهاى رسالت پيامبر خاتم
در كتابهاى آسمانى	13
آيات موضوع	13
ترجمه آيات	14
تفسير آيات	15
نشانههاى پيامبر اسلام(ص) در عهدين	18
نام پيامبر(ص) در انجيل	19
مژده پيروزى توحيد بر شرك	20
دعاى ابراهيم ونبوت پيامبر خاتم	21
3 در قرآن ويژگيهاى زندگى عرب جاهلى
آيات موضوع	23
ترجمه آيات	24
تفسير آيات	27
1ـ شرك در عبادت	27
2ـ انكار معاد	27
3ـ حكومت خرافات	28
4ـ فساد اخلاقى	30
5ـ زنده به گور كردن فرزندان	31
6ـ انديشه عرب جاهلى در باره فرشتگان	32
7ـ كيفيت بهرهگيرى از حيوانات	33
8ـ تقسيم با «ازلام»	34
9ـ تأخير ماههاى حرام	35
10ـ بهره كشى ظالمانه	36
امّت دور از تعاليم آسمانى	38
4 آیین پیامبر پیش از بعثت و آیین نیاکان او
آيات موضوع	41
ترجمه آيات	41
تفسير آيات	41
1ـ ايمان عبد المطلب	42
2ـ ايمان ابوطالب پيش از بعثت	47
الف: يكتا پرستى ابوطالب پيش از بعثت	47
1ـ توسّل به پيامبر(ص) در طلب رحمت	47
2ـ زاهدى او را از تولّد فرزندش على4 آگاه مىسازد	48
3ـ برادر زاده را همراه خود به شام مىبرد	49
4ـ مورد اعتماد عبدالمطلب بود	50
ايمان ابوطالب پس از بعثت	50
دلائل سه گانه بر ايمان ابوطالب	51
آثار ادبى كه از او به يادگار مانده است	52
راه دوّم براى اثبات ايمان ابوطالب	54
وصيت ابوطالب هنگام مرگ	57
آخرين راه	59
نظر دانشمندان شيعه	59
بررسى حديث «ضحضاح»	60
1ـ بى پايگى سند حديث ضحضاح	60
الف: سفيان بن سعيد ثورى	60
ب: عبدالملك بن عمير	61
1ـ كم حافظه و فراموشكار.	61
ج: عبدالعزيز بن محمد دراوردى	62
2ـ متن حديث ضحضاح با كتاب وسنت، مخالف است
نتيجه:	64
ايمان والدين پيامبر(ص)	64
دلائل ايمان پيامبر قبل از بعثت	68
پيامبر(ص) از كدام شريعت پيروى مىكرد؟	70
1ـ پيامبر(ص) به هيچ شريعتى عمل نمىكرد	71
2ـ پيامبر يكى از شرائع پيشين پيروى مىكرد	72
3ـ پيامبر مطابق الهام غيبى عمل مىكرد	74
5 دوران كودكى و نامهاى او در قرآن
آيات موضوع	78
ترجمه آيات	78
تفسير آيات	79
ميلاد نور ورويدادهاى پيش از بعثت	79
الف: (أَلَمْ يَجِدْكَ يَتيماً فَآوى).	80
ب: (وَ وَجَدَكَ ضالاًّ فَهَدى)	82
ج: (وَ وَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى)	83
نامهاى پيامبر(ص) در قرآن	84
6 عصمت پیامبر (ص) پیش از بعثت
آيات موضوع	88
ترجمه آيات	89
تفسير آيات	89
پنج دستاويز مخالفان عصمت	89
پاسخ:	90
پاسخ:	96
7 نزول وحى، و مسئله انقطاع آن
آيات موضوع	109
ترجمه آيات	110
تفسير آيات	111
نزول وحى يا درخشش نور در تاريكى	111
غار حرا يا نخستين محل نزول وحى	111
دعوت در سه مرحله	112
الف: دعوتهاى خصوصى وسرّى	113
ب: دعوت خويشاوندان	113
ج: دعوت همگانى	114
پيراستگى از شك وترديد	116
انقطاع وحى	118
8 تهمتها... واكنش دعوت عمومى:
آيات موضوع	124
ترجمه آيات	125
تفسير آيات	127
تهمت و ناسزاگوييها	129
9 اعتراضها و دستاويزها
آيات موضوع:	137
ترجمه آيات:	138
تفسير آيات	139
1ـ چرا قرآن بر ثروتمندى نازل نشد	139
2ـ رسالت از آن بشر نيست	140
3ـ دعوت بر خلاف روش نياكان	142
4ـ تبديل چند خدا به يك خدا	142
5ـ ترس از حيات مجدد	144
6ـ رقابت در نبوت	144
7ـ چرا معجزهاى بسان معجزه موسى ندارد!	145
8ـ چرا فرشتهاى همراه نيست؟!	148
10 درخواستهاى نامعقول
آيات موضوع	150
ترجمه آيات	151
تفسير آيات	153
خدايان ما را بپرست تا...	153
2ـ درخواست تبديل قرآن	156
3ـ درخواستهاى نامعقول ديگر	159
11 آزارها وسنگ اندازيها
آيات موضوع	165
ترجمه آيات	165
تفسير آيات	166
12 معراج پیامبر (ص)
(از مسجد الحرام تا سدرة المنتهى)	169
آيات موضوع	169
ترجمه آيات	170
تفسير آيات	171
پيامبران وسير در فضا	171
عروج مسيح(ع)	173
معراج پيامبر اسلام(ص)	174
تذكار چند نكته	181
13 ارجاع داورى به احبار يهود
آيات موضوع	186
ترجمه آيات	186
تفسير آيات	187
هيئت تحقيقى مسيحيان در مكّه	190
14 هجرت از مكّه به مدينه
آيات موضوع	192
ترجمه آيات	192
تفسير آيات	193
هجرت پيامبر سرآغاز تاريخ مسلمانان جهان	197
چرا هجرت مبدأ تاريخ قرار گرفت؟	198
چه كسى هجرت را مبدأ تاريخ قرار داد؟	199
چند نمونه از نامههاى تاريخدار پيامبر(ص)	199
پاسخ يك پرسش	203
توطئه طاغوت	205
تحليلى نو از تاريخ پيامبر اسلام(ص)	207
در مدينه	207
تفاوت دو محيط	207
ويژگيهاى آيات مدنى	209
دستهاى مرموز در تاريخ اسلام	210
15 قتال در ماه حرام و تغيير قبله
دستاويز يهود	213
آيات موضوع	213
ترجمه آيات	214
تفسير آيات	216
مثلث مخالف	217
1ـ قتل در ماه حرام	219
احترام چهار ماه ريشه آسمانى دارد	221
بهرهبردارى قريش از حادثه	222
2ـ تغيير قبله	226
جدال يهوديان يا سنگ اندازى علمى	227
جدالى استوار درباره تغيير قبله	229
1ـ چرا از روز نخست، كعبه قبله نشد؟	230
2ـ تكليف اعمال پيشين چيست؟	230
پيامبرى كه بر دو قبله نماز مىگزارد	233
16 انحراف اهل كتاب از توحيد
و	235
جدال پيامبر اسلا م با اهل كتاب	235
آيات موضوع	235
ترجمه آيات	236
تفسير آيات	237
موضع نرم مسيحيان وخشونت يهود	239
دعوت به حفظ خطّ مشترك	240
انحراف يهود از خطّ اصيل توحيد	241
توحيد ذاتى ولغزش مسيحيان	242
الف: مسيح خود خدا است	242
ب: ثالوث اقدس يا تثليث در توحيد	244
17 الوهيت مسيح در سه چهره
آيات موضوع	245
ترجمه آيات	245
تفسير آيات	246
مقصود از تثليث در وحدت چيست؟	250
الف: سه فرد از يك طبيعت	250
ب: سه جزء از واحد شخصى	250
18 نشانههاى عبوديت حضرت مسيح (ع)
آيات موضوع	255
ترجمه آيات	257
تفسير آيات	259
رفتار مسيح نشانه بندگى او است	260
اعتراف وگفتار مسيح	261
شرك در چهره «فرزندگرايى»	262
ادلّه تنزيه خداوند از داشتن فرززند	264
1ـ سوره بقره آيههاى 116ـ 117.	264
2ـ انعام آيه هاى 99ـ 101.	267
3ـ يونس آيه68.	268
4ـ سوره كهف آيه 4 ـ5.	269
5ـ سوره مريم آيه 35.	269
7ـ سوره انبياء آيههاى 26ـ 27.	271
8ـ سوره مؤمنون آيه 91.	271
9ـ سوره زمر	272
10ـ تقسيم ناروا	273
19 منـاظره با يهود
آيات موضوع	275
ترجمه آيات	278
تفسير آيات	283
1ـ افشاى نشانههاى نبوت پيامبر(ص) ممنوع	284
2ـ عداوت با روح الأمين	286
3ـ انكار نبوت سليمان(ع)	288
4ـ نامه پيامبر(ص) به يهودان خيبر	289
5ـ يهود مىگفتند از ما پيمانى گرفته نشده است	290
6ـ درخواستهاى نامعقول يهود	291
7ـ نزاع سران مسيحيان ويهوديان در محضر پيامبر 6	292
8ـ سوء استفاده از يك لفظ مشترك	294
9ـ كتمان حقايق از سوى سران يهود	294
10ـ پيامبر وبيت المدارس يهود	295
11ـ صبح ايمان بياوريد، عصر انكار كنيد	297
12ـ ما را به عبوديّت خود دعوت مىنمايى؟	298
13ـ توطئه براى تفرقه ودو دستگى	299
14ـ توبيخ افراد با ايمان از خود	300
15ـ دعوت به بخل	301
16ـ بت پرستى بهتر از آيين توحيد است	301
17ـ يهود ونصارى مىگفتند ما فرزندان خدا هستيم	303
18ـ بعضى از يهود مىگفتند:	303
هرگز پس از موسى كتابى نازل نشده است!	303
19ـ يهود و حكم زناى محصنه	304
20ـ انكار نبوت مسيح از سوى يهود	306
21ـ يهود از توحيد منحرف شدند	307
22ـ درخواست تعيين وقت رستاخيز	308
23ـ عُزير فرزند خدا است	308
20 نبرد مسلحانه يهود در مدينه
آيات موضوع	310
ترجمه آيات	312
تفسير آيات	314
1ـ بنى قينُ قاع، 2ـ بنى النضير، 3ـ بنى قريظه.	315
الف: «تبعيد بنى قينُ قاع»	315
ب: تبعيد بنى النضير	319
پيام رئيس حزب نفاق	320
تكيه بر وعده منافقين عاقلانه نيست	323
ترس فزونتر از حدّ	324
خبرهاى غيبى قرآن در اين مورد	324
ج: مجازات پيمان شكنى «بنى قريظه»	325
آخرين لانه فساد در مدينه برچيده شد	327
د: دژ خيبر يا كانون خطر ديگر	330
در اين آيه نكات قابل توجهى وجود دارد:	333
21 غزوات پيامبر در قرآن
1ـ غزوه بدر	335
آيات موضوع	335
ترجمه آيات	337
تفسير آيات	340
غزوه بدر و انگيزههاى نبرد	340
وحشت گروهى از مقابله با دشمن	341
رويارويى با يكى از دو گروه	342
رويارويى دو سپاه نامتعادل	345
امدادهاى غيبى در غزوه بدر	346
بيان امدادهاى غيبى	347
1ـ تعداد دشمن در خواب به پيامبر(ص) كم نشان داده شد	347
2ـ در نخستين برخورد هر دو گروه را به يكديگر كمتر نشان داد	348
3ـ در اثناء نبرد، مسلمانان را دوبرابر نشان داد	349
4ـ استغاثه ونزول فرشتگان	349
نيروهاى امدادگر، وارد كارزار نشدند	352
5ـ خوابى آرامش بخش مسلمانان را فرا گرفت	352
6ـ باران رحمت فرو ريخت	353
7ـ فرمان به فرشتگان كه مؤمنان را ثابت قدم بدارند	354
8ـ وحشت در دل دشمن افكندند	354
وسوسه ويا تجسّم شيطان در روز بدر	356
اختلاف در تقسيم غنايم	357
تفسير «انفال» در آيه	359
سرانجام غنايم جنگ بدر	360
اسير گيرى پيش از تحكيم موقعيت	361
قتل اسير پس از استقرار	365
دو اسير در نيمه راه كشته شدند	366
دعوت اسيران به اسلام	368
22 2ـ غزوه اُحد
آيات موضوع	370
ترجمه آيات	372
تفسير آيات	376
نقشه قريش براى پيروزى	376
1ـ گرد آورى امكانات مالى	376
2ـ همراه آوردن زنان	377
3ـ رعايت انضباط سربازى	378
شكست پس از پيروزى	379
شفتگى در ارتش اسلام	382
در سراشيبى ارتداد	384
شايعه قتل پيامبر(ص)	387
مثله كردن شهداى احد	388
تعقيب دشمن	389
علّت شكست	392
نكات آيات	394
1ـ پيروزى و شكست از سنتهاى الهى است	394
2ـ بازشناسى مؤمن از منافق	394
3ـ وجود گواهان بر اعمال	395
4ـ تصفيه مؤمنان از پليديها	395
5ـ بهشت در گرو جهاد و پايدارى	396
6ـ جداسازى پاكيزه از ناپاك	396
تقويت روحيه ها	397
الف: استوارى آيين بستگى به حيات پيامبر ندارد	398
ب: مرگ يك سنّت الهى است	399
نبرد همراه ناملايمات است	399
از مجاهدان پيشين	400
شهيدان زندگانند	400
23 3ـ جنگ احزاب
آيات موضوع	404
ترجمه آيات	405
تفسير آيات	407
دفاع مقدّس در كرانههاى خندق	407
يا رويارويى كفر با اسلام	407
آيات مربوط به جنگ احزاب	409
بخش دوّم: مربوط به تبيين وضع منافقان و بيماردلان از نظر ايمان است كه پس از آغاز نبرد، وحملات	410
گهگاهى دشمن، پايمردى نشان نمىدادند، بلكه ديگران را نيز بر فرار از ميدان تشويق مىكردند.	410
بخش دوم: وضع منافقان و افراد بيمارگونه	412
الف: فريب انگاشتن وعده الهى	412
ب: دعوت به فرار وبهانه تراشى	413
ج: در آستانه بازگشت به شرك	414
د: پيمان شكنى و فقدان احساس مسئوليت	415
هـ: از فرار طرفى نمىبندند	416
و: اراده خدا نافذ است	417
ز: علم او گسترده است	417
ح: ترس از جهاد و مرگ	418
ط: ترس آنان هنوز برطرف نشده است	420
نكات آيه	421
بخش سوم: پيامبر و ياران واقعى او	422
نكات آيات	422
1ـ پيامبر اسوه و الگو است	422
2ـ وعدههاى الهى راست واستوار است	423
3ـ ياد از شهيدان وفادار	424
4ـ هر دو گروه به سزاى كردار خود مىرسند	424
جمع بندى رويداد احزاب	426
24 غزوه بنى المصطلق
آيات موضوع	429
ترجمه آيات	429
تفسير آيات	429
منافقى آتش اختلاف را دامن مىزند	431
قرآن نظر منافقان را محكوم مىكند	435
فهرست موضوعات	439
فهرست مطالب	441