صفحه 1

نخستين تفسير مsوضوعى

به زبان فارسى

منشور جاويد

درباره پيامبران

«نبوّت عامّه»

جلد سوم

نگارش

آية الله جعفر سبحانى

صفحه 2

شناسنامه

صفحه 3

بسم الله الرحمن الرحيم

مصلحان بزرگ بشر

در بازار آشفته جهان بشريت كه أنانيّت و خود خواهى، از هر سوى آن به چشم مى خورد، و بشر پيوسته قربانى تنگ نظرى ها و تصادم منافع بوده است، انسان هايى در افق اجتماع پديد آمده اند، كه خود و زندگى خويش را وقف اصلاح انسان ها نموده، و راه سعادت را به آنان نمايانده اند. اين گروه نه تنها از صفات زشت خودخواهى «وغير خود نخواهى» پيراسته بوده اند، بلكه جامعه بشرى را به تهذيب نفس و پاكيزگى روح و نوع دوستى، و ضعيف پرورى، دعوت نموده، و آتش فتنه ها وجنگ ها و خودكامگى ها را تا حدى خاموش ساخته اند، و چه بسا خود را فداى راه و دعوت خود نموده، و در اين فداكارى خوشحال و شادمان بوده اند.

مصلحان، همگى درموارد ياد شده شريك و سهيم بودند، ولى از يك نظر با هم تفاوت داشتند و در حقيقت اين تفاوت، مايه تقسيم آنها به دو گروه «مصلحان الهى» و «مصلحان بشرى» شده است:

كتابى كه هم اكنون به حضور خوانندگان گرامى تقديم مى گردد، جلد سوم از كتاب تفسير موضوعى «منشور جاويد» است كه پيرامون خصوصيات مصلحان الهى و آسمانى از ديدگاه قرآن، سخن مى گويد.

در باره مصلحان الهى به دو نوع مى توان سخن گفت:

1. بحث هاى كلى مربوط به نوع پيامبران، مانند لزوم بعثت پيامبران، اهداف

صفحه 4

آنان در اين بعثت، وسيله ارتباط آنان با جهان غيب، وظايف پيامبران نسبت به يكديگر، شرايط و خصوصيات مصلحان الهى، و پايه آگاهى هاى آنان، و وسيله شناسايى آنان از متنبّيان دروغگو، روش آنان در تبليغ، واكنش مردم در برابر دعوت هاى آنان ، و... كه همگى مى توانند يك رشته بحث هاى كلى را در باره پيامبران تشكيل دهند.

2. تبيين زندگى پيامبران، كه پيوسته به نام قصص انبيا مطرح بوده و بخشى از آيات قرآن را به خود اختصاص داده است.

كتاب حاضر، قسمت اول را بر عهده گرفته، و قسمت دوم بر عهده اجزاى آينده اين فرهنگ قرآنى است كه اميد است در پرتو الطاف الهى به تحرير آن نيز توفيق يابيم.

هم اكنون، مؤلف، خدا را سپاسگزار است كه پس از يك تلاش ممتد و طولانى توانسته است مجموعه اى چهارده جلدى را در اختيار شيفتگان حقايق قرآن، قرار دهد كه قسمت اعظم آن را مسايل عقيدتى از توحيد تا معاد و قسمت كمى از آن مربوط به بحث هاى اخلاقى واجتماعى قرآن است، وما تكامل خود را رهين تشويق ها،انتقادهاى سالم و سازنده خوانندگان مى دانيم، و اميد است اين مجموعه كه به عنوان نخستين تفسير موضوعى به زبان فارسى منتشر مى شود، بسان مجموعه اى ديگر در همين رابطه كه به زبان عربى «مفاهيم القرآن» منتشر مى گردد، موجب قرب الهى، و وسيله هدايت بندگان باشد.

و در پايان از مساعدت هاى ارزنده جناب حجة الاسلام آقاى حاج شيخ على ربّانى كه در تأليف اين كتاب، مؤلّفِ ناتوان را كمك نموده، صميمانه تشكر مى نمايم.

قم. مؤسسه امام صادق (عليه السلام)

جعفر سبحانى

29/7/70

صفحه 5

امكان بعثت پيامبران الهى

و بررسى دلايل منكران ¹

آيات موضوع

1.(فَقالَ المَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَومِهِ ما نَريكَ إِلاّبَشَراً مِثْلَنا...) (هود/27).

2.(وَقالَ الْمَلأُ مِنْ قَومِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِالآخِرَةِوَأَتْرَفْناهُمْفِيالحَيوةِ الدُّنْيا ما هذا إِلاّبَشَرٌ مِثْلَكُمْ يَأكُلُ مِمّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُون* وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ)(مؤمنون/33ـ34).

3.(وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ...) (فرقان/21).

1 . شايسته بود قبل از ورود به اين بحث، واژه «نبى» و «نبوت» به صورت روشن تعريف و تفسير شود، ولى با توجه به آنچه در آغاز مقدمه يادآور شديم (در جامعه بشرى دو گروه مصلح وجود داشته است) و نيز با توجه به بحثى كه در باره واژه هاى نبوت در قرآن خواهيم نمود، تفسير نبى ونبوت را به آينده واگذار نموديم.

صفحه 6

4.(فَلَولا أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَب أَوْ جاءَمَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنينَ) (زخرف/53).

5.(...أَوْ تَأْتِىَ بِاللّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً)(اسراء/92).

ترجمه آيات

1.«بزرگان قوم نوح كه به شريعت او كفر ورزيده بودند، به او مى گفتند تو بشرى مانند ما هستى».

2.«بزرگانى از قوم آن پيامبر كه به آيين خدا كفر ورزيده و لقاى خدا در سراى ديگر را تكذيب نموده بودند و در زندگى دنيا از نعمت هاى فراوانى برخوردارشان كرده بوديم، گفتند كه اين پيامبر بشرى است مانند شما از آنچه كه شما مى خوريد و مى نوشيد او نيز مى خورد و مى نوشد و اگر بشرى مثل خود را اطاعت كنيد، زيانكار خواهيد بود».

3.«آنان كه به روز رستاخيز اميد نداشتند گفتند چرا بر خود ما فرشته نازل نمى گردد؟».

4. «اگر راست مى گويد، چرا دستبندهاى طلا به او داده نشده است و چرا با او فرشتگان نازل نشده اند» .

5.«خدا و فرشتگان را بايد به ما بنمايانى».

بررسى و تفسير آيات

بر خلاف اتفاق نظر پيروان تمام شرايع آسمانى، گروهى به نام «براهمه» بعثت پيامبران را از جانب خدا امرى غير ممكن و محال دانسته و دلايل موهون آنان در كتاب هاى ملل و نحل¹ و علم كلام مذكور است و ما به طور اجمال به

1 . ملل و نحل شهرستانى1: 258ـ259.

صفحه 7

نقل و نقد آنها مى پردازيم:

دليل اوّل:

«برنامه پيامبران درمقايسه با داورى هاى عقل از دو حالت بيرون نيست:

الف. موافق با داورى هاى خرد است.

ب. مخالف با داورى هاى عقل است.

در صورت نخست، نيازى به بعثت آنان نيست، و در حقيقت بعثت پيامبران، كارى لغو و بيهوده به شمار مى رود.

و در صورت دوم، برنامه هاى آنان قابل پذيرش نمى باشد».

پاسخ اين استدلال بسيار روشن است، زيرا برنامه پيامبران قطعاً با داورى هاى عقل (آنجا كه عقل داورى دارد) موافق مى باشد، ولى آنچه را عقل در مورد آن، داورى دارد يك رشته قضاياى كلى است بدون اينكه جزئيات و مصاديق آن را بيان كند، مثلاً خرد مى گويد: بايد به دنبال كارهاى مفيد و سودمند رفت، و از كارهاى زيانبار دورى جست، امّا اين كه كدام كار مفيد، و كدام كار مضر است، عقل در اين باره نظر روشنى ندارد و غالباً دچار شك وترديد مى گردد.

آگاهى خرد تا آن حد گسترده نيست كه علاوه بر تبيين ضابطه كلى، صغريات و موضوعات را نيز بدون كم و زياد بيان كند، و از طرفى علم بشر نيز نمى تواند پاسخگوى اين مشكل باشد. زيرا، اوّلاً مطالعات علمى بشر غالباً محدود به سود و زيان هاى جسمى است، و ثانياً برد معرفت علمى در اين قلمرو نيز محدود است. و ما در اين باره در فصل دلايل قرآنى بر لزوم بعثت

صفحه 8

پيامبران بحث خواهيم كرد.

خلاصه: اعزام پيامبران براى تبيين موضوعات آن ضابطه كلى است كه عقل پيوسته به آن دعوت مى كند، تو گويى پيامبران بسان پزشكانى هستند كه به بيماران مى گويند:از آن غذا بخور كه مفيد است و از غذاى ديگر بپرهيز كه مضر است.

به عبارت ديگر: سعادتمندى انسان در بعد نظرى، در گرو دو مطلب است:

1. بيان ضوابط كلى و معيارهاى ثابت خوب و بد (حسن و قبح).

2. بيان مصاديق و موارد آن ضوابط كلى.

مخالفان لزوم بعثت پيامبران در بخش نخست همان «براهمه» هستند كه به قضاوت هاى عقلى استناد مى كنند و مى گويند: فرد انسانى در تبيين اين ضوابط كار آمد است و پاسخ آن اين است كه داده هاى شرع و ارمغان هاى رسالت، اگر چه با قضاوت هاى عقل هماهنگ است ولى در اين مورد، خرد، با دو نوع نارسايى مواجه است: يكى درمورد بيان مصاديق و ديگرى محدوديت داورى هاى عقل در زمينه ضوابط ومعيارهاى كلى.

ومخالفان لزوم اعزام رجال الهى، در بخش دوم به كاوش هاى علمى استناد مى جويند. ولى مطالعات و كاوش هاى علمى نيز با مشكل مهمى روبرو هستند و آن محدوديت قلمرو مباحث علمى و ره نيافتن آن به حقايق روحى و سود و زيان هاى فكرى و معنوى است با آن كه بخش اصيل شخصيت انسان را روح و خواص روحى تشكيل مى دهند.

به ديگر سخن: ريشه اشتباه در اين استدلال آن است كه برنامه هاى

صفحه 9

پيامبران در دو نوع (موافق خرد و مخالف آن) خلاصه شده است در صورتى كه «ره آورد» وحى مى تواند چيزى غير از اين دو باشد يعنى امكان دارد پيامبران در پرتو وحى برنامه اى را عرضه كنند كه مرغ انديشه هيچ دانشمندى هر چه هم بلند پرواز باشد، به آشيان آن نرسد، و با مراجعه به برنامه هاى شرايع پيامبران روشن مى شود كه آنان روى موضوعاتى فشار مى آورده اند كه مردم آن روز دچار اشتباه و گمراهى بودند آنان به يكتا پرستى و خدا پرستى دعوت مى كردند در حالى كه بشر در منجلاب بت پرستى و شرك فرو رفته بود، بشر آن روز بازگشت انسان را به حيات جديد امرى محال يا مستبعد تلقى مى كرد، در حالى كه تمام پيامبران پس از توحيد، معاد را ركن شريعت خود معرفى نموده، و دين را بدون اعتقاد به معاد، كاملاً عقيم و بى ثمر مى انديشيدند.

علاوه بر اين، آن دسته از تعاليم پيامبران كه ارشاد به حكم عقل مى باشد نيز عبث و بى فايده نخواهد بود، زيرا موجب تقويت و تأييد احكام و آراى عقلى مى باشد هم چنان كه بر يك مطلب نخست دليل عقلى اقامه مى گردد، آنگاه براى تأييد و تحكيم آن دلايل عقلى ديگرى نيز آورده مى شود، بدون شك هيچ متفكرى تعدد دلايل عقلى بر يك مطلب (و به ويژه مطلب مهم و حياتى) را عبث و بيهوده ندانسته، بلكه آن را مفيد و سودمند مى شمارد.

دليل دوم:

«در شرايع آسمانى دستورهايى وارد شده است كه فاقد نفع و فايده مى باشند، و يا از برخى كارهاى مفيد براى بشر نهى گرديده است، مثل اين كه رو به كعبه بايستيم و نماز بخوانيم و دور آن طواف كنيم، و سنگى را استلام

صفحه 10

كنيم، و احياناً از خوردن و نوشيدن برخى آشاميدنى ها و نوشيدنى ها نهى كرده است».

اين سخن در صورتى مى تواند در صحت اين تعاليم شك و ترديد ايجاد كند كه ما بدانيم در اين موارد مصلحت و سودى نيست، در حالى كه نه تنها چنين نيست، بلكه نفع و سود آنها كاملاً روشن است مثلاً اگر برخى از غذاها حرام گرديده است به خاطر زيانبار بودن آنها است، و خوشبختانه خود بشر به مرور زمان در پرتو علم و تجربه، به زيانبار بودن آنها پى برده است، دانش بشر امروز از مفاسد و مضار مرده خوارى واستفاده از گوشت خوك و نوشيدن شراب پرده برداشته است، و بسيارى از مرگ و ميرهاى زودرس و يا رشد جنايت در جامعه را معلول استفاده از اين غذاها مى داند، اگر دستور داده است كه به نقطه واحد متوجه شويم به خاطر اين است كه وحدت پيروان آيين را از اين جهت حفظ كند تا همگى به نقطه واحدى متوجه گردند. استلام حجر به خاطر تجديد ميثاق با ابراهيم خليل و بت شكن است كه از جاده توحيد منحرف نشويم، درست ما نند تعظيم در برابر پرچم كشور است كه به ظاهر يك پارچه چند سانتى مترى است ولى در واقع مظهر استقلال كشور به شمار مى رود و خضوع در برابر آن احترام به كشور و استقلال آن است. و خوشبختانه پيشوايان بزرگ اسلام از روز نخست به پيروى از قرآن بخشى به نام «علل الشرايع» گشوده اند كه پاسخگوى اين نوع پرسش ها است.

تا اين جا با دلايل عمده برهمن ها آشنا شديم البته شبهات آنان منحصر به آنچه كه در اين جا يادآورد شد نيست و قاضى عبد الجبار شبهات متعددى از آنان نقل كرده كه نقل و نقد آنها مايه گستردگى سخن است و علاقمندان

صفحه 11

مى توانند به كتاب هاى مفصل كلامى مراجعه كنند.¹

هم چنان كه منكران امكان بعثت پيامبران منحصر به اين گروه نبوده، بلكه دو گروه ديگر نيز در طول تاريخ بشريت منكر اعزام آنان شده اند اين دو گروه عبارتند از دهريه و نافيان تكليف.

1. دهريه:

عقيده دهريّه (بر خلاف آنچه كه امروز از آن تبادر مى كند: منكران خدا) اين است كه خدا فقط علم به كليات دارد و عالم به امور متغيّر و جزئى نيست و طبعاً نزول وحى از جانب خدا بر پيامبران از امور جزئى است نه كلى.

پاسخ اين است كه هيچ مانعى در مورد آگاهى خدا نسبت به جزئيات نيست تنها بهانه اى كه مخالفان دارند اين است كه جزئيات در دست دگرگونى است و اگر خدا علم به جزئيات داشته باشد; مستلزم تغير در مقام ذات الهى خواهد بود.

پاسخ مى دهيم كه تغير و دگرگونى در ناحيه معلوم است نه در ناحيه عالم، و به ديگر سخن: علم خدا نسبت به جزئيات علم حضورى است نه حصولى و هرگز مانند بشر نيست كه صورتى جانشين صورت ديگر گردد و در اين صورت دگرگونى در معلوم مايه دگرگونى در عالم نخواهد بود.²

1 . المغنى15: 109ـ146.
2 . يكى از اتهامات غزالى به فلاسفه همين است كه تصور نموده است كه فلاسفه منكر علم خدا به جزئيات مى باشند، در حالى كه يك چنين نسبت به آنان از دانشمندى مانند غزالى بسيار بعيد است در اين مورد به شرح هدايه اثيرى صدر المتألهين: 333 رجوع شود.

صفحه 12

2. نافيان تكليف:

آنان گروهى هستند كه تكليف بر بشر را، امرى عبث و بيهوده مى انگارند زيرا تكاليف يك رشته دستورات مشقت آور براى بندگان است، و نه تنها براى آنان نافع نيست، بلكه مستلزم زيان و مشقت آنان است و از طرفى معقول نيست كه فايده تكاليف به خداوند متوجه گردد زيرا خدا از هر نوع نفع و فايده اى از غير خود بى نياز است.¹

اين گروه از فوايد دنيوى و اخروى تكليف، غفلت ورزيده و آن را عبث و لغو انديشيده اند، در حالى كه تكاليف، ضامن سعادت دنيوى انسان و مايه اجر و پاداش اخروى او است.

اين گروه سخن ديگرى نيز دارند و آن اين كه: تكاليف، مايه بازدارى عقل از تفكر در مقام ربوبى است. ولى اين گفتار جز سفسطه چيزى نيست زيرا بسيارى از تكاليف، مايه ياد خدا است، چگونه مى توان انكار نمود كه نماز و روزه، مايه ياد خدا مى باشد.

به راستى بايد گفت اين گروه خواهان آزادى در عمل از نظر اشباع غرايز خود مى باشند، و تكاليف را مزاحم آمال و خواسته هاى نفسانى خود مى بينند، از اين جهت به يك رشته مغالطه دست زده تا خود را از بار تكليف برهانند، و هر نوع مانع را در برابر غرايز نفسانى برطرف نمايند.

چه بسا اين گروه پس از غرق در فساد، و كسب آزادى مطلق در عمل،

1 . شرح مقاصد2: 175.

صفحه 13

به اين گونه سفسطه ها پرداخته و عملاً ثابت مى كنند كه ماديگرى اخلاقى منتهى به ماديگرى فلسفى است و انسان اگر يك عمر در فساد و گناه به سر برد كار او به جايى منتهى مى شود كه به اصل شريعت انكار مىورزد، و كسانى كه مى كوشند ماديگرى اخلاقى را از ماديگرى فلسفى جدا سازند، تلاشى بى فايده مى نمايند. ما، در زندگى كوتاه خود افرادى را مشاهده نموده ايم كه در آغاز زندگى، از افراد معتقد بوده ولى به خاطر گرايش به فساد و فرو افتادن در ورطه تبهكارى و گناه، كارشان به جايى منتهى شده كه اصل دين و ماوراى طبيعت را انكار كردند.¹

منطق مشركان در باره رسالت رسولان

در اين ميان گروه مشركان به شيوه ديگرى به نفى رسالت پيامبران پرداخته و رسالت بشر را از جانب خدا انكار مى نمودند و به ديگر سخن: اصل رسالت را مى پذيرفتند ولى معتقد بودند كه اين مقام رفيع از آنِ يك موجود ملكوتى به نام فرشته است كه از هر نظر منزه مى باشد، نه انسان مادى كه از جهاتى آن طهارت و پاكيزگى را فاقد است.

قرآن اين شبهه را در موارد متعددى از مشركان عصر رسالت و غير آنان نقل مى كند كه به نقل برخى مى پردازيم:

درباره امت نوح يادآور مى شود كه يكى از انتقادهاى آنان از «نوح» اين

1 . نويسنده كتاب «بيست و سه سال» از اين افراد است كه فساد اخلاق، او را به انكار تمام مقدسات واداشت تا آنجا كه در آن كتاب، خدا و سراى ديگر را نيز انكار نمود.

صفحه 14

بود كه مى گفتند: تو جز بشرى بسان ما نيستى چنان كه مى فرمايد:

(فَقالَ المَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَومِهِ ما نَريكَ إِلاّ بَشَراً مِثْلَنا...) ¹.

«بزرگان قوم نوح كه به شريعت او كفر ورزيده بودند، به او مى گفتند تو بشرى مانند ما هستى».

باز قرآن از اقوام پس از نوح همين شبهه را يادآور مى شود و مى فرمايد:

(وَقالَ الْمَلأُ مِنْ قَومِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الآخِرَةِ وَأَتْرَفْناهُمْ فِى الحَياةِ الدُّنْيا ما هذا إِلاّبَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأكُلُ مِمّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُونَ* وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ) ².

«بزرگانى از قوم آن پيامبر كه به آيين خدا كفر ورزيده و لقاى خدا در سراى ديگر را تكذيب نموده بودند و در زندگى دنيا از نعمت هاى فراوانى برخوردارشان كرده بوديم، گفتند كه اين پيامبر بشرى است مانند شما از آنچه كه شما مى خوريد و مى نوشيد او نيز مى خورد و مى نوشد و اگر بشرى مثل خود را اطاعت كنيد، زيانكار خواهيد بود».

اين آيات مى رساند كه اين شبهه كه رسول بايد فوق انسان باشد، شبهه اى دير پا بوده، و اين سخن سينه به سينه تا عهد رسول كشيده شده بود، و همين اعتراض را مشركان زمان پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز به او مى نمودند، آنان در طرح اين شبهه به صورت هاى مختلفى سخن مى گفتند كه به عنوان نمونه يادآور مى شويم:

1. گاهى مى گفتند: بايد فرشته بر خود ما نازل گردد چنان كه

1 . هود/27.
2 . مؤمنون/33ـ34.

صفحه 15

مى فرمايد:

( وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ...)¹ .

«آنان كه به روز رستاخيز اميد نداشتند گفتند چرا بر خود ما فرشته نازل نمى گردد؟» و به همين مضمون است آيه (14) سوره فصلت.

2. گاهى مى گفتند كه بايد همراه پيامبر فرشته اى نيز فرود آيد، و او را تصديق كند چنان كه مى فرمايد:

(فَلَولا أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَب أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنينَ)².

«اگر راست مى گويد، چرا دستبندهاى طلا به او داده نشده است و چرا با او فرشتگان نازل نشده اند» و به همين مضمون است آيه (7) سوره فرقان.

3. و بار سوم تقاضاى ديدن فرشته را مى كردند زيرا پيامبر مدعى بود كه فرشته وحى بر من نازل مى شود، آنان مى گفتند: ما هم مثل تو بشريم اگر راست مى گويى فرشته را به ما نشان بده.

(...أَوْ تَأْتِىَ بِاللّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً) ³.

«خدا و فرشتگان را بايد به ما بنمايانى».

پاسخ اين شبهه با توجه به دو مطلب روشن است:

الف. دو آيه اى را كه از سوره مؤمنون نقل كرديم انگيزه اين انكارها را روشن مى سازد و آن اين كه چون اين گروه قبلاً به خدا كفر ورزيده و آخرت را

1 . فرقان /21.
2 . زخرف/53.
3 . اسراء /92.

صفحه 16

انكار كرده اند، و غرق در نعمت هاى مادى مى باشند، از اين جهت به انكار نبوت بشر برخاسته، زيرا شريعت را مزاحم آمال و اهداف مادى خود مى انديشيدند و اگر فاقد انگيزه هاى قبلى بودند چه بسا بر اين شبهات دامن نمى زدند.

ب. نزول فرشته از جانب خدا به دو صورت مى تواند انجام گيرد، يا به صورت بشر تمثل پيدا كند، در اين صورت او را بشر انگاشته و رسالت او را رد خواهند كرد، و يا به صورت واقعى فرشته كه از نظر مراتب وجود در درجه بالاتر از ماده قرار گرفته است تجلى نمايد. در اين صورت اين گروه توانايى ديدن او را نخواهند داشت مگر اين كه لباس ماده را از چهره نفس بركنند، و از جهان ماده رخت بربندند، و در اين صورت سرنوشتى جز مرگ و انتقال به سراى ديگر، نخواهد بود، و اين با هدف اعزام پيامبران كاملاً مخالف است، آنان آمده اند كه بشر را در اين جهان تربيت كنند، نه اين كه قبل از تربيت، او را به جهان ديگر منتقل سازند و ما در اين باره در بخش شيوه هاى مخالفت دشمنان پيامبران نيز مجدداً بحث خواهيم كرد.

بعثت پيامبران از ديدگاه متكلمان وحكيمان

قبل از آن كه به بررسى دلايل لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن بپردازيم، لازم است به طور فشرده دلايل متكلمان و حكيمان را در اين باره مورد ارزيابى قرار دهيم:

متكلمان و بعثت پيامبران

مقصود از متكلمان در اين بحث، متكلمان عقل گرا است كه به حسن و

صفحه 17

قبح عقلى معتقدند ولى آن دسته از متكلمان اسلامى (اهل حديث و اشاعره) كه عقل را ناتوان تر از اين مى دانند كه در زمينه معارف دينى به طور مستقل داورى و اظهار نظر نمايد، در اين بحث مورد نظر نمى باشند.

متكلمان گروه نخست در مسئله نبوت دو مطلب را از هم جدا نموده، و پيرامون آنها بحث نموده اند:

الف. حسن بعثت.

ب. وجوب بعثت.

وطبعاً مطلب نخست، مقدمه مطلب دوم به شمار مى رود قاضى «عبد الجبار» پس از آن كه به تفصيل درباره حسن بعثت بحث نموده است مى گويد:

«بِعْثَةُ الرَّسُولِ مَتى حَسُنَتْ وَجَبَتْ»¹.

بعثت پيامبر هرگاه حسن و نيكو باشد، واجب و لازم خواهد بود.

محقّق طوسى نيز در «تجريد الاعتقاد» اوّلين مطلبى را كه در مبحث نبوت مطرح كرده حسن بعثت است او مى گويد:

«البعثة حسنة» آن گاه پس از ذكر وجوه و دلايل حسن آن مى گويد: «وهى واجبة...».²

اكنون بايد ديد دلايل متكلمان بر لزوم بعثت چيست؟ آنان اگر چه در اين باره دلائل گوناگون اقامه كرده اند، لكن مى توان گفت نقطه محورى و جامع در دلايل آنان همان قاعده «لطف» است كه گاهى از آن به رعايت «مصالح بندگان» تعبير مى شود چنان كه «عبد الجبار» معتزلى به اين مطلب تصريح كرده

1 . المغنى: ج15، ص 63.
2 . كشف المراد، ط: قم ، انتشارات مصطفوى، ص 273.

صفحه 18

مى گويد: قوى ترين سخن در اين باب كه مى توان آن را در برابر "براهمه " به كار برد، اين است كه «بعثت پيامبران لطف به حال بندگان است و اين مطلبى است كه همه طرفداران بعثت قائل به آن مى باشند».¹ و در جاى ديگر مى گويد: «همه مشايخ ما وجه و علت وجوب شرايع آسمانى را بيان كرده اند، و آن اين كه شرايع آسمانى مايه صلاح بندگان خدا است، اگر چه در وجه مصلحت بودن آن اختلاف نظر دارند».²

تقرير قاعده لطف در مسئله نبوت

لازم است يادآور شويم كه لطف در اصطلاح متكلمان بر دو نوع است:

1. لطف محصّل.

2. لطف مقرّب.

لطف محصل آن است كه، غرض از آفرينش يا تكليف، بدون انجام آن از جانب خدا برآورده نمى شود، ولطف مقرّب آن است كه انجام آن از جانب خداوند موجب تقرب بندگان به اطاعت و دورى آنان از نافرمانى و معصيت پروردگار مى گردد، بدون آن كه با اصل اختيار و آزادى آنان در تصميم گيرى منافات داشته باشد.

وجوب بعثت پيامبران را مى توان بر پايه هر دو نوع لطف (محصل و

1 . اقوى ما يعتمد فى مكالمة البراهمة هو كون بعثتهم لطفاً لأنّه ممّا قد أجازه الجميع.(المغنى، ط: مصر، ج15، ص 921).
2 . همان مدرك، ص 42.

صفحه 19

مقرب) تقرير كرد. امّا لطف «محصَّل» زيرا كه هدف از آفرينش انسان،معرفت خدا و تكامل روحى و معنوى او است و بديهى است كه اين اهداف، بدون رهبرى و هدايت پيامبران الهى امكان پذير نيست، زيرا مشعل عقل و فطرت آن چنان نفوذ و فروغى ندارد كه بتواند اين راه را به طور كامل و همه جانبه روشن سازد.

ولى عبارات متكلمان در اين مورد غالباً با «لطف مقرب» هماهنگ است و حاصل آن اين است كه عقل، به طور مستقل انسان را به يك رشته تكاليف و وظايف اخلاقى فرمان مى دهد، مثلاً: شكر منعم، رعايت عدل در معاشرت، امانت دارى و مانند آن را واجب، و كفران نعمت، ظلم و بى عدالتى، خيانت در امانت و نظاير آن را قبيح و ناروا مى شمارد.

بدون شك در ميان كارهاى بشر، يك رشته افعال وجود دارد كه انجام آنها انسان را به رعايت واجبات عقلى نزديك مى سازد، و موجب موفقيت او در اين زمينه مى گردد، و نيز كارهايى هست كه ترك آنها موجب دورى او از قبايح عقلى مى گردد، و از طرفى عقل بشر به تنهايى به همه اين كارها آگاهى ندارد ولى خداوند بر آنها آگاه است، و مى تواند از طريق بعثت پيامبران، بشر را نسبت به اين نوع كارها آگاه سازد، و اين همان اصل لطف است كه از نظر متكلّمان بر خدا واجب است (يعنى مقتضاى حكمت يا رحمت الهى است) بنابر اين بعثت پيامبران به حكم اين كه مصداق روشنى از «لطف الهى» نسبت به بندگان به شمار مى رود، واجب و لازم است.

صفحه 20

محقّق طوسى رحمه اللّه اين مطلب را درعبارتى كوتاه و گويا، چنين بيان كرده است:

«وهى واجبةٌ لاشتمالها على اللطف فى التكاليف العقليّة».¹

«بعثت رسولان الهى واجب است زيرا مشتمل بر لطف در تكاليف عقلى است».

قاضى عبد الجبار نيز همين مطلب را با تفصيل بيان كرده و مى گويد:

«اصل در اين باب (نبوت) اين است كه بگوييم عقل بر انسان عاقل حكم مى كند تا ضرر را از خود دور نمايد. و نيز ثابت گرديده است كه آنچه انسان را از انجام واجب باز مى دارد، و به سوى قبيح سوق مى دهد، قبيح و ناروا است».

و از طرفى در ميان افعال، كارهايى است كه هرگاه آنها را انجام دهيم، ما را به اداى واجبات وترك زشتى ها نزديك تر مى سازد، و نيز در ميان افعال، كارهايى است كه انجام آنها نتيجه معكوس دارد.

ومعلوم است كه درك و شناخت اين كارها به صورت مفصل و كامل، در توانايى عقل نيست. بنابر اين لازم است كه خداوند اين كارها را به انسان بشناساند، تا اين كه موجب نقض غرض خداوند از تكليف بندگان نگردد، و چون تعريف و شناساندن آن به انسان، جز از طريق بعثت پيامبران ممكن نيست، پس ارسال و بعثت آنان به سوى بشر لازم خواهد بود و به همين جهت مشايخ ما گفته اند:

«هرگاه بعثت انبيا نيكو و پسنديده باشد، لازم و واجب خواهد بود، يعنى

1 . كشف المراد، ط: قم، مصطفوى، ص 273.

صفحه 21

اگر واجب نباشد، قبيح و نارواست، ومسئله بعثت از اين جهت مانند مسئله ثواب و پاداش است كه حسن آن از وجوبش جدا نمى گردد».¹

بعثت پيامبران و وجوب تكليف

متكلمان اسلامى مسئله لزوم نبوت را نه تنها به طور مستقيم بر مبناى قاعده «لطف» استوار نموده اند، بلكه آن را از برخى از مصاديق و فروع قاعده لطف چون مسئله «تكليف» نيز آن را ثابت نموده اند.

مسئله تكليف در بحث مربوط به افعال خدا مطرح گرديده و از آن به عنوان يكى از نمونه هاى تحسين و تقبيح عقلى ياد مى شود. آنان تكليف را حسن و نيكو دانسته و ترك آن را قبيح و ناروا مى دانند و از آنجا كه آفريدگار حكيم منزه از هر نوع قبح و نقصان است، نتيجه مى گيرند كه تكليف بندگان بر خدا واجب است (مقتضاى حكمت پروردگار است).

بديهى است ابلاغ تكاليف الهى به بندگان جز از طريق وحى و بعثت پيامبران امكان پذير نيست. در اين صورت بعثت انبيا به عنوان شرط لازم و مقدمه قطعى براى ابلاغ تكاليف الهى به بندگان است و از نظر عقل، مقدمه واجب نيز بسان خود واجب، لازم و واجب مى باشد.

از متكلمانى كه به وجوب تكليف بر وجوب بعثت استدلال كرده است، جمال الدين مقداد سيورى حلى (م/826هـ) است چنان كه گفته است:

«روش متكلمان در اثبات وجوب بعثت پيامبران اين است كه نبوت

1 . شرح اصول خمسه، ط: قاهره، ص 564.

صفحه 22

مشتمل بر لطف در تكاليف عقلى و نيز شرط در تكاليف سمعى (شرعى) است و آنچه داراى اين خصوصيت باشد، واجب است.

بيان صغراى نخست (نبوت مشتمل بر لطف در تكاليف عقلى است) اين است كه عبادات از پيامبران دريافت مى گردد و شكى نيست كه مواظبت بر آنها موجب تقويت معرفت معبود مى شود كه خود واجب عقلى است، بنابر اين نبوت، لطف (مقرب) در واجبات عقلى است... و نيز اگر شرط تكليف واجب نباشد، اخلال و ترك آن جايز خواهد بود، و در نتيجه اخلال به مشروط (تكليف) نيز جايز خواهد بود و اخلال به واجب بر حكيم قبيح و نارواست».¹

لزوم نبوت از ديدگاه حكيمان

راه حكما، راه ديگرى است . آنان از طريق لزوم وجود قانون در مجتمع بشرى وارد شده اند كه مايه حفظ نظام و بقاى نسل بشرى است و وضع چنين قانون به صورت واقع بينانه و عادلانه كار فرد يا گروهى نيست، زيرا بايد قانونگذار داراى شرايطى باشد كه جز در خدا جمع نيست، و از آنجا كه اين برهان در كتاب هاى فلسفى و احياناً كلامى به صورت فشرده مطرح شده است ما اين برهان را به گونه اى روشن و مشروح مطرح مى كنيم ولى در حقيقت لُبّ و روح برهان يكى است. اينك بيان اين برهان:

زندگى اجتماعى براى بشر امرى اجتناب ناپذير است. حال سرچشمه آن چيست، فعلاً وارد آن نمى شويم گاهى مى گويند: زندگى اجتماعى براى

1 . اللوامع الالهيه، ط: تبريز، ص166ـ 167.

صفحه 23

انسان يك امر غريزى و طبيعى است و كشش به چنين زندگى، از درون الهام مى گيرد چنان كه مى گويند: «الإنْسانُ مَدَنىٌّ بالطَّبْع» و برخى معتقدند كه ريشه اين گرايش، غريزه «استخدام طلبى» بشر است و آن اين كه همان گونه كه انسان به حكم غريزه از ميوه و شاخه و برگ و ريشه درخت ها بهره مى گيرد، و يا از پشم و پوست وشير و حتى شاخ حيوانات به سود خويش استفاده مى كند، به حكم همين غريزه مى خواهد از همنوعان خود نيز استفاده كند و اين روح استخدام طلبى، او را به زندگى دسته جمعى كه اثر بارز آن استفاده متقابل از دسترنج ديگران است، وادار مى سازد.

ما فعلاً در تعيين يكى از اين دو نظريه، بحثى نداريم هر چند نظر دوم فقط از يك زاويه مى تواند صحيح باشد و آن توجه به جنبه حيوانى و سفلى انسان است كه پيوسته مى خواهد همه چيز و همه افراد را به خدمت بگيرد، در حالى كه جنبه علوى و ملكوتى انسان او را به اجراى عدالت، بلكه ايثار و خودگذشتگى دعوت مى كند. در هر حال انسان به هر انگيزه اى باشد، ناچار است كه به زندگى اجتماعى تن دهد. اين از يك طرف.

و از طرف ديگر زندگى اجتماعى به شهادت تجربه ها و آزمون ها بدون يك برنامه جامع، امكان پذير نيست برنامه اى كه داراى مزاياى زير باشد:

1. حدود وظايف افراد را در محيط اجتماع روشن سازد، زيرا تا وظايف افراد وحدود قانونى آن وحقوق انسان ها روشن نباشد، تصادم و تنازع از بين نخواهد رفت، و انسان ها هر چه هم ملكوتى باشند و در درجه والا از كمال قرار بگيرند به خاطر نا آشنايى با وظايف و حدود كار و حقوق خويش از نزاع و درگيرى به دور نخواهند بود.

صفحه 24

2. با تعيين كيفرهاى مخصوص، به خودكامگى انسان هاى خودكامه و تعدى طلب خاتمه بخشد و خودخواهى ها را كه در غالب افراد به صورت يك سيل بنيان كن و بى حد و مرز جلوه مى كند،مهار نمايد.

تا اين دو مطلب از طريق يك طرح جامع پياده نشود، زندگى اجتماعى بدون جنگ و نبرد امكان پذير نخواهد بود.

3. قانونگذار لازم است كه دو شرط زير را دارا باشد:

الف. انسان شناس كاملى باشد كه از اسرار جسمى و روانى و روحى او كاملاً آگاه باشد و نسخه طبيب آنگاه كه وى از اوضاع و احوال بيمار كاملاً آگاه باشد، مى تواند مفيد و سودمند گردد.

به ديگر سخن، قانونگذار بايد انسان شناس و جامعه شناس كامل باشد و از غرايز و عواطف انسان آگاه بوده تا در تعديل و هدايت آنها راه خطا نرود.

ب. قانونگذار بايد كوچكترين نفعى در تدوين قانون نداشته باشد، زيرا حس خودخواهى كه در انسان ريشه دارد، حجاب ضخيمى در برابر ديدگان عقل و خرد او پديد مى آورد ومصالح فردى را بر مصالح نوعى مقدم مى دارد.

4. ناگفته پيدا است كه قانون جز مركبى بر برگ نيست و آن در صورتى مى تواند به آرمان قانونگذار كمك كند، كه ضامن اجرايى نيز براى آن در نظر بگيرد اگر قانون، يك قانون بشرى باشد ضامن اجراى آن همان پليس و دستگاه قضايى است كه فقط مى تواند از كارشكنى هاى ظاهرى ـ آن هم به شكل محدود ـ جلوگيرى نمايد، و چه بسا ممكن است خود پليس و دستگاه قضايى

صفحه 25

فريب بخورند و با قانون شكنان همكارى كنند ولى اگر قانون يك قانون الهى و مافوق طبيعى باشد قهراً از قداست بيشتر برخوردار بوده و در پرتو ايمان به خدا و سراى ديگر ضمانت اجراى نيرومندترى خواهد داشت.

چنين طرح جامعى مى تواند به زندگى دسته جمعى بشر سر و سامان بخشد، ولى اين طرح جامع جز در تشريع الهى وجود ندارد، زيرا قانونگذاران بشرى به حكم محدوديت دانش و آگاهى آنان در مورد انسان، انسان شناس و جامعه شناس كاملى نبوده، و هرگز نمى توانند احساسات و عواطف درونى انسان را به طور دقيق اندازه گيرى كنند، و از اين جهت پيوسته قوانين بشرى در مورد تنظيم زندگى انسان با بن بست هايى روبرو شده وشكست مى خورد.

گذشته از اين، بشر هر چه هم بخواهد خود را پاك و طاهر نگه دارد، باز نمى تواند خود را از چنگال حب ذات نامرئى برهاند، و سود خود و اقوام و بستگان را در نظر نگيرد، و سرانجام گرايش هايى از درون، او را به سودجويى سوق مى دهد.

گذشته از اين دو مطلب، مطلب سوم كه همان ضامن اجراى درونى و برتر است در قوانين بشرى به خاطر قدسى نبودن، موجود نيست ولذا روز به روز دستگاه قضايى و پليس گسترده تر مى شود و زندان ها در تمام جهان متمدن توسعه مى يابد.

اين اصول،حكيمان را معتقد ساخته است كه براى تكميل انسان وحفظ نوع بشرى قانونى جامع و كامل لازم است و آن جز در شرايع آسمانى كه به وسيله پيامبران عرضه مى شود تحقق نمى يابد از اين جهت بايد از جانب خدا

صفحه 26

پيامبرانى اعزام شوند و با تشريع كامل به حفظ نظام و بقاى نوع كمك نمايند.¹

اين بود بيان دو راهى كه متكلمان وحكيمان الهى درباره لزوم بعثت پيموده اند و ما به صورت فشرده و در عين حال روشن و گويا نقل كرديم، علاقمندان مى توانند براى توضيح بيشتر به مدارك ياد شده در پاورقى مراجعه نمايند.

در پايان اين فصل مناسب است روايتى را كه از امام صادق (عليه السلام) درباره لزوم بعثت پيامبران نقل گرديده است يادآور شويم كه به گونه اى به هر دو شيوه يا دليل متكلمان وحكيمان در مورد لزوم نبوت اشاره دارد.

هشام بن حكم گويد: زنديقى از امام صادق (عليه السلام) سؤال كرد، كه شما از چه راهى نبوت پيامبران را اثبات مى كنيد؟ امام در پاسخ فرمود: «ما پس از آن كه اثبات كرديم كه براى ما آفريدگار متعالى است كه انسان ها نمى توانند او را مشاهده نمايند، و با او به طور مستقيم تماس جسمى برقرار نمايند، و از طرفى او آفريدگارى حكيم است، نتيجه مى گيريم كه او فرستادگانى دارد كه مصالح و منافع انسان ها و هر كارى را كه انجام آن مايه بقاى زندگى و ترك آن موجب نابودى مى گردد بيان مى كنند و اين فرستادگان همان پيامبران الهى هستند كه مورد تأييد خاص خداوند حكيم و دانا مى باشند و با دلايل و معجزات روشن رسالت خود را اثبات نموده اند».²

1 . اشارات، ج3، ص 371; تلخيص المحصل ط : تهران، مؤسسه مطالعات اسلامى، ص 363; كشف المراد ط: قم، مصطفوى، ص 271; اللوامع الالهية ط: تبريز، ص 167; المغنى ط: مصر، ج15، ص 19ـ95; شرح اصول خمسه ط: قاهره، ص 563 ورسالت جهانى پيامبران، ص 29ـ43.
2 . بحار الأنوار، ج11، ص 29ـ 30.

صفحه 27

1 لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن

(بخش نخست)

1. تثبيت و تكميل توحيد.

2. رفع اختلاف ها.

3. فصل خصومات.

آيات موضوع

الف. آيات مربوط به تثبيت و تكميل توحيد:

1.(وَلَقَدْ بَعَثْنا فى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ...) (نحل/36).

2. (وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ وَارْجُوا اليَومَالآخِرَ...)(عنكبوت/36).

3. (وَإِلى عاد أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَومِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُون)(اعراف/65).

صفحه 28

ترجمه آيات

1. «ما در هر امتى پيامبرى برانگيختيم تا به آنان بگويند خدا را بپرستيد و از پرستش غير خدا (طاغوت) خوددارى كنيد...».

2.«برادرشان شعيب را به مدين فرستاديم. گفت: اى قوم من خدا را بپرستيد و به روز قيامت اميدوار باشيد».

3.«عاد به قوم خود گفت: خدا را بپرستيد، براى شما جز او خدايى نيست چرا از مخالفت خدا نمى پرهيزيد» .

ب. آيات مربوط به رفع اختلاف ها:

1. (كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاّ الَّذينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ البَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّهُ يَهْدِى مَنْ يَشاءُ إِلى صِراط مُسْتَقيم)(بقره/213).

ترجمه آيه

1.«مردم يك دسته بيش نبودند( و در ميان آنان اختلافى وجود نداشت و آنگاه كه در ميان آنان اختلاف و دو دستگى پديد آمد) خدا پيامبران نويد دهنده و بيم دهنده خود را برانگيخت و همراه آنان كتاب را به حق فرو فرستاد تا در ميان مردم در آنچه كه اختلاف كرده بودند داورى كنند( افراد مؤمن، به داورى پيامبران گردن نهاده و آن را پذيرفتند ) ولى

صفحه 29

گروهى از آنان پس از روشن شدن سيماى حقيقت، به خاطر فتنه گرى و تجاوز به حقوق ديگران، اختلاف كردند خدا به اذن و مشيت خود افراد با ايمان را به حقيقت چيزى كه در آن اختلاف كرده بودند، هدايت كرد، خدا هركس را بخواهد به صراط مستقيم هدايت مى كند».

ج. آيات مربوط به فصل خصومات:

1. (يا داوُدُ إِنّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِى الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ...) (ص /26).

2. (...وَآتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ...)(بقره/251).

3. (...فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَوَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً)(نساء/54).

4. (...وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ المُقْسِطينَ) (مائده/42).

ترجمه آيات

1.«اى داوود تو را در روى زمين خليفه خود قرار داديم پس در ميان مردم به حق داورى كن و از هوى و هوس پيروى مكن كه تو را از راه خدا گمراه مى سازد».

2.«خداوند به داوود ملك (حكومت جامع) و حكمت داد، و از آنچه كه مى خواست به او آموخت».

3.«به فرزندان ابراهيم كتاب وحكمت آموختيم و به آنان سلطنت بزرگى داديم».

صفحه 30

4.«اگر در ميان آنان داورى كردى به عدل داورى كن، خدا دادگران را دوست دارد».

انگيزه اوّل . تثبيت توحيد و يكتا پرستى

هدف از آفرينش انسان آشنايى او با مبدأ و معاد است و انسان فاقد معرفت يك انسان ناقص است كه در حد حيوان توقف نموده است موجودات ديگر مانند جهان نبات و حيوان در پرتو غرايز، به كمال خود مى رسند ولى انسان با اينكه با دو قوه نيرومند به نام فطرت و «غريزه» و «عقل» و خرد مجهز است، نمى تواند از طريق اين دو ابزار به كمال مطلوب خود برسد، و گواه آن تاريخ طولانى بشر است كه پيوسته در منجلاب انحراف از توحيد و معرفت حق دست و پا زده و هنوز هم متجاوز از يك ميليارد انسان با پرستش بت هاى گوناگون از جماد و حيوان دست به گريبان هستند و ما اكنون در هند (موزه مذاهب) ميليون ها انسان را مى بينيم كه به جاى خدا گاو را مى پرستند، و هنوز در كشور صنعتى ژاپن براى هر نوع رويداد و حادثه اى پيكره اى وجود دارد كه آن حادثه به آن نسبت داده مى شود.

روى اين اساس لازم است در هر عصر و زمانى كه بشر قابليت پذيرش دعوت هاى الهى را داشته است پيامبرانى برانگيخته شوند كه آنان را با اين هدف كه كمال انسان در آن نهفته است آشنا سازند و در غير اين صورت هدف آفرينش جامه عمل نپوشيده و انسان به آمال خود نرسيده است. يك رشته آيات

صفحه 31

قرآنى به روشنى بر چنين انگيزه دلالت دارند كه برخى را در اين جا يادآور مى شويم:

1.(وَلَقَدْ بَعَثْنا فى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ...).¹

«ما در هر امتى پيامبرى برانگيختيم تا به آنان بگويند خدا را بپرستيد و از پرستش غير خدا (طاغوت) خوددارى كنيد گروهى هدايت يافتند و گروه ديگر (از طريق عناد و لجاج) شايسته گمراهى و ضلالت شدند».

2.و باز مى فرمايد: (وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ وَارْجُوا اليَومَ الآخِرَ...).²

«برادرشان شعيب را به مدين فرستاديم. گفت: اى قوم من خدا را بپرستيد و به روز قيامت اميدوار باشيد».

و به همين مضمون است آيه 85 از سوره اعراف.

3. (وَإِلى عاد أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَومِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُون).³

«عاد به قوم خود گفت: خدا را بپرستيد، براى شما جز او خدايى نيست چرا از مخالفت خدا نمى پرهيزيد» .و به همين مضمون است آيه 50 از سوره هود.

مجموع اين آيات گواهى مى دهند كه يكى از انگيزه هاى بعثت پيامبران

1 . نحل / 36.
2 . عنكبوت / 36 .
3 . اعراف / 65 .

صفحه 32

آشنايى انسان با مبدأ و معاد است، به گونه اى كه اگر اين گروه در ميان مردم نبودند هدف ياد شده به ندرت جامه عمل مى پوشيد و همان گونه كه يادآور شديم با وجود اين تمدن ها و پيشرفت هاى علمى، هنوز بشر دست از بت پرستى بر نداشته و يك ميليارد مسيحى، پيامبرى به نام مسيح را خدا مى انگارند.

حال، اگر يك چنين آموزگاران الهى در دل اجتماع مبعوث نمى شدند وضع بشر از نظر مبدأ و معاد چگونه بود؟ تو خود حديث مفصل بخواه از اين مجمل.

و در سخنان پيامبرو پيشوايان معصوم (عليهم السلام) به چنين انگيزه اى از بعثت اشاره هايى وجود دارد اينك برخى را به عنوان توضيح اين انگيزه يادآور مى شويم.

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) ضمن حديثى مى فرمايد:

«ولا بعََثَ اللّهُ نَبِيّاً ولا رَسُولاً حتّى يَسْتَكْمِلَ الْعَقْلُ وَيَكُونَ عَقْلُهُ أَفْضَلَ مِنْ عُقُولِ أُمَّتِهِ».¹

«خداوند هيچ پيامبر و رسولى را بر نينگيخت جز اين كه خردها را تكميل نمايد (عقل او به كمال رسد) و از اين نظر بايد خرد او بالاتر از عقول امت وى باشد».

شكى نيست كه تثبيت يكتاپرستى در جامعه بشرى از طريق بالا بردن خردها و بينش ها صورت مى گيرد. انسانى كه گوهر خود را نشناخته در برابر سنگ و گِل كه به مراتب از او پست ترند خضوع مى كند، ولى انسان هاى والا و

1 . كافى، ج1، باب عقل.

صفحه 33

خردمند كه سرچشمه هستى را به دست آورده اند، خالق اين اجسام را سپاس مى گويند.

امير مؤمنان (عليه السلام) زمان بعثت پيامبر را تشريح مى كند كه چگونه مردم آن زمان در شناسايى خدا گرفتار چنگال جهل و نادانى بودند، و به جاى خدا چه موجوداتى را مى پرستيدند و يا اين كه خدا را به چه مخلوقاتى تشبيه مى نمودند كه پيامبر براى اصلاح عقيدتى جامعه خود برانگيخته شد چنان كه مى فرمايد:

«إلى أنْ بَعَثَ اللّهُ سُبحانَهُ مُحَمَّداً رسول اللّهِ(صلى الله عليه وآله وسلم) لإنْجازِ عِدَتِهِ وَتَمام نُبُوَّتِهِ... وَأَهْل الأَرضِ يَومَئِذ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَأَهْواءٌ مُنْتَشِرَةٌ وَطَوائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ، بينَ مُشَبِّه للّهِ بِخَلْقِهِ أَو مُلْحِد فى اسْمِهِ أَوْ مُشير إِلى غيْرِهِ فَهَداهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلالَةِ وَأَنْقَذَهُمْ بِمَكانِهِ مِنَ الجَهالَةِ».¹

«خداوند محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) پيامبر خود را بر انگيخت، تا وعده خود را انجام دهد و پيامبرى را به وسيله او خاتمه بخشد، و مردم روى زمين در آن روز مذهب هاى گوناگون وبدعت هاى زياد و روش هاى مختلف داشتند گروهى او را به مخلوق تشبيه مى كردند (براى او عضو و مكان قائل بودند) برخى در نام وى تصرف مى نمودند، و گروهى به غير خدا اشاره مى كردند (بت ها را مى پرستيدند) آنان را از گمراهى به شاهراه توحيد هدايت كرد و از چنگال جهالت نجات داد».

در اين گفتار مسئله آسيب ديدن توحيد و گرايش هاى انحرافى در مردم، سبب و انگيزه اعزام پيامبر گرامى معرفى شده است تا وى بشر گمراه را از وادى شرك و الحاد به فضاى نورانى توحيد رهنمون گردد.

1 . نهج البلاغه، فيض الإسلام، خطبه 1.

صفحه 34

امير مؤمنان باز در تشريح اين انگيزه مى فرمايد:

«وَلِيَعْقِلَ العِبادُ عَنْ رَبِّهِمْ ما جَهَلُوهُ، فَيَعْرِفُوهُ بِرُبُوبِيَّتِهِ بَعْدَ ما أَنْكَرُوا، وَيُوَحِّدُوهُ بِالأُلُوهِيَّةِ بَعْدَ ما عَندُوا».¹

«پيامبران را برانگيخت تا آنچه را كه بندگان خدا درباره توحيدو صفات خدا نمى دانند فرا گيرند و به ربوبيت و پروردگارى ويگانگى وى پس از انكار ايمان آورند».

نظير اين از امام صادق (عليه السلام) نيز روايت شده است كه فرمودند:

«لِيَعْقِلَ العِبادُ عَنْ رَبِّهِمْ ما جَهَلُوهُ وَعَرَفُوهُ بِرُبُوبِيَّتِهِ بَعْدَ ما أَنْكَرُوا، وَيُوحِّدُوا بِالإِلهيّةِ بَعْدَ ما أَضَدّوهُ».²

«تا بندگان آنچه را درباره خدا نمى دانستند، بينديشند و پس از انكار، او را به خدايى بشناسند و پس از شرك او را به يگانگى بپرستند».

انگيزه دوم: رفع اختلاف ها

انگيزه ديگر براى بعثت پيامبران، رفع اختلاف و دو دستگى ها در ميان بشر بوده است پيامبران الهى با تعاليم و شرايع خود مبعوث گرديدند تا به دو دستگى ها پايان بخشند، البته اين نوع تشريع درباره گروهى مؤثر مى افتد كه به آن مؤمن و معتقد باشند و امّا گروهى كه روح تجاوز و بغى بر آنها حكومت مى كند طبعاً به اختلاف دامن زده و آن را تشديد خواهند كردوآيه ياد شده در زير

1 . علل الشرايع، ص 119، باب علته اثبات الابناء، حديث 1.
2 . بحار الأنوار، ج11، ص 38، به نقل از علل الشرايع، ص 51. و لفظ «اضدوه» از ماده «ضد» به معنى نظير است.

صفحه 35

بر اين انگيزه اشاره دارد مى فرمايد:

(كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاّ الَّذينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ البَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّهُ يَهْدِى مَنْ يَشاءُ إِلى صِراط مُسْتَقيم).¹

«مردم يك دسته بيش نبودند( و در ميان آنان اختلافى وجود نداشت و آنگاه كه در ميان آنان اختلاف و دو دستگى پديد آمد) خدا پيامبران نويد دهنده و بيم دهنده خود را برانگيخت و همراه آنان كتاب را به حق فرو فرستاد تا در ميان مردم در آنچه كه اختلاف كرده بودند داورى كنند( افراد مؤمن، به داورى پيامبران گردن نهاده و آن را پذيرفتند ) ولى گروهى از آنان پس از روشن شدن سيماى حقيقت، به خاطر فتنه گرى و تجاوز به حقوق ديگران، اختلاف كردند خدا به اذن و مشيت خود افراد با ايمان را به حقيقت چيزى كه در آن اختلاف كرده بودند، هدايت كرد، خدا هركس را بخواهد به صراط مستقيم هدايت مى كند».

از اين آيه نكات ياد شده در زير استفاده مى شود:

1. زمانى بر مردم گذشته است كه همگى هماهنگ و همفكر بودند (كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً) اين جمله ناظر به دوران ابتدايى بشر است كه هنوز غرايز آنان كاملاً شكوفا نگشته و از نظر عقل و فكر تكامل نيافته بودند آنگاه كه به مرور زمان از نظر انديشه و غريزه پا به تكامل نهادند، و در ميان آنان طبقات مختلفى از نظر فكر و درك و يا ثروت ومال پديد آمد، قهراً آميزش چنين افراد

1 . بقره/213.

صفحه 36

مختلف بدون اختلاف و درگيرى نبوده است اينجا است كه لازم بود در پرتو تعاليم الهى اين اختلاف رفع گردد، اين مطلب هر چند در خود آيه به صراحت وارد نشده است ولى از اين كه جمله (فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ...)با «فاء تفريع» آمده است نشانه وجود چنين اختلافى پيش از برانگيختن پيامبران مى باشد زيرا آنچه كه بعثت آنان را ايجاب مى كند وحدت كلمه يا وحدت نظر نيست، بلكه اختلاف و دودستگى آنان از جهات گوناگون مى باشد گويى تقدير آيه چنين است:

«كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً...فَاخْتَلَفُوا... فَبَعثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ».

گذشته از اين جمله بعدى:( لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ) گواه بر وجود چنين اختلاف قبل از بعثت پيامبران است.

ممكن است علت وحدت كلمه آنان اين باشد كه آنان زندگى دسته جمعى نداشتند نه اين كه از نظر فكر وانديشه و يا غرايز و تمايلات درونى به حدّ كمال نرسيده بودند، به گواه اين كه فرزندان آدم از بشرهاى دوره نخستين هستند ولى منطق هابيل¹، منطق يك انسان كامل از نظر عقل و انديشه، و منطق قابيل منطق يك انسان شكوفا از نظر غرايز مى باشد بنابر اين دليلى در دست نيست كه انسان هاى نخستين ازنسل آدم از اين دو جهت (غريزه و فكر) كه هر يك بخشى از شخصيت انسان را تشكيل مى دهند، انسان هايى سطحى و نارسا بوده اند، بلكه وحدت كلمه آنان به اين جهت بود كه به خاطر كم بودن افراد نوع بشر، به صورت پراكنده در نقاط مختلف زندگى مى كردند، و تصادم و

1 . به سوره مائده آيه 27 تا 31 مراجعه شود و در اين آيات متن مذاكره هر دو برادر و انگيزه هاى قتل هابيل بيان شده است.

صفحه 37

نزاعى در ميان آنان پديد نمى آمد، ولى آنگاه كه به زندگى دسته جمعى گرويدند، و مسئله تعاون و همكارى پيش آمد طبعاً تضاد منافع پديد آمد و لازم گرديد كه با وضع قوانين و مقرراتى، وظايف وحقوق افراد مشخص گردد تا افراد حق بين و واقع گرا، به حق خويش قانع شده و از تعدى به حق ديگران خوددارى كنند، و متعديان نيز تحت پيگرد قانونى قرار گرفته مجازات گردند.

در هر حال قرآن از يك نوع وحدت ميان افراد بشر و سپس بروز اختلاف و نياز به بعثت پيامبران حكايت مى كند حالا ملاك اين وحدت و سرچشمه اختلاف چه بوده است به صورت جزم، شاهدى در آيه بر آن نيست، و آنچه گفته شد، دو احتمالى است كه دقت در مسير زندگى بشر وجمله هاى آيه آن را تأييد مى كند.

2. مشيت الهى ايجاب كرد كه بار ديگر وحدت، حكمفرما گردد و اين جز با اعزام آموزگاران الهى امكان پذير نبود، آموزگارانى كه در حالى كه پاداش هاى الهى را نويد مى دادند از عذاب او نيز سخن مى گفتند چنان كه مى فرمايد:

(فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ) .

3. برنامه تشريعى و تعليمى پيامبران را كتابى تشكيل مى داد كه مى توانست بر هر نوع اختلاف و نزاع پايان بخشد، و در حقيقت، آنان از خود سخن نمى گفتند بلكه مدرك آنان همان كتابى بود كه همراه آنان فرو فرستاده شد چنان كه مى فرمايد:

(وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِِّ) .

4. هدف از اعزام پيامبران رفع نزاع و اختلافى بود كه به عللى در ميان

صفحه 38

آنان رشد كرده بود چنان كه مى فرمايد:

(لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ) .

5. انتظار مى رفت كه با وجود داوران الهى و آيين حق، هر نوع نزاع واختلاف ريشه كن شود و بشر به همان حالت نخستين خود باز گردد، ولى متأسفانه مردم در اين جا به دو گروه تقسيم شدند و در حقيقت اختلاف دومى را پديد آوردند يعنى: در برنامه هاى دينى و تعاليم كتاب الهى كه براى ايجاد وحدت و رفع اختلاف نازل گرديده بود، به اختلاف برخاستند و آنان كه آتش اين اختلاف را بر افروختند، انسان هاى نا آگاه و بى خبر از تعاليم الهى نبودند، بلكه گروهى از عالمان به تعاليم دينى به خاطر روح بغى و تجاوز، به اختلاف دامن زدند چنان كه مى فرمايد:

(وَمَا اخْتَلَفَ فيهِ إِلاّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جائَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ) .

در اين جا از بيان نكته اى ناگزيريم و آن اين كه مقصود از كسانى كه كتاب داده شده اند(الّذِينَ أُوتُوهُ)چيست، آيا مطلق پيروان شرايع پيشين است كه داورى هاى خدا را نپذيرفتند و يا اين كه مقصود عالمانى هستند كه سر و كار با كتاب الهى داشتند و حجت بر آنان تمام شده بود و اگر گروه ديگرى نيز گمراه شدند به خاطر پيروى از اين عالمان بود كه روح «بغى»و تجاوز، آنان را از گردن نهادن به تعاليم خدا باز داشت.

احتمال قريب اين است كه مقصود همان عالمان به كتاب باشد، زيرا افراد عادى و درس نخوانده و نا آگاه از كتاب نمى توانند مصداق(أُوتُوا الكِتاب)باشند، ويا در باره آنان گفته شود:

صفحه 39

(جائَتْهُمُ البَيِّناتُ) اين تعبيرها مناسب با كسانى است كه با كتاب الهى سر و كار داشته و با بينات و دليل پيامبران روبرو بودند، امّا روح بغى و تجاوز، آنان را از حاكم قرار دادن كتاب خدا باز داشت.

به همين مضمون است آيه 19 از سوره آل عمران آنجا كه مى فرمايد:

(إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ إِلاّمِنْ بَعْدِ ما جائَهُمُ العِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُر بِآياتِ اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ سِرِيعُ الحِساب) .

«دين (مورد قبول) در نزد خدا اسلام (تسليم در برابر دستورات خدا) است و افرادى كه كتاب داده شده اند اختلاف نكردند مگر پس از شناختن و آگاهى بر حقيقت، آن هم به خاطر تجاوز در ميان خود، و هر كس به آيات الهى كفر ورزد خدا سريعالحساب است».¹

با مراجعه به آياتى كه در آنها جمله (أُوتُوا الكِتابَ) يا (آتَيْناهُمُ الكِتابَ) وارد شده است به طور قاطع مى توان گفت كه مقصود مطلق انسان ها اعم از دانا و نادان وعالم و جاهل نيست، بلكه مقصود طبقه دانشمند و به تعبير قرآن «احبار» و «رهبان» آنان است كه با علم به حقيقت، در كتمان آن اصرار مىورزيدند، و انگيزه هاى دنيوى آنان را بر آن مى داشت كه حق را كتمان كنند چنان كه مى فرمايد:

(الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْنائَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ

1 . به همين مضمون است آيه 14 سوره شورى و 17 سوره جاثيه، وهمگى عامل اختلاف را مسئله بغى و روح تجاوزگرى در كسانى كه به آنان كتاب داده شده بود (عالمان) عرفي مى كنند.

صفحه 40

لَيَكْتُمُونَ الحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ)¹ .

«افرادى كه به آنان كتاب داديم، پيامبر را مانند فرزندان خود مى شناسند و گروهى از آنان با آنكه مى دانند حق را مى پوشانند».

6. مشيت الهى بر آن تعلق گرفته است كه افرادى كه خود را در مسير هدايت الهى قرار داده اند با هدايت مجدد به راه حق برساند، ولى آنان كه گام در چنين مسير ننهاده و آمادگى دريافت اين هدايت را در خود نشان نداده اند، قهراً بر ضلالت خود باقى مانده و خداوند آنان را گمراه مى سازد، يعنى از هدايت دوم بهره مند نمى سازد چنان كه مى فرمايد:

( فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّهُ يَهْدِى مَنْ يَشاءُ إِلى صِراط مُسْتَقيم).

مقصود از هدايت در جمله (فَهَدى اللّهُ) همان هدايت دوم است كه نخستين آن، آمادگى براى پيروى از حق است، همچنان كه مقصود از جمله (يَهْدِى مَنْ يَشاءُ)همين هدايت دوم است گويى، هدايتى، هدايت ديگرى را دنبال مى آورد و مقصود از «اختلاف» در جمله (لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ) ممكن است اختلاف نخستين باشد كه، پس از وحدت كلمه رخ داد و در نتيجه مؤمنان به كتاب، به حالت نخست برگشته و همفكر و همنظر شدند در حاليكه كافران اختلاف نخست را دامن زدند.

و ممكن است هر دو اختلاف را شامل گردد زيرا در هر دو اختلاف، تنها آنان مشمول هدايت گرديدند كه به حق ايمان آورده و تسليم دستورات

1 . بقره/146.

صفحه 41

پيامبران گرديدند.

بنابر اين مى توان گفت: آيه ناظر به همان استدلال حكيمان است كه از طريق لزوم وجود قانون در اجتماع بر بعثت پيامبران استدلال نموده اند و مقصود از رفع اختلاف، رفع اختلاف در شئون مختلف زندگى اجتماعى است كه جز با سر پنجه قانون عادلانه و اجراى آن حل نمى شود.

ودر آيات ديگر نيز اين حقيقت به گونه اى يادآورى شده است چنان كه مى فرمايد:

(لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِى يَخْتَلِفُونَ فيهِ...) .¹

«تا درباره آنچه كه اختلاف نظر دارند به روشنگرى بپردازد».

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(...ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الكِتابَ إِلاّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الّذِى اخْتَلَفُوا فيهِ...) .²

«قرآن را بر تو نازل نكرديم مگر اين كه آنچه را كه در باره آن اختلاف كرده اند، بيان نمايى».

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَلَمّا جاءَعيسى بِالبَيِّناتِ قالَ قَدْجِئْتُكُمْ بِالحِكْمَةِ وَلأُبَيِّنَ لَكُمْ بعْضَ الَّذِى تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَأَطِيعُون)³.

«آنگاه كه عيسى با بينات آمد گفت: من با حكمت به سوى شما آمدم، تا برخى از آنچه را شما در آن اختلاف داريد، بيان كنم پس تقوا پيشه كنيد و از دستوراتم اطاعت كنيد».

1 . نحل/39.
2 . نحل/64.
3 . زخرف/63.

صفحه 42

امام هشتم (عليه السلام) درباره لزوم شناخت پيامبران چنين مى فرمايد:

«چون در ميان مردم كسى كه مصالح بندگان را بشناسد وجود نداشت، و خدا هم بالاتر از آن است كه ديده شود، و مردم نيز توانايى ادراك خدا را به صورت حسى ندارند، چاره اى نبود جز اين كه رسولى اعزام كند، تا امر و نهى خدا را به آنان ابلاغ نمايد، و آنان را بر آنچه كه ضامن منافع و دفع كننده زيانها است، آشنا سازد. زيرا در ميان مردم كسى كه اين نوع نيازمندى ها را بشناسد، وجود نداشت. اگر معرفت و شناسايى پيامبران و يا اطاعت آنان از نظر عقل واجب نباشد، آمدن پيامبر براى مردم نفعى نخواهد داشت و خلأئى را پر نخواهد كرد، بلكه بر انگيخته شدن او كارى بيهوده و فاقد سود و صلاح است، و اين كار از ساحت خداوند حكيم كه آفرينش هر موجودى را به اتقان آفريده، دور است».¹

انگيزه سوم: فصل خصومات

گروهى از پيامبران علاوه بر تبليغ و تبيين احكام الهى موفق به تشكيل حكومت الهى شدند و طبعاً هيچ حكومتى نمى تواند بى نياز از سه قوه و قدرت باشد:

1. قانون.

2. مجريان قانون.

3. داوران در ميان مردم كه در صورت بروز اختلاف در موضوعات، به عدل، داورى كنند، و از هر سه به نام هاى :قوّه مقنّنه، قوّه مجريه، قوّه قضائيه تعبير مى شود و تعبيرعام از سه قوه همان تشكيل حكومت مى باشد.

1 . بحار الأنوار ج11، ص 40 به نقل از معانى الأخبار و عيون أخبار الرضا (عليه السلام).

صفحه 43

قرآن از برخى از پيامبران نام برده است كه علاوه بر مقام والاى تبليغ احكام الهى، اختلافات مردم را در يك رشته از موضوعات، برطرف مى كردند، البته اين اختلاف، اختلاف در حكم خدا نبود و متخاصمان اصل حكم را پذيرفته ولى از حكم مربوط به مورد نزاع آگاه نبودند، و به پيامبران مراجعه كرده و خواهان بيان حكم الهى در مورد نزاع بودند، ودر حقيقت اين نيز يكى از انگيزه هاى بعثت پيامبران است كه مى تواند شاخه اى از اصل كلى «برطرف كردن اختلافات» باشدواينك نمونه هايى از آيات قرآن در اين باره:

در باره داوود مى فرمايد:

(يا داوُدُ إِنّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِى الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ...) .¹

«اى داوود تو را در روى زمين خليفه خود قرار داديم پس در ميان مردم به حق داورى كن و از هوى و هوس پيروى مكن كه تو را از راه خدا گمراه مى سازد».

در آيه ديگر خداوند او را چنين توصيف مى كند:

(...وَآتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ...).²

«خداوند به داوود ملك (حكومت جامع) و حكمت داد، و از آنچه كه مى خواست به او آموخت».

طبعاً كسانى كه زمام رهبرى اجتماع را در دست دارند، بايد داور مردم نيز باشند و اين كار را به طور مباشرى و مستقيم يا با تعيين و نصب حاكمان و

1 . ص/26.
2 . بقره/251.

صفحه 44

داوران صالح انجام دهند.

و در برخى از آيات شيوه داورى داوود و سليمان بيان شده است آنگاه آنان را چنين توصيف مى كند:

(...وَكُلاًّ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً...) .¹

«وهر يك از آن دو را داورى و دانش داديم».

اين نه تنها داوود و سليمان بودند كه با داشتن مقام قضاوت داورى مى كردند، بلكه از برخى از آيات استفاده مى شود كه گروهى از فرزندان ابراهيم نيز داراى چنين مقام شامخى بودند چنان كه مى فرمايد:

(...فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً).²

«به فرزندان ابراهيم كتاب وحكمت آموختيم و به آنان سلطنت بزرگى داديم».

مسلماً يك سلطنت بزرگ، جدا از داورى در منازعات و خصومات نخواهد بود.

و در باره پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) كه خود ازآل ابراهيم است، مى فرمايد:

(...وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ المُقْسِطينَ).³

«اگر در ميان آنان داورى كردى به عدل داورى كن، خدا دادگران را دوست دارد».

1 . انبياء/79.
2 . نساء/54.
3 . مائده/42.

صفحه 45

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(...فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَل اللّهُ...) .¹

وباز مى فرمايد:

(وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَل اللّهُ ...) .²

از مجموع اين آيات، و آياتى كه در باره حكم و داورى پيامبران وارد شده است، مى توان نتيجه گرفت كه يكى از انگيزه هاى برانگيخته شدن پيامبران، داورى در خصومات و مرافعات، وبه يك معنى رفع اختلاف در موضوعات بوده است با اين تفاوت كه گاهى پيامبران براى تبيين احكام كلى و رفع اختلاف در اين مورد مبعوث شده اند، و گاهى براى رفع اختلاف در موارد جزئى، يعنى مرافعات و منازعات در موضوعات، و سرانجام هر دو نوع اختلاف دو رويه از يك سكه اند كه بعثت پيامبران را به دنبال داشته است.

1 . مائده/48.
2 . مائده/49.

صفحه 46

2 لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن

(بخش دوم)

1. اجراى قسط در جامعه بشرى.

2. تزكيه و تعديل غرايز.

3. تعليم كتاب و حكمت.

4. اتمام حجت بر بندگان.

آيات موضوع

الف. آيات مربوط به اجراى قسط در جامعه بشرى:

1. (لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الكتابَ وَالمِيزانَ لِيَقُومَ النّاسُ بِالقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الحَديدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنّاسِ...)(حديد/25).

2. (وَلِكُلِّ أُمَّة رَسُولٌ فَإِذا جاءَرَسُولُهُمْ قُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ)(يونس/47).

صفحه 47

3. (...يا قَومِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ قَدْ جائَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوفُوا الكَيْلَ وَالمِيزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النّاسَ أَشيائَهُمْ وَ لاتُفْسِدُوا فِيالأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها...)(اعراف/85).

ترجمه آيات

1.«ما پيامبران خود را با دلايل روشن اعزام كرديم، و با آنان كتاب و ميزان فرو فرستاديم تا مردم قائم به قسط گردند و آهن را فرو فرستاديم و در آن قدرتى سخت و سودهايى براى مردم است».

2.«براى هر امتى پيامبرانى است هر گاه رسول آنان آمد، ميان آنان به عدل و قسط داورى مى شود و آنان مورد تعدى واقع نمى شوند».

3.«اى مردم! خدا را پرستش كنيد براى شما جز او خدايى نيست دلايل روشن كننده اى به سوى شما آمده است، كيل و ترازو را كاملاً رعايت نماييد در مقام داد و ستد كم فروشى نكنيد و در روى زمين پس از برقرارى صلح فساد ننماييد».

ب. آيات مربوط به تزكيه و تعديل غرايز:

1. (رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللّهُ عَزِيزاً حَكِيماً) (نساء/165).

2. (هُوَ الّذِى بَعَثَ فِى الأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى ضَلال مُبين)(جمعه/2).

صفحه 48

3. (إِنّا خَلْقْنا الإِنْسانَ مِنْ نُطْفَة أَمْشاج نَبْتَليهِ فَجَعَلْناهُ سَميعاً بَصِيراً) (انسان/2).

4. (فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكّى)(نازعات/18).

5. (وَهَدَيْناهُ النَّجْدَينِ)(بلد/10).

6. (وَنَفْس وَما سَوّيها* فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْويها)(شمس/7ـ8).

ترجمه آيات

1.«سوگند به نفس انسان و خدايى كه او را آفريد، بدى ها و خوبى ها را به او الهام كرد. (و اين همان است كه در كتاب هاى اخلاق به عنوان ميل به فضايل و نيكى ها، و انزجار از رذايل و بدى ها، بيان مى شود)».

2.«او را به حق و باطل هدايت كرديم».

3.«انسان را از يك نطفه مخلوط آفريديم، او را آزمايش مى نماييم (و به همين جهت) او را شنوا و بينا آفريديم».

4.«و به او بگو آيا مى خواهى پاك و منزّه شوى».

5.«هموست كه رسولى از ميان قوم بى كتاب برانگيخت تا آياتش را بر آنها بخواند و منزهشان دارد و كتاب وحكمت بر آنها بياموزد، اگر چه پيش از آن در گمراهى آشكار بودند».

6.«خداوند پيامبرانى را نويد دهنده و بيم دهنده براى هدايت مردم فرستاد، تا آنان در برابر خدا هيچ گونه عذرى نداشته باشند، خدا عزيز وحكيم است».

صفحه 49

ج. آيات مربوط به تعليم كتاب و حكمت:

1. (ذلِكَ ممّا أَوحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الحِكْمَةِ...)(اسراء/39).

2. (رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُم الكِتابَ وَالحِكْمَة...)(بقره/129).

3. (وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُول إِلاّبِلِسانِ قَومِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ...)(ابراهيم/4).

4. (...وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) (نحل/44).

ترجمه آيات

1.«اين اصول محكم و متقنى است كه خدا به تو وحى نموده است».

2. «خدايا در ميان آنان پيامبرى از خودشان برانگيز تا آيات تو را براى آنان تلاوت كنند، و كتاب و حكمت را به آنان بياموزند و آنان را پاكيزه نمايند حقا كه تو عزيز (توانا) وحكيم هستى».

3.«ما هيچ پيامبرى را نفرستاديم مگر به زبان قوم خود تا (دستورات الهى را) براى آنان بيان كند».

4.«قرآن را بر تو فرو فرستاديم تا براى مردم آنچه را كه براى آنان فرو فرستاده شده است بيان كنى و شايد آنان بينديشند».

صفحه 50

د. آيات مربوط به اتمام حجت بر بندگان:

1. (رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلى اللّهِ حُجَّة بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللّهُ عَزِيزاً حَكِيماً)(نساء/165).

2. (يا أَهْلَ الكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِير وَ لا نَذِير فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللّهُ عَلى كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ)(مائده/19).

3. (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِى آدَمَ أَلاّ تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ* وَأَنِ اعْبُدُونِى هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ)(يس/60ـ61).

4. (وَلَوْ أَنّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذاب مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى)(طه/134).

5. (...وَما كُنّا مُعَذِّبينَ حَتّّى نَبْعَثَ رَسُولاً)(اسراء/15).

ترجمه آيات

1.«پيامبرانى نويد دهنده، و بيم دهنده بر انگيخت، تا مردم پس از آمدن پيامبران بر خدا حجّت و دليلى نداشته باشند و خدا قدرتمند و حكيم است».

2.«اى اهل كتاب رسول ما پس از انقطاع بعثت در يك دوره، به سوى شما آمد، و دستورات ما را براى شما بيان مى كند، تا اين كه نگوييد براى ما نويد دهنده و بيم دهنده اى نيامده است، اين رسولى است كه به سوى شما آمده، بشارت و بيم مى دهد و خدا بر همه چيز توانا است».

صفحه 51

3.«اى فرزندان آدم آيا خدا از شما پيمان نگرفت كه شيطان را نپرستيد، او براى شما دشمن آشكار است؟ و مرا بپرستيد، كه اين راه مستقيم است».

4.«هرگاه ما آنان را قبل از اعزام پيامبران نابود مى كرديم، مى گفتند چرا به سوى ما رسولى نفرستادى تا پيش از آن كه ذليل و خوار شويم از آيات تو پيروى كنيم».

5.«شأن ما نيست كه افراد را پيش از آن كه پيامبرى بفرستيم، عذاب كنيم».

بررسى و تفسير آيات

در فصل گذشته با سه انگيزه و دليل، از انگيزه ها و دلايل لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن آشنا شديم و در اين فصل به بررسى دلايل و انگيزه هاى ديگر آن مى پردازيم:

انگيزه چهارم: اجراى قسط در ميان بشر

در برخى از آيات انگيزه بعثت پيامبران و فرو فرستادن كتاب هاى آسمانى تحقق قسط در ميان مردم بيان شده است چنان كه مى فرمايد:

(لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الكتابَ وَالمِيزانَ لِيَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الحَديدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنّاسِ...).¹

«ما پيامبران خود را با دلايل روشن اعزام كرديم، و با آنان كتاب و ميزان فرو فرستاديم تا مردم قائم به قسط گردند و آهن را فرو فرستاديم و در آن قدرتى سخت و سودهايى براى مردم است».

1 . حديثد / 25 .

صفحه 52

جمله (لِيَقُومَ النّاسُ بِالقِسْطِ) علت فرستادن پيامبران و نازل نمودن كتب آسمانى است كه در آغاز آيه وارد شده است. گويى بسط قسط در جامعه يكى از اهداف اعزام پيامبران و انزال كتب آسمانى مى باشد و عجيب اينكه پس از نزول كتاب و ميزان، نزول حديد (آهن) را يادآور شده، و از قدرت عجيب آن سخن مى گويد و شايد نكته ارتباط اين است كه در اجراى قسط بايد از دو راه وارد شد، يكى راه تعليم و تبليغ كه براى پاكدلان كارساز است و ديگرى راه قدرت و زور در باره گروهى كه به منطق گردن ننهاده و سركشى كنند.

در اين آيه اجراى قسط و قيام مردم به عدالت، هدف مجموع پيامبران معرفى شده است و نظير آن است از نظر كليت و عموميت، آيه (47) سوره يونس آنجا كه مى فرمايد:

(وَلِكُلِّ أُمَّة رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ).

«براى هر امتى پيامبرانى است هر گاه رسول آنان آمد، ميان آنان به عدل و قسط داورى مى شود و آنان مورد تعدى واقع نمى شوند».

در اين آيه هر چند صريحاً نامى از داورى كننده برده نشده است، ولى ظاهر اين است كه داور خدا است و رسول نماينده او در اجراى قسط و عدالت در ميان مردم است.

ولى در برخى از آيات افراد معينى از پيامبران صريحاً مردم را به قسط دعوت كردند، چنان كه از شعيب نقل مى كند كه وى پس از دعوت به يكتاپرستى مسئله قسط را مطرح مى كرد چنان كه مى فرمايد:

(...يا قَومِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ قَدْ جائَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ

صفحه 53

فَأَوفُوا الكَيْلَ وَالمِيزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النّاسَ أَشيائَهُمْ وَ لاتُفْسِدُوا فِى الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها...).¹

«اى مردم! خدا را پرستش كنيد براى شما جز او خدايى نيست دلايل روشن كننده اى به سوى شما آمده است، كيل و ترازو را كاملاً رعايت نماييد در مقام داد و ستد كم فروشى نكنيد و در روى زمين پس از برقرارى صلح فساد ننماييد».

قرآن اين حقيقت را در سوره هاى متعددى از زبان شعيب نقل مى كند و اين مضمون در سوره اعراف آيه 85، هود آيه هاى 84ـ 85، شعراء آيه هاى 181ـ 183، نقل شده است.

در اينجا بحث ديگرى است كه آيا مقصود از قسط همان قسط اقتصادى و عدالت در مسائل مربوط به حقوق مردم است، يا معنى وسيعى دارد كه به نوعى معادل و هم معنى با عدالت است اين خود بحث جداگانه اى است كه بايد در موضوع «عدل و قسط» در قرآن بررسى شود.

آنچه در اين جا مى توان گفت اين است كه تحقق قسط در جامعه در گرو سه عامل است:

1. يكى اين كه قانونى باشد كه مرزهاى قسط و ظلم را روشن سازد، تا در پرتو آن قانون، حق و عدل را از تجاوز و تعدى باز شناسند.

2. ديگرى مجرى عادل كه متن قانون را در جامعه پياده كند.

3. قاضى عادل و دادگر كه در جايگاه قضاوت، به قسط داورى كند. و در حقيقت پيامبران گاهى در مسند قضاوت و در قلمرو اجرا اختلاف موجود را رفع مى كردند، و گاهى با دستورات خود از اختلاف پيشگيرى مى نمودند، و

1 . اعراف/85.

صفحه 54

در آيات مربوط به قسط، هدف، پيشگيرى از اختلافات است.

انگيزه پنجم: تزكيه يا تعديل غرايز

برخلاف انديشه برخى از حكيمان كه شخصيت انسان را در تفكر و انديشه (نفس ناطقه) خلاصه مى سازند، نيمى از شخصيت انسان را غرايز و تمايلات فطرى او تشكيل مى دهد. از آنجا كه سر وكار حكيمان با ادراك و تفكر بوده از اين دريچه به او نگريسته و او را به عنوان موجود متفكر تعريف كرده اند، در حالى كه علماى اخلاق و كسانى كه با تزكيه انسان ها سر وكار دارند، بيشتر با غرايز و فطريات او در ارتباطند و به انسان از اين نظر كه توده اى از غرايز است مى نگرند، بنابر اين تعريف جامع اين است كه بگوييم: بخشى از شخصيت او را ادراك و بخشى ديگر را غرايز و تمايلات او تشكيل مى دهد.

در نهاد انسان توده اى ازغرايز و فطريات است كه كم و بيش با آنها آشنايى داريم. اگر ازمسئله خداجويى بگذريم، كه خود نيز از فطريات است، اصولاً ميل به فضايل و نيكى ها، و اجتناب از رذايل و ناپاكى ها براى انسان يك امر فطرى است. البته مسايل فطرى منحصر به اينها نيست. تمايلات جنسى، ميل به لذايذ، گرد آورى مال و ثروت، گرايش به منصب و مقام، هر يك در وجود انسان ريشه هاى تكوينى و طبيعى دارند، و ناديده گرفتن و تعطيل اين غرايز، حيات نوين انسانى را به خطر مى افكند، همچنان كه افراط در آنها به آزادى هوس تبديل مى شود، و آن نيز بسان تفريط، وجود انسان را تحديد مى كند از اين جهت بايد مسئله غرايز، به صورت صحيح تعديل و رهبرى شود و انسان نه به صورت راهب و تارك دنيا درآيد كه قيد هر نوع

صفحه 55

تمايلات مادى را بزند و نه به صورت هوسبازى باشد كه جز هوس رانى و اشباع تمايلات درونى هدف ديگرى ندارد.

وجود انسان بسان نهالى است كه بهره بردارى از آن به باغبان آگاه نياز دارد كه با برطرف كردن موانع، كمالات درونى او را آشكار سازد، تا ميوه هاى رنگارنگ بر شاخسار آن آويزان گردد يا بسان كوهسارى است كه در آن معادن گوناگون طبيعى نهفته است كه بدون رهبرى مهندسان مجرب و كار آزموده بهره بردارى از آن ممكن نيست.

اكنون بايد ديد اين گره، يعنى رهبرى غرايز به دست چه كسانى گشوده مى شود.

ناگفته پيدا است مربى بايد انسان شناسى كامل باشد تا از تمام خصوصيات درونى و ريزه كارى هاى غرايز و عواطف او مطلع گردد و ازلغزش و سهو و خطا مصون باشد، تا رهبرى او صورت كامل به خود بگيرد.

شرط ديگر اين است كه خود رهبر نمونه وكامل ازنظر تربيت باشد، زيرا صفات مربى بيش از هر چيز در نفوس افرادتحت تربيت مؤثر است، و مردم مى خواهند پيوسته به رنگ رهبران خود در آيند.

و اگر بخواهيم تربيت و رهبرى حالت كاملى به خود بگيرد، بايد ضمانت اجرايى نيز در مورد افرادتحت تربيت وجود داشته باشد، تا به خاطر آن ضمانت اجرا، دستورات مربى را در آشكار و نهان بكار بندند.

اين سه شرط فقط در رهبران آسمانى تحقق دارد، زيرا آنان در پرتو علم الهى انسان شناس كامل بوده و از تمام ريزه كارى هاى جسمى و روحى انسان آگاهند، و خود نيز نمونه كامل تربيت مى باشند و به آنچه كه مى گويند، عمل

صفحه 56

مى كنند. علاوه بر آن در اثر ايجاد اعتقاد به سراى ديگر كه افراد در آن به پاداش و كيفر اعمال خود مى رسند، برنامه تربيتى خود را تكميل مى كنند.

بنابراين يكى از اهداف پيامبران تعديل غرايز وتزكيه نفوس و آشنا كردن انسان به اخلاق سازنده مى باشد كه انحراف در آن مايه بدبختى فرد وجامعه مى شود.

در مسيحيت راهبان با دعوت به ترك لذايذ مايه بدبختى گروهى را فراهم مى آورند، و با دعوت به تجرد و ترك ازدواج درهاى ديگر مفاسد را به روى مردم مى گشايند. همچنين در ماديگرى اخلاقى جريان بر عكس است، جوانان در اثر ديدن فيلم هاى جنايى و رمان هاى محرك به صورت ديوى درمى آيند كه مى خواهند هر نوع رادع و مانع را از سر راه اشباع غرايز خود بردارند، اينجا است كه بايد گفت:در تربيت مردم به:

1. برنامه صحيح و جامع (دور از افراط و تفريط).

2. مربيان كاردان و دلسوز.

3. ضامن اجرايى نيرومندى، احتياج است.

و اين در مكتب انبياء كاملاًتحقق پذيرفته است.

آياتى كه در اين قسمت وارد شده برخى ناظر به وجود غرايز در وجود انسان، و برخى ديگر ناظر به لزوم رهبرى آن مى باشد. درباره بخش اوّل كافى است كه آيات زير را يادآور شويم:

(وَنَفْس وَما سَوّيها* فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْويها) .¹

«سوگند به نفس انسان و خدايى كه او را آفريد، بدى ها و خوبى ها را به او الهام كرد».

(و اين همان است كه در كتاب هاى اخلاق به عنوان ميل به فضايل و

1 . شمس / 7 ـ 8 .

صفحه 57

نيكى ها، و انزجار از رذايل و بدى ها، بيان مى شود).

و در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ) .¹

«او را به حق و باطل هدايت كرديم».

ودر آيه سوم مى فرمايد:

(إِنّا خَلَقْنا الإِنْسان مِنْ نُطْفَة أَمْشاج نَبْتَلِيهِ فَجَعْلناهُ سَمِيعاً بَصيراً) .²

«انسان را از يك نطفه مخلوط آفريديم، او را آزمايش مى نماييم (و به همين جهت) او را شنوا و بينا آفريديم».

شايد مقصود از «نطفه مخلوط» همان خلاصه گرايش هاى خوب و بد باشد كه زمينه آن در نطفه انسان موجود است.

اين بخش از آيات وجود گرايش ها را در نهاد انسان تأييد مى كند، ولى بخشى از آيات ناظر به اين است كه انبيا براى رهبرى اين غرايز برانگيخته شده اند.

و در حقيقت مقصود از تزكيه، پاك و پاكيزه كردن درخت وجود انسان، از شاخه هاى كج و نامطلوب و يا تطهير سرزمين دل او از علف هاى هرزه و زيانبار است. و در آيات زيادى تزكيه يكى از اهداف پيامبران معرفى شده است چنان كه خدا به موسى (عليه السلام) دستور مى دهد كه به فرعون بگويد آيا مى خواهى راه تزكيه را پيش گيرى (فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكّى) .³

1 . بلد / 10.
2 . إنسان / 2.
3 . نازعات / 18 .

صفحه 58

در آيات متعددى يكى از اهداف بعثت پيامبر گرامى تزكيه و پاكيزه نمودن اخلاق مردم معرفى شده است چنان كه مى فرمايد:(وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ) . اين جمله در آيات متعددى وارد شده است. البته در اين جا نكته اى¹ است و آن اين كه آنجا كه خدا، اهداف بعثت پيامبر گرامى را مطرح نموده است تزكيه را بر تعليم و پرورش را بر آموزش مقدم داشته است ولى آنجا كه ابراهيم خليل از خداوند مى خواهد تا پيامبرى را براى مردم مكه و اطراف آن بفرستد، تعليم را بر تزكيه مقدم داشته است حال نكته اين تقدم وتأخر چيست؟ در آينده يادآور مى شويم.

البته اين هدف بزرگ گاهى با كلمه «تزكيه» بيان شده، و گاهى با كلمه «تقوى» و «توبه» بيان گرديده است بنابر اين آياتى كه در آن دعوت به تقوا و توبه از جانب انبيا نقل شده است همگى ناظر به همين انگيزه است كه بيان گرديد و همگى تأمين كننده «هدف اخلاقى» بعثت پيامبران مى باشند.²

و در برخى از آيات به ضامن اجراى يك چنين رهبرى اشاره شده آنجا كه مى فرمايد:

(رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَالرُّسُلِ وَ كانَ اللّهُ عَزِيزاً حَكيماً) .³

«خداوند پيامبرانى را نويد دهنده و بيم دهنده براى هدايت مردم فرستاد، تا آنان در برابر خدا هيچ گونه عذرى نداشته باشند، خدا عزيز وحكيم است».

1 . بقره/129، 151; آل عمران/164 و جمعه/2.
2 . به آيات 108، 110، 124، 126، 177، 179، 184/شعراء; 74، 85، 86 اعراف; 61/هود; 46/ نمل و 36 /عنكبوت مراجعه شود.
3 . نساء/165.

صفحه 59

جمله (مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ) اشاره به پاداش ها و كيفرهايى است كه خداوند براى فرمانبرداران و متمردان مقرر فرموده است.

امير مؤمنان(عليه السلام) در خطبه اى به چنين ضمانت اجرا اشاره كرده و مى فرمايد:

«بَعَثَ رُسُلَهُ بِما خَصَّهُمْ بهِ مِنْ وَحْيِهِ، وَجَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلى خَلْقِهِ، لئَلاّ تَجِبَ الحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْكِ الإِعْذارِ إِلَيْهِمْ، فَدَعاهُمْ بِلِسانِ الصِّدْقِ إِلى سَبِيلِ الحَقِّ... فَيَكُونُ الثَّوابُ جَزاءً وَالعِقابُ بَواءً».¹

«خداوند پيامبرانش را بر انگيخت، و وحى خود را به آنان اختصاص داد و آنها را براى مردم حجّت و راهنما قرار داد، تا مردم در برابرخدا عذرى نداشته باشند، همگان را به وسيله پيامبران با زبان راستى به راه حق دعوت كرد، تا ثواب، پاداش اعمال نيك و عذاب، كيفر كردار زشت باشد».

آن حضرت در خطبه اى ديگر اصول تعاليم انبيا را امر فطرى دانسته كه دست آفرينش در نهاد انسان به وديعت گذارده است، و مسئوليت انبيا اين است كه به بارور ساختن اين نوع گرايشهاى فطرى، بپردازند گويى پيامبران يادآورانند نه نوآوران، و آنچه را كه آورده اند قبلاً خود انسان در مكتب فطرت آموخته است ولى اين گوهرهاى گرانبهاى فطرى نياز به مهندسانى دارد كه به استخراج آنها بپردازند آنجا كه مى فرمايد:

«واصْطَفى سُبْحانَهُ مِنْ وُلْدِهِ أَنْبِياءَ أَخَذَ عَلى الوَحْى مِيثاقَهُمْ، وعَلى تَبْليغِالرِّسالَةِ أَمانَتَهُم... فَبَعثَ فِيهِمْ رُسُلَهُ، وَ واتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِياءَهُ، لِيَسْتَأدُوهُمْ

1 . نهج البلاغه،فيض الإسلام، خطبه 144.

صفحه 60

مِيثاقَ فِطْرَتِهِ، وَيُذَكِّرُوهُمْ مَنْسِىَّ نِعْمَتِهِ، وَيَحْتَجّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْليغِ، وَيُثيرُوا لَهُمْ دَفائِنَ العُقُولِ».¹

«آنگاه در ميان فرزندان آدم، پيامبرانى برگزيد، و ازآنان براى رساندن وحى و تبليغ پيام هاى خدا، پيمان گرفت... آنان را فرستاد تا آن پيمان فطرى را مطالبه نمايند، ونعمت فراموش شده را يادآورى كنند، و از طريق تبليغ، حجّت را بر آنان تمام كنند، و گوهرهاى خرد را كه در فطرت آنان پنهان شده است استخراج نمايند».

تا اينجا بيان اين انگيزه به پايان رسيد و در حقيقت اين انگيزه مركب از دو مقدمه است:

1. وجود انسان توده اى از غرايز و تمايلات فطرى است.

2. بهره بردارى صحيح از اين غرايز، به صورت دور از افراط و تفريط، نياز به رهبرى دارد.

پس تكامل بشر در زندگى نياز به رهبرى دارد كه فطريات او را هدايت كند.

و اگر مقدمه اى به اين نتيجه اضافه كنيم و آن اين كه رهبرى غرايز در گرو شرايطى در رهبر است كه جز در پيامبران، در انسان هاى ديگر به اين صورت كامل نيست، نتيجه اين مى شود كه خدا براى رساندن بشر به كمال اخلاقى ممكن، بايد پيامبرانى را اعزام كند تا از طريق «تعديل غرايز» اين هدف را تحقق بخشند.

تا اينجا از طرق گوناگون كه همگى از كتاب الهى و در درجه بعد از

1 . نهج البلاغه، خطبه 1.

صفحه 61

احاديث اسلامى الهام گرفتيم لزوم بعثت پيامبران ثابت گرديد و آن اين كه مقتضاى مشيت حكيمانه الهى اين است كه بشر را به حال خودوانگذارد، و آموزگارانى براى او بفرستد، ولى مى توان گفت اين طرق پنجگانه به تحكيم سه اصل و يا تبيين آنها باز مى گردد و آن اين كه پيامبران براى اصلاح سه امر مهم در ميان بشر برگزيده شده اند و آن سه اصل عبارتند از:

1. اصلاح عقيدتى وانديشه هاى مربوط به مبدأ و معاد (طريق اول).

2. اصلاح اجتماعى يعنى حفظ نوع انسانى در پرتو تشريع قوانين عادلانه همراه با داوران عادل و مجريان لايق و شايسته (طريق هاى دوم، سوم و چهارم).

3. اصلاح اخلاقى و رهبرى و تعديل غرايز و تمايلات باطنى (طريقپنجم).

تا اين جا با انگيزه هاى پنجگانه بعثت و اصول سه گانه آن آشنا شديم وبراى تكميل بحث ناچاريم به مطلبى كه آن نيز به گونه اى از انگيزه هاى بعثت است ولى در حقيقت زير بناى سه اصل مزبور مى باشد، اشاره كنيم.

انگيزه ششم: تعليم كتاب و آموزش حكمت

در بخشى از آيات، هدف از بعثت پيامبران، آموزش كتاب آسمانى و حكمت معرفى شده است البته مقصود از كتاب، كتاب هر پيامبرى است كه با آن مبعوث شده است مانند «صحف» نسبت به نوح و ابراهيم، و «تورات وانجيل» نسبت به كليم و مسيح، و «قرآن» نسبت به پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم).

مقصود از حكمت، آن دستورات حكيمانه است كه ضامن سعادت انسان در دوجهان مى باشد، نه خصوص حكمت مرادف با فلسفه نظرى(در اصطلاح اهل معقول).

صفحه 62

به گواه اين كه قرآن پس از يادآورى يك رشته اصول و معارف¹ در ابعاد عقيدتى واجتماعى و اخلاقى چنين مى فرمايد:

(ذلِكَ ممّا أَوحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الحِكْمَة...).²

«اين اصول محكم و متقنى است كه خدا به تو وحى نموده است».

در اين صورت بايد گفت : يكى از انگيزه هاى پيامبران به شهادت اين آيات، تعليم كتاب و حكمت است چه آيه اى روشن تر از اين كه ابراهيم در دعاى خود مى گويد:

(رَبَّنا وَابْعَث فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُم الكِتابَ وَالحِكْمَة...) .³

«خدايا در ميان آنان پيامبرى از خودشان برانگيز تا آيات تو را براى آنان تلاوت كنند، و كتاب و حكمت را به آنان بياموزند و آنان را پاكيزه نمايند حقا كه تو عزيز (توانا) وحكيم هستى».

گاهى اين حقيقت به تعبير ديگر بيان شده است چنان كه مى فرمايد:

(وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُول إِلاّبِلِسانِ قَومِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ...).⁴

«ما هيچ پيامبرى را نفرستاديم مگر به زبان قوم خود تا (دستورات الهى را) براى آنان بيان كند».

در آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) .⁵

«قرآن را بر تو فرو فرستاديم تا براى مردم آنچه را كه براى آنان فرو فرستاده شده است بيان كنى و شايد آنها بينديشند».

1 . به سوره اسراء، آيه هاى 22 تا 39 مراجعه شود.
2 . اسراء/39.
3 . بقره/129.
4 . ابراهيم /4.
5 . نحل/44.

صفحه 63

و از اين كه مى فرمايد:

(لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ) مى توان حدس زد كه وظيفه پيامبر نه تنها تلاوت قرآن بود، بلكه بايد مفاهيم بلند و عالى قرآن را براى آنان روشن نمايد.

در اين جا بايد نكته اى را يادآورى نمودو آن اين كه درست است كه تعليم كتاب وحكمت از انگيزه هاى بعثت پيامبران است، ولى اين انگيزه مقدمه و پايه سه انگيزه پيشين است كه به صورت اصول سه گانه مطرح گرديد; زيرا تا تعليم الهى از طريق كتاب و حكمت نباشد، نه اصلاحات عقيدتى صورت مى پذيرد، و نه اصلاحات اجتماعى و اخلاقى، بنابر اين آموزش كتاب و حكمت قاعده مخروطى است كه هرم آن را اصول سه گانه تشكيل مى دهد ، و قبلاً نيز آيات مربوط به تعليم را در بخش تزكيه و پاك كردن روح انسان از گرايش هاى زشت يادآور شديم.

در اين جا پاسخ سؤالى را كه در گذشته مطرح كرديم يادآور مى شويم و آن اين كه در گفتار ابراهيم كه از خداوند درخواست مى كند كه براى تهامه و حجاز پيامبرى را برانگيزد، و در اين درخواست تعليم كتاب را بر تزكيه نفوس مقدّم مى دارد چنان كه مى فرمايد:

(وَيُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ)ولى در سه آيه ديگر كه خداوند خود هدف از بعثت پيامبر اسلام را مطرح كرده است تزكيه را بر تعليم مقدم داشته است.¹

1 . به سوره هاى بقره / 151 ; آل عمران / 164 ; جمعه / 2 رجوع شود. خلاصه آنجا كه وظيفه پيامبران را بيان مى كند، «تعليم» را بر «تزكيه» مقدم مى دارد مانند آيه 129 بقره، و آنجا كه هدف از بعثت را مطرح مى كند، «تزكيه» را جلو مى اندازد مانند آيه هاى 151 بقره، 164 آل عمران و 2 جمعه.

صفحه 64

با توجه به آنچه يادآور شديم كه تعليم كتاب و حكمت زمينه اصلاحات عقيدتى و اجتماعى و اخلاقى است وجه تقديم تعليم بر تزكيه در گفتار ابراهيم روشن مى شود زيرا تا تعليم كتاب و حكمت صورت نگيرد و به اصطلاح بشر با برنامه الهى آشنا نگردد چگونه مى تواند حالت تزكيه پيدا كند، زيرا تزكيه و طهارت نفس، معلول عمل به دستورات الهى است كه در كتاب و حكمت وارد شده است ولى از آنجا كه تعليم كتاب و آموزش حكمت نسبت به اهداف والاى بعثت جنبه مقدّمى و ابزارى دارد، گويى در حقيقت بعثت پيامبران و نزول حكمت براى تحقق بخشيدن به آن اهداف سه گانه است كه يكى از آنها اصلاح اخلاقى مى باشد، در آياتى كه خدا از جانب خود مسئله را مطرح مى كند به خاطر اهميّت هدف، آن را بر مقدّمه، مقدّم داشته و فرموده است:

(هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الأُمِّييِّنَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى ضَلال مُبين).

«¹او است كه در ميان افراد درس نخوانده پيامبرى را از خودشان برانگيخت، تا آيات خدا را تلاوت كند و آنانرا (از رذايل اخلاقى) پاكيزه گرداند و كتاب و حكمت را به آنان بياموزد هر چند قبلاً در گمراهى آشكار بودند».

خلاصه، تقديم و تأخير در هر مورد به خاطر نكته اى است كه بيان گرديد.

انگيزه هفتم: اتمام حجّت بر بندگان

از برخى از آيات استفاده مى شود كه هدف از بعثت پيامبران اتمام حجت

1 . جمعه/2.

صفحه 65

بر بندگان است آنجا كه مى فرمايد:

(رُسُلاً مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ لِئَلاّيَكُونَ لِلنّاسِ عَلى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً) .¹

«پيامبرانى نويد دهنده، و بيم دهنده بر انگيخت، تا مردم پس از آمدن پيامبران بر خدا حجّت و دليلى نداشته باشند و خدا قدرتمند و حكيم است».

وباز مى فرمايد:

(يا أَهْلَ الكِتابِ قَدْجاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِيروَلا نَذير فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌواللّهُ على كُلّ شَىء قَدِيرٌ) .²

«اى اهل كتاب رسول ما پس از انقطاع بعثت در يك دوره، به سوى شما آمد، و دستورات ما را براى شما بيان مى كند، تا اين كه نگوييد براى ما نويد دهنده و بيم دهنده اى نيامده است، اين رسولى است كه به سوى شما آمده، بشارت و بيم مى دهد و خدا بر همه چيز توانا است».

درباره توضيح اين انگيزه بايد گفت خداوند بزرگ يك ميثاق فطرى از انسان گرفته است كه جز او كسى را نپرستد و به اين حقيقت در اين آيه تصريح مى كند چنان كه مى فرمايد:

(أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِى آدَمَ أَلاّ تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ* وَأَنِ اعْبُدُونِى هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ) .³

«اى فرزندان آدم آيا خدا از شما پيمان نگرفت كه شيطان را نپرستيد، او براى شما دشمن آشكار است؟ و مرا بپرستيد، كه اين راه مستقيم است».⁴

1 . نساء/165.
2 . مائده/19.
3 . يس/60ـ61
4 . به آياتى كه در آن توحيد و يكتاپرستى به صورت يك امر فطرى قلمداد گرديده است رجوع شود از آن جمله آيه 172 اعراف و آيه 30 روم است.

صفحه 66

همچنين خدا از طريق فطرت كارهاى خير و شر را به انسان آموخته است و هر انسانى در درون خود گرايش به كارهاى خير ودورى از كارهاى زشت و ناهموار را آموخته است چنان كه مى فرمايد:

(وَهَدَيْناهُ النَّجْدَينِ) .¹

«او را به خير و شر هدايت كرديم».

وباز مى فرمايد:

(فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْويها) .²

«زشتى ها و خوبى ها را به (نفس انسان) الهام نموديم».

وباز مى فرمايد:

(إِنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمّا شاكِراً وَإِمّا كَفُوراً).³

«ما او را به راه (راست) هدايت كرديم يا شاكر و سپاسگزار است و يا ناسپاس كفر ورز».

ولى اين گرايش هاى درونى غالباً محكوم گرايش هاى تعديل نيافته و رهبرى نشده غرايز و تمايلات درونى است كه نمى تواند در زندگى چراغى روشن و فروزان در مسير غبار آلود غرايز باشد، از اين جهت يك چنين حجت، به خاطر كم فروغى، ملاك سؤال وحساب و كيفر نمى باشد، ـ لذا ـ بايد حجت نيرومند ديگرى به حمايت از اين حجت باطنى برخيزدتا هر نوع باب عذر و پوزش را به روى بشر ببندد اين همان بعثت پيامبران گرامى است كه حجت را بر

1 . بلد/10.
2 . شمس/8.
3 . انسان/3.

صفحه 67

بندگان كامل نموده، و درهاى هر نوع عذر و پوزش را مى بندد و به اين حقيقت علاوه بر آيات گذشته در برخى از آيات ديگر نيز اشاره شده است.

(وَلَوْ أَنّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذاب مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى) .¹

«هرگاه ما آنان را قبل از اعزام پيامبران نابود مى كرديم، مى گفتند چرا به سوى ما رسولى نفرستادى تا پيش از آن كه ذليل و خوار شويم از آيات تو پيروى كنيم».

وباز مى فرمايد:

(...وَما كُنّا مُعَذِّبينَ حَتّّى نَبْعَثَ رَسُولاً).²

«شأن ما نيست كه افراد را پيش از آن كه پيامبرى بفرستيم، عذاب كنيم».

و به همين مضمون است آيات 47 و59 سوره قصص.

بنابر اين مشيت حكيمانه وعادلانه الهى ايجاب مى كند كه براى تحكيم رهبرى هاى فطرت و خرد كه چراغ هاى فروزان درونى هستند، پيامبرانى به عنوان حجّت هاى خارجى اعزام كند تا در پرتو هدايت اين دو، بشر راه مستقيم را بپيمايد.

امير مؤمنان (عليه السلام) درباره اين نوع انگيزه بعثت چنين مى فرمايد:

«بَعَثَ رُسُلَهُ بِما خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ وَحْيِهِ، وَجَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلى خَلْقِهِ، لِئَلاّ تَجِبَ الحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْكِ الإِعْذارِ إِلَيْهِمْ».³

1 . طه/134.
2 . اسراء/15.
3 . نهج البلاغه،فيض الإسلام، خطبه 144.

صفحه 68

«خداوند رسولان خود را با وحى به سوى آنان برانگيخت و آنان را حجّت خود بر بندگان قرار داد تا به خاطر نبستن باب عذر بر آنان حجّت به سود آنان تمام نگردد».

و در باره آدم پس از هبوط به زمين چنين مى فرمايد:

«فَأَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوبَةِ لِيَعْمُرَ أَرْضَهُ بِنَسْلِهِ، ولِيُقِيمَ الحُجَّةَ بِهِ على عِبادِهِ، وَلَمْ يُخْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَبَضَهُ مِمّا يُؤَكِّدُ عَلَيْهِمْ حُجَّةَ رُبُوبيَّتِهِ».¹

«او را پس از توبه به روى زمين فرود آورد، تا خدا زمين را با فرزندان آدم آباد سازد، و حجت را به وسيله او بر بندگانش تمام كند، و پس از قبض روح او بندگان خود را از آنچه ربوبيت او را تحكيم مى كند، رها نكرد».

در پايان يادآور مى شويم : در بعثت برخى از پيامبران يك رشته نتايج و پيامدهايى وجود داشته كه نمى توان آنها را از انگيزه هاى كلى بعثت شمرد مثلاً يكى از علل بعثت كليم (عليه السلام) اين بود كه بنى اسرائيل را از دست فرعون نجات بخشد. البته اين مطلب هر چند هدف و غايت رسالت او بود امّا نمى توان آن را انگيزه كلّى شمرد. مسلماً هر پيامبرى كه در محيط خاصى مبعوث مى گرديد، يك نوع دگرگونى هايى در آنجا ايجاد مى كرد، و ايجاد عدل و قسط اجتماعى،يا تهذيب اخلاق و نفوس افراد بدون درگيرى با ستمگرانى همانند فرعون امكان پذير نبوده است، بنابر اين نجات جامعه از ستمگران هدفى جدا از اهداف ياد شده نمى باشد.

يا درباره پيامبر گرامى مى خوانيم: يكى از كارهاى او تحليل طيبات و تحريم خبائث و برداشتن بارهايى بود كه بر دوش اهل كتاب سنگينى مى كرد و

1 . نهج البلاغه، فيض الإسلام،خطبه 90.

صفحه 69

نيز احكام شاق و دشوارى كه در شريعت آنان وجود داشت يا احبار يهود در طول زمان، بدعت گذارى كرده بودند به وسيله شريعت خاتم برداشته شد چنان كه مى فرمايد:

(...يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلالَ الّتى كانَتْ عَلَيْهِمْ...) .¹

«اشياى پاكيزه را براى آنان حلال و ناپاكى ها را حرام مى كند، و بارهاى سنگين و غل و زنجيرهايى كه بر گردن آنان بود، بر مى دارد».

البته مقصود از اين بار سنگين و يا غل و زنجير، احكام شاق و تعهدات سنگينى بود كه بسان غل به گردن داشتند، و شريعت سهله و سمحه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) همه را برداشت.

ونيز در باره عيسى مى خوانيم كه خطاب به بنى اسرائيل فرمود:

(وَلأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ...).²

«برخى از حرام ها را براى شما حلال كنم».

بنابر اين نمى توان اين نوع آيات را در رديف انگيزه هاى كلى بعثت پيامبران شمرد، و همچنين گروهى از آيات كه متن آيين پيامبران را متذكر است مانند آيات مربوط به پيروى از خدا و مبارزه با طاغوت³ و دورى از شيطان⁴ كه همگى بيانگر خصوصيات آيين پيامبران است ونبايد آنها را جزء انگيزه ها شمرد و همچنين آياتى كه از نتيجه پيروى از پيامبران سخن مى گويد و اين كه پيروى از

1 . اعراف/157.
2 . آل عمران/50.
3 . نساء / 60، نحل 36.
4 . نور/21، فاطر/6، زخرف/62.

صفحه 70

آنان مايه حيات جاودانه است چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا للّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ) .¹

«اى افراد با ايمان دعوت خدا و رسول او را آنگاه كه شما را به چيزى كه مايه حيات شما است دعوت نمايند پذيرا شويد».

ناگفته پيدا است در پيروى از دعوت پيامبران دل و جان به نور ايمان زنده شده هم چنان كه در كفر و پيروى از هوا و هوس و شيطان مرگ دل فرا مى رسد. اين نوع آيات مربوط به خصوصيات شريعت است نه انگيزه ها و ما با توجه به اين آيات، آنها را در رديف انگيزه هاى بعثت به شمار نياورديم.

1 . انفال/24.

صفحه 71

3 آيا لزوم بعثت پيامبران

به داورى عقل است يا شرع؟

آيات موضوع

1.(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لاتُرْجَعُونَ) (مؤمنون/115).

2.(أَيَحْسَبُ الإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً)(قيامت/36).

3.(وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النّارِ) (ص/27).

4.(إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى)(ليل/12).

ترجمه آيات

1.«آيا مى پنداريد كه ما شما را بيهوده آفريديم و به سوى ما باز نمى گرديد؟».

2.«آيا انسان مى پندارد كه ما او را مهمل خواهيم گذاشت».

3.«ما هرگز آسمان ها و زمين را بى هدف نيافريده ايم اين گمان كسانى است كه خدا را نشناخته اند و به او كفر ورزيده اند. واى بر كافران از

صفحه 72

آتش دوزخ».

4.«هدايت نمودن (انسان ها و ديگر موجودات به سوى اهدافى كه از آفرينش آنها منظور است) بر ما لازم است».

بررسى و تفسير آيات

با دلايل متكلمان وحكيمان در باره لزوم بعثت آشنا شديم و روشن شد كه هر يك، از راهى بر لزوم اعزام پيامبران استدلال نموده اند، و در بررسى آيات قرآن به اين نتيجه رسيديم كه قرآن از طرق سه گانه، بر لزوم بعثت پيامبران استدلال مى كند، و آن اين كه اصلاح عقيدتى و اجتماعى و اخلاقى بشر در گرو بعثت پيامبران است كه انسان ها را در قلمروهاى سه گانه رهبرى كنند، و در غير اين صورت بت پرستى و بى دينى جايگزين خداپرستى شده، و اجتماع بر اثر يك رشته قوانين غير صحيح و دور از فطرت اجتماع، به لب پرتگاه كشيده مى شود و سرانجام اخلاق انسانى، مبدل به يك اخلاق مادى مى شود، و توضيح هر يك ازاين ديدگاه هاى سه گانه در فصل قبل بيان گرديد.

اكنون مسئله اى را مطرح مى كنيم كه در كتاب هاى كلامى ريشه ديرينه دارد و آن اين كه آيا اين كه مى گوييم: بايد پيامبرانى از جانب خدا مبعوث گردند، گوينده اين بايد كيست، آيا عقل و خرد است يا اين كه عقل در اين مسئله حق داورى ندارد؟ و تنها شرع است كه به عنوان حاكم مالك، بر چنين لزومى داورى مى كند؟

ما در اين بحث نياز به گسترده گويى نداريم زيرا دلايل لزوم بعثت، چه

صفحه 73

دلايل متكلمان و حكيمان وچه دلايل قرآنى، همگى گواهى مى دهند كه گوينده اين بايد، عقل و خرد است و او با توجه به صفاتى كه در خدا جمع است، و اين كه آفريدگار يكتا، حكيم و منزه از هر نوع لغو عبث مى باشد، با توجه به اين صفات، وجوب و بايدى را كه مناسب با مقام ربوبى است كشف مى كند، و مى گويد: با توجه به اين كه خدا حكيم است، و كار لغو انجام نمى دهد، بايد براى جلوگيرى از لغو بودن خلقت و هدر رفتن استعدادها وتوان ها، آموزگارانى از جانب خود ارسال نمايد، تا بشر را به اهداف خلقت آشنا سازد و به هرج و مرج در قلمرو معارف و زندگى اجتماعى و بهره گيرى از غرايز پايان بخشند.

در اين جا متكلمان اشعرى آگاهانه و احياناً ناآگاهانه تصور مى كنند كه يك چنين «بايدها» و«نبايدها» در مورد خدا يك نوع حكومت و تعيين تكليف بر خدا است، گويى بشر ناچيز براى خدا تكليف تعيين مى كند، ولى كراراً اين نكته را در بحث هاى معارف خود يادآور شده ايم كه اين بايدها ونبايدها حكم حاكمانه نيست، بلكه استكشاف يك واقعيت با توجه به مبادى و صفاتى كه در خدا وجود دارند مى باشد، يعنى يك نوع ملازمه ميان حكيم بودن، وبازدارى بشر از هدر رفتن استعدادها و توان ها از طريق اعزام انبيا، وجود دارد، و خرد اين ملازمه را با توجه به تصور موضوع ومحمول كشف مى كند عيناً مانند ملازمه اى كه ميان زوجيت و انقسام به متساويين در مورد اعداد استكشاف مى نمايد حتى مى توان تمام قواعد عقلى در زمينه معارف و علوم را به صورت «بايد» مطرح كرد، مثلاً گفت: سه زاويه مثلث بايد با دو زاويه قائمه مساوى باشد،و اين بايد، يك نوع استكشاف حكم است نه حكم حاكمانه.

صفحه 74

سعد الدين تفتازانى در شرح مقاصد پس از نقل دلايل وجوب عقلى بعثت از معتزله و فلاسفه، يادآور مى شود كه خلاصه گفتار آنان اين است كه اصلاح حال بشر در دنيا و آخرت فقط با بعثت پيامبران تحقق مى يابد، آنگاه مى گويد از نظر معتزله يك چنين بعثت لازم و مقتضاى قاعده «لطف» است و همچنين از نظر فلاسفه نيز لازم است چون يك خير گسترده اى است كه ترك آن مخالف حكمت خدا است آنگاه يادآور مى شود برخى از متكلمان ماوراء النهر به اين برهان گرايش نشان داده اند.¹

سپس اضافه مى كند پذيرش اين براهين جز احياى مكتب اعتزال، چيزى نيست زيرا مقصود معتزله از اين كه مى گويند بعثت پيامبران بر خدا لازم است، اين است كه ترك آن اخلال به حكمت مى باشد آنگاه به خاطر اين كه نسبت به مكتب اشعرى وفادار باشد، مى گويد: بعثت پيامبران كارى زيبا است ولى ترك آن قبيح نيست.²

ناگفته پيداست پيش داورى، سعد الدين را بر داورى اخير برانگيخته است و اگر او ريسمان تقليد از مكتب اشعرى را از گردن خود مى گشود در اين جا تسليم منطق عدليه شده، وجوب بعثت را به صورت يك وجوب عقلى تلقى مى كرد، ولى از اين كه مبادا مكتب اعتزال بار ديگر ترويج شود به حق ارزش نداده و مكتب را بر حقيقت مقدم داشته است.

1 . مقصود متكلمان پيرو مكتب ابو منصور ماتريدى است كه در سال (330) در گذشته است و مكتب وى به مكتب معتزله از مكتب «اشعرى» نزديك تر است و گروهى از اهل سنت پيرو اين مكتب كلامى مى باشند.
2 . شرح مقاصد، ج 2، ث 173 ـ 174 .

صفحه 75

چه انسانى مى تواند اين مسئله را منكر شود كه خدا بشر را براى غايت و هدفى آفريده است كه به خود بشر بازگشت مى كند، و اين هدف است كه فعل خدا را از بيهودگى مصون مى دارد و شكى نيست كه بشر بدون هدايت رسولان الهى، به آن هدف نمى رسد، در اين جا خرد با توجه به اين اصول، مى گويد، قطعاً خدا پيامبرانى را بر مى انگيزد، و اين حكم قطعى و روشن را با كلمه «بايد» تعبير مى كند.

قرآن گاهى انسان ها را به حكم خرد ارشاد كرده و مى فرمايد:

(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ).¹

«آيا مى پنداريد كه ما شما را بيهوده آفريديم و به سوى ما باز نمى گرديد؟».

و باز مى فرمايد:

(أَيَحْسَبُ الإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً) .²

«آيا انسان مى پندارد كه ما او را مهمل خواهيم گذاشت»

و روشن تر از اين دو آيه ديگرى است كه مى فرمايد:

(وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النّارِ) .³

«ما هرگز آسمان ها و زمين را بى هدف نيافريده ايم اين گمان كسانى است كه خدا را نشناخته اند و به او كفر ورزيده اند. واى بر كافران از آتش دوزخ».

1 . مؤمنون / 115.
2 . قيامت / 36 .
3 . ص / 27 .

صفحه 76

از اين آيات و نظاير آنها به روشنى استفاده مى شود كه قرآن به داورى هاى خرد ارزش نهاده و بايدهاى آن را محترم وتعيين كننده دانسته است و امّا اين كه به كار بردن تعبير «بايد» و «وجوب» در باره خدا تعبيرى شايسته و درخور مقام غير متناهى خداوندى نيست، پاسخ اين است كه در قرآن كريم اين گونه تعبيرها به كار رفته است و شكى نيست كه «ادب قرآن» برترين ادب گفتار درباره خداوند است.

چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى) .¹

«هدايت نمودن (انسان ها و ديگر موجودات به سوى اهدافى كه از آفرينش آنها منظور است) بر ما لازم است».

1 . ليل/12.

صفحه 77

4 واژه هاى قرآنى نبوت

(بخش نخست)

1. واژه نبوت.

2. واژه رسالت.

3. واژه بعثت.

آيات موضوع

الف. نمونه هايى ازآيات مربوط به واژه نبوت:

1. (قُلْ هُوََ نَبَوءٌ عَظيمٌ)(ص/67).

2. (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوح...)(يونس/71).

3. (أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ...)(توبه/70).

4. (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالحَقِّ...)(كهف/13).

صفحه 78

5. (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ آدَمَ بِالحَقِّ...)(مائده/27).

6. (وَهَلْ أَتاك نَبَوءٌ الخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا المِحْرابَ)(ص/21).

7.(قالَ هذا فِراقُ بَيْنِى وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً) (كهف/78).

8. (قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ...)(يوسف/37).

9. ( قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسمائِهِمْ...)(بقره/33).

10. (... إِلَى اللّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (مائده/105).

11. (...وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ...)

(آل عمران/49).

ترجمه آيات

1.«بگو: اين همان خبر بزرگ است».

2.«داستان نوح را براى آنها بخوان».

3.«آيا خبر پيشينيانى چون قوم نوح و... به آنان نرسيد».

4. «ما داستان آنان را به راستى و درستى برايت بازگو مى كنيم».

5. «داستان دو پسر آدم را طبق واقع براى آنان بخوان».

6.«آيا خبر مدّعيانى كه از ديوار محراب بالا مى رفتند به تو رسيده است؟».

7. «گفت: اكنون زمان جدايى من و توست و تو را ازحقيقت چيزى كه نتوانستى در برابرش صبر كنى آگاه مى كنم».

صفحه 79

8. «گفت: من پيش از آمدن غذا و تناول آن شما را از تعبير خوابتان آگاه مى سازم».

9.«خداوند فرمود: اى آدم فرشتگان را به اسامى اينها آگاه كن».

10.«بازگشت همه شما به سوى خداست و شما را از كردارتان آگاه مى سازد».

11.«و از آنچه مى خوريد و در خانه هاى تان ذخيره مى كنيد خبر مى دهم».

ب. نمونه هايى از آيات مربوط به واژه رسالت:

1. (...فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً...)(عنكبوت/40).

2. (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ... )(مائده/67).

3. (الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَيَخْشَونَهُ...)(احزاب/39).

4.(قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً) (مريم/19).

5. (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصحابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جاءَها المُرْسَلُونَ) (يس/13).

6. (...فَلَمّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاّتِى قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ...)(يوسف/50).

7. (وَإِنِّى مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّة فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ المُرْسَلُونَ) (نمل/35).

8. (...إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ)(يونس/21).

صفحه 80

ترجمه آيات

1.«براى نابودى برخى طوفان و براى برخى ديگر صيحه آسمانى فرستاديم».

2.«اى پيامبر آنچه كه به تو از جانب پروردگارت فرود آمده است، برسان و اگر انجام ندهى رسالت خود را انجام نداده اى».

3.«كسانى كه پيام هايى از جانب خدا گرفته اند و مى رسانند و از او مى ترسند...».

4.«فرشته به مريم گفت: من مأمور پروردگار تو هستم تا به تو فرزند پاكيزه اى را ببخشم».

5.«براى آنان سرگذشت ساكنان قريه را توصيف كن آنگاه كه به سوى آنان فرستادگانى آمدند».

6.«وقتى نماينده ملك براى ديدار يوسف به زندان آمد تا او را آزاد كند و نزد ملك ببرد يوسف گفت نزد صاحب خود برو و از او بپرس چه شده كه آن زنان (موقع خوردن ميوه) با كارد دست هاى خود را بريدند پروردگار من از حيله آنان آگاه است».

7.«من به سوى آنان هديه اى را مى فرستم آنگاه منتظر مى شوم تا ببينم فرستادگان با چه پاسخى بر مى گردند».

8.«رسولان ما(فرشتگان ) آنچه را كه آنان خدعه مىورزند، ضبط مى كنند».

صفحه 81

ج. نمونه هايى از آيات مربوط به واژه بعثت:

1.(فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِّيينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ...)(بقره/213).

2. (رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ...) (بقره/129).

3. (وَأَنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى القُبُورِ) (حج/7).

4. (ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) (بقره/56).

5. (...فَأَماتَهُ اللّهُ مائَةَ عام ثُمَّ بَعَثَهُ...)(بقره/259).

6. (وَهُوَ الَّذِى يَتَوفّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيه...)(انعام/60).

7. (...فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها...)(نساء/35).

8. (...وَلكِنْ كَرِهَ اللّهُ انْبِعاثَهُمْ...)(توبه/46).

9. (فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُوليهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولى بَأْس شَديد...)(اسراء/5).

10. (قُلْ هُوَ القادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ)(انعام/65).

صفحه 82

ترجمه آيات

1.«خدا پيامبران را نويد بخش و هشدار دهنده بر انگيخت».

2.«پروردگارا! در ميان آنان پيامبرى از خودشان برانگيز تا آيات تورا برايشان بخواند».

3.«رستاخيز مى آيد، در آن شكى نيست و خدا كسانى را كه در گورها هستند بر مى انگيزد».

4.«سپس شما را پس از مرگ بر انگيختيم شايد شاكر باشيد».

5.«او را صد ساله ميراند، سپس زنده كرد».

6.«او است كه شما را در شب به طور كامل مى گيرد، و مى داند آنچه را كه در روز به دست مى آوريد سپس شما را در روز مى انگيزد».

7.«داورى از كسان مرد، و داورى از كسان زن انتخاب كنيد».

8. «ولى خدا از حركت آنان كراهت داشت».

9.«آنگاه كه نخستين وعده از آن دو فرا رسيد بندگان قدرتمند خود را براى پيكار شما بر انگيختيم».

10.«بگو او (خدا) تواناست كه از بالا و پايين، عذاب را بر شما بر انگيزد».

بررسى و تفسير آيات

قرآن در باره مسائل مربوط به پيامبرى و پيامبران كلماتى را به كار برده است مانند واژه هاى «نبوت»، «رسالت»، «بعثت»، و«وحى» اينك به توضيح

صفحه 83

مفاد واژه هاى ياد شده در قرآن مى پردازيم:

1. واژه نبوت:

لفظ «نبى» از نظر ادبى صفت مشبهه است ولى در ريشه اشتقاقى آن دو نظر وجود دارد: برخى بر اين عقيده اند كه لفظ «نبى» ناقص واوى است و از «نبوت» و «نباوت» مشتق است و معنى آن ارتفاع و بلندى است و اگر پيامبران را «نبى» و «انبيا» مى نامند به خاطر رفعت درجه اى است كه دارا مى باشند.

برخى ديگر آن را مشتق از «نبأ» مهموز مى دانند و نبأ به معنى خبر است در اين صورت «نبى» به يكى از دو معنا خواهد بود، اگر متعدى باشد به معنى «خبر دهنده»، و اگر آن را لازم بدانيم به معنى «خبردار» مى باشد و در هر حال پيامبران هم گزارش گرانند، و هم گزارش داران، ولى بيشتر دانشمندان نظر دوم را تأييد مى كنند به گواه اين كه اين واژه در همه جا با همزه به كار مى رود مانند «نبأ» و «تنبأ» و «متنبىء» و از اين قبيل است الفاظ: «ذريه» ، «بريه» و«خابيه» كه در لهجه تهامه و مكه بدون همزه تلفظ مى شود بر خلاف ديگر لهجه ها.¹

چيزى كه بايد در اين جا از آن سخن گفت، اين است كه لفظ نبأ هميشه يا غالباً در مواردى به كار مى رود كه مضمون خبر حائز اهميت باشد، و يا اين كه خبر دادن از چيزى در وقت خاصى امر قابل توجهى تلقى گردد و بررسى كاربرد لفظ «نبأ» در قرآن اين حقيقت را روشن مى سازد زيرا واژه «نبأ» به صورت مفرد و جمع و به صورت مضاف و غير مضاف در قرآن در (25) مورد آمده

1 . نهايه، ابن اثير، ماده«نبأ» براى تفصيل به مفاهيم القرآن ، ج4 رجوع شود.

صفحه 84

است، و همگى حاكى از آن است كه متن گزارش امر مهمى بوده است كه به صورت اشاره يادآور مى شويم:

1. قيامت و روز رستاخيز.¹

2. سرگذشت پيامبران²، 3. سرگذشت هولناك امت هاى پيشين³، 4.سرگذشت اصحاب كهف⁴، 5. سرگذشت فرزندان آدم⁵، 6. سؤال دو متخاصم از داوود (عليه السلام) ⁶، 7. گزارش مصاحب موسى از راز كارهاى به ظاهر عجيب خود⁷، 8. گزارش يوسف ازواقعيت خواب دو زندانى خود⁸، 9.اخبار آدم از اسماى خداوند⁹، 10. انباء الهى در قيامت از كارهاى بندگان¹⁰، 11.گزارش دادن از كارهاى پنهانى.¹¹

در اين موارد همين طور كه ملاحظه مى فرماييد، موضوع گزارش، امر بس خطيرى است، چه خبر خطيرى بالاتر از خبر قيامت و برپايى رستاخيز و يا

1 . ص/67، نبأ/2.
2 . يونس/71، شعراء/69، قصص/32، هود/120.
3 . توبه/70، تغابن/5، هود/100، طه/99، قمر/4.
4 . كهف/13(نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدىً) .
5 . مائده/27 (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ آدَمَ بِالحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما...) .
6 . ص/21 (وَهَلْ أَتاكَ نَبَؤُا الْخَصْمِ إِذْتَسَوَّرُوا المِحْرابَ).
7 . كهف/78(قالَ هذا فِراقُ بَيْنِى وَبَيْنَكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً) .
8 . يوسف/37 (قالَ لا يَأْتِيَكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ...) .
9 . بقره/33(قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسمائِهِمْ...) .
10 . مائده/105، انعام/60 و آيات بسيار ديگر.
11 . آل عمران/49، تحريم/3.

صفحه 85

سرگذشت پيامبرانى كه براى امت هايى مانند عاد و ثمود و يا بنى اسرائيل برانگيخته شده بودند؟ چه اهميتى بالاتر از اين كه گروهى سيصد و اندى سال در غار در حال خواب به سر برده پس از آن بيدار شده و زندگى را از سر گيرند و همچنين امت هاى پيشين كه به خاطر عناد و عصيان گرفتار قهر الهى شدند؟

قرآن خود در مورد خبر مربوط به قيامت، آن را به عظمت توصيف كرده ومى فرمايد:

(قُلْ هُوَ نَبَؤٌا عَظِيمٌ* أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ).¹

«بگو: اين همان خبر بزرگ است و شما از آن روى گردانيد».

وباز مى فرمايد:

(عَمَّ يَتَساءَلُونَ * عَنِ النَّبَأِ الْعَظِيمِ).²

«از چه سؤال مى كنند، آيا از خبر بزرگ مى پرسند؟».

گاهى ممكن است متن خبر از اهميت فوق العاده اى برخوردار نباشد امّا كيفيت خبر حائز اهميت باشد مثل اين كه فردى از جزئيات درون خانه ديگرى بدون آن كه از نزديك ديده باشد، گزارش كند چنانكه درباره كار مسيح جريان اين گونه بوده است او مى فرمايد:

(...وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ...).³

«از آنچه كه مى خوريد و در خانه هاى تان ذخيره مى نماييد گزارش مى دهم».

1 . ص/67 ـ 68.
2 . نبأ/1ـ2.
3 . آل عمران/49.

صفحه 86

در اين جا به خاطر اهميتى كه شيوه گزارش دارد، از فعلى كمك گرفته شده كه از ماده «نبأ» مشتق است و همچنين است آيه مربوط به گزارش پيامبر از تصميم برخى از همسرانش بدون اين كه آن دو نفر، راز خود را به كسى بازگو كرده باشند، چنان كه مى فرمايد:

(...قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِى العَلِيمُ الخَبيرُ) .¹

«همسر پيامبر به او گفت چه كسى از اين راز تو را مطلع ساخته است؟ فرمود: خداى آگاه مرا با خبر ساخته است».

اين نه تنها «نبأ» است كه از چنين خصوصيت برخوردار است، بلكه طبعاً مشتقات آن نيز داراى اين خصوصيت مى باشد، و اگر در موارد نادرى هم در لغت عرب بر خلاف آن ديده شود قابل توجيه است.

تا اين جا با ريشه واژه «نبى» و خصوصيت آن آشنا شديم و در ضمن يادآور مى شويم با توجه به اين كه «نبأ» به معنى خبر پر اهميت، و «نبى» به معنى دارنده خبر بزرگ يا گزارش كننده آن مى باشد طبعاً مى بايست بتوان هر كسى كه از خبر با اهميتى آگاه باشد، يا گزارش كند، او را نبى ناميد ولى بر خلاف اين انديشه، لفظ «نبى» وجمع آن فقط درباره انسان هايى به كار مى رودكه داراى سمتى از جانب خدا بوده و حامل پيامى از او براى هدايت مردم باشند، و قرآن كلمه «نبى» را به صورت مفرد و جمع،و مضاف وغير مضاف، و معرفه و نكره (79) بار آورده است، در همگى مقصود از آن انسان والا مقامى است كه از جانب خدا براى هدايت مردم برانگيخته شده است و يك چنين

1 . تحريم /3.

صفحه 87

اختصاصى يا پيش از قرآن در لغت عرب وجود داشته و يا قرآن اين اختصاص را به آن داده است، در حالى كه در لفظ رسول يك نوع وسعتى در استعمال است كه بيان خواهد شد.

روى اين اساس مى توان نبوت و نبى را چنين تعريف كرد:

نبوت عبارت از تلقى وگرفتن خبر از جانب خدا به منظور هدايت مردم است.

ونبى آن انسان والا مقامى است كه از جانب خدا براى هدايت مردم بر انگيخته مى شود.¹

2. واژه رسالت:

رسول در لغت عرب حاكى از «رفق» و نرمى است. راغب در مفردات مى گويد:«اصل"الرسل" (بر وزن كبر) هو الانبعاث على التؤدة يقال ناقة

1 . « النَّبيّ هُوَ الإنْسانُ المَبْعُوثُ مِنَ الحَقِّ إِلى الخَلْقِ» شرح تجريد قوشچى، ص 461 و شايسته است كه جمله ديگرى بر آن افزوده شود:«لِهِدايَتِهِمْ إِلى ما فيهِ خَيْرُهُمْ وَصَلاحُهُمْ فِي الدّارَيْنِ».
فاضل مقداد نبى را اين گونه تعريف كرده است: «النَّبِيُّ هُو الإِنْسانُ المَأْمُورُ مِنَ السَّماء بِاصْلاحِ النّاس في مَعاشِهِمْ وَمَعادِهِمْ ، العالِمُ بِكَيْفيَّةِ ذلِكَ، المُسْتَغْني في عِلْمِهِ عَنْ وساطَةِ البَشر»: پيامبر انسانى است مأمور از جانب خدا براى اصلاح معاش و معاد مردم، كه به نحوه ايفاى رسالت خويش آگاه است و در اين آگاهى از انسان هاى ديگر بى نياز است آنگاه مى گويد: در اين تعريف قيودى به كار رفته و فايده آنها اين است كه اولاً فرشتگان را شامل نمى شود، زيرا فرشته اگر چه مأمور الهى است ولى بشر نيست، ثانياً، اوامر و معجزات اين پيامبر از جانب خداوند است و نظر گروهى از فلاسفه را كه تعاليم و معجزات او را نشأت يافته از صفات نفسانى و ارتباط او با عالم مجردات مى دانند و نه اوامر الهى، شامل نمى گردد و ثالثاً شامل امام هم نمى گردد زيرا امام نيز مانند پيامبر مأمور الهى و سماوى است براى اصلاح بشر لكن به واسطه بشر يعنى پيامبر.(اللوامع الالهية، ص 165).
قاضى عبد الجبار در مغنى ، ج15، ص14 در حالى كه به اختصاص «نبى» به انسان گزارشگر از جانب خدا تصريح مى كند ولى بر خلاف عقيده ما نبى را از نبوت و نباوت كه به معنى رفعت است، مشتق مى داند و اين بر خلاف چيزى است كه از مجموع مشتقات اين كلمه از اسم و فعل به دست مى آيد.

صفحه 88

مرسلة سهلة المسير و منه الرسول المنبعث».

رسل، بر انگيختگى با تأنى و احتياط است عرب مى گويد: ناقه مرسله يعنى شتر راهوار، و رسول آن بر انگيخته اى است كه در انجام مأموريت خود ازنرمى كمك مى گيرد.

البته وجود يك چنين معنى در اصل ريشه رسول شايد قابل انكار نباشد، ولى گاهى در برخى از مشتقات آن اين خصوصيت ملاحظه نمى شود، و خدا نزول عذاب را در مواردى با كلمه «أرسل» بيان كرده است چنان كه مى فرمايد:

(...فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ...) .¹

«براى نابودى برخى طوفان و براى برخى ديگر صيحه آسمانى فرستاديم».

ولى آنچه كه مى توان از ماده اين كلمه در مجموع قرآن بهره گرفت، اين است كه رسالت، تحمل يك نوع مأموريت از جانب كسى است خواه به صورت ابلاغ پيامى از او به ديگران، يا تحقق بخشيدن به كارى در خارج. و با

1 . عنكبوت/40.

صفحه 89

مراجعه به قرآن اين حقيقت روشن مى شود.

كلمه «رسول» به صورت هاى مختلف اعم از معرفه و نكره و مضاف و غير مضاف مفرد و تثنيه و جمع و مرفوع و منصوب (328) بار در قرآن به كار رفته است و از بررسى مجموع اين آيات نتايج زير به دست مى آيد:

1. در تمام موارد، رسول موجودى است كه وظيفه اى را بر عهده دارد.

2. گاهى اين وظيفه،ابلاغ پيام است مانند:

(يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَوَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ...) .¹

«اى پيامبر آنچه كه به تو از جانب پروردگارت فرود آمده است، برسان و اگر انجام ندهى رسالت خود را انجام نداده اى».

ومانند: (الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَيَخْشَونَهُ...).²

«كسانى كه پيام هايى از جانب خدا گرفته اند و مى رسانند و از او مى ترسند...».

و غالب موارد كاربرد آن معناى مزبور است.

و گاهى رسالت و مأموريت، انجام عمل است مانند:

(قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً) .³

«فرشته به مريم گفت: من مأمور پروردگار تو هستم تا به تو فرزند پاكيزه اى را ببخشم».

حال، اين فرشته چگونه در بارور شدن مريم مؤثر افتاد موضوع ديگرى است كه از بحث ما بيرون است.

1 . مائده/67.
2 . احزاب /39.
3 . مريم/19.

صفحه 90

3. دارنده رسالت گاهى از جانب خدا مبعوث مى شود، و بيشترين كاربرد رسول در قرآن همين معناست و آيات گذشته نمونه هايى از همين معنا مى باشد.

و گاهى از جانب پيامبر مأموريت پيدا مى كند چنان كه درباره مبعوثان از جانب حضرت مسيح كلمه «مرسلون» به كار رفته است:

(وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ).¹

«براى آنان سرگذشت ساكنان قريه را توصيف كن آنگاه كه به سوى آنان فرستادگانى آمدند».

مفسّران به اتّفاق كلمه مى گويند مقصود تلاميذ مسيح است كه از جانب او به سوى انطاكيه يا غير آن فرستاده شدند.

و گاهى از جانب فرد عادى مأموريت پيدا مى كند كه پيامى را برساند يا كارى را انجام دهد چنان كه مى فرمايد:

(...فَلَمّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاّتِى قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّى بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ) .²

«وقتى نماينده ملك براى ديدار يوسف به زندان آمد تا او را آزاد كند و نزد ملك ببرد يوسف گفت نزد صاحب خود برو و از او بپرس چه شده بود كه آن زنان (موقع خوردن ميوه) با كارد دست هاى خود را بريدند پروردگار من از حيله آنان آگاه است».

در اين جا مقصود از رسول، يك فرد قبطى است كه از جانب فرمانرواى

1 . يس/13.
2 . يوسف/50.

صفحه 91

مصر براى انجام مأموريتى كه آزاد كردن يوسف از زندان است، آمده بود.

و در داستان ملكه «سبا» در باره كسانى كه به سوى سليمان فرستاده شده بودند لفظ «مرسل» به كار رفته است چنان كه مى فرمايد:

(وَإِنِّى مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّة فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ المُرْسَلُونَ).¹

«من به سوى آنان هديه اى را مى فرستم آنگاه منتظر مى شوم تا ببينم فرستادگان با چه پاسخى بر مى گردند».

در اين آيه ملكه سبا خود را «مرسله» و مأموران خود را «مرسلون» ناميده است.

در واژه رسول از نظر ديگر نيز گستردگى و شمول هست كه در لفظ «نبى» نيست و آن اين كه لفظ نبى فقط در مورد انسان به كار مى رود، در حالى كه لفظ «رسول» هم در انسان و هم در فرشته به كار رفته است چنان كه مى فرمايد:

(...إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ) .²

«رسولان ما(فرشتگان ) آنچه را كه آنان خدعه مىورزند، ضبط مى كنند».³

با توجه به اين بيان، روشن مى شود كه لفظ رسول از عموميت خاصى برخوردار است كه در لفظ «نبى» موجود نيست:

الف. نبى تنها آن فرستاده اى است كه از جانب خدا مبعوث شود بر خلاف رسول كه چنين خصوصيتى در آن نيست و ممكن است مبعوث از طرف

1 . نمل/35.
2 . يونس/21.
3 . به سوره هود، آيه 81، حج/85، انعام/61 نيز مراجعه شود.

صفحه 92

غير خدا باشد.

ب. نبى آن انسان والايى است كه براى هدايت مردم برانگيخته شود بر خلاف رسول كه ممكن است فرشته باشد و يا انسان عادى.

در اينجا از يادآورى نكته اى ناگزيريم و آن اين كه گاهى خدا، انزال نعمت و نقمت را به كلمه «ارسال» تعبير نموده است مثلاً درباره باد و باران¹ و پرندگان نابود كننده اصحاب فيل² و يا طوفان، جانوران و حشرات عذاب دهنده بنى اسرائيل³ كلمه «ارسل» به كار برده است، در اين موارد هر چند به اين عوامل ناآگاه كلمه «رسول» اطلاق نشده است امّا لبّاً وحقيقتاً آنها نيز رسولان الهى هستند كه مأموريتى را بر عهده مى گيرند، زيرا واژه «ارسل» و نظاير آن به كار برده شده است.

و حتى گاهى در مورد شياطين⁴ نيز كلمه «ارسل» به كار رفته است آن هم به خاطر اين كه مأموريت هاى خاصى را انجام مى دهند.

در پايان از تذكر نكته اى ناگزيريم و آن اين كه تفاوت هايى كه ميان نبى و رسول گفته شد، مربوط به معانى لغوى وكاربرد قرآنى آنها است ولى در اين جا بحث ديگرى است و آن اين كه اگر قرائن دلالت كرد بر اين كه مقصود از رسول همان پيامبران الهى است در اين صورت بحث ديگرى مطرح مى شود كه آيا ميان نبى و رسول آنگاه كه مقصود از دومى پيامبر باشد، تفاوتى وجود دارد يا نه

1 . احزاب/9، فرقان/48، حجر/22، نوح/11، انعام/6.
2 . فيل/3.
3 . اعراف/133.
4 . مريم/83.

صفحه 93

و آيا اين دو مترادفند يا به گونه اى اختلاف دارند؟ اين يك بحث ديگرى است كه از قلمرو بحث كنونى ما بيرون است و در جاى ديگر پيرامون آن بحث كرده ايم.¹

3. واژه بعثت :

قرآن كلمه بعثت را به صورت هاى مختلف در (66) مورد به كار برده است كه به طور فهرست اين موارد را يادآور مى شويم:

1. بر انگيختن پيامبران براى هدايت انسان ها در (14) مورد، به عنوان نمونه:

(...فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ).²

(رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ...).³

2. برانگيخته شدن مردگان براى حيات مجدد در (33) مورد⁴ به عنوان

1 . به كتاب «خاتميت از نظر قرآن و حديث و عقل» و «مفاهيم القرآن» ج4، ص 317 الى 370 مراجعه شود.
2 . بقره/213.
3 . بقره/129، به سوره هاى آل عمران/164، اعراف/103، يونس/74ـ75، نحل/36، اسراء/15و94، فرقان/41، قصص/59، غافر/34و جمعه/2 مراجعه شود.
4 . انعام/29و 36، اعراف/14، هود/7، حجر/36، نحل/21و38، اسراء/49و 98، مريم/33 و 51، حج/5، مؤمنون/16،37، 82و 100، شعراء/87، نمل/65، روم/56، لقمان/28، يس/52، صافات/16و 144، ص /79، واقعه/47، مجادله/6ـ 18، تغابن/7، جنّ/7 و مطففين/4.

صفحه 94

نمونه:

(وَأَنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى القُبُورِ) .¹

«رستاخيز مى آيد، در آن شكى نيست و خدا كسانى را كه در گورها هستند بر مى انگيزد».

و گاهى قرآن اين واژه را در زندگى پس از مرگ هر چند در اين جهان رخ بدهد به كار برده است چنان كه درباره بنى اسرائيل آنگاه كه به خاطر عنادها و لجاج ها با عذاب الهى هلاك شدند سپس خدا آنان را زنده كرد مى فرمايد:

(ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) .²

«سپس شما را پس از مرگ بر انگيختيم شايد شاكر باشيد».

و در باره عزير كه پس از مرگ صد ساله بار ديگر او را زنده كرد چنين مى فرمايد:

(...فَأَماتَهُ اللّهُ مِائةَ عام ثُمَّ بَعَثَهُ...).³

«او را صد ساله ميراند، سپس زنده كرد».

و در رابطه با اين موارد به آيات ياد شده در پاورقى مراجعه نماييد.⁴

3. برخاستن از خواب:

چنان كه مى فرمايد:

(وَهُوَ الَّذِى يَتَوَفّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيه...).⁵

1 . حج/7.
2 . بقره/56.
3 . بقره/259.
4 . به سوره كهف آيه 12و29 كه مربوط به بيدار شدن اصحاب كهف پس از يك خواب طولانى است مراجعه شود.
5 . انعام/60.

صفحه 95

«او است كه شما را در شب به طور كامل مى گيرد، و مى داند آنچه را كه در روز به دست مى آوريد سپس شما را در روز مى انگيزد».

4. مأموريت يا انجام كار بزرگ:

درباره رفع اختلاف زوجين مى فرمايد:

(...فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها...).¹

وباز در مورد درخواست بنى اسرائيل از پيامبر خود كه فرمانده لايقى را برگزيند تا زير پرچم او در راه خدا نبرد كنند مى فرمايد:

(...إِذْ قالُوا لِنَبِىّ لَهُمْ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِى سَبيلِ اللّهِ...) .²

در اين مورد به آيات ياد شده در پاورقى رجوع نماييد.³

5. حركت به سوى جهاد:

در قرآن در باره منافقان آمده است كه خدا دوست ندارد كه آنان بسان مؤمنان به سوى جهاد بشتابند چنان كه مى فرمايد:

(...وَلكِنْ كَرِهَ اللّهُ انْبِعاثَهُمْ...) .⁴

و در باره بنى اسرائيل پس از انجام دو فساد و تباهى در روى زمين مى فرمايد: خدا بندگان شايسته و قدرتمند خود را براى خاموش كردن فساد و

1 . نساء/35.
2 . بقره/246.
3 . مائده/12و13، انعام/65، كهف/19، شعراء/36، شمس/12و اسراء/75.
4 . توبه/46.

صفحه 96

شكستن برترى طلبى آنان بر انگيخت چنان كه مى فرمايد:

(فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُوليهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولى بَأْس شَديد...) .¹

«آنگاه كه نخستين وعده از آن دو فرا رسيد بندگان قدرتمند خود را براى پيكار شما بر انگيختيم».

از مجموع اين آيات مى توان به معنى واقعى «بعث» پى برد و آن يك نوع اعزامى است كه همراه با هدايت و توجيه باشد² و در تمام اين موارد كه از قرآن يادآور شديم اين خصوصيت موجود است.

و اگر در قرآن مى فرمايد:

(قُلْ هُوَ القادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ...) .³

«بگو او (خدا) تواناست كه از بالا و پايين، عذاب را بر شما بر انگيزد».

گويى عذاب در پرتو هدايت هاى الهى راه خود را مى پيمايد و به هدف مى رسد. بنابر اين «بعثت» هر نوع ارسال و فرستادن بى هدف و بدون توجيه به سوى هدف نيست، بلكه در محدوده اى به كار مى رود كه با هدف گيرى و هدايت و توجيه همراه باشد.

1 . اسراء/5.
2 . راغب مى گويد: «البَعْثُ إثارَةُ الشيءِ وَتَوجيهه» (مفردات ماده بعث).
3 . انعام/65.

صفحه 97

5 وحى و اقسام آن در قرآن

1. هدايت هاى تكوينى.

2. ادراك غريزى.

3. القاء بر روح و روان.

4. امدادهاى غيبى.

5. وحى تشريعى.

آيات موضوع

الف. آيات مربوط به هدايت هاى تكوينى

1.(فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماوات فى يَوْمَيْنِ وَأَوحى فِى كُلِّ سَماء أَمْرَها...)(فصلت/12).

2. (يَوْمَئِذ تُحَدِّثُ أَخْبارَها* بِأَنَّ رَبَّكَ أَوحى لَها)(زلزله/4ـ5).

صفحه 98

ترجمه آيات

1.«آنها را در دو روز(دوره) به صورت هفت آسمان در آورد، و وظيفه هر آسمانى را به آن القاء كرد، و ما آسمان پايين را با چراغ هايى زينت بخشيديم، و(به وسيله شهاب ها) از استراق سمع شياطين مصونيت بخشيديم اين است تقدير خداوند مقتدر و دانا».

2.«آنگاه كه زمين به گونه اى خاصّ بلرزد وآنچه در درون دارد بيرون افكند، انسان با خود مى گويد: زمين را چه مى شود؟ در چنين روزى زمين خبرهاى خود را گزارش مى دهد».

ب. آيات مربوط به ادراك غريزى

1. (وَأَوحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذى مِنَ الجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمّا يَعْرُشُونَ *ثُمَّ كُلِى مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً..)(نحل/68ـ69).

2. (وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ المَراضِعَ مِنْ قَبْلُ...)(قصص/12).

ترجمه آيات

1.«خداى تو به زنبور عسل وحى كرد كه از كوه ها و درختان و از نقاط مرتفع لانه بگزين، آنگاه دستور داد از انواع ميوه ها بخور، و راه پروردگارت را با هموارى بپيما».

2.«ما قبلاً بهره گيرى از پستان دايگان را بر او تحريم كرديم» .

صفحه 99

ج. آيات مربوط به القاء بر روح

1. (وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيهِ فَأَلْقِيهِ فِياليَمِّ وَلا تَخافِى وَلا تَحْزَنى إِنّا رادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ المُرسَلِينَ)(قصص/7).

2. (وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الحَواريِّينَ أَنْ آمِنُوا بِى وَبِرَسُولى...) (مائده/111).

3.(...وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ) (يوسف/15).

4. (إِذْ يُوحى رَبُّكَ إِلَى المَلائِكَةِ أَنِّى مَعَكُمْ فَثَبّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا...) (انفال/12).

5. (...وَإِنَّ الشَّياطينَ لَيُوحُونَ إِلى أَولِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ...) (انعام/121).

6.(وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً شَياطِين الإِنْسِ وَ الجِنِّ يُوحى بَعَضُهُمْ إِلى بَعْض زُخْرُفَ القَولِ غُرُوراً...)(انعام/112).

ترجمه آيات

1.«آنگاه كه به ياران نزديك مسيح وحى كرديم كه به من و رسول من ايمان بياوريد آنان نيز گفتند ايمان آورديم، شاهد باش كه ما مسلمان هستيم».

2.«همچنين در برابر هر پيامبرى دشمنى از شيطان هاى جن و انس قرار داديم اين دو نوع شيطان، سخنان بس فريبنده اى را به يكديگر القا مى كنند».

صفحه 100

3.«ما به مادر موسى وحى كرديم كه او را شير بده و آنگاه كه ترسيدى او را به دريا بيفكن و نترس و اندوهگين مباش، ما او را به سوى تو باز مى گردانيم و از پيامبران قرار مى دهيم».

4.«به او وحى كرديم كه آنها نمى دانند چگونه در آينده از نتيجه اين كار آگاهشان كرد».

5.«آنگاه كه پروردگار تو به فرشتگان وحى كرد كه من با شما هستم مؤمنان را استوار و ثابت قدم سازيد».

6.«شياطين به پيروان خود القا مى كنند تا با شما به مجادله بپردازند و اگر شما از آنان پيروى كنيد مشركيد».

د. آيه مربوط به امدادهاى غيبى

(وَأَوحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدينَ)(انبياء/73).

ترجمه آيه

1.«به آنان انجام كارهاى خير را وحى كرديم همچنين برپايى نماز و دادن زكات را و قبلاً نيز ما را پرستش مى كردند».

هـ. آيات مربوط به وحى تشريعى

1. (أَكانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوحَيْنا إِلى رَجُل مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْق عِنْدَ رَبِّهِمْ ...)(يونس/2).

صفحه 101

2. (كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فى أُمَّة قَدْخَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِى أَوحَيْنا إِلَيْكَ...)(رعد/30).

3. (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ* عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ المُنْذِرينَ) (شعراء/193ـ194).

ترجمه آيات

1.«جبرئيل آن را بر قلب تو نازل كرده تا از فرستادگان باشى (افرادى كه براى هدايت انسان ها مبعوث مى شوند)».

2.«آيا براى مردم مايه شگفت است كه به مردى از خود آنان وحى كرديم (و به او گفتيم كه) مردم را (از عذاب خدا) بيم ده، و افراد با ايمان را بشارت ده كه براى آنان، نزد پروردگار خود پاداش هاى نيكى است؟».

3.«همچنين تو را در ميان گروهى فرستاديم كه قبلاً از آنها جمعيت هايى بوده اند تا آنچه كه به تو وحى كرديم بر آنان تلاوت نمايى».

بررسى و تفسير آيات

از واژه هايى كه قرآن در مورد پيامبران به كار برده است، واژه «وحى» است و ما به هنگام بحث درباره راه ارتباط پيامبران با خدا، درباره حقيقت وحى تشريعى سخن خواهيم گفت آنچه در اين جا مطرح است بررسى واژه «وحى» و كاربرد آن در قرآن است كه به گونه اى اقسام ديگر وحى (غير از وحى تشريعى) را نيز تبيين و تشريح خواهيم كرد قبلاً لازم است واژه وحى را در لغت عرب،

صفحه 102

بررسى كنيم.

ابن فارس در مقاييس مى گويد:

«وحى تعليم به صورت پنهان است».¹

راغب مى گويد: «وحى اشاره سريع است و به خاطر سرعتى كه در واژه وحى نهفته است گاهى به مطالب رمزى و تعريض «وحى» مى گويند».²

ابن منظور مى گويد:

«وحى اشاره، نوشتن، الهام، سخن پنهانى و آنچه كه به ديگرى القا مى گردد، مى باشد».³

با توجه به سخنان اين گروه از لغت شناسان عرب مى توان حدس زد كه وحى آن القاى به غير است كه در آن دو عنصر وجود داشته باشد، يكى : خفا و پنهانى، دومى: سرعت و تندى و اگر به ارتباطى كه پيامبران با خدا برقرار مى كنند و تعاليم و احكام الهى را دريافت مى نمايند، وحى مى گويند از اين نظر است كه اين يك نوع آموزش غير عادى و پنهانى است و به سرعت صورت مى گيرد.

مرحوم شيخ مفيد، مقوّم و عنصر لازم در به كار بردن لفظ «وحى» را خفاى آموزش مى داند در حالى كه سرعت نيز بسان خفا، در آن دخالت دارد.

اكنون كه با معناى لغوى وحى آشنا شديم به بررسى كاربرد آن در قرآن

1 . معجم مقاييس اللغة، ج6، ص93.
2 . مفردات، ص 515.
3 . لسان العرب، ج15، ص 379.

صفحه 103

مى پردازيم.

شكى نيست كه قرآن در به كار بردن واژه وحى، اصطلاح خاصى ندارد بلكه هر جا اين لفظ را به كار مى برد ريشه لغوى آن را رعايت مى نمايد ولى در عين حال ممكن است موارد تازه اى را نشان دهد كه به خاطر محدوديت هاى دانش بشر، به كار بردن لفظ «وحى» در آنها معمول نبوده است، ولى چون قرآن از يك افق بالاتر بر جهان هستى مى نگرد، و عالم هستى را جهان آگاه و بينا و شنوا قلمداد مى نمايد، در مورد حيوانات و جمادات نيز اين واژه را به كار برده است به خاطر اين كه در همگى، آموزش مخفى و سريع وجود دارد، كار قرآن در اين جا ارائه مصاديق جديد و تازه است نه تغيير معنى «وحى» اينك موارد كاربرد لفظ وحى در قرآن را بررسى مى كنيم:

1. هدايت هاى تكوينى يا قانونمندى جهان آفرينش

از مواردى كه قرآن كلمه وحى را به كار برده است همان مورد آسمان ها است. شكى نيست كه جهان بالا در پرتو نظام ويژه و قانونمندى خاصى برپاست و اگر اين اصول و سنن از آن گرفته شود، نظام آن فرو ريخته و خلقت نابود مى شود قرآن در مورد جهان بالا چنين مى گويد:

(فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماوات فى يَوْمَيْنِ وَأَوحى فِى كُلِّ سَماء أَمْرَها وَزَيَّنّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابيحَ وَحِفْظاً ذلِكَ تَقْدِيرُ العَزِيزِ العَلِيمِ) .¹

«آنها را در دو روز(دوره) به صورت هفت آسمان در آورد، و وظيفه هر آسمانى را به آن القا

1 . فصلت / 12.

صفحه 104

كرد، و ما آسمان پايين را با چراغ هايى زينت بخشيديم، و(به وسيله شهاب ها) از استراق سمع شياطين مصونيت بخشيديم اين است تقدير خداوند مقتدر و دانا».

اكنون بايد ديد مقصود از وحى در اين آيه چيست؟ در اين جا مى توان دوگونه سخن گفت كه هر يك مى تواند مكمل ديگرى باشد.

1. مقصود از وحى در آسمان ها پديد آوردن سنن و قوانينى در آن است كه به طور خودكار وظايف خود را انجام دهد، به گواه اين كه در آخر آيه مى گويد:(ذلِكَ تَقْدِيرُ العَزِيزِ العَليمِ):« اين است اندازه گيرى خداوند قدرتمند و دانا».

به طور مسلم اسم اشاره(ذلك) به مجموع سه جمله (وحى به آسمان ها، زينت دادن آسمان ها با ستارگان، حفظ آسمان ها به وسيله شهاب از استراق سمع شياطين) كه يكى از آنها همان وحى به آسمان ها است، بر مى گردد، در اين صورت حقيقت وحى در آسمان ها اين است كه جهان بالا را به گونه اى اندازه گيرى كرده و در آن نظم و قانون خاصى پديد آورده كه در پرتو آن سنن و قوانين پايدار و باقى است ابتكار قرآن در به كار بردن لفظ وحى در اين است كه اين مورد را براى ما كشف كرده و آن را مناسب اين دانسته كه لفظ وحى در آن به كار رود، گويى اين جهان ناآگاه در پرتو تقدير عالمانه و قدرتمندانه آفريدگار، به گونه اى آفريده شده است كه بسان جهان آگاه، هر موجودى وظيفه و مأموريت ويژه اى را بر دوش گرفته و انجام مى دهد.

2. ممكن است در اين جا نظر ديگرى را مطرح كرد كه بالاتر از نظر پيشين باشد و آن اين كه جهان محسوس به طور مطلق آگاه و بينا و شنوا است. اين ما هستيم كه آنها را ناآگاه و نابينا و ناشنوا مى انديشيم به گواه اين كه

صفحه 105

مى گويد:

(...وَإِنْ مِنْ شَىْء إِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لاتَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ...).¹

«هيچ موجودى نيست مگر اين كه خدا را با ستايش از هر نقص و عيب، تنزيه مى كند ولى شما، تسبيح آنها را نمى فهميد».

بنابر اين، جهان آگاه و بينا و شنوا با آموزش مخفى و سريع، تكاليف لازم را از غيب گرفته و انجام وظيفه مى كند. در اين صورت، ابتكار قرآن در اين است كه نمونه هايى از هستى ها را ارائه مى كند كه از نظر او آگاه و بينا است، هر چند از نظر انسان، فاقد درك و شعور است.²

عين اين بيان را مى توان در آيه هاى مربوط به زمين در روز رستاخيز مطرح كرد. آنجا كه مى فرمايد:

(إِذا زُلْزِلَتِ الارْضُ زِلْزالَها* وَأَخْرَجَتِ الأَرْضُ أَثْقالَها *وَقالَ الإِنْسانُ ما لَها* يَوْمَئِذ تُحَدِّثُ أَخْبارَها* بِأَنَّ رَبَّكَ أَوحى لَها).³

«آنگاه كه زمين به گونه اى خاصّ بلرزد وآنچه در درون دارد بيرون افكند، انسان با خود مى گويد: زمين را چه مى شود؟ در چنين روزى زمين خبرهاى خود را گزارش مى دهد».

1 . اسراء/44.
2 . تفاوت اين دو نظريه اين است كه استعمال لفظ وحى در صورت اول يك نوع استعمال مجازى ولى استعمال دوم آن، استعمال حقيقى است، زيرا وحى در لغت عرب به معناى آموزش آگاهانه است و در نظر نخست آموزش آگاهانه نيست، بلكه تقدير خلقت است كه او را تسخير نموده است مانند حركت هاى مكانيكى كه معلول اندازه گيريهاى مهندسين است در حالى كه در نظريه دوم حركت از نوعى آگاهى و شعور سرچشمه مى گيرد.
3 . زلزله /1ـ5.

صفحه 106

1. زمين از امورى كه در آن انجام گرفته است گزارش مى دهد.

2. علت اين گزارش اين است كه خداوند به آن وحى نموده است.

از آنجا كه آيه، مربوط به روز قيامت وجهان جزا و پاداش و كيفر اعمال است، مقصود از اخبار زمين، كارهاى نيك و بدى است كه انسان ها روى آن انجام داده اند و زمين اين گزارش ها را از طريق وحى آموخته است.

اگر بخواهيم ظاهر آيه را حفظ كنيم، اين آيات با نظر دوم بيشتر تطبيق مى كند، و ارتباطى به مسئله تقدير آفرينش ومسئله نظم و سنن تكوينى و تسخيرى ندارد، و آن اين كه خداوند همه جهان را از نوعى درك و شعور برخوردار نموده كه مى تواند چيزهايى را درك كند، و از آن جمله اعمال و افعال انسان مى باشد و آگاهى آن از اعمال انسان، در پرتو آموزش خاصى به نام وحى بوده است، گويى خدا زمين را به نوعى آفريده است كه اين اخبار را به تدريج در خود ضبط كرده تا روزى تحويل دهد، و مصحح و مجوز به كار بردن لفظ وحى همان پنهان بودن آموزش و سرعت آن مى باشد.

2. ادراك غريزى

زندگى قسمت اعظم جانداران خصوصاً جانوران بر پايه فعاليت هاى غريزى استوار است تا آنجا كه علم و دانش از آن گزارش مى دهد، فعاليت هاى شگفت انگيز زنبور عسل و لانه تنيدن عنكبوت و غيره همگى برخاسته از ندايى است كه از درون وجود آنها بر مى خيزد، و آنها را در زندگى كمك مى كند، و به تعبير ديگر: به صورت خودكار، و بدون آموزش از بيرون و بدون داشتن مسير دومى جز همان مسير، راه زندگى را مى پيمايند شكى نيست كه رفتار يك جانور و پديد آوردن كارهاى شگفت آورى كه بشر بر انجام آن قادر وتوانا نيست،

صفحه 107

بدون علت نخواهد بود، از طرف ديگر نمى توان گفت آنها از طريق فكر و انديشه و محاسبات سود و زيان و پيش بينى هاى متفكرانه دست به اين كار مى زنند پس چاره اى جز اين نيست كه يكى از دو راه ياد شده در زير را انتخاب كنيم:

الف. در آفرينش جانوران قوه اى به وديعت نهاده شده كه آن قوه به طور ناخود آگاه جانوران را به سوى اهداف معينى رهبرى مى كند، به طور مسلم يك چنين قوه نمى تواند قوّه مادى باشد بلكه يك نوع قوه مجردى متناسب با وجود اين حيوان است كه هماهنگ با جسم او مى باشد.

ب. الهام هاى غيبى است كه اين جانور را بر فعاليت هاى روزانه هدايت مى كند و چه بسا او گيرنده3 اين الهامات باشد، ولى توجّه به ادراك خود نداشته باشد. و به تعبيرى كه درباره انسان به كار مى رود، ادراك داشته باشد، امّا علم به ادراك خود نداشته باشد.

هر يك از اين دو نظريه با كلمه «وحى» مناسب است زيرا يك نوع آموزش مخفى و رمزى است كه به موجود جاندار القا مى گردد قرآن در اين باره مى فرمايد:

(وَأَوحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذى مِنَ الجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمّا يَعْرِشُونَ *ثُمَّ كُلِى مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكى سُبُلَ رَبِّكِ ذُللاً...).¹

«خداى تو به زنبور عسل وحى كرد كه از كوه ها و درختان و از نقاط مرتفع لانه بگزين، آنگاه دستور داد از انواع ميوه ها بخور، و راه پروردگارت را با هموارى بپيما».

1 . نحل/68 ـ 69

صفحه 108

بنابر اين كار لانه سازى با آن هندسه شگفت آور و اداره وحراست آن از ورود زنبورهاى متعفن، سپس تلاش هاى شبانه روزى آنان در گلزارها و باغ ها و مكيدن شيره درختان،و تبديل آن به عسل، و قالب سازى ها وبسته بندى هاى مخصوص، همگى كارهاى غريزى است كه به يكى از دو صورت ياد شده در آفرينش او به وديعت نهاده شده است.

قرآن درباره حضرت كليم آنگاه كه در دامن آسيه همسر فرعون قرار گرفت چنين مى فرمايد:

(وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ المَراضِعَ مِنْ قَبْلُ...) .¹

«ما قبلاً بهره گيرى از پستان دايگان را بر او تحريم كرديم » و هر زن شير دارى مى آمد تا او را تغذيه كند او هيچ پستانى را به دهن نمى گرفت وهمه را عقب مى زد.

اين تحريم يك تحريم تشريعى نيست زيرا شرايط تكليف در كودك يكى دو روزه موجود نبود، بلكه به قدرت حق يك نوع بى رغبتى و بى ميلى نسبت به همه مرضعهها در او بوجود آمده بود كه به هيچ پستانى رغبت نداشت و اين يك نوع آگاهى بود كه مى توان از آن به وحى تكوينى(قسم اول) و يا وحى بسان وحى جانداران (قسم دوم) نام برد.

در مورد اين آيه احتمال سومى نيز وجود دارد و آن اين كه آفرينش اين كودك بسان آفرينش حضرت مسيح با ديگر كودكان تفاوت داشت، از اين جهت بى ميلى و بى رغبتى او بسان سخن گفتن حضرت عيسى در گهواره از يك

1 . قصص/12.

صفحه 109

نوع آگاهى برتر از نوع آگاهى حيوانى، سرچشمه مى گرفت.

3. الهام بر قلب

گاهى وحى درباره القاى بر روح و روان به كار رفته است، يعنى طرف بدون اين كه القا كننده را ببيند يا تحت آموزش قرار گيرد مطلبى را از بيرون دريافت مى كند اين دريافت معلول دو چيز است:

1. گاهى نفس به خاطر طهارت و پاكى و نورانيت معنوى به مقامى مى رسد كه شايستگى آن را پيدا مى كند كه از معلمان نورانى و موجودات برتر، وحتى از مقام ربوبى حقايق را دريافت نمايد.

در اين جا علو و برترى روح سبب دريافت چنين الهاماتى مى شود.

2. گاهى نفس از نظر دنائت و پستى و ظلمت و تاريكى به جايى مى رسد كه با موجوداتى هم سنخ خود ارتباط يافته و سخنان بى اساس و فريبنده اى به او القا مى شود.

و اگر در هر مورد كلمه وحى به كار رفته است ملاك آن خفا و پنهانى و سرعت و تندى چنين آموزشى است و بهتر است از قسم نخست به «الهام و اشراق» نام برده و از ديگرى به «وسوسه شيطانى» ياد كنيم.

و اين نوع انتقال به مطلوب به دو صورت انجام مى گيرد.

1. گاهى مسئله در قلمرو فكر و انديشه انسان قرار مى گيرد امّا به خاطر فراهم نبودن مقدمات نتيجه بخش، متحير و سرگردان مى باشد، ناگهان در همين حالت بدون اين كه مقدمات را تنظيم نمايد، به انديشه اى منتقل مى گردد.

صفحه 110

2. گاهى انسان مشغول كارهاى روزانه است و هيچ مسئله اى در قلمرو فكر و انديشه او نيست ويا در وادى خاصى فكر مى كند كه اصلاً با مسئله اى كه به او القا مى گردد ارتباط ندارد.

شكى نيست كه هيچ پديده اى بدون علت و پديد آورنده نيست در اين موقع سؤال مى شود علت القا و فرود اين فكر بر صفحه قلب چيست، نفس كه خود واجد چنين انديشه اى نبوده تا از آن ريزش كند، و فرد ديگرى هم از خارج با انسان در اين موضوع گفتگو نكرده است تا معلول اين مذاكره باشد و مفروض اين است كه از طريق مطالعه و مانند آن هم حاصل نشده است.

قهراً يك فاعل غيبى دارد كه اين انديشه را بر دل مى افكند، وبر انسان الهام مى كند حال نام اين را حدس بگذاريم يا الهام، تأثيرى در حقيقت مسئله ندارد آنچه مهم است اين است كه عامل غيبى پديد آورنده اين انديشه است نه نفس، زيرا فرض اين است كه نفس يا در آن موضوع فكر نمى كرد، و يا اگر هم مى انديشيد بدون هيچ مقدمه اى به آن منتقل شده است، ونفس به تنهائى نمى تواند زاينده اين انديشه باشد، زيرا فرض اين است كه نفس واجد اين صورت فكرى نبوده و فاقد كمال نمى تواند معطى آن باشد.

قرآن در اين موارد كلمه وحى را به كار برده مى فرمايد:

(وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيهِ فَأَلْقِيهِ فِى اليَمِّ وَلا تَخافِى وَلا تَحْزَنى إِنّا رادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ المُرسَلِينَ).¹

«ما به مادر موسى وحى كرديم كه او را شير بده و آنگاه كه ترسيدى او را به دريا بيفكن و نترس و اندوهگين مباش، ما او را به سوى تو باز مى گردانيم و از پيامبران قرار مى دهيم».

1 . قصص/7.

صفحه 111

اين انديشه هاى پنجگانه: 1. شير دادن فرزند، 2. به دريا فكندن او، 3. ترسان و نگران نبودن از سرنوشت فرزند، 4. بازگشت حتمى كودك، 5. پيامبرى و رسالت او. كه بر قلب مادر موسى وارد شد زاييده نفس او نبوده بلكه يك عامل غيبى او را بر آنها آگاه ساخته است ولى چون اين آموزش به صورت پنهانى و به سرعت انجام گرفته است، كلمه«وحى» به كار رفته است.

از اين بيان،مفاد آيات ديگرى كه در آنها نيز لفظ وحى به كار رفته است روشن مى گردد چنان كه مى فرمايد:

(وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الحَوارييّنَ أَنْ آمِنُوا بِى وَبِرَسُولى قالُوا آمَنّا وَاشْهَدْ بِأَنّنا مُسْلِمُونَ) .¹

«آنگاه كه به ياران نزديك مسيح وحى كرديم كه به من و رسول من ايمان بياوريد آنان نيز گفتند ايمان آورديم، شاهد باش كه ما مسلمان هستيم».

مقصود از وحى يك نوع آموزش غيبى و القا از عالم بالا بوده كه فقط حواريون از آن مطلع گرديدند و نه ديگران و به همين مناسبت لفظ وحى به كار رفته است.

و نيز آنگاه كه حضرت يوسف در درون چاه قرار گرفت خدا به او تفهيم كرد كه به زودى تو آنان را از اين جنايت آگاه خواهى ساخت و اين آموزش غيبى را با كلمه «وحى» بيان كرده مى فرمايد:

(...وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ).²

1 . مائده / 111 .
2 . يوسف / 15 .

صفحه 112

در اين جا ملاك به كار بردن اين واژه همان آموزش مخفى بود كه برادران يوسف از آن مطلع نبودند و تنها يوسف بر آن آگاه گرديد.

«وحى» در آيه ياد شده در زير در مورد فرشتگان نيز، همين معناست:

(إِذْ يُوحى رَبُّكَ إِلَى المَلائِكَةِ أَنِّى مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا...).¹

«آنگاه كه پروردگار تو به فرشتگان وحى كرد كه من با شما هستم مؤمنان را استوار و ثابت قدم سازيد».

در قرآن مورد ديگرى براى معناى ياد شده از «وحى» نيز آمده است كه مربوط به شياطين مى باشد و تنها تفاوت آن با موارد ياد شده از نظر مورد است و نه در حقيقت وحى چنان كه مى فرمايد:

(...وَإِنَّ الشَّياطينَ لَيُوحُونَ إِلى أَولِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وََ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ) .²

«شياطين به پيروان خود القا مى كنند تا با شما به مجادله بپردازند و اگر شما از آنان پيروى كنيد مشركيد».

از آنجا كه وحى كننده، شياطين و طرف وحى مشركانند طبعاً اين آموزش به صورت القاى در قلب خواهد بود، نه به صورت نجوى و گفتگوى آهسته(در گوشى) و اين همان است كه در برخى از آيات از آن به وسوسه شيطان در

1 . انفال/12.
2 . انعام/121.

صفحه 113

سينه ها¹ ياد شده است، و در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً شَياطِينَ الإِنْسِ وَ الجِنِّ يُوحِى بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض زُخْرُفَ القَولِ غُرُوراً) .²

«همچنين در برابر هر پيامبرى دشمنى از شيطان هاى جن و انس قرار داديم اين دو نوع شيطان، سخنان بس فريبنده اى را به يكديگر القا مى كنند».

در اين آيه دو احتمال وجود دارد:

1. القاى مطلب در دل به خصوص در مواردى كه القا كننده «جن» باشد.

2. سخن گفتن سرى و در گوشى آنگاه كه القا كننده «انسان» باشد.

4. امدادها و نيروهاى غيبى

خدا درباره گروهى از پيامبران يادآور مى شود كه ما آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما انسان ها را هدايت مى كنند سپس آنها را چنين توصيف مى كند:

(...وَأَوحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدينَ) .³

«به آنان انجام كارهاى خير را وحى كرديم همچنين برپايى نماز و دادن زكات را و قبلاً نيز ما را پرستش مى كردند».

1 . (...الوَسْواسُ الخَنّاس* الَّذِى يُوسْوِسُ فِى صُدُور النّاسِ)(ناس/4ـ5).
2 . انعام/112.
3 . انبياء/73.

صفحه 114

اكنون بايد ديد وحى در اين آيه به چه معنى است؟ غالب مفسران گفته اند: مقصود از اين وحى همان وحى تشريعى است كه بر همه پيامبران نازل مى شود و وظايف خود و بندگان را در بر دارد بنابر اين آيه فوق ناظر به وحى خاصى جز وحى تشريعى كه بعداً درباره آن بحث خواهيم كرد نيست ولى در اين جا از يادآورى نكته اى ناگزيريم و آن اين كه قرآن در موارد مشابه اين آيه به جاى مصدر (فعل الخيرات) از فعل امر استفاده كرده مى فرمايد:

1. (وَأَوحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذى مِنَ الجِبالِ بُيُوتاً...).¹

2. (وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ...).²

3. (وَلَقَدْ أَوحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعَبادِى...) .³

4. (وَأَوحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءَا...).⁴

5. (فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَع الفُلْكَ...).⁵

اكنون سؤال مى شود علت اين اختلاف در تعبير چيست؟ در اين جا استاد علم بلاغت عبد القاهر جرجانى در كتاب دلائل الاعجاز⁶ نكته اى را يادآور شده است كه به نقل آن مى پردازيم و آن اين كه هرگاه مكلف و مأمور مسبوق به كار نبوده و به واسطه همين خطاب مأمور به كارى مى گردد در اين

1 . نحل/68.
2 . قصص/7.
3 . طه/77.
4 . يونس/87.
5 . مؤمنون/27.و گاهى نيز از خود فعل بهره گرفته شده است بدون آن كه با لفظ امر همراه باشد مانند:(...وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا...)(يوسف/15).
6 . الميزان، ج14، ص305 نقل از دلائل الاعجاز.

صفحه 115

صورت از شيوه دوم بهره مى گيرند، و مورد آيات فوق از اين قبيل است ولى اگر قبلاً به انجام كار مأمور گرديده و آن را انجام مى داد در اين جا به جاى بهره گيرى از شيوه دوم، از مصدر بهره مى گيرند و مى گويند «فعل الخيرات» و در اين صورت مفاد آيه اين است كه اين پيامبران الهى در پرتو تشريع پيشين، كار خير انجام مى دادند ولى براى ادامه اين كار، انجام اين كار نيز بر آنان وحى شد، حالا مقصود از اين وحى چيست؟ يادآور مى شويم:

گواه بر اين كه اين كارها قبلاً تشريع شده و آنان بر انجام آن اشتغال داشته اند، ذيل آيه است كه مى فرمايد:

(وَكانُوا لَنا عابِدينَ) :«ما را عبادت مى كردند».

اكنون بايد توجه نمود مقصود از اين وحى چيست؟ قطعاً مقصود وحى تشريعى نيست زيرا مفروض اين است كه قبلاً از تشريع آن آگاه بودند و بر انجام آن اشتغال داشتند از اين جهت مى توان گفت مقصود از اين وحى يك نوع امداد غيبى بود كه آنان را به سوى اين عمل سوق مى داد، وچون تأثير اين عمل غيبى بسيار پنهان و مخفى بود، به كار بردن لفظ وحى در آن تعبيرى صحيح و بلكه بليغ مى باشد و يك چنين وحى كه بشر تحت تأثير نيروهاى غيبى قرار گيرد، و او را به سوى كمال رهبرى كند، برترى ويژه اى نسبت به اقسام ديگر آن دارد.

5. وحى تشريعى

انسان هاى عادى از طريق حس و تجربه و يا تفكر و استدلال به نتايجى مى رسند ولى هرگاه انسانى از ابزار شناختى بهره گرفت كه مربوط به اين دو نوع معرفت نيست، بلكه يك نوع آگاهى سوم باشد كه از عالم بالا بر نفس او فرود آيد و هدف آن، هدايت اجتماع بشرى به سوى كمال باشد در اين صورت به

صفحه 116

چنين آگاهى «وحى تشريعى» گفته مى شود در حقيقت، وحى تشريعى از نظر ماهيت وحقيقت با برخى از اقسام پيشين، تفاوت ومباينت ندارد، چيزى كه هست در وحى تشريعى مسئله هدايت انسان ها به سوى مبدأ و معاد، به عنوان قيد لازم اخذ گرديده است چنان كه مى فرمايد:

(نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ* عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ المُنْذِرينَ).¹

«جبرئيل آن را بر قلب تو نازل كرده تا از فرستادگان باشى (افرادى كه براى هدايت انسان ها مبعوث مى شوند».

بنابر اين پيامبران اگر چه از ابزار حس وعقل بهره مى گيرند ولى شريعت آنان معلول اين دو نوع ابزار معرفت نيست، بلكه همگى مربوط به جهان بالا است كه به امر الهى بر روح و روان آنان فرود مى آيد و در گرفتن وحى، و ضبط و حفظ آن و يا ابلاغ و بيان آن كوچك ترين اشتباهى نمى كنند بنابر اين كسانى كه بخواهند برنامه هاى پيامبران را در قلمرو هدايت، محصول حس وعقل يا استعداد و نبوغ آنان بدانند كژ راهه را پيموده اند و هرگز به هدف نمى رسند و چون اين گروه به جهان بالاتر از طبيعت اعتقاد ندارند ناچارند تمام حوادث را رنگ مادّى و بشرى بخشند و براى آن علل مادى بينديشند.

مشروح اين بحث را در بخش مربوط به وسيله ارتباط پيامبران با خدا خواهيم آورد.

اينك برخى از مواردى كه واژه «وحى» در اين قسم به كار رفته است:

1. (أَكانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوحَيْنا إِلى رَجُل مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّاسَ وَبَشِّرِ

1 . شعراء/193ـ194.

صفحه 117

الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْق عِنْدَ رَبِّهِمْ ...) .¹

«آيا براى مردم مايه شگفت است كه به مردى از خود آنان وحى كرديم (و به او گفتيم كه) مردم را (از عذاب خدا) بيم ده، و افراد با ايمان را بشارت ده كه براى آنان، نزد پروردگار خود پاداش هاى نيكى است؟».

2. (كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فى أُمَّة قَدْخَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِى أَوحَيْنا إِلَيْكَ...) .²

«همچنين تو را در ميان گروهى فرستاديم كه قبلاً از آنها جمعيت هايى بوده اند تا آنچه كه به تو وحى كرديم بر آنان تلاوت نمايى».³

با توجه به مطالب ياد شده مى توان گفت: وحى يك معنى بيش ندارد و در قرآن نيز كلمه وحى در همان معنى واحد به كار رفته است چيزى كه هست متعلق هاى آن مختلف است، و در مجموع، يك ملاك، مجوز همه اين استعمال ها مى باشد و آن اين كه:

در همه موارد، اين آموزش يك نوع آموزش مخفى و پنهان همراه با سرعت مى باشد خواه طرف آموزش انسان باشد و يا ساير جانداران وجمادات، و خواه آموزش، مربوط به هدايت انسان ها باشد و يا غير آن، خواه آموزش دهنده خدا باشد و يا غير او.

1 . يونس/2.
2 . رعد/30.
3 . آيات مربوط به وحى تشريعى بسيار است و منحصر به موارد ياد شده نيست، به سوره هاى : انعام/19و 145، اسراء/39، 73 و 86، نحل/123، فاطر/31، شورى /13 ، مراجعه نماييد.

صفحه 118

6 آيا در ميان تمام انسان ها

پيامبرانى برانگيخته شده اند؟

آيات موضوع

1. (...وَلِكُلِّ قَوْم هاد)(رعد/7).

2. (...وَإِنْ مِنْ أُمَّة إِلاّ خَلا فِيها نَذيرٌ)(فاطر/24).

3. (وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً...)(نحل/36).

4. (يا بَنى آدَمَ قَدْأَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِى سَوْءاتِكُمْ وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيرٌ...)(اعراف/26).

5. (يا بَنِى آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسهُما...)(اعراف/27).

صفحه 119

6. (يا بَنِى آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِد وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا...)(اعراف/31).

7. (يا بَنِى آدَمَ إِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِى فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ)(اعراف/35).

8. (قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ فَإِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّى هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُداىَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى)(طه/123).

9. (يا مَعْشَرَ الجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِى وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَومِكُمْ هذا...)(انعام/130).

10. (...ما أَنَا بِباسِط يَدِىَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ إِنِّى أَخافُ اللّهَ رَبَّ العالَمينَ) (مائده /28).

11. (وَرُسُلاً قَدْقَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ...)(نساء/164).

12. (...مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ...) (غافر/78).

ترجمه آيات

1.«براى هر گروهى هادى و راهنمايى است».

2.«هيچ گروهى نبود مگر اين كه در ميان آنان بيم دهنده اى وجود داشت».

صفحه 120

3.«در ميان هر امتى پيامبرى برانگيختيم تا خدا را بپرستند و از پرستش طاغوت اجتناب ورزند».

4.«اى فرزندان آدم براى پوشاندن مواضع ناخوشايند شما جامه و ساز و برگ آن را فرو فرستاديم ( آفريديم).

5. «اى فرزندان آدم شيطان شما را فريب ندهد، همانطور كه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون كرد لباسهاى آنان را از بدن آنان كند».

6.«اى فرزندان آدم زينت خود را نزد هر پرستشگاهى برگيريد، بخوريد و بياشاميد واسراف نكنيد خدا اسراف كنندگان را دوست ندارد».

7.«اى فرزندان آدم هرگاه پيامبرانى از شما به سوى شما آمدند و آيات مرا بر شما خواندند، آنان كه تقوا پيشه سازند و كار نيك به جاى آورند، در روز رستاخيز مطمئناً ترس و اندوهى براى آنان نيست».

8.«خطاب آمد، همگى از بهشت به زمين فرود آييد، در حالى كه برخى دشمن برخى ديگر هستيد اگر از جانب من هدايتى (پيامبرى) به سوى شما آمد، هركس از هدايت من پيروى كند نه گمراه مى شود و نه بدبخت».

9.«اى انبوه انس وجن، آيا پيامبرانى از خودتان به سوى شما نيامدند تا آيات مرا بر شما فرو خوانند و شما را از (عذاب) امروز (قيامت) بيم دهند؟ در پاسخ مى گويند، ما به زبان خود گواهى مى دهيم، زندگى دنيا آنان را فريب داد وعليه خود گواهى دادند كه كافر بودند».

10.«من هرگز دست به قتل تو دراز نمى كنم من از پروردگار جهانيان بيمناكم (اكنون كه تو بر قتل من تصميم گرفته اى) مى خواهم با گناه قتل من و گناه خود به سوى خدا باز گردى و از ملازمان آتش (اهل دوزخ) باشى و آن جزاى ستمگران است».

11.«پيامبرانى كه سرگذشت آنها را بازگو كرديم و پيامبرانى كه خصوصيات آنان را بيان نكرديم».

12.«زندگى برخى از آنان را بيان كرديم و برخى را بيان نكرديم».

صفحه 121

بررسى و تفسير آيات

قضاوت در باره تاريخ ديرينه بشر و برداشتن حجاب هاى غليظ كه تاريخ امم را پوشانيده است كار بسيار دشوار و سنگينى است و داورى هاى مبتنى بر حدس و تخمين نيز اطمينان بخش نمى باشد و يكى از اين مسائل، گسترش نبوت در ميان تمام امم و ادوار زندگى انسان هاست و اين كه از زمان آدم تا ظهور پيامبر خاتم پيوسته در ميان تمام قبايل شرق و غرب و در تمام دو نيمكره، پيامبرانى از جانب خدا مبعوث گرديده رسالت الهى خود را انجام داده اند ولى بحث ما يك بحث تاريخى نيست تا به كند وكاو تاريخى گرفتار شده و از تحقيقات دانشمندان در باره پيدايش بشر و اجتماع هاى كوچك و بزرگ و پديد آمدن تمدن ها بهره بگيريم بلكه بحث ما يك بحث قرآنى و عقلى است كه مى تواند به صورت كلى در اين جا مطرح شود، بدون اين كه نياز داشته باشيم به اين جا و آن جا دست اندازى كنيم، هر چند يك چنين بحث قرآنى وعقلى اگر از جنبه تاريخى نيز تكميل شود بر ارزش آن خواهد افزود اينك ما بحث را از هر دو نظر (عقل و نقل) مطرح مى كنيم:

1. از نظر عقل:

از نظر عقلى لزوم بعثت پيامبران ثابت گرديد و تكيه گاه عقل در برهان خود بر اين بود كه اگر باب چنين فيضى بر روى بشر بسته شود آفرينش انسان لغو و بى ثمر خواهد بود و به ديگر سخن آفرينش در صورتى حكيمانه و شايسته مقام ربوبى خواهد بود كه هدفى داشته باشد و آن هدف كمال علمى وعملى فردى و اجتماعى انسان ها است كه در سايه اعزام پيامبران تأمين مى گردد، پس

صفحه 122

بايد براى تأمين اين هدف، پيامبرانى را مبعوث كند.

هرگاه تكيه گاه ما در لزوم بعثت، اين برهان عقلى باشد، اين برهان براى خود حد و مرزى از نظر زمان و مكان نمى شناسد، و در هر كجا كه زمينه نزول اين فيض الهى فراهم بوده است قطعاً نازل گرديده است.

2. عموميت بعثت از نظر آيات:

از نظر آيات قرآنى نيز مى توان گفت كه فيض نبوت يك فيض عمومى و جهانى بوده و هر كجا كه «امت» وجمعيتى در كار بوده است، آموزگاران الهى به سوى آنان مبعوث گرديده اند. و اين را مى توان از دو گروه از آيات استفاده كرد:

الف. آياتى كه به روشنى مى گويد: براى هر قومى و گروهى هادى و راهنما بوده و يا براى هر امتى بيم دهنده وجود داشته است چنان كه مى فرمايد:

(...وَلِكُلِّ قَوْم هاد) .¹

«براى هر گروهى هادى و راهنمايى است».

و باز مى فرمايد:

(...وَإِنْ مِنْ أُمَّة إِلاّ خَلا فِيها نَذِيرٌ) .²

«هيچ گروهى نبود مگر اين كه در ميان آنان بيم دهنده اى وجود داشت».

و روشن تر از همه، آيه سوم است كه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ...) .³

1 . رعد / 7 .
2 . فاطر / 24.
3 . نحل / 36 .

صفحه 123

«در ميان هر امتى پيامبرى برانگيختيم تا خدا را بپرستند و از پرستش طاغوت اجتناب ورزند».

اين آيات ، به روشنى وجود امت ها و اقوام را با هادى، ونذير، و رسول مرتبط و همراه دانسته و مى رساند كه هر كجا انسان هايى به صورت «قوم» ويا به عنوان «امت» زندگى مى كردند از فيض نبوت بى بهره نبودند.

ولى اگر فرض شود در برهه اى از زمان، انسان ها به صورت فردى يا جتماع هاى بسيار كوچك و كم رنگ زندگى مى كردند در اين صورت آيات ياد شده ناظر به اين برهه و مقطع تاريخى نخواهد بود.

ب. آياتى كه متضمن نداهاى آغاز آفرينش انسان است به گونه اى حاكى از گستردگى اين فيض است و اين آيات در سوره اعراف، آيات 26 تا 35 آمده است يعنى آنگاه كه آدم وحوا به خاطر ترك اولى از بهشت بيرون آمدند و در روى زمين سكنى گزيدند، خدا فرزندان آدم را با يك رشته خطا بهاى تكان دهنده مخاطب مى سازد كه در اصطلاح، آنها را خطاب هاى «آغاز خلقت» مى نامند و ظاهر آيات اين است كه فرزندان آدم بدون فترت تحت پوشش اين خطابات قرار گرفته، خطاباتى كه حاكى از وجود رسول و نذير مى باشد اينك ما به اين آيات اشاره مى كنيم:

1.(يا بَنى آدَمَ قَدْأَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِى سَوْءاتِكُمْ وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللّهِ لَعلَّهُمْ يَذَّكَرُونَ) .¹

«اى فرزندان آدم براى پوشاندن مواضع ناخوشايند شما جامه و ساز وبرگ آن را فرو

1 . اعراف/26.

صفحه 124

فرستاديم،(آفريديم) آنها نشانه هاى وجود و كمالات حق است شايد آنان (انسان ها) يادآور نعمت هاى الهى گردند».

2. (يا بَنِى آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسهُما لِيُرِيَهُما سَوءاتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنّا جَعلْنَا الشَّياطينَ أَوْلِياءَ لِلَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ) .¹

«اى فرزندان آدم شيطان شماها را فريب ندهد، همان طور كه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون كرد لباس هاى آنان را از بدن آنان كند تا مواضع ناخوشايند را آشكار سازد، او و ياران او شماها را مى بينند در حالى كه شما آنها را نمى بينيد، ما شيطان ها را دوستان كسانى كه ايمان نمى آورند، قرار داديم».

3. (يا بَنِى آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِد وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ) .²

«اى فرزندان آدم زينت خود را نزد هر پرستشگاهى برگيريد، بخوريد و بياشاميد واسراف نكنيد خدا اسراف كنندگان را دوست ندارد».

4. (يا بَنِى آدَمَ إِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِى فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) .³

«اى فرزندان آدم هرگاه پيامبرانى از شما به سوى شما آمدند و آيات مرا بر شما خواندند، آنان كه تقوا پيشه سازند و كار نيك به جاى آورند، در روز رستاخيز مطمئناً ترس و اندوهى براى آنان نيست».

1 . اعراف/27.
2 . اعراف/31.
3 . اعراف/35.

صفحه 125

و در سوره ديگر مى فرمايد:

(قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْض عَدُوٌّ فَإِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّى هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُداىَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى) .¹

«خطاب آمد، همگى از بهشت به زمين فرود آييد، در حالى كه برخى دشمن برخى ديگر هستيد اگر از جانب من هدايتى (پيامبرى) به سوى شما آمد، هركس از هدايت من پيروى كند نه گمراه مى شود و نه بدبخت».

و باز مى فرمايد:

(يا مَعْشَرَ الجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِى وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَومِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرينَ).²

«اى انبوه انس وجن، آيا پيامبرانى از خودتان به سوى شما نيامدند تا آيات مرا بر شما فرو خوانند و شما را از (عذاب) امروز (قيامت) بيم دهند؟ در پاسخ مى گويند، ما به زبان خود گواهى مى دهيم، زندگى دنيا آنان را فريب داد وعليه خود گواهى دادند كه كافر بودند».

اين آيات، همگى حاكى از اخطارها وانذارهاى الهى نسبت به فرزندان آدم است كه آنان را به پيروى از انبيا و دورى از شيطان دعوت مى نمايند و در اين صورت هرگاه بگوييم پس از صدور اين خطابات قرن هايى بر انسان ها گذشته كه از جانب خدا براى آنها رسول و نذيرى نيامده است، بلكه پس از مدتى طولانى باب بعثت پيامبران به روى بشر گشوده شده است سخنى مخالف با ظاهر اين آيات گفته ايم.

1 . طه/123.
2 . انعام/130.

صفحه 126

فرض كنيد پدرى از فرزند خود نافرمانى ديد، آنگاه يك رشته قوانين و ضوابط كلى براى اداره خانه خود تنظيم كرد معنى آن اين است كه از اين لحظه هر نوع فرزندى كه در قلمرو اين خانواده قرار گيرد مشمول اين حكم است، نه اين كه برخى از فرزندان از آن قانون معاف بوده و بعدها فرزندان ديگر محكوم آن ضوابط باشند.

از مذاكره فرزندان آدم (هابيل و قابيل) و عمل ناروايى كه يكى از آن دو مرتكب گرديد، استفاده مى شود كه فرزندان آدم از همان روز نخست از يك نوع كمالى برخوردار بودند كه مى توانستند تحت تربيت پيامبران قرار گيرند، و لذا وقتى يكى از آنان برادر ديگر را تهديد به قتل كرد او در پاسخ گفت:

(ما أَنَا بِباسِط يَدِىَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ إِنِّى أَخافُ اللّهَ رَبَّ العالَمينَ* إِنِّى أُرِيدُ أَنْ تَبُوأَ بِإِثْمِى وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصحابِ النّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظّالِمينَ) .¹

«من هرگز دست به قتل تو دراز نمى كنم من از پروردگار جهانيان بيمناكم (اكنون كه تو بر قتل من تصميم گرفته اى) مى خواهم با گناه قتل من و گناه خود به سوى خدا باز گردى و از ملازمان آتش (اهل دوزخ) باشى و آن جزاى ستمگران است».

اين منطق، منطق كسانى است كه به بهشت و دوزخ اذعان داشته و سرنوشت عادلان و ستمگران را از هم باز مى شناسند، وكسى كه ازنظر تفكر در اين حد باشد، قهراً شايستگى پذيرش هدايت هاى پيامبران را خواهد داشت.

تصور اين كه انسان هاى بعدى از اين درك و بينش پايين تر بوده و از نظر تفكر در حدّى بودند كه شايستگى بهره گيرى از تعاليم انبيا را نداشتند نياز به

1 . مائده / 28 ـ 29 .

صفحه 127

دليل دارد.

و اگر ما مجموع اين آيات را با توجه به برخى از روايات در نظر بگيريم بايد بگوييم كه فيض نبوت با فيض آفرينش بشر از آدم وحوا همراه بوده است.

و به ديگر سخن، ملاك هايى كه براى لزوم بعثت پيامبران، از خود آيات قرآن استفاده كرديم از روز نخست در ميان بشر وجود داشته است، اين ملاكها مربوط به اصلاح عقيدتى و اجتماعى و اخلاقى بشر بوده و منازعه و كشمكش اين دو برادر و منطق آنان حاكى از آن است كه در بشر آن روز استعداد و شايستگى براى دعوت به توحيد و تثبيت و تكميل عقيده يكتاپرستى و زمينه پديد آمدن نزاع ها و اختلاف ها و اعمال غرايز (حسد و بخل) وجود داشته است، از اين جهت، لازم بود براى اصلاح و تكميل هر سه بخش پيامبرانى مبعوث گردند، و در مكالمه دو برادر هر چند درباره انحراف از اصل توحيد سخنى به ميان نيامده، ولى دو ملاك ديگر كه از عوامل بعثت پيامبران است، در گفتگوى آنان به روشنى وجود دارد و آن منازعه و كشمكش (اختلافات) و پيروى نسنجيده و نامقبول از غرايز (حسد و بخل) است.

پاسخ به يك پرسش

در اين جا سؤالى مطرح است و آن اين كه هرگاه زندگى بشر جدا از آموزگاران الهى نبوده است، پس نام و خصوصيات پيامبرانى كه در آن نقاط دور دست زندگى كرده اند و رسالت الهى را به دوش كشيده اند چيست؟

در پاسخ يادآور مى شويم كه قرآن به روشنى مى گويد كه فقط سرگذشت قسمتى از پيامبران را بازگو نموده و از بازگويى سرگذشت گروه ديگر صرفنظر

صفحه 128

نموده است چنان كه مى فرمايد:

(وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ...).¹

«پيامبرانى كه سرگذشت آنها را بازگو كرديم و پيامبرانى كه خصوصيات آنان را بيان نكرديم».

وباز مى فرمايد:

(...مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ...) .²

«زندگى برخى از آنان را بيان كرديم و برخى را بيان نكرديم».

بنابر اين انتظار اين كه اسامى و خصوصيات زندگى همگان در قرآن آمده باشد، انتظار بى موردى است و تعداد پيامبرانى كه اخبار از آن گواهى مى دهد مى تواند مصحح يك چنين انديشه باشد، زيرا وجود پيامبران در حد: 124000 نفر تنها در خاورميانه و خاور نزديك، دور از اعتبار است وبايد برخى از آنان مربوط به نقاط دوردست باشد.

استدلال به روايات

امير مؤمنان (عليه السلام) پس از آن كه وظيفه رسولان را در قلمرو تبليغ روشن كرده ويادآور مى شود كه آنان آمده اند تا انديشه هاى فطرى انسان را بيدار سازند، درباره آنان چنين مى فرمايد:

1. «وَلَمْ يُخْلِ اللّهُ سُبْحانَهُ خَلْقَهُ مِنْ نَبِى مُرْسَل، أَوْ كِتاب مُنزَل، أو حُجَّة لازِمَة، أَوْ مَحَجَّة قائِمة، رُسُلٌ لا تُقَصِّرُ بِهِمْ قِلَّةُ عَدَدِهِمْ، ولا كَثْرَةُ الْمُكَذِّبينَ لَهُمْ: مِنْ

1 . نساء/164.
2 . غافر/78.

صفحه 129

سابِق سُمِّى لَهُ مَنْ بَعْده أَو غابِر عَرَّفَهُ مَنْ قَبْلَهُ عَلى ذلِكَ نُسِلَتِ القُرُونُ، وَمَضَتِ الدُّهُورُ، وَسَلَفَتِ الآباءُ، وَخَلَفَتِ الأ بْناءُ».¹

«خدا هرگز بندگان خود را از اعزام پيامبر مرسل، و كتاب فرود آمده از سوى او، يا دليل و حجت الزام آور و ارائه راه روشن و استوار، خالى نساخته است پيامبرانى كه نه كمى پيروان و نه فزونى تكذيب كنندگان، آنان را از انجام وظيفه باز نداشت، گاه پيامبر بعدى براى قبلى معرفى گرديده و گاه پيامبر قبلى، پيامبر بعدى را معرفى نموده، و بر اين اساس، امت ها پديد آمده و زمان ها سپرى گشته و پدران در گذشته اند و فرزندان جانشين آنان گرديده اند».

2. باز امير مؤمنان (عليه السلام) پس از گفتگو درباره آدم و هبوط او بر زمين چنين مى فرمايد:

«فَأَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوبَةِ لِيَعْمُرَ أَرْضَهُ بِنَسْلِهِ، ولِيُقيمَ الحُجَّةَ بِهِ على عِبادِهِ، ولَمْ يُخْلِهِمْ بعْدَ أَنْ قَبَضَهُ، مِمّا يُؤكّدُ عَلَيْهِمْ حُجَّةَ رُبُوبيَّتِهِ، وَيَصِل بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَعْرِفَتِهِ، بَلْ تَعاهَدَهُمْ بِالحُجَجِ عَلى أَلْسُنِ الخِيَرَةِ مِنْ أَنْبِيائِهِ وَمُتَحَمِّلِى وَدائعِ رِسالاتِهِ قَرْناً فَقَرْناً حَتّى تَمّتْ بِنَبِيّنا مُحَمَّد (صلى الله عليه وآله وسلم) حُجَّتُهُ وَبَلَغَ الْمَقْطَعَ عُذْرُهُ وَنُذْرُهُ».²

«او را پس از توبه به روى زمين فرود آورد تا با فرزندان (نسل) خود روى زمين را آباد كند وحجت را به وسيله او بر بندگانش تمام سازد آنگاه او را قبض روح كرد مردم را از آنچه حجت پروردگارى خدا را تأكيد نمايند و آنان را به معرفت آفريدگار متصل و مرتبط سازند، خالى نگذارد. تنها چنين نكرد، بلكه آنان را با حجت هاى روشن كه از زبان بهترين مخلوقات، و حاملان رسالت او، بيان مى گرديد، زمان به زمان، موردعنايت، قرار داد حجّت هاى خدا به وسيله پيامبر ما محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) پايان يافت و دلايل و وسايل بيم آنان به آخرين نقطه رسيد».

1 . نهج البلاغه، خطبه 1.
2 . نهج البلاغه، خطبه 91.

صفحه 130

امير مؤمنان (عليه السلام) در جاى ديگر مى فرمايد كه: زمين هيچ گاه از حجت خالى نبوده، چيزى كه هست گاهى آن حجّت آشكار و روشن و گاهى مخفى و پنهان بوده اند و خدا پيوسته به وسيله آنان بر بندگان اتمام حجت مى نمود، آنجا كه در گفتگوى خود با كميل مى فرمايد:

«اللّهمّ بَلى! لا تَخْلُوا الأَرْضُ مِنْ قائِم للّه بِحُجَّة، إِمّا ظاهراً مَشْهُوراً، وَإِمّا خائِفاً مَغْمُوراً، لئَلاّ تَبْطُلَ حُجَجُ اللّهِ وَبَيِّناتُهُ. وَكَمْ ذا وَأينَ أُولئِكَ؟أُولئِكَ ـ وَ اللّه ـ الأقَلّون عَدَداً والأعْظَمُونَ عِنْدَ اللّه قَدْراً. يَحْفَظُ اللّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَبَيِّناتِهِ، حَتّى يُودِعُوها نُظراءَهُمْ، وَيَزْرعُوها في قُلُوبِ أَشباِهِهِم».¹

«خدا شاهد است كه زمين از بر پا كنندگان حجت هاى خدا خالى نبوده است اين حجت، گاهى آشكار است و گاهى از بيم مردم مخفى و پنهان، تا دلايل خدا باطل نگردد، و اينها چقدر بودند وكجا هستند؟ به خدا سوگند آنان (نسبت به ساير انسان ها) گروه اندكى هستند ولى نزد خدا بالاترين مقام را دارا مى باشند خدا به وسيله آنان دلايل خود را حفظ مى كند تا آنان حجت هاى خدا را در قلوب همتاهاى خود به وديعت نهند و آن را در دل هاى همانندهاى خود بكارند».

از مجموع سخنان امير مؤمنان (عليه السلام) همان استفاده مى شود كه از آيات استفاده مى شد، وشايد پيشواى پرهيزگاران اين انديشه ها را از آيات قرآن استفاده كرده و در اين قالب ها ريخته است و همگى به صورت هماهنگ بر يك نكته تأكيد دارند كه خدا پس از پديد آوردن آدم بر روى زمين، فرزندان او را رها نكرد و پيوسته حجت را به وسيله پيامبران تمام كرد ودرهاى عذر را بر روى آنان بست حالا اين حجت ها چه كسانى بودند، در اين جا دو احتمال وجود دارد:

1. مقصود ازحجت ها كه بيان كنندگان دلايل روشن توحيد و ربوبيت

1 . نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 147.

صفحه 131

خدا بودند، جز پيامبران كسان ديگرى نبوده اند واين حقيقت از گفتار اول و دوم امير مؤمنان (عليه السلام) و خصوصاً گفتار دوم به روشنى استفاده مى شود چيزى كه هست گروهى از آنان پايه گذار شريعت و گروهى مروجان شرايع آنان بوده اند و گاهى در دو زمان قرار مى گرفتند و گاهى در يك زمان مثلاً پيامبران بنى اسرائيل پس از كليم همگى مروج شريعت تورات بوده و پس از او گام به عصر هستى نهادند در حالى كه حضرت لوط در زمان ابراهيم بود و از شريعت او پيروى مى نمود.

2. احتمال ديگر اين كه اگر اكثريت اين گروه را انبيا تشكيل مى دادند ولى در دوره هاى فترت، جانشينان آنان حقايق را براى مردم بيان و حجّت را بر آنان تمام مى كردند هر چند خود، نبى و پيامبر نبودند چنان كه پس از صعود مسيح تا ظهور نبى خاتم، حجّت هاى خدا به صورت جانشينان مسيح يكى پس از ديگرى ظهور مى كردند و شايد گفتار سوم امير مؤمنان (عليه السلام) ناظر به اين جهت باشد خصوصاً كه مصاحب موسى كه داستان او در سوره كهف آمده است از حجت هاى مخفى و پنهان خدا بوده (خائفاًمغموراً) و در عين حال طبق برخى از روايات نبى و پيامبر نبوده است.

لقمان حكيم از حجت هاى خدا و روشنگران راه او بود، در عظمت انديشه هاى او كافى است كه قرآن سخنان او را در رديف سخنان خود و پند و اندرز رسولان قرار داده و سوره اى به نام او اختصاص يافته است و طبق روايات، جزء پيامبران نبود و از طريق تزكيه نفس به اين مقام رسيده بود و در هر حال آنچه از اين بحث استفاده مى شود اين است كه فيض هدايت از طريق پيامبران و اوصياى آنان، در هر زمان به مردم مى رسيد و تمام مكان ها و زمان ها

صفحه 132

كه وجود بشر را مى پوشانيد از فيض هدايت الهى بهره مند بودند اين مطلبى است كه از آيات و روايات گذشته به روشنى مى توان استفاده كرد.

در اين جا ممكن است نظريّه ديگرى نيز مطرح گردد و آن اين كه شرط بهره بردارى از فيض نبوت، آمادگى فكرى و روحى وجسمى مردم و ضرورت هاى ايجاب كننده بعث آنها است و اگر اين شرط منتفى شد دليلى بر لزوم بعثت وجود ندارد.

از نظر برخى، انسان هاى نخستين از نظر فكرى و روحى در آن حد نبودند كه از فيض نبوت بهره بگيرند بلكه انسان هايى بودند كه از نظر فكرى با حيوانات فاصله چندانى نداشتند، البته نه به اين معنا كه حيوان انسان نما بودند، بلكه انسان هايى بودند بسان انسان هاى صحرا گرد و بيابان نشين نقاط دور جهان كه از نظر جامعه شناسان بقاياى همان انسان ها به شمار مى روند و فكر آنها در حدى بسيط و ابتدايى است، كه آخرين عددى كه مى توانند بشمارند از تعداد انگشتان تجاوز نمى كند.

از طرف ديگر زندگى آنان يك زندگى كاملاً اجتماعى نبود، بلكه در غارها و شكاف كوه ها وسايه درختان با اجتماع كوچكى زندگى مى كردند و از برگ و ميوه درختان جنگلى بهره مى بردند در اين صورت در ميان آنان نزاع و درگيرى نبود كه بعثت پيامبران را ايجاب كند ولى در عين حال براى اين كه مسئله لغويت در آفرينش پيش نيايد فطرت هاى دست نخورده و خردهاى بسيط آنان در ارشاد اين انسان ها به مبدأ و معاد واقامه عدل به معنى عدم تجاوز به حقوق ديگران (در شكل بسيار محدود) كافى بود، نتيجه اين كه عوامل لزوم بعثت در برخى از نقاط جهان و در برخى از برهه هاى تاريخ وجود نداشت و

صفحه 133

براى رسيدن به هدف خلقت، نداهاى درونى و روشنگرى هاى باطنى كافى بود، از اين جهت فيض هدايت، در همين قالب براى آنان فرود آمده و از خارج نويد و بيم دهى بر آنان مبعوث نگرديد.

هرگاه اين نظر را تصديق كنيم، قهراً بايد بگوييم كه آن آيات و روايات ناظر به اجتماعات چشمگير انسان هاست كه شايستگى دريافت و بهره گيرى از اين فيض را داشته و عوامل ايجاب كننده بعثت در آنان موجود بوده است.

البته تمدن شناسان و كسانى كه در زندگى اقوام پيشين به كاوش و جستجو پرداخته اند، از طريق حفارى ها، به اين نتيجه رسيده اند كه قديمى ترين و ديرينه ترين انديشه در بشر، انديشه توجه به خدا و پرستش او (خواه خداى واقعى وخواه خدايان دروغين) بوده است ولى اين انديشه همين طور كه مى تواند مولود دعوت هاى بيرونى باشد مى تواند نتيجه دعوت هاى فطرى و درونى به شمار رود، و در هر حال نظريّه نخست، از نظر آيات و روايات، روشن تر است.

صفحه 134

7 پيامبران و پيمان هاى الهى

آيات موضوع

1.(وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتاب وَحِكْمَة ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ ءَ أَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرى قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَانَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدين) (آل عمران/81).

2. (وَمُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ أَحَمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ) (صف/6).

3. (الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْنائَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ)(بقره/146).

4. (وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيهِ...)(مائده/48).

5. (وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللّهَ بِعِبادِهِ لَخَبيرٌ بَصِيرٌ) (فاطر/31).

صفحه 135

6. (كَذَّبَتْ قَومُ نُوح الْمُرْسَلِينَ* إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ) (شعراء/105ـ106).

7.(وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوح وَإِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسَى ابنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً)(احزاب/7).

8. (عالِمُ الغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً *إِلاّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُول فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْن يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً *لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَىْء عَدَداً) (جن/26ـ 28).

ترجمه آيات

1.«به يادا ور ميثاق پيامبران را آنگاه كه به آنان كتاب و حكمت داديم، سپس رسولى آمد كه آنچه را كه با شما بود تصديق نمود (و از شما پيمان گرفت) كه به او ايمان آوريد و او را كمك كنيد(آنگاه خداوند به پيامبران) گفت:آيا به اين پيمان اعتراف نموديد (و از امت هاى خود نيز بر اين امر پيمان گرفتيد؟) همگى گفتند: آرى اعتراف نموديم خدا فرمود: گواه باشيد، و من نيز از شاهدان بر آن هستم».

2.«مسيح به بنى اسرائيل گفت: من نويد دهنده ام به پيامبرى به نام احمد كه بعد از من مى آيد ولى آنان اين سخن را سحر آشكار خواندند».

3.«آنان را كه كتاب داديم، پيامبر را بسان فرزندان خود مى شناسند، گروهى از آنان حق را در حالى كه مى دانند، كتمان مى كنند».

4.«كتاب (قرآن) را بر تو به حق نازل كرديم كه تصديق كننده كتاب پيشين و حاكم بر او است (در موارد اختلاف، اين كتاب حجت است)».

صفحه 136

5.«آنچه از كتاب بر تو وحى كرديم، حق است و تصديق كننده كتاب قبلى است خداوند آگاه و بينا است».

6.«آنگاه كه نوح به قوم خود گفت چرا از گناهان اجتناب نمى كنيد (پرهيزگار نمى شويد) قوم او پيامبران را تكذيب كردند».

7.«آنگاه كه ميثاق مربوط به پيامبران را از آنان گرفتيم و نيز از تو و از نوح و ابراهيم و موسى وعيسى بن مريم از همگى پيمان شديد گرفتيم».

8.«خداوند، دانا به غيب (وحى) است (علم و آگاهى به غيب بالذات مخصوص خدا است) پس بر حقايق غيبى خود، كسى را مسلط نمى كند، مگر رسولى را كه برگزيده است، زيرا خداوند از پيش رو و پشت سر او نگهبانى را بر او قرار مى دهد، تا محقق گردد كه آن پيامبران و رسولان، رسالت هاى الهى را به خوبى ابلاغ نموده اند، و خداوند بر آنچه در برابر آنان است احاطه علمى دارد وشماره هر چيزى را مى داند».

بررسى و تفسير آيات

از بررسى آيات قرآن استفاده مى شود كه از پيامبران الهى سه نوع پيمان گرفته شده است و هر يك با ديگرى به نوعى متمايز مى باشد، اينك ما اين پيمان ها را با توجه به آيات وارد پيرامون آنها مورد بحث قرار مى دهيم.

1. ايمان و نصرت نسبت به پيامبران بعدى

از برخى از آيات استفاده مى شود كه خدا با تأكيد خاصى از پيامبران

صفحه 137

پيشين ميثاق گرفته است كه هرگاه پيامبرى پس از آنان بيايد و تصديق كننده شريعت آنان باشد حتماً به او ايمان بياورند و او را كمك كنند چنان كه مى فرمايد:

(وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتاب وَحِكْمَة ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ ءَ أَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِى قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَانَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدينَ).¹

«به يادا ور ميثاق پيامبران را آنگاه كه به آنان كتاب و حكمت داديم، سپس رسولى آمد كه آنچه را كه با شما بود تصديق نمود (و از شما پيمان گرفت) كه به او ايمان آوريد و او را كمك كنيد(آنگاه خداوند به پيامبران) گفت: آيا به اين پيمان اعتراف نموديد (و از امت هاى خود نيز بر اين امر پيمان گرفتيد؟) همگى گفتند: آرى اعتراف نموديم خدا فرمود: گواه باشيد، و من نيز از شاهدان بر آن هستم».

خدا چگونه از پيامبران و امت هاى آنان براى تصديق پيامبر بعدى و كمك به او پيمان گرفته است؟ لازم است به تفسير قسمت هاى مختلف آيه بپردازيم:

1. (وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ النَّبِيّينَ) مقصود از «تبيين» پيامبرانى هستند كه از آنان پيمان گرفته شده است نه پيامبرانى كه براى آنان اخذ ميثاق شده است به گواه اين كه در ذيل آيه مى فرمايد:

(ءَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرى...) .

«آيا اعتراف نموديد و از امت خود بر اين امر، پيمان گرفتيد؟ ».

1 . آل عمران / 81 .

صفحه 138

بنابر اين پيامبرى كه در آغاز سلسله قرار گرفته، پيامبرى است كه از او اخذ ميثاق شده، و هرگز براى او پيمانى گرفته نشده است و پيامبرى كه در آخر سلسله قرار گرفته براى او فقط اخذ ميثاق شده، ولى از او براى كسى اخذ ميثاق نشده است.

امّا پيامبرانى كه در وسط سلسله قرار گرفته اند از آنان براى پيامبران ديگر پيمان گرفته شده است و هم از ديگران براى آنان اخذ ميثاق شده است.

علت اين كه به اين تفصيل قائل شده ايم اين است كه قرآن فرموده است: از هر پيامبرى دو پيمان، يا در مورد دو امر يك پيمان مركب گرفته شده است:

1. پيمان ايمان (لتؤمنُنَّ به) .

2. پيمان نصرت(لَتَنْصُرنّه) .

و اين دو پيمان يا يك پيمان مركب در مورد پيامبرانى متصور است كه در وسط سلسله قرار دارند، نه در آغاز يا پايان آن، و در اين صورت هرگاه پيامبر واقع در وسط سلسله در زمان حيات پيامبر قبلى مبعوث گردد، وظيفه پيامبر قبلى اين است كه قبلاً از امت خود براى ايمان و نصرت او پيمان بگيرد، و در نتيجه پس از بعثت او بر امت پيامبر پيشين، لازم است كه به او ايمان آورده و ياريش دهند.

بنابر مفاد آيه مورد بحث، از تمام پيامبران پيشين و امت آنان نسبت به پيامبران بعدى پيمان ايمان و كمك گرفته شده است و در نتيجه از تمام پيامبران و امت هاى آنان نسبت به پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) چنين ميثاقى اخذ شده است.

در سخنان امير مؤمنان (عليه السلام) به چنين اخذ ميثاق گسترده اى تصريح شده

صفحه 139

است آنجا كه مى فرمايد:

«بَعَثَ اللّهُ سُبحانَهُ مُحَمَّداً (صلى الله عليه وآله وسلم) رَسُولَ اللّهِ لإِنجازِ عِدَتِهِ وَاِتمامِ نُبُوَّتِهِِ، مَأْخوذاً على النبِيِّينَ مِيثاقُهُ مَشْهُورَةً سِماتُهُ، كَريماً مِيلادُه».¹

«خداوند سبحان حضرت محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) را بر انگيخت تا به وعده خود جامه عمل بپوشاند و سلسله نبوت را به پايان برساند در حالى كه از همه پيامبران نسبت به او پيمان گرفته شده بود، نشانه هاى او معروف و ميلادش كريم و گرامى بود».

2. (ءَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِى...)اين جمله حاكى است كه نه تنها از پيامبران پيمان ايمان و نصرت گرفته شده، بلكه از امت هاى آنان نيز چنين پيمانى گرفته شده است به گواهى جمله (وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرى) .

3. (قالُوا أَقْرَرْنا) ولى در پاسخ، تنها اقرار پيامبران يادآورى شده است نه اخذ پيمان از امت هاى خود و به اصطلاح به يكى از دو جزء پيمان توجه شده نه جزء ديگر.

حالا نكته آن چيست؟ شايد بتوان گفت كه جمله بعدى كه هم اكنون يادآور مى شويم از ذكر آن بى نياز ساخته است.

4. (قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدين)هرگاه خدا و پيامبران همگى شاهد و گواهند ناچار بايد مشهود عليهم نيز در كار باشد كه پيامبران و پيمان آنان گواهى دهند و آن جز امت هر پيامبر، كسى نيست و اگر از امت، چنين پيمانى اخذ نشده بود همگى «شاهد بدون مشهود عليه»خواهند بود.

تا اينجا با مفاد بخش هاى مختلف آيه آشنا شديم كه شامل پيامبر خاتم

1 . نهج البلاغه، خطبه 1.

صفحه 140

نيز مى گردد و روشن شد كه پيمان مأخوذ از پيامبران در اين آيه، يك پيمان كلى است، اينك لازم است با برخى از آياتى كه حاكى از سفارش پيامبران پيشين نسبت به پيامبر خاتم است، آشنا شويم:

قرآن به روشنى نويد مسيح را نسبت به پيامبر خاتم يادآور شده مى فرمايد:

(وَمُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ) .¹

«مسيح به بنى اسرائيل گفت: من نويد دهنده ام به پيامبرى به نام احمد كه بعد از من مى آيد ولى آنان اين سخن را سحر آشكار خواندند».

از آيه ديگر استفاده مى شود كه تبليغ پيامبران پيشين درباره پيامبر خاتم به حدى بود كه اهل كتاب خصوصيات جسمى پيامبر را مانند فرزندان خود مى شناختند چنان كه مى فرمايد:

(الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) .²

«آنان را كه كتاب داديم، پيامبر را بسان فرزندان خود مى شناسند، گروهى از آنان حق را در حالى كه مى دانند، كتمان مى كنند».

ضمير در جمله (يَعْرِفُونَهُ) به حكم سياق آيات به پيامبر بر مى گردد نه به كتاب، زيرا مقتضاى تشبيه معرفت، به شناخت فرزندان، اين است كه پيامبر را مثل فرزندان خود مى شناختند نه كتاب را، زيرا متداول نيست كه گفته

1 . صف/6.
2 . بقره/146.

صفحه 141

شود من فلان كتاب يا فلان خانه را مثل فرزندم مى شناسم، بلكه مى گويند شناخت من نسبت به فلان انسان مانند شناختم نسبت به فرزندم مى باشد.

از مجموع آيات استفاده ميشود كه خدا از پيامبران خود سه پيمان گرفته است:

1 . اخذ پيمان از پيامبران پيشين به پسين

نتيجه اين كه تمام پيامبران پيشين نسبت به پيامبر بعدى هم ابراز ايمان مى كردند و هم كمك و اگر خود ديده از جهان مى بستند، امت خود را نسبت به هر دو مطلب دعوت مى نمودند و در خصوص پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم)علاوه بر اين پيمان عمومى، پيمان خصوصى هم گرفته شده است چنان كه آيات آن را يادآور شديم.

در اين جا احتمال ديگرى هست و آن اين كه مقصود از جمله (ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ)شخص پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) مى باشد نه مطلق پيامبرانى كه دروسط سلسله انبيا قرار گرفته اند، گويى خداوند منان از روز نخست، پيمان ايمان و نصرت نسبت به شخص رسول گرامى گرفته و امت ها را نسبت به ايمان و نصرت او دعوت نموده است هر چند اين قضيه را به صورت كلى (رسول) بيان كرده است.

اين نظريه از برخى از روايات نيز استفاده مى شود:

1. امير مؤمنان (عليه السلام) مى فرمايد:

«إنّ اللّهَ أَخَذَ المِيثاقَ عَلى الأنْبياءِ قَبْلَ نَبِيّنا أَنْ يُخْبِرُوا أُمَمَهُمْ بِمَبْعَثِهِ وَرفْعَتِهِ وَيُبَشِّرُوهُمْ بِهِ وَيَأْمُرُوهُمْ بِتَصْدِيقهِ».¹

1 . مجمع البيان، ط : صيدا، ج 2، ص 468 .

صفحه 142

«خداوند پيش از بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) از پيامبران پيمان گرفته است كه امت هاى خويش را از مكان بعثت و مقام او آگاه سازند و به آمدن او بشارت دهند و امت خود را به تصديق او فرمان دهند».

2. طبرى و سيوطى از امير مؤمنان (عليه السلام) نقل كرده اند كه: خدا هيچ پيامبرى را از زمان آدم به بعد، بر نينگيخت مگر اين كه از او درباره محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) پيمان گرفت كه اگر او در حال حيات وى مبعوث شود، به او ايمان آورد و او را يارى كند و به او دستور داد كه از امت خود براى او پيمان بگيرد.

امام (عليه السلام) اين جمله را گفت آنگاه اين آيه را تلاوت كرد:(وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتاب وَحِكْمَة...).¹

2. اخذ پيمان ايمان از پيامبران پسين به پيشين

پيمان و ميثاقى كه قبلاً مورد بحث بود داراى دو ويژگى بود:

1. از پيامبران پيشين براى پيامبران پسين بود.

2. مورد پيمان دو چيز بود يكى ايمان و ديگرى نصرت وكمك.

ولى ميثاق و پيمانى كه اكنون مورد بحث است از هر دو جهت با ميثاق قبلى متفاوت است، زيرا اوّلاً از پيامبران پسين براى پيامبران پيشين است و ثانياً مورد پيمان يك چيز است وآن ايمان و اعتقاد به نبوت آنان است، يعنى از همه پيامبران پيمان گرفته شده است كه هر يك از آنان به پيامبران قبل از خود ايمان آورده و به كتاب و شريعت آنان مانند كتاب و شريعت خود احترام بگذارند، و

1 . تفسير طبرى، ج3، ص 237، در المنثور، ج2، ص 27، فخر رازى اين حديث را در مفاتيح الغيب، ج2، ص 507 و طبرسى در مجمع البيان، ج2، ص 428 آورده است.

صفحه 143

راز اين پيمان نيز در وحدت جوهر وحقيقت وحى و شرايع آسمانى و هدف پيامبران الهى نهفته است كه در بخش بعدى درباره آن سخن خواهيم گفت.

اين نوع از پيمان نيز از برخى از آيات قرآن استفاده مى شود كه از نظر مى گذرانيم:

1. حضرت مسيح آنگاه كه براى هدايت بنى اسرائيل مبعوث شد ايمان خود را نسبت به پيامبر پيشين ابراز داشت و يادآور شد كه من تصديق كننده كتاب آسمانى پيشين هستم چنان كه مى فرمايد:

(...مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ...) .¹

2. درباره پيامبر گرامى مى فرمايد:

(وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ...) .²

«كتاب (قرآن) را بر تو به حق نازل كرديم كه تصديق كننده كتاب پيشين و حاكم بر او است (در موارد اختلاف، اين كتاب حجت است)».

وباز مى فرمايد:

(وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللّهَ بِعِبادِهِ لَخَبيرٌ بَصِيرٌ).³

«آنچه از كتاب بر تو وحى كرديم، حق است و تصديق كننده كتاب قبلى است خداوند

1 . صف/6; و به همين مضمون است آيه 50 سوره آل عمران و 46 مائده.
2 . مائده/48.
3 . فاطر/31.

صفحه 144

آگاه و بينا است».¹

البته اين آيات هر چند درباره حضرت مسيح و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) وارد شده است كه هر يك از آنان تصديق كننده پيامبران پشين بودند ولى به حكم اين كه خصوصيتى ازاين نظر در مورد اين دو پيامبر در كار نيست مى توان گفت از تمام پيامبران بعدى نسبت به پيامبران قبلى پيمان گرفته شده است كه آنان را تصديق نمايند.

شايد حكمت اين كه تمام پيامبران بايد به يكديگر ايمان آورده و همه تصديق كننده يكديگر باشند اين است كه تحقق اهداف الهى در گرو هماهنگى ووحدت كلمه آنان امكان پذير است و به خاطر پيوستگى در تبليغ و هماهنگى در هدف، قرآن تكذيب يك پيامبر را تكذيب همگان تلقى مى كند، مثلاً قوم نوح كه فقط پيامبر خود را تكذيب كرده بودن، آنان را تكذيب كننده تمام انبياء به شمار آورده است چنان كه مى فرمايد:

(كَذَّبَتْ قَومُ نُوح الْمُرْسَلِينَ* إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُون).²

«آنگاه كه نوح به قوم خود گفت چرا از گناهان اجتناب نمى كنيد (پرهيزگار نمى شويد) قوم او پيامبران را تكذيب كردند».

3. پيمان امانت در ابلاغ وحى

در اين جا پيمان سومى نيز از پيامبران گرفته شده است و آن اين كه بايد

1 . و به همين مضمون است آيه 30 سوره احقاف آنجا كه مى فرمايد:(...إِنّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ...) (نيز به آيات 97 بقره و 3 آل عمران مراجعه شود).
2 . شعراء/105ـ106.

صفحه 145

اين آموزگاران الهى پس از تلقى و دريافت وحى، آن را به خوبى حفظ كرده و به مردم ابلاغ كنند اين مطلب نيز از برخى از آيات قرآن به دست مى آيد چنان كه مى فرمايد:

(وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوح وَإِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسى ابنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً).¹

«آنگاه كه ميثاق مربوط به پيامبران را از آنان گرفتيم و نيز از تو و از نوح و ابراهيم و موسى وعيسى بن مريم از همگى پيمان شديد گرفتيم».

در اين آيه هر چند متعلق ميثاق بيان نشده است، ولى احتمال دارد كه مقصود ابلاغ رسالت الهى و سعى و كوشش در گسترش آن و عدم تصرف در مفاد آن باشد و علت اين كه فقط پنج پيامبر را پس از ميان تمام پيامبران نام برده است اهميت و عظمت رسالت آنان و علو مقام و منزلت آنان است.

البته در اينجا احتمال ديگرى نيز هست و آن اين كه اين آيه مربوط به پيمان ايمان (دومين پيمان) باشد، لكن با توجه به اين كه ميثاق به طور مطلق ذكر گرديده و متعلق آن بيان نشده است بهتر اين است كه آن را بر هر دو معنى حمل كنيم، يعنى پيمان ايمان و پيمان امانت در ابلاغ وحى.

در آيه ديگر مى فرمايد:

(عالِمُ الغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً* إِلاّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُول فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْن يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً *لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ

1 . احزاب/7.

صفحه 146

بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَىْء عَدَداً) .¹

«خداوند، دانا به غيب (وحى) است (علم و آگاهى به غيب بالذات مخصوص خدا است) پس بر حقايق غيبى خود، كسى را مسلط نمى كند، مگر رسولى را كه برگزيده است، زيرا خداوند از پيش رو و پشت سر او نگهبانى را بر او قرار مى دهد، تا محقق گردد كه آن پيامبران و رسولان، رسالت هاى الهى را به خوبى ابلاغ نموده اند، و خداوند بر آنچه در برابر آنان است احاطه علمى دارد وشماره هر چيزى را مى داند».

اگر چه در اين آيه كلمه ميثاق نيامده است ولى واقعيت آن به روشنى بيان گرديده است و با توجه به اطلاق «ميثاق» در آيه قبل، دلالت آن بر مدعا تمام و روشن است و در هر حال نكته ديگرى كه به روشنى از اين آيه استفاده مى شود، مسئله عصمت پيامبران در مرحله ابلاغ وحى است كه در آينده به طور جداگانه درباره آن بحث خواهيم كرد.

امير مؤمنان (عليه السلام) در مورد اين پيمان الهى از پيامبران چنين مى فرمايد:

«واصْطَفى سُبْحانَهُ مِنْ وُلْدِهِ أَنْبِياءَ، أَخَذَ عَلى الوَحى مِيثاقَهُمْ وَعَلى تَبْليغِالرِّسالَةِ أَمانَتَهُمْ».²

«خداوند از فرزندان آدم پيامبرانى را برگزيد، و بر دريافت وحى و تبليغ رسالت الهى از آنان پيمان امانت گرفت».

1 . جن/26ـ28.
2 . نهج البلاغه، خطبه 1.

صفحه 147

8 لزوم ايمان به همه پيامبران

آيات موضوع

1. (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ...) (آل عمران/19).

2. (ما كانَ إِبْراهيمُ يَهُودِيّاً وَلا نَصْرانِيّاً وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ المُشْرِكينَ)(آل عمران/67).

3. (وَوَصّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِىَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)(بقره/132).

4. (وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِه لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ)(زخرف/28).

5. (وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّمَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ)(بقره/111).

6. (وقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنِيفاً...) (بقره/135).

صفحه 148

7.(بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ...) (بقره/112).

8. (قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهيمَ وَإِسماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعقُوبَ...وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ)(بقره/136).

9. (لَيْسَ البِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ البِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَاليَومِ الآخِرِ وَالمَلائِكَةِ وَالكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ...)(بقره/177).

10. (آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِوَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْ رُسُلِهِ ...)(بقره/285).

ترجمه آيات

1.«دين نزد خدا همان اسلام است».

2.«ابراهيم هرگز نه يهودى بود و نه نصرانى، بلكه او مسلمانى بود كه از آيين توحيد پيروى مى كرد و هرگز مشرك نبود».

3.«ابراهيم و يعقوب فرزندان خود را به طريقه ابراهيم سفارش كردند و يعقوب به فرزندان خود گفت : خدا دين خود را براى شما برگزيده، بكوشيدكه بدون اسلام از دنيا نرويد».

4.«او (ابراهيم) كلمه توحيد را به عنوان يك سنت ماندگار در نسل خود قرار داد شايد آنان به خدا بازگردند».

5.«يهود و نصارى گفتند: هرگز كسى داخل بهشت نخواهد شد مگر آن كس كه يهودى و يا نصرانى باشد ».

6.«يهود و نصارى گفتند، يهودى يا نصرانى باشيد تا هدايت گرديد».

7.«آرى پاداش كسى كه نيكوكار و در برابر خدا تسليم باشد نزد پروردگارش محفوظ است».

8.(«شما اى پيامبر و اى مسلمانان، به يهود و نصارى) بگوييد: ما به خدا و آنچه كه بر ما نازل گرديده (قرآن) و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط نازل گرديده و به آنچه به موسى و عيسى و ساير پيامبران الهى داده شده، ايمان داريم،ميان آن پيامبران (از نظر ايمان) فرقى قائل نيستيم و ما تسليم امر پروردگار مى باشيم پس

صفحه 149

اگر آنان (يهود و نصارى) به آنچه كه شما ايمان آورده ايد، ايمان آورند، هدايت گرديده و اگر روى برتابند پس آنان با شما در نزاع وجنگ خواهند بود و به زودى خداوند، شما را از شر آنان كفايت خواهد كرد (شما را بر آنان غالب مى گرداند) و او شنوا و دانا است».

9.«بر و نيكى اين نيست كه به سوى شرق يا غرب روى آوريد بلكه نيكى ( نيكو كار) كسى است كه به خدا و روز قيامت و فرشتگان و كتاب هاى آسمانى و پيامبران الهى، ايمان آورده است».

10.«رسول خاتم به آنچه از جانب خدا بر او نازل گرديده است ايمان آورده، و همه مؤمنان (پيروان او) به خدا و فرشتگان و كتاب ها و رسولان الهى ايمان آورده اند، (آنان مى گويند) ما (در مورد ايمان به پيامبران) هيچ گونه فرقى ميان آنان قائل نيستيم(و به همگى ايمان داريم».

بررسى و تفسير آيات

مشيت حكيمانه خداوند بزرگ بر اين تعلق گرفته است كه براى نجات بشر از چنگال جهالت ها و انحراف ها فقط يك دين تشريع كند و پيامبران را براى تبليغ آن اعزام نمايد واين دين همان دين اسلام است كه از روز نخست در

صفحه 150

قلمرو تبليغ پيامبران قرار گرفته است و همگى براى بازگو كردن آن اعزام شده اند قرآن به اين حقيقت در آيه هاى ياد شده در زير تصريح مى كند:

1. (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ...) .¹

«دين نزد خدا همان اسلام است».

2. (ما كانَ إِبْراهيمُ يَهُودِيّاً وَلا نَصْرانِيّاً وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ المُشْرِكينَ).²

«ابراهيم هرگز نه يهودى بود و نه نصرانى، بلكه او مسلمانى بود كه از آيين توحيد پيروى مى كرد و هرگز مشرك نبود».

3. (وَوَصّى بِها إِبْراهِيمُ بَنيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِىَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا ّ وَ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ).³

«ابراهيم و يعقوب فرزندان خود را به طريقه ابراهيم سفارش كردند و يعقوب به فرزندان خود گفت : خدا دين خود را براى شما برگزيده، بكوشيدكه بدون اسلام از دنيا نرويد».

4. (وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِى عَقِبِه لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) .⁴

«او (ابراهيم) كلمه توحيد را به عنوان يك سنت ماندگار در نسل خود قرار داد شايد آنان به خدا بازگردند».

اين آيات و آيات همانند آنها مى رسانند كه تمام شرايع آسمانى لباس هاى مختلف بر اندام دين واحد (توحيد) بوده و خدا جز يك دين، دين ديگرى را تشريع نكرده است البته مقصود از اين كه دين خدا از روز نخست تا آخر يك

1 . آل عمران / 19 .
2 . آل عمران / 67 .
3 . بقره / 132.
4 . زخرف / 28 .

صفحه 151

دين بوده اين نيست كه تمام مذاهب آسمانى در هر زمان شايستگى پيروى دارند، بلكه با اعتراف به وحدت دين، يادآور مى شويم كه شرايع كاملاً مختلف بودند و شرايع سماوى متناسب با استعدادها و شايستگى هاى امت ها در ادوار مختلف تاريخ تنظيم وتشريع شده اند و در حقيقت هر يك از اين شرايع كلاس هايى بوده است كه مى بايست بشر، براى تكامل خود در آنها آموزش ببيند، و آخرين كلاس براى آخرين امت، همان آخرين شريعتى است كه به وسيله پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)عرضه شده است. اگر بگوييم همه اين شرايع بر حقند به همان معنا است كه هر كلاسى نسبت به دانش آموز آن مناسب است و اگر بگوييم شريعت حق، همان شريعت محمدى (صلى الله عليه وآله وسلم) است مقصود اين است كه فارغ التحصيلان كلاس هاى قبلى فقط بايد در اين كلاس آموزش ببينند و پيروى از شرايع پيشين بسان بازگشت به كلاس هاى پيشين است نسبت به كسى كه از آنها فارغ التحصيل شده است.

قرآن به اين حقيقت با اين آيه اشاره كرده است:

(...لِكُلّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً...).¹

«براى هر يك از شماها آبشخور و طريقى قرار داديم و اگر خدا مى خواست همه شما را يك امت قرار مى داد».

گويى دين، فيض الهى است كه به سوى بشر سرازير گرديده است و هر يك از مذاهب آسمانى طريقى است كه هر يك از امت ها از طريق خاص خود وارد آن شريعه شده و عطش جان و خرد را با آن فرو نشانده اند.

اكنون با توجه به اصل ياد شده (وحدت دين در تمام شرايع آسمانى) با مطلب ديگرى روبرو مى شويم و آن عبارت از «لزوم ايمان به همه پيامبران الهى»

1 . مائده / 48.

صفحه 152

است، زيرا انكار شريعت برخى از پيامبران و ايمان به برخى از آنان به منزله ايمان به بخشى از يك شريعت و انكار بخش ديگر آن است، كه مردود و نادرست است. بنابر اين نخستين دليل بر لزوم ايمان به عموم پيامبران، همان وحدت حقيقت شرايع آسمانى و مأموريت هاى پيامبران است.

دومين دليل بر لزوم ايمان به همه پيامبران، آيات ميثاق است كه در فصل قبل مشروحاً پيرامون آنها بحث گرديد زيرا همان گونه كه از هر يك از پيامبران براى ديگر رسولان الهى ميثاق ايمان گرفته شده است، از امت هاى آنان هم اين ميثاق اخذ گرديده است.

سومين دليل بر اين مسئله آيات خاصى از قرآن كريم است كه در اين باره نازل گرديده و هدف اصلى ما در اين فصل تفسير اين دسته از آيات قرآنى است لكن قبل از ذكر وتفسير آيات، نكته اى را يادآور مى شويم وآن اين كه:

يهود و نصارى معتقد به اين انديشه نادرست و بى پايه بودند كه جز دين و پيامبر آنان هيچ آيين ديگرى پذيرفته نيست، و تنها كسانى اهل نجات و سعادت خواهند بود و به بهشت راه مى يابند كه به پيامبر آنان ايمان آورده و از شريعت او پيروى نمايند.

قرآن كريم در اين باره چنين مى فرمايد:

(وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الجَنَّةَ إِلاّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى...).¹

«يهود و نصارى گفتند:هرگز كسى داخل بهشت نخواهد شد مگر آن كس كه يهودى و يا نصرانى باشد ».

1 . بقره / 111 .

صفحه 153

وباز مى فرمايد:

(وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا...).¹

«يهود و نصارى گفتند، يهودى يا نصرانى باشيد تا هدايت گرديد».

قرآن كريم پس از نقل اين انديشه بى پايه به شدت آن را مردود دانسته و آن را در شمار آرزوهاى كودكانه و بى مايه به شمار آورده مى فرمايد:

(تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ).²

«آن (عقيده) آرزوى آنان است بگو اگر در اين عقيده صادق مى باشيد(با واقع مطابقت دارد) بر آن اقامه برهان نماييد».

آنگاه به حقيقت شرايع آسمانى اشاره كرده و مى فرمايد:

«عامل نجات و راه رسيدن به پاداش هاى اخروى چيزى جز تسليم به خدا و احكام الهى نيست».

(بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون).³

شكى نيست كه اسلام و احسان در مورد هر امتى به اين است كه به پيامبر عصر خود ايمان آورده و به دستورات او با نهايت خلوص گردن نهند و نيكوكار ومحسن باشند و اين مطلب در مورد اهل كتاب، آن گاه تحقق مى يابد كه به پيامبر اسلام، ايمان آورند و از شريعت او پيروى نمايند.

1 . بقره/135.
2 . بقره/111.
3 . بقره /112.

صفحه 154

با توجه به اين انديشه و عقيده بى پايه اهل كتاب و اصرار آنان بر آن، غالب آيات مربوط به لزوم ايمان به همه پيامبران، ناظر به اهل كتاب است، ولى اين مطلب، مانع از عموميت مفاد آيات نخواهد بود.

واينك بررسى اين آيات:

1.(قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهيمَ وَإِسماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعقُوبَ و الأَسْباطِ وَ ما أُوتِىَ مُوسى وَ عِيسى َوَ ما أُوتِىَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ* فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدوا وَإِنْ تَوَلَّوا فَإِنَّما هُمْ فِى شِقاق فَسَيْكفِيكَهُمُ اللّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ).¹

(«شما اى پيامبر و اى مسلمانان، به يهود و نصارى) بگوييد: ما به خدا و آنچه كه بر ما نازل گرديده (قرآن) و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط نازل گرديده و به آنچه به موسى و عيسى و ساير پيامبران الهى داده شده، ايمان داريم،ميان آن پيامبران (از نظر ايمان) فرقى قائل نيستيم و ما تسليم امر پروردگار مى باشيم پس اگر آنان (يهود و نصارى) به آنچه كه شما ايمان آورده ايد، ايمان آورند، هدايت گرديده و اگر روى برتابند پس آنان با شما در نزاع وجنگ خواهند بود و به زودى خداوند، شما را از شر آنان كفايت خواهد كرد (شما را بر آنان غالب مى گرداند) و او شنوا و دانا است.

2. دومين آيه اى كه بيانگر لزوم ايمان به همه پيامبران الهى است، آيه (86) سوره آل عمران است و از آنجا كه اين آيه كاملاً با آيه (136) بقره كه قبلاً آن را نقل نموديم مشابهت دارد، نيازى به نقل جداگانه آن نيست.

3. سومين آيه در اين مورد آيه (177) سوره بقره است چنان كه

1 . بقره/137ـ136.

صفحه 155

مى فرمايد:

(لَيْسَ البِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ المَشْرِقِ وَالمَغْرِبِ وَلكِنَّ البِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَاليَومِ الآخِرِ وَالمَلائِكَةِ وَالكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ...) .

«بر و نيكى اين نيست كه به سوى شرق يا غرب روى آوريد¹ بلكه (نيكو كار) كسى است كه به خدا و روز قيامت و فرشتگان و كتاب هاى آسمانى و پيامبران الهى، ايمان آورده است».

نكته جالب توجه در آيه اين است كه لفظ «كتاب» در آيه به صورت مفرد آمده و كلمه جمع «كتب» به كار نرفته است و شايد جهت آن اين است كه روح همه كتاب هاى آسمانى يكى است و همه شرايع الهى بر پايه توحيد و معاد استوار مى باشند، در هر صورت در اين آيه ايمان به همه كتاب هاى آسمانى و پيامبران الهى، از شرايط لازم براى ورود در جرگه نيكوكاران به شمار آمده است.

4. آيه چهارمى كه بر اين اصل قرآنى (لزوم ايمان به همه پيامبران الهى ) گواهى مى دهد آيه (285) سوره بقره است چنان كه مى فرمايد:

(آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِوَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْ رُسُلِهِ ...).

1 . مقصود از روى آوردن به مشرق، توجه مسيحيان مدينه است به جانب شرق به هنگام نماز، و مقصود از مغرب توجه نمودنن يهوديان مدينه است به جانب بيت المقدس، و اين آيه پس از تغيير قبله از بيت المقدس به جانب كعبه نازل گرديده است زيرا قبله پس از تغيير يافتن آن، به صورت يك بحث جدّى در ميان يهود و نصارى مطرح طرديده و گويا اصلى ترين مسئله براى ارتباط با خدان همان برگزارى نماز آن هم به جانب مشرق و مغرب بود به همين جهت اين آيه اركان اصلى ايمان و عوامل مهم نجات بخش و سعادت آفرين را يا دآور شده و بر طرز تفكر بى پايه آنان خط بطلان كشيده است (مجمع البيان، ج 1، ص 263) .

صفحه 156

«رسول خاتم به آنچه از جانب خدا بر او نازل گرديده است ايمان آورده، و همه مؤمنان (پيروان او) به خدا و فرشتگان و كتاب ها و رسولان الهى ايمان آورده اند، (آنان مى گويند) ما (در مورد ايمان به پيامبران) هيچ گونه فرقى ميان آنان قائل نيستيم(و به همگى ايمان داريم)».

از مطالعه مجموع آيات ياد شده به روشنى به دست مى آيد كه قرآن بر مسئله لزوم ايمان به همه پيامبران الهى تأكيد ورزيده و از اين نظر، هيچ گونه فرقى ميان آنان قائل نيست و مفاد اين آيات اگر چه ناظر به امت اسلامى و ايمان آنان به همه پيامبران پيشين است و در نتيجه شامل پيامبران بعدى نمى شود، ولى با توجه به دو مطلب مى توان گفت: اصل لزوم ايمان به همه انبياء شامل امت هاى پيشين نسبت به پيامبران بعدى نيز هست:

1. آيات ميثاق كه در فصل گذشته بررسى گرديد، زيرا مفاد آيات مربوط به «ميثاق» اين بود كه از هر يك از پيامبران ميثاق گرفته شده است كه پيامبر بعدى را تصديق و تأييد نمايد و از امت خويش نيز براى پيامبر بعدى پيمان ايمان و نصرت بستانند.

2. همان گونه كه يادآور شديم غالب آيات ياد شده ناظر به تفكر نادرست يهود و نصارى است كه هر يك مى پندارد، يگانه راه نجات و دين مقبول ايمان به موسى و عيسى (عليهما السلام) است بديهى است آنان در اين تفكر نادرست، به پيامبر بعدى نظر داشتند نه پيامبر قبلى، يهود ايمان به عيسى و محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) را لازم نمى دانست و نصارى علاوه بر اين كه ايمان به موسى را لازم نمى دانست، به پيامبر بزرگ اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) هم ايمان نداشت و قرآن با اين انديشه نادرست به مخالفت برخاسته و اعلان مى دارد كه ايمان به يك پيامبر، بدون ايمان به ديگر پيامبران الهى (خواه پيامبران سابق و خواه پيامبران لاحق) ايمان كامل و مورد قبول خدا نخواهد بود.

صفحه 157

وبه عبارت ديگر: تبعيض در ايمان به پيامبران الهى همانند تبعيض در ايمان به آيين يك پيامبر است و همان گونه كه تبعيض در مورد دوم نامعقول ونامقبول است، تبعيض وتفكيك در مورد نخست نيز نادرست مى باشد.

حكمت اين اصل قرآنى نيز از آنچه در آغاز يادآور شديم كاملاً روشن است زيرا جوهر و روح همه شرايع آسمانى يك چيز است و شريعت لاحق مكمل شريعت سابق است در اين صورت عدم ايمان به شريعت لاحق، يا سابق به معنى ايمان نداشتن به روح وحقيقت همان شريعتى است كه به ظاهر مورد قبول قرار گرفته است.

صفحه 158

9 تعداد پيامبرانى كه از جانب خدا

مبعوث گرديده اند

آيات موضوع

1. (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ...)(غافر/78).

2. (أَلَمْ تَرَ إِلىَ المَلأِ مِنْ بَنِى إِسْرائيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِىّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً)(بقره/246).

3. (أَوْ كَالَّذِى مَرَّ عَلى قَرْيَة وَهِىَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها...) (بقره/259).

4. (فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً) (كهف/65).

5. (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ...) (آل عمران/19).

6. (...لِكُلّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً...)(مائده/48).

7. (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهيمَ

صفحه 159

وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا...)(شورى/13).

ترجمه آيات

1.«قبلاً پيامبرانى را بر انگيختيم. سرگذشت برخى از آنها را نقل كرديم و سرگذشت برخى را براى تو بيان نكرديم».

2.«نديدى گروهى از بنى اسرائيل به پيامبر خود گفتند كه براى ما فرماندهى را بر انگيز؟».

3.«يا مانند آن كس كه بر ويران كده اى گذر كرد».

4.«بنده اى از بندگان ما را يافتند كه به او از جانب خود رحمتى داده بوديم و از نزد خود او را دانش آموخته بوديم» مفسران مى گويند مقصود «خضر» است.

5.«دين الهى همان اسلام است».

6.«براى هر يك از شما راه و روش خاصى قرار داديم».

7.«براى شما از دين همان را تشريع كرد كه به نوح توصيه نمود و همان كه به تو (پيامبر اسلام) وحى كرديم و (همان كه ) به ابراهيم و موسى و عيسى سفارش نموديم، كه دين را برپا داريد و گروه گروه نشويد».

بررسى و تفسير آيات

مشيت حكيمانه خدا ـ همان طور كه تشريح شد ـ بر اين تعلق گرفته كه بشر را از طريق اعزام پيامبران به شاهراه توحيد، هدايت كرده و با وضع قوانين

صفحه 160

عادلانه، حدود و وظايف و حقوق آنان را معين سازد، و تمايلات درونى آنان را به نحو صحيح رهبرى كند.

از جمله مسائل قابل طرح و بحث در اين رابطه مسائل ياد شده در زير است:

1. تعداد پيامبران الهى.

2. فلسفه تعدد و كثرت پيامبران.

3. اسامى پيامبران.

4. نخستين پيامبر صاحب شريعت.

مسائل ياد شده كه در حقيقت يك رشته مباحث تاريخى در زمينه نبوت عامه است، در اين فصل به طور فشرده مورد بحث قرار مى گيرند.

1. تعداد پيامبران الهى

قرآن عدد و شماره پيامبران را ذكر نكرده است، ولى به طور ضمنى كثرت و فزونى آنان را يادآور مى شود چنان كه مى فرمايد:

(...وَإِنْ مِنْ أُمَّة إِلاّ خَلا فِيها نَذِيرٌ) .¹

وباز مى فرمايد:

(وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً...) .²

1 . فاطر / 14 .
2 . نحل / 36 .

صفحه 161

ونيز مى فرمايد:

(...وَلِكُلِّ قَوم هاد) .¹

مفاد صريح اين آيات، اين است كه در ميان همه اقوام و امت ها و اجتماعات بشرى از روز نخست تا زمان پيامبر خاتم (صلى الله عليه وآله وسلم) پيوسته از جانب خداوند پيامبرانى برگزيده شده اند و با توجه به تعدد و كثرت اقوام واجتماعات بشرى، چه در يك عصر و زمان چه در دوره هاى مختلف تاريخ، نتيجه مى گيريم كه از جانب خداوند، پيامبران زيادى مبعوث گرديده اند هر چند شماره دقيق آنان از نظر قرآن تعيين نگرديده است لكن در روايات، شماره و عدد پيامبران به يكصد و بيست و چهار هزار بالغ مى باشد.

شيخ صدوق (ت306ـ م381) روايت شناس معروف شيعه در كتاب عقايد خود كه چكيده و عصاره روايات است مى گويد: عقيده ما بر اين است كه 000,124 پيامبر از جانب خدا مبعوث گرديده و هر پيامبرى براى خود وصى وجانشينى داشت كه مسئوليت هدايت را پس از خود به او واگذار مى نمود و معتقديم كه همه آنان با برنامه حق و استوار، از جانب خدا برانگيخته شده اند گفتار آنان گفتار خدا، و فرمان آنان، فرمان خدا مى باشد. همچنان كه پيروى آنان، پيروى خدا و مخالفت با آنان، مخالفت با خدا است. سخنان آنان همگى از جانب خدا ووحى او بوده است، و در اين ميان پنج پيامبر درخشندگى خاصى دارند و آسياب نبوت بر محور آنان مى چرخد، و همگى صاحبان شريعت بوده و شريعت هر يك از آنان با شريعت بعدى نسخ گرديده است و اين پنج نفر عبارتند از :«نوح، ابراهيم، موسى، عيسى و محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم)» و

1 . رعد / 7 .

صفحه 162

آنان پيامبران اولو العزم مى باشند درود خدا بر همه آنان باد ، و پيامبر خاتم سرور و برتر آنها است، با آيين حق آمده و گذشتگان را تصديق كرده است.¹

كلام صدوق در اعتقادات، عصاره رواياتى است كه در اين مورد وارد شده است و اگر اين روايات به صورت متواتر يا به شكل توأم با قرآن نقل شده باشند مى تواند مبناى عقيدتى باشند.

2. حكمت كثرت پيامبران

حكمت يا راز كثرت و تعدد پيامبران بسيار روشن است به طور كلى مى توان دو امر را عامل فزونى رسولان الهى دانست:

1. تكامل بشر و دگرگونى شرايط حيات.

2. پراكندگى اقوام و جمعيت ها.

بشر در طول تاريخ حيات خود راه تكامل را پيموده و به تدريج سطح تفكر و دانش او بالا رفته است، بشر ابتدايى از فكر و انديشه اى همانند بشر دوره هاى بعد، برخوردار نبوده است. اين از يك طرف.

از طرف ديگر شرايط زندگى در دوره هاى تاريخ و نيز نقاط مختلف جغرافيايى در يك مقطع تاريخى، مختلف بوده و از نظر اخلاقى، فرهنگى، سياسى ـ اقتصادى وجهات ديگر تفاوت هايى حكمفرما بوده است و بالطبع حل اين مشكلات و مسائل برنامه هاى خاصى را طلب مى كرده است. از اين جهت خداوند براى پاسخگويى به مشكلات ومسائل گوناگون جوامع بشرى در دوره هاى متوالى (يا در يك مقطع تاريخى) پيامبرانى را مبعوث نموده است اين

1 . اعتقادات صدوق، ص 96 ـ 97 .

صفحه 163

يكى از علل تعدد رسولان الهى است.

عامل ديگر تعدد پيامبران در يك مقطع تاريخى و عصر واحد، پراكندگى اقوام وجمعيت هاى بشرى از يك طرف، و نبودن وسائل ارتباط جمعى لازم از طرف ديگر است و با توجه به عموميت دلايل لزوم بعثت مى بايست براى همه اقوام وجوامع بشرى پيامبرانى مبعوث شوند. در نتيجه هم در يك دوره و هم در دوره هاى تاريخى متوالى، پيامبرانى متعدد از جانب خدا برا نگيخته شده اند، چرا جريان بعثت با پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) متوقف گرديد و به عبارت ديگر، راز خاتميت در مسئله نبوت چيست اين بحث ديگرى است . ما در تفسير موضوعى ديگر خود به نام «مفاهيم القرآن» كه به زبان عربى تأليف گرديده است در اين باره به تفصيل بحث كرده ايم.¹

3. اسامى پيامبران در قرآن

قرآن علاوه بر اين كه كثرت پيامبران را به صورت ضمنى بيان كرده است، يادآور مى شود كه سرگذشت گروهى از آنان در قرآن آمده و سرگذشت گروه ديگر بازگو نشده است چنان كه مى فرمايد:

(...مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ...).²

«قبلاً پيامبرانى را بر انگيختيم. سرگذشت برخى از آنها را نقل كرديم و سرگذشت برخى را براى تو بيان نكرديم».

1 . مفاهيم القرآن، ج3، ص 83ـ318، لازم به ذكر است كه بخش خاتميت كتاب مزبور توسط دوست عزيز جناب آقاى استادى به پارسى برگردانده شده و كراراً چاپ شده است.
2 . غافر/78.

صفحه 164

پيامبرانى كه اسامى آنها در قرآن آمده از (26) نفر تجاوز نمى كند.¹ و آنان عبارتند از: آدم، نوح، ادريس، هود، صالح، ابراهيم، لوط، اسماعيل، اليسع، ذو الكفل، الياس، يونس ، اسحاق، يعقوب، يوسف، شعيب، موسى، هارون، داوود، ايوب، سليمان، زكريا، يحيى، اسماعيل صادق الوعد²، عيسى و محمد (صلى الله عليه وآله وسلم).

البته برخى از پيامبران داراى دو نامند مانند: ذو الكفل، همان يوشع بن نون و يعقوب همان اسرائيل است، يونس همان ذو النون و عيسى همان مسيح مى باشد، و در باره پيامبر اسلام علاوه بر محمد (صلى الله عليه وآله وسلم)، «احمد» نيز آمده است حتى از نظر برخى الفاظ: «يس»، «طه» از اسامى آن حضرت است، ولى احتمال دارد كه اين الفاظ جزء حروف مقطعه باشند.

علاوه بر پيامبرانى كه نام صريح آنان در قرآن آمده است، از برخى نيز به صورت كنايه ياد شده است چنان كه مى فرمايد:

(أَلَمْ تَرَ إلىَ المَلأِ مِنْ بَنِى إِسْرائيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِىّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً...).³

«نديدى گروهى از بنى اسرائيل به پيامبر خود گفتند كه براى ما فرماندهى را بر انگيز؟».

مفسران مى گويند مقصود از اين نبى «شمعون» يا «يوشع بن نون» يا

1 . بحار الأنوار، ج11، باب 1، روايات 21، 24، 25، 43، 48، 61، 67و 68 رجوع شود.
2 . مرحوم علامه طباطبايى اسماعيل صادق الوعد را غير از اسماعيل فرزند ابراهيم دانسته اند و اسماعيل نخست فرزند حزقيل است كه از پيامبران الهى بوده و در راه تبليغ رنج فراوانى ديده تا آنجا كه قومش پوست سر و صورت او را كندند(الميزان، ج14، ص 67).
3 . بقره/246.

صفحه 165

«اشموئيل »(اسماعيل) است.¹

وباز مى فرمايد:

(أَوْ كَالَّذِى مَرَّ عَلى قَرْيَة وَهِىَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها...).²

و مقصود از آن «عزيز» يا «ارميا» و يا «خضر» است.³

وباز مى فرمايد:

(فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً).⁴

«بنده اى از بندگان ما را يافتند كه به او از جانب خود رحمتى داده بوديم و از نزد خود او را دانش آموخته بوديم» مفسران مى گويند مقصود «خضر» است».⁵

4. پيامبران صاحب شريعت

شكى نيست كه همه پيامبران الهى هدف واحدى داشتند و آن هدف به طور فشرده عبارت بود از اصلاح و هدايت بشر در زمينه هاى عقيدتى و تعديل غرايز و شؤون مختلف زندگى اجتماعى، گذشته از اين كه همه آنان هدف واحدى را تعقيب مى كردند در دو جهت ديگر نيز متحد و هم آهنگ بودند يكى اين كه تعاليم همگى از جانب خداوند بود و ديگرى اين كه برنامه هاى همه آنان بر محورهاى توحيد و معاد استوار بود، همه آنان بشر را به يكتاپرستى و تسليم

1 . مجمع البيان، ج1، ص 350.
2 . بقره/259.
3 . مجمع البيان، ج1، ص 370.
4 . كهف/65.
5 . در بحار الأنوار ج 11، باب 1، حديث 65 اسامى برخى از انبيا آمده است.

صفحه 166

در برابر اراده و مشيت پروردگار دعوت مى كردند چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ...).¹

«دين الهى همان اسلام است».

ولى تحقق بخشيدن به اهداف ياد شده و نيز متبلور ساختن روح تسليم در همه مراحل و شئون زندگى فردى و اجتماعى بشر در گرو برنامه ها و دستور العمل هاى خاصى بود كه از آنها به عنوان «شريعت» ياد مى شود بنابر اين در رابطه با اهداف پيامبران و ايفاى رسالت آنان دو مطلب مطرح مى گردد يكى «دين» و ديگرى «شريعت» دين همان اصول اعتقادى است كه قرآن از آن با كلمه «اسلام» تعبير نموده است و ديگرى برنامه و تعاليم مربوط به تنظيم مقررات اجتماعى و آداب زندگى كه قرآن از آن به عنوان «شريعت» ياد كرده و مى فرمايد:

(...لِكُلّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً...).²

«براى هر يك از شما راه و روش خاصى قرار داديم».

مسلم است كه در عين اين كه «دين» در طول رسالت پيامبران ثابت بوده است ولى شرايع آسمانى يكسان و ثابت نبوده اند و قسمت هايى از شريعت پيشين به واسطه شريعت پسين نسخ مى گرديده است.

اكنون اين سؤال مطرح مى شود كه آيا همه پيامبرانى كه از جانب خداوند برگزيده شده اند، داراى شريعت بوده اند، يا آن كه تنها برخى از آنان صاحب شريعت بوده و ديگران ترويج كننده شريعت آنان بوده اند؟

اگر چه از آيه (48) سوره مائده (لِكُلّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً) به

1 . آل عمران/19.
2 . مائده /48.

صفحه 167

نظر مى رسد كه هر يك از پيامبران داراى شريعت و روش خاصى بودند ولى از برخى ديگر از آيات قرآن به دست مى آيد كه پيامبران صاحب شريعت، تنها پنج نفر بوده اند كه عبارتند از: نوح، ابراهيم، موسى،عيسى و حضرت محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) چنان كه مى فرمايد:

(شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا...).¹

«براى شما از دين همان را تشريع كرد كه به نوح توصيه نمود و همان كه به تو (پيامبر اسلام) وحى كرديم و (همان كه ) به ابراهيم و موسى و عيسى سفارش نموديم، كه دين را برپا داريد و گروه گروه نشويد».

مخاطب در آغاز آيه پيامبر و مسلمانان مى باشند (شَرَعَ لَكُمْ) و مقصود از «دين» همان محورهاى ثابت در زمينه مبدأ و معاد و معارف نيست زيرا اگر مقصود آنها بود ذكر چند پيامبر موردى نداشت زيرا آن محورها چنانچه بيان گرديد در طول تاريخ رسالت انبيا ثابت بوده است و در اين صورت مناسب اين بود كه گفته شود: «شرع لكم من الدين ما وصّى به النبيّين من قبلك» بنابراين مقصود از «دين» همان شريعت است و از اين كه تنها نام چند پيامبر را برده است و از پيامبران قبل از نوح هم ذكرى به ميان نياورده است دو مطلب استفاده مى شود:

1. پيامبران صاحب شريعت پنج نفر بوده اند (نوح، ابراهيم، موسى، عيسى، محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم)).

2. نخستين پيامبر صاحب شريعت نوح بوده است.

نكته درخور توجه در اين آيه اين است كه در رابطه با شريعت پيامبر اسلام

1 . شورى/13.

صفحه 168

ااز كلمه «وحى» (أَوحَيْنا) (وحى كرديم) و در رابطه با شرايع پيامبران ديگر كلمه «وصيت» (وصّى ـ سفارش كرد) (أَوصَيْنا ـ سفارش كرديم) استفاده شده است و شايد نكته آن همان مطلبى باشد كه علاّمه طباطباييرحمه اللّه يادآور شده است و آن اين كه واژه «وصيت» در مواردى به كار مى رود كه آنچه به آن توصيه مى شود از اهميت خاصى برخوردار باشد، و شريعت هاى پيامبران گذشته عمدتاً به امور مهم زمان خود توجه داشت.

از اين جهت در مورد آنها كلمه «وصيت» به كار رفته است ولى واژه وحى در برگيرنده همه دستور العمل هايى است كه بشر در زندگى فردى و اجتماعى خود با آنها روبرو مى گردد. مسائل مهم و غير مهم همگى را در بر مى گيرد و با توجه به جامعيت شريعت اسلام در مورد آن واژه «وحى» به كار گرفته شده است.¹

در باره تعداد پيامبران و اختلاف آنان پرسش هاى ديگرى هست كه نقل هر يك و پاسخ به آنها مايه گستردگى سخن است وغالباً متكلمان و محدثان در اين مورد به حديثى كه از ابو ذر نقل شده است تكيه مى كنند و محدّثان سنى و شيعه آن را نقل نموده اند اينك ما به ترجمه آن حديث مى پردازيم هر چند مى دانيم كه اين حديث خبر واحد است و خبر واحد در قلمرو عقايد (در صورتى كه مفيد يقين نباشد) كافى نيست، در اين حديث ابو ذر از پيامبر سؤال مى كند و او پاسخ مى دهد:

ابو ذر: چند پيامبر از جانب خدا آمده است؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): صد و بيست و چهار هزار از جانب خدا مبعوث شده اند.

ابو ذر: چه تعداد از آنان پيامبران مرسل بوده اند؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم):سيصد و سيزده نفر.

1 . الميزان:ج18،ص27.

صفحه 169

ابو ذر: نخستين پيامبر چه كسى بوده است؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): حضرت آدم.

ابو ذر: آيا او جزء پيامبران مرسل بوده است؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): آرى آنگاه افزود چهار نفر از پيامبران به زبان سريانى سخن مى گفتند و آنان عبارتند از : آدم، شيث، ادريس، نوح، و چهار نفر از آنان عرب بودند و آنان عبارتند از: هود، صالح، شعيب، پيامبر توحيد حضرت محمد (صلى الله عليه وآله وسلم).

و نخستين پيامبر از بنى اسرائيل موسى و آخرين آنان عيسى است و در ميان آن دو، ششصد پيامبر آمده اند و رفته اند.¹

ابو ذر: چه تعداد كتاب نازل گرديده است؟

پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم): يكصد و چهار كتاب و از آنها است كتاب هاى : ادريس، ابراهيم به نام «صحيفه» و تورات و انجيل و زبور و فرقان را نيز فرو فرستاده است.²

البته حديث ابو ذر جامع ترين حديثى است كه پاسخ اين پرسش ها در آن آمده است و در اين زمينه احاديث ديگرى نيز هست كه هر يك پاسخگوى گوشه اى از اين پرسش ها است و براى آگاهى بيشتر به رواياتى كه در پاورقى به آنها اشاره شده است مراجعه نماييد.³

1 . مرحوم مجلسى احتمال داده است كه اين ششصد نفر پس از حضرت مسيح اعزام شده اند و همچنين احتمال مى دهد كه آنان بزرگانى از پيامبران بنى اسرائيل باشند و گرنه تعداد پيامبران بنى اسرائيل فزون از ششصد مى باشد.
2 . بحار الأنوار، ج11، ص 32 به نقل از معانى الاخبار و خصال كه هر دو از كتاب هاى معتبر صدوق مى باشند.
3 . بحار الأنوار، ج11، باب اول، احاديث 21، 25، 43، 44، 46، 47، 48، 61، 67و 68.

صفحه 170

10 نبوت موهبتى الهى است

آيات موضوع

1.(...وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقيم )(انعام/87).

2.(أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِييِّنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوح وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهيمَ وَإِسْرائيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا...)(مريم/58).

3.(اللّهُ يَصْطَفِى مِنَ المَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ بَصيرٌ) (حج/75).

4.(أُولئِكَ الَّذِينَ هَدى اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه...)(انعام/90).

5.(قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّى وَآتانِى رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ...) (هود/28).

6.(قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّى وَرَزَقَنى مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً...) (هود/88).

صفحه 171

ترجمه آيات

1.«آنان را برگزيديم و به راه راست هدايت كرديم».

2.«آنان (گروهى از پيامبران كه اسامى آنان در آيات پيشين آمده است) كسانى هستند كه خدا بر آنان نعمت بخشيد، پيامبرانى كه از ذريه آدم و ذريه كسانى كه با نوح بر كشتى حمل شدند و از فرزندان ابراهيم و اسماعيل و ذريه آنان كه هدايت كرديم و برگزيديم مى باشند».

3.«خدا از فرشتگان و از انسان ها رسولانى را بر مى گزيند، خدا شنوا و بيناست».

4.«آنان كسانى هستند كه خدا آنان را هدايت كرده پس از هدايت آنان پيروى نما».

5.«اى قوم من به نظر شما اگر من از جانب پروردگارم گواهى داشته او از جانب خود رحمتى به من داده است...؟».

6.«گفت اى قوم من به نظر شما اگر من از جانب پروردگار خود شاهد و گواهى داشته باشم و او روزى نيكويى به من داده باشد...».

بررسى و تفسير آيات

از بحث هاى ديرينه در علم كلام مسئله «موهبتى» بودن نبوت و يا «استحقاقى» بودن آن است. گروهى از متكلمان بر آنند كه نبوت يك نعمت معنوى الهى است كه خدا آن را به هر كس كه بخواهد (البته طبق شايستگى ها و ملاكات موجود در او) اعطا مى كند، در حالى كه از برخى نقل شده است كه آن را از طريق استحقاق تفسير كرده اند.¹

1 . شيخ مفيد در كتاب أوائل المقالات، ص 32 نعمت نبوت را تفضل الهى دانسته و از آن به عنوان مشهور در ميان اهل امامت و فقهاى شيعه ياد كرده است.

صفحه 172

در اينجا بايد دو مسئله را از هم جدا كرد:

1. شكى نيست كه نبوت مقام شامخى است كه از جانب خدا به افراد خاصى داده مى شود. خواه بگوييم كه آن نعمت، موهبت الهى است و يا چيزى است كه شايستگى انسان ايجاب مى كند كه خدا چنين نعمتى را به اواعطا نمايد در هر حال بعث رسل فعل خداست و قطعاً فعل خدا به خاطر حكيم بودن فاعل، دور از هر نوع عبث خواهد بود بنابر اين مقتضاى هر دو قول اين است كه بايد ملاكى واقعى در شخص نبى موجود باشد.

2. آيا وجود آن ملاكات در پيامبران به حدى است كه ايجاب مى كند كه از جانب خدا چنين مقامى به آنان داده شود به گونه اى كه اگر از اين مقام محروم شدند يك نوع ظلم خواهد بود (استحقاق) و يا وجود اين ملاكات چيزى جز زمينه و استعداد نيست و به خاطر همين زمينه هاست كه خدا اين موهبت را به اين گروه مى بخشد و ديگران را از آن محروم مى سازد(تفضل)؟

نتيجه اين كه بنابر هر دو قول تا يك نوع قابليت و شايستگى و زمينه مساعد در افراد نباشد، به شرف نبوت نائل نشده و اين كرامت را به دست نمى آورند چيزى كه هست، اين ملاكات به عقيده قائلان به تفضل زمينه ساز است و به عقيده گروه ديگر الزام آور حال كدام يك از اين دو نظريه، واقع بينانه است؟ از بيان ياد شده در زير روشن مى شود.

مقام نبوت و رسالت الهى چيزى نيست كه به هر فردى اعطا شود، چون اعطاى اين مقام، مسئوليت زا و تكليف آفرين است و تا در افراد امكان انجام مسئوليت ها نباشد قهراً دادن اين مقام، لغو و بى اثر خواهد بود. اين اصل ايجاب مى كند كه بايد در همه ا موزگاران الهى شايستگى هايى وجود داشته باشد كه بتوانند بار امانت (رسالت الهى) را به دوش بكشند و به آن جامه عمل پوشند ولى قابليت ها بر دو نوع است:

1. يك رشته شايستگى ها، شايستگى هاى طبيعى و آفرينشى است كه از

صفحه 173

طريق وراثت يا جهات ديگر در پيامبر شكل مى گيرد، زيرا همان طور كه فرزند، صفات ظاهرى والدين را به ارث مى برد، شايستگى و ناشايستگى هاى روحى آنان نيز از طريق وراثت به او منتقل مى گردد بنابر اين پيامبران، يك رشته زمينه هاى رشد و تعالى روح را از طريق نياكان خود به ارث مى برند.

تاريخ زندگانى پيامبران حاكى است كه آنان در خانواده هاى صالح و ريشه دار كه به انواع فضايل آراسته بودند، چشم به جهان گشوده و رشد نموده اند گويى كمالات روحى پيوسته از نسلى به نسلى انتقال يافته و پس از طى مراحلى به صورت كامل در پيامبر مبعوث مجسم گرديده است.

البته وراثت عامل كافى در پرورش فضايل واتصاف به كمالات نيست. در كنار وراثت از عامل تربيت نبايد غفلت كرد زيرا تربيت نقشى جز پرورش كمالات درونى و فطرى ندارد و در مورد پيامبران علاوه بر عامل وراثت و فطرت، عامل تربيت نيز حاكم بوده است.

امير مؤمنان (عليه السلام) در باره پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) مى فرمايد:

«وَلَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ (صلى الله عليه وآله وسلم) مِنْ لَدُنْ أنْ كانَ فَطِيماً أَعْظَمَ مَلَك مِنْ مَلائِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طريقَ المَكارم».¹

از روزى كه پيامبر از شير گرفته شد خدا بزرگ ترين فرشته خود را بر هدايت او مأمور ساخت تا او را در مسير ارزش هاى اخلاقى رهبرى كند.

مقتضاى اين دو اصل: (وراثت و تربيت) پديد آمدن يك رشته كمالات و ارزش ها در آموزگاران الهى است ولى در اين رابطه بايد به تلاش هاى خود پيامبران قبل از رسالت و نبوت نيز توجه نمود.

كوشش ها و رياضت هاى روحى و اخلاقى آنان، عامل بسيار مهمى در

1 . نهج البلاغه، خطبه قاصعه، شماره 192.

صفحه 174

رشد و تكامل ارزش هاى معنوى كه از طريق وراثت در آنها شكل پذيرفته و در پرتو تربيت هاى الهى مورد تأكيد قرار گرفته، به شمار مى رود و اصولاً آنچه به عنوان عامل اختيارى در اين رابطه شناخته مى شود همين مجاهدت ها و خودسازى ها است.

2. پيامبران از نخستين روزهاى حيات خود از روزى كه مى توانستند با نفس امّاره به جهاد و مبارزه بپردازند مجاهده كرده و نفس را از نظر كمال پرورش داده اند كافى است كه در اين مورد با حيات يوسف صديق آشنا شويم كه چگونه در خانه دربسته، دست رد بر سينه نامحرم زد و خود را نجات داد¹ بدون شك نفس در اين كشمكش از نورانيت و صفاى خاصى برخوردار شده و در عالم معنى كاملاً مى درخشد.

پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) قريب چهل سال به مجاهدت نفسانى و رياضت هاى شرعى پرداخت و كمالاتى را كسب كرد كه در افق عقل هيچ انسانى نمى گنجد، اين نمونه ها و نمونه هاى ديگر مى توانند ما را به يك اصل كلى در زمينه پرورش استعدادهاى خاصى در پيامبران الهى رهبرى كنند.

اين نوع مجاهدت ها كه كمال آفرينند شايستگى هايى را در روح انسان پديد مى آورند كه مايه برترى او بر ديگر انسان ها مى شود و سبب مى شود كه خدا در گزينش معلم براى امت، اين گروه را برگزيند.

در اين جا علاّمه طباطبايى سخنى دارد كه فقط به يكى از ملاكات خارج از اختيار در آن اشاره شده است در حالى كه ملاك ديگر كه جنبه اختيارى دارد، در كلام ايشان نيامده است، وى مى گويد: خدا از روز نخست برخى از انسان ها را با فطرت مستقيم وآفرينش معتدل آفريده وآنها از روز نخست با

1 . يوسف/ 32.

صفحه 175

ذهنى وقّاد و ادراكاتى صحيح و روحى پاك و قلبى سليم بزرگ شده اند و در پرتو صفاى آفرينش و سلامت نفس از نعمت اخلاص آن چنان برخوردار شده اند كه ديگران از طريق اجتهاد و كسب، آن را به دست آورده اند و آنان همان افرادى هستند كه قرآن از آن به نام «مخلصون» تعبير آورده است و در آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقيم ) .¹

«آنان را برگزيديم و به صراط مستقيم هدايت كرديم».²

همين طور كه يادآور شديم ايشان به ملاك خارج از اختيار اشاره كرده است در حالى كه قسمتى از اين ملاكات از طريق اختيار به دست مى آيد.

3. در اين جا عامل سومى نيز مى تواند سبب نزول چنين موهبتى بر انبيا باشد و آن اين كه خدا مى داند كه اگر يك چنين نعمت بزرگ معنوى را در اختيار چنين فردى بگذارد، از آن به نفع خود و جامعه بهره مى گيرد در حالى كه انسان هاى ديگر چنين نيستند و چه بسا ممكن است از اين موهبت سوء استفاده نموده و آن را در طريق الهى به كار نبندند.

اين ملاكات كه برخى غير اختيار (وراثت و فطرت) و برخى ديگر كسبى و اختيارى هستند، زمينه ساز اعطاى اين نعمت بزرگ بر افراد مى گردند و سبب مى شوند كه گزينش خدا يك گزينش حكيمانه و دور از عبث باشد.

خلاصه سخن اين كه از يك طرف كارهاى خدا حكيمانه است و هرگز در انتخاب برخى از انسان ها براى مقام نبوت، اراده او گزاف و بى ملاك نخواهد بود و از طرف ديگر حكمت الهى ايجاب مى كند كه براى بشر از جنس خود

1 . انعام/87.
2 . الميزان، ج11، ص 177.

صفحه 176

آنان معلمان و آموزگارانى اعزام كند و ناچار بايد اين معلمان، نسبت به افراد مورد تعليم، برترى داشته و آگاهى هاى لازم را دارا باشند و از آنجا كه نفس هر انسانى در حدّ ذات فاقد هر نوع كمال و فضيلت بالفعل است ناچار بايد خداى جهان آفرين چنين كمالاتى را به انسان اعطا نمايد و در نتيجه كمالات پيامبران نيز از جانب خداوند به آنان اعطا مى شود.

بنابر اين مجموع اين عوامل مى تواند دليل برگزيده شدن برخى از انسان ها به عنوان پيامبر الهى باشد. و از آنجا كه قسمت اعظم اين عوامل خارج از اختيار است، مسئله نبوت يك امر استحقاقى نخواهد بود.

اكنون لازم است، هر دو نظريه را بر قرآن عرضه داريم و از رهنمودهاى آن در اين باره بهره مند شويم:

قرآن طرفدار نظريه تفضل است و مى توان اين مطلب را از امور ياد شده در زير استفاده كرد:

الف. نبوت وگزينش الهى:

قرآن درباره پيامبران واژه هايى مانند «اصطفاء» و «اجتباء» به كار مى برد.

وناگفته پيدا است «گزينش» آهنگ تفضل دارد نه استحقاق، زيرا بنابر استحقاق، انسانى كه واجد ملاكات لازم براى پيامبرى است خود به خود براى چنين مقامى متعين مى گردد و نيازى به انتخاب و گزينش نيست¹ آنجا كه پس از نام بردن گروه بسيارى از پيامبران چنين مى فرمايد:

(وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقيم ).²

«آنان را برگزيديم و به راه راست هدايت كرديم».

1 . ولى ممكن است گفته شود گزينش و اصطفا با استحقاق منافات ندارد زيرا قائل به استحقاق نيز قبول دارد كه پيامبران از جانب خدا برگزيده مى شوند لكن مستحق و سزاوار اين گزينش هستند.
2 . انعام/87.

صفحه 177

و باز مى فرمايد:

(أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوح وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهيمَ وَإِسْرائيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا...).¹

« آنان (گروهى از پيامبران كه اسامى آنان در آيات پيشين آمده است) كسانى هستند كه خدا بر آنان نعمت بخشيد، پيامبرانى كه از ذريه آدم و ذريه كسانى كه با نوح بر كشتى حمل شدند و از فرزندان ابراهيم و يعقوب و ذريّه آنان كه هدايت كرديم و برگزيديم مى باشند».

در برخى از آيات در مورد پيامبران واژه «اصطفا» به كار رفته است چنان كه مى فرمايد:

(اللّهُ يَصْطَفِى مِنَ المَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ بَصيرٌ) .²

«خدا از فرشتگان و از انسان ها رسولانى را بر مى گزيند، خدا شنوا و بيناست».³

ب. هدايت خاص الهى:

با وجود اين كه هدايت الهى، عمومى و گسترده است ولى درباره پيامبران از هدايت ويژه اى ياد كرده مى فرمايد:

(وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقيم ).⁴

«آنان را برگزيديم و به راه راست رهنمون شديم».

1 . مريم/58; استدلال به آيه مبنى بر اين است كه جمله (وَممَّنْ هَدَيْنا) عطف بر(مِنَ النَّبيِّين)است و نه كلام مستأنف.
2 . حج/75.
3 . در مورد اجتباء به آيه هاى زير مراجعه شود: حج/78، طه/122، قلم/50، يوسف/6 و....
4 . انعام/87.

صفحه 178

وباز مى فرمايد:

(أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه...) .¹

«آنان كسانى هستند كه خدا آنان را هدايت كرده پس از هدايت آنان پيروى نما».

و از آنجا كه هدايت را به خود نسبت مى دهد طبعاً اين هدايت همان موهبت نبوت است كه در برگيرنده همه مراحل هدايت مى باشد.

ج. نبوت، نعمت، رحمت و رزق الهى است:

در قسمتى از آيات، نبوت «رحمت» خدا و در پاره اى ديگر «رزق الهى» و «نعمت» پروردگار جهان شمرده شده است و همه اين واژه ها آهنگ تفضل دارند چنان كه مى فرمايد:

(قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّى وَآتانِى رَحْمَةً مِنْعِنْدِهِ...).²

«اى قوم من به نظر شما اگر من از جانب پروردگارم گواهى داشته او از جانب خود رحمتى به من داده است...؟».³

و در آيه ديگر به جاى «رحمت» ، «رزق حسن» به كار برده است كه كنايه از نبوت است چنان كه مى فرمايد:

(قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّى وَرَزَقَنى مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً...).⁴

«گفت اى قوم من به نظر شما اگر من از جانب پروردگار خود شاهد و گواهى داشته باشم

1 . انعام/90.
2 . هود/28.
3 . مضمون اين آيه در آيه 63 همين سوره نيز وارد شده است.
4 . هود/88.

صفحه 179

و او روزى نيكويى به من داده باشد...».

وشايد در آيات پيشين كه كلمه (أَنْعَم اللّه) در آنها به كار رفته است ناظر به اين حقيقت باشد و مقصود از نعمت، همان نعمت نبوت است.

در اينجا از تذكر نكته اى ناگزيريم وآن اين كه يك چنين نزاع مى تواند يك نزاع لفظى باشد نه حقيقى زيرا به حكم دلايل لزوم بعثت بايد پروردگار جهان براى هدايت بشر افرادى را اعزام كند و اين اعزام با توجه به مشيت حكيمانه او، امرى قطعى وحتمى است.

از طرف ديگر بايد در ميان انسان هاى متفاوت، انسان متناسب با مقام نبوت را انتخاب كند، و با وجود فاضل، مفضول را بر نگزيند.

نتيجه اين دو مطلب اين مى شود كه برگزيدن افراد لايق و شايسته براى هدايت انسان ها يك امر الزامى وحتمى است وشايد مقصود كسانى كه نبوت را يك امر استحقاقى مى انديشند ناظر به همين مطلب باشد نه اين كه با قطع نظر از اين مبادى، كمالات درونى و فضايل نفسانى ايجاب كننده مقام نبوت است.

صفحه 180

ويژگى هاى پيامبران

( 1)

11 عصمت رسولان الهى از ديدگاه متكلمان

مراحل عصمت واقوال متكلمان:

عصمت كه به معنى مصونيت از خطا و گناه است داراى مراحلى است:

1. عصمت در تبليغ وحى الهى.

اين مرحله خود داراى مراحل سه گانه اى است:

الف. مرحله تلقّى و دريافت وحى.

ب. مرحله حفظ و نگهدارى وحى.

ج. مرحله ابلاغ و بيان وحى.

در دو مرحله «الف » و «ب» خطاى عمدى متصور نيست، آنچه متصور است سهو نسيان است و مقتضاى عصمت، مصونيت پيامبر از هر نوع خطاى غير عمدى (نسيان و فراموشى) در اين دو مرحله است و در اين مورد هيچگونه نظر مخالفى نيز ارائه نگرديده است.

ولى در مرحله «ج» علاوه بر خطاى سهوى، لغزش عمدى نيز متصور است بدين صورت كه وحى الهى كتمان گرديده و از ابلاغ آن خوددارى شود،

صفحه 181

و يا آن كه در آن تصرف گرديده كم يا زياد گردد.

ولى شكى نيست كه عصمت پيامبران در اين مرحله نيز امرى قطعى و غير قابل ترديد است، و نظريه مخالفى نيز نقل نگرديده است جز آنچه به قاضى ابو بكر باقلانى از متكلمان اشعرى نسبت داده شده است كه وى خطاى سهوى در تبليغ را منافى با مقام نبوت و هدف رسالت ندانسته است.

2 . عصمت در مقام عمل به احكام الهى

شكى نيست كه پيامبران همان گونه كه مبلغان احكام الهى به انسان هاى ديگر هستند، خود نيز مكلف به آن احكام مى باشند، ومقتضاى عصمت در اين مرحله اين است كه آنان در برابر دستورات الهى كاملاً مطيع و منقاد بوده و مرتكب ترك واجب يا فعل حرامى نگردند. گرچه اصل «عصمت» پيامبران در اين مرحله مورد قبول همه متكلمان اسلامى (جز حشويه و اصحاب الحديث)است، ولى در چگونگى و مراتب آن آراى مختلفى ابراز گرديده است.

الف. متكلمان اماميه

از نظر آنان دايره عصمت بسيار گسترده است، هم قبل از بعثت را شامل است و هم بعد از بعثت را، و پيامبران هم از گناهان كبيره معصومند و هم از گناهان صغيره خواه به صورت عمدى و خواه به صورت سهوى و يا از روى تأويل و مانند آن.¹

1 . اين سخن فاضل مقداد است ولى شيخ مفيد گفته است قبل از نبوت صدور صغيره هايى كه موجب پايين آمدن شأن فاعل آن در نظر مردم نيست به طور سهوى جايز است و امّا ما كان من صغيرة لا يستخف فاعله فجائز وقوعه منهم قبل النبوة وعلى غير عمد (اوائل المقالات، ص 29ـ30).

صفحه 182

ب. حشويه و اصحاب الحديث

اين گروه، ارتكاب گناهان را اعم از كبيره و صغيره، عمداً يا سهواً قبل از بعثت يا پس از آن بر پيامبران جايز مى دانند و در حقيقت بايد از آنان به عنوان مخالفان عصمت در اين مرحله ياد كرد.

ج. اكثر متكلمان معتزلى

اين گروه پيامبران را قبل و بعد از بعثت، از ارتكاب گناهان كبيره و صغيره اى كه صدور آن از پيامبر موجب تنفر عمومى مى گردد، معصوم مى دانند.

تفتازانى اضافه ميكند:صغيره سهوى پس از بعثت بهطور اتّفاقى مانع ندارد، نه بهصورت يك امر شايع¹.

در پايان يادآور ميشويم كه اقوال مربوط به اين گروه، از آن بزرگان آنها است و در غير اين صورت در ميان هر گروهى افراد نادرى، اقوال ديگرى دارند كه نقل آنها سودى ندارد.

د. اكثريت متكلمان اشعرى

از نظر آنان صدور گناه كبيره يا صغيره، عمداً يا سهواً از پيامبران قبل از نبوّت جايز است ولى پس از نبوّت صدور گناه كبيره را مطلقاً (عمداً يا سهواً) جايز ندانسته و ارتكاب گناهان صغيره را به صورت غير عمدى جايز دانسته و به صورت عمدى جايز ندانسته اند.

3. عصمت در امور عادى و موضوعات فردى و اجتماعى

آنچه در اين مرحله متصور است همان خطاى غير عمدى و اشتباه در

1 . شرح مقاصد، ج2، ص 193; اللوامع الالهية،170ـ171.

صفحه 183

تشخيص موضوعات مربوط به داورى ها و تصميم گيرى هاى پيامبر در زمينه هاى مختلف مى باشد.

و به عبارت ديگر: اين بحث مربوط به دايره علم پيامبران است و اين كه آيا قلمرو آگاهى آنان از مرز احكام كلى فراتر رفته و در موردموضوعات نيز هرگز خطا و اشتباهى براى آنان رخ نخواهد داد؟ و يا آن كه آنان در اين بخش مصون از خطا نبوده و در مواردى كه خطا و اشتباه، به احكام كلى الهى لطمه وارد نكند، ارتكاب اشتباه و خطا ممكن است؟

در ميان متكلمان اماميه مرحوم شيخ صدوق، خطا و سهو پيامبر را در اين زمينه جايز دانسته است.

دلايل عصمت پيامبران

اكنون كه با مراحل عصمت و اقوال متكلمان در اين باره آشنا شديم، به بررسى دلايل عصمت مى پردازيم تا معلوم شود كه كدام يك از اقوال ياد شده صحيح و كدام يك نادرست مى باشد و قبل از آن كه به دلايل قرآنى عصمت بپردازيم دلايل كلامى آن را به طور فشرده از نظر مى گذرانيم:

دلايل متكلمان بر لزوم عصمت

روشن ترين و استوارترين دليل آنان در اين مورد همان است كه محقق طوسى با عبارتى فشرده بيان كرده و گفته است:«وَيَجِبُ فى النَّبِىِّ العِصْمَة لِيَحْصل الوُثُوقُ فَيَحْصلَ الغَرَضُ».¹

معصوم بودن پيامبر لازم است، تا اين كه به او اطمينان حاصل شود و در نتيجه غرض از بعثت او تحقق يابد.

1 . كشف المراد، ط: صيدا، ص 217.

صفحه 184

توضيح اين دليل آن است كه يكى از مهمترين اهداف بعثت پيامبران الهى، فراهم نمودن زمينه هاى كامل براى تربيت و هدايت افراد بشر است شكى نيست كه تحقق اين هدف مستلزم آن است كه مردم نسبت به مربيان الهى اطمينان كامل داشته باشند و آنها را افرادى راستگو و امين بشناسند، در غير اين صورت با ديده شك و ترديد به آنان نگريسته و زمينه كامل فكرى و روحى براى پذيرش احكام تربيتى آنان در افراد تحقق نخواهد يافت و اين موجب نقض غرض بعثت خواهد بود.

شكى نيست كه همان گونه كه امانتدارى و راستگويى پيامبران در تحقق اين هدف مؤثر و لازم است عامل بودن آنان به گفتارهاى خود نيز سهم به سزايى در تحقق آن خواهد داشت.

اين بيان مى تواند عصمت پيامبران را در همه مراحل چهارگانه ثابت كند زيرا اگر احتمال دهيم كه پيامبران در تلقى وحى و حفظ و ابلاغ آن عمداً و يا سهواً دگرگونى هايى به وجود مى آورند، در اين صورت اعتماد مردم به آنها سلب شده و گرايش، كاهش مى يابد عيناً بسان پزشكى كه انسان احتمال دهد كه بر اثر پيرى و ناتوانى، در تنظيم نسخه دچار اشتباه ميشود. مسلماً تعداد مراجعه كنندگان كاهش يافته و احياناً به حد صفر مى رسد.

روى اين بيان بايد گفت پيامبران نه تنها در ابلاغ وحى مرتكب خطا و گناه نمى شوند، بلكه در مقام عمل به شريعت هم حتى سر سوزنى از برنامه هاى الهى فاصله نمى گيرند و خود صد در صد به آنچه مى گويند عمل مى كنند زيرا در غير اين صورت اعتماد مردم سلب مى شود و در نتيجه آرمان بعثت مختل مى گردد.

و به ديگر سخن: صدور گناه و خلاف از مربى، مايه سلب اطمينان نسبت به او است و انسان هاى تحت تربيت مى گويند هرگاه او بر انگيخته از

صفحه 185

جانب خداست و به درستى وحقانيت گفتار خود ايمان و اعتقاد دارد پس چرا عملاً آن را زير پا مى نهد؟ نكند او يك انسان دروغگو و فريبكارى است؟و در نتيجه آرمان بعثت مختل مى شود.

با اين دليل حتى مى توان ثابت نمود كه پيامبران از خطا در زندگى واشتباه درموضوعات نيز بايد مصون باشند، زيرا جلب اعتماد كه نخستين پايه موفقيت يك مربى است همانگونه كه مستلزم آن است كه او را از هر نوع خطا در دريافت و تبليغ احكام الهى و نيز عمل به وظايف مذهبى و دينى مبرا بدانيم، همچنين مستلزم مصون دانستن پيامبران در كارهاى عادى و موضوعات فردى واجتماعى است، زيرا درست است كه اشتباه در امور روزانه و عادى، ملازم با اشتباه در بيان احكام الهى نيست، چه بسا ممكن است كسى در بيان احكام و معارف كاملاً مصونيت داشته باشد ولى در امور عادى و روزانه كه اشتباه در آنها به احكام دينى ضرر نمى رساند دچار خطا گردد، و تفكيك ميان اين دو قسمت براى انسان هاى واقع بين و صاحب نظر آسان است، ولى نوع مردم، به زحمت مى توانند ميان اين دو موضوع فرق بگذارند، و چه بسا با ديدن خطا و اشتباهى در امور جزئى و عادى به كليه تعاليم وى بدگمان و بى اعتماد گردند و اين بى اعتمادى به پيامبر سرانجام به تحقق يافتن آرمان بعثت لطمه وارد مى كند.

دلايل ديگر متكلمان

روشن ترين و رساترين دليل متكلمان بر لزوم عصمت پيامبران، همان دليل سابق است ولى متكلمان دلايل ديگرى نيز بر اثبات مدعاى خود اقامه كرده اند كه برخى را يادآور مى شويم.

الف. دعوت به متضادين محال است

مى دانيم كه پيروى از پيامبران الهى امرى واجب و لازم است، زيرا برآورده

صفحه 186

شدن هدف رسالت وابسته به اين است كه پيروى از او لازم باشد حال اگر فرض كنيم كه پيامبر معصوم از گناه نيست و احياناً مرتكب عمل خلافى گرديد، به حكم اين كه متابعت از او لازم است، بايد در اين عمل نيز از او پيروى شود، در حالى كه پيروى از او در اين عمل به معنى اين است كه خداوند بندگان خود را دعوت به انجام گناه كند، كه در نادرستى آن جاى كلام نيست.

محقّق طوسى اين برهان را چنين آورده است:

«ولوجوب متابعته وضدها»: يعنى اگر پيامبر معصوم نباشد، دو امر متضاد لازم مى آيد، وجوب متابعت وحرمت متابعت(زيرا به حكم اين كه پيامبر است پيروى از او واجب و به حكم اين كه عمل، عمل نارواست، پيروى از او حرام است).

ممكن است گفته شود: وجوب پيروى از پيامبر در مورد كردار و افعال او مبتنى بر معصوم بودن او از گناه است ولى اگر معتقد به عصمت در اين خصوص نباشيم تنها چيزى كه بر مكلفان واجب است عمل به گفتار پيامبر است وعصمت در اين موردمربوط به مرحله تبليغ وحى است نه عمل به آن.

آرى اين استدلال را مى توان بدين صورت تكميل كرد كه:

1. قرآن اطاعت و تبعيت از پيامبر را واجب دانسته است.¹

2. اطلاق آن شامل اطاعت و تبعيت عملى نيز مى گردد.

3. خداوند انسان ها را به گناه دعوت نكرده، بلكه از آن نهى كرده است.²

1 . (وَأَطِيعُوا اللّهَ وَالرَّسُولَ...) (آل عمران/132)، (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ...) (نساء/80)، (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونى يُحْبِبْكُمُ اللّهُ...)(آل عمران/31).
2 . (...وَيَنْهى عَنِ الفَحْشاءِ وَالمُنْكَرِ وَالْبَغى...)(نحل/90).

صفحه 187

پس در اينجا دو حكم دينى وجود دارد:

الف. وجوب پيروى از پيامبر در گفتار و رفتار.

ب. حرمت پيروى از گناه.

اكنون اگر پيامبرمعصوم نباشد و مرتكب گناه گردد، لازمه آن، دو دعوت متضاد از جانب خدا نسبت به مكلفان است.

1. دعوت به پيروى مطلق از پيامبر.

2. دعوت به ترك حرام و در نتيجه پيروى نكردن از پيامبر.

حاصل اين دليل را در شكل قياس استثنايى، اين گونه مى توان تقرير كرد:

معصوم نبودن پيامبر ازگناه، مستلزم دعوت به متضادين است.

دعوت به متضادين محال است.

معصوم نبودن پيامبر هم محال است.

پس معصوم بودن او لازم مى باشد.

ناگفته معلوم است كه اين دليل كلامى از مستقلات عقليه نمى باشد،زيرا يكى از دو مقدمه آن مأخوذ از نقل (قرآن) است و به عبارت ديگر ملازمه ميان مقدم وتالى مستفاد از شرع است، ولى محال بودن لازم امرى عقلى است.

بنابر اين دليل نخست كه هر دو مقدمه آن عقلى است، دليلى «برهانى» ولى دليل دوم به شيوه استدلال «جدلى » مى باشد.

ب. ايذاى پيامبر حرام است

هرگاه پيامبر معصوم از گناه نباشد و ارتكاب گناه براى او جايز باشد در صورتى كه مرتكب كار ناروايى گردد باز هم محذور دعوت به متضادين لازم مى آيد، زيرا از يك طرف، نهى از منكر بر مكلفان واجب است و شكى نيست

صفحه 188

كه نهى از منكر موجب «ايذاى» پيامبر مى گردد.

و از طرفى خداوند از ايذاى به پيامبران نهى كرده است¹، بنابر اين نهى از منكر در مورد پيامبر هم واجب است و هم حرام، وجمع ميان فعل واجب وحرام ممكن نيست.

اگر چه در اين دليل هم محذور دعوت به متضادين لازم مى آيد، ولى گذشته ازاين جهت، خود عنوان «ايذاى پيامبر» حرام است و ايذاى در محل كلام ما از فرض عدم عصمت پيامبر ناشى شده است بنابر اين عصمت پيامبران امرى لازم خواهد بود.

محقّق طوسى اين دليل را چنين بيان كرده است:«والانكار عليه» يعنى وجوب انكار بر پيامبر (نهى از منكر) مستلزم آن است كه پيامبر معصوم از گناه باشد و گرنه به حكم وجوب نهى از منكر، بايستى او را نهى از منكر نمود واين عمل موجب ايذاى او مى گردد.²

اينها دلايل سه گانه اى است كه متكلم نامدار اماميه در تجريد الاعتقاد يادآور شده است و ما به همين سه دليل كلامى اكتفا كرده و در فصل آينده به بررسى دلايل قرآنى عصمت مى پردازيم.³

1 . (إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِى الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً) (احزاب/57): «خداوند كسانى را كه خدا و پيامبر او را اذيت نمايند در دنيا و آخرت از رحمت خود دور كرده و براى آنان عذاب خوار كننده اى را فراهم نموده است».
2 . كشف المراد، ط: صيدا، ص 217.
3 . علاقمندان به اطلاع بر دلايل ديگر متكلمان به «اللوامع الالهيه»، ط: تبريز، ص 172; شرح مقاصد، ج2، ص 193ـ194 مراجعه نمايند.

صفحه 189

ويژگى هاى پيامبران

(2)

12 عصمت رسولان الهى از ديدگاه قرآن

(بخش نخست عصمت از گناه عمدى)

آيات موضوع

1.(عالِمُ الغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً *إِلاّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُول فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً *لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَىْء عَدَداً) (جن/26ـ28).

2. (كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ...)(بقره/213).

3. (وَما يَنْطِقُ عَنِ الهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْىٌ يُوحى) (نجم/3ـ4).

4. (أُولئِكَ الَّذِينَ هَدى اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه...)(انعام/90).

5. (...وَمَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هاد* وَمَنْ يَهدِى اللّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلّ...)(زمر/36ـ37).

صفحه 190

6. (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِى آدَمَ أَلاّ تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونى هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ* وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ)(يس/60ـ62).

7. (أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوح وَمِنْ ذُرِّيّةَ إِبْراهيمَ وَإِسْرائيلَ...)(مريم/58) .

8. (إِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ* صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضّالّينَ) (حمد/6ـ7).

9.(...وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيّاً)(مريم/58).

10. (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوفَ يَلْقَونَ غَيّاً)(مريم/59).

11. (...قُلْ إِنَّ اللّهَ لا يَأْمُرُ بِالفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ) (اعراف/28).

12. (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونى يُحْبِبْكُمُ اللّهُ ...)

(آل عمران/31).

13. (لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللّهَ وَاليَوم الآخِر وَ ذَكَرَ اللّه كَثيراً) (احزاب /21).

14. (قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فى إِبْراهيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ... ) (ممتحنه/4).

15. (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ...)(نساء/80).

صفحه 191

16. (وَمَنْ يُطِعِ اللّهَوَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللّه وَيَتَّقِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الفائِزُونَ) (نور/52).

17. (وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِى كَثِير مِنَ الأَمْرِ لَعَنِتُّمْ...)(حجرات/7).

18. (...فَبِعِزَّتِكَ لأُغوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ) (ص/82ـ83).

19. (وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَإِسحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولى الأَيْدى وَالأَبْصارِ* إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِكْرَى الدّار)(ص45 ـ 46).

ترجمه آيات

1.« خدا آگاه از غيب است كسى را بر غيب خود مطلع نمى سازد. مگر آن كس كه او را برگزيند، يعنى پيامبران. در اين صورت خدا محافظان و مراقبانى از پيش رو و پشت سر آن رسولان قرار مى دهد. تا خدا بداند (تحقق پذيرد) كه رسولان، رسالت هاى پروردگار خود را به خوبى ابلاغ كرده اند، و او بر آنچه كه نزد رسولان است احاطه داشت و همه چيز را به خوبى شمرده است».

2. «مردم گروه واحدى بودند، آنگاه پيامبران نويد دهنده و بيم دهنده را بر انگيخت و همراه آنان به حق كتاب نازل كرد تا در ميان مردم در باره آنچه اختلاف كرده اند داورى كند».

3. «پيامبر از روى هواى نفس سخن نمى گويد، بلكه گفتار او وحى الهى است كه به او مى رسد».

4.«آنان (اشاره به پيامبران) كسانى هستند كه خدا آنها را هدايت كرده پس از هدايت آنان پيروى كن، بگو من از شما مزدى نمى خواهم، اين قرآن جز وسيله يادآورى براى جهانيان چيزى نيست».

5.«هر كس را خدا گمراه كند، براى او هدايتگرى نيست و هركس را خدا هدايت نمايد، گمراه كننده اى براى او وجود ندارد».

صفحه 192

6.«مگر با شما فرزندان آدم عهد نبستيم كه شيطان را پرستش نكنيد او دشمن آشكارى براى شما است و مرا بپرستيد اين راه راست است و شيطان گروه زيادى از شماها را گمراه كرده است چرا فكر نمى كنيد؟!».

7.«آنان (پيامبرانى كه در آيات قبل نامبرده شده اند) كسانى هستند كه از نعمت داده شدگان از پيامبران هستند، از ذريه آدم، و از ذريه آنان كه با نوح (در كشتى) حمل نموديم و از ذريه ابراهيم و يعقوب...».

8.« ما را به راه راست هدايت كن، راه كسانى كه به آنان نعمت داده اى».

9.(«رسولان الهى) كسانى هستند كه ما آنان را هدايت كرده و برگزيده ايم و هرگاه آيات خداوند بر آنان تلاوت مى شد با ديده گريان روى خاك افتاده و سجده مى كردند».

10.«پس از آنان فرزندان ناشايسته اى روى كار آمدند كه نماز را ضايع كردند و از خواسته هاى نفسانى پيروى نمودند و به زودى به نتيجه گمراهى خود خواهند رسيد».

11.«بگو خدا به انجام بدى ها فرمان نمى دهد آيا آنچه را نمى دانيد به خدا نسبت مى دهيد؟».

12.« بگو: اگر دوستدار خداييد از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد و گناهانتان را بيامرزد كه خدا آمرزنده مهربان است».

13.«براى شما در (رفتار و گفتار) پيامبر خدا الگوى نيكويى است، خصوصاً براى كسانى كه به خدا و سراى ديگر اميدوارند و خدا را بسيار ياد مى كنند».

14.«براى شما در ابراهيم و كسانى كه با او بودند الگوى نيكو است آنگاه كه به قوم خود گفتند ما از شما و از آنچه كه غير از خدا مى پرستيد، دورى مى جوييم».

صفحه 193

15. «هركس از پيامبر پيروى كند، از خدا اطاعت كرده است

16.«هر كس از خدا و پيامبر او اطاعت كند و از خدا بترسد و از مخالفت با او بپرهيزد آنان رستگارانند».

17.«بدانيد پيامبر خدا در ميان شما است و اگر در بسيارى از موارد سخن شما را گوش كند به زحمت مى افتيد».

18.«به عزت تو سوگند همه آنان جز بندگان مخلص تو را گمراه خواهم كرد».

19.«بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب صاحبان نعمت و بصيرت را به ياد آور، ما آنان را به خاطر ياد سراى ديگر، خالص و پاكدل قرار داديم، آنان نزد ما از برگزيدگان و خوبانند، و ياد كن اسماعيل و يسع وذو الكفل را كه همه از نيكو كاران بودند».

بررسى و تفسير آيات

در فصل قبل با دلايل كلامى عصمت پيامبران آشنا شديم، اكنون بايد اين مسئله را بر آيات قرآن عرضه نماييم و از چگونگى نظر قرآن درباره آن آگاه شويم:

الف. قرآن وعصمت پيامبران در رابطه با وحى:

از آيات متعددى از قرآن، عصمت پيامبران و مصونيت آنان از خطا، در امور مربوط به وحى (تلقى، حفظ و ابلاغ) استفاده مى شود اينك بيان اين

صفحه 194

آيات:

1. پيامبران و نگهبانان غيبى

(عالِمُ الغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً* إِلاّ مَنِ ارْتَضى مِن¹ رَسُول فَإِنَّهُ يَسْلُك² مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً *لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَىْء عَدَداً) .³

« خدا آگاه از غيب است كسى را بر غيب خود مطلع نمى سازد. مگر آن كس كه او را برگزيند، يعنى پيامبران. در اين صورت خدا محافظان و مراقبانى از پيش رو و پشت سر آن رسولان قرار مى دهد. تا خدا بداند (تحقق پذيرد) كه رسولان، رسالت هاى پروردگار خود را به خوبى ابلاغ كرده اند، و او بر آنچه كه نزد رسولان است احاطه داشت و همه چيز را به خوبى شمرده است».

از اين آيه مصونيت پيامبران در مسائل مربوط به وحى وابلاغ دين اعم از تلقى، نگهدارى و ابلاغ كاملاً استفاده مى شود، زيرا جمله (فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً) گواه بر اين است كه خدا مراقبان و محافظانى را از همه جانب بر پيامبران تعيين كرده است.

همگى مى دانيم كه جمله (بَيْنَ يَدَيْهِ) در لغت عرب به معنى «پيش رو» و جمله (ومِنْ خَلْفِهِ) به معنى «پشت سر» است و اين دو، كنايه از آن است كه پيامبران از همه جوانب تحت كنترل و مراقبت راصدان و مراقبان الهى مى باشند.

و نتيجه اين رصدها و مراقبت ها آن است كه از نفوذ عوامل مخرب به

1 . لفظ «من» در جمله «من رسول» بيانيه است و مقصود اين است كه فردى كه براى ظاهر ساختن غيب بر او برگزيده شده است، پيامبر مى باشد.
2 . يسلك به معنى «يجعل» است و فاعل آن خدا است يعنى از پيش رو و پشت سر آن رسول مراقبانى را مى گمارد.
3 . جن/26ـ28.

صفحه 195

قلب پيامبران الهى جلوگيرى مى شود، نه شياطين در آن نفوذ مى كنند و نه پيامبران آن را فراموش مى نمايند.

گواه بر اين كه مفاد اين جمله آن است، آيه سوم است كه قرار دادن «راصدان» و مراقبان را با جمله ( لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ )تعليل نموده مى فرمايد: علت اين كار كه اطراف وجود پيامبران با نگهبانان احاطه مى شود، اين است كه آنان به رسالت هاى پروردگار خود تحقق بخشند و جمله (لِيَعْلَمَ) به معنى «ليتحقق» است چنان كه در آيه ديگر مى فرمايد:

(...فَلَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الكاذِبينَ).¹

«تا افراد راستگو از افراد دروغگو تميز داده شوند».

آنگاه براى تأكيد، يادآور مى شود كه نه تنها مراقبانى بر آنان مى گمارد بلكه خود نيز بر پيامبران و مراقبان آنان احاطه دارد و از دقايق اشيا كاملاً آگاه است.

با توجه به مضمون اين آيه مى توان گفت كه رسولان الهى در مسائل مربوط به غيب ووحى، پيوسته مورد مراقبت فرشتگان الهى بوده تا رسالتى را كه بر دوش گرفته اند به خوبى انجام دهند و اين تعبير ديگرى از مصونيت آنان در تلقى وحى و حفظ و ابلاغ آن است، زيرا اگر خللى در اين مراحل رخ دهد، هرگز رسالت الهى تحقق نمى پذيرد.

2. داورى به حق

برخى از آيات قرآن حاكى است كه خدا همراه پيامبران كتاب فرستاده تا در ميان مردم به حق داورى كند.

1 . عنكبوت/3.

صفحه 196

و اين دو هدف جز با مصونيت پيامبران در مسائل مربوط به دنيا تحقق نمى پذيرد آنجا كه مى فرمايد:

(كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّه النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ...) .¹

«مردم گروه واحدى بودند، آنگاه پيامبران نويد دهنده و بيم دهنده را بر انگيخت و همراه آنان به حق كتاب نازل كرد تا در ميان مردم در باره آنچه اختلاف كرده اند داورى كند».

درست است داور در آيه، به حكم اين كه فعل را مفرد آورد(لِيَحْكُمَ)كتاب است و طبعاً كتاب آسمانى بايد عين حق و مصون از هر نوع لغزش باشد امّا اين كتاب صامت، به وسيله كتاب ناطق بيان مى گردد و اگر كتاب ناطق (پيامبر) در مسائل مربوط به وحى از اخذ و حفظ و تبليغ دچار اشتباه گردد، قهراً خود كتاب نيز مصون از خطا نخواهد بود.

3. از روى هواى نفس سخن نمى گويند

پيامبران، جانشينان خدا در روى زمين بوده و منطق آنان مستند به هواى نفس نيست، بلكه آنچه را از خدا مى گيرند، براى مردم بيان مى كنند چنان كه مى فرمايد:

(وَما يَنْطِقُ عَنِ الهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْىٌ يُوحى).²

«پيامبر از روى هواى نفس سخن نمى گويد، بلكه گفتار او وحى الهى است كه به او مى رسد».

اين آيه به مجموع گفتارهاى پيامبر اعم از قرآن و حديث، مصونيت

1 . بقره/213.
2 . نجم/3ـ4.

صفحه 197

مى بخشد و لذا پيامبر نه تنها در بيان دين از طريق قرآن، از هر لغزشى (عمدى وسهوى) مصون مى باشد، بلكه در بيان دين از طريق حديث نيز همين اصل بر او حاكم است.

اين مقدار از آيات مصونيت پيامبران را در اين زمينه ها ثابت نموده و نيازى به اطاله سخن نيست، خصوصاً كه در اين مورد، مخالف به چشم نمى خورد، بلكه تمام طوايف اسلامى مصونيت پيامبر را در بيان شريعت تصويب نموده اند، مهم بخش ديگر از عصمت است كه هم اكنون يادآور مى شويم:

قرآن و مصونيت پيامبران از گناه و خلاف

قرآن، همه پيامبران را در زندگى پيراسته از گناه و خلاف معرفى كرده و اين مطلب را مى توان از آيات متعددى استفاده كرد.

الف. پيامبران هدايت يافتگانى هستند كه هرگز گمراه نمى شوند

از مجموع مفاد سه دسته از آيات به روشنى مى توان عصمت پيامبران را از گناه استفاده كرد:

1. (أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئْلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرى لِلْعالَمينَ ) .¹

«آنان (اشاره به پيامبران) كسانى هستند كه خدا آنها را هدايت كرده پس از هدايت آنان پيروى كن، بگو من از شما مزدى نمى خواهم، اين قرآن جز وسيله يادآورى براى جهانيان چيزى نيست».

1 . انعام/90.

صفحه 198

2. (...وَمَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هاد* وَمَنْ يَهدِى اللّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلّ...) .¹

«هر كس را خدا گمراه كند، براى او هدايتگرى نيست و هركس را خدا هدايت نمايد، گمراه كننده اى براى او وجود ندارد».

3. (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِى آدَمَ أَلاّ تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونى هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ* وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ) .²

«مگر با شما فرزندان آدم عهد نبستيم كه شيطان را پرستش نكنيد او دشمن آشكارى براى شما است و مرا بپرستيد اين راه راست است و شيطان گروه زيادى از شماها را گمراه كرده است چرا فكر نمى كنيد؟!».

با توجه به مفاد هر سه آيه مى توان عصمت پيامبران را نتيجه گرفت. آيه نخست به حكم مفاد جمله (أُولئِكَ الَّذِينَ هَدى اللّه) مى رساند كه پيامبران هدايت يافتگانند و بايد از آنان پيروى نمود.

آيه دوم مى رساند كه افراد هدايت يافته هرگز براى آنان گمراه كننده اى نيست.

آيه سوم به حكم جمله ( وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً)مى رساند كه ضلالت افراد به خاطر پيروى از شيطان بوده و هر اندازه كه از شيطان پيروى كنند به همان اندازه خدا را نافرمانى كرده و از صراط مستقيم منحرف گرديده اند و در نتيجه گناه و نافرمانى با ضلالت و گمراهى و انحراف از صراط مستقيم همراه است.

1 . زمر/36ـ37.
2 . يس/60ـ62.

صفحه 199

و در نتيجه: پيامبران هدايت يافتگانند و براى آنان گمراهى نيست، وچون هر نوع نافرمانى و گناه با ضلالت و گمراهى همراه است پس كسانى كه به حكم دو آيه نخست، ضلالت در مورد آنان راه ندارد، به حكم آيه سوم پيراسته از گناه و نافرمانى مى باشند.

ب. پيامبران نعمت داده شدگانند

قرآن كريم پيامبران الهى را از نعمت داده شدگان دانسته مى فرمايد:

7. (أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوح وَمِنْ ذُرِّيَّةَ إِبْراهيمَ وَإِسْرائيلَ...) .¹

«آنان (پيامبرانى كه در آيات قبل نامبرده شده اند) كسانى هستند كه از نعمت داده شدگان از پيامبران هستند، از ذريه آدم، و از ذريه آنان كه با نوح (در كشتى) حمل نموديم واز ذريه ابراهيم و يعقوب...».²

و از طرف ديگر راه نعمت داده شدگان را راه مستقيم دانسته مى فرمايد:

(إِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ* صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ...).³

« ما را به راه راست هدايت كن، راه كسانى كه به آنان نعمت داده اى».

آنگاه راه مقابل صراط مستقيم را راه ضلالت و غضب الهى دانسته مى فرمايد:

( غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضّالّينَ) .

1 . مريم/58.
2 . در آيه 68 سوره نساء نيز چهار گروه از نعمت داده شدگان به شمار آمده اند كه در رأس آنان پيامبران مى باشند.
3 . حمد/6ـ7.

صفحه 200

و با توجه به اين كه هر نوع گناه و معصيت، ضلالت بوده و موجب خشم و غضب الهى مى گردد بنابر اين پيامبران كه برخوردار از نعمت خاص الهى بوده و طريق مستقيم خدا را مى پيمايند هرگز مرتكب گناه و معصيت (كوچك و بزرگ) نمى گردند، زيرا گناه و معصيت، مايه ضلالت و موجب غضب الهى است و راه آنان، صراط مستقيم است كه نقطه مقابل راه گمراهان و غضب شدگان مى باشد.

ج. پيامبران تسليم بى چون وچراى پروردگارند

از بيان فوق دلالت بخش ديگرى از آيات نيز بر عصمت پيامبران از گناه و نافرمانى خدا روشن مى گردد و آن آياتى است كه انبياى الهى را هدايت شدگان، و برگزيدگان از جانب خدا توصيف نموده است چنان كه مى فرمايد:

(أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّهُ...).¹

«آنان (پيامبران ) افرادى هستند كه خدا آنان را هدايت كرده است».

وباز مى فرمايد:

(...وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيّاً).²

(«رسولان الهى) كسانى هستند كه ما آنان را هدايت كرده و برگزيده ايم و هرگاه آيات خداوند بر آنان تلاوت مى شد با ديده گريان روى خاك افتاده و سجده مى كردند».

بدون شك افرادى كه اطاعت و انقياد آنان به گواهى قرآن و داورى خداوند به پايه اى است كه در برابر آيات الهى از خود بى خود شده و براى ابراز

1 . انعام/90.
2 . مريم/58.

صفحه 201

تواضع و تسليم خود در برابر دستورات الهى روى خاك افتاده و سجده مى نمايند، به هيچ وجه مرتكب گناه و خطا نمى گردند.

و به عبارت ديگر، در اين آيات، پيامبران در مقام عمل به احكام الهى مورد ستايش و تمجيد خداوند قرار گرفته اند. و اين تمجيد و ستايش الهى ـ آن هم در اين پايه ـ گواه روشنى بر مصونيت عملى پيامبران در مورد دستورات الهى است.

گواه بر اين مطلب، آن است كه در آيه بعد، از گروهى ياد مى كند كه آنان در عمل، نقطه مقابل پيامبران بوده و به جاى پيروى از «رحمان»، از هواهاى نفس پيروى نمودند، چنان كه مى فرمايد:

(فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوفَ يَلْقَونَ غَيّاً) .¹

«پس از آنان فرزندان ناشايسته اى روى كار آمدند كه نماز را ضايع كردند و از خواسته هاى نفسانى پيروى نمودند و به زودى به نتيجه گمراهى خود خواهند رسيد».

از مقابله اين دو گروه به روشنى استفاده مى شود كه پيامبران به هيچ وجه در عمل هواى نفس پيروى نمى كنند و اين همان عصمت و مصونيت از گناه و نافرمانى در مقام عمل به دستورات الهى است.

د. اسوه هاى پسنديده در رفتار و گفتار

در آيات بسيارى از قرآن بر اطاعت و پيروى از پيامبر گرامى تأكيد گرديده و پيروى از او پيروى از پروردگار و مخالفت با او مخالفت با خدا به شمار آمده است. اين آيات كه شماره آنها بسيار است از يك نظر به دو گروه تقسيم

1 . مريم/59.

صفحه 202

مى شوند:

1. آياتى كه در آنها واژه «تبعيت» به كار رفته است.

2. آياتى كه در آنها از واژه «اطاعت» استفاده شده است.

واژه اطاعت غالباً در مورد پيروى از گفتار رهبران و مربيان و واژه «تبعيت» بيشتر درمورد پيروى روش و رفتار، رهبران به كار مى رود.

با توجه به اين كه در اين آيات بدون قيد و شرط فرمان مى دهد كه از پيامبر تبعيت كنيم قهراً بايد پيامبر گرامى در گفتار و رفتار مصون از لغزش بوده و اعمال او همگى مورد رضاى خدا باشد و در غير اين صورت فرمان پيروى از او به صورت فرمان پيروى از گناه درمى آيد و هرگز خدا فرمان تبعيت از خلاف و گناه را نمى دهد چنان كه مى فرمايد:

(...قُلْ إِنَّ اللّهَ لا يَأْمُرُ بِالفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).¹

«بگو خدا به انجام بدى ها فرمان نمى دهد آيا آنچه را نمى دانيد به خدا نسبت مى دهيد؟».

و عين همين بيان در آيات مربوط به اسوه بودن پيامبر گرامى حاكم است، اسوه بودن يك انسان آن هم بدون قيد و شرط ملازم با معصوم بودن او است. و اگر او از نظر گفتار و رفتار معصوم نباشد فرمان به اسوه گيرى او ملازم با فرمان به انجام گناه و خطا است كه خداوند پيراسته از آن است.

با اين بيان مى توان از آيات مربوط به وجوب اطاعت از پيامبر نيز عصمت او را استفاده كرد و اگر بگوييم اين آيات مربوط به اطاعت از فرمان هاى زبانى است دلالت اين آيات منحصر به عصمت در گفتار مى شود، ولى اگر اطاعت شامل رفتار نيزباشد، دليل بر عصمت در رفتار نيز خواهد بود.

1 . اعراف/28.

صفحه 203

اينك نمونه هايى از اين آيات را از نظر مى گذرانيم:

درباره تبعيت مى فرمايد:

(قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونى يُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ).¹

برخى از آيات، پيامبر گرامى را اسوه و الگو در رفتار و گفتار معرفى كرده مى فرمايد:

(لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللّهَ وَاليَوم الآخِر وَ ذَكَرَ اللّه كَثيراً).²

«براى شما در (رفتار و گفتار) پيامبر خدا الگوى نيكويى است، خصوصاً براى كسانى كه به خدا و سراى ديگر اميدوارند و خدا را بسيار ياد مى كنند».

اين نه تنها پيامبر گرامى است كه الگو معرفى شده است، بلكه ابراهيم نيز براى جامعه با ايمان از نظر قرآن الگو مى باشد چنان كه مى فرمايد:

(قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فى إِبْراهيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَومِهِمْ إِنّا بُرَءاؤا مِنْكُمْ وَمِمّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ...) .³

«براى شما در ابراهيم و كسانى كه با او بودند الگوى نيكو است آنگاه كه به قوم خود گفتند ما از شما و از آنچه كه غير از خدا مى پرستيد، دورى مى جوييم».⁴

ودر باره اطاعت از پيامبر مى فرمايد:

1 . آل عمران/31.
2 . احزاب/21.
3 . ممتحنه/4.
4 . البته دلالت آيه نخست اقوى از دلالت آيه دوم است زيرا دايره اسوه بودن در آيه نخست گسترده تر از موضوع پيروى در آيه دوم است.

صفحه 204

(مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّه...) .¹

«هركس از پيامبر پيروى كند، از خدا اطاعت كرده است».

و در آيه ديگر پاداش اطاعت از خدا و رسول را چنين بيان مى كند:

(وَمَنْ يُطِعِ اللّهَوَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللّهَ وَيَتَّقِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الفائِزُونَ).²

«هر كس از خدا و پيامبر او اطاعت كند و از خدا بترسد و از مخالفت با او بپرهيزد آنان رستگارانند».

در آيه ديگر نيز مؤمنان را نكوهش مى كند كه احياناً خواهان تبعيت پيامبر از آنان مى باشند و يادآور مى شود كه اگر از شماها پيروى كند (به خاطر مصون نبودن شماها) گمراه مى شود چنان كه مى فرمايد:

(وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِى كَثِير مِنَ الأَمْرِ لَعَنِتُّمْ...) .³

«بدانيد پيامبر خدا در ميان شما است واگر در بسيارى از موارد سخن شما را گوش كند به زحمت مى افتيد».

هـ. پيامبران از اغواى شيطان پيراسته اند

برخى از آيات قرآن حاكى از آن است كه شيطان به هنگام رانده شدن از درگاه الهى سوگند ياد كرد كه همه بندگان خدا را گمراه كند مگر بندگان مخلَص (به فتح لام) را كه شيطان در مورد آنان كمترين راه نفوذى ندارد و آنان از اغواى شيطان مصون و در نتيجه از هر گناهى پيراسته و معصوم خواهند بود.

1 . نساء/80.
2 . نور/52.
3 . حجرات/7.

صفحه 205

چنان كه مى فرمايد:

(...فَبِعِزَّتِكَ لأُغوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ المُخْلَصينَ) .¹

«به عزت تو سوگند همه آنان جز بندگان مخلص تو را گمراه خواهم كرد».

و به همين مضمون است آيه هاى (40) و (41) سوره حجر.

هرگاه اين مطلب را در كنار مطلب ديگر قرار دهيم و آن اين كه: هرگناهى كه از انسان سر مى زند شيطان در آن سهمى دارد و از طريق وسوسه او كه سرانجام به گمراهى مى كشد صادر مى گردد.

و به ديگر سخن هر نوع فعل و رفتار ناروا هر چه هم كوچك و ناچيز باشد سرچشمه آن اغوا و دعوت وتحريك شيطان است.

از جمع اين دو مطلب مى توان گفت: كسانى كه به طور مطلق از اغواى شيطان مصونيت دارند قطعاً از گناه و خلاف مصون بوده و مصدر هيچ خلافى نخواهند بود و از اين جا مى توان به عصمت مطلق گروه «مخلَص» پى برد.

و آيه ديگرى پيامبران را بندگان مخلص خدا معرفى مى كند و مى فرمايد:

(وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَإِسحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِى الأَيْدِى وَالأَبْصارِ* إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِكْرَى الدّارِ* وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ المُصْطَفَيْنَ الأَخْيارِ *وَاذْكُرْ إِسْماعيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الكِفْلِوَكُلٌّ مِنَ الأَخْيارِ) .²

«بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب صاحبان نعمت و بصيرت را به ياد آور، ما آنان را به خاطر ياد سراى ديگر، خالص و پاكدل قرار داديم، آنان نزد ما از برگزيدگان و خوبانند، و ياد كن اسماعيل و يسع وذو الكفل را كه همه از نيكو كاران بودند».

اين پيامبران كه اسامى آنان در قرآن آمده است به حكم جمله (إِنّا

1 . ص/82ـ83.
2 . ص/45ـ48.

صفحه 206

أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِكْرَى الدّارِ) جزء بندگان «مخلَص» (به فتح لام) مى باشند و با توجه به اين كه از اغواى شيطان مصونند، طبعاً از هر نوع گناه مصون خواهند بود.

البته در اين دسته آيات، اسامى همه پيامبران نيامده است ولى با توجه به اين كه همه پيامبران به حكم آيه (وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقيم ).¹ برگزيدگان و هدايت يافتگان از جانب خداوند هستند، طبعاً همگى حكم يكسانى خواهند داشت.

1 . انعام/87.

صفحه 207

ويژگى هاى پيامبران

(3)

13 عصمت رسولان الهى از ديدگاه قرآن

(بخش دوم . عصمت از خطا)

آيات موضوع

1.(إِنّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ بِما أَراكَ اللّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنينَ خَصِيماً)(نساء/105).

2. (وَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَىْء وَأَنْزَل اللّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَ كانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً)(نساء/113).

3. (وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَيَكُونَالرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً...)(بقره/143).

4. (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِى آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِى حَديث غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ القَومِ الظّالِمينَ) (انعام/68).

صفحه 208

5. (وَلا تَقُولَنَّ لِشَىء إِنِّى فاعِلٌ ذلِكَ غَداً *إِلاّ أنْ يَشاءَ اللّهُ وَاذكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّى لأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً)(كهف/23ـ24).

6. (سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى* إِلاّ ما شاءَ اللّهُ إِنَّهُ يعَْلَمُ الجَهْرَ وَما يَخْفى) (اعلى/6ـ7).

7. (وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً) (طه/115).

8. (فَلَمّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما...). (كهف/61).

ترجمه آيات

1.«ما قرآن را به حق بر تو فرو فرستاديم تا ميان مردم به آنچه كه خدا به تو آموخته است، داورى كنى و هرگز مدافع خائنان نباشى».

2.«اگر فضل و كرم و رحمت خدا بر تو نبود گروهى از آنها (اهل كتاب) تصميم مى گرفتند كه تو را گمراه كنند، و در واقع خود را گمراه مى كنند و ضررى به تو نمى رسانند، خدا كتاب و حكمت را فرو فرستاده و آنچه را كه نمى دانستى به تو آموخته است، فضل خدا بر تو، بزرگ است».

3.«شما را امت ممتاز قرار داديم تا بر مردم شاهد باشيد و پيامبر نيز گواه بر شما خواهد بود».

4.«هرگاه كسانى را ديدى كه آيات مرا استهزا مى كنند از آنان روى برگردان تا به سخن ديگرى بپردازند و اگر شيطان از ياد تو برد، پس از يادآورى، با گروه ستمگر منشين».

5.«هرگز مگو من چيزى را فردا انجام مى دهم مگر اين كه بگويى اگر خدا بخواهد و خدا را به ياد آر آنگاه كه فراموشى دست داد و بگو اميدوارم خدا مرا به راهى روشن تر از اين هدايت كند».

صفحه 209

6.«قرآن را بر تو قرائت خواهيم كرد، پس تو آن را فراموش نمى كنى مگر آن كه خدا بخواهد به درستى او آشكار و پنهان را مى داند».

7.«ما از قبل به آدم توصيه كرديم، او فراموش كرد و در او، استوارى نيافتيم».

8.«وقتى به محل تلاقى دو دريا رسيدند ماهى خود را فراموش كردند...».

بررسى و تفسير آيات

پيراستگى پيامبران از خطا در داورى ها و موضوعات

درباره پيراستگى پيامبران و يا پيامبر اسلام از خطا و لغزش هاى غير عمدى اتفاق نظرى در ميان دانشمندان اسلامى ديده نمى شود و برخى از محدثان خطا را در اين مورد تجويز كرده و آن را منافى با مقام نبوت ندانسته اند در حالى كه از آيات قرآن مى توان مصونيت پيامبر را در قلمرو داورى و موضوعات روزمره نيز استفاده نمود اينك آيات مربوط به داورى هاى پيامبر اسلام را از نظر قرآن مطرح مى كنيم.

قرآن يادآور مى شود كه پيامبر خدا در داورى ميان دو متنازع، به آنچه كه خدا به او ارائه مى دهد حكم مى كند چنان كه مى فرمايد:

(إِنّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الكِتابَ بِالحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ بِما أَراكَ اللّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنينَ خَصِيماً).¹

«ما قرآن را به حق بر تو فرستاديم تا ميان مردم به آنچه كه خدا به تو آموخته است، داورى كنى و هرگز مدافع خائنان نباشى».

سياق آيات و مفردات خود آيه از قبيل (خائنين)و(خصيم)حاكى

1 . نساء/105.

صفحه 210

است كه آيه مربوط به مرافعات است خواه مربوط به اموال باشد و يا مربوط به عرض و جان، و در هر حال اساس داورى پيامبر چيزى است كه خدا به او ارائه مى كند.

هرگاه بگوييم مقصود ازجمله ياد شده، تعليم احكام كلى الهى است كه در قرآن وارد شده است در اين صورت شاهد گفتار نخواهد بود واگر بگوييم مقصود ارائه حق و واقع در مورد هر قضيه و نزاع است و اين كه كداميك از اين دو منازع راستگو و ديگرى دروغگو است طبعاً گواه بر مصونيت او از خطا نيز خواهد بود هر چند بسيارى از مفسران «ارائه» را به معنى تعليم احكام كلى گرفته اند.

در اين مورد آيه ديگرى است كه دلالت آن بر صيانت پيامبر از خطا در موضوعات روشن تر و آشكارتر است آن نيز در مورد نزاع و مرافعه نازل شده است آنجا كه مى فرمايد:

(وَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَىْء وَأَنْزَل اللّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَ كانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً).¹

«اگر فضل و كرم و رحمت خدا بر تو نبود گروهى از آنها (اهل كتاب) تصميم مى گرفتند كه تو را گمراه كنند، و در واقع خود را گمراه مى كنند و ضررى به تو نمى رسانند، خدا كتاب و حكمت را فرو فرستاده و آنچه را كه نمى دانستى به تو آموخته است، فضل خدا بر تو، بزرگ است».

دقت در فقرات مختلف آيه، ما را به وسعت عصمت پيامبر از خطا و سهو و نسيان رهبرى مى كند اينك ما به تفسير بخش هاى مختلف آيه

1 . نساء/113.

صفحه 211

مى پردازيم:

1. (وَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَىْء) .

2.( وَأَنْزَل اللّهُ عَلَيْكَ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ) .

3.( وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ) .

4.( وَ كانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً) .

فقره نخست حاكى است كه نفس پيامبر به تنهايى در مصونيت او از ضلال كافى نيست و مقصود از ضلال، قضاوت بر خلاف حق است و اين خداست كه در پرتو كرم و رحمت خود او را از داورى هاى ناحق باز مى دارد و از آنجا كه رحمت حق از نخستين روز تولد پيامبر تا لحظه درگذشت او را همراهى مى كرد يادآور مى شود كه آنان خود را گمراه مى كنند و كوچك ترين زيانى به تو نمى رسانند.

فقره دوم حاكى از منابع حكم و مدارك داورى او است و اين كه او از روى كتاب و حكمت داورى مى كند.

از آنجا كه تنها آگاهى از احكام و قوانين كلى در داورى كافى نيست، بلكه بايد موضوع نيز تشخيص داده شود تا حكم بر آن منطبق گردد، و به ديگر سخن: محق از غاصب، خائن از امين، زانى از عفيف باز شناخته شوند، خداوند در فقره سوم به وسعت علم پيامبر اشاره كرده مى فرمايد:( وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ). و مسلماً مقصود از اين علم، علم به كتاب وحكمت نيست بلكه مقصود آگاهى از جزئيات است كه يكى از پايه هاى داورى به حق را تشكيل مى دهد و اگر بگوييم اين جمله ناظر به آشنايى به احكام كلى است نتيجه اين مى شود كه معطوف و معطوف عليه يكى باشد، زيرا در فقره دوم به

صفحه 212

اين حقيقت تصريح گرديده، و ديگر نيازى به تكرار آن نبود.

در پايان آيه بار ديگر از فضل و كرم خدا سخن به ميان آمده و از آن به عظمت ياد شده است واينكه اگر مخالفان،نمى توانند پيامبر را گمراه سازند به خاطر فضل الهى است كه او را احاطه كرده است و انسان محاط به فضل الهى قطعاً پيراسته از خطا خواهد بود.

اگر به توضيحات ياد شده پيرامون آيه، شأن نزول آن نيز ضميمه گردد، طبعاً دلالت آيه بر مصونيت پيامبر در قلمرو داورى، روشن تر خواهد شد اينك به شأن نزولى كه طبرى نقل كرده است، اشاره مى كنيم:

«مردى زرهى را دزديد و آن را در خانه فردى يهودى افكند، صاحب زره مرد يهودى را به محاكمه نزد پيامبر برد، همسايگان وى نيز در محكمه حاضر شدند و مى كوشيدند تا پيامبر را بر ضدّ آن يهودى بشورانند ومحكوميت او را قطعى سازند و چيزى نمانده بود كه پيامبر رأى به محكوميت او صادر كند، كه آيه كريمه نازل گرديد».¹

خواه اين شأن نزول صحيح باشد يا نه، از مجموع رواياتى كه در مورد اين آيه وارد شده است به دست مى آيد كه دو نفر به عنوان متخاصم نزد پيامبر حاضر شدند و در محكمه، فرد ديگرى بود كه مى كوشيد تا با تحريك عواطف پيامبر، جو محكمه را بر ضدّ يهودى بشوراند و محكوميت او قطعى گردد.

شكى نيست كه خطا واشتباه در مورد حكم كلى براى پيامبر به هيچ وجه متصور نيست، وتحريك كنندگان هم در صدد اين نبوده اند كه زمينه را به گونه اى فراهم سازند كه پيامبر در حكم الهى مرتكب خطا گردد، بلكه آنچه آنان در پى آن بوده اند، خطا در تشخيص راستگو و دروغگو بوده است، كه در

1 . تفسير طبرى، ج4، ص 172.

صفحه 213

پرتو فضل خاص الهى پيامبر از چنين خطايى مصون و محفوظ ماند.

عصمت از خطا در مقام شهادت

اگر پيامبر گرامى به حكم آيه پيش، در داورى ها، مصون از خطا و اشتباه است، به حكم آيات ديگر گواهى دادن بر مردم نيز از خطا و اشتباه مصون مى باشد قرآن پيامبر گرامى را در روز رستاخيز به عنوان شاهد اعمال معرفى مى كند كه بر كارها واعمال امت خود گواهى مى دهد و گواهى بر اعمال در روز قيامت بدون عصمت از خطا در اين جهان ممكن نيست و در غير اين صورت در مواردى شهادت بر خطا بوده و از ميزان عدل خارج خواهد بود.

گذشته از اين، بخشى از اعمال خوب و بد از نظر ظاهر يكسانند و تنها از راه قصد و نيت مى توان نيكى و بدى آنها را از هم جدا كرد و از اين جهت لازمه شاهد و گواه بودن پيامبر اين است كه نه تنها از صورت و ظاهر اعمال آگاه باشد، بلكه از حقايق و انگيزه هاى آنان نيز آگاه باشد تا بتواند واقع بينانه و صادقانه گواهى دهد.

در مورد اين كه قرآن پيامبر را شاهد بر امت مى شمارد آيات متعددى است كه برخى را يادآور مى شويم:

(وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً).¹

«شما را امت ممتاز قرار داديم تا بر مردم شاهد باشيد و پيامبر نيز گواه بر شما خواهد بود».

شكى نيست كه شهادت بر كارهاى مردم آن هم شهادتى كه در روز رستاخيز پذيرفته شود كار همه امت نيست، زيرا در ميان امت كسانى هستند كه

1 . بقره/143.

صفحه 214

به فرموده امام صادق (عليه السلام) ¹: شهادت آنان بر يك دسته سبزى هم پذيرفته نيست؟ چگونه مى توانند همه امت در روز رستاخيز گواه بر اعمال ديگران باشند طبعاً گروه خاصى بر همه مردم شهادت داده و پيامبر نيز بر آنان شاهد خواهد بود.

در بحث معاد درباره شاهدان روز قيامت به تفصيل سخن گفته شده و آمده است كه پيامبر و افراد زبده از امت مانند پيشوايان معصوم بر اعمال ظاهرى و باطنى، عملى و قلبى مردم شهادت خواهند داد و يك چنين شهادت بر حق در روز جزا جز با عصمت و مصونيت از خطا امكان پذير نيست، زيرا آنگاه شهادت مطابق حق است كه در مقام «تحمل» و در مقام «ادا» هيچگونه خطا و لغزش رخ ندهد كه اين شهادت مربوط به روز قيامت است نه دنيا و در قيامت بر اساس واقعيت داورى مى شود و شهادت برپا مى گردد نه ظواهر و در نتيجه حكم و شهادت، آنگاه بر حق است كه مطابق با واقع باشد، و اين در صورتى است كه شاهد از هر گونه خطاى عمدى و سهوى مصون باشد.

البته اين نوع از آيات فقط عصمت پيامبر را در زمينه داورى و شهادت ثابت مى كند نه در زمينه هاى ديگر و در موارد ديگر بايد از دلايل عقلى و يا رواياتى كه پيامبر را به نگهبانى روح القدس، مصون از لغزش معرفى مى كند مراجعه كرد.²

1 . تفسير برهان، ج1، ص 160.
2 . كافى، ج1، ص 261ـ 273.

صفحه 215

دلايل مخالفان عصمت:

همان گونه كه در فصل قبل بيان گرديد، عصمت پيامبران در سه مرحله، قابل بحث است:

1. مرحله تلقى و ابلاغ وحى.

2. مرحله عمل به دستورات دينى.

3. مرحله داورى ها و تشخيص موضوعات.

تا اين جا با دلايل قائلان به عصمت در مراحل ياد شده ـ اعم از دلايل عقلى و نقلى ـ آشنا شديم اكنون به بررسى دلايل مخالفان مى پردازيم:

در مرحله نخست در ميان فرق اسلامى نظر مخالفى ديده نمى شود جز آنچه به قاضى ابو بكر باقلانى نسبت داده شده است كه وى خطاى سهوى را در اين رابطه منافى با مقام نبوت ندانسته است ولى نادرستى اين نظريه با توجه به دلايل ياد شده كاملاً روشن است و نياز به بحث جداگانه ندارد آنچه بايد بررسى شود دلايل مخالفان در دو مرحله دوم و سوم است.

دستاويز مخالفان عصمت در مرحله دوم بر دو نوع است:

گاهى به آياتى كه مربوط به مطلق پيامبران است، استدلال مى كنند و گاهى به آياتى كه درباره پيامبران خاص مانند آدم، نوح، ابراهيم، و غير آنان وارد شده است، احتجاج مى نمايند و ما مجموع اين آيات را در جلد چهارم «منشور جاويد» پيرامون اين آيات بهطور گسترده سخن خواهيم گفت و مجموع اين آيات در خور يك رساله است كه در آنجا آورده ايم و تكرار آن لازم نيست.

درباره مرحله سوم عصمت، برخى به آياتى از قرآن بر عدم عصمت استدلال كرده اند كه از ميان آنها سه آيه را مطرح مى كنيم:

1. (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِى آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا

صفحه 216

فِى حَديث غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ القَومِ الظّالِمينَ).¹

«هرگاه كسانى را ديدى كه آيات مرا استهزا مى كنند از آنان روى برگردان تا به سخن ديگرى بپردازند و اگر شيطان از ياد تو برد، پس از يادآورى، با گروه ستمگر منشين».

اين آيه از نظر گروه مخالف، گواه بر اين است كه براى پيامبر فراموشى دست مى دهد، از اين جهت خداوند دستور مى دهد پس از تذكر، مجلس استهزا كنندگان را ترك كند.

استدلال كننده از يك نكته غفلت كرده است و آن اين كه اين قبيل آيات قرآن كه پيامبر را مخاطب قرار داده است، از قبيل «اياك أعنى و اسمعى يا جاره» مى باشد يعنى به تو مى گويم تا (جاره) بشنود. و در زبان فارسى مى گويند: «به دختر مى گويم تا عروس بشنود».

مخاطب در اين آيه ـ هر چند به ظاهر ـ پيامبر گرامى است ولى او حقيقتاً طرف خطاب نيست بلكه هدف در اين خطاب تفهيم جامعه با ايمان است كه با استهزا گران ننشينند و اگر هم از روى غفلت در مجلس آنان شركت كردند پس از يادآورى بلا فاصله مجلس را ترك كنند.

با اين كه هدف، تفهيم مؤمنان است ولى به صورت ظاهر، خطاب متوجه پيامبر گرديده است و نكته آن تأكيد بر مسئله، و بيان اهميت آن است، يعنى به فرض، اگر پيامبر هم در اين مورد دچار اشتباه شد، بايد پس از تذكر و توجه بى درنگ مجلس گروه باطل را ترك نمايد و با آنان مجالست ننمايد تا چه رسد به ديگران.

1 . انعام/68.

صفحه 217

2. (وَلا تَقُولَنَّ لِشَىء إِنِّى فاعِلٌ ذلِكَ غَداً *إِلاّ أنْ يَشاءَ اللّهُ وَاذكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّى لأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً) .¹

«هرگز مگو من چيزى را فردا انجام مى دهم مگر اين كه بگويى اگر خدا بخواهد و خدا را به ياد آر آنگاه كه فراموشى دست داد و بگو اميدوارم خدا مرا به راهى روشن تر از اين هدايت كند».

شيوه استدلال در اين آيه بسان استدلال در آيه نخست است و پاسخ نيز همان پاسخ است، درست است كه خدا مى گويد:(وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ) :«اى پيامبر آنگاه كه خدا را فراموش كردى به خاطر آور» ولى هدف، بيان يك حكم عمومى است و آن اين كه هيچ انسانى نبايد تصور كند كه بدون مشيت خدا مى تواند كارى را انجام دهد، و در اين مورد، ميان پيامبر و غير او فرقى نيست، همه كائنات از خدا قوت و نيرو مى گيرند و چيزى از خود ندارند.

3. (سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى* إِلاّ ما شاءَ اللّهُ إِنَّهُ يعَْلَمُ الجَهْرَ وَما يَخْفى) .²

«قرآن را بر تو قرائت خواهيم كرد، پس تو آن را فراموش نمى كنى مگر آن كه خدا بخواهد به درستى او آشكار و پنهان را مى داند».

شيوه استدلال اين است كه در عين يادآورى اين نكته كه پيامبر قرآن را فراموش نمى كند، يك صورت را استثنا كرده و آن صورتى است كه اراده خدا بر نسيان او تعلق گيرد.

ولى پاسخ از اين استدلال روشن است:

اوّلاً: ظاهر آيه بيش از اين نيست كه در صورت تعلق مشيت خدا، فراموشى به پيامبر دست مى دهد ولى آيا مشيت بر نسيان پيامبر تعلق گرفته است يا نه؟ آيه دلالتى بر اين ندارد. به طور مسلم، استثنا دلالت بر امكان دارد

1 . كهف/23ـ24.
2 . اعلى /6ـ7.

صفحه 218

نه بر وقوع.

ثانياً: هدف از اين استثناها اشاره به وقوع آنها نيست، بلكه اشاره به نكته ديگرى است و آن اين كه تصور نشود كه اگر مشيت خدا بر چيزى تعلق گرفت ديگر زمام اختيار از دست او بيرون مى رود و دگرگون نمودن آن محال مى باشد، خير چنين نيست، او با حكم پيشين زمام كار را در دست دارد، هر نوع دگرگونى براى او ممكن است.

مفسران عين اين بيان را در آيه ياد شده در زير هم گفته اند آنجا كه خدا به افراد خوشبخت نويد بهشت جاودان داده ولى در پايان به آن استثنا زده يادآور مى شود مگر اينكه خدا بخواهد چنان كه مى فرمايد:

(وَأَمَّا الّذينَ سُعِدُوا فَفِى الجَنَّةِ خالِدينَ فِيها مادامَتِ السَّماوات والأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ... *عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذ).¹

«آنان كه خوشبخت شده اند تا آسمان ها و زمين برقرار است، در بهشت، جاودان مى باشند، مگر آن كه خداى تو بخواهد، اين پاداش، پايان نمى پذيرد».

هدف از استثنا در آيه، اشاره به اين مطلب است كه حكم به جاودانگى آنان اختيار را از دست خدا نمى گيرد او پس از بردن آنان به بهشت مى تواند آنان را از آن خارج سازد، امّا آيا اين مشيت صورت مى پذيرد يا نه؟ آيه مزبور دلالتى بر آن ندارد، بلكه ذيل آيه كه بهشت را يك عطيّه غير مقطوع و پايان ناپذير اعلان مى كند گواه بر آن است كه اين نوع پاداش ها جاودانى بوده و مشيت الهى بر اخراج آنان از بهشت تعلق نخواهد پذيرفت.

استدلال با اين قبيل آيات، غفلت از نكات دقيق ادبى، فلسفى و علمى

1 . هود/107ـ108.

صفحه 219

است كه در آيات نهفته است.

تا اين جا استوارترين دلايل مخطّئه به پايان مى رسد ولى در عين حال آيات ديگرى درباره برخى از پيامبران آمده كه آشكارا به آنها نسبت نسيان داده است مثلاً درباره آدم مى گويد:

(وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً).¹

«ما از قبل به آدم توصيه كرديم، او فراموش كرد و در او، استوارى نيافتيم».

در باره موسى مى فرمايد:

(فَلَمّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنهِما نَسِيا حُوتَهُما...).²

«وقتى به محل تلاقى دو دريا رسيدند ماهى خود را فراموش كردند...».

البته مفسران درباره اين نوع آيات توضيحات روشنى دارند مثلاً درباره آيه دوم مى گويند فراموش كننده مصاحب موسى بوده است نه خود موسى و به قرينه و علاقه مقارنت و مصاحبت، فراموشى به غير او نسبت داده شده است، به گواه اين كه خود مصاحب آنگاه كه موسى خدا را طلب كرد گفت:

(...فَإِنِّى نَسِيتُ الْحُوتَ وَ ما أَنْسانيهُ إِلاّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ...).³

«من ماهى را فراموش كردم و جز شيطان كسى آن را از يادم نبرد».

و همچنين در باره آيه مربوط به حضرت آدم مى گويند: نسيان به معنى ترك عمل به عهد الهى است زيرا لازمه نسيان ترك است گويى ملزوم گفته شده و لازم اراده گرديده است و شايد ذيل آيه گواه بر اين نظر باشد كه مى فرمايد:

1 . طه/115.
2 . كهف/61.
3 . كهف/63.

صفحه 220

(وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً) «در آدم استوارى بر عمل به عهد و پيمان نديديم» و اين با توجه و تذكر به عهد و ترك آن بيشتر مناسب است تا با نسيان و فراموشى آن.

تنها موردى كه باقى مى ماند، آيه اى است كه موسى در مقام مذاكره، با مصاحب خود، نسيان را به خود نسبت داده است آنگاه كه همسفر ديگر وى (بنا به روايات، خضر) از او تعهد مى گيرد كه در باره كارهاى شگفت آور او اعتراضى نكند. او نيز مى پذيرد ولى پس از مشاهده اعمال شگفت انگيز مانند سوراخ كردن كشتى، زبان به اعتراض گشوده و مصاحب، پيمان پيشين را يادآورى مى كند و او در مقام اعتذار مى گويد: (...لا تُؤاخِذْنِى بِما نَسِيتُ...)¹ :«مرا بر آنچه من فراموش كردم، مؤاخده مكن»، ولى توجيه آن با توجه به آنچه بيان شد روشن مى گردد و گاهى از نا استوارى در عزم، به نسيان تعبير مى شود همان طور كه در باره حضرت آدم، بيان شد.

مسئله اى به نام سهو النبى

اكنون كه با دلايل موافق و مخالف در اين مسئله آشنا شديم مناسب است مسئله ديگرى كه در ميان متكلمان و فقيهان اسلامى مطرح گرديده است، به نام مسئله «سهو النبى(صلى الله عليه وآله وسلم)» را مورد گفتگو قرار دهيم و طرح اين مسئله در كلام و فقه اسلامى به خاطر احاديثى است كه از فريقين در اين خصوص روايت شده است و مجموع احاديثى كه در اين باره از شيعه و سنى روايت شده است از دوازده روايت تجاوز نمى كند.²

متكلمان و فقيهان اماميه در اين باره دو گروهند:

الف. اكثريت آنان سهو را جايز ندانسته اند از اين گروه مى توان شيخ

1 . كهف/73.
2 . صحيح بخارى، ج2، ص 68; بحار الأنوار، ج17، ص 97ـ 129.

صفحه 221

مفيد، شيخ طوسى، خواجه نصير الدين طوسى، محقق صاحب شرايع، شهيد اول، علامه حلى و... را نام برد.

از ميان اين گروه، متكلم و فقيه نامدار شيخ مفيد بيش از همه اصرار ورزيده وحتى رساله اى را در رد نظريه قائلان به جواز سهو بر پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نگاشته است، و علاّمه مجلسى اين رساله را در بحار الأنوار نقل نموده است.¹

اينك نمونه هايى از آراى صاحب نظران ياد شده را در اين باره نقل مى كنيم:

1. محقّق طوسى در تجريد الاعتقاد مى گويد: عصمت در پيامبر واجب است تا وثوق و اطمينان به گفتار او حاصل گردد و نيز واجب است كه پيامبر مرتكب سهو نگردد.²

2. علاّمه حلى در شرح كلام خواجه مى گويد: سهو بر پيامبر جايز نيست تا اين كه در آنچه به تبليغ آن مأموريت يافته است دچار سهو نگردد.³

3. محقق حلى در مختصر نافع مى گويد: حق اين است كه منصب امامت بالاتر از آن است كه در عبادات مرتكب سهو گردد.⁴

4. علاّمه حلى در برخى از كتاب هاى فقهى خود در مسئله تكبير در دو سجده سهو مى گويد: مخالفان به روايتى كه ابو هريره از پيامبر روايت كرده است، استدلال نموده اند و آن اين كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) پس از سجده اول تكبير گفت و دوباره به سجده رفت، ولى اين روايت از نظر ما نادرست است زيرا سهو بر

1 . بحار الأنوار، ج17،ص 122ـ 129.
2 . كشف المراد، ص 195.
3 . همان مدرك.
4 . المختصر النافع، ص 45.

صفحه 222

پيامبر محال است و نيز در مسئله اى ديگر مى گويد: شيخ (طوسى) گفته است: با توجه به محال بودن سهو بر پيامبر سخن مالك صحيح نيست.¹

5. شهيد در ذكرى مى گويد: خبر ذى اليدين در ميان اماميه متروك است، زيرا دليل عقلى بر عصمت پيامبر از سهو اقامه گرديده است.²

ب. شيخ صدوق (م381) و استادش محمد بن حسن وليد(م343) نخستين كسانى هستند كه از جواز سهو بر پيامبر طرفدارى كرده و منكر آن را به غلوّ نسبت داده اند. ولى بايد توجه داشت كه وى به جواز سهو بر پيامبر به طور مطلق قائل نيست، بلكه مى گويد: پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) داراى برخى حالات اختصاصى و برخى حالات مشترك با مكلفان ديگر است. در آنچه به او اختصاص دارد كه همان تبليغ احكام الهى است، سهو جايز نيست، ولى در امور مشترك، مانند عبادات سهو بر او جايز است.

ولى سهو پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با سهو انسان هاى ديگر در اين موارد يكسان نيست، زيرا سهو انسان هاى ديگر از نفوذ و سيطره شيطان بر انسان ناشى مى گردد ولى سهو پيامبر و ديگر معصومان از اراده و مشيت الهى، آنچه در مورد معصومان است «انساء اللّه» است نه «انساء الشيطان».³

ج. سيد مرتضى (م 436) در اين باره تفصيل ديگرى داده و گفته است در تبليغ احكام و مسائل شرعى و نيز امورى كه نسيان و سهو در آنها مايه نفرت عمومى مى گردد سهو و نسيان بر پيامبر الهى جايز نيست ولى در موارد ديگر وقوع نسيان مانعى ندارد.⁴

1 . منتهى المطلب، ص 418ـ 419.
2 . الذكرى، ص 215.
3 . من لا يحضره الفقيه، ج1، ص 232.
4 . تنزيه الأنبياء، ص 87.

صفحه 223

د. امين الاسلام طبرسى مؤلف مجمع البيان نيز قائل به تفصيل شده مى گويد: در تبليغ احكام الهى سهو بر پيامبران روا نيست، ولى در موارد ديگر هرگاه مخالف حكم عقل نباشد مانعى ندارد و اماميه آن را جايز مى دانند.¹

هـ. علاّمه مجلسى در اين مورد چنين مى گويد: اين مسئله بسيار مشكل است زيرا آيات و روايات بسيارى بر صدور سهو از پيامبران دلالت مى كند واز طرفى اصحاب ما جز گروه اندكى بر عدم جواز سهو بر آنان اتفاق نظر دارند و برخى از آيات و روايات و دلايل كلامى و اصول برهانى هم بر آن هماهنگ هستند. گذشته از آن در روايات سهو، خلل و اضطراب ديده مى شود و نيز آيات دال بر سهو قابل تأويل هستند و خداوند هدايت كننده به راه راست است.²

از آنجا كه وى نظر قاطعى در اين مورد نداده است مى توان گفت وى در اين مسئله «توقف» كرده است ولى از ذيل كلام ايشان چنين استفاده مى شود كه او از مخالفان نظريه «سهو» پيامبران مى باشد.

بررسى و تحقيق:

اكنون كه با اقوال محققان اسلامى در اين مسئله آشنا شديم يادآور مى شويم به نظر مى رسد كلام مرحوم صدوق (در صورت صحيح و حجّت بودن آنها در مورد اصول عقايد) واقع گرايانه است چه بسا ممكن است مصالح الهى ايجاب كند كه به پيامبر، نسيان و سهوى دست دهد چه بسا براى جلوگيرى از غلو و اين كه پيامبران آميزه اى از الوهيت دارند، انجام يك چنين كارها ازمصلحت بيشترى بر خوردار باشد بنابر اين، مسئله، مسئله «انساء اللّه»

1 . مجمع البيان، ج2، ص 317.
2 . بحار الأنوار، ج17، ص 118ـ119.

صفحه 224

است نه غلبه شيطان يا افكار دنيوى بر پيامبر.

ولى سخن در حجت بودن اين روايات است به گونه اى كه در باب عقايد صلاحيت احتجاج را داشته باشند، و متتبع معاصر حضرت آقاى شوشترى در رساله ويژه اى مجموع روايات اين مطلب را در آخر جلد يازدهم قاموس الرجال آورده است، علاقمندان به تحقيق در مورد مدارك اين بحث به رساله مزبور رجوع نمايند.

صفحه 225

ويژگى هاى پيامبران

(4)

14 علم و دانش سرشار

آيات موضوع

1. (...وَآتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ وَالحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ...)(بقره/251).

2. (وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً...)(يوسف/22).

3. (وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً...)(انبياء/74).

4. (وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً...)(قصص/14).

5. (إِنَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ العَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِى الخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ)(مائده/91).

6. (...وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ...) (عنكبوت/45).

صفحه 226

7. (وَلَقَدْآتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً وَقالاَ الحَمْدُ للّهِ الَّذِى فَضَّلَنا عَلى كَثِير مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنينَ) (نمل/15).

8. (وَ وَرِثَ سُلَيمانُ داوُدَ وَقالَ يا أَيُّهَا النّاسُ عُلّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَىْء إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ)(نمل/16).

9. (وَأَنْزَلَ اللّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً) ( نساء/113) .

10. (...وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَلِيلاً)(اسراء/85).

11. (رَبِّ لا تَذْرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الكافِرينَ دَيّاراً* إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَ لا يَلِدُوا إِلاّ فاجِراً كَفّاراً)(نوح/26ـ27).

12. (وَأُوحِىَ إِلى نُوح أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُون) (هود/36).

13. (...يا بُنَىَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيداً إِنَّ الشَّيْطانَ لِلإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَكَذلِكَ يَجْتَبيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْويلِ الأَحاديثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ كَما أَتَمَّها عَلى أَبَويْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهيمَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ)(يوسف/5ـ6).

14. (...عَسَى اللّه أَنْ يَأْتِيَنى بِهِمْ جَمِيعاً...)(يوسف/83).

15. (...إِنّى لأَجِدُ ريحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ)(يوسف/94).

16.(...وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فى بُيُوتِكُمْ...)

(آل عمران/49).

صفحه 227

17. (...وَمُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بعدِى اسْمُهُ أَحْمَدُ...) (صف/6).

18. (وَإِذْأَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثاً فَلَمّا نَبَّاَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْض فَلَمّا نَبَّأْها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنىَ العَلِيمُ الخَبيرُ)(تحريم/3).

19. (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلى المَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِى بِأَسماءِ هؤلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ) (بقره/31).

20. (قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ العَلِيمُ الحَكِيمُ) (بقره/32).

21. (قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسمائِهِمْ فَلَمّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنّى أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماوات والارَضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) (بقره/33).

ترجمه آيات

1.«خداوند حكومت و حكمت در اختيار داوود گذاشت و از آنچه مى خواست به اوآموخت».

2.«آنگاه كه به بلوغ رسيد به او مقام حكمرانى و دانش بخشيديم».

3.«به لوط داورى و دانش داديم».

4.«آنگاه كه به حد بلوغ و كمال از سن رسيد به او مقام داورى و علم داديم».

صفحه 228

5.«شيطان مى خواهد از طريق شراب و قمار در ميان شما دشمنى پديد آورد و شما را از ياد خدا و نماز باز دارد، آيا از اين كار ناروا خوددارى مى كنيد؟».

6.«نماز را به پا دار نماز انسان را از بدى ها باز مى دارد».

7.«ما به داوود و سليمان دانش خاصى داديم و هر دو گفتند ستايش خدا راست كه ما را بر بسيارى از بندگان مؤمن خود برترى بخشيده است».

8.«سليمان از داوود ارث برد و روى به مردم كرد و گفت: زبان پرندگان (از طرف خدا) به ما تعليم شده است و از هر كمالى به ما داده شده است، اين است فضل بزرگ و آشكار».

9.«و خداوند كتاب وحكمت را بر تو نازل كرد و آنچه را نمى دانستى به تو آموخت و كرم خدا نسبت به تو بزرگ است».

10.«و جز اندكى از دانش به شما داده نشده است».

11.«پروردگارا ! احدى از كافران را بر روى زمين باقى مگذار، زيرا اگر آنان را باقى بگذارى بندگان تو را گمراه كرده وجز فرزندان فاجر و كافر به دنيا نخواهند آورد».

12.«به نوح وحى گرديد كه غير از آنان كه ايمان آورده اند فرد ديگرى از قوم تو ايمان نخواهد آورد، پس ازكارهاى آنان آزرده خاطر مباش».

13.«اى فرزندم خواب خود را براى برادرانت بازگو مكن، تا اين كه آنان با تو مكر و خدعه ننمايند، حقا شيطان براى انسان دشمن آشكارى است، اين گونه است كه خداوند در مورد تأويل گفتارها تو را بر مى گزيند (دانش تعبير خواب را به تو مى آموزد) و نعمت خود را بر تو و بر آل يعقوب تمام مى كند همان گونه كه بر پدران تو ابراهيم و اسحاق تمام نمود، حقّاً كه پروردگار تو دانا و حكيم است».

14.«اميد است خداوند هر دوى آنان (يوسف و برادرش) را براى من بياورد».

15.«من به طور قطع و يقين بوى يوسف را مى يابم اگر مرا تكذيب نكنيد».

16.«شما را از آنچه مى خوريد و در خانه هايتان اندوخته مى سازيد با خبر مى كنم».

صفحه 229

17.«شما را به پيامبرى به نام "احمد" كه پس از من خواهد آمد بشارت مى دهم».

18.«هنگامى كه پيامبر رازش را به يكى از همسرانش اظهار داشت او نيز به ديگرى فاش ساخت، خداوند پيامبرش را از آن آگاه كرد. پيامبر قسمتى از آن راز را بر او بيان داشت و از قسمت ديگر خوددارى كرد. در اين موقع زن پرسيد چه كسى تو را از اين راز آگاه ساخت؟ فرمود: خداوند داناى آگاه مرا مطلع كرد».

19. «به آدم همه اسماء را آموخت، آنگاه آنها را بر فرشتگان عرضه كرد و گفت اگر راست مى گوييد مرا از اسامى اينها (عرض شده ها) آگاه سازيد».

20. «فرشتگان در پاسخ گفتند: تو پيراسته اى! ما جز آنچه كه به ما آموخته اى آگاهى نداريم. تو دانا وحكيم هستى».

21.« آنگاه به آدم گفت: فرشتگان را از اسامى آنها آگاه ساز، وقتى آنان را از اسامى آگاه ساخت، خدا گفت: من به شما نگفته ام كه من پنهانى هاى آسمان و زمين را مى دانم، و مى دانم آنچه را كه آشكار مى كنيد و آنچه را كه پنهان مى سازيد؟».

بررسى و تفسير آيات

يكى از ويژگى هاى پيامبران، آگاهى هاى وسيع و گسترده آنان در مسائل و زمينه هاى مختلف است و ما در اين فصل ابعاد مختلف علم و آگاهى آنان را با مراجعه به آيات قرآن به طور فشرده مورد بحث قرار مى دهيم.

الف. آگاهى جامع به تشريع الهى

نخستين مرحله علم و آگاهى پيامبران كه لازمه لا ينفك مقام نبوت و پيامبرى آنان است، علم جامع به تشريع و تقنين الهى است، و به عبارت ديگر آگاهى بر آنچه در تحقق بخشيدن به هدف بعثت لازم ومفيد است.

صفحه 230

هدف از بعثت پيامبران تعليم وتربيت و اجراى عدل و قسط در جامعه و هدايت آنان به يكتا پرستى و توحيد است طبعاً بايد در اين موضوع از آگاهى سرشارى برخوردار باشند تا از عهده انجام اين هدف خطير برآيند.

اصولاً معنا ندارد كه خدا گروهى را براى هدف خاصى اعزام كند ولى ابزار آن را در اختيار آنان نگذارد.

مى توان با مراجعه به آيات فراوانى كه درباره علوم پيامبران وارد شده است اين حقيقت را لمس كرد. در قسمتى از آيات گروهى از پيامبران را يادآور مى شود كه به آنان مقام فرمانروايى وحكمرانى اعطا گرديده است آنگاه مسئله علم و دانش آنان را مطرح مى كند و از اين طريق اظهار مى دارد كه ابزار حكمرانى و داورى را كه همان آگاهى است، كاملاً در اختيار آنان قرار داده است و ممكن نيست كه اين حكمرانان الهى نسبت به حق يا حكم يا وظيفه اى، نا آگاه باشند ممكن است براى روشن شدن مسئله و رسيدن به وظيفه و حكم از جانب خداوند منتظر وحى الهى باشند ولى با رسيدن وحى از جانب خداوند هيچ چيز مجهول و نامعلوم نخواهد بود و در اين باره به آيات ياد شده در زير توجه نماييد:

1. درباره داوود مى فرمايد:

(...وَآتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ وَالحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ...) .¹

«خداوند حكومت و حكمت در اختيار داوود گذاشت و از آنچه مى خواست به او آموخت».

2. درباره يوسف مى فرمايد:

(وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً...).²

«آنگاه كه به بلوغ رسيد به او مقام حكمرانى و دانش بخشيديم».

1 . بقره/251.
2 . يوسف/22.

صفحه 231

3. و در باره لوط مى فرمايد:

(وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً...) .¹

«به لوط داورى و دانش داديم».

4. و در باره موسى مى فرمايد:

(وَلَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً...) .²

«آنگاه كه به حد بلوغ و كمال از سن رسيد به او مقام داورى و علم داديم».

نكته جالب در اين آيات اين است كه پس از اعطاى مقام «حكم» و يا «ملك» مسئله علم و دانش را مطرح كرده، مشعر بر اين كه پيامبران علم لازم را در صحنه تشريع و اجراى احكام الهى دارا بودند.³

ب . پيامبران و آگاهى بر ملاكات تشريع

آگاهى از تشريع بسان سكه دو رويه است، يك رويه آن را احكام و رويه ديگر آن را ملاكات احكام تشكيل مى دهد و از آنجا كه فعل الهى، پيراسته از عبث و بيهودگى است، قطعاً تشريعات الهى نيز كه نوعى از افعال او است داراى ملاك بوده و پيامبران از آن ملاكات آگاه بوده اند. اگر چه در اين باره دليل روشنى در آيات قرآن يافت نمى شود، ولى با توجه به برخى از آيات و نيز پاره اى از روايات مى توان بر آگاهى پيامبران از ملاكات احكام استدلال نمود.

1 . انبياء/74.
2 . قصص/14.
3 . مع الوصف مى توان درباره آيات مربوط به يوسف و لوط و موسى نظرى ديگر داد و آن اين كه مقصود از «حكم»، همان تعاليم حكيمانه است كه به آنان لطف فرموده است، و در باره پيامبر مى فرمايد: (ذلِكَ مِمّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الحِكْمَةِ...)(اسراء/39).

صفحه 232

قرآن ملاك برخى از احكام الهى را بيان نموده است و ازاين آيات مى توان استفاده كرد كه خداوند پيامبر گرامى را برملاك احكام خود آگاه نموده است و با توجه به اين كه اين امر از ويژگى هاى او به شمار مى رود مى توان گفت ديگر پيامبران الهى نيز از اين آگاهى برخوردار بوده اند.

قرآن در باره ملاك تحريم شرابخوارى و قمار بازى مى گويد:

(إِنَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِى الخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ).¹

«شيطان مى خواهد از طريق شراب و قمار در ميان شما دشمنى پديد آورد و شما را از ياد خدا و نماز باز دارد، آيا از اين كار ناروا خوددارى مى كنيد؟».

در آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ...).²

«نماز را به پا دار نماز انسان را از بدى ها باز مى دارد».

و در آيات ديگر نيز به برخى از ملاكات احكام الهى اشاره شده است.

از رواياتى كه از پيشوايان معصوم در مورد ملاكات تشريع نقل شده است نيز مى توان بر آگاهى پيامبران از علل تشريع احكام استدلال نمود، زيرا اين روايات گواه بر آگاهى امامان از ملاك و حكمت احكام الهى هستند، و با توجه به اين كه علم آنان به علم پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) منتهى مى گردد قهراً پيامبر اسلام بر آنها آگاه بوده است و بر اساس مطلبى كه قبلاً يادآور شديم مى توان بر آگاهى پيامبران ديگر نيز استدلال نمود.

مرحوم شيخ صدوق در اين موضوع كتاب مستقلى به نام «علل الشرايع»

1 . مائده/91.
2 . عنكبوت/45.

صفحه 233

نوشته است و در آنجا ملاكات تشريع، و به اصطلاح امروز حكمت احكام را آورده است كه براى نمونه برخى را مى آوريم:

الف. امام در علت تحريم خوردن خون مى فرمايد:

«خوردن خون مايه بدخويى وسنگدلى مى گردد و بيم آن است كه پدر، فرزند را بكشد».¹

ب. درباره ميخوارگى مى فرمايد: «افراد ميگسار بسان بت پرستند و سرانجام به ارتعاش در اعضا دچار مى شوند و خوى جوانمردى در آنان مى ميرد و بيم آن مى رود كه دنبال كردار زشت تا حد خونريزى بروند».²

اين نمونه ها ما را به گستردگى علم پيامبر اسلام از طريق آگاهى فرزندان معصوم او رهبرى مى كند.

و علاقمندان مى توانند در اين قسمت به كتاب ياد شده مراجعه كنند.

البته بايد به اين نكته توجه داشت كه نتيجه اين برهان اثبات يك اصل كلى در باب علم پيامبران نيست و تنها مى توان به طور «فى الجمله» آن را اثبات كرد، و نيز بايد توجه نمود كه سخن در مقام ثبوت و امكان نيست، بلكه سخن در مقام اثبات و دليل بر چنين علمى است ولى در مقام ثبوت و امكان آن هيچ گونه ترديدى نيست.

از برخى از آيات استفاده مى شود كه برخى از اولياى الهى از روى ملاك داورى كرده و حكم را اجرا مى نمودند و از اين نمونه است مصاحب موسى كه سه كار شگفت انگيز را انجام داد آنگاه به تفسير آنها پرداخت و روشن كرد كه كارهاى او بر اساس آگاهى از متن تكوين و مصالح و مفاسد حاكم بر آن بوده است. مثلاً:

الف. كشتى مردم را سوراخ كرد.

1 . بحار الأنوار، ج14، ص 872.
2 . بحار الأنوار، ج14، ص 872.

صفحه 234

ب. ديوارى را كه در حال سقوط بود تعمير ونوسازى كرد.

ج. نوجوانى را بدون ارتكاب گناهى، كشت.

آنگاه كه موسى از اعمال شگفت انگيز او سؤال كرد وى ملاكات، و مصالح موجود در آن را مطرح نمود وخود را مأمور به تطبيق حكم بر آن ملاكات دانست و فرمود:

كشتى را سوراخ كردم كه در پيش رو مأموران پادشاه به آن رغبت پيدا نكنند زيرا كار آنان يغماگرى و چپاول اشياى نفيس بود.

جوان را كشتم چون پدر و مادر او مؤمن بودند از آن ترسيدم كه او پدر و مادر خود را به كفر و طغيان نزديك سازد.¹

ديوار را به رايگان به پا داشتيم براى اين كه زير ديوار گنجى متعلق به يتيم بود كه با سقوط ديوار آن گنج آشكار مى گرديد و به يغما مى رفت خدا خواست كه از اين طريق اين گنجينه پنهان بماند و دستبردى به آن نرسد و آنان آنگاه كه بزرگ شدند، گنج خود را بيرون آورده و از آن بهره ببرند.

همه اين پاسخ ها حاكى از آن است كه مصاحب موسى به علل تشريع و ملاكات آن نيز آشنا بوده است و در عين حال بر عدم آگاهى موسى از ملاك و مصلحت موجود در كارهاى به ظاهر شگفت آور مصاحب خود، دلالت دارد.

ج. آگاهى از زبان پرندگان

آگاهى از زبان پرندگان كمالى است كه خداوند به داوود و سليمان اعطا نمود و اين مطلب در آيه هاى (15)و (16) سوره نمل بيان گرديده است كه

1 . آيه مربوط به اين مصلحت چنين است:(فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً) و اين بخش از آيه به گونه اى ديگر نيز تفسير شده است.

صفحه 235

تحليل هر دو آيه ما را به گستردگى علم اين دو پيامبر و طبعاً پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) و برخى پيامبران ديگر رهبرى مى كند. چنان كه مى فرمايد:

(وَلَقَدْآتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً وَقالاَ الحَمْدُ للّهِ الَّذِى فَضَّلَنا عَلى كَثِير مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنينَ).¹

«ما به داوود و سليمان دانش خاصى داديم و هر دو گفتند ستايش خدا راست كه ما را بر بسيارى از بندگان مؤمن خود برترى بخشيده است».

و باز مى فرمايد:

(وَ وَرِثَ سُلَيمانُ داوُدَ وَقالَ يا أَيُّهَا النّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَىْء إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ).²

«سليمان از داوود ارث برد و روى به مردم كرد و گفت: زبان پرندگان (از طرف خدا) به ما تعليم شده است و از هر كمالى به ما داده شده است، اين است فضل بزرگ و آشكار».

دقت در جمله هاى كوتاه اين آيه ما را به حدود علم پيامبران آشنا مى سازد.

الف.(وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً ) علم در اين جمله به صورت نكره آمده است كه حاكى از تعظيم است نه تحقير. زيرا تحقير مناسب با مقام توصيف پيامبر نيست.

ب. (عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ) زبان پرندگان را مى دانيم. (با توجه به انواع مختلف پرندگان، اين آموزش وسيع و گسترده خواهد بود).

ج. ( وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَىْء) «از هر كمالى به ما داده شده است».

1 . نمل/15.
2 . نمل/16.

صفحه 236

اين جمله اخير از گستردگى خاصى حكايت مى كند و آن اين كه اين دو پيامبر از هر كمالى بهره اى را داشته اند. كمالى نبود كه آنان فاقد آن باشند، مگر اين كه مصلحت ايجاب كند كه آن كمال را دارا نباشند. چنان كه پيامبر اسلام به حكم آيه (وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ ...) ¹ و آيه (ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابوَ لا تَخُطُّهُ بِيَمِينكَ...)²، قادر به سرودن شعر نبود و نيز قبل از بعثت خواندن و نوشتن نمى دانست و اين به خاطر يك مصلحت والاتر و برتر بود كه به خاطر آن، خداوند اين دو كمال را در اختيار او ننهاد زيرا اگر او شعر مى سرود اتهام اين كه قرآن او نتيجه هنر نمايى ادبى او است، حق جلوه مى كرد، و اگر چيزى مى نوشت يا مى خواند و اتهام مخالفان به اين كه او قرآن را از كتب پيشينيان و دانشمندان يهود و نصارا گرفته است، به صورت يك اشكال وارد به نظر مى آمد، و به همين جهت قرآن با اين آيات، بى پايگى اتهامات آنان را بر ملا مى سازد.

قرآن در مورد گستردگى علم پيامبر گرامى تعبير خاصى دارد چنان كه مى فرمايد:

(وَأَنْزَلَ اللّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً) .³

خدا كتاب و حكمت را بر تو فرو فرستاد و از آن جا كه جمله اخير(وَكانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً)پس از مسئله علم پيامبر وارد شده است، قطعاً ناظر به عظمت علم پيامبر خواهد بود و جايى كه خدا علم انسانى را بزرگ بخواند (تو خود حديث مفصل بخوان ازاين مجمل) اين در حالى است كه همين

1 . يس/69.
2 . عنكبوت/48.
3 . نساء/113.

صفحه 237

قرآن، علم مجموعه انسان ها را ناچيز دانسته و مى فرمايد:

(...وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَلِيلاً).¹

د. پيامبران و آگاهى از غيب

بخش ديگرى از علم پيامبران را آگاهى آنان از اسرار پشت پرده و به اصطلاح «علم غيب» تشكيل مى دهد، و در اين رابطه آيات بسيارى وجود دارد كه ما در اين جا نمونه هايى را يادآور مى شويم:

1. نوح از چگونگى نسل آينده خبر مى دهد

نوح آنگاه كه پس از سال ها تبليغ و ارشاد، از هدايت قوم خود نااميد گرديد دست به نفرين آنها بلند كرد و چنين گفت:

(رَبّ لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الكافِرينَ دَيّاراً* إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَ لا يَلِدُوا إِلاّ فاجِراً كَفّاراً).²

«پروردگارا ! احدى از كافران را بر روى زمين باقى مگذار، زيرا اگر آنان را باقى بگذارى بندگان تو را گمراه كرده وجز فرزندان فاجر و كافر به دنيا نخواهند آورد».

نوح از وقوع دو مطلب در آينده خبر داده است:

1. كافران در آينده ايمان نخواهند آورد و بندگان الهى را گمراه خواهند نمود.

2. فرزندانى كه از اين كافران متولد خواهند شد، همگى انسان هايى

1 . اسراء/85.
2 . نوح/26ـ27.

صفحه 238

تبهكار و بى دين خواهند بود.

اكنون سخن در اين است كه او از كجا بر اين دو مطلب غيبى آگاه گرديده است؟

ممكن است گفته شود، او نخستين مطلب را از مطالعه ومشاهده انديشه، اخلاق و رفتار قوم خود پس از ساليان متمادى معاشرت با آنان به دست آورد و اين آگاهى، ريشه اى غيبى و غير طبيعى ندارد، كه به عنوان امتيازى براى وى به شمار آيد!

ولى از مراجعه به خود قرآن روشن مى شود كه آگاهى نوح در اين مورد، يك آگاهى برتر و برخاسته از وحى الهى بوده است. چنان كه مى فرمايد:

(وَأُوحىَ إِلى نُوح أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ).¹

«به نوح وحى گرديد كه غير از آنان كه ايمان آورده اند فرد ديگرى از قوم تو ايمان نخواهد آورد، پس ازكارهاى آنان آزرده خاطر مباش».

همانطور كه ملاحظه مى شود، آگاهى او بر ايمان نياوردن گروه كافر از قوم خود، از وحى الهى سرچشمه گرفته است. و خداوند، او را بر آينده قوم خود كاملاً آگاه نموده است.

از اين جا معلوم مى شود كه منشأ علم و آگاهى او نسبت به موضوع دوم (نسل بعدى و فرزندان كافران) هم وحى الهى بوده است وخداوند اين آگاهى غيبى را به او اعطا نموده است.

2. آگاهى كامل يعقوب بر آينده يوسف

آنگاه كه يوسف در خواب ديد كه يازده ستاره و ماه و خورشيد بر او

1 . هود/36.

صفحه 239

سجده مى كنند و آن را براى پدرش يعقوب حكايت كرد يعقوب چنين فرمود:

(...يا بُنَىَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيداً إِنَّ الشَّيْطانَ لِلإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ *وَكَذلِكَ يَجْتَبيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْويلِ الأَحاديثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ كَما أَتَمَّها عَلى أَبَويْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهيمَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ).¹

«اى فرزندم خواب خود را براى برادرانت بازگو مكن، تا اين كه آنان با تو مكر و خدعه ننمايند، حقا شيطان براى انسان دشمن آشكارى است، اين گونه است كه خداوند در مورد تأويل گفتارها تو را بر مى گزيند (دانش تعبير خواب را به تو مى آموزد) و نعمت خود را بر تو و بر آل يعقوب تمام مى كند همان گونه كه بر پدران تو ابراهيم و اسحاق تمام نمود، حقّاكه پروردگار تو دانا و حكيم است».

همان طور كه ملاحظه مى شود، يعقوب از چند مطلب غيبى با قاطعيت خبر داده است:

1. خدعه و مكر برادران يوسف.

2. اعطاى علم تعبير خواب به يوسف.

3. اعطاى نعمت نبوت و پيامبرى به او.

و آگاهى بر يك چنين مسائل غيبى، فضل خاص الهى بوده است كه به يعقوب اعطا گرديده است. چنان كه در آيه ديگر به اين مطالب اشاره كرده و مى فرمايد:

(...وَإِنَّهُ لَذُو عِلْم لِما عَلَّمْناهُ...) .²

«يعقوب به خاطر آنچه ما به او تعليم كرده ايم صاحب علم و دانش است».

1 . يوسف/5ـ6.
2 . يوسف/68.

صفحه 240

در اين آيه به روشنى سرچشمه علم و آگاهى وسيع يعقوب بيان گرديده است، و آن (تعليم) خاص الهى است.

و به خاطر همين «تعليم» خاص خداوند است كه او در موارد ديگرى نيز به روشنى از آينده خبر داده است.

الف. تكذيب گزارش برادران يوسف به اين كه او را گرگ خورده است، و اخبار و اطمينان به زنده بودن او.

ب. تكذيب گزارش برادران در مورد برادر ديگر (بنيامين)، آنگاه كه يوسف اورا نزد خود نگه داشت و برادران به پدر گفتند: او به كيفر سرقت بازداشت گرديد، يعقوب به آنان گفت:

(...عَسَى اللّه أَنْ يَأْتِيَنى بِهِمْ جَمِيعاً...).¹

«اميد است خداوند هر دوى آنان (يوسف و برادرش) را براى من بياورد».

ج. آنگاه كه كاروان همراه با پيراهن يوسف از مصر بيرون آمد، يعقوب گفت:

(...إِنّى لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ).²

«من به طور قطع و يقين بوى يوسف را مى يابم اگر مرا تكذيب نكنيد».

3. گزارش هاى غيبى مسيح

قرآن در باره مسيح و گزارش هاى غيبى او دو مورد را يادآور شده است:

الف. اندوخته هاى مردم در خانه ها

چنان كه مى فرمايد:

(...وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فى بُيُوتِكُمْ...).³

1 . يوسف/83.
2 . يوسف/94.
3 . آل عمران/49.

صفحه 241

«شما را از آنچه مى خوريد و در خانه هايتان اندوخته مى سازيد با خبر مى كنم».

ب. نبوت پيامبر خاتم

چنان كه مى فرمايد:

(...وَمُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بعدِى اسْمُهُ أَحْمَدُ...) .¹

«شما را به پيامبرى به نام "احمد" كه پس از من خواهد آمد بشارت مى دهم».

4. گزارش هاى غيبى پيامبر اسلام

قرآن كريم مواردى از گزارش هاى غيبى پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) را يادآور شده است كه ما به ذكر يك نمونه اكتفا مى كنيم:

پيامبر مطلبى را به يكى از همسران خود گفت و از او خواست كه آن رابه صورت يك راز پيش خود نگه دارد و از افشاى آن خوددارى نمايد، ولى او به اين توصيه پيامبر عمل نكرد و آن را افشا نمود، آنگاه خداوند پيامبر را از اين امر مطلع نمود. و رسول خدا برخى از آن خبر را كه افشا شده بود به افشا كننده آن گوشزد نمود، او از اين مطلب در شگفت شد وگفت چه كسى تو را بر آن مطلع نموده است؟ پيامبر در پاسخ او فرمود: خداى دانا وآگاه مرا با خبر ساخته است.

چنان كه مى فرمايد:

(وَإِذْأَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثاً فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْض فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قال َنَبَّأَنىَ الْعَلِيمُ الخَبيرُ).²

موارد ياد شده نمونه هايى از آگاهى پيامبران الهى بر امور غيبى است كه

1 . صف/6.
2 . تحريم/3.

صفحه 242

در قرآن مطرح شده است، و نمونه هاى ديگر نيز در قرآن آمده است كه ما به خاطر رعايت اختصار از ذكر آن خوددارى نموديم.¹

هـ. پيامبران و آگاهى از حقايق آفرينش

از برخى از آيات استفاده مى شود كه پيامبران الهى نسبت به اسرار آفرينش علم گسترده اى داشته اند، گويى روح آنان آيينه تمام نماى قوانين خلقت و سنن آفرينش است و در اين مورد كافى است در جمله هاى سه آيه ياد شده در زير دقت كنيم.

1. (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِى بِأَسماءِ هؤلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ) .²

2. (قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ العَلِيمُالحَكِيمُ).³

3. (قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسمائِهِمْ فَلَمّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنّى أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماوات والارَضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) (بقره/33).⁴

ترجمه

1. «به آدم همه اسماء را آموخت، آنگاه آنها را بر فرشتگان عرضه كرد و گفت اگر راست

1 . مثلاً در باره صالح چنين نقل مى كند كه به قوم خود گفت:(...تَمَتَّعُوا فِى دارِكُمْ ثَلاثَةََ أَيّام ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوب) (هود65):«سه روز در خانه هاى خود به سر بريد، پس از آن نابود خواهيد شد واين خبر قطعى است».
2 . بقره/31.
3 . بقره/32.
4 . بقره/33.

صفحه 243

مى گوييد مرا از اسامى اينها (عرض شده ها) آگاه سازيد».

2. «فرشتگان در پاسخ گفتند: تو پيراسته اى! ما جز آنچه كه به ما آموخته اى آگاهى نداريم. تو دانا وحكيم هستى».

3.« آنگاه به آدم گفت: فرشتگان را از اسامى آنها آگاه ساز، وقتى آنان را از اسامى آگاه ساخت، خدا گفت: من به شما نگفته ام كه من پنهانى هاى آسمان و زمين را مى دانم، و مى دانم آنچه را كه آشكار مى كنيد و آنچه را كه پنهان مى سازيد؟».

مضمون اين سه آيه از مضامينى است كه در قرآن فقط يك بار آمده و براى آنها در كلام الهى نظيرى نيست تا با مطالعه مجموع آنها و تفسير برخى به كمك برخى ديگر بتوان ابهام آيه ها را برطرف كرد از اين جهت مفسران در تبيين مقصود و مفاد اين سه آيه وجوه مختلفى را ذكر كرده اند كه همگى احتمالاتى بيش نيست و براى آنها شاهدى وجود ندارد ولى با دقت در مفردات آيه وحفظ روابط جمله ها مى توان به گونه اى آيات را تفسير كرد.

الف. در آغاز آيات، سخن از تعليم اسماء به ميان آمده است (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْماءَ) و متبادر از آن، اسامى موجودات است ولى اين معناى ابتدايى به سه جهت مقصود نيست.

1. اوّلاً در آن زمان لغت و زبانى اختراع نشده بود تا آدم به وسيله يك لغت رايج بشرى از اسامى اشيا آگاه گردد و اگر هم خدا در بهشت با آدم سخن مى گفت و يا پس از هبوط به زمين او را طرف خطاب قرار داده است، كيفيت اين خطاب ها و مفاهمه ها براى ما روشن نيست. و هرگز روشن نيست كه مكالمه هاى الهى به صورت مكالمه هاى رايج بشرى بوده و با خلق و ايجاد حروف واصوات با او مكالمه كرده است يا نه؟

2. اصولاً آموزش اسامى بسان آموزش يك لغت چندان افتخارى نيست كه آدم به وسيله آن بر ملائكه برترى يابد.

صفحه 244

3. اگر مقصود آموزش اسامى بود طبعاً بايد ضمير «ها» كه مخصوص جميع اشياى فاقد عقل و شعور است به كار بردو بگويد«ثمّ عرضها» و «بأسمائها» در حالى كه در همه اين موارد ضمير «هُم» كه مخصوص موجودات صاحب عقل و شعور است، به كار مى برد.

از اين جا به دست مى آيد كه مقصود از اين اسماء الفاظ و اسامى آنها نيست. بلكه حقايق آنها و به تعبير ديگر «مسميات» آنها است و مقصود، شناخت حقايق موجودات و سنن و رموز حاكم بر آنها مى باشد.

در اين جا ممكن است سؤال شود اگر مقصود مسميات و موجودات است همه آنها از عقل و شعور برخوردار نيستند چرا ضمير مخصوص موجودات صاحب عقل وشعور را به كار برده است؟

پاسخ آن، اين است كه از نظر قرآن مجموع جهان و موجودات، متناسب با مرتبه وجودى خود از علم و آگاهى برخوردارند و به همان نسبت نيز سپاسگزار و ستايشگر خدا هستند.

وآيه(...وَإِنْ مِنْ شَىْء إِلاّيُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ...).¹

«چيزى نيست مگر اين كه خدا را تنزيه و تسبيح مى گويد: اين شما هستيد كه تسبيح و تنزيه آنها را درك نمى كنيد» به روشنى بر اين مطلب دلالت دارد.

گواه ديگر بر اين مطلب جمله (إِنِّى أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ) است كه پس از تعليم اسماء از طرف آدم به فرشتگان، آمده است با توجه به اين جمله مى توان گفت: مقصود، تعليم الفاظ و اسماء نبوده بلكه پنهانى هاى آسمان و زمين بوده است، كه همه و يا قسمتى از آنها در اختيار آدم قرار

1 . اسراء/44.

صفحه 245

گرفت.

نتيجه اين كه آدم به خاطر آگاهى از اسرار جهان، مأمور شد به زمين فرود آيد و در عمران و آبادى زمين بكوشد، زيرا علم، مسئوليت زا است.

در آيه ديگر مى فرمايد:

(...هُوَ أَنْشأَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها...) .¹

«او است كه شما را از زمين آفريده و بر عمران آن مأمور ساخته است».

و با توجه به اين كه از مجموع اين آيات استفاده مى شود كه ملاك خلافت آدم از طرف پروردگار بر روى زمين، همان «آموختن اسماء» به او بوده است، مى توان نتيجه گرفت كه همه خلفاى الهى يعنى پيامبران و اوصياى آنان، بهره مند از اين علم و آگاهى بوده اند.

آنچه بيان شد چيزى است كه از دقت و تأمل در آيات به دست مى آيد و در روايات وارد از خاندان پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نيز اين نظريه تأييد شده است. مفسر شيعى، عياشى، معاصر با كلينى (م/329) در تفسير خود مى گويد: فردى از امام صادق (عليه السلام) سؤال كرد كه خدا به آدم چه آموخت؟ فرمود: زمين ها ، كوهها، دره ها، بيابان ها، آنگاه به فرشى كه زير پاى او بود نگاه كرد و فرمود حتى اين بساط زير پاى مرا هم به او آموخت.²

ونيز اين نظريه كه ما به شرح آن پرداختيم به صورت كم رنگ در تفاسير ديگر آمده و طبرسى رحمه اللّه نيز آن را به عنوان رساترين و بهترين اقوال تلقى نموده است.³

1 . هود/61.
2 . تفسير عياشى، ج1، ص 32 وى دو روايت ديگر نيز به همين مضمون نقل كرده است . رجوع شود.
3 . مجمع البيان، ج1، ص 76.

صفحه 246

ويژگى هاى پيامبران

(5)

15 كمالات جسمى و روحى پيامبران

آيات موضوع

1. (إِنَّ إِبْراهيمَ لَحَليمٌ أَوّاهٌ مُنِيبٌ) (هود/75).

2. (إِنَّ إِبْراهيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً للّهِ حَنِيفاً...)(نحل/120).

3. (وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ... )(انبياء/51).

4. (وَإِبْراهيمَ الَّذِى وَفّى)(نجم/37).

5. (وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِى الأَْيدِى وَالأَبْصارِ) (ص/45).

6. ( إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِكْرَى الدّارِ)(ص/46).

صفحه 247

7. (وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكُلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ) (انعام/86).

8. (وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصّابِرينَ)(انبياء/85).

9. (وَاذْكُرْ فِى الكِتابِ إِسْماعيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ...)(مريم/54).

10. (فَبِما رَحْمَة مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَولِكَ...)(آل عمران/159).

11. (لَقَدْجاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) (توبه/128).

12. (وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُق عَظِيم) (قلم/4).

13. (قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرى* وَيَسِّرْ لِى أَمْرِى *وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِى* يَفْقَهُوا قَوْلِى) (طه/25ـ28).

ترجمه آيات

1.«به راستى ابراهيم بردبار و نرم دل و انابه گر بود».

2.«به راستى ابراهيم پيشواى فرمانبر خدا و حنيف بود».

3.« ما پيش از اين ابراهيم را رشد و رهشناسى عطا كرديم».

4.«و ابراهيم، همان كسى كه وظيفه خود را بهطور كامل ادا كرد».

5.«بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب، صاحبان قدرت و بصيرت را ياد كن».

6. «ما آنان را به عنوان بندگان خالص خود برگزيديم».

7. « واسماعيل، يسع، يونس و لطوط كه هر يك را به عالميان برترى داديم».

8.«و اسماعيل وادريس و ذوالكفل همه از صابران بودند».

9.«در قرآن اسماعيل را ياد كن كه "صادق الوعد" بود».

صفحه 248

10. «به واسطه رحمت الهى بر آنان نرمخو و مهربان گشتى، و اگر درشت خو وسخت دل بودى، از اطراف تو پراكنده مى شدند...».

11.«حقّاكه از خود شما فرستاده اى به سوى شما آمد كه رنج هاى شما بر او دشوار است و بر هدايت شما حريص مى باشد، و نسبت به مؤمنان مهربان است».

12. «حقا كه تو بر صفات اخلاقى بزرگى هستى».

13.«پروردگارا! سينه ام را گشاده نما،كارم را آسان كن، و گره از زبانم بگشاى، تا اين كه سخنم را بفهمند».

بررسى و تفسير آيات

در فصل هاى گذشته پيرامون دو ويژگى از ويژگى هاى پيامبران الهى يعنى عصمت وعلم به تفصيل سخن گفتيم، عصمت و علم رسولان الهى در واقع دو ويژگى از ويژگى هاى معنوى و روحى آنان به شمار مى آيد. هدف ما در اين فصل، بررسى ساير كمالات روحى و نيز كمالات جسمى پيامبران به طور فشرده و گذرا است. بنابر اين، اين بحث به دو بخش تقسيم مى گردد.

1. كمالات روحى.

2. كمالات جسمى.

و هر يك از اين دو را بايد از ديدگاه عقل ووحى مورد مطالعه قرار دهيم:

الف. كمالات روحى پيامبران و داورى عقل

هدف از بعثت پيامبران، (همان گونه كه بارها يادآور شده ايم) در سه محور كلى خلاصه مى شود:1. اصلاح فكر و عقيده انسان ها، 2. تعديل غرايز يا اصلاح اخلاق جامعه، 3. برقرارى قسط و عدل اجتماعى در

صفحه 249

زمينه هاى مختلف (اصلاح اجتماعى).

شكى نيست كه برآورده شدن اين نوع آرمان هاى والا در شكل كامل و همه جانبه، در گرو اعتماد تمام عيار انسان ها به رسولان الهى است، و اين جلب اعتماد، معلول پيراستگى آنان از هر گونه نقص فكرى و روحى است.

و به عبارت ديگر آرمان والاى نبوت آنگاه تحقق مى يابد كه ابزار و شرايط لازم آن فراهم گردد، و دارندگان اين مقام از آن برخوردار باشند.

اين شرايط بر دو گروه تقسيم مى شوند:

1. شرايط تكوينى.

2. شرايط اكتسابى.

ما فعلاً پيرامون شرايط تكوينى سخن مى گوييم و از آن به كمالات جسمى و روحى پيامبران تعبير مى آوريم.

با توجه به مطلب ياد شده، داورى عقل در اين رابطه روشن است، و آن اين كه پيامبران الهى نبايد به هيچ وجه نقص روحى داشته باشند و فاقدكمالى از كمالات روحى باشند.

به عبارت ديگر: همانگونه كه لازم است پيامبران از ويژگى عصمت و علم فراگير و سرشار برخوردار باشند، همچنين لازم است انسان هايى صبور، شجاع، حليم و بردبار، متواضع و فروتن، دلسوز و مهربان، مصلحت انديش و خيرخواه، زاهد و پارسا، دور انديش و بلند نظر، و... باشند. تا بتوانند از عهده وظايف خطير خويش برآيند.

جايى كه رهبران عادى اگر بخواهند به آرمان هاى انسانى خود جامه عمل بپوشانند بايد از چنين صفات روحى برخوردار باشند حساب رهبران برگزيده از جانب خداوند روشن است، بنابر اين به تناسب عظمت مقام نبوت و

صفحه 250

برگزيدگى از جانب خدا، بايستى پيامبران الهى از نظر كمالات فكرى و روحى در مرتبه بالاترى قرار گيرند. و باز با توجه به تفاوت هايى كه از نظر كمالات وجودى در ميان رسولان الهى موجود است قهراً همه آنان از درجه و مرتبه يكسانى از كمالات فكرى و روحى ياد شده بهره مند نخواهند بود، لكن همانگونه كه يادآور شديم هر يك از آنان، از انسان هاى تحت تربيت خود برتر و والاتر خواهند بود.

كمالات روحى پيامبران از ديدگاه قرآن

قرآن كريم در آيات بسيارى، پيامبران را توصيف نموده و ويژگى هاى اخلاقى و كمالات روحى آنان را يادآور شده است. در اين جا نمونه هايى را نقل مى نماييم.

1. قرآن، ابراهيم خليل را فردى «حليم»، «منيب» ¹، «قانت»²، «رشيد»³ ، «وفا كننده»⁴به عهد و پيمان معرفى كرده است.

2. و در جاى ديگر از او و فرزندش اسحاق و نوه اش يعقوب به عنوان انسان هاى قدرتمند، و با بصيرت ياد كرده مى فرمايد:(وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِى الأَيْدى وَالأَبْصارِ) .⁵

«بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب، صاحبان قدرت و بصيرت را ياد كن».

آنگاه «اخلاص» آنان را يادآور شده و آن را به منزله اصل و ريشه

1 . (إِنَّ إِبْراهيمَ لَحَلِيمٌ أَوّاهٌ مُنيبٌ) (هود/75).
2 . (إِنَّ إِبْراهيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً للّهِ حَنِيفاً) (نحل/120).
3 . (وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ...) (انبياء/51).
4 . (وَإِبْراهيمَ الَّذِ ى وَفّى) (نجم/31).
5 . ص/45.

صفحه 251

ارزش هاى اخلاقى ديگر قلمداد مى كند، چنان كه مى فرمايد:

(إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَة ذِكْرى الدّارِ) .¹

«ما آنان را به عنوان بندگان خالص خود برگزيديم».

زيرا كه آنها قيامت را خالصانه ياد نمودند، (چشم به آخرت دوخته و از زندگى دنيا دل بر كندند).

همان گونه كه ملاحظه مى شود يكى از عالى ترين صفات روحى كه به عنوان ويژگى اين پيامبران الهى دانسته شده است، زهد و پيراستگى آنان از دلبستگى به دنيا است كه خود، موجب راه يافتن آنان به مقام قرب الهى و گزينش آنان از جانب خداوند گرديده و به آنان قدرت و بصيرت داده است.

3. در مورد «اسماعيل»، «اليسع»، «يونس» و «لوط» مى فرمايد:

(...وَكُلاًّ فَضَّلْنا عَلَى العالَمِينَ) .²

«هر يك را به عالميان برترى داديم».

مقصود اين است كه هر يك از اين پيامبران، از مردم روزگار خود برتر بودند، و ملاك اين برترى همان صفات و ملكات معنوى و كمالات فكرى و روحى است.

4. در آيه ديگر «اسماعيل»، «ادريس» و« ذو الكفل» را انسان هايى صابر توصيف كرده مى فرمايد: (...كُلٌّ مِنَ الصّابِرينَ)³.

5. و در جاى ديگر اسماعيل را «صادق الوعد» (راست پيمان) توصيف

1 . ص /46.
2 . انعام/86.
3 . انبياء/85.

صفحه 252

كرده مى فرمايد:

(وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الوَعْدِ...).¹

«در قرآن اسماعيل را ياد كن كه "صادق الوعد" بود».

و در روايتى از امام رضا (عليه السلام) نقل شده است كه فرمودند: علّت اين كه اسماعيل، «صادق الوعد» ناميده شد اين است كه در مكانى با فردى وعده گذاشت و مدت يكسال در آن مكان منتظر او ماند.²

در روايتى نيز آمده است پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به برخى از ياران خودوعده داده بود كه كنار كعبه منتظر او است تا او بيايد ولى يار آن حضرت وعده خود را فراموش كرد، پس از گذشت سه روز، او را به وعده اش يادآورى كردند، در اين هنگام، او خدمت پيامبر آمد و از او عذر خواهى كرد، و در نتيجه رسول گرامى سه روز نزد كعبه ماند تا به وعده خود وفا نمايد³ در توضيح اين دو روايت استاد علاّمه طباطبايى قدَّس سرَّه كلامى دارد كه يادآور مى شويم:

صفت وفا، مانند ايمان، اراده، عزم، توكل و تسليم از صفات روحى است كه مقول به تشكيك است و مراتب گوناگون دارد، ايمان در نازل ترين مرتبه خود با هر گونه گناه و نافرمانى جمع مى گردد، و در عالى ترين مرتبه خود از هر گونه گناه مصون و پيراسته است وحتى شرك خفى هم در آن راه ندارد و در اين مرتبه قلب و دل به چيزى جز خدا توجه ندارد.

وفا به وعده نيز همين گونه است. در مرتبه اى از آن، وعده كننده بيش از اندكى صبر نخواهد كرد. و هرگاه كار مهم ديگرى پيش آيد، از عمل به وعده

1 . مريم/54.
2 . تفسير برهان، ج3، ص 15.
3 . الميزان، ج14، ص 68.

صفحه 253

سرباز مى زند و منتظر نمى ماند، اين درجه از وفا به وعده همان است كه رايج ميان مردم است مرتبه عالى تر از آن اين است كه به قدرى منتظر بماند كه از آمدن طرف مأيوس گردد،و بدين صورت اطلاق وعده را مقيد مى سازد، و مى گويد مقصود طرف تا اين زمان بيشتر نبوده است.

ولى عالى ترين مرتبه آن اين است كه اطلاق سخن را حفظ نموده، و به طور مطلق به آن عمل نمايد،و به قدرى بماند تا طرف وعده باز گردد، حتى اگر يكسال به طول بينجامد.¹

از آيه كريمه (مريم/54) وروايات ياد شده به روشنى استفاده مى شود كه پيامبران الهى از عالى ترين مرتبه از كمالات روحى برخوردارند.

6. در آيات بسيارى پيامبر خاتم (صلى الله عليه وآله وسلم) به صفاتى از قبيل: نرمخويى، دلسوزى و مهربانى، صاحب «خلق عظيم» توصيف گرديده است . چنان كه مى فرمايد:

(فَبِما رَحْمَة مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَولِكَ...).²

«به واسطه رحمت الهى بر آنان نرمخو و مهربان گشتى، و اگر درشت خو وسخت دل بودى، از اطراف تو پراكنده مى شدند...».

ب. (لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) .³

«حقّاكه از خود شما فرستاده اى به سوى شما آمد كه رنج هاى شما بر او دشوار است و بر هدايت شما حريص مى باشد، و نسبت به مؤمنان مهربان است».

1 . همان مدرك، ص 68.
2 . آل عمران/159.
3 . توبه/128.

صفحه 254

ج. (وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُق عَظِيم) .¹

«حقا كه تو بر صفات اخلاقى بزرگى هستى».²

ويژگى هاى اخلاقى پيامبران در روايات

اكنون كه با نمونه هايى ازآيات قرآن در زمينه كمالات روحى و ويژگى هاى اخلاقى پيامبران آشنا شديم، مناسب است رواياتى كه خصايص اخلاقى پيامبران را بازگو نموده اند، از نظر خوانندگان گرامى بگذرانيم:

1. قوت غالب پيامبران، از نان جو تهيه مى شد «أبى اللّه تعالى أَنْ يَجْعَلَ قُوتَ أَنْبيائِهِ إِلاّشعِيراً».³

2. از امام صادق (عليه السلام) روايت شده است كه فرمودند: «إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً إِلاّبِصِدْقِ الحَديثِ وَ أَداءِ الأَمانَةِ إِلَى البرِّ والفاجِرِ».⁴

«خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نكرد مگر به راستگويى و ردّ امانت به نيكوكار و بدكار».

3. هشام بن سالم از امام صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه فرمود:

«إنّ أَشَدَّ النّاسِ بَلاءً الأَنْبياءُ صَلواتُ اللّهِ عَلَيْهِمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ، ثُمَّ الأَمْثَل فَالأَمْثَل».⁵

1 . قلم/4.
2 . خلق جمع خلق است، و خلق (ضم خاء و سكون لام) به معناى قوا و سجاياى غير محسوس است، و خلق (به فتح خاء) به معناى خصوصيات واشكال قابل درك حس است (مفردات راغب) درباره معناى خلق در آيه اقوال مختلفى است. يكى از آنها اين است كه مقصود، آداب معاشرت او با دوستان و دشمنان است. و مقصود از عظمت خلق پيامبر اين است كه او جامع همه مكارم اخلاق بود. به مجمع البيان، ج5، ص 333 رجوع شود.
3 . بحار الأنوار، ج11، ص 66.
4 . همان مدرك، ص 67.
5 . بحار الأنوار، ج11، ص 69.

صفحه 255

سخت ترين انسان ها از نظر امتحانات الهى، پيامبران بودند، و سپس آنان كه در مرتبه بعد از آنان قرار داشتند( اوصياى پيامبران) و سپس هر كس مماثلت فكرى وروحى بيشترى با پيامبران داشت.

كمالات جسمى پيامبران

تا اينجا با ديدگاه و داورى عقل ووحى درباره صفات و كمالات روحى پيامبران آشنا شديم، اينك كمالات جسمى آنان را مورد بررسى قرار مى دهيم:

آنچه عقل به روشنى مى تواند در اين مورد داورى كند با توجه به مقدمه اى كه در آغاز بحث يادآور شديم، اين است كه پيامبران بايد از عيوب جسمانى كه مانع از تحقق آرمان هاى الهى آنان و مايه نفرت وانزجار عمومى است، پيراسته باشند، زيرا در غير اين صورت مستلزم نقض غرض خواهد بود، و آفريدگار حكيم پيراسته و منزه از آن است.

و متكلمان اسلامى (متكلمان اماميه) همه اين ويژگى ها را بر پايه قاعده لطف مبتنى نموده اند وحكيم طوسى رحمه اللّه صفات ياد شده در زير را بر صفت عصمت عطف نموده مى گويد:

«وَكَمالُ العَقْلِ، والذَّكاء والفِطْنَة وَقُوَّة الرَأى وَعَدَم السَّهْو وَكُلَّما يُنفرُ عَنْهُ مِنْ دَناءَة الآباءِ وَعَهْرِ الأُمَّهاتِ وَالفَظاظَة و... وشِبهها وَ الأَكْلِ عَلى الطَّريقِ وَشِبْهِِهِ».¹

و براى پيامبر لازم است كه داراى كمال عقل، و ذكاوت و هوشيارى، و قوت رأى و نظر باشد بايد از سهو و نسيان و آنچه مايه تنفر انسان ها است، مانند پستى پدران، و بدكارى مادران، درشتخويى، و بيمارى هاى جنسى و مانند آن پيراسته باشد و همچنين كارهايى مانند غذا خوردن در ميان راه و نظاير

1 . كشف المراد، ط: صيدا، ص 218.

صفحه 256

آن را (كه نفرت آور است) انجام ندهد.

و به عبارت ديگر: صفات بر دو دسته اند، ثبوتى و سلبى. و صفات سلبى نيز دو نوعند: صفات روحى و صفات بدنى. مقتضاى قاعده لطف و حكمت الهى اين است كه پيامبران از صفات ثبوتى برخوردار و از صفات سلبى و نواقص روحى و جسمى پيراسته باشند.

بنابر اين پيامبران واجد همه كمالات روحى هستند، و از همه صفات نقص و عيب اعم از روحى وجسمى منزه و پيراسته اند.¹

ولى آيا در زمينه صفات بدنى علاوه بر پيراستگى از نقايص و عيوب، بايد برترين كمالات جسمى را دارا باشند، مثلاً زيباترين، خوش صداترين، و از نظر اندام بدنى اكمل همگان باشند؟ نه از نظر عقل و نه از نظر قرآن وروايات دليلى بر آن نيست و ما در اين جا به نقل چند روايت در اين باره اكتفا مىورزيم:

1. امام هشتم (عليه السلام) فرمودند: پاكيزگى، خوشبويى، زدودن موهاى زايد بدن از اخلاق پيامبران است.²

صفات ياد شده در اين روايت اگر چه مربوط به اخلاق و آداب فردى و اجتماعى آنان است، ولى از آنجا كه مربوط به جسم و بدن است آنها را در اين بخش قرار داديم.

2. امام صادق (عليه السلام) فرمودند: مسواك نمودن از آداب پيامبران است.³

3. و از آن حضرت روايت شده است كه فرمودند: خداوند هيچ پيامبرى

1 . به اللّوامع الالهيّه، ص 211 رجوع شود.
2 . بحارالانوار، ج11، ص 66.
3 . همان مدرك، ص 67.

صفحه 257

را مبعوث نكرد مگر آن كه صوت نيكو داشت.¹

شكى نيست كه بد صدايى و درشت و خشن بودن آن، تنفر آور است و انسان ها رغبتى به شنيدن چنين صدايى ندارند، و از طرفى مهم ترين ابزار تبليغ پيامبران، زبان و سخن گفتن آنان بود، به همين جهت لازم است كه پيامبران از صداى نيكو برخوردار باشند، يعنى از عيب و نقصان جسمانى مربوط به زبان پيراسته باشند، به همين جهت حضرت موسى از خدا مى خواهد كه در مقام سخن گفتن، عقده و گرفتگى زبان عارض وى نگردد. چنان كه مى گويد:

(رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرى* وَيَسِّرْ لِى أَمْرِى *وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِى* يَفْقَهُوا قَوْلِى).²

«پروردگارا! سينه ام را گشاده نما،كارم را آسان كن، و گره از زبانم بگشاى، تا اين كه سخنم را بفهمند».

و ما اين آيه را حسن ختام اين بحث قرار داده، دامن سخن را جمع مى كنيم.

1 . همان مدرك، ص 66.
2 . طه/25 ـ 28.

صفحه 258

ويژگى هاى پيامبران

(6)

16 وحى

يگانه وسيله ارتباط پيامبران

با جهان غيب

آيات موضوع

1. (نَزََلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ* عَلى قَلْبِكَ...)(شعراء/193ـ194).

2. (...قُلْ ما يَكُونُ لِى أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِى إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَىَّ إِنِّى أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذابَ يَوْم عَظِيم)(يونس/15).

3. (قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ)(يونس/16).

4. (الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ...) (بقره/3).

5. (...إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّما يُوحى إِلَىَّ...)(انعام/50).

صفحه 259

6. (وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِر قَلِيلاً ما تُؤْمِنُونَ)(حاقه/41).

7. (...تَمَتَّعُوا فِى دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيّام ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوب) (هود/65).

8. (ا لم* غُلِبَتِ الرُّومُ * فِى أَدْنَى الأَرْض ِوَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ* فِى بِضْعِ سِنينَ...)(روم/1ـ4).

9. (بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلام...)(انبياء/5).

10. (ما كَذَبَ الفُؤادُ ما رَأى*أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى *وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخرى* عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى* عِنْدَها جَنَّةُ المَأوى *إِذْيَغْشيالسِّدْرَةَ ما يَغْشى* ما زاغَ البَصَرُ وَ ما طَغى* لَقَدْرَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الكُبْرى)(نجم /11ـ18).

11. (وَإِنْ تَجْهَرْ بِاْلقَولِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى) (طه/7).

12. (كَذلِكَ يُوحِى إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللّهُ العَزِيزُ الحَكيمُ) (شورى/3).

13. (وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرآناً عَرَبِيّاً لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَولَها...) (شورى/7).

14. (وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كنْتَ تَدْرِى مَا الْكِتابُ وَلا الإِيمانُ...)(شورى/52).

15. (قَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّتِى تُجادِلُكَ...)(مجادله/1).

صفحه 260

ترجمه آيات

1.«اين قرآن را روح امين بر قلب تو فرود آورده است».

2.«بگو من نمى توانم از جانب خود قرآن را عوض كنم، من از آنچه كه بر من وحى مى شود پيروى مى كنم، من در مخالفت با پروردگارم از عذاب بزرگ مى ترسم».

3.« بگو اگر خدا نمى خواست من آن را براى شما تلاوت نمى كردم و شما را از آن آگاه نمى ساختم، به گواه اين كه روزگارى قبل از نزول قرآن در ميان شما بسر بردم،(وچيزى از كتاب بر شما نخواندم) چرا نمى انديشيد؟».

4.«آنان كه به غيب ايمان دارند و نماز را برپا مى دارند».

5. «جزآنچه بر من وحى شده است، از چيزى پيروى نمى كنم».

6. «اين قرآن گفتار شاعر نيست، اندكى از شما ايمان آوريد».

7.«صالح به قوم خود (پس از آن كه ناقه او را پى كردند) گفت: سه روز در خانه هاى خود از زندگى بهره ببريد و پس از سه روز همگى كشته خواهيد شد. و اين يك گزارش قطعى است».

8.«روميان در نزديكى هاى شما مغلوب شدند و آنان پس از مغلوب شدن در مدت كمتر از ده سال پيروز خواهند شد».

9.«آنان گفتند قرآن خواب هاى آشفته است».

10.«دل، آنچه را كه چشم ديد تكذيب نكرد آيا با او درباره آنچه كه ديده است (جبرئيل) مجادله مى كنيد، او بار ديگر جبرئيل را ديده است، نزد سدرة المنتهى، نزد آن است جنت مأوى، آنگاه كه سدره را مى پوشانيد آنچه مى پوشانيد، چشم او نلغزيد و خطا نكرد. او آيات بزرگ پروردگار خود را ديد».

11. «واگر سخن خود را آشكار كنى (يا پنهان سازى، از نظر علم الهى يكسان است) زيرا او پنهان و پنهان تر را مى داند».

12.«اين چنين خداى عزيز و حكيم به تو و به كسانى كه قبل از تو بودند وحى (كرده) و مى كند».

صفحه 261

13.«و اينچنين قرآنى عربى بر تو وحى كرديم تا (اهل) مكه وپيرامون آن را هشدار دهى».

14.«و اينگونه قرآن را به فرمان خود بر تو وحى كرديم. تو نمى دانستى كتاب و ايمان چيست».

15.«خدا مجادله مردى را در مورد همسرش با تو شنيد».

بررسى و تفسير آيات

مسئله وحى از مسائل مهم و حساس كلامى و قرآنى است كه حق آن در كتب كلامى به طور كامل ادا نشده و مفسران نيز به صورت پراكنده از آن بحث كرده اند، در حالى كه اثبات امكان وحى و واقع نمايى آن، اساس نبوت پيامبران را تشكيل مى دهد و اگر اصالت وحى اثبات نگردد، رابطه انسان زمينى با جهان غيب قطع مى گردد، و اخبار جهان غيب و عالم بالا به اين طرف نمى رسد. اين از يك طرف.

و از طرف ديگر، چون وحى از ويژگى هاى پيامبران است و افراد ديگر از اين وسيله محروم مى باشند، تبيين منطقى وحى براى انسان هاى محروم از آن كارى بس دشوار است، ولى در عين حال وحى بسان ديگر مسائل غيبى است كه مى توان از طريق آشنايى با آثار و علايم آن به گونه اى آن را شناخت. اينك در اين بخش به توضيح واقعيت وحى از طريق آثار و ويژگى هاى آن مى پردازيم.

ما در بحث مربوط به واژه هاى قرآنى نبوت، بحث هاى گوناگونى درباره وحى انجام داديم، ديگر به آنها بر نمى گرديم چيزى كه در اين جا فقط لازم است از مسئله حقيقت «وحى تشريعى» و فرضيه هايى پيرامون آن بحث شود.

صفحه 262

ابزار شناخت انسان در زندگى، از حس و عقل تجاوز نمى كند، ديدنى ها را به وسيله چشم، شنيدنى ها را به وسيله گوش و همچنين ديگر محسوسات را از طريق حواس ويژه آنها درك مى كند.

او اگر امور حسى را با حواس پنجگانه درك مى كند، مسائل عقلانى و علمى را با به كار گرفتن استدلال و برهان كه نتيجه كار فكر و عقل است، به دست مى آورد.

معمولاً ادراكات انسان به دو نوع ابزار شناخت ياد شده مستند مى باشد.

نوع ديگرى از ادراك نيز براى انسان هاى عادى فراهم مى گردد كه آنها را فطريات و يا وجدانيات مى نامند و قلمرو آنها گاهى مربوط به امور مادى و گاهى امور معنوى است و درهر دو مورد، درك فطرى ندايى است كه انسان، آن را از درون مى شنود، همه انسان ها از درون ذات، نيكو بودن خدمت به پدر و مادر و بد بودن پيمان شكنى را مى شنوند، همچنان كه گرسنگى و تشنگى را احساس مى كنند.

همه اين ادراكات (حسى، عقلى، وجدانى) ميان تمام انسان ها مشترك است ولى گاهى بعضى از انسان ها واجد معرفت و ادراك خاصى مى باشند كه در ديگر انسان ها موجود نيست و آن اين است كه انسانى بدون به كار گرفتن ابزار شناخت حسى و يا به كار انداختن فكر وخرد، يك رشته معانى و مفاهيم و يا تكاليف و دستورها را در خود مى يابد و نسبت به آنها جزم و يقين پيدا مى كند در حالى كه اين ادراكات محصول تلاش حسى و فكرى او نيست، ووجدان و فطرت نيز در آن نقشى ندارند بلكه يك آگاهى مرموزى است كه انسان آن را در خود مى يابد و در آن شك نمى كند.

اين همان ادراك مرموزى است كه بخشى از مراتب آن در فصل هاى گذشته گفته شد. و اگر اين دريافت ها مربوط به تبيين تكاليف الهى نسبت به

صفحه 263

انسان ها باشد به آن وحى تشريعى مى گويند.

و به ديگر سخن اگر اين دريافت ها جنبه فردى و شخصى پيدا كرد در اصطلاح به آن «الهام» و اگر جنبه اجتماعى پيدا كرد به آن وحى، يا وحى تشريعى مى گويند. بنابر اين وحى، آن دريافت هاى قطعى وحتمى است كه شخص پيامبر بر همه آنها بدون اعمال و به كار گيرى ابزار متداول شناخت، دست مى يابد و در صحت و استوارى آنها ترديد نمى كند و از آنجا كه هيچ پديده اى(اگر وحى را پديده بناميم) بدون علت نخواهد بود، طبعاً براى آن علتى است كه جز جهان غيب نمى تواند باشد.

قرآن در آيات متعددى به اين ويژگى وحى اشاره كرده است، كه دو آيه را يادآور مى شويم:

1. (نَزََلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمْينُ* عَلى قَلْبِكَ... ).¹

«اين قرآن را روح امين بر قلب تو فرود آورده است».

از اين كه محل فرود وحى را قلب معرفى مى كند اشاره به اين دارد كه وحى چيزى است كه از عالم بالا وارد محيط قلب پيامبر مى شود و ابزارهاى شناخت عادى در آن دخالت ندارند.

درست است كه پيامبر به هنگام نزول وحى، فرشته وحى را مى بيند و سخن او را مى شنود، امّا رؤيت فرشته و شنيدن سخن او معلول به كار گرفتن چشم و گوش نيست، به گواه اين كه افراد ديگر حاضر در كنار پيامبر،همان چشم و گوش را داشتند ولى به هنگام نزول وحى نه فرشته را مى ديدند و نه سخن او را مى شنيدند.

2. در سوره يونس آنگاه كه مشركان پيشنهاد مى كنند كه او شيوه دعوت را

1 . شعراء/193ـ194.

صفحه 264

عوض كند و محتويات قرآنش را دگرگون سازد خدا پس از نقل اين پيشنهاد به پيامبر دستور مى دهد كه در پاسخ آنان بگويد:

(...قُلْ ما يَكُونُ لِى أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِى إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَىَّ إِنِّى أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذابَ يَوْم عَظِيم*قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدراكُمْ بِهِ فَقَدْلَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ).¹

«بگو من نمى توانم از جانب خود قرآن را عوض كنم، من از آنچه كه بر من وحى مى شود پيروى مى كنم، من در مخالفت با پروردگارم از عذاب بزرگ مى ترسم. بگو اگر خدا نمى خواست من آن را براى شما تلاوت نمى كردم و شما را از آن آگاه نمى ساختم، به گواه اين كه روزگارى قبل از نزول قرآن در ميان شما بسر بردم،(وچيزى از كتاب بر شما نخواندم) چرا نمى انديشيد؟».

اين دو آيه حاكى است كه پيامبر اسلام بسان ديگر پيامبران، تعاليم و آگاهى هاى خود را به مصدرى نسبت مى داد كه از آن جز به جهان غيب نمى توان تعبير آورد جهانى كه بشر با عقل كوچك خود نمى تواند بر آن احاطه پيدا كند و آنچه از او خواسته شده است ايمان به آن است چنان كه مى فرمايد:

(الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ...) . ²

بنابر اين وحى محصول ارتباط پيامبران با عالم غيب است و چنين ارتباطى قابل توصيف با ادراكات عادى انسان نيست.

روى اين بيان، وحى الهى نسبت به پيامبران، قابل توصيف با علل مادى وطبيعى نيست و فقط كسانى كه به جهان غيب ايمان دارند، مى توانند آن را پذيرا باشند. ولى در اين ميان كسانى كه عالم غيب و ما وراى طبيعت را نپذيرفته اند، در مقابل چنين پديده اى، به دست و پا افتاده اند كه براى آن علت يا علل مادى جستجو كنند و در اين مورد به فرضيه هاى سست و بى پايه اى

1 . يونس/15ـ16.
2 . بقره/3.

صفحه 265

دست زده اند كه هرگز نمى توان چنين حادثه عظيمى را با آن علل محدود توجيه و تفسير كرد. ما در اين جا به چهار فرضيه كه از طرف گروه هاى مادى گرا مطرح شده و برخى از ساده لوحان نيز با خوش بينى آن را نقل كرده اند مطرح مى كنيم:

1. وحى نتيجه نبوغ انسان است

گروهى بر اين عقيده اند كه نبوغ فردى، سبب انديشه هايى در درون افراد مى شود كه از آن به نام «وحى» و نبوت تعبير آورده مى شود. آنان در اين مورد مى گويند:

دستگاه آفرينش، افراد نابغه و خيرخواهى را در دامن خويش پرورش مى دهد و آنان روى نبوغ ذاتى و افكار عالى خود جامعه را به اخلاق نيك و اعمال شايسته و رعايت عدالت اجتماعى و... دعوت نموده و از اين رهگذر گام هاى مؤثرى براى سعادت بشر بر مى دارند، وآنچه را كه به عنوان دستور و قانون به مردم عرضه مى دارند، جز نتيجه نبوغ و زاييده فكر عالى آنان چيز ديگرى نيست. و هرگز ارتباطى با جهان ديگر ندارند.

وحى منبعى جز عقل انسانى ندارد، و محصول نبوغ بشرى است، و در طول تاريخ بشر، در هر قرنى، نوابغى كه عالى ترين تجليات افكار انسانى را دارا بودند بروز كرده و خدماتى به جهان انسانيت نموده اند.

برخى از آنان پا فراتر نهاده، وجود نبوغ را معلول يك سلسله حوادث واتفاقات روانى دانسته و كوشيده اند كه با بررسى هاى وهمى و پندارى، اين علل را در زندگى پيامبران نيز پيدا كنند.

عواملى كه موجب بالا رفتن استعداد و پيدايش نبوغ مى گردد، در نظر آنان به قرار زير است:

1. عشق: اين عامل قوى ترين و پر انرژى ترين افكار را به وجود مى آورد،

صفحه 266

زيرا عشق طولانى سبب مى شود كه عاشق، صحنه هاى رؤيايى را در سر بپروراند، و فكر وى در طول اين مدت، سريع و پر انرژى گردد.

2. ستمكشى طولانى، سبب مى شود كه فرد ستمديده، فكر خود را براى رفع ستم به كار اندازد و لحظه اى آرام ننشيند.

3. در اقليت قرار گرفتن، و شرايط نامساعد اجتماعى از عوامل رشد اين افكار است، زيرا يك اقليت براى پر كردن فاصله اى كه با اجتماع دارد، ناچار است به فكر افتد و سرانجام آنچه را مى خواهد به دست آورد.

4. دوران كودكى، چون در اين سن كودك براى مبارزه با مشكلات آمادگى ندارد، در برابر پيش آمدهاى ناملايم، به درون گرايى مى پردازد،در اين صورت افكار كودك، رشد مى كند.

5. تنهايى، به افكار انسان رشد مى بخشد، زيرا هنگامى كه با افراد ديگر هستيم مجبوريم لا اقل براى مدت كم هم كه باشد، مغز و افكار خود را در اختيار ديگران بگذاريم.

6. سكوت و بيكارى، سبب مى گردند كه اراده، كمتر فعاليت كند و افكار غير ارادى آزادانه جريان يافته رشد كند.

7. پرورش نخستين، در پيدايش نبوغ، نقش بزرگى را ايفا مى كند، مجموع علل ياد شده به اضافه وجود يك اجتماع فاسد و بى قانون سبب مى شود كه افكار پيامبران در باره مسائل اجتماعى رشد يابد و راه هاى تازه اى را براى زندگى به مردم نشان دهند.¹

نارسايى اين تفسير

اشكالات اين نظريه فزون تر از آن است كه در اين جا بازگو شود زيرا:

1 . تلخيص از كتاب: نبوغ و علل آن، تأليف دكتر عزت اللّه مجيد پور.

صفحه 267

اوّلاً: دارندگان اين تفسير قبلاً مدعا را مسلم گرفته و مى خواهند براى آن دليلى جستجو كنند آنان پذيرفته اند كه وحى علت مادى دارد و مربوط به جهان غيب نيست، پس از آن دست و پا مى كنند براى آن علل مادى پيدا كنند و از ميان آنها به نظرشان رسيده است كه پيامبران را نوابغ اجتماعى معرفى كنند كه در سايه نبوغ، داراى چنين افكار و انديشه هاى بالايى بوده اند ولى تفسير تحولى كه پيامبران در جوامع بشرى پديد آورده اند از طريق نبوغ بسان تعليل زلزله ويرانگر ارمنستان شوروى به فرو ريختن يك طاق چوبى در زمين هاى مجاور آن مى باشد، بلكه مى توان گفت از نظر ضعف و سستى از اين نارساتر است.

ثانياً: ما در جهان دو نوع مصلح داريم: گروهى برنامه هاى اصلاحى خود را به جهان بالا نسبت مى دهند، و گروه ديگر برنامه هاى خود را مولود انديشه هاى خود مى دانند.

گروه نخست از طريق ايمان به خدا و سراى ديگر ووعده و وعيدهاى الهى مى خواهند برنامه هاى خود را پياده كنند. در حالى كه گروه ديگر از طريق ديگر مى خواهند به هدف برسند.

اگر وحى، زاييده نبوغ است پس چرا گروه نخست آن را به جهان غيب نسبت داده اند؟

تصور اين كه اين انسان هاى بسيار، با تبانى و توافق قبلى، آنچه را محصول نبوغ خود بوده است، به جهان غيب نسبت داده اند، تصورى موهون و كاملاً بى پايه است. چگونه متصور است انسان هايى در مناطق پراكنده و زمان هاى مختلف به صورت هماهنگ يك شعار را سرداده وخود را رسولان الهى بنامند و بگويند:

(...إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّما يُوحى إِلَىَّ...) .¹

«جزآنچه بر من وحى شده است، از چيزى پيروى نمى كنم».

1 . انعام/50.

صفحه 268

ثالثاً: اين نظريه، چيز جديدى نيست بلكه به گونه اى در عصر جاهليت نيز مطرح بوده است، چيزى كه هست در بيان گذشته در قالب به ظاهر علمى ريخته شده و بيان گرديده است، وعرب جاهلى، قدرت نمايى پيامبر در ميدان فصاحت و بلاغت را به قريحه خوش آن حضرت در شعر نسبت داده و او را شاعر مى خواند. خداوند اين مطلب را حكايت كرده مى فرمايد:(...بَلْ هُوَ شاعِرٌ...)¹. آنگاه در پى نقد آن بر آمده، و قرآن را بالاتر از آن مى داند كه محصول قريحه شعرى و يا مقام نبوت مقام شاعرى باشد، چنان كه مى فرمايد: (وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِر قَلِيلاً ما تُؤْمِنُونَ) .²

«اين قرآن گفتار شاعر نيست، اندكى از شما ايمان آوريد».

و باز مى فرمايد:

(وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِى لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ وَقُرآنٌ مُبينٌ).³

«ما به او شعر نياموختيم و شايسته او نبود، بلكه اين قرآن، كتاب يادآورى و قرآن مبين است».

رابعاً: هرگز نوابغ نمى توانند از آينده به صورت قطعى و جزمى خبر دهند. و اگر هم خبرى بدهند خبر خود را با كلمات :«شايد» و به نظر مى رسد، حدس مى زنم، و مانند آن همراه مى كنند، در حالى كه پيامبران به صورت جزم از آينده هاى امت خود گزارش مى دادند، گزارشى كه آن را مانند آفتاب مى ديدند، چنان كه مى فرمايد:

(...تَمَتَّعُوا فِى دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيّام ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوب) .⁴

1 . انبياء/5.
2 . حاقه/41.
3 . يس/69.
4 . هود/65.

صفحه 269

«صالح به قوم خود (پس از آن كه ناقه او را پى كردند) گفت: سه روز در خانه هاى خود از زندگى بهره ببريد و پس از سه روز همگى كشته خواهيد شد. و اين يك گزارش قطعى است».

هيچ نابغه اى نمى تواند يك چنين خبر قطعى را درباره گروهى، بدهد. به گونه اى كه حتى زمان دقيق وقوع حادثه را نيز تعيين نمايد.

روزى كه ملت فارس مشرك بر مسيحيان به ظاهر موحد غالب گرديدند، هيچ كس باور نمى كرد كه در مدت كمى ورق برگردد و ملت مغلوب، غالب، و ملت غالب مغلوب شود. ولى پيامبر اسلام اين گزارش را به صورت قطع و يقين مطرح كرد و گفت:

(ا لم* غُلِبَتِ الرُّومُ * فِى أَدْنَى الأَرْض ِوَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ* فِيبِضْعِ سِنينَ...).¹

«روميان در نزديكى هاى شما مغلوب شدند و آنان پس از مغلوب شدن در مدت كمتر از ده سال پيروز خواهند شد».

اين نوع گزارش هاى قطعى از ويژگى هاى پيامبران الهى است كه در پرتو ارتباط با مبدأ جهان از روى حوادث آينده پرده برداشته و گزارش مى كنند. و نمونه هايى ازاين نوع گزارش هاى غيبى را در فصل مربوط به علم و دانش پيامبران يادآور شديم و ديديم كه منبع اين گزارش هاى غيبى هم چيزى جز وحى الهى نيست.

آرى گاهى برخى از افراد مرتاض مى توانند از آينده خبر دهند ولى اين گزارش مربوط به نبوغ آنها نيست زيرا آنان اصولاً نابغه نبوده بلكه در اثر قطع علاقه از جهان طبيعت و فرو رفتن در عالم روح وروان، مى توانند به وسايلى اين گزارش ها را انجام دهند و هرگز ادّعا نمى كنند كه اين گزارش ها، نتيجه

1 . روم/1ـ4.

صفحه 270

محاسبات فكرى و مغزى آنها است. و به عبارت ديگر آگاهى هاى اين گروه نيز از جهان غيب و ماوراى طبيعت سرچشمه مى گيرد. و امّا اين كه تفاوت اين گروه با پيامبران چيست؟ بحث ديگرى است كه در آينده از آن بحث خواهيم كرد.

2. وحى نفسى

وحى نفسى مسئله اى است كه غرب امروز، در تفسير وحى به آن پناه برده و مى خواهد از اين طريق، وحى نازل بر پيامبران را توجيه و تفسير كند وحاصل سخن آنان اين است كه:

پيامبران بر اثر انقطاع از مردم و توجه به خدا، در خلوت و تنهايى، پيرامون آرمان هاى عالى و بشر دوستانه به تفكر نشسته اند. آنان فكر مى كردند كه امت خود را از طريق برنامه هايى كه خدا در اختيارشان مى گذارد، اصلاح كنند يك چنين انديشه مداوم، آن هم در مكان خلوت سبب مى شود كه قوه تخيّل، قوى و نيرومند گردد و پيامبران آنچه را فكر مى كردند، در برابر ديدگان عقل خود حاضر و آماده مى ديدند. ناگهان صدايى مى شنيدند كه مى گويد: «تو رسول خدا هستى» و در اين حال تصويرى را در برابر خود مشاهده كرده و چنين تلقى مى كردند كه او آورنده وحى از جانب خدا است، و با شنيدن جمله هاى موزون و بليغ گمان مى كردند آن كلام خداست كه بر قلب آنان نازل شده است، در حقيقت آنان فكر مى كردند كه همه اين مطالب از عالم بالا بر آنان فرو فرستاده شده است. غافل از اين كه اين نفس و قوه تخيل آنها است كه افاضه مى كند واين مسائل را در برابر آنان مجسم مى سازد.

خلاصه، كليه رؤياها و صورت هايى كه مشاهده مى كردند معلول تصورات ذهنى آنان بوده است كه به نفس پيامبر قوه وقوت مى بخشيد كه آنچه را در ساليان دراز آرزو مى كرد، در مقابل خود مشاهده كند.¹

1 . الوحى المحمدى، ص 66، ط 6.

صفحه 271

اخيراً يكى از نويسندگان ايرانى كه دست توانايى در تحريف حقايق دارد توانسته است اين نظريه را در قالب هاى داستانى و خيالى بريزد وچنين مى گويد:

«آفتاب گدازنده لا ينقطع مى تابيد، در روح حساس و رؤيا زاى محمد همهمه اى برپا مى شد كه با فرا رسيدن شب فرو مى نشست.

اين طبايع در خود فرو رفته و سرگرم پندار رؤياى درونى كه موجبات زندگى آنها را از غوغاى زندگانى دور ساخته، در خلأ صحراى خاموش، ناچار بيشتر به خود فرو مى روند تا وقتى كه شبحى (فرشته) نامترقب پديد آيد و در اعماق وجود خويش صداى موجى را بشنوند، امواج يك درياى ناپيدا ومجهول.

چند سال به اين نحو گذشت تا واقعه اى روى داد. اثر تازه اى در جان او گذاشت. در سن 11 سالگى با ابو طالب به شام رفت و مايه اى بدين حركت غوغاى درونى رسيده دنيايى تازه و روشن كه اثرى از جهالت وخرافت و نشانى از زمختى و خشونت ساكنان مكه، در آن نبود».¹

لازم به يادآورى است كه اين تفسير وتحليل از وحى، از نويسنده مسيحى به نام "درمنگام" است كه با تخيّلات فراوانى خواسته است رسالت و نبوت پيامبر اسلام را تحليل نمايد. و نويسنده ايرانى ياد شده به تقليد از او قلم به دست گرفته با نقل مطالب او به صورت دست و پا شكسته خواسته است نبوت پيامبر را تحليل و بررسى كند.

نبوت است يا خواب هاى آشفته؟

اين نظريه در حقيقت همان نظريه مشركان جاهليت است كه در آن

1 . كتاب بيست و سه سال، تأليف على دشتى.

صفحه 272

روزگار بى پيرايه مطرح شده است، چيزى كه هست عرب جاهلى به خاطر ساده انديشى، مدعاى خود را مطرح مى كرد ولى نمى توانست به آن صورت علمى بدهد، ووحى را درخواب هاى آشفته مى دانست.

(بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلام...) .¹

«آنان گفتند قرآن خواب هاى آشفته است».

و ناگفته پيداست خواب هاى آشفته مخلوق تخيل انسان است كه قوّه عقل را تحت الشعاع قرار داده و فضاى ذهن را در اختيار خود مى گيرد. و به آنچه در خارج، فاقد واقعيت است، لباس واقعيت مى پوشاند.

اكنون اين نظريه با قيافه علم گرايانه و در قالب عبارت هاى فريبنده مطرح شده تا از اين طريق بتوانند آن را به خورد افكار بدهند، و در حقيقت ماده اى سمى را با ماده اى شيرين تركيب نموده اند تا به راحتى به افكار ساده بخورانند.

پيامبران آسمانى خردمندترين ، دلسوزترين، و واقع گراترين مردم جهان بودند كه پيوسته از طريق پند و نصيحت و عقل و برهان به هدايت مردم مى پرداخته اند و يك چنين افراد نمى توانند بسان انسان هاى گوشه گير و زاويه نشين باشند كه در اثر بريدن از مردم مخزن خيال را تقويت كنند تا بر اثر بالا آمدن قوه تخيل، آرزوهاى خود را حاضر و ناظر ببينند (و نعوذ باللّه) بسان شترى كه «در خواب بيند پنبه دانه»!

قرآن مجيد در برخى از آيات تلويحاً اين نظريه را نقد كرده و مى فرمايد:

(ما كَذَبَ الفُؤادُ ما رَأى*أَفَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى* وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخرى* عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى *عِنْدَها جَنَّةُ المَأوى *إِذْ يَغْشى السِّدْرَةَ ما يَغْشى *

1 . انبياء/5.

صفحه 273

ما زاغَ البَصَرُ وَ ما طَغى* لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الكُبْرى).¹

«دل، آنچه را كه چشم ديد تكذيب نكرد آيا با او درباره آنچه كه ديده است (جبرئيل) مجادله مى كنيد، او بار ديگر جبرئيل را ديده است، نزد سدرة المنتهى، نزد آن است جنت مأوى، آنگاه كه سدره را مى پوشانيد آنچه مى پوشانيد، چشم او نلغزيد و خطا نكرد. او آيات بزرگ پروردگار خود را را ديد».

اگر در اين نظريه تمام آنچه را كه پيامبر ديده و شنيده، غير واقعى و محصول نفس او مى داند و براى آن واقعيتى قائل نيست قرآن براى همه آنها حقيقت قائل شده و معتقد است كه ابزار شناخت پيامبر، اعم از حواس(چشم) و عقل، هيچ يك دچار خطا و اشتباه نشده است.

و به ديگر سخن: تفسير وحى از طريق «وحى نفسى» تعبير محترمانه اى است از جنون كه پيوسته مخالفان انبيا آنان را به آن متهم مى كرده اند، چيزى كه هست انسان گذشته، عريان و بى پرده سخن مى گفت. و عصر كنونى، عصر خدعه ها وحيله ها است و تلخ ترين و كشنده ترين افكار و انديشه ها را با زيركى و آب و رنگ خاصى به خورد جامعه مى دهند.

3. تجلى شعور باطن و ضمير ناخود آگاه

در اين جا نظريه ديگرى نيز در تفسير وحى مطرح است كه با نظريه دوم فاصله چندانى ندارد، جز اين كه در اين جا مسئله خيال و تخيل در كار نيست، بلكه افاضه اى است از باطن نفس به ظاهر آن وحاصل آن اين است كه از نظر روانكاوان روان انسان داراى دو بخش است.بخشى از آن ظاهر، و بخش ديگر آن پنهان است، گويى روان انسان به صورت هندوانه اى است كه

1 . نجم/11ـ18.

صفحه 274

در آب افتاده باشد كه قسمت كوچكى از حجم آن ظاهر و قسمت بزرگتر آن در آب پنهان است، بخش نخست از روان انسان را «روان خود آگاه» و بخش دوم آن را روان «ناخود آگاه» مى نامند.

روان ناخود آگاه بر روان خودآگاه حكومت و فرمانروايى دارد. چه بسا انسان رازى دارد كه هرگز راضى به كشف آن نيست. و از ترس فاش شدن، آن را به دست فراموشى مى سپارد، امّا ناگهان بر زبان او جارى مى گردد و راز خود را فاش مى سازد، و نكته آن اين است كه، چنين راز از جهان ناخود آگاه وارد حوزه خودآگاه مى گردد و به فرماندهى بخش ناخود آگاه روان، بخش خودآگاه بدون اختيار آن را مى پذيرد و از طريق زبان ظاهر مى گردد.

ممكن است اين فرمايش امير مؤمنان (عليه السلام) كه «هيچ كس چيزى را پنهان نمى كند مگر آن كه (در مواقعى) در چهره او ظاهر و يا بر زبان اوجارى گردد».¹ اشاره به همين مطلب باشد.

قرآن كريم خداوند را داناى پنهان و پنهان تر (سرّ و اخفى) توصيف كرده مى فرمايد:

(وَإِنْ تَجْهَرْ بِالقَولِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى) .²

«واگر سخن خود را آشكار كنى (يا پنهان سازى، از نظر علم الهى يكسان است) زيرا او پنهان و پنهان تر را مى داند».

امام صادق (عليه السلام) در تفسير اين آيه فرموده اند: «السّرُّ ما أخْفَيْتَهُ فى نَفسِكَ وَأخْفى، ما خَطَرَ بِبالِكَ ثُمَّ أَنْسَيتَهُ».³

«راز آن چيزى است كه آن را در دل پنهان نموده اى وپنهان تر آن است كه در ذهن آمده ولى آن را به دست فراموشى سپرده اى».

1 . ما أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلاّ ظَهَرَ فِى فَلَتاتِ لِسانِهِ، وَصَفَحاتِ وَجْهه.(نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 26).
2 . طه/7.
3 . مجمع البيان، ج7. ص 3.

صفحه 275

اين گروه با اثبات اين شخصيت نامرئى براى انسان مى خواهند مشكل وحى را از اين طريق توجيه كنند، مى گويند وحى همان تراوش وجدان مخفى و تجلى شعور باطن پيامبران است و هرگز فرشته اى در كار نبوده و پيامى از خدا نيامده است، بلكه شخصيت باطنى آنان در صفحه ذهن خودآگاه، ظاهر شده و از آن نهانگاه به صفحه ذهن خودآگاه وارد مى شود.

فريد وجدى (متوفاى 1372) در تبيين اين نظريه چنين گفته است:

دانشمندان اروپا تا قرن شانزدهم بسان ملتهاى ديگر، به وحى آسمانى و بسيارى از موضوعات غيبى معتقد بودند، روزى كه طلايع تمدن جديد در افق علمى ملت اروپا آشكار گرديد و فلسفه مادى از نو رونق گرفت اين حقيقت مذهبى در رديف افسانه درآمد، وحى و صاحب آن نيز مورد انكار قرار گرفت.

ولى از سال 1846 كه در امريكا موضوع وجود روح مستقل بار ديگر مطرح گرديد و از آنجا به سرزمين اروپا سرايت كرد و با دلايل حسى ثابت گرديد كه جهانى وراى اين ماده كه داراى عقول و افكار بزرگ است وجود دارد، موضوع روح ووحى بار ديگر روى پرده علوم دانشمندان درآمد ومورد توجه قرار گرفت.

براى رسيدگى به حقيقت اين مسأله در سال 1882 در لندن جمعيتى به نام «گروه بحثهاى روانى» زير نظر استاد جويك استاد دانشگاه كمبريج تشكيل گرديد واعضاى اين جلسه عبارت بودند از:"اوليفردلوته" كه بعدها لقب داروين علوم طبيعى گرفت، "ويليام كروكس "شيميدان بزرگ انگلستان، "فردريك مپرس" و "هودسن "استادان دانشگاه "هاروارد"امريكا و....

هدف از تشكيل اين كنگره ى علمى اين بود كه داورى قاطع در باره وجود وعدم روح نموده و در صورت عدم ثبوت آن را از صحنه ى علم و فلسفه حذف نمايند. اين گروه حوادث بيشمارى را مورد مطالعه قرار داده و متجاوز از پنجاه جلد كتاب در اين باره انتشار داده اند. نتيجه مطالعات آنها اين شد كه انسان دو

صفحه 276

شخصيت روانى دارد.

1. شخصيت ظاهرى كه در حصار قواى پنجگانه مى باشد.

2. شخصيت باطنى، مواقعى كه شعور ظاهرى به حالت تعطيل در آيد او شروع به فعاليت كرده و تجليّاتى از خود نشان مى دهد ضمير باطن در يك افق بسيار وسيعى فعاليت نموده حتى فعّاليتهاى غير ارادى اعضاى بدن مانند كبد و قلب و معده معلول فعل اوست، و او منبعى الهام بخش براى بسيارى از افكار ناگهانى و تجليّات غير ارادى مى باشد. شخصيّت دوم انسان روى آزمايشهاى فراوانى به صورت امر حسى در آمده و ديده شده كه گروهى كه در حالت عادى و بيدارى از نظر تفكّر جزو طبقه متوسط يا پايين تر به شمار مى روند، در مواقع تنويم مغناطيسى به يك سلسله فعاليتهاى علمى و فكرى دست مى زنند كه انجام آن از عهده طبقه دانشمند اجتماع خارج است، آنان از مجموع آزمايشهايى كه انجام دادند به وجود روح و ضميرى باطن كه قدرت و تجلّى علمى و فكرى آن، به مراتب از ضمير ظاهر قوى تر است، قايل شده و روح و كليه افكار بلند را تجلّى او دانسته اند.

آنان با اين دلايل، شخصيّت دومى براى انسان قايل شده كه فعّاليّت آن در اختيار انسان نبوده و تابع اراده او نيست. اين شخصيت نامرئى بسان شخصيّت مرئى شدت و ضعف دارد. و هر چه قوى تر باشد تجلّيات آن صحيح تر و بيشتر خواهد بود.

وحى در نزد آنان همان تراوش وجدان مخفى وتجلى شعور باطن پيامبران، كه آنان را به آنچه نمى دانند آگاه ساخته و اصول ترقى را به آنان مى آموزند. و هرگز فرشته اى در كار نبوده و پيامى ازخدا نياورده است. و اگر گاهى صورتى را در برابر ديدگان خود مى ديدند، صورت متجسد همان روح خودشان مى باشد كه در برابر آنها مجسّم گرديده است. سپس مى گويد:

«والوحى عندهم لا يكون إلاّ بظهور الشخصية الباطنة للرسول، ووحيها إليه ما ينفعه وينفع قومه المعاصرين له...».

صفحه 277

تحليل اين نظريه

اين نظريه بسان نظريه پيش كاملاً بى پايه است، در نظريه نخست، وحى مخلوق تخيل انسان بوده و در اين نظريه، وحى، مولود ظهور افكار پس رانده انسان در صفحه ذهن خودآگاه معرفى شده است، وسرانجام هر دو نظريه، وحى را مخلوق نفس انسانى مى دانند، چيزى كه هست دومى رنگ علمى بيشترى به خود گرفته است، در اين باره چند مطلب را يادآور مى شويم.

1. اگر ما براى انسان، شعور مخفى و ضمير ناخودآگاه قائل شديم، به چه دليل بايد وحى را معلول افاضه درونى نفس بدانيم و ارتباط آن را از مقام ربوبى قطع كنيم؟ طراح اين نظريه هرگز رابطه اين دو را با هم بيان نكرده است. به چه دليل مى گويد وحى تراوش ضمير ناخود آگاه است؟ يك چنين تحليل و برداشت عاملى جز غرور علمى ندارد. بشر مى خواهد تمام مجهولات خود را در يك عصر حل كند و براى آينده جاى سؤال و ابهامى باقى نماند، چقدر فكر خام و سست و بى پايه اى است؟ (...وَما أُوتِيتُمْ مِنَ العِلْمِ إِلاّ قَلِيلاً) .

2. تجليات ضمير ناخود آگاه در افراد صحيح و سالم بسيار كم و نادر است و قلمرو ذهن ناخود آگاه معمولاً در افراد بيمار، خسته، نگران و شكست خورده تجلى مى نمايد، زيرا قلمرو ذهن ناخود آگاه آنان از مشاغل روزانه كاملاً تخليه شده است، و ميان هزاران دانشمند براى يك دانشمند، آن هم در طول عمر يكى دو بار ممكن است اتفاق افتد كه به طور ناخود آگاه بدون تأمل و تفكر در سطح ذهن خودآگاه به برهان نظريه اى دست يابد.

خلاصه: تجلى شعور باطن در زندگى انسان بسيار كم است و در شرايط خاصى مانند رؤيا، يا دگرگونى هاى زندگى كه توجه او را از عالم خارج كم مى كند، و به ضمير باطن متوجه مى سازد، تجلى مى نمايد.

صفحه 278

ولى اين شرايط در پيامبران وجود نداشته است و قرآن مجيد در مدت 23 سال بر پيامبر نازل گرديد، و در اين مدت قلمرو خودآگاه او كاملاً به واسطه مسائل و فعاليت هاى سياسى و تبليغى و ده ها گرفتارى هاى روزانه اشغال بود، و تمام توجه او معطوف به اين فعاليت ها بوده است، بسيارى از آيات مربوط به جهاد، در صحنه هاى خونين نبرد نازل شده، و در آن حالت شخصيت روحى او مقهور و متأثر مسائل حاد نظامى و سياسى بوده است.

اگر پيامبران الهى افرادى گوشه گير، بيمار، خسته، و شكست خورده در زندگى بودند و شرايط فعاليت ضمير باطن، در آنها موجود بود و ضمير ظاهر و خودآگاه آنان دستخوش ضمير باطن و ناخودآگاه آنان بود، نه متأثر از حوادث مهم اجتماعى، جاى يك چنين توهم پيرامون وحى آسمانى بود. ولى پيامبران آسمانى در طول دوران نبوّت خود، مردانى مجاهد و مبارز بودند كه فكرى جز اصلاح اجتماع و رهبرى مردم و حل مشكلات زندگى و بالا بردن سطح معنويات آنان نداشتند، در يك چنين شرايط، چگونه شخصيت دوم انسان مى تواند فعاليت كند، وحقايق مهمى را از ضمير باطن و ناخود آگاه به روح خودآگاه القا نمايد؟!

3. مدعيان وحى، مصلحان پاك و مخلصان پيراسته از هر نوع دروغ بودند چرا آنان تعاليم خود را به مبدأ آفرينش نسبت داده اند و هرگز در گفتار آنان حتى اشاره اى هم به تجلى شخصيت باطنى پيامبر، وجود ندارد، چنان كه مى فرمايد:

(كَذلِكَ يُوحِى إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللّهُ العَزِيزُ الحَكيمُ) .¹

«اين چنين خداى عزيز و حكيم به تو و به كسانى كه قبل از تو بودند وحى (كرده) و مى كند».

1 . شورى/3; سوره شورى از سوره هايى است كه مسئله وحى در آن بيش از ديگر سور قرآنى مطرح شده است و اين مضمون و قريب به آن در آيه هاى :7، 13و52 آن سوره آمده است.

صفحه 279

4. مهم تر از همه اين كه بايد بدانيم كه ذهن ناخود آگاه، خود منبع اطلاعات و آگاهى ها نيست به گونه اى كه از درون او انديشه هاى بلند و افكار ثمر بخش برخيزد و از طريق ذهن خودآگاه به جامعه ابلاغ گردد، بلكه ذهن ناخودآگاه گيرنده دومى است كه از مجراى ذهن خودآگاه مسائلى را دريافت مى كند، در اين صورت چگونه مى توان شرايع آسمانى و خصوصاً، آخرين وكامل ترين شريعت را از اين طريق توجيه كرد. ما در قرآن، حقايقى را مشاهده مى كنيم كه مغز هيچ بشرى قادر به ابتكار آن نيست، انديشه اى كه ما فوق مرزهاى علوم بشرى است.

طراح اين نظريه تصور كرده است كه شخصيت باطنى، منبع علومى است كه هر لحظه از آن آگاهى هاى خاصى مى جوشد و پس از عبور از مرز، وارد ذهن خودآگاه مى شود. در حالى كه ذهن و ضمير ناخود آگاه، حكم بايگانى ذهن نخست را دارد و چيزى از خود بر آن اضافه نمى كند.

بنابر اين شايسته است در مقابل حقيقت وحى خضوع لازم را به كار ببريم و بگوييم: وحى يك ادراك مرموز و شعور نهفته و پنهانى است كه از آن پيامبران مى باشد و ديگران را در آن سهمى نيست، و اگر هم سهمى باشد، مربوط به القاءات الهى است كه در قلوب اولياى خود وارد مى سازد و از آن به كرامت تعبير مى آوريم.

4. عقيده فلاسفه مشاء

فلاسفه مشاء پس از اثبات وجود صانع به عقول ده گانه معتقدند، كه دهمين عقل را «عقل فعال» مى نامند، و وظيفه عقل فعال اين است كه نفوس انسانى را از مقام قوّه به فعل رسانيده و درخواست طبيعى هيولاى جهان ماده را كه با زبان حال خواستار صورت هاى جوهرى است، پاسخ مثبت دهد.

صفحه 280

عقل فعال در مكتب مشاء نقش مهمى در القاى حقايق و افاضه معارف وتكميل نفوس دارد و تمام معارف كه بر قلوب اولياء و بزرگان افاضه مى شود; همگى از ناحيه او است.

نفوس ضعيف همواره اسير حواس ظاهرى و گرفتار قواى باطنى مى باشند¹. ولى هرگز قدرت و توانايى صعود به مقام برتر را ندارند، امّا نفوس قوى و نيرومند، نفوسى كه از صفاى كامل برخوردارند در حالت خواب و بيدارى مى توانند با عقل فعال تماس گرفته وحقايق و معارفى را به صورت معقول و كلى از آنجا دريافت نمايند.

از آنجا كه قواى درونى انسان، حالت محاكات داشته و بسان آئينه هاى متقابل مى باشند، اين معارف عقلى را در قوه خيال به صورت كلام موزون و فصيح درك كرده، وقوّه خيال، اين افاضات عقلى را در اين مرحله به صورت كلام كه مشتمل بر يك سلسله معارف حقيقى است، دريافت مى كند و سپس اين كلام موزون، به حكم اصل محاكات، از مرحله خيال تنزل كرده و در حس مشترك به صورت كلام شنيده مى شود.

در نتيجه حقايق علمى و معارف الهى از طريق عقل فعال (البته به اذن و مشيت الهى) به نفوس مستعد و آماده افاضه مى گردد. و در هر يك از قواى انسانى به شكل خاصى و متناسب با آن متجلى و ظاهر مى شود.

از طرفى عقل فعال، كه در لسان شرع همان فرشته الهى و ملك قدسى است، و مفيض اين حقايق علمى و معارف الهى است، در عالم مثال به صورت ملك ديده مى شود. و گاهى حقيقت آن تنزل يافته در عالم طبيعت و ملك به صورت انسان متمثل مى گردد، و انسان كامل با ديدگان ظاهرى خود او را مشاهده مى كند.

1 . مقصود از قواى باطنى، قوّه وهميّه است، كه معانى جزئى را درك مى كند وقوه عاقله كه مدرك كليات مى باشد و در اين جا فقط قوه وهميّه مراد است.

صفحه 281

اكنون كه با اين اصل كلى در زمينه دريافت حقايق علمى توسط نفوس انسانى از طريق غيب، آشنا شديم مى توانيم تفسير روشنى از «نبوت»، «وحى و كلام الهى» و «فرشته آورنده» وحى داشته باشيم:

حقيقت «نبوت» همان ارتقاى نفس نبوى به مقام عقل فعال است كه حقايقى از آن به صورت معارف و علوم در آئينه روح او منعكس مى گردد. آنگاه قوه خيال، اين حقايق را متناسب با واقعيت خود به صورت كلام فصيح و بليغ كه پرتو وجود عقلى آن معارف است درك كند، و سپس صورتى محسوس از آن، در حس مشترك منعكس مى گردد، و نفس نبوى با گوش خود كلام الهى را مى شنود، و فرشته وحى، همان عقل فعال است، كه درعالم مثال به صورت موجود مثالى نمايان گرديده و گاهى نيز به صورت انسانى در عالم طبيعت متمثّل مى شود.

بنابر اين وحى يك حقيقت علمى است كه در هر سه درجه واقعيت و خارجيت دارد، ولى در هر مرحله متناسب با آن تجلى كرده و به صورت مناسب آن در مى آيد.

مثلاً وحى در عالم عقل به صورت وجود عقلى و معارف كلى است و در عالم مثال به صورت الفاظ و اصوات مثالى است كه در اين ظرف و مرتبه وجودى، حقيقتاً وجود دارد، و در حس مشترك به صورت اصوات و الفاظ مسموع مى باشد، و هر كدام در مرحله خود وجود واقعى داشته و هرگز مخلوق نفس پيامبر و ساخته فكر و خيال او نيست، بلكه آيينه روح او شايستگى دارد كه حقيقت وحى با مراحل سه گانه آن، در مراتب عقل، خيال وحس مشترك او متجلى گردد. و از آنجا كه سلسله نظام هستى به آفريدگار جهان منتهى مى گردد، سرانجام حقيقت وحى از مبدأ آفرينش به نفس پيامبر افاضه مى شود.

فرشته وحى نيز واقعيتى است غير قابل انكار ولى در هر مرحله با وجود مناسب آن جلوه و تجلى مى كند. فرشته وحى در عالم مثال و خيال، وجود مثالى همان عقل فعال است كه براى خود واقعيتى انكار ناپذير دارد و همين

صفحه 282

گونه است تمثل جسمانى او در برابر ديدگان پيامبر كه در اين مرحله نيز براى خود داراى حقيقت و واقعيت متناسب با اين مرحله است.¹

تحليل اين نظريه

نظريه عقول ده گانه در سلسله طويله نظام وجود، از آراى مخصوص فلسفه مشاء است كه از طريق آن مشكل فلسفى صدور كثرت از علت و فاعل بسيط من جميع الجهات، يعنى واجب الوجود تعالى را حل كرده اند. و بررسى آن نياز به بحث عميق فلسفى دارد، كه از حوصله بحث ما بيرون است. آنچه مربوط به اين بحث مى شود اصل وجود عالم عقل و جهان برتر از عالم ماده است كه جاى انكار ندارد، و براهين عقلى متعددى وجود آن را تأييد و تثبيت مى نمايد، كه در كتاب هاى فلسفى مذكور است. ولى در عين حال تفسير حقيقت وحى و نبوت و نيز فرشته حامل وحى بر اساس اين نظريه مطلبى است كه جاى تأمّل دارد، و نمى توان به طور دربست آن را پذيرفت و ما در اين رابطه دو نكته را يادآور مى شويم:

1. آنچه فلاسفه مشاء در تفسير وحى و نبوت گفته اند، تنها در حد يك فرضيه است، و دليلى بر مطابقت وجود عقل مفارق با فرشته وحى، و القاى معارف الهى و شرايع آسمانى بر قلب پيامبران اقامه نگرديده است.

2. ارتباط با عقل فعّال و اخذ معارف از او اختصاص به پيامبران ندارد; بلكه كليه نفوس مستعد، حقايق را از مقام بالا گرفته و در سايه اتصال و تلاقى با عقل فعال معارفى را به دست مى آورند.

گواه اين مطلب سخنى است كه فلاسفه در باب عقل نظرى يادآور

1 . اشارات، ج 3، نمط دهم، ص 403، اسفار، ج 7، فصل 7، ص 23 ـ 28، و آنچه بيان گرديد اقتباس از همين فصل است .

صفحه 283

شده اند، حكيم سبزوارى در اين باره گفته است:

كمالُ حدسِ قوة قدسيّة *** يكادَ زيتُها يضىءُ مأتيّة

شَجرة زيتونة افكار *** لعقل فعال يُعزّى نار ¹

حكيم سبزوارى در شرح اين دو بيت مى گويد: «فكر» حركتى از مطالب به مبادى، آنگاه حركت ديگرى است، از مبادى ، به مطالب; در حالى كه «حدس» دست يابى بر حد وسط به هنگام توجه به مطالب، بدون اين دو حركت ـ يعنى حد وسط و مطالب را يك جا درك مى كند ـ ولى كمال حدس قوه قدسى است، اين است شجر زيتونى فكر بر اثر ارتباط عقل فعال مشتعل گردد و بر حقايقى دست يابد.

نتيجه، اين كه تخصيص آن به پيامبران با اصول و قواعد فلسفى سازگار نيست.

3. شكى نيست كه پيامبران داراى مراتب و درجاتى بوده، گروهى از آنان «اولو العزم» و صاحب شريعت بوده، و گروهى ديگر مبلغ و مروّج شريعت پيامبران ديگر بودند، در اين صورت چگونه مى توان اين تفاوت و تفاصيل را از طريق اتصال نفس پيامبر با عقل فعال تفسير كرد؟

2. تفسير وحى از طريق تشكيك در وجود و اين كه وحى در عالم عقل، وجود عقلانى و در عالم مثال، وجود مثالى، و در عالم حس، به صورت الفاظ و اصوات متمثّل مى گردد، در پاره اى از آيات قرآن صحيح و پا بر جا است، مانند آيات مربوط به معارف و احكام كه مى توان براى آنها يك نوع وجود عقلى و مثالى وحسى تصور كرد، و وحى را هم تنزل و تمثل وجودى اين مراحل دانست.

ولى در كتاب هاى آسمانى عموماً و قرآن خصوصاً يك سلسله حوادث

1 . شرح منظومه حكيم سبزوارى، ص 307، لفظ «مائية» وصف «قوة» است .

صفحه 284

مربوط به جدال اهل كتاب با پيامبر، و گفتگوى مشركان با او، و تهمت ها و افتراهاى آنان به پيامبران و همچنين گفتگوهاى پيامبران با افراد مختلف آمده است كه نمى توان در آنها مراحل سه گانه را به صورت صحيح تصوير كرد مثلاً براى آيه (قَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّتِى تُجادِلُكَ...)¹ :«خدا مجادله مردى را در مورد همسرش با تو شنيد»، و آيات ديگرى كه از همين سنخ مى باشد، چگونه مى توان سه نوع وجود عقلائى، مثالى و حسى تصوير كرد ووحى را تنزل وجود عقلى دانست؟ اين نوع تنزل و مراتب وجودى مربوط به معارف و احكام ومبادى آنها است كه مى توانند درجات سه گانه وجودى داشته باشند.

آرى نقطه قوت اين نظريه اين است كه ارتباط وحى را با جهان غيب محفوظ داشته و هرگز آن را زاييده نفس نبى به صورت هاى سه گانه اى كه بيان شد نمى داند، و لذا قائلان به اين نظريه را نمى توان از اين جهت مورد انتقاد قرار داد.

در پايان يادآور مى شويم كه حساب انسان هاى تلاشگر و انديشمند كه پيوسته مى خواهند مشكلات علمى را حل كنند هر چند موفق به اين كار نگردند، از حساب افراد وامانده، و واپس گرا جدا است. گروه نخست براى تسخير قله هاى علم به راه مى افتند، هر چند به قله، راه نمى يابند، ولى گروه دوم در همان دامنه كوه دست روى دست گذارده و تن آسايى را بر رنج كار مقدم مى دارند.

1 . مجادله / 1 .

صفحه 285

مشتركات و مختصات پيامبران

(1 )

17 پيامبران اولوا العزم كيانند؟

آيات موضوع

1. (وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَما كانُوا خالِدينَ) (انبياء/8).

2. (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً...) (رعد/38).

3. (وَقالُوا مالِ هذا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِى فِى الأَسْواقِ...) (فرقان/7).

4. (وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّ رِجالاً نُوحِى إِلَيْهِمْ...)

(يوسف/109)، (نحل/43).

5. (تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْض مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجات وَآتَيْنا عِيسى ابْنَ مَرْيَمَ البَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِالقُدُسِ...)(بقره/253).

6. (وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوح وَإِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسى ابن مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً)(احزاب/7).

7. (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا...)(شورى/13).

صفحه 286

8. (فَاصْبِر كَما صَبَرَ أُولُوا العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَونَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّساعَةً مِنْ نَهار بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاّ القَومُ الفاسِقُونَ)(احقاف/35).

9. (...فَإِذا عَزَمَ الأَمْرُ فَلَو صَدَقُوا اللّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ)(محمد/21).

10. (...فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ...)(آل عمران/159).

11. (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ...)(بقره/227).

12. (...وَ لا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ...)(بقره/235).

13. (...وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ...)

(آل عمران/186).

14. (...وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ)(لقمان/17).

15. (وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِى وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً)(طه/115).

16. (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِى آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ* وَأَنِ اعْبُدُونِى هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ)(يس/60ـ61).

17. (فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ) (قلم/48).

صفحه 287

18. (...قَدْ جِئْتُكُمْ بِالحِكْمَةِ وَلأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِى تَخْتَلِفُونَ فِيهِ...) (زخرف/63).

19. (...وَلأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ...) (آل عمران/50).

20. (أُولئِكَ الَّذِينَ هَدى اللّهُ فَبهُداهُمُ اقْتَدِهْ...)(انعام/90).

21. (وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقِيم)(انعام/87).

ترجمه آيات

1.«ما آنان را بدن هاى بى نياز از غذا قرار نداده و براى آنان زندگى جاودانه مقرر نكرديم(بسان ديگران غذا مى خورند و از اين جهان رحلت مى كنند)».

2.«پيش از تو پيامبرانى را بر انگيختيم و براى آنان همسران و فرزندانى مقرر داشتيم».

3.«چه شده است كه اين پيامبر غذا مى خورد و در بازارها راه مى رود».

4.«و ما قبل از تو نفرستاديم مگر مردانى كه به آنان وحى مى نموديم».

5.«برخى از اين پيامبران را بر برخى ديگر برترى بخشيديم(به گواه اين كه) خدا با برخى سخن گفته و درجه بعضى را بالا برده است. و به عيسى بن مريم گواهان(معجزه) داديم و او را با روح القدس تأييد كرديم».

6.«به يادآور آنگاه كه از پيامبران و از تو و از نوح و ابراهيم و موسى وعيسى بن مريم، پيمان خاص گرفتيم. و از آنان پيمان غليظى را اخذ نموديم».

7.«تشريع كرد براى شما از دين آنچه را كه به نوح سفارش كرد و آنچه را كه به تو وحى نمود وآنچه را كه به ابراهيم و موسى و عيسى سفارش كرده ايم.(و آن اين است ) كه دين را به پا داريد و در آن گروه گروه نشويد».

8.«صبر كن همچنان كه اولو العزم از رسولان استقامت ورزيدند، و براى كافران عجله مكن، گويا آنگاه كه روز ميعاد را مى بينند; گمان مى كنند كه بخشى از روز (در قبر) درنگ كرده اند، قرآن پيامى است، و جز گروه فاسق كسى هلاك نمى شود».

صفحه 288

9.«هر موقع تصميم، قطعى شد».

10.«هرگاه تصميم گرفتى بر خدا توكل كن».

11.«هرگاه تصميم برجدايى گرفتند».

12.«نكاح را قطعى نسازيد تا عدّه آنان تمام گردد».

13.«اگر بردبار و پرهيزگار باشيد، اين كار از امورى است كه در گرو عزم و تصميم جدى است».

14.«برمصائبى كه بر تو وارد مى شود صبر نما، زيرا صبر كردن از امورى است كه بايد بر آن تصميم جدى گرفت».

15.«با آدم قبلاً عهد و پيمان بستيم پس فراموش كرد و در او استوارى و تصميم جدى كه حافظ عهد است نيافتيم».

16.«اى فرزندان آدم آيا با شما عهد نكردم كه شيطان را مپرستيد، زيرا او دشمن آشكار شما است، و اين كه مرا عبادت كنيد؟ اين است صراط مستقيم».

17.(«بسان صاحب ماهى مباش آنگاه كه در حال خشم خداى خود را خواند) نيز داراى عزم استوار نبوده است».

18.«با سخنان حكيمانه آمده ام تا اختلافات شما را روشن سازم».

19.«بعضى چيزهايى را كه برايتان حرام بوده است حلال مى كنم».

صفحه 289

20.«اينها هدايت يافتگان هستند، از هدايت آنان پيروى كن».

21.«از پدران، فرزندان و برادران آنها افرادى را برگزيديم و به راه راست هدايت كرديم».

بررسى و تفسير آيات

از جمله مباحث قرآنى پيرامون پيامبران الهى مسئله مختصات و مشتركات آنان است.

بحث پيرامون مختصات ومشتركات پيامبران، در دو بخش انجام مى گيرد:

1. مختصات و مشتركات پيامبران در مقايسه با انسان هاى ديگر.

2. مختصات و مشتركات پيامبران نسبت به يكديگر.

ابتدا به بررسى بخش نخست مى پردازيم اين بحث نيز به نوبه خود در دو زمينه انجام مى گيرد.

الف. مشتركات پيامبران و انسان هاى ديگر.

ب. مختصات پيامبران.

و ما هر دو مطلب را با هم مورد بررسى قرار مى دهيم:

قانون تربيت و هدايت اقتضا مى كند كه پيامبران با انسان هاى تحت تربيت آنان، در بسيارى از زمينه هاى جسمى وروحى مشابهت و سنخيت داشته باشند، زيرا در غير اين صورت هدف رسالت عملى نمى گردد. و ما در گذشته در اين باره به گونه اى سخن گفته ايم.

صفحه 290

قرآن كريم مواردى از مشابهت هاى آنان را يادآور شده است كه از نظر مى گذرانيم:

1. (وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَما كانُوا خالِدينَ).¹

«ما آنان را بدن هاى بى نياز از غذا قرار نداده و براى آنان زندگى جاودانه مقرر نكرديم(بسان ديگران غذا مى خورند و از اين جهان رحلت مى كنند)».

2. در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً...) .²

«پيش از تو پيامبرانى را بر انگيختيم و براى آنان همسران و فرزندانى مقرر داشتيم».

3. قرآن يكى از اشكالات مشركان را همين تشابه ظاهر دانسته و نقل مى كند:

(وَقالُوا مالِ هذا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِى فِى الأَسْواقِ...).³

«چه شده است كه اين پيامبر غذا مى خورد و در بازارها راه مى رود».

ولى از طرف ديگر بايد معلم، برترى خاصى بر متعلم داشته باشد كه بتواند از عهده آموزش او بر آيد، و اعتماد او را به خود جلب نمايد و اين ضابطه ايجاب مى كند كه پيامبران از برترى خاصى برخوردار بوده، تا تعاليم الهى را آموزش داده و تحقق بخشند. و اين، همان جنبه امتياز پيامبران بر ديگران است. و امتياز مهم همان مسئله نزول وحى بر پيامبران است كه ديگران از آن محرومند و در حقيقت اين امتياز است كه ديگر امتيازها را نيز به دنبال مى آورد و اگر اين حلقه را از ميان برداريم، پيامبران با انسان هاى ديگر در يك

1 . انبياء/8.
2 . رعد/38.
3 . فرقان/7.

صفحه 291

سطح قرار خواهند گرفت و لذا قرآن در آيات متعدد به اين نكته تصريح كرده است، در سوره كهف (آيه 110)، و (فصلت آيه 6) وجه تشابه و امتياز را در دو كلمه جمع مى كند.

امّا تشابه، مى فرمايد:(قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ...).

«بگو من هم مانند شما بشر هستم».

امّا امتياز، مى فرمايد: (يُوحى إِلَىَّ) .

«با جهان بالا در ارتباط هستم».

و در اين امتياز همه امتيازهاى ديگر نهفته است، كسى كه مى تواند با جهان بالا تماس برقرار كند و پذيراى وحى الهى گردد بايد داراى كمالات روحى وجسمى باشد كه بتواند پيام هاى خدا را بگيرد و آنها را حفظ كرده و تحقق بخشد. بنابر اين نبايد تعجب كرد كه چرا قرآن تنها روى امتياز«وحى» تكيه و پافشارى دارد و امتيازهاى ديگر را يادآور نشده است زيرا همان گونه كه اشاره شد، اين امتياز همه امتيازها را داراست.و به اصطلاح: «چون كه صد آمد نود هم پيش ما است». و در آيه ياد شده در زير نيز به اين نكته اشاره شده است، چنان كه مى فرمايد:

(وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّ رِجالاً نُوحِى إِلَيْهِمْ...) .¹

«و ما قبل از تو نفرستاديم مگر مردانى كه به آنان وحى مى نموديم».

و امّا حقيقت وحى چيست وچگونه اين امتياز، همه امتيازات را در بر دارد، در فصل قبل پيرامون آن بحث نموديم و در آيه ديگر از زبان معترضان نقل مى كند كه آنان به پيامبران گفتند:(إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا) . ولى پيامبران ضمن قبول اين كه بشرى بيش نيستند به طور اشاره امتياز خود را يادآور شده و

1 . يوسف/109; و43 سوره نحل، و به همين مضمون است آيه 7 سوره انبياء.

صفحه 292

فرمودند:

(...إِنْ نَحْنُ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكنَّ اللّه يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ ما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطان إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ...).¹

«پيامبران گفتند: آرى ما مانند شما بشر هستيم ولى خدا بر هر كس از بندگان خود بخواهد منت مى نهد (خلعت وحى را به او اعطا مى كند) و هرگز ممكن نيست ما براى شما معجزه اى بياوريم مگر به اذن خدا».

در اين آيه به امتيازات خود تصريحاً و تلويحاً اشاره كرده اند. امّا تلويحاً آنجا كه مى فرمايد: «خدا بر هر كس كه بخواهد منت مى نهد» يعنى بر ما منت نهاده و مأموريت داده تا پيام هاى او را ابلاغ كنيم.

و امّا تصريحاً آنجا كه يادآور شدند: «ما داراى بينه و معجزه هستيم، اين بينه و معجزه به اذن الهى به ما داده شده است و شما فاقد اين كمال مى باشيد».

مختصات و امتيازات پيامبران نسبت به يكديگر

تا اين جا وجه امتياز پيامبران بر امت هاى آنان روشن گرديد، اكنون وقت آن رسيده است كه برترى برخى از پيامبران را بر برخى ديگر از نظر قرآن بررسى كنيم.

آيات قرآن حاكى است كه پيامبران الهى از نظر فضيلت و برترى يكسان نيستند. بلكه در حالى كه همگى از نظر منصب نبوت واتصال به عالم وحى با يكديگر يكسان مى باشند، ولى در عين حال از نظر ملاكات ديگر با هم اختلاف دارند و همين برترى ها سبب شده است كه برخى از آنان، حلقه اتصال

1 . ابراهيم/11.

صفحه 293

ميان تمام پيامبران بوده و اسامى و كتاب ها و شريعت هاى آنان در ميان آنان كاملاً مى درخشد. همين برترى ها سبب شده است كه برخى واجد كتاب و برخى ديگر فاقد آن، گروهى صاحب شريعت وگروهى ديگر پيرو شريعت آنها باشند، اينك براى اشاره به مراتب فضيلت آنان، از آيات ياد شده در زير كمك مى گيريم.

1. (تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْض مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجات وَآتَيْنا عِيسى ابْنَ مَرْيَمَ البَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ...).¹

«برخى از اين پيامبران را بر برخى ديگر برترى بخشيديم(به گواه اين كه) خدا با برخى سخن گفته و درجه بعضى را بالا برده است. و به عيسى بن مريم گواهان(معجزه) داديم و او را با روح القدس تأييد كرديم».

در اين آيه، گذشته از اين كه بر تفاوت درجات پيامبران تصريح مى كند، نشانه هايى از اين تفاوت را يادآور مى شود و آن اين كه، خداوند با موسى تكلم كرده و معجزات بسيارى در اختيار مسيح نهاده و او را با روح القدس تأييد كرده است. شكى نيست كه همه پيامبران داراى چنين مزايايى نبوده اند.

2. (وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوح وَإِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسى ابن مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً) .²

«به يادآور آنگاه كه از پيامبران و از تو و از نوح و ابراهيم و موسى وعيسى بن مريم، پيمان خاص گرفتيم. و از آنان پيمان غليظى را اخذ نموديم».

در اين آيه به طور اجمال يادآور مى شود كه از پيامبران پيمان گرفته شده است به گواه اين كه مى گويد:(مِنَ النَّبِيِّينَ)آنگاه از پيامبر اسلام و چهار پيامبر ديگر به طور خاص ياد مى كند و مى گويد: «از تو و آنان پيمان گرفتيم» و

1 . بقره/253.
2 . احزاب/7.

صفحه 294

از اين كه در ميان پيامبران، اين پنج نفر را جداگانه مطرح مى كند مى توان گفت كه آنها از برترى خاصى برخوردارند كه موجب چنين تخصيص شده است.

حالا متعلق پيمان چه بود، اين آيه متكفل آن نيست ولى آيه ديگر (آيه 81 سوره آل عمران) بيانگر متعلق آن است.

3. (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا...).¹

«تشريع كرد براى شما از دين آنچه را كه به نوح سفارش كرد و آنچه را كه به تو وحى نمود وآنچه را كه به ابراهيم و موسى و عيسى سفارش كرده ايم.(و آن اين است ) كه دين را به پا داريد و در آن گروه گروه نشويد».

درست است كه در اين آيه سخن از اصل مشترك ميان پنج پيامبر به ميان آمده است، ولى اين اصل، مخصوص آيين اين پنج پيامبر نيست بلكه امّت هاى تمام پيامبران بايد اين اصل را حفظ كنند ولى از اين كه اين پنج پيامبر را به ضميمه امت آنها به طور خاص مورد خطاب قرار داده است مى توان گفت كه فضيلت خاص آنان سبب اين تخصيص شده است.

از بررسى اين آيات، مى توان پيامبران برتر را تا حدى تعيين كرد و آن كسانى اند كه داراى شريعت بوده و پيامبران معاصر با آنان يا پس از آنان تا ظهور شريعت جديد، مأمور به پيروى از آنها بوده اند.

پيامبران اولوا العزم كيانند؟

قرآن كريم گروهى از پيامبران را به عنوان «اولو العزم» (صاحبان تصميم استوار) معرفى كرده و مى فرمايد:

(فَاصْبِر كَما صَبَرَ أُوْلُوا العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَونَ

1 . شورى/13.

صفحه 295

ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّساعَةً مِنْ نَهار بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاّ الْقَومُ الْفاسِقُونَ) ¹.

«صبر كن همچنان كه اولو العزم از رسولان استقامت ورزيدند، و براى كافران عجله مكن، گويا آنگاه كه روز ميعاد را مى بينند; گمان مى كنند كه بخشى از روز (در قبر) درنگ كرده اند، قرآن پيامى است، و جز گروه فاسق كسى هلاك نمى شود».

در اين آيه خدا به پيامبر خود امر مى كند كه بسان رسولان اولو العزم در برابر دشمن بايستد و استقامت ورزد. اكنون لازم است به توضيح معنى «عزم» از نظر لغت و قرآن بپردازيم:

عزم در لغت و قرآن

عزم در لغت يك معنى بيش ندارد و آن قطع و بريدن است و اگر هم به تصميم جدى عزم مى گويند به خاطر اين است كه: تصميم، حيرت و شك را قطع كرده و نابود مى سازد و اين معنى از فرهنگ هاى معروف لغت عرب استفاده مى شود.²

و عزم در قرآن نيز در همان تصميم قطعى وجدى كه در لغت عرب به آن «عقد القلب» مى گويند به كار رفته است و آيات قرآن بر اين مطلب گواهى مى دهند:

1. (...فَإِذا عَزَمَ الأَمْرُ ...) ³.

«هر موقع تصميم، قطعى شد».

2. (...فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ...)⁴.

«هرگاه تصميم گرفتى بر خدا توكل كن».

1 . احقاف/35.
2 . المقاييس، ج4، ص 308.
3 . محمد/21.
4 . آل عمران/159.

صفحه 296

3. (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ...) ¹.

«هرگاه تصميم برجدايى گرفتند».

4. (...وَ لا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ...) ².

«نكاح را قطعى نسازيد تا عدّه آنان تمام گردد».

5. (...وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ)³.

«اگر بردبار و پرهيزگار باشيد، اين كار از امورى است كه در گرو عزم و تصميم جدى است».

از آيه اخير استفاده مى شود كه «صبر» و «عزم» مترادف نيستند. بلكه ملازم يكديگرند همچنان كه اين مطلب از آيه ديگر نيز استفاده مى شود مانند:

(...وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ)⁴.

«برمصائبى كه بر تو وارد مى شود صبر نما، زيرا صبر كردن از امورى است كه بايد بر آن تصميم جدى گرفت».

وباز مى فرمايد:

(وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ) ⁵.

«هر كس استقامت ورزد و ببخشد و آن از امور بايسته و لازم است».

با اين كه آيات ياد شده حاكى از مغايرت «صبر» و «عزم» است، ولى زمخشرى دركشاف اين دو را با هم مرادف دانسته و در تفسير خود مى گويد: «أولو العزم أى أولو الجدّ والثبات و الصّبر» صاحبان كوشش واستوارى و صبر.

1 . بقره/227.
2 . بقره/235.
3 . آل عمران/186.
4 . لقمان/17.
5 . شورى/43.

صفحه 297

و از اين بيان معنى آيه ياد شده در زير روشن مى شود:

(وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً)¹.

«با آدم قبلاً عهد و پيمان بستيم پس فراموش كرد و در او استوارى و تصميم جدى كه حافظ عهد است نيافتيم».

بنابر اين،عزم در لغت به معنى قطع (مقابل وصل) و در قرآن به مناسبتى به معنى تصميم جدى و اراده قاطعانه كه از آن به «عقد القلب» تعبير مى آورند; به كار رفته است.

بنابر اين، عزم در تمام موارد به معنى تصميم قطعى است، و «اولو» به معناى صاحبان و دارندگان است بنابر اين معناى اولو العزم صاحب و دارندگان تصميم قطعى و اراده استوار است، كه هرگز جدا از عمل و كوشش نخواهد بود. حالا مصداق اين كلى چه كسانى هستند، اكنون درباره آن بحث مى كنيم.

در اين مورد احتمالات گوناگونى در تفاسير آمده است كه به صورت فشرده به نقل آنها مى پردازيم:

1. پيامبرانى كه آيين جهانى داشته اند

برخى بر آنند كه مقصود از اولو العزم، آن گروه از پيامبرانند كه آيين آنان جهانى بوده و شرق و غرب وجن و انس، زير پوشش آيين آنان بوده اند.²

البته اين تفسير با عقيده كسانى مناسب است كه آيين پيامبران پيشين را بسان آيين اسلام جهانى انگاشته اند، در حالى كه آيين جهانى منحصر به آيين اسلام است و پيامبران پيشين داراى چنين خصوصيتى نبوده اند، حتى آيين

1 . طه/115.
2 . حقّ اليقين، شبر، ص 111.

صفحه 298

موسى و مسيح نيز از چنين گستردگى برخوردار نبوده است و ما تفصيل اين مطلب را در موارد ديگر آورده ايم.¹

2. همه پيامبران اولو العزم بوده اند

از نظر برخى، مقصود ازپيامبران اولو العزم، تمام پيامبران الهى است. زيرا همگى داراى عزم راسخ و اراده محكم در راه تبليغ آيين الهى بوده اند و هيچ مجاهده اى بدون عزم استوار امكان پذير نيست. بنابر اين لفظ «مِن» در جمله (أُولو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ)«بيانيه» خواهد بود. و معنى آيه چنين است:استقامت كن همچنان كه دارندگان عزم راسخ استقامت كردند، يعنى پيامبران. وگواه اين كه همه پيامبران تحت اين عنوان قرار دارند اين است كه از همگى ميثاق و پيمان اخذ شده است، و عمل به پيمان جز در سايه عزم استوار عملى نيست.

در اين مورد به آيه 7 سوره احزاب توجه كنيد:

(وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوح وَإِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً) .

«به ياد آر هنگامى كه از پيامبران ميثاق مربوط به آنان را گرفتيم، و از تو و از نوح و ابراهيم و موسى وعيسى بن مريم پيمانى گرفتيم. و از همگى پيمان غليظ و شديد گرفتيم».

بحث ما فعلاً مربوط به اين كه متعلق پيمان چيست نمى باشد، ولى عمل به ميثاق غليظ بدون استقامت و روح استوار امكان پذيرنمى باشد. و امّا وجه اين كه از ميان پيامبران تنها اين پنج نفر را به خصوص ياد كرده است به خاطر عظمت خاص آنان مى باشد. و مضمون اين آيه در آيات ديگر نيز آمده است.²

1 . مفاهيم القرآن، ج3، ص 77ـ 106.
2 . شورى/13، آل عمران/81.

صفحه 299

در اينجا ممكن است گفته شود اگر همه پيامبران در پوشش اين عنوان قرار مى گيرند چگونه قرآن آدم را به نداشتن عزم توصيف كرده است، آنجا كه مى فرمايد:

(وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَم مِنْ قَبْلِهِ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً)¹.

«قبلاً با آدم عهد نموديم ولى فراموش كرد و براى او عزمى نيافتيم».

ولى ممكن است پاسخ داده شود كه اين آيه مربوط به پيش از هبوط است در حاليكه بحث ما مربوط به «دار تكليف» مى باشد، و هرگز دليلى بر اين كه آدم در اين جهان عزم الهى را فراموش كرده است در دست نمى باشد.

امّا در عين حال اين نظريه قابل خدشه است.

اوّلاً: ظاهر حرف «من» در (من الرُّسل) تبعيض است، نه تبيين، و اين گواه بر اين است كه گروهى از آنان به مقام شامخ «اولو العزمى» رسيده و گروهى به آن پايه نرسيده اند. پس چگونه مى گوييد كه همه پيامبران اولو العزم بوده اند؟

ثانياً: استدلال به اين كه از همه پيامبران پيمان گرفته شده است بر اين كه همگان صاحب عزم استوار بوده اند صحيح نيست زيرا گرفتن پيمان گواه بر وجود عزم در مقام عمل به پيمان نيست، خدا از بشر هم در آغاز خلقت پيمان گرفته است در حاليكه اكثر انسان ها قيام به آن نكرده اند. چنان كه مى فرمايد:

(أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِى آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ* وَأَنِ اعْبُدُونِى هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ) .²

«اى فرزندان آدم آيا با شما عهد نكردم كه شيطان را مپرستيد، زيرا او دشمن آشكار شما است، و اين كه مرا عبادت كنيد؟ اين است صراط مستقيم».

1 . طه/115.
2 . يس/60ـ61.

صفحه 300

3. پيامبرانى كه صبر و استقامت بيشترى داشته اند

قول ديگر اين است كه مقصود همه پيامبران نيست بلكه آن گروه از پيامبران است كه در راه تبليغ آيين الهى بردبارى بيشترى داشته و با وجود تكذيب و آزار مخالفان بسان كوه استوار بوده اند.

در اين نظريه دو مطلب مورد توجه است:

الف. تمام پيامبران در پوشش اين وصف قرار ندارند.

ب. مقصود آن گروه از پيامبرانى است كه در طريق تبليغ مانند كوه ايستاده اند. و امّا صبر و بردبارى درموارد ديگر ملاك اين صفت نيست گويى معنى آيه چنين است: صبر كن چنان كه صاحبان عزم و استقامت از رسولان در طريق رسالت خود صبر كرده اند.

در قرآن آيه اى كه به واسطه آن بتوان اين گروه را تعيين نمود يافت نمى شود اگر چه در برخى از روايات به چهار پيامبر مانند: نوح، ابراهيم و موسى و عيسى بن مريم تفسير شده است.¹

در حالى كه ظاهر اين است كه: مقصود، استقامت ورزى آنان در طريق تبليغ مى باشد برخى از روايات آيه را بر گروهى از پيامبران تطبيق مى كنند كه استقامت آنان در حوزه خارج از قلمرو تبليغ آنها بوده است مانند يعقوب كه بر فراق فرزند خود صبر كرد تا آنجا كه نابينا شد. و يا يوسف كه به خاطر حفظ پاكدامنى، بر زندگى در چاه و زندان تن داد و يا داوود كه بر لغزش خود چهل سال گريسته و يا حضرت مسيح كه خشتى بر خشتى ننهاد و گفت اين جهان گذرگاه است از آن بگذريد و در تعمير آن صرف وقت نكنيد. آنگاه مى گويد: آدم به گواه آيه (وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً) فاقد چنين استقامت بوده و يا يونس به گواه

1 . تفسير برهان، ج4، ص 179.

صفحه 301

آيه :

(فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ) ¹

(«بسان صاحب ماهى مباش آنگاه كه در حال خشم خداى خود را خواند) نيز داراى عزم استوار نبوده است».²

ولى اين روايت بر خلاف ظاهر آيه بوده و نمى توان به آن اخذ كرد، بلكه روايت نخست از استوارى بيشترى برخوردار است ـ بالأخص كه در روايت دوم به جاى اسماعيل، اسحاق را يادآور شده كه در ذبح استقامت ورزيد، و اين بر خلاف قرآن است، و شبيه روايات يهود است كه به گونه اى وارد احاديث اسلامى شده است.³

4. آنان كه صاحب شريعت بودند

نظريه ديگر اين است كه مقصود از اولو العزم آن گروه از پيامبران است كه صاحب شريعت بوده، و شريعت پيشين را با ظهور خود نسخ كرده اند ـ و نخستين آنان نوح، سپس ابراهيم، و موسى و عيسى آنگاه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) مى باشند و همه آنان سروران پيامبران بودند كه آسياب رسالت بر محور وجود آنان مى گرديد.⁴ اين تفسير در برخى ازروايات خاصه نيز آمده است.

كلينى رحمه اللّه آن را با سند موثق از امام صادق (عليه السلام) و صدوق رحمه اللّه نيز با سند

1 . قلم/48.
2 . مجمع البيان، ج5، ص 169; مفاتيح الغيب، ج7، ص 468.
3 . برخى از مفسران آن را به پيامبرانى تفسير كرده اند كه از جانب خدا، مأمور به جهاد و قتال در طريق پيشبرد دين بوده اند، طبعاً اين تفسير با اين نظريه يكى است، از اين جهت، آن را وجه مستقلى به شمار نياورديم.
4 . مجمع البيان، ج5، ص 194.

صفحه 302

موثق از امام رضا (عليه السلام) روايت كرده اند.¹

سؤالى كه در اين جا مطرح مى شود اين است كه شريعت بعدى پيوسته ناسخ شريعت قبلى نبوده است.

مثلاً هرگز مسيح ناسخ شريعت موسى نبود، بلكه مقصود او داورى در ميان اختلافات بنى اسرائيل بوده است، قرآن در اين باره مى فرمايد:

(...قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِى تَخْتَلِفُونَ فِيهِ...).²

«با سخنان حكيمانه آمده ام تا اختلافات شما را روشن سازم».

مگر اين كه مقصود از نسخ، تجديد پاره اى از احكام باشد كه حضرت مسيح آن قيد و بندها را برداشته است چنان كه مى فرمايد:

(وَلأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ).³

« بعضى چيزهايى را كه برايتان حرام بوده است حلال مى كنم».

5. مقصود، پيامبران هجده گانه است

قرآن در سوره انعام در آيه هاى (82ـ86) از هجده پيامبر نام مى برد يعنى

1 . تفسير برهان، ج 4، ص 178 ـ 179. سند كلينى چنين است : عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد عن عثمان بن عيسى، عن سماعة بن مهران قال: قلت لأبي عبدالله (عليه السلام)قولُ اللهِ عزَّ وجلّ (فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ) فقال: نوحٌ وإبراهيم....
وسند صدوق چنين است: حدّثنا محمّد بن إبراهيم بن إسحاق الطالقانى، قال حدّثنا محمّد بن سعيد الكوفي الهَمدانى قال حدّثنى على بن الحسن بن على بن فضال، عن أبيه عن أبي الحسن الرضا (عليه السلام)قال: إنّما سُمّى أُولوا العَزم لأنّهم كانوا أصحاب العزائم والشرائع....
2 . زخرف / 63 .
3 . آل عمران / 50.

صفحه 303

از: ابراهيم، اسحاق، يعقوب، نوح، داوود، سليمان، ايوب، يوسف، موسى، هارون، زكريا، يحيى، عيسى، الياس، اسماعيل، اليسع، يونس و لوط نام مى برد، سپس مى فرمايد:

(أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ).¹

«اينها هدايت يافتگان هستند، از هدايت آنان پيروى كن».

و در آيه مورد بحث نيز مى فرمايد:(فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا العَزْمِ).

و صبر كردن يك نوع هدايت گرى از پيامبران اولوا العزم است.

ولى اين وجه سست ترين وجوهى است كه در تفسير اولوا العزم گفته شده است. زيرا قرآن هدايت گرى را در خود اين آيات به اين هجده نفر مخصوص نكرده ـ بلكه پس از نام اين هجده نفر، پدران و فرزندان و برادران آنان را نيز به صورت كلى ذكر كرده و فرموده است :

(وَمِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّيّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراط مُسْتَقيم) .²

«و از پدران و فرزندان و برادران آنها (افرادى را برترى داديم) و برگزيديم و به راه راست، هدايت نموديم».

آنگاه پس از اين آيه فرموده است:(أُولئِكَ الَّذِينَ هَدى اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه...) جهت ندارد كه مايه گيرى از هدايت هاى پيامبران منحصر به همين هجده نفر باشد.

گذشته از اين در ميان اين پيامبران هجده گانه از يونس نام برده شده است كه خدا پيامبر را از پيروى از شيوه عجولانه او نهى فرموده و فرمود:(فَاصْبِرْ

1 . انعام / 90 .
2 . انعام / 87 .

صفحه 304

لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ...) .

در ميان اين وجوه پنج گانه، وجه سوم و چهارم استوارتر به نظر مى رسند و آن اين كه مقصود گروهى از پيامبران است كه در راه تبليغ بسان كوه ايستاده و در برابر حوادث سخت، لغزش و هراسى به خود راه نداده اند، كه در رأس آنان همان پيامبران صاحب شريعت يعنى نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و پيامبر اسلام بوده اند. در نتيجه وجه سوم با وجه چهارم در يك جهت با يكديگر مطابقت دارند. و آن اين كه اين پيامبران صاحب شريعت از پيامبران اولوا العزم مى باشند ـ و تفاوت آنها در اين است كه وجه چهارم، اولوا العزم را منحصر در اين پيامبران مى داند ولى وجه سوم عنوان عامى را مطرح مى كند كه بر پيامبران ديگر كه در راه تبليغ احكام الهى داراى اراده اى استوار و عزمى محكم بوده اند نيز منطبق مى باشد ولى با توجه به دو روايت معتبر كه بر وجه چهارم گواهى مى دهند، التزام به اين وجه در تفسير آيه، اقرب به واقع است.

صفحه 305

مشتركات ومختصات پيامبران

(2)

18 رسول و نبى كيست؟

آيات موضوع

1. (الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الأُمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِيالتَّوراةِ وَالإِنْجِيلِ...) (اعراف/157).

2. (وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُول وَلا نَبِىّ إِلاّ إِذا تَمنّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فيأُمْنِيَّتِهِ...)(حج/52).

3. (وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ مُوْسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وكانَ رَسُولاً نَبِيّاً)(مريم/51).

4. (...فَبَعثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ...) (بقره/213).

5. (وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً مِنَ الْمُجْرِمينَ وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً)(فرقان/31).

6. (...وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً)(مريم/54).

7. (لَقَدْأَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ...)(حديد/25).

صفحه 306

8. (لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسجِدَ الحَرامَ إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنين مُحَلِّقينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لا تَخافُونَ...)(فتح/27).

9. (...وَما جَعَلْنا الرُّءْيا الَّتِى أَرَيْناكَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِيالْقُرآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزيدُهُمْ إِلاّ طُغياناً كَبيراً)(اسراء /60).

10. (إِنّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوح وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوحَيْنا إِلى إِبْراهيمَ وَإِسْماعيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَ يُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داودَ زَبُوراً) (نساء/163).

11. (وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُول إِلاّ نُوحِى إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا فَاعْبُدُونِ)(انبياء/25).

12. (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ...)(مائده/67).

13. (قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً) (مريم/19).

14. (...فَهَلْ عَلى الرُّسُلِ إِلاّ الْبَلاغُ المُبِينُ)(نحل/35).

15. (...وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاّ الْبَلاغُ المُبِينُ)(عنكبوت/18).

16. (...فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنا البَلاغُ المُبِينُ)(تغابن/12).

17. (إِلاّ بَلاغاً مِنَ اللّهِ وَرِسالاتِهِ وَمَنْ يعْصِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فِيها أَبَداً)(جن/23).

18. (الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَيَخْشَونَهُ...)(احزاب/39).

19. (أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّى وَأَنْصَحُ لَكُمْ...)(اعراف/62).

صفحه 307

20. (...إِنَّما الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ...)(احقاف/23).

21. (...يا بَنِى إِسْرائيلَ إِنِّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ...)(صف/6).

22. (...حَتّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ المَوتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا...)(انعام/61).

23. (...فَلَمّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ...)(يوسف/50).

24. (وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً) (مريم/54).

ترجمه آيات

1.«آنان كه از رسول و نبى امّى كه او را در تورات و انجيل نوشته مى يابند، پيروى مى كنند...».

2.«قبل از تو هيچ رسول و نبى را نفرستاديم مگر اين كه هر وقت (براى پيشبرد مقاصد خود) آرزويى نمود، شيطان در آن آرزو مداخله و خدعه كرد».

3.«در قرآن موسى را ياد كن كه بنده اى مخلَص و رسول و نبى بود».

4.«خدا پيامبران را نويد بخش و هشدار دهنده بر انگيخت و به همراهشان كتابى را كه به حق دعوت مى كند فرستاد».

صفحه 308

5. «براى هر پيامبرى از گنهكاران دشمنى قرار داديم، كافى است كه پروردگار تو راهنما ويارى دهنده باشد».

6.«... ورسول و پيامبرى(بزرگ) بود».

7.«ما پيامبران خود را با شاهدان و گواهان ارسال كرديم و همراه آنان كتاب و ميزان فرستاديم».

8.«خدا رؤياى صادقه را نصيب پيامبر كرد، البته به خواست خدا، و با اطمينان خاطر وارد مسجد الحرام خواهيد شد در حاليكه سرها را تراشيده و ناخن ها را گرفته ايد».

9.«ما خوابى را كه به تو نشان داديم، و شجره ملعونه در قرآن را، جز مايه آزمايش انسان ها قرار نداديم، و آنان را بيم مى دهيم ولى چيزى جز طغيان بزرگ نتيجه نمى دهد».

10.«ما به تو وحى كرديم همچنان كه به نوح و پيامبران پس از او وحى كرديم و نيز به ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب واسباط و عيسى و ايوب، و يونس و هارون و سليمان وحى نموديم، و به داوود، زبور را داديم».

11. «ما پيش از تو رسولى را نفرستاديم مگر اينكه به او وحى كرديم كه جز من خدايى نيست مرا پرستش كنيد».

12.«اى پيام رسان آنچه كه از پروردگارت به سوى تو فرود آمده است ابلاغ كن».

13.«گفت من فرستاده پروردگار تو هستم تا به تو فرزند پاكيزه اى ببخشم».

14.«آيا بر پيامبر جز ابلاغ روشن تكليف ديگرى هست».

15.«بر پيامبر غير از ابلاغ روشن رسالت، تكليف ديگرى نيست».

16.«اگر اعراض نماييد، بر رسول ما جز ابلاغ روشن، تكليف ديگرى نيست».

17.«بگو من از جانب پروردگار خود وظيفه اى ندارم جز ابلاغ پيام هاى او و هركس با خدا و رسول او مخالفت كند براى او آتش دوزخ است و در آن جاودانه خواهد بود».

18.«آنان كه پيام هاى خدا را ابلاغ مى كنند و از او مى ترسند».

صفحه 309

19.«من رسالت هاى پروردگار خود را ابلاغ مى كنم و خيرخواه شما هستم».

20.«بگو علم نزد خدا است، و آنچه را كه براى بيان آن مبعوث شده ام ابلاغ مى كنم».

21.«اى بنى اسرائيل، من پيام رسان خدا به سوى شما و تصديق كننده توراتى كه پيش از من فرستاده شده است مى باشم».

22.«آنگاه كه مرگ يكى از شما فرا رسد فرستادگان ما جان او را مى گيرند».

23.«وقتى فرستاده پادشاه، در زندان پيش يوسف آمد، يوسف به او گفت به نزد صاحب خود برگرد و داستان زنانى را كه دستان خود را بريدند بررسى كن».

24.«در قرآن اسماعيل را ياد كن، او به وعده خود عمل مى كرد و رسول و نبى بود».

بررسى و تفسير آيات

قرآن كريم پيامبران الهى را غالباً با دو واژه «نبى» و «رسول» معرفى مى كند در برخى از آيات تنها واژه «نبى» و در برخى ديگر، فقط واژه رسول و احياناً هر دو واژه را به كار مى برد و از ظاهر برخى از اين آيات چنين استفاده مى شود كه اين دو واژه با يكديگر متفاوت مى باشند چنان كه مى فرمايد:

(وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُول وَلا نَبِىّ إِلاّ إِذا تَمنّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فى أُمْنِيَّتِهِ...).¹

«قبل از تو هيچ رسول و نبى را نفرستاديم مگر اين كه هر وقت (براى پيشبرد مقاصد خود) آرزويى نمود، شيطان در آن آرزو مداخله و خدعه كرد».

1 . حج / 52 .

صفحه 310

اين آيه به روشنى، دلالت مى كند كه گروهى، نبى، وگروهى رسولند، و در اين جا آيات ديگرى نيز هستند كه از نظر دلالت به اين آيه نمى رسند مانند:

(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الأُمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِيالتَّوراةِ وَالإِنْجِيلِ...) ¹

«آنان كه از رسول و نبى امّى كه او را در تورات و انجيل نوشته مى يابند، پيروى مى كنند...».

وباز مى فرمايد:

(وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ مُوْسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وكانَ رَسُولاً نَبِيّاً) ².

«در قرآن موسى را ياد كن كه بنده اى مخلَص و رسول و نبى بود».

و باز مى فرمايد:

(وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً)³.

«در قرآن اسماعيل را ياد كن كه درست وعده و رسول و نبى بود».

در اين آيات، رسول و نبى با حرف عطف به يكديگر عطف

1 . اعراف/157.
2 . مريم/51.
3 . مريم/53.

صفحه 311

شده اند و در همه آنها كلمه نبى بر رسول عطف شده است.

احتمال ترادف اين دو لفظ ضعيف است، و از طرفى احتمال اين كه مقصود از رسول، كسى غير از نبى است هم با ظاهر اين آيات سازگار نيست، زيرا در اين آيات دو واژه نبى و رسول حال يك انسان را توصيف مى نمايند و موصوف در آيه نخست، پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) و در آيه سوم، اسماعيل است، درحالى كه در آيه 52 حج، اين دو لفظ با كلمه «أو» بر يكديگر عطف شده اند، و ظاهر آن تقسيم است، يعنى آنان دو طايفه اند، گروهى رسولان، و گروه ديگر انبيا.

به همين جهت، مفسران در صدد جستجوى فرق ميان رسول و نبى برآمده و اقوال مختلفى را بيان كرده اند. و در تمام اين اقوال يك مطلب مورد اتفاق ديده مى شود و آن اين كه: «رسول» اخص از «نبى» است، و تفاوت اقوال در بيان وجه اخص بودن رسول از نبى است، و اينك اين اقوال را مورد بررسى قرار مى دهيم، آنگاه نظر خود را يادآور مى شويم.

الف. رسالت ملازم با تبليغ است

رسول كسى است كه به اووحى شود و مأمور به تبليغ گردد، در حالى كه نبى كسى است كه طرف وحى قرار گيرد، اگر چه مأمور به تبليغ نباشد... اين همان معناى مشهورى است كه در بيشتر تفاسير آمده است.¹

در توجيه اين نظر مى توان چنين گفت: لفظ نبى به اصطلاح ادبى صفت مشبهه است، كه به معنى «خبردار» و آگاه مى باشد و ناگفته پيداست آگاهى از خبر، ملازم با ابلاغ آن نيست، ولى اگر بگوييم: «نبى» به معنى «منبئى» يعنى «خبر دهنده» است شايد در اين صورت ملازم با ابلاغ باشد، و امّا لفظ رسول، مخصوص كسى است كه انجام رسالتى را از طرف كسى بپذيرد، و روشن است كه تحمل رسالت و پذيرفتن ابلاغ كلام يا انجام عملى ملازم با ابلاغ به ديگران است. ولى اين نظريه با اين توجيه نيز از جهاتى مخدوش است، زيرا:

1. قرآن، پيامبران را نويد و بيم دهندگان معرفى مى كند و آن را يك صفت عمومى براى همه به شمار مى آورد. در اين صورت بايد تمام پيامبران

1 . تبيان، ج7، ص 331; مجمع البيان، ج4، ص 91; تفسير جلالين، سوره حج تفسير آيه 52; المنار، ج9، ص 225.

صفحه 312

براى تبليغ مبعوث شده باشند، چنان كه مى فرمايد:

(فَبَعثَ اللّهُ النَّبِيّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ...)¹.

مگر اين كه به قرينه (وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ)گفته شود كه مقصود تمام پيامبران نيست، بلكه پيامبرانى است كه همراه آنان كتاب فرو فرستاده شده است، در اين صورت نظريه ياد شده از اين اشكال مصون خواهد بود.

2. قرآن يادآور مى شود كه تمام پيامبران دشمنانى از انس و جن داشتند چنان كه مى فرمايد:

(وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً)²

«براى هر پيامبرى از گنهكاران دشمنى قرار داديم، كافى است كه پروردگار تو راهنما ويارى دهنده باشد».

و روشن است كه اين دشمنى معلول تبليغ آنها است. اگر پيامبرى دست به تبليغ آيين خود نزند; كسى با او دشمنى نخواهد كرد و از اين كه همگى دشمنانى داشته اند معلوم مى شود كه همگى مبلغ و گوينده احكام الهى بوده اند.

3. اگر اين نظريه صحيح باشد، بايد مقام رسالت شريف تر از مقام نبوت، و رسول نيز اشرف از نبى باشد، در حالى كه در قرآن جريان بر عكس است، خدا در مقام توصيف، «رسول» را قبل از «نبى» ذكر كرده مى فرمايد: (...وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً)³، و همچنين است آيات ديگرى كه اين دو لفظ در آنها به كار رفته است و در مقام توصيف، پيوسته ازضعيف، به سوى قوى پيش

1 . بقره/213.
2 . فرقان/31.
3 . مريم/54.

صفحه 313

مى روند.

برخى به خاطر فرار از اشكال، «نبى» را به معنى «رفيع» و بلند مرتبه تفسير كرده اند، نه به معنى آگاه از خبر و يا خبرگزار.

در حالى كه اين لفظ در قرآن جز در همان معناى معروف در معنى ديگرى به معنى «رفيع» به كار نرفته است به گواه اين كه لفظ نبى از «نبأ» به معنى «خبر» مشتق است، نه از «نبوت» به معنى «رفعت».

گذشته از اين، تفسير ياد شده در برخى از آيات صحيح نيست آنجا كه مى فرمايد:

(وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُول وَلا نَبِىّ إِلاّ إِذا تَمنّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فى أُمْنِيَّتِهِ...)¹.

«ما هيچ رسول و پيامبرى را مبعوث نكرديم، مگر اينكه هر موقع آرزو مى كرد; شيطان در آرزوهاى او مداخله مى كرد».

زيرا اگر مقصود از «نبى» فردى باشد كه براى تبليغ اعزام نشده است، در اين صورت با جمله (وَما أَرْسَلْنا)ناسازگار خواهد بود، زيرا صدر آيه حاكى است كه نبى و رسول هر دو اعزام شده اند و شيطان در امنيه و آرزو (برنامه هاى تبليغاتى )آنها مداخله مى كرد.

ب. رسول، پيامبر صاحب كتاب است

زمخشرى در تفسير آيه(وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُول وَلا نَبِىّ ...) مى گويد: رسول كسى است كه علاوه بر معجزه، كتابى هم بر او نازل شده باشد، در حالى كه نبى ممكن است پيامبرى باشد اعم از اين كه كتابى بر او

1 . حج/52.

صفحه 314

فرو فرستاده شده باشد يا نه.¹

اين وجه كاملاً فاقد دليل و شاهد است. و رسول بودن يك نفر، يعنى حامل رسالت بودن، اعم از انجام فعلى يا بيان كلامى، مستلزم اين نيست كه حتماً داراى كتاب باشد.

ولى ممكن است برخى بر اين نظريه با آيه (25) از سوره حديد استدلال كنند آنجا كه انزال كتاب را بر ارسال رسولان عطف كرده و به نظر مى رسد كه ميان اين دو، تلازمى هست. چنان كه مى فرمايد:

(لَقَدْأَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ...).²

«ما پيامبران خود را با شاهدان و گواهان ارسال كرديم و همراه آنان كتاب و ميزان فرستاديم».

ولى اين توجيه صحيح و پا بر جا نيست، زيرا ارسال رسولان با گواه و شاهد، انزال كتاب و حكمت و ميزان، دليل بر اين نيست كه بر فرد فرد آنان كتاب فرو فرستاده است بلكه كافى است همراه گروهى كتاب بفرستد و گروه ديگر را فرمان دهد تا از آن كتاب بهره بگيرند. و اگر عطف در اين آيه گواه بر آن باشد كه هر رسولى داراى كتابى بوده، پس به حكم آيه (213) بقره بايد گفت: هر نبى نيز كتابى داشته است. چنان كه مى فرمايد:(...فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ...) .

گذشته از اين هرگز نمى توان گفت: همه رسولان، داراى كتاب بودند و اثبات اين مسئله كار دشوارى است بلكه برخى از روايات، گواهى مى دهند كه

1 . كشاف، ج 2، ص 165 و 352 ; تفسير نيشابورى، ج 2، ص 513 ; تفسير بيضاوى، ج 4، ص 57 ; مفاتيح الغيب، ج 23، ص 49; بحار الأنوار، ج 11، ص 32 .
2 . حديد / 25.

صفحه 315

رسولان 313 نفرند در حالى كه تعداد كتاب هاى آسمانى (104) كتاب مى باشد.¹

با توجه به اين روايات كه آمار كتاب هاى آسمانى را كمتر ازآمار رسولان الهى مى داند، چگونه مى توان گفت رسول كسى است كه همراه او كتابى باشد؟

ج. رسول كسى است كه شرع جديد بياورد

برخى گفته اند خصوصيت و ويژگى رسول اين است كه شرع جديد بياورد و به اصطلاح مقصود از رسولان الهى، پيامبران صاحب شريعت است، ولى نبى از اين جهت اعم است.²

اين نظريه نيز بسان نظريات پيشين چندان استوار نيست، زيرا طبق روايات، شرايع جهانى يا همگانى، از پنج شريعت تجاوز نمى كند، در حالى كه تعداد رسولان به مراتب بيش از اين است. و ما در گذشته يادآور شديم كه از برخى از آيات ³ استفاده مى شود كه پنج پيامبر، صاحب شريعت مستقل بوده و ديگر پيامبران اعم از معاصر با آنان و يا پس از آنان پيرو شريعت آنان به شمار مى رفتند.

د. رسول كسى است كه فرشته وحى را مى بيند و با او سخن مى گويد

برخى گفته اند:نبى كسى است كه در عالم رؤيا به او وحى مى شود و بر مسائل پشت پرده واقف مى گردد، و رسول كسى است كه ملك را در بيدارى مشاهده و با او مكالمه مى كند.

1 . معانى الأخبار، ص 59; خصال، ج2، ص 104; و بحار، ج11، ص 60.
2 . تفسير مراغى، ج17، ص 127; تفسير بيضاوى، ج4، ص 57.
3 . سوره شورى آيه 13. به بحار الأنوار، ج11، ص 35; عيون الأخبار، ص 234 رجوع شود.

صفحه 316

اين نظريه بدون ارائه دليل مطرح شده است و گروهك بهايى كه مدعى نبوت حسينعلى مازندرانى هستند و او را بهاء اللّه مى خوانند مى گويند: نبوت به معنى مشاهده در رؤيا ختم شده ولى باب رسالت به معنى مشاهده در بيدارى هنوز مفتوح است و با اين بيان خاتميت پيامبر اسلام را توجيه كرده اند.

سؤال ما در مورد اين سخن آن است كه مقصود اين قائل چيست؟

اگر مقصود اين است كه واقعيت نبوت با وحى در عالم رؤيا تحقق مى پذيرد و واقعيت رسالت با مشاهده فرشته وحى در بيدارى انجام مى گردد، درباره آن يادآور مى شويم كه كوچك ترين دليلى بر اين مطلب نيست، زيرا نبى به فرد مطلع از غيب مى گويند، خواه اين غيب از طريق رؤيا بر او كشف شود، يا با القا در روح و قلب، يا با شنيدن سخن از كوه و درخت يا از طريق مكالمه فرشته، و هرگز دليلى در دست نيست كه سبب و راه آن منحصر به رؤيا باشد. و همچنين رسول به معنى صاحب رسالت است، خواه اين رسالت در رؤيا فرض و لازم گردد، يا در بيدارى.

و اگر مقصود اين است كه هر كجا خدا پيامبر را با كلمه «يا أيّها النبى» خطاب كرده است مقصود، جنبه وحى در رؤيا است، اين احتمال نيز فاقد دليل است، زيرا در موارد فراوانى به پيامبر «يا أيّها النبى» گفته شده و هرگز يك چنين التزام در خطاب نبوده است، تا چه رسد كه خطاب «يا أيّها الرسول» مقيد به رؤيت فرشته ومذاكره با او باشد.

گذشته از اين نزول وحى بر پيامبر در رؤيا بسيار كم و نادر بوده است و فقط قرآن دو مورد را يادآور مى شود، يكى مسئله صلح حديبيه است كه در آن پيامبر در رؤيا ديد كه خود با مسلمانان وارد مسجد الحرام شده است. و ديگرى مربوط به شجره ملعونه است كه تفصيل آن را مفسران در تفاسير خود آورده اند.

صفحه 317

در مورد غزوه حديبيه چنين مى گويد:

(لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسجِدَ الحَرامَ إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنينَ مُحَلِّقينَ رُءُوسَكُمْوَمُقَصِّرِينَ لا تَخافُونَ...) ¹.

«خدا رؤياى صادقه را نصيب پيامبر كرد، البته به خواست خدا، و با اطمينان خاطر وارد مسجد الحرام خواهيد شد در حاليكه سرها را تراشيده و ناخن ها را گرفته ايد».

و در مورد شجره ملعونه كه از نظر مفسران، حكومت هشتاد ساله بنى اميه است چنين مى فرمايد:

(...وَما جَعَلْنا الرُّءْيا الّتِى أَرَيْناكَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِيالْقُرآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاّ طُغياناً كَبيراً)².

«ما خوابى را كه به تو نشان داديم، و شجره ملعونه در قرآن را، جز مايه آزمايش انسان ها قرار نداديم، و آنان را بيم مى دهيم ولى چيزى جز طغيان بزرگ نتيجه نمى دهد».

و در هر حال نزول وحى بر پيامبر در عالم رؤيا بسيار كم بوده است، بنابر اين يك چنين فرق ميان نبى و رسول كه مصاديق لفظ نخست را به دو مورد منحصر مى كند، صحيح نخواهد بود.

هـ. هر يك از رسالت و نبوت به جنبه خاصى از پيامبران نظر دارد

تا اينجا با نظريه هايى كه در بيان تفاوت رسول و نبى گفته شده بود آشنا شديم و همان گونه كه ملاحظه شد، هيچ يك از اين اقوال، دليل استوارى نداشته و قابل قبول نيست، ولى در اين جا نظريه ديگرى هست كه مى توان تفاوت نبوت و رسالت را بر اساس آن توجيه كرد و آن اين كه:

نبى و رسول (رسولى كه از جانب خدا مبعوث گردد) هر يك بر شخص

1 . فتح/27.
2 . اسراء/60.

صفحه 318

واحدى اطلاق مى شوند، و غالباً ميان اين دو، مگر در موارد اندك تساوى حاكم است، ولى توصيف اشخاص به نبوت به خاطر ملاكى خواهد بود، و توصيف آنان به رسالت، به خاطر ملاكى ديگر، زيرا نبى از «نبأ» به معنى خبر، مشتق است، و به كسى گفته مى شود كه از جهان بالا خبر را دريافت كند، خواه از طريق رؤيا، و خواه از طرق ديگر كه تفصيل آن در سوره شورى¹ آمده است.

و به ديگر سخن واقعيت «نبى»، واقعيت «خبر گيرى» و خبردارى او است كه بتواند از عالم بالا گزارش دريافت كند و ميان او و جهان غيب ارتباطى برقرار شود و در قرآن به شخصى كه واجد اين حيثيت است «نبى» گفته مى شود.

ولى از آنجا كه يك چنين انسان آگاه، مسئوليت ابلاغ پيامى و يا انجام عملى را برعهده دارد از اين جهت چنين شخصى را رسول مى نامند و با توجه به اشتقاق نبى از «نبأ» و رسول از «رسالت» و با توجه به آنچه كه اهل لغت پيرامون اين دو كلمه گفته اند اين تفاوت روشن مى شود.

بنابر اين هرجا به يك انسان «نبى» گفته مى شود، ملاك اين استعمال همان آگاهى از غيب است، و هرگاه به انسان مطلع از غيب رسول گفته مى شود، جهت ابلاغ پيام و انجام مأموريت الهى در نظر گرفته مى شود.

و به ديگر سخن «نبى» هر انسان گزارشگر و خبرگيرى نيست، بلكه گزارشگر اخبار مهم سماوى است كه از جانب خدا به او ابلاغ مى گردد. و همچنين رسول (رسولى كه در ارتباط با وحى تشريعى است نه رسول لغوى) آن انسان مطلع و آگاه از اخبار سماوى است كه مأمور است آنچه را دريافت كرده

1 . آيه پنجاه و يكم:(وَما كانَ لِبَشَر أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجاب أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِىَ بِإِذْنِهِ...) .

صفحه 319

است، ابلاغ نمايد و جامه عمل بپوشاند، و در تمام موارد قرآن، آنجا كه لفظ نبى به كار رفته، نظر به جهت نخست بوده و آنجا كه لفظ رسول به كار رفته است نظر به جهت دوم مى باشد.

ازاين جهت پيوسته كلمه «وحى» با واژه نبى و نبيّين همراه بوده است چنان كه مى فرمايد:

(إِنّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوح وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوحَيْنا إِلى إِبْراهيمَ وَإِسْماعيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَ يُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داودَ زَبُوراً)¹.

«ما به تو وحى كرديم همچنان كه به نوح و پيامبران پس از او وحى كرديم و نيز به ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب واسباط و عيسى و ايوب، و يونس و هارون و سليمان وحى نموديم، و به داوود، زبور را داديم».

آرى اگر در مواردى كلمه «وحى» با واژه رسول به كار رفته است به خاطر نكته ديگرى است كه از اين اصل عدول شده است، چنان كه مى فرمايد:

(وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُول إِلاّ نُوحِى إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا فَاعْبُدُونِ)²

«ما پيش از تو رسولى را نفرستاديم مگر اين كه به او وحى كرديم كه جز من خدايى نيست، مرا پرستش كنيد».

علت عدول از كلمه «نبى» به «رسول» در اين آيه جمله (وَما أَرْسَلْنا)است، و اگر به جاى آن كلمه «وما أوحينا من قبلك» به كار مى برد، حتماً به جاى رسول، كلمه نبى را استعمال مى كرد.

و همچنين در مواردى كه شخص طرف وحى را بر انجام كارى و تبليغ

1 . نساء/163.
2 . انبياء/25.

صفحه 320

سخنى مأمور مى سازد از كلمه رسول بهره مى گيرد، نه از كلمه نبى، و اين خود، گواه بر اين است كه رسول و نبى ناظر به دو گروه و دو صنف از پيامبران نيست، بلكه از نظر قرآن، گروه واحدى است داراى دوحيثيت كه از جهتى «نبى» و ازجهت ديگر «رسول» ناميده مى شوند. مثلاً مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ...) ¹.

«اى پيام رسان آنچه كه از پروردگارت به سوى تو فرود آمده است ابلاغ كن».

و نيز مى فرمايد:

(قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً) ².

«گفت من فرستاده پروردگار تو هستم تا به تو فرزند پاكيزه اى ببخشم».

همچنان كه ملاحظه مى شود در هر دو آيه، كلمه رسول به كار برده است، چيزى كه هست در آيه نخست، وظيفه او ابلاغ پيام و در آيه دوم انجام كارى است.

باز گواه روشن بر اين مدعا اين است كه آنجا كه خدا وظيفه پيامبران الهى را تحديد و تعيين مى كند و مى گويد شما جز ابلاغ سخن و پيام، تكليف ديگرى نداريد در همه موارد كلمه «رسول» به كار مى برد، و لفظ ابلاغ را با لفظ رسول همراه مى سازد و ما در اين قسمت نمونه هايى از اين آيات را مطرح مى كنيم:

1. (...فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاّ البَلاغُ الْمُبينُ)³.

«آيا بر پيامبر جز ابلاغ روشن تكليف ديگرى هست».

1 . مائده/67.
2 . مريم/19.
3 . نحل/35.

صفحه 321

2. (...وَ ما عَلى الرَّسُولِ إِلاّ البَلاغُ المُبِينُ)¹.

«بر پيامبر غير از ابلاغ روشن رسالت، تكليف ديگرى نيست».

3. (...فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنا الْبَلاغُ المُبِينُ) ².

«اگر اعراض نماييد، بر رسول ما جز ابلاغ روشن، تكليف ديگرى نيست».

4. (إِلاّ بَلاغاً مِنَ اللّهِ وَرِسالاتِهِ وَمَنْ يعْصِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فِيها أَبَداً) ³.

«بگو من از جانب پروردگار خود وظيفه اى ندارم جز ابلاغ پيام هاى او و هركس با خدا و رسول او مخالفت كند براى او آتش دوزخ است و در آن جاودانه خواهد بود».

5. (الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَيَخْشَونَهُ...) ⁴.

«آنان كه پيام هاى خدا را ابلاغ مى كنند و از او مى ترسند».

6. (أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّى وَأَنْصَحُ لَكُمْ...)⁵.

«من رسالت هاى پروردگار خود را ابلاغ مى كنم و خيرخواه شما هستم».

7. (...إِنَّما العِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ...) ⁶.

«بگو علم نزد خدا است، و آنچه را كه براى بيان آن مبعوث شده ام ابلاغ مى كنم».

8. (...يا بَنِى إِسْرائيلَ إِنِّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ...)⁷.

1 . عنكبوت/18.
2 . تغابن/12.
3 . جن/23.
4 . احزاب/39.
5 . اعراف/62.
6 . احقاف/23.
7 . صف/6.

صفحه 322

«اى بنى اسرائيل، من پيام رسان خدا به سوى شما و تصديق كننده توراتى كه پيش از من فرستاده شده است مى باشم».

اين آيات و آيات ديگر كه در آنها لفظ نبى و رسول آمده است بر اين حقيقت دلالت دارند كه ملاك اتّصاف به نبوت و اطلاق لفظ نبى همان ارتباط پيامبران با مقام ربوبى است و ملاك به كار بردن لفظ رسول و توصيف آنان به اين وصف، همان عهده دار بودن آنان نسبت به ابلاغ دستورات الهى مى باشد.

و اگر در مواردى كه ضابطه ايجاب كرد لفظ نبى به كار رود ولى اين ضابطه رعايت نگردد، به خاطر نكته اى است كه اين عدول را ايجاب كرده است. و گرنه اين دو واژه داراى دو مفهوم مى باشند، و يكى (نبوت) مقدم بر ديگرى (رسالت) است.

و از اين جا روشن مى شود كه هرگز نمى توان اين دولفظ را از نظر مفهوم مترادف خواند بلكه دو مفهوم مختلف دارند.

امّا از نظر مصداق و مقام انطباق، غالباً ميان آن دو تساوى است، يعنى هر نبى و پيامبر (كه به او از عالم بالا وحى مى شد) رسول بوده، يعنى وظيفه اى را بر عهده داشته است كه پيامى را برساند، و يا عملى را انجام دهد همچنان كه هر رسولى (رسالت انسان از جانب خدا)، نبى و طرف وحى مى باشد، ولى از طرف اول يك حكم غالبى است يعنى اكثريت قريب به اتفاق انبيا كه طرف وحى بوده اند، رسالتى را بر عهده داشته اند، اگر چه در موارد اندكى نبوت او مخصوص خود او بوده و از خود او تجاوز نمى كرده است ـ چنان كه در برخى از روايات وارد شده است كه نبوت برخى از پيامبران بنى اسرائيل از خود تجاوز نكرده و نسبت به ديگران مأموريتى نداشته اند.¹

1 . كافى، ج 1، باب طبقات الأنبياء والرسل والأئمّة، ص 174. البته يك چنين افراد را نبى و پيامبر خواندن يك نوع توسع در اطلاق است والاّ نبوتى كه از خود إنسان تجاوز نكند، چه معنى مى تواند داشته باشد ـ جز اين كه بگوييم اين فرد نبى به معنى خبرطير است نه گزارش گر.

صفحه 323

آرى بحث ما در مقام نسبت سنجى ميان نبى و انسان رسولى است كه از جانب خدا مأموريت ابلاغ پيام و يا انجام كارى داشته باشد، و اگر از اين نكته صرف نظر كنيم، گاهى قرآن كلمه رسول را درباره فرشته به كار مى برد و مى فرمايد:

(...إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً) .¹

«من فرستاده پروردگار تو هستم تا اين كه فرزندى را به تو ببخشم».

و باز مى فرمايد:

(...حَتّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا...) .²

«آنگاه كه مرگ يكى از شما فرا رسد فرستادگان ما جان او را مى گيرند».

همچنان كه گاهى كلمه رسول را در فردى به كار مى برد كه از جانب بشر معمولى، مأموريتى را بر عهده داشته باشد. چنان كه در سوره يوسف مى خوانيم:

(...فَلَمّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ...) ³.

«وقتى فرستاده پادشاه، در زندان پيش يوسف آمد، يوسف به او گفت به نزد صاحب خود برگرد و داستان زنانى را كه دستان خود را بريدند بررسى كن».

با توجه به دو نوع استعمال واژه رسول، هرگز نمى توان گفت ميان «نبى» و رسول، تساوى حاكم است بلكه قطعاً، رسول به اعتبار اين كه مصاديق بيشترى نسبت به نبى دارد مفهوم گسترده ترى نيز دارد. و در حقيقت آن سخن معروف كه مى گويند: ميان نبى و رسول از نسبت هاى چهارگانه، عموم و خصوص مطلق است صحيح به نظر مى رسد. زيرا هر نبى و پيامبرى (منهاى

1 . مريم / 19.
2 . انعام / 61 .
3 . يوسف / 50 .

صفحه 324

پيامبرى كه اختصاص به خود داشته است) رسول است، در حالى كه برخى از رسولان مانند فرشتگان و افراد عادى كه از جانب افراد ديگر اعزام مى شوند رسولند، ولى نبى نيستند.

البته اين مطلب از بحث ما بيرون است، بحث ما در باره رسول اصطلاحى است، نه رسول لغوى و عرفى.

نتايج بحث

از اين بيان نتايج زير به دست مى آيد:

1. نبوت و رسالت دو واقعيت جدا از هم هستند كه يكى در اتصال به عالم غيب و ديگرى در ابلاغ پيامى يا انجام عملى خلاصه مى شود. و توصيف هر كس به يكى از اين دو وصف به خاطر اين دو ملاك متمايز است.

2. مقام نبوت بالاتر و برتر از مقام رسالت است، زيرا حيثيت «نبوت» حيثيت ارتباط با مقام ربوبى است، در حالى كه حيثيت رسالت، حيثيت انجام وظيفه است، در يكى (نبوت) پيامبر، طرف وحى قرار مى گيرد و پيام خدا را دريافت مى كند، و در ديگرى (رسالت)، مأموريت دارد كه كارى را انجام دهد، و اگر «نبوت» از «رسالت» برتر شد، طبعاً در مقام انطباق بر مصاديق، «نبى» از «رسول»برتر خواهد بود. بدين معنا اگر يك نفر هم نبى و هم رسول باشد، شرافت و برترى او به خاطر نبوت او است نه به خاطر رسالت. و اگر هم رسالت او داراى فضيلت باشد، فضيلتى را كه از جانب نبوت كسب كرده است، بالاتر از فضيلتى خواهد بود كه از جانب رسالت كسب كرده است.

3. نبوت، اساس رسالت انسان از جانب خداست، زيرا همان گونه كه گفته شد مقصود از رسالت، رسالت بشر از جانب خدا است نه رسالت هر

صفحه 325

كسى كه حتى فرشته را هم شامل شود. و نه رسالتى از جانب هر كس كه رسولان عادى را هم شامل گردد، بلكه مقصود رسالت بشر از جانب خدا است. در اين صورت در مرتبه نخست، نبوت و ارتباط با جهان غيب است، كه به دنبال آن، رسالت مى آيد.

4. ميان نبى و رسول از نظر مصداق نسبت تساوى برقرار است، و هر جا «نبوتى» بوده است، به دنبال آن رسالتى نيز بوده است. و همين طور كه گفته شد، پيامبران فاقد رسالت، نسبت به ديگران نادر و انگشت شمار بوده اند. موارد نادر و اندك، ملاك نسبت گيرى نيست، گذشته از اين چنين نبوتى كه فاقد رسالت باشد مفهوم روشنى ندارد.

از اين بيان روشن مى گردد كه ختم نبوت ملازم با ختم رسالت است، و در مقام ختم باب نبوت و رسالت، فرقى ميان خاتم النبيين وخاتم الرسل نيست، زيرا فرض اين است كه ميان اين دو، مساوات برقرار است. و تازه اگر «نبى» اعم از رسول هم باشد و شامل پيامبرانى باشد كه داراى رسالت نبودند طبعاً انسداد باب نبوت ملازم انسداد باب رسالت خواهد بود.

و نكته ديگر اين كه قرآن «خاتم النبيين» گفته است نه «خاتم الرسل» اين است كه «نبوت» اساس رسالت است و ختم باب نبوت، قطعاً ختم باب رسالت را هم به دنبال خواهد داشت.

و به ديگر سخن اگر منصب پيام گيرى از جانب خدا قطع شود ديگر براى پيام رسانى موضوعى نخواهد بود.

پاسخ به يك سؤال

ازبيان گذشته روشن شد كه نبوت و رسالت دو منصب و دو مقام براى

صفحه 326

آموزگاران الهى است، و هر يك، از مقام و موقعيت خاص معلمان الهى حكايت مى كند. ولى اين سخن در جايى مى تواند صحيح و استوار باشد كه اين دو لفظ، جدا از هم وارد شوند، ولى در اينجا آياتى هست كه هر دو را با هم آورده، يك پيامبر را با آنها توصيف نموده است، مثلاً درباره اسماعيل مى فرمايد:

(وَاذْكُرْ فِى الكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً) .¹

«در قرآن اسماعيل را ياد كن، او به وعده خود عمل مى كرد و رسول و نبى بود».

و در باره پيامبر گرامى مى فرمايد:

(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الأُمِّىَّ...) .

«آنان كه از رسول و نبى درس نخوانده پيروى مى كنند».

اكنون سؤال مى شود در اين آيات تفاوت نبى و رسول چيست؟

پاسخ

مجموع آياتى كه در آنها كلمه رسول و نبى آمده است، به چهار گروه تقسيم مى شوند:

1. آياتى كه تنها كلمه رسول در آن وارد شده است.

2. آياتى كه در آنها فقط كلمه نبى آمده است.

3. آياتى كه در آنها اين دو لفظ، معرف يك فرد، واقع شده اند.

و آيات اين سه قسمت در مجموع بحث ها گذشت و در اين كه هر يك به مقام و منصبى اشاره مى كند و فرقى ميان اين سه گروه نيست خواه تنها وارد شوند، يا با هم. مشكل در قسم چهارم است كه اكنون بيان مى گردد.

4. آيه اى كه به ظاهر مى رساند كه آموزگاران الهى به دو گروه تقسيم

1 . مريم / 54 .

صفحه 327

مى شوند: گروهى رسول، و گروهى نبى. چنان كه مى فرمايد:

«ما پيش از تو هيچ رسول و نبى نفرستاديم مگر اين كه هر موقع، تمنّا و آرزو نمود، شيطان در آرزوى او مداخله مى كرد».

اكنون بايد ديد مفاد اين آيه چيست؟ و آيا واقعاً پيامبران به دو گروه تقسيم مى شوند گروهى داراى مقام نبوت و گروهى ديگر داراى مقام رسالت؟ ويا اين كه اين آيه مى تواند مفاد ديگرى داشته باشد؟

و به عبارت ديگر دو گروه اوّل و دوم از نظر مفاد همان است كه قبلاً بيان گرديد، يعنى هر يك از دو واژه نبوت و رسالت به منصبى از مناصب آموزگاران الهى اشاره دارد. و مشكلى در تفسير اين دو گروه نيست.

همچنين گروه سوم را مى توان از اين طريق تفسير كرد و آن اين كه اسماعيل هر دو مقام را دارا بود، هم وحى را دريافت مى كرد و هم مأموريت ابلاغ و انجام رسالت الهى را داشت و علت اين كه رسول را بر نبى مقدم داشته، شرافت مقام نبوت است كه بر رسالت ترجيح دارد. و طبعاً نبى نيز بر رسول برترى خواهد داشت. و همگى مى دانيم كه در مقام توصيف از اضعف به اقوى پيش مى روند. مثلاً مى گويند: فلانى نويسنده محققى است.

مشكل در گروه چهارم است كه به حسب ظاهر پيامبران را به دو گروه تقسيم مى كند. در اين جا بايد دقت بيشترى كرد. در تحليل اين آيه كه در قرآن منفرد است، مى توان چنين گفت:

آنگاه كه اين دو لفظ با هم ذكر گردند، و به ظاهر به دو گروه اشاره

1 . حج/52.

صفحه 328

نمايند، بايد ميان آنان به نوعى فرق گذارد و در اين مورد فرق هاى زيادى را گفته اند كه چندان قابل تصديق نيست. و در گذشته همه را به محك بحث زديم، تنها چيزى كه مى توان گفت اين است كه: آنجا كه اين دو لفظ به شيوه آيه اخير جمع مى شوند، «نبى» اشاره به آن فردى است كه تعاليم خود را از مقام غيب بدون واسطه اخذ مى كرد و خدا بر او بدون وسيله اى تجلى مى كرد، در حالى كه رسول آن آموزگارى است كه پيام هاى الهى را از طريق وسايط و وسايل خاصى مانند فرشته وغيره دريافت مى كرد.

و به تعبير ديگر: رسول آن كسى است كه رسالت هاى الهى را به وسيله رسولان سماوى دريافت مى كرد. وجبرئيل براى او امر و نهى الهى را بيان مى نمود، در حالى كه نبى آن پيام گيرى است كه به طريقى غير از اين مانند الهام بر قلب و مانند آن پيام هاى الهى را دريافت مى كند.

و در برخى ازروايات به اين نوع فرق اشاره شده است كه يادآور مى شويم:

زراره از امام صادق (عليه السلام) سؤال مى كند: آن فرو رفتگى در خود (يا از خود بى خود شدن) كه بر رسول خدا به هنگام نزول وحى دست مى داد چه بود؟

امام صادق (عليه السلام) در پاسخ فرمود: اين حالت، حالت عمومى نبود، تنها در آن زمان كه ميان او و خدا در نزول وحى واسطه اى نبود، اين حالت به او دست مى داد. آنگاه فرمود: اين است نبوت اى زراره، و سپس به نشانه خضوع، سر خود را به پايين خم نمود.¹

در اين جا بايد گفت: نبوت كه به معنى پيام گيرى است حقيقتى است

1 . قلتُ لأبى عبد اللّه (عليه السلام) : جعلت فداك الغشيَة الّتى تصيبُ رسول اللّه إذا أنزل عليه الوحى، قال: فقال: ذلك إذا لم يكن بينه و بين اللّه أحد، ذاك إذا تجلى اللّه له. قال:ثمّ قال: تلك النبوة يا زرارة ـ و أقبل يتخشع (فأخذ يتخضع). توحيد صدوق، ص 115.

صفحه 329

داراى مراتب، خواه آنجا كه پيام بلا واسطه از خدا دريافت مى شود يا باواسطه، حقيقت نبوت موجود است و تمام پيامبران در اين مراتب «نبى» مى باشند ولى فرد كامل در اين مراتب كسى است كه بدون وساطت كسى پيام را از خدا دريافت نمايد... و خداوند بر او تجلى كند و اين كه امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: چنين فردى «نبى» است و اين حقيقت نبوت است، در حقيقت اشاره به فرد كامل، و مرتبه عالى نبوت است. و اگر از اين خصوصيت چشم بپوشيم حقيقت نبوت در تمام مراتب، موجود و همه پيامبران مصداق آن مى باشند.

روى اين اساس بايد گفت: مقصود از نبى آنگاه كه با رسول همراه باشد و با كلمه «أو» بر يكديگر عطف بشوند آن گروه از پيامبران هستند كه وحى را بدون واسطه دريافت مى كنند و يا اشاره به پيامبران است از آن نظر كه وحى را بدون دخالت موجود امكانى دريافت مى كنند هر چند به غير اين طريق هم پيام الهى را دريافت مى نمايد.

تا اينجا بحث ما پيرامون فرق ميان نبوت و رسالت به پايان رسيد و بايد يادآور شد كه در روايات علاوه بر اين دو لفظ ، واژه «محدث» نيز وارد شده است، كه مقصود از آن انسان هاى والايى است كه فرشتگان با آنان سخن مى گويند. هر چند، فاقد شريعت بوده و به او در اين مرحله مأموريتى داده نشده است. وچون بحث در اين قسمت خارج از موضوع است دامن سخن را كوتاه مى نماييم، ولى يادآور مى شويم كه برخى از نويسندگان بى مايه، انسان «محدث» را با «نبى» و «رسول» خبط كرده و اعتقاد به محدث بودن دخت گرامى پيامبر و يا فرزندان معصوم او را مساوى با اعتقاد به نبوت و رسالت آنان دانسته اند. و با توجه به نكته اى كه يادآور شديم، پاسخ اين پندار روشن مى باشد.¹

1 . در اين قسمت به مفاهيم القرآن، ج 4، ص 369 ـ 370 مراجعه نماييد.

صفحه 330

صفحه 331

راه هاى اثبات نبوت

( 1)

19 راه هاى اثبات

سرشت انسانى با حس كنجكاوى و گواه خواهى از مدعى آميخته شده است، و براى هيچ انسانى گوارا نيست كه ادعايى را بدون دليل بپذيرد، و يا در برابر فردى بى آنكه عظمت و شايستگى او را به دست آورد، سر تسليم فرود آورد.

از اين جهت، «شيخ الرئيس» مى گويد: هرگاه كسى مدعاى فردى را بدون برهان بپذيرد، بايد گفت: وى فطرت اصيل و سالم انسانى را از دست داده، و سرشت وى از مسير مستقيم فطرت منحرف گرديده است و در شفا مى گويد: سفيران الهى بايد داراى امتيازات و نشانه هايى باشند تا به وسيله آن شناخته شوند و مردم آنها را از مدعيان قلابى و متنبيان دروغگو، تميز دهند.¹

مدعيان مقاماتى مانند: سفارت، فرماندارى و استاندارى تا سند زنده اى در حوزه حكمرانى خود به مردم نشان ندهند، كسى تسليم آنان نمى شود، و بر مدعاى آنان صحه نمى گذارد، تا چه رسد به مدعيان مقام رسالت و نمايندگى

1 . الهيات شفا، مقاله دهم، فصل دوم، النجاة، ص 304 .

صفحه 332

از جانب خداوند بزرگ كه هرگز قابل قياس با مقامات عادى نيست چه مقام و منصبى بالاتر از اين كه فردى ادعا كند من سفير الهى و نماينده خدا در روى زمين هستم و همه مردم بايد بدون چون و چرا از من پيروى كنند؟

گذشته از اين، صفحات تاريخ گواهى مى دهد كه در ادوار گذشته افرادى جاه طلب براى هوس هاى زودگذر مادى، مدعى رسالت و نبوت شده، وگروهى از ساده دلان را فريب داده اند، و گاهى با دسيسه بازى ها و صحنه سازى ها، محيط كوچكى را تحت نفوذ خود درآورده، و احياناً گروهى ازساده دلان را مطيع ومنقاد خود كرده اند.

روى اين دوجهت بايد مدعى نبوت، با دليل قاطعى همراه باشد.

از اين نظر دانشمندان عقايد براى شناسايى پيامبران، طرق و نشانه هايى را معين كرده اند، كه هر كدام از آنها مى تواند سند زنده اى براى حقانيت ادعاى آنان باشد و اين راه ها عبارتند از:

1. اعجاز:انجام كارهاى خارق العاده به نحوى كه شرح داده خواهد شد.

2. تنصيص پيامبر پيشين بر پيامبر بعدى.

3. قرائن و شواهدى كه نبوت مدعى را قطعى مى سازد.

و ما هر يك از طرق را مورد بحث قرار مى دهيم:

صفحه 333

معجزه يا راه عمومى اثبات نبوت

(بررسى ماهيت معجزه)

آيات موضوع

1. (...كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِساب) (آل عمران/37).

2. (قالَ الَّذِى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ...)(نمل/40).

3. (...قَدْ جِئْناكَ بِآيَة مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى) (طه/47).

4. (فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْر مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُوَلا أَنْتَ مَكاناً سُوىً) (طه/58).

5. (إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَومَ يَقُومُ الأَشْهادُ) (غافر/51).

6. (كَتَبَ اللّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِى إِنَّ اللّهَ قَوىٌّ عَزِيزٌ)(مجادله/21).

صفحه 334

ترجمه آيات

1.«هر موقع حضرت زكريا بر او وارد مى شد، روزى او را در كنار محراب آماده مى ديد، و ازروى تعجب مى پرسيد اين غذا از كجاست؟ مريم پاسخ مى داد: از جانب خدا است خدا به هر كس كه بخواهد روزى بى حساب مى دهد».

2.«آن كس كه بهره اى از دانش كتاب داشت گفت: من پيش از آن كه چشم بر هم زنى آن را نزد تو خواهم آورد».

3.«من از پروردگار تو با معجزه اى به سوى تو آمده ام، و درود بر پيروان هدايت».

4.«ما نيز همانند سحر تو را مى آوريم پس زمانى و مكانى را براى اين كار معين كن كه ما و تو تخلف نكنيم».

5.«ما پيامبران خود و افراد با ايمان را در زندگى دنيا و روز برپايى گواهان كمك مى كنيم».

6.«اراده قطعى خدا بر اين تعلّق گرفته است كه من (خدا) و رسولانم پيروز شويم و خدا نيرومند و برتر است».

بررسى و تفسير آيات

1. معجزه يا راه عمومى اثبات نبوت

دانشمندان علم كلام براى اعجاز تعريف هاى گوناگونى يادآور شده اند، و تعريف جامعى كه مى توان براى آن ذكر كرد اين است كه گفته شود«امر خارق للعادة، مقرون بالدعوى والتحدّى مع عدم المعارضة ومطابقة الدعوى»¹: امرى

1 . براى آگاهى از تعريف اعجاز به كشف المراد ص 218 و شرح تجريد قوشجى ص 645 مراجعه شود و تعريف ياد شده در بالا پس از بررسى كلمات متكلمان استخراج شده است.

صفحه 335

بر خلاف عادت كه همراه با دعوى نبوت و تحدى و مبارز طلبى و با مدعا هماهنگ بوده و كسى از عهده معارضه با آن بر نيايد.

در اين تعريف براى اعجاز، قيودى ذكر شده است كه هر يك را اجمالاً مطرح مى كنيم:

1. اعجاز، كار خارق العاده است (خارق للعادة): معجزه در حالى كه يك پديده خارجى است و براى خود علتى دارد، هرگز بر منوال امور عادى نيست بلكه بر خلاف قوانين متعارف مى باشد، مثلاً مار كوچك بر اثر مرور زمان افعى مى گردد، يا بيماران بر اثر مراقبت هاى پزشكى بهبودى مى يابند، آب هاى زير زمينى از طريق حفر قنات و چاه هاى نيمه عميق و عميق بيرون كشيده مى شوند ولى هرگاه يك چنين نتايج بدون علل عادى آن، پيدا شوند قهراً كار خارق العاده خواهند بود مثلاً چوب خشك در يك لحظه افعى شود بيمار با دست كشيدن كسى بر بدن يا موضع درد او شفا يابد، آب هاى زير زمينى با كوبيدن عصا بيرون ريخته شوند، قطعاً چنين كارى معجزه (خارق العاده) خواهد بود.

البته ممكن است كارى در زمانى خارق العاده باشد و در زمان ديگر حالت عادى پيدا كند، مثلاً معالجه مبتلايان به سل و يا سرطان در گذشته امكان عادى نداشت ولى اكنون تا حدودى جنبه عادى پيدا كرده است، پرواز انسان در آسمان در گذشته خارق العاده بود ولى اكنون يك كار متعارف است، آرى عادى است ولى «خارق العاده » نيست زيرا از علل طبيعى روشن و معين كمك مى گيرد در حالى كه معجزه، پيوسته «خارق العاده» است چه در گذشته و چه حالا زيرا آورنده آن از علل پنهانى كمك مى گيرد.

و به ديگر سخن: امور غيرعادى ممكن است، كم كم حالت عادى به خود بگيرند، مانند معالجه سل و برخى ديگر از بيمارى هاى صعب العلاج كه

صفحه 336

اگر كسى در گذشته انجام مى داد مى گفتند كار فوق العاده انجام داده است ولى انجام كارى از طريق معجزه، پيوسته غير عادى خواهد بود حتى پس از اين همه كشفيات و پيشرفت علوم، باز شفا بخشى مسيح با كشيدن يك دست، غير عادى بوده و خواهد بود، نكته آن اين است كه غير عادى در گذشته وعادى كنونى هر دو از علل طبيعى معين سرچشمه مى گيرند و به موازات پيشرفت علوم، كم كم حالت غيرعادى بودن را از دست مى دهند، در حالى كه معجزه هميشه از علل غير طبيعى سرچشمه مى گيرد، و يك چنين علل هيچ گاه عادى نخواهند بود از اين جهت حالت غيرعادى بودن معجزه، پيوسته ثابت مى باشد.

2. منصبى را ادعا كند (مع الدعوى): دست زدن به كار خارق العاده در صورتى معجزه خوانده مى شود كه آورنده آن مدعى منصبى از جانب خدا باشد و در غير اين صورت نام كرامت به خود مى گيرد انسان هاى والا ووارسته بدون دعوى نبوت، دست به امورى مى زنند كه با مجارى طبيعى و عادى سازگار نمى باشد ولى در عين حال نه آنان پيامبر الهى هستند و نه كار آنان معجزه نام دارد قرآن درباره حضرت مريم مى فرمايد:

(...كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِساب)¹.

«هر موقع حضرت زكريا بر او وارد مى شد، روزى او را در كنار محراب آماده مى ديد، و ازروى تعجب مى پرسيد اين غذا از كجاست؟ مريم پاسخ مى داد: از جانب خدا است خدا به هر كس كه بخواهد روزى بى حساب مى دهد».

در ميان امت هاى پيشين و امت اسلامى وارستگانى بوده و هستند كه در سايه سير و سلوك و تهذيب نفس نه تنها كشور بدن در اختيار اراده آنان قرار

1 . آل عمران/37.

صفحه 337

مى گيرد، بلكه مى توانند در محدوده اى از تكوين تصرف كنند و با نيروى اراده كارى را صورت دهند.

قرآن از قول يكى از پيروان سليمان چنين گزارش مى دهد كه او گفت: من قبل از آن كه چشم بر هم زنى تخت بلقيس را نزد تو خواهم آورد، چنان كه مى فرمايد:

(قالَ الَّذِى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ...)¹.

اين كار هر چند كارى خارق العاده و بسيار شگفت انگيز است، ولى چون از طرف خود سليمان انجام نگرفت، معجزه ناميده نمى شود در اصطلاح اين عمل را «كرامت» مى نامند.

3. دعوت به مقابله (مع التحدى): شرط سوم اعجاز اين است كه جهانيان را براى مقابله و مبارزه دعوت نمايد، هرگاه مدعى مقام و منصبى دست به كار خارق العاده اى بزند ولى جهانيان را به مقابله دعوت نكند نام معجزه به خود نخواهد گرفت، البته ادعاى مقامى آن هم همراه با انجام عمل خارق العاده با تحدى ملازمه دارد، زيرا اگر فردى منصبى را از جانب خدا ادعا كند و دليل راستگويى خود را كار خارق العاده خود قرار دهد، معنى آن اين خواهد بود كه اى مردم اين خداست كه اين منصب را در اختيار من نهاده و اين برنامه ها از جانب او است، و اگر فكر مى كنيد كه مصنوع ذهن و انديشه من است برخيزيد و مانند آن را بياوريد.

4. ناتوانى جهانيان (مع عدم المعارضة): امر خارق العاده توأم با قيود پيشين در صورتى گواه بر صحت گفتار طرف مى شود كه آورنده معجزه مغلوب

1 . نمل/40.

صفحه 338

جهانيان نباشد و نوع بشر از مقابله و مبارزه با وى ناتوان گردند وحتى اگر متخصصان و دانشمندان جهان دور هم گرد آيند در آن شرايط نتوانند كارى مثل كار او صورت دهند و در غير اين صورت چنين كارى معجزه نبوده، بلكه كار بشرى خواهد بود.

روزى پيوند قرنيه و روز ديگر عمل پيوند قلب كار فوق العاده اى به حساب مى آمد، و ديرى نپاييدكه ديگران نيز به همين كار دست زدند و از ميدان عمل پيروزمندانه بيرون آمدند از اين جهت هيچگاه معجزه نخواهند بود و اين قيد يكى از قيود مهم معجزه است كه در آيات قرآن نيز بر آن اشاراتى شده است. گاهى اشارات خصوصى و گاهى عمومى.

در داستان موسى كه صحنه مبارزه حق و باطل و معجزه و سحر بود،موسى به فرعون و اطرافيان او چنين گفت:

(...قَدْ جِئْناكَ بِآيَة مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى).¹

«من از پروردگار تو با معجزه اى به سوى تو آمده ام، و درود بر پيروان هدايت».

و چون مفهوم گفتار موسى اين بود كه ديگران را ياراى مقابله با اين معجزه نيست فرعون به پاسخ پرداخت و گفت:

(فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْر مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُوَلا أَنْتَ مَكاناً سُوىً)².

«ما نيز همانند سحر تو را مى آوريم پس زمانى و مكانى را براى اين كار معين كن كه ما و تو تخلف نكنيم».

و نيز قرآن كريم مشيت حكيمانه و قاهرانه الهى را يادآور مى شود كه در

1 . طه / 47.
2 . طه / 58 .

صفحه 339

مصاف پيامبران الهى با مخالفان، پيوسته رسولان خود را بر مخالفان غالب خواهد ساخت چنان كه مى فرمايد:

(إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَومَ يَقُومُ الأَشْهادُ) ¹.

«ما پيامبران خود و افراد با ايمان را در زندگى دنيا و روز برپايى گواهان كمك مى كنيم».

و باز مى فرمايد:

(كَتَبَ اللّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِى إِنَّ اللّهَ قَوىٌّ عَزِيزٌ) ².

«اراده قطعى خدا بر اين تعلّق گرفته است كه من (خدا) و رسولانم پيروز شويم و خدا نيرومند و برتر است».

5. مطابقت عمل با ادعا (مع مطابقة الدعوى): هرگاه در عملى اين قيود چهار گانه گرد آيند ولى كار او تكذيب كننده ادعاى او باشد، در اين صورت نه تنها گواه بر راستگويى اونيست، بلكه گواه بر اين است كه او بر خدا افترا بسته و خدا از اين طريق او را رسوا مى سازد مثلاً مدعى نبوت بگويد: گواه من بر راستگويى ادعايم اين است كه اگر دست بر بيمارى بكشم شفا مى يابد ولى پس از انجام اين عمل او بميرد يا وضع او بدتر شود، چنان كه درباره مسيلمه نقل مى كنند كه وى در مقام اعجاز آب دهان خود را به چاه افكند تا آب آن افزايش يابد، ولى ناگهان آب فروكش كرد يا دست خود را بر كودكان قبيله بنى حنيفه كشيد ناگهان بيمار شدند.³ تا اين جا با تعريف معجزه وحدود آن آشنا شديم ولى امروز پيرامون اين برهان نبوت (معجزه) پرسش هاى زيادى مطرح است كه پيرامون آنها بحث مى كنيم:

تا اينجابا ماهيت معجزه و تعريف آن در اصطلاح متكلمان اسلامى آشنا

1 . غافر / 51 .
2 . مجادله / 21.
3 . كامل ابن اثير، ج 2، ص 138.

صفحه 340

شديم و روشن شد كه از قيود پنج گانه اى كه در تعريف آن به كار رفته است، دو قيد نقش تعيين كننده دارند كه عبارتند از:

1. خارق العاده بودن عمل.

2. ناتوانى ديگران از معارضه با آن.

ولى سه قيد ديگر در ماهيت اعجاز دخالتى ندارند، زيرا فرض اين است كه عمل خارق العاده است و كسى هم قادر به معارضه با آن نيست، لكن از نظر اصطلاح وتفكيك ميان خارق العاده هاى پيامبران با كرامت اوليا دو قيد ديگر (سوم وچهارم) هم لازم است يعنى آورنده كار خارق العاده بايد:

1. دعوى نبوت و پيامبرى داشته باشد.

2. مخالفان را به مقابله دعوت نمايد (تحدى كند).

و اگر شرط نخست (دعوى نبوت) موجود نباشد عمل را از نظر اصطلاح، معجزه نمى نامند ولى ماهيت آن، با معجزه يكى است همچنين است صورت فقدان دوم، مثلاً اگر تحدّى نكنند، كار از خارقالعاده بودن بيرون نميرود. نظير اين دو است شرط آخر (مطابق بودن ادعا با عمل) زيرا مطابق بودن معجزه با ادعا، شرط خارق العاده بودن نيست بلكه آن نيز يك نوع اعجاز است ولى چون بحث ما درباره معجزه اى است كه آورنده آن را تصديق كند، طبعاً بر آن اعجاز گفته نميشود.

صفحه 341

راه هاى اثبات

(2)

20 پاسخ به چند پرسش پيرامون اعجاز

آيات موضوع

1. (...وَما كانَ لِرَسُول أَنْ يَأْتِىَ بِآيَة إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ) (غافر/78).

3. (...فَيَتَعلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوجِهِ...) (بقره/102).

4. (...وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَد حَتّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ...) (بقره/102).

5. (حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللّهِ إِلاّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِى بَنِى إِسْرائيلَ)(اعراف/105).

6. (قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَة فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ) (اعراف/106).

صفحه 342

7. (...أَنّى قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَة مِنْ رَبِّكُمْ...)(آل عمران/49).

8. (وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الأَقاوِيلِ *لأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ* ثَمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الوَتِينَ* فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحْد عَنْهُ حاجِزينَ)(حاقه/44ـ47).

9. (...أَفِى اللّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ...)(ابراهيم/10).

10. (لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاّ اللّهُ لَفَسَدَتا...)(انبياء/22).

11. (أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْء أَمْ هُمُ الخالِقُونَ) (طور/35).

12. (مَا المَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاّ رَسُولٌ قَدْخَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ...) (مائده/75).

13.(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرجَعُونَ) (مؤمنون/115).

14. (قُلْ لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذا القُرآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَو كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهيراً)(اسراء/88).

15.(فَمَنْ حاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَعْنَة اللّهِ عَلى الْكاذِبينَ) (آل عمران/61).

16. (فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِىَ ثُعْبانٌ مُبينٌ)(اعراف/107).

17. (...فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً...)(بقره/60).

صفحه 343

18. (فَأَوحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ...) (شعراء/63).

19. (وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِى جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِسُوء...) (نمل/12).

20. (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آيات بَيِّنات...)(اسراء/101).

21. (أَنِّى أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَانْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِاللّهِ وَأُبْرئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ وَأُحْىِ المَوتى بِإِذْنِ اللّه وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ...) (آل عمران/49).

22. (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنا الْمُرْسَليِنَ *إِنَّهُمْ لَهُمُ المَنْصُورُونَ* وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الغالِبُونَ)(صافات/171ـ173).

23. (...ما جِئْتُمْ بِهِِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ المُفْسِدينَ)(يونس/81).

ترجمه آيات

1.«هيچ پيامبرى معجزه اى نمى آورد مگر به اذن خداوند».

2.«و كسى كه نزد او علمى از كتاب بود، گفت قبل از آن كه چشم بر هم نهى من تخت بلقيس را نزد تو حاضر مى كنم».

3.«از آن دو فرشته (هاروت و ماروت) چيزى را فرا مى گرفتند كه به واسطه آن ميان مرد و همسر او جدايى مى انداختند».

4.«به كسى تعليم نمى دادند مگر اين كه مى گفتند ما وسيله آزمايشيم، مباد كه كافر شوى».

5.«شايسته است بر من كه درباره خدا جز سخن حق نگويم من با نشانه اى از پروردگارم (معجزه) به سوى شما آمده ام پس بنى اسرائيل را آزاد كن».

صفحه 344

6.« فرعون در پاسخ گفت: اگر راست مى گويى معجزه خود را بياور».

7.«من از جانب پروردگارم به سوى شما معجزه اى آورده ام».

8.«هرگاه محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) نسبت هاى بى اساسى به ما مى داد او را با قدرت هر چه تمام تر مى گرفتيم و رگ حيات اورا مى زديم و هيچكس از شما مانع و مدافع او نمى شد».

9.«آيا درباره خدا شك داريد، كه آفريننده آسمانها و زمين است».

10.«اگر در آسمان ها و زمين، خدايانى وجود داشت، نظام آفرينش منهدم مى شد».

11.«آيا بدون علت آفريده شده اند يا خود خالق خويشتن مى باشند؟».

12.«مسيح پيامبرى بيش نبود كه پيش از او نيز پيامبرانى آمده و رفته اند و مادر او تصديق كننده شرايع پيشين و نبوت فرزند خود بود».

13.«آيا گمان مى كنيد كه شما بيهوده آفريده شده ايد و به سوى ما باز نمى گرديد؟».

14.«بگو اگر انس و جن دور هم گرد آيند تا مانند اين قرآن بياورند، نمى توانند مثل آن را بياورند هر چند برخى، برخى ديگر را كمك كنند».

15.«هركس پس از اين آگاهى كه بر تو رسيد درباره عيسى با تو مجادله كند، بگو بياييد فرزندان و زنان و خودمان را به مباهله بخوانيم و نفرين خدا را بر دروغگويان قرار دهيم».

16. «آنگاه چوبدست خود را انداخت كه ناگاه به صورت اژدهايى آشكار در آمد».

17.«هنگامى كه موسى براى قوم خود آب طلبيد به او گفتيم: با عصايت در آن سنگ بزن ناگاه دوازده چشمه آب از سنگ جوشيد».

18.«به موسى وحى كرديم كه عصايت را به دريا بزن، دريا شكاف برداشت».

صفحه 345

19. «دستت را در گريبان فرو كن كه درخشان و نورانى وبرى از عيب بيرون بيايد».

20.«موسى را نُه معجزه آشكار عطا كرديم».

21.«من از گل چيزى شبيه پرنده مى سازم و در آن مى دمم، به خواست خدا پرنده مى شود، كور مادرزاد ، و پيس را بهبود مى بخشم و به خواست خدا مردگان را زنده مى كنم و از آنچه مى خوريد و در خانه هاى تان ذخيره مى كنيد خبر مى دهم».

22.«مشيت ما بر حمايت فرستادگانمان تعلق گرفته است، آنان يارى شدگانند، و سپاه ما غالب و پيروز است».

23.«آنچه آورده ايد از سنخ سحر است و خدا از طريق اعجاز آن را باطل مى كند».

بررسى و تفسير آيات

در فصل گذشته با ماهيت و تعريف اعجاز آشنا شديم ولى پيرامون اين برهان عمومى نبوت، پرسش هايى مطرح گرديده است كه شايسته است به بررسى آنها بپردازيم:

الف. آيا اعجاز پديده بدون علت است؟

اصل عليت ومعلوليت، و اين كه هر موجود امكانى بدون علت موجود نمى گردد يك قانون عقلى قطعى و فراگير است و به هيچ وجه قابل تخصيص نيست اكنون سؤال مى شود آيا معجزه پديده اى بدون علت است يا نه؟ و در صورت دوم علت آن چيست؟

شكى نيست كه معجزه، پديده بدون علت نيست و به هيچ وجه ناقض قانون عليت نمى باشد، هر چند از علل شناخته شده طبيعى پيروى نمى كند،

صفحه 346

براى خود علل ويژه اى دارد، ولى علت طبيعى وعادى نداشتن، مستلزم نداشتن علت به طور مطلق نيست.

فقط كسانى كه وجود را مساوى با ماده و علل را منحصر در علل شناخته شده طبيعى مى دانند، درباره معجزات چنين مى انديشند كه تصديق آن، موجب به هم زدن قوانين عقلى و نقض قانون علّيت است، اين افراد به خاطر پيش داورى درباره محدوده علل، فكر مى كنند كه هر چيزى بايد علت طبيعى داشته باشد و اگر پديده اى فاقد چنين علت شد پس فاقد علت است.

در پاسخ اين گروه گفته مى شود اوّلاً: وجود مساوى با ماده نيست، بلكه گسترده تر از آن مى باشد بنابر اين اگر پديده اى فاقد علت مادى شد، گواه بر نبودن علت نيست، بلكه گواه برنبودن علت مادى است و فقدان اخص (مادى) گواه بر فقدان اعم (اصل علت) نيست. چه بسا ممكن است پديده اى فاقد علت مادى باشد ولى در عين حال فاقد علت نباشد، بلكه علت آن موجود مجردى باشد كه از قلمرو حسّ و تجربه بيرون است.

در اينجا پاسخ ديگرى هم هست و آن اين كه علل طبيعى بر دو گونه است:

1. علل طبيعى شناخته شده.

2. علل ناشناخته.

كار علم پيوسته كشف قسم دوم است، هرگاه معجزه اى فاقد علل طبيعى شناخته شده باشد گواه بر آن نيست كه فاقد علت طبيعى باشد، چه بسا ممكن است انبيا و پيامبران از علل طبيعى ناشناخته بهره مى گرفته اند البته اين احتمالى بيش نيست و در رفع اشكال عقلى، كفايت مى كند. و توضيح آن را هم اكنون مى خوانيد.

صفحه 347

علت معجزه چيست؟

از آنچه گفته شد روشن گرديد كه معجزه پديده اى بدون علت نيست هر چند علل آن بسان علل طبيعى براى بشر شناخته نمى باشد اكنون بايد ببينيم علت آن چيست؟

در اينجا، سه فرضيه وجود دارد:

1. معجزه، معلول عوامل غيبى است: ممكن است معجزه، معلول عوامل غيبى نظير فرشتگان الهى باشد كه به هنگامى كه پيامبر از خدا كار خارق العاده اى را بخواهد، آن عامل غيبى به اذن و مشيت الهى دست به كار مى شود و معجزه را تحقّق مى بخشد.

2. معجزه، معلول عوامل طبيعى ناشناخته است: فرضيه ديگر اين است كه علل معجزات عوامل طبيعى ناشناخته هستند، و از آنجا كه پيامبران علم سرشار و گسترده اى دارند و از اسرار طبيعت آگاه هستند، آن عوامل ناشناخته را به كار مى گيرند و كار خارق العاده را صورت مى دهند.

3. نفس و اراده قوى پيامبران، عامل معجزات آنان است: احتمال ديگر اين است كه معجزات پيامبران معلول نفس و اراده نيرومند آنان بوده است بنابر اين كارهاى خارق العاده انبيا و اولياى الهى نه معلول بلا واسطه امور غيبى است و نه معلول عوامل مادى و طبيعى ناشناخته، بلكه معلول توجه نفس قوى و اراده و خواست قطعى آنان است. نفس آنان در پرتو تهذيب و قطع علايق مادى و توجه و تقرب به مبدأ آفرينش به پايه اى از كمال واقتدار رسيده است كه مى تواند در موجودات عالم طبيعت تصرف كرده و آنها را به خدمت خود بگيرد و آنها نيز خود را مسخر او يافته و او را اطاعت مى نمايند همان گونه كه نفوس انسان هاى معمولى مى توانند در قلمرو وجود خود تصرف كرده و قواى مادى

صفحه 348

بدن خود را به خدمت گيرند، نفوس انسان هاى كامل، قدرت تأثير درموجودات ديگر و به خدمت گرفتن آنها را دارند.

برخى از فلاسفه الهى نظير ابن سينا و صدر المتألّهين، طرفدار نظريه اخير مى باشند.

شيخ الرئيس در اين باره مى گويد:

1.كارهاى خارق العاده را نبايد امورى غير ممكن و بعيد دانست و آنها را تكذيب نمود زيرا براى آنها در عالم طبيعت عوامل و اسبابى است هر چند از قلمرو حواس ظاهرى انسان پنهان مى باشند.¹

2. علاقه نفس با بدن از قبيل حلول و انطباع در بدن نيست، بلكه علاقه ديگرى (تدبيرى) دارد و مى تواند در بدن تأثير بگذارد، برخى از توهمات نفس، بدن را منفعل مى سازد گاهى جسم را مريض و گاهى سالم مى نمايد. و هيچ استبعادى ندارد كه گاهى قدرت نفس از اين فراتر رفته و در اجسام ديگر هم تأثير بگذارد و قدرت آن به قدرى بالا رود كه معادل قدرت چندين نفس گردد خصوصاً هنگامى كه قواى بدنى را مقهور سازد وشهوت وغضب را مهار نمايد.²

3. اسباب و عوامل زمينه ساز اين قدرت نفسانى، يكى از امور ياد شده

1 . ولعلّك قد يبلغك من العارفين اخبار يكاد تأتى بقلب العادة فتبادر إلى التكذيب... فتوقف ولا تعجل فانّ لأمثال هذه الأشياء أسباباً فى أسرار الطبيعة(شرح اشارات، ج3، ص 413).
2 . انّ النفس الناطقة ليس علاقتها مع البدن علاقة انطباع بل ضرباً من علائق أُخر... ويتبع أوهام الناس تغير المزاج وابتداء أمراض أو افراق منها فلا تستبعد أن يكون لبعض النفوس ملكة يتعدى تأثيرها بدنها و يكون لقوّتها كانّها نفس ما للعالم... لا سيما إذا كانت قد شحذت ملكتها بقهر قواها البدنية التى لها فتقهر شهوة أو غضباً...(شرح اشارات، ج3، ص 414).

صفحه 349

در زير مى باشند:

1. مزاج بدنى و طبيعى خاص كه از نخست براى برخى پديد آمده است.

2. مزاج بدنى وجسمانى خاص كه به تدريج حاصل شده است.

3. حالات خاص نفسانى كه برخى از نفوس مانند اولياى الهى آن را بدست مى آورند.¹

آنچه از شيخ الرئيس نقل گرديد، از صدر المتألهين نيز با عباراتى ديگر نقل شده است. او مى گويد: «از اين كه برخى داراى نفوس الهى بوده و داراى چنان قدرتى هستند كه گويا نفس مجموعه عالم طبيعت مى باشند تعجب مكن، نفوسى كه همان گونه كه بدن از آنها اطاعت مى كند عناصر جهان طبيعت هم مطيع آنها است و هر چه شباهت نفس به مبادى عاليه هستى بيشتر گردد، قدرت و نيروى آن در تأثير گذارى در جهان ماده بيشتر مى شود».²

راهنمايى قرآن در اين مورد

اكنون بايد ديد آيا قرآن در اين خصوص نظرى دارد يا نه، و اگر نظرى دارد كدام يك از سه فرضيه فوق را تأييد مى كند؟

1 . هذه القوة ربما كانت للنفس بحسب المزاج الأصلى لما يفيده من هيئة نفسانية تصير للنفس الشخصية وقد تحصل لمزاج يحصل، وقد تحصل بضرب من الكسب يجعل النفس كالمجردة لشدّة الذكاء كما يحصل لأولياء اللّه الأبرار (مدرك قبل).
2 . لا عجب أن يكون لبعض نفوس إلهية يكون بقوتها كانّها نفس العالم ليطيعها العنصر طاعته بدنها فكلّما ازدادت النفس تجرّداً وتشبهاً بالمبادى القصوى ازدادت قوّة وتأثيراً فى ما دونها(مبدأ و معاد ص 355ـ 356).

صفحه 350

آنچه مسلم است اين كه قرآن معجزات پيامبران را در عين اين كه مستند به اذن الهى مى داند به خود آنان نيز نسبت مى دهد.

چنان كه مى فرمايد:

(...وَما كانَ لِرَسُول أَنْ يَأْتِىَ بِآيَة إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ) ¹.

«هيچ پيامبرى معجزه اى نمى آورد مگر به اذن خداوند».

در اين آيه «آيه» و «اذن» به صورت مطلق ذكر گرديده و در نتيجه هم آيه تشريعى را شامل مى شود و هم آيات تكوينى (معجزات) را و هم ناظر به اذن تشريعى خدا است و هم اذن تكوينى او بنابر اين معجزات پيامبران در عين اين كه بدون اذن تكوينى و تشريعى خداوند صورت نمى گيرد، ولى در عين حال كارى است كه وجود پيامبر در پيدايش آن مؤثر است.

اين آيه با هيچ يك از سه فرض گذشته در تفسير علل معجزات، مخالفتى ندارد.

بنابر فرضيه نخست، مفاد آيه اين است كه پيامبر به اذن الهى آن نيروى غيبى را به كار مى گيرد و عمل خارق العاده را انجام مى دهد، و در نتيجه مبدأ فعل، همان عامل و موجود غيبى است مشروط بر اين كه پيامبر بخواهد.

بنابر فرضيه دوم كه مى گويد قواى ناشناخته طبيعى علت معجزه مى باشند، اين نفس پيامبر است كه با توجه به آگاهى خاصى كه از اسرار عالم طبيعت دارد، عوامل طبيعى باز هم ناشناخته را به كار مى گيرد و از طريق آنها معجزه را تحقق مى بخشد.

و نيز در نظريه سوم كه نفس را عامل پيدايش كار خارق العاده مى داند،

1 . غافر/78.

صفحه 351

ممكن است نفس بدون واسطه تأثير گذارد و ممكن است با تسخير عوامل خاص طبيعى به هدف تحقق بخشد، بلكه از عبارات شيخ الرئيس و صدر المتألهين وجه دوم استفاده مى شود، اين كه شيخ مى گويد: براى كارهاى خارق العاده در اسرار طبيعت اسبابى است، و يا اين كه نفس همان گونه كه در بدن خود تصرف مى كند، بيشتر با اين مطلب هماهنگ است كه اسباب طبيعى ناشناخته اى وجود دارند كه نفوس قوى با شناختى كه از آنها دارند آنها را مسخر خود نموده و معجزات را مى آفرينند در اين صورت هر سه فرضيه يك نقطه مشترك دارند، و آن اين است كه نفس و اراده پيامبران در پيدايش كار خارق العاده مؤثر است تفاوت آنها در كيفيت تأثير نفس مى باشد.

نقش علم در كارهاى خارق العاده

از برخى از آيات قرآن چنين استفاده مى شود كه «علم و آگاهى» عامل مهم و تعيين كننده اى در تحقق كارهاى خارق العاده است اينك دو نمونه را يادآور مى شويم:

نمونه نخست

آنگاه كه حضرت سليمان از پيروان و اطرافيان خود خواست تا يكى از آنان در كوتاه ترين زمان تخت ملكه سبا(بلقيس) را نزد او حاضر نمايد يكى از آنان¹ گفت من قبل از يك چشم بر هم زدن اين كار را انجام خواهم داد و قرآن فرد مزبور را به صورت «كسى كه از علم كتاب بهره اى داشت» معرفى مى كند و

1 . در مورد اين كه اين فرد چه كسى بوده است اقوال مختلفى است معروف اين است كه وى آصف بن برخيا خواهر زاده و وزير سليمان بوده است(مجمع البيان، ج4، ص 213).

صفحه 352

مفاد اين توصيف اين است كه عامل انجام آن كار خارق العاده و شگفت، همان برخوردارى او از علم كتاب بوده است چنان كه مى فرمايد:

(قالَ الَّذِى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ)¹

«و كسى كه نزد او علمى از كتاب بود، گفت قبل از آن كه چشم بر هم نهى من تخت بلقيس را نزد تو حاضر مى كنم».

درباره اين كه مقصود از كتاب چيست و آن علم از كتاب كه فرد ياد شده از آن بهره مند بوده، چه علمى بوده است، آراى مختلفى نقل شده است ولى در آيات قرآن قرينه و گواهى بر اين اقوال، وجود ندارد هر چند بعيد نيست كه مقصود از علم، خداشناسى و توحيد بوده است و آن فرد از چنان رابطه معنوى با خداوند برخوردار بوده است كه «مستجاب الدعوه» گرديده، و هرگاه از خداوند چيزى را درخواست مى كرد، تخلف نمى كرد و به عبارت ديگر هرگاه او چيزى را اراده مى كرد، خداوند هم اراده مى نمود.²

نمونه دوم

نمونه دوم نيز مربوط به ساحران عصر حضرت سليمان است، كه از دو فرشته الهى به نام هاى هاروت و ماروت، فن ساحرى را مى آموختند و به جاى اين كه در راه شايسته از آن بهره بگيرند و سحر ساحران شيطانى را باطل كنند، در مسير ناصواب به كار مى گرفتند و در زندگى خانوادگى افراد دخالت كرده و ميان همسران ايجاد اختلاف مى نمودند، چنان كه مى فرمايد:

(...فَيَتَعلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوجِهِ...)³.

1 . نمل/40.
2 . وبذلك كلّه يتحصل انّه كان له من العلم باللّه والارتباط به ما إذا سأل ربّه شيئاً بالتوجه إليه لم يتخلف عن الاستجابة وإن شئت فقل إذا شاء شاء اللّه سبحانه(الميزان، ج15، ص 387).
3 . بقره/102.

صفحه 353

«از آن دو فرشته (هاروت و ماروت) چيزى را فرا مى گرفتند كه به واسطه آن ميان مرد و همسر او جدايى مى انداختند».

ايجاد تفرقه و اختلاف ميان زن و مرد يك واقعيت خارجى در زندگى زناشويى است اين رخداد، يك رشته عوامل عادى و اسباب شناخته شده دارد كه ريشه هاى عقيدتى، اقتصادى، اخلاقى، ومانند آن دارد، ولى ساحران بدون بهره گيرى از اين عوامل، كارى مى كردند كه زن و شوهر را روياروى يكديگر قرار مى دادند و از مجرايى كه از نظر ديگران ناشناخته بود،. ايجاد تفرقه مى كردند، بنابر اين كار آنها از اين نظر خارق العاده بود. وعامل آن هم به نص قرآن كريم، دانشى بود كه از دو فرشته مى آموختند¹ و در نتيجه ساحران در پرتو اين دانش بر يك رشته اسباب و عوامل آگاه بودند كه ديگران از آن مطلع و آگاه نبودند.

ب. معجزه و اصل نظم در آفرينش

گاهى تصور مى شود كه معجزه بر خلاف اصل نظم در جهان آفرينش است، زيرا اصل نظم بر اين پايه است كه هر موجودى بر اساس يك رشته علل و اسباب اندازه گيرى شده از جانب آفريدگار يكتا تحقق مى يابد در حالى كه معجزه مبتنى بر اين است كه پديده اى بدون آن كه اسباب و عوامل طبيعى تحقق يابند رخ مى دهد و در نتيجه اصل اعجاز، با اصل نظم سازگار نيست، و از آنجا كه يكى از براهين اثبات آفريدگار جهان، برهان نظم است در نتيجه معجزات پيامبران عليرغم اينكه نبوت پيامبران را اثبات مى كند، ولى به اثبات

1 . البته آن دو فرشته الهى به هنگام آموختن دانش سحر، يادآور مى شدند كه اين كار صرفاً براى آزمايش انسانهاست مبادا راه كفر را پيشه سازيد(...وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَد حَتّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُر...) (بقره/102).

صفحه 354

وجود خدا لطمه وارد مى سازد.

پاسخ

از آنچه در پاسخ سؤال نخست بيان گرديد، پاسخ اين شبهه به خوبى روشن مى گردد زيرا در آن بحث ثابت شد كه معجزات پديده هاى بدون علت نيستند و تمام كارهاى خارق العاده از اسباب و عوامل خاصى پديد مى آيند، خواه اسباب آنها را عوامل طبيعى ناشناخته بدانيم يا اراده و نفس نيرومند پيامبران و يا عوامل غيبى وغير مادى ديگر. در هر صورت عوامل ياد شده، خود از مجموعه نظام آفرينش بشمار مى روند، و مانند ديگر عوامل طبيعى، اندازه گيرى شده اند.

و به عبارت ديگر در كارهاى خارق العاده بر حكم و قانون كلى خدشه اى وارد نشده و قانون عقلى هم تخصيص نخورده، و بر خلاف اصل نظم در آفرينش نيز گامى برداشته نشده تنها چيزى كه در معجزات و كارهاى خارق العاده واقع مى شود، گسترش دامنه عليت در جهان هستى است. چيزى كه باعث اين پندار شده، محصور ساختن قانون «عليت» به علل مادى شناخته است، و اعجاز پيامبران دست ردّ بر اين پندار وارد مى سازد، و به اصل قانون «عليت» تحكيم مى بخشد.

آرى اگر پيامبران با ارائه معجزات خود در جهان آفرينش ايجاد بى نظمى مى كردند و قانون عليت را نقض مى كردند، در اين صورت اشكال فوق وارد بود، ومعجزات پيامبران مخالف قانون عليت و اصل نظم به شمار مى آمد ولى همان گونه كه يادآور شديم چنين تصورى در مورد معجزات پيامبران و تمام كارهاى خارق العاده پندارى بيش نيست، و منشأ آن همان انديشه تنگ

صفحه 355

ماديگرى فكرى است كه عالم وجود را به قلمرو ماده محدود مى سازد.

اصولاً معجزات پيامبران نه تنها با اثبات وجود آفريدگار منافات ندارد، بلكه به گونه اى آن را تحكيم مى نمايد و در حقيقت روزنه اى است به جهان غيب، زيرا معناى اعجاز اين است كه اين جهان تحت نظر يك عقل بزرگ و محيط اداره مى شود كه هر موقع بخواهد از روش كلى و معمولى خود، روى جهات و مصالحى عدول مى كند، در حالى كه اگر نيروى حاكم بر اين جهان ماده، قوانين خشك و انعطاف ناپذير فيزيكى آن باشد، و تمام هستى در چنگال روابط طبيعى اسير و گرفتار شود، هيچگاه نبايد به خواست واراده انسانى دگرگون شود.

ج. آيا معجزه گواه بر راستگويى آورنده آن است؟

در طول تاريخ كه پيامبران الهى براى هدايت انسان ها مبعوث شده اند، پيوسته اعجاز آنان در نظر مردم گواه بر راستگويى آنان شمرده شده است از اين جهت هرگاه پيامبرى از جانب خدا مبعوث مى شد، بى درنگ مردم از او سؤال مى كردند كه اگر راست مى گويى معجزه اى بياور مثلاً درباره قوم صالح آمده است:

(ما أَنْتَ إِلاّبَشَرٌ مثْلُنا فَأْتِ بِآيَة إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقِينَ)¹.

«تو جز بشرى مانند ما نيستى، اگر در ادعاى خود، راستگو هستى، معجزه اى بياور».

وگاهى خود پيامبران قبل از درخواست مردم، معجزه داشتن خود را خاطر نشان مى كردند چنان كه درباره حضرت موسى و حضرت مسيح جريان ازاين قرار است.

1 . شعراء/154.

صفحه 356

حضرت موسى رو به فرعون و پيروان او كرد و گفت:

(حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللّهِ إِلاّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِىَ بَنِى إِسْرائيلَ*قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَة فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ)¹.

«شايسته است بر من كه درباره خدا جز سخن حق نگويم من با نشانه اى از پروردگارم (معجزه) به سوى شما آمده ام پس بنى اسرائيل را آزاد كن فرعون در پاسخ گفت: اگر راست مى گويى معجزه خود را بياور».

حضرت مسيح رو به بنى اسرائيل كرد و گفت:

(أَنّى قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَة مِنْ رَبِّكُمْ...) ².

«من از جانب پروردگارم به سوى شما معجزه اى آورده ام».

آنگاه معجزه هاى خود را كه در ذيل آيه بيان گرديده است، يادآورى نمود.

بنابر اين در اعصار ديرينه پيوسته معجزه، دليل و گواه بر صدق آورنده آن شمرده شده است وافراد بدون غرض پس از مشاهده آن تسليم پيامبران شده و به آنان ايمان آورده اند.

بحثى كه در اينجا مطرح مى شود اين كه آيا معجزات پيامبران با مدعاى آنان رابطه عقلى و منطقى دارد، به گونه اى كه عقل و فطرت از مطالعه و ملاحظه آن به صدق دعوى پيامبران منتقل مى گردد، يا اين كه چنين رابطه منطقى در كار نيست و صرفاً يك نوع تأثير روانى مى گذارد و به همين جهت براى گروه خردمند و متفكر، ارائه معجزات كافى نيست، بلكه اقامه دليل و

1 . اعراف/105ـ106.
2 . آل عمران/49.

صفحه 357

برهان لازم است و قلمرو نفوذ معجزات فقط انسان هايى هستند كه در سطح بالايى از تفكر قرار ندارند، و تنها چشم ظاهر بين آنان، معيار تشخيص حق از باطل است.

اخيراً يكى از نويسندگان مصرى نظريه دوم را برگزيده و مى گويد:

«معجزه دليل علمى و عقلى بر صدق ادعاى مدعى نيست، بلكه يك دليل اقناعى است كه مردم را قانع مى سازد و عامل پيدايش ايمان مى گردد و اصولاً مردم عامى هرگاه كار خارق العاده اى را از كسى مشاهده كنند فوراً تحت تأثير واقع شده و دست ارادت به سوى او دراز مى كنند ولى در عين حال هيچ رابطه منطقى ميان اعجاز و راستگويى آورنده آن نيست، كسانى كه معجزه را دليل بر حقانيت دعوت او مى شمارند بايد رابطه منطقى ميان اين دو را ثابت كنند، و در غير اين صورت ادعاى آنان بسان اين است كه بگوييم عمل پيوند قلب فلان پزشك براى اولين بار دليل بر نبوت او است».

از اين جهت وظيفه پيامبران در برابر افراد دانشمند وآگاه اقامه برهان و دليل است نه كارهاى خارق العاده كه براى افراد عوام جاذبه دارد.

در اين جا دو پاسخ مى توان ازاين سؤال گفت، كه به ترتيب بيان مى شود.

پاسخ نخست

اين گفتار حاكى از آن است كه گوينده از كيفيت دلالت معجزه بر صدق گفتار آورنده آن، آگاه نبوده و از اين جهت آن را يك دليل اقناعى شمرده است نه برهانى، در صورتى كه جريان بر عكس است. دلالت معجزه بر صدق گفتار مدعى يك دلالت برهانى است كه هم اكنون بيان مى شود.

در اين برهان يك مطلب مسلم گرفته شده است و آن اين كه خدا حكيم

صفحه 358

است و خداوند حكيم نقض غرض نمى كند. با توجه به اين اصل، دلالت برهانى معجزه بر صدق ادعاى نبوّت روشن مى گردد اينك بيان آن:

فرد مدعى نبوت كه داراى سوابق درخشانى باشد و در طول زندگى حتى يك قدم هم بر خلاف اصول اخلاقى برنداشته است هرگاه يك چنين فرد با اين شرايط دست به كار خارق العاده اى بزند و جهانيان را مبهوت سازد، در اين صورت زمينه گرايش توده هاى مردم نسبت به او صد در صد فراهم مى باشد.

هرگاه يك چنين فرد در گفتار خود صادق و راستگو باشد كلامى نيست ولى اگر به فرض يك چنين فرد در ادعاى خود كاذب و خلافگو باشد، در اين صورت لازمه حكمت الهى اين است كه از روز نخست چنين قوه و قدرتى را در اختيار او قرار ندهد، زيرا چنين كارى نقض غرض و منافى با حكمت بعثت پيامبران است.

هرگاه مدعى نبوت سوابق تاريكى داشته باشد، يا برنامه او مناقض با عقل و فطرت باشد پرونده زندگى و محتواى آيين او بر كذب او گواهى مى دهد و هرگز انسان هاى متعارف با توجه به چنين سوابق و محتوايى به او گرايش پيدا نمى كنند، زيرا سند بطلان ادعاى او با خود او همراه مى باشد.

ولى اگر از نظر پرونده زندگى و از نظر محتواى مكتب بسيار درخشان و چشمگير باشد، و علاوه بر اين دو نقطه قوت، داراى معجزه اى باشد كه عقل و خرد عامه مردم را مبهوت مى سازد، در اين صورت اگر او راستگو باشد تأمين كننده غرض رسالت است و در غير اين صورت با غرض بعثت منافات داشته و مقتضاى حكمت ايجاد مى كند كه از روز نخست او را با چنين قوه و قدرتى مجهز نسازد زيرا مى داند كه اين قوه و قدرت مايه گرايش مردم به فرد كاذب خواهد بود و گرايش به انسان كاذب درست نقطه مقابل علاقه به هدايت مردم مى باشد.

صفحه 359

و به ديگر سخن، رابطه دليل با مدلول گاهى يك رابطه خصوصى است مثلاً عقل وخرد حكم مى كند كه ميان نظم و دخالت عقل و شعور رابطه مستقيمى وجود دارد يا برهان امكان اثبات مى كند كه بين وجود ممكن و استناد آن به واجب ملازمه اى قطعى در كار است در اين دو مورد و موارد ديگر رابطه دليل با مدلول يك رابطه خصوصى ومستقيم است كه آن رابطه در ديگر دليل ها و نسبت به ديگر مدلول ها موجود نيست.

و گاهى پيوند دليل با مدلول، يك رابطه عمومى است، يعنى قضاياى زيادى تحت يك دليل قرار مى گيرند واين قضايا به صورت عمومى ثابت مى شوند هر چند هر قضيه اى نيز در حد ذات خود دليل خاصى دارد مثلاً هرگاه فردى را پس از آزمون هاى بسيار، راستگو تشخيص داديم سپس اين فرد از قضاياى مختلفى گزارش كرد كه در اين مورد ما به صدق گفتار او در تمام اين قضايا علم شخصى داريم ولى در عين حال اين مانع از آن نيست كه هر يك از آن گزارش ها براى خود دليل خاصى نيز داشته باشد مثلاً هرگاه او از يك رويداد اجتماعى خبر دهد و يا از يك آزمون طبيعى سخن بگويد و يا از نوعى حالت روانى يا تركيب شيميايى و مانند آن; گزارش دهد; ما در اين جا به حكم اين كه او را راستگو مى دانيم، گفتار او را مى پذيريم ولى اين مانع از آن نيست كه در مورد قضاياى ياد شده، دليل ديگرى از حس و تجربه يا عقل هم بر درستى گفتار او داشته باشيم.

صفحه 360

مسئله حكيم بودن خدا يك برهان كلّى است بر اين كه آنچه پيامبران در مورد اصول و فروع مى گويند راست مى گويند، و بر خلاف واقع نيست، به گواه اين كه او معجزه دارد و حكيم على الاطلاق معجزه را به دست انسان دروغگو نمى دهد ولى اين مانع از آن نيست كه قسمتى از قضاياى شريعت در قلمرو نظرى و علمى، راه اثبات ديگرى نيز داشته باشد.

و در آيات قرآن به اين برهان اشاراتى شده است. قرآن درباره نكته راست گويى پيامبر چنين مى فرمايد:

(وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضُ الأَقاوِيلِ *لأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ *ثَمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الوَتِينَ* فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحْد عَنْهُ حاجِزينَ)¹.

«هرگاه محمّد (صلى الله عليه وآله وسلم) نسبت هاى بى اساسى به ما مى داد او را با قدرت هر چه تمام تر مى گرفتيم و رگ حيات اورا مى زديم و هيچكس از شما مانع و مدافع او نمى شد».

آيه حاكى از آن است كه هرگاه پيامبر گفتار خلافى را به خدا نسبت مى داد نعمت حيات از او گرفته مى شد، چرا؟مگر پيامبر چه امتيازى بر ديگران دارد؟ در حالى كه هزاران فرد به خدا نسبت دروغ مى دهند امّا چيزى از آنان كم نمى شود و ساليان درازى به زندگى خود ادامه مى دهند؟

پاسخ، اين است كه تمام شرايط گرايش مردم در پيامبر فراهم بود. گذشته از سوابق درخشان، داراى معجزه جاودانى بود كه زمينه هاى گرايش را فراهم مى ساخت و در اين صورت حتماً بايد او در گفتار خود راستگو باشد و در غير اين صورت مقتضاى اراده حكيمانه خدا اين است كه اين قدرت از او سلب شود تا وسيله گمراهى مردم فراهم نگردد.

بنابر اين هرگز آيه در مورد هر انسانى كه به خدا نسبت دروغ مى دهد، سخن نمى گويد تا از اين طريق، ادعاى نبوت هر مدعى، خود به خود ثابت شود. بلكه درباره امثال پيامبر اسلام سخن مى گويد كه عوامل جذب و گرايش در او فراهم بوده است، يك چنين فردى اگر ـ بر فرض محال ـ دروغ بگويد، با خشم الهى روبرو مى گردد.

قرآن معجزات پيامبران را با كلمه هاى «بينه» و «آيت» تعبير و تعريف

1 . حاقه/44ـ47.

صفحه 361

مى كند. «بينه» در لغت به معنى روشن كننده واقع و «آيت» به معناى نشانه حقيقت و واقعيت است و اين در صورتى است كه رابطه معجزه با دعوى نبوت رابطه اى منطقى وحقيقى باشد نه مجازى و صورى. از اين جهت ناچاريم بگوييم كه معجزات پيامبران با مدعاى آنان رابطه منطقى داشته است.

پاسخ دوم

در اين جا پاسخ دومى نيز از اين پرسش هست كه به صورت ياد شده در زير تقرير مى شود:

پيامبران مدعى بودند كه فرشته وحى بر آنان نازل مى شود و او را مى بينند و صداهاى غيبى را مى شنوند و به اصطلاح داراى ادراك خاصى به نام وحى هستند كه هرگز با ديگر ادراكات حسى و عقلى انسان مسانخ نيست آنان مى گفتند ما صورت هاى غيبى و اصوات ماوراى طبيعت را مى شنويم ولى اينها يك رشته ادراكاتى است كه تنها به ما داده شده است نه به عموم مردم.

در اين موقع فرياد اعتراض معترضان بلند مى شود و آن اين كه شما مدعى ادراك غيبى هستيد و آن را از ويژگى هاى خود مى دانيد. ما از كجا بدانيم كه شما در اين ادعا صادق و راستگو هستيد فرض اين است كه مى گوييد ديگران از چنين امور غيبى و غير عادى محروم مى باشند پس براى اثبات مدعاى خود، كار خارق العاده اى انجام بدهيد كه براى ما نيز امكان رؤيت داشته باشد و مانند وحى و رؤيت فرشته نباشد كه درك آن براى ديگران ممكن نيست، پس لازم است كارهاى خارق العاده اى را به ما نشان دهيد كه ما از مشاهده آن بدانيم كه در ادعاى ادراك غير عادى راستگو هستيد و از وجود مشابه به مشابه ديگر آگاه شويم. از اين جهت پيامبران در نخستين مراحل بعثت با اعجاز مجهز بوده و از اين طريق ادعاى خود را ثابت مى كردند.

صفحه 362

پيروان هر پيامبر از اين طريق به راستگويى او يقين كرده قهراً به كليه مسائلى كه در قلمرو عقل نظرى و عقل عملى از او مى شنيدند يقين و اذعان پيدا مى نمودند و به اصطلاح با كسب يك يقين به راستگويى پيامبر بر تمام شريعت او اذعان مى كردند. درست مثل گزارشگرى كه ده ها گزارش مى دهد و ما يقين داريم كه او انسانى وارسته و دور از دروغ است و با اين يقين اجمالى، تمام گزارش هاى او براى ما حالت علم پيدا مى كند.

البته اين يقين اجمالى به صدق گفتار پيامبر، مانع از آن نيست كه گفتار او در اصول عقايد و قلمرو عقل نظرى او طريق برهان نيز ثابت شود، و لذا قرآن در قلمرو معارف از برهان و استدلال، بهره بيشترى مى برد و در مسائل مربوط به مبدأ و معاد و رهبرى و مانند آن از داورى عقل سخن مى گويد.

1. در مورد وجود آفريدگار مى گويد:

(...أَفِى اللّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ...) ¹.

«آيا درباره خدا شك داريد كه آفريننده آسمان ها و زمين است».

2. (لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاّ اللّه لَفَسَدَتا...)².

«اگر در آسمان ها و زمين، خدايانى وجود داشت، نظام آفرينش منهدم مى شد».

و انكار خدا را مستلزم خلف و دور دانسته مى فرمايد:

3.(أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْء أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ)³.

«آيا بدون علت آفريده شده اند يا خود خالق خويشتن مى باشند؟».

1 . ابراهيم/10.
2 . انبياء/22.
3 . طور/35.

صفحه 363

و در ابطال انديشه آنان كه مسيح را خدا مى دانستند مى فرمايد:

4.(مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاّ رَسُولٌ قَدْخَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ...)¹.

«مسيح پيامبرى بيش نبود كه پيش از او نيز پيامبرانى آمده و رفته اند و مادر او تصديق كننده شرايع پيشين و نبوت فرزند خود بود».

و در باره لزوم رستاخيز مى گويد:

(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرجعُونَ)².

«آيا گمان مى كنيد كه شما بيهوده آفريده شده ايد و به سوى ما باز نمى گرديد؟».

در تمام اين آيات بر مدعايى كه در آن آيه آمده است برهان دقيق عقلى اقامه شده است ولى جاى شك نيست كه فقط گروه خاصى مى توانند از اين براهين فلسفى بهره ببرند ولى تكليف توده مردم نسبت به محتواى يك شريعت چيست؟ همان طورى كه يادآور شديم تكليف عموم مردم اذعان و يقين به صدق گفتار آورنده شريعت است و در پرتو اين يقين اجمالى به تمام محتويات شريعت يقين تفصيلى پيدا مى كنند.

با اين دو بيان رابطه منطقى معجزه با تصديق گفتار مدعى نبوت روشن مى گردد.

د.آيا مردم اين زمان از معجزه محرومند؟

گاهى گفته مى شود مردم اين روزگار از نظر فكر و انديشه شكوفاتر از مردم عصر پيامبران مى باشند اكنون كه باب نبوت و رسالت به روى مردم جهان

1 . مائده/75.
2 . مؤمنون/115.

صفحه 364

بسته شده است، طبعاً مردم اين زمان از مزاياى معجزه كه خود يقين آفرين و ايمان زا است، محروم مى باشند و اين محروميت چگونه با كرم و فضل الهى سازگار است؟

پاسخ

مردم اين زمان و زمان هاى آينده نيز مانند گذشتگان هرگز از مزاياى معجزه محروم نمى باشند، زيرا پيامبر گرامى به حكم اين كه آيين او، آيين جاودانه است معجزه جاودانى در ميان بشر، قرار داده و تا روز قيامت اين خورشيد تابناك مى درخشد و انديشه و روان بشر را روشن مى كند چه معجزه اى بالاتر از اين كه قرآن در تمام اعصار و قرون تحدّى كرده و مى گويد:

(قُلْ لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذا الْقُرانِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَو كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهيراً)¹.

«بگو اگر انس و جن دور هم گرد آيند تا مانند اين قرآن بياورند، نمى توانند مثل آن را بياورند هر چند برخى، برخى ديگر را كمك كنند».

همگى مى دانيم كه صورت ظاهرى قرآن از الفباى عربى تشكيل شده است و اين مواد در اختيار همگان قرار دارد، اگر واقعاً صورت قرآن معلول شخص پيامبر است، نه خداى صورت آفرين، پس شما اى مردم برخيزيد و از همان ابزار و مواد كتابى مثل آن بياوريد، و اگر در خود عجز و ناتوانى احساس كرديد مطمئن باشيد كه اين كتاب مربوط به جهان غيب و از جانب خدا است.

البته اعجاز قرآن فقط از نظر صورت (فصاحت وبلاغت) آن نيست، بلكه از نظر محتوا نيز معجزه ابدى است هم در زمينه معارف و هدايت هاى فكرى و هم در باب اخلاق و رهبرى هاى معنوى و هم در وادى اجتماع و

1 . اسراء/88.

صفحه 365

قوانين عادلانه اجتماعى، بيانگر جامع ترين و واقع بينانه ترين آنها است وتفصيل اين بحث را در نبوت خاصه خواهيم آورد.

مباهله، معجزه جاودانه ديگر

مباهله در لغت عرب به معنى درخواست عذاب بر مخالف در اعتقاد است و براى اولين بار پيامبر آماده شد تا با سران مسيحى منطقه نجران به مباهله برخيزد و حتى دست حسن و حسين را گرفت و با دختر و داماد خود در گوشه بيابان حاضر شد، و منتظر آن گشت كه سران مسيحى نجران از اسقف و كشيش براى مباهله حاضر شوند ولى آنان با مشاهده آيات صدق پيامبر عقب نشينى كردند و پرداخت جزيه را بر مباهله برگزيدند.¹

اين معجزه يعنى مباهله براى اثبات صدق دعوى در قلمرو عقايد باقى و پايدار است و هم اكنون نيز اين دعوت باقى است و لازم است به سمع مخالفان اسلام برسد. آنان از هر فرقه و گروهى باشند اگر به خدا ايمان دارند، در سرزمين دور از اجتماع آماده مباهله باشند و طرفين بر عليه يكديگر از خدا عذاب بطلبند، آنگاه ببينند عذاب خدا فرود مى آيد يا نه و اگر فرود مى آيد كدام يك از دو طرف را طعمه خود قرار مى دهد؟

مرحوم علامه طباطباييرحمه اللّه درمورد مباهله چنين مى گويد:

هر فرد با ايمان با تأسى به نخستين پيشواى اسلام مى تواند در راه اثبات حقيقتى از حقايق اسلام با مخالف خود به مباهله بپردازد و از خداوند براى او درخواست عذاب كند.

1 . غالب مفسران در تفسير آيه (فَمَنْ حاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ...) (آل عمران/61) سرگذشت مباهله را نوشته اند.

صفحه 366

و هر فردى از مسيحيان و كليميان كه بخواهند اين معجزه الهى را از نزديك مشاهده كنند مى توانند به افرادى از افراد با ايمان اسلام در مورد حقانيت اسلام به مباهله برخيزند و نتيجه آن را با ديدگان خود مشاهده نمايند.¹

امام صادق (عليه السلام) به ياران خود همين دستور را مى داد كه مخالفان را به مباهله دعوت كنند يكى از ياران آن حضرت به نام «ابو مسروق» به حضرتش گفت: من با مخالفان با آيه (وأُولى الأَمْرِ مِنْكُمْ) ² بر فضيلت و پيشوايى شما استدلال مى كنم آنان مى گويند اين آيه مربوط به فرماندهان سپاه است و وقتى با آيه (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ...)³ بر امامت على (عليه السلام) احتجاج مى كنم مى گويند: اين آيه مربوط به عموم افراد با ايمان است نه شخص خاصى و هر موقع با آيه (إِلاّ المَوَدَّةَ فِى القُرْبى⁴)استدلال مى كنم، مخالفان مى گويند: اين آيه مربوط به تمام بستگان پيامبر است.

امام صادق (عليه السلام) در پاسخ سائل فرمود: در چنين صورت آنان را به مباهله دعوت كن، آنگاه نحوه مباهله را بيان كرد و فرمود: چيزى نمى گذرد مگر اين كه آثار مباهله (نزول عذاب) را مشاهده مى كنى.⁵

و. چگونه معجزه را از سحر و جادو جدا سازيم؟

مسئله مهم در باب معجزه، جداسازى اعجاز از كارهاى مرتاضان و

1 . نقل از رساله علاّمه طباطبايى پيرامون اعجاز كه در آخر ترجمه جلد اول الميزان چاپ شده است.
2 . نساء/59.
3 . مائده/55
4 . شورى/23.
5 . كافى، ج2، كتاب دعا، باب مباهله.

صفحه 367

ساحران وجادوگران است كه همگى در پوشش كار خارق العاده قرار مى گيرند، نظرى به سرزمين هند و مشاهده كارهاى مرتاضان، هر انسانى را به تعجب وا مى دارد كه چگونه كارهاى عجيب و غريبى را صورت مى دهند. برخى از مرتاضان روى ميخ هاى تيز مى خوابند و سنگ بزرگى را بر سينه او مى شكنند بدون آن كه كوچك ترين آسيبى به او برسد و گاهى مرتاضى يك هفته در زير خاك مى خوابد، بدون اين كه كوچك ترين روزنه اى به خارج داشته باشد، سپس با پس زدن خاك ها و ريختن آب گرم بر سر و صورت، از خواب عميق بيدار شده و حيات خود را باز مى يابد.

در كشور ما نيز در ميان دروايش و به اصطلاح اهل حق، كارهاى خارق العاده فراوان است. ساحران و جادوگران دست به كارهايى مى زنند كه از حدود كارهاى عادى بيرون است. اكنون سؤال مى شود چگونه معجزه را از ديگر كارهاى خارق العاده جدا سازيم؟

پاسخ

براى جدا سازى اين دو نوع خارق العاده راه هايى است كه مجموعاً مى توان اطمينان بخش و رهگشا باشد.

1. كارهاى مرتاضان و ساحران نتيجه مستقيم آموزش و تمرين است.

آنان در پرتو تعليم و تمرين طولانى به چنين كارى دست مى يازند، و سحر و جادو براى خود آموزش ويژه اى دارد، و اگر چنين دوره هايى را نبينند با انسان معمولى كوچك ترين فرق ندارند، در حالى كه پيامبران نه سابقه تعليم و تمرين دارند و نه در برابر كسى براى آموزش زانو مى زنند، بلكه كارهاى آنان كاملاً ابداعى و بى سابقه است و تاريخچه زندگى آنان بر اين مطلب گواهى مى دهد.

صفحه 368

موسى بن عمران به هنگام بازگشت از مدين به مصر به مقام رسالت مبعوث گرديد و معجزه الهى به نام عصا، به او داده شد¹ و هرگز او در انديشه خود چنين كارى را تصور نمى كرد.

حضرت مسيح بدون اين كه در دانشكده پزشكى نزد استادان درس بخواند و بدون اين كه در اين قسمت به تمرين بپردازد، با معجزات شگفت انگيزى مانند زنده كردن مردگان و شفا بخشيدن نابينايان مادر زاد وغيره² مجهز گرديد.

2. از آنجا كه كارهاى مرتاضان و ساحران، محصول تحصيل و تدريس است; تمام آنها قابل مبارزه و معارضه است چون كارهاى آنان، شيوه خاصى دارد افراد مستعد مى توانند از آن طريق به آن كارها دست يابند.

3. چون كارهاى آنان محصول آموزش است و اين راه به روى همگان باز است در زندگى ساحر و مرتاض«تحدى» و مبارز طلبى نيست در حالى كه پيامبران از روز نخست تحدى و مبارز طلبى كرده و با تعجيز ديگران حقانيت خود را اثبات مى نموده اند، قرآن با ندايى بلند در باره معجزه جاويدان پيامبر مى گويد:

(...لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْض ظَهِيراً )³.

«هرگز نمى توانند مانند آن را بياورند هر چند يكديگر را كمك كنند».

موسى بن عمران در ميدان مبارزه كارهاى ساحران را كوچك شمرد و فرمود:

(...ما جِئْتُمْ بِهِِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ ...)⁴.

1 . قصص/31.
2 . آل عمران/49.
3 . اسراء/88.
4 . يونس/81.

صفحه 369

«آنچه آورده ايد از سنخ سحر است وخدا از طريق اعجاز آن را باطل مى كند».

وقتى سحر آنان باطل شد نخستين كسانى كه به وى گرويدند، همان ساحران بودند زيرا با تبحرى كه در فن سحر داشتند اذعان پيدا كردند كه كار خارق العاده موسى از سنخ سحر نيست و از مبدأ ديگرى سرچشمه مى گيرد و علت غلبه اعجاز بر سحر اين است كه ساحران بر نيروى محدود انسانى تكيه مى كنند، در حالى كه پيامبران از نيروى نامحدود خدا كمك مى گيرند و وضع محدود در برابر نامحدود روشن است.

4. كارهاى مرتاضان و جادوگران چون معلول تعليم و تمرين است قلمرو خاصى دارد و از تنوع برخوردار نيست، مثلاً مرتاضى بر اثر رياضت، قطار را از حركت باز مى دارد، ولى او ديگر بر كار خارق العاده اى كه در مورد آن رياضت نكشيده، قادر نيست در حالى كه اعجاز پيامبران از تنوع برخوردار است، زيرا آنان مطابق مقتضيات زمان و با توجه به درخواست هاى مختلف مردم (با جمع بودن ديگر شرايط)، دست به اعجاز زده اند و طبعاً معجزات آنان متنوع و گوناگون است.

درباره موسى مى خوانيم كه عصاى وى با خواست او تبديل به اژدها مى شد¹ و با زدن آن بر سنگ دوازده چشمه جارى مى گشت² و با زدن همين عصا آب دريا كنار رفت و كف دريا ظاهر گشت.³

و با بيرون آوردن دست خود محيط اطراف را روشن مى كرد.⁴

1 . (فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِىَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ) .اعراف/107
2 . (...فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً...) .بقره/60
3 . (فَأَوحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ...) . شعراء/63.
4 . (وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِى جَيْبِكَ تَخْرُج بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوء...). نمل/12

صفحه 370

تا آنجا كه قرآن موسى را با داشتن معجزات نه گانه معرفى مى كند.¹

حضرت مسيح در نخستين برخورد خود با بنى اسرائيل معجزاتى را نشان مى دهد كه از تنوع كامل برخوردار است مى گويد:

1. از گل شكل پرنده اى مى سازم و در آن مى دمم و به اذن خدا به صورت پرنده اى در مى آيد.

(...أَنِّى أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَانْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِاللّهِ...).

2. و نابينايان و بيماران مبتلا به پيسى را شفا مى بخشم:

(وَأُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ...) .

3. مردگان را به اذن خدا زنده مى كنم:

(...وَأُحْىِ المَوْتى بِإِذْنِ اللّهِ...) .

4. و از آنچه كه مى خوريد و در خانه هاى خود ذخيره مى سازيد به شما خبر مى دهم.²

(...وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ...) .

علت محدود بودن كارهاى ساحران و مرتاضان و تنوع كارهاى خارق العاده پيامبران همان است كه گفته شده گروه نخست به قدرت محدود بشرى خود تكيه دارند در حالى كه پيامبران از قدرت بى پايان خدا استمداد مى نمايند.

5. پيامبران و ساحران از نظر هدف و انگيزه كاملاً متمايز مى باشند.

آموزگاران الهى به خاطر متحول كردن مردم وآشنا ساختن آنان به مبدأ و معاد و آراستن جامعه انسانى به فضايل اخلاقى دست به چنين كارى مى زنند،

1 . (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آيات بَيِّنات...). (اسراء/101).
2 . آل عمران/49.

صفحه 371

در حالى كه انگيزه مرتاضان و جادوگران، كاملاً مادى است. يا طالبان زر و زيورند و يا خواهان مقام و شهرت مى باشند.

6. همين طورى كه پيامبران و ساحران از نظر انگيزه با هم متمايز مى باشند و از نظر روحيه و اخلاق و ملكات در دو قطب مخالف قرار دارند، پيامبران و دارندگان كرامات، انسان هاى والا و وارسته اى هستند كه در پرونده زندگى آنان، نقطه تاريك و زننده وجود ندارد در حالى كه پرونده ساحر و مرتاض خلاف آن را نشان مى دهد.

پاسخ يك پرسش

از بحث هاى گذشته پاسخ يك پرسش نيز روشن شد و آن اين كه هرگاه مبدأ پيدايش كارهاى خارق العاده، نفس واراده نيرومند انسان است چرا معجزات پيامبران، سحر ساحران را باطل مى كرد؟

پاسخ اين است كه معجزات و انواع ديگر كارهاى خارق العاده در دو امر شريك و شبيهند و در يك چيز متفاوت و ممتازند:

نقطه اشتراك آنها اين است كه:

1. نفس و اراده قوى در انجام كار خارق العاده مؤثر است.

2. هيچ كار خارق العاده اى بدون اذن تكوينى الهى تحقق نمى يابد.

اين دو مطلب را از دو آيه قرآن به خوبى مى توان به دست آورد.

قرآن در مورد معجزات مى فرمايد:

(...وَما كانَ لِرَسُول أَنْ يَأْتِىَ بِآيَة إِلاّبِإِذْنِ اللّهِ) ¹.

«هيچ پيامبرى نمى تواند معجزه اى بياورد مگر به اذن خدا».

1 . مؤمن/78.

صفحه 372

و در باره سحر مى فرمايد:

(...وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَد إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ...)¹.

«كار ساحران به كسى ضررى نمى رساند مگر به اذن خدا».

در آيه نخست، معجزه، فعل پيامبران شمرده شده است همان طور كه آيه دوم هم اضرار به ديگران را (كه واقعيت سحر را تشكيل مى دهد)هم فعل ساحران دانسته است يعنى نفس آنان در پيدايش معجزه و سحر، مؤثر و كارساز است.

و در هر دو آيه، تحقق كار خارق العاده مستند به اذن و مشيت الهى گرديده است.

اين استناد همان استناد ضرورى و اجتناب ناپذير ممكن به واجب است، كه هر فاعل بشرى يا طبيعى، سرانجام به فاعل الهى منتهى مى گردد. و به تعبير شاعر:

اگر تيغ عالم بجنبد ز جاى *** نبرّد رگى تا نخواهد خداى

ولى نقطه امتياز آنها اين است كه نفس پيامبران و اولياى الهى علاوه بر اين رابطه ضرورى، پيوند ديگرى نيز دارند كه آن كسبى و اختيارى است از آنجا كه آنان انانيت و خودخواهى را درهم شكسته اند، و خود را تسليم در برابر خواست خدا نموده اند، وجز رأى او طالب چيزى نيستند، از حمايت و پشتيبانى خاص خداوند برخوردار گرديده و دست قدرت خداوند پيوسته يار و حامى آنها است، و به عبارت ديگر: آنان در پوشش اراده تكوينى و تشريعى خداوند قرار گرفته اند و خداوند درباره آنان سنّت خاصى را برپا داشته است و آن غلبه قطعى پيامبران در پرتو نصرت وحمايت خاص الهى است و قرآن در آيات بسيارى اين سنت جاويدان الهى را بيان كرده است كه جهت روشن شدن

1 . بقره/102.

صفحه 373

مطلب، نمونه هايى را يادآور مى شويم. درمورد پيامبران مى فرمايد:

(وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنا الْمُرْسَلِينَ *إِنَّهُمْ لَهُمُ المَنْصُورُونَ* وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الغالِبُونَ) ¹.

«مشيت ما بر حمايت فرستادگانمان تعلق گرفته است، آنان يارى شدگانند، و سپاه ما غالب و پيروز است».

و در باره ساحران از زبان موسى چنين نقل مى كند:

(...ما جِئْتُمْ بِهِِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ المُفْسِدينَ)²

«كارى كه شما انجام داديد سحر است و خدا آن را باطل مى سازد و خداوند عمل مفسدان را اصلاح نمى كند».

با توجه به اين دو جمله:

1.(لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا ...).

2.( إِنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ...) .

به خوبى رمز پيروزى پيامبران بر ساحران روشن مى گردد زيرا پيامبران پيوسته مورد عنايت خاص خدا بوده و از اراده قاهر و غالب او كمك مى گيرند، و از طرف ديگر، ساحران مشمول سنت ديگر خداوند هستند و آن اين كه كار آنها باطل و بى اثر گردد.

بنابر اين هم برترى نفس و اراده پيامبران بر ساحران وهم مشيت حكيمانه الهى در مورد غلبه هميشگى رسولان وشكست ساحران، رمز موفقيت گروه نخست وشكست گروه دوم مى باشد.

1 . صافات/171ـ173.
2 . يونس/81.

صفحه 374

راه هاى اثبات نبوت

(3)

21 دو راه ديگر براى شناسايى پيامبران

آيات موضوع

1.(وَإِذْ قالَ عِيْسَى ابنُ مَرْيَمَ يا بَنِى إِسْرائيلَ إِنّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُأَحْمَد...) (صف/6).

2. (وَاجْعَلْ لِى وَزِيراً مِنْ أَهْلِى * هارُونَ أَخِى* أُشْدُدْبِهِ أَزْرِى* وَأَشْرِكْهُ فِى أَمْرِى)(طه/29ـ32).

3. (...قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى) (طه/36).

4. (وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيّاً)(مريم/53).

5. (وَإِنِّى مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّة فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ) (نمل/35).

6. (فَلَمّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمال فَما آتانِى اللّهُ خَيْرٌ مِمّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ) (نمل/36).

صفحه 375

ترجمه آيات

1.«به ياد آور زمانى را كه عيسى فرزند مريم به بنى اسرائيل گفت: من فرستاده خدا به سوى شما هستم، تصديق كننده توراتى هستم كه پيش روى من قرار دارد و بشارت دهنده ام به پيامبرى كه پس از من مى آيد و نام او "احمد" است».

2.«از بستگانم براى من پشتيبانى قرار ده، يعنى هارون برادرم را، و پشت مرا به وسيله او محكم نما، و او را در كار تبليغ شريك من گردان».

3.«آنچه درخواست كرده بودى، اجابت نموديم».

4.«از طريق رحمت خود، براى پشتيبانى موسى، به برادر او نبوت داديم».

5.«من به سوى سليمان هديه اى مى فرستم تا ببينم فرستادگانم از پيش او با چه جوابى باز مى گردند؟».

6.«هنگامى كه (فرستاده ملكه سبا) نزد سليمان آمد گفت: ميخواهيد مرا با مال كمك كنيد(و فريب دهيد)؟ آنچه را كه خدا به من داده، بهتر است از آنچه به شما داده است، بلكه شما هستيد كه به هديههايتان خوشحال ميشويد!».

بررسى و تفسير آيات

گاهى تصور مى شود كه داشتن معجزه، راه منحصر به فرد براى شناسايى پيامبران راستگو از مدعيان دروغگو مى باشد در حالى كه حقيقت چنين نيست، بلكه معجزه، راه عمومى است كه تمام افراد مى توانند از آن بهره بگيرند ولى در كنار آن، دو راه ديگر هست كه به كمك آنها مى توان صدق دعوى نبوت را به دست آورد.

صفحه 376

يكى از اين دو راه، ريشه قرآنى دارد، و دومى راهى است كه عقلاى جهان در قضاوت هاى خود بر آن تكيه مى كنند و از اين طريق، حق و باطل را از هم باز مى شناسند و البته قرآن نيز به نوعى آن را يادآور شده است چنان كه روشن خواهد شد.

1. تنصيص پيامبر پيشين

هرگاه نبوت فردى با دلايل قطعى ثابت شد و او نشانه ها و ويژگى هاى پيامبر بعد از خود را به گونه اى روشن بيان كرد، آنگاه خصوصيات وارد در كلام او به نحو روشن بر فردى منطبق گرديد، در اين صورت مى توان نبى بعدى را از طريق تنصيص پيامبر پيشين شناخت.

نص پيامبر قبل بر پيامبر بعد از خود و معرفى شخص او و يا بيان نشانه ها و ويژگى هاى او امرى است كه طبع رسالت و هدف نبوت آن را اقتضا مى كند تا اين كه راه براى گرايش انسان هاى حقيقت جو به رسولان الهى از هر جهت هموار گردد و در نتيجه هدف بعثت تأمين شود چنان كه در تاريخ امامان معصوم (عليهم السلام) اين نكته به روشنى ديده مى شود كه امام قبل، امام پس از خود را گاهى به صورت خاص وگاهى با بيان نشانه هاى او، معرفى نموده است، قطعاً اين روش مورد توجه پيامبران نيز بوده است چنان كه در خصوص پيامبر اسلام نص قرآنى اين مطلب را تأييد مى كند هر چند به خاطر تحريف حقايق تاريخى اين مطلب در مورد همه پيامبران در دسترس ما نمى باشد.

مسلمانان مدعى آن هستند كه حضرت مسيح پيامبر پس از خود را به عنوان فردى به نام «احمد» تعيين كرده است و قرآن اين حقيقت را در آيه ياد

صفحه 377

شده در زير يادآور شده است. مى فرمايد:

(وَإِذْ قالَ عِيْسَى ابنُ مَرْيَمَ يا بَنِى إِسْرائيلَ إِنّى رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ أَحْمَد...)¹.

«به ياد آور زمانى را كه عيسى فرزند مريم به بنى اسرائيل گفت: من فرستاده خدا به سوى شما هستم، تصديق كننده توراتى هستم كه پيش روى من قرار دارد و بشارت دهنده ام به پيامبرى كه پس از من مى آيد و نام او "احمد "است».

حضرت مسيح (عليه السلام) در اين گفتار پيامبر بعدى را معرفى كرده و حتى نام او را بيان نموده است، هرگاه يك چنين تنصيص بدون شك و ترديد بر فردى منطبق گرديد، حجت بر همگان تمام است و بايد او را به عنوان پيامبر زمان خود بپذيرند.

آيه ياد شده تنصيص مسيح را به صورت فشرده نقل كرده است و چون در زمان نزول قرآن، انجيل در دست بود در اين قسمت تفصيل نداده است ولى با مراجعه به انجيل يوحنا فصل هاى (14، 15و 16) روشن مى شود كه وى علاوه بر ذكر نام پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)، ديگر خصوصيات او را نيز متذكر شده است و با توجه به خصوصيات وارد در آن كه همگى در مورد پيامبر خاتم (صلى الله عليه وآله وسلم) صادق است; شك و شبهه اى در تطبيق آن نص بر اين مورد وجود نخواهد داشت.

چون بحث ما در نبوت عامه به صورت كلى است، در اين مورد بيش از اين سخن نمى گوييم، و تفصيل اين قسمت را در نبوت خاصه بيان خواهيم كرد.

در پايان نكته ديگرى را يادآور مى شويم و آن اين كه: اگر حضرت مسيح

1 . صف/6.

صفحه 378

بر نبوت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) تنصيص نمود حضرت موسى نيز پيامبر معاصر خود را معرفى كرده است او از درگاه الهى خواست كه برادر او هارون را در امر نبوت شريك سازد و چنين گفت:

(وَاجْعَلْ لِى وَزِيراً مِنْ أَهْلِى * هارُونَ أَخِى *أُشْدُدْبِهِ أَزْرِى* وَأَشْرِكْهُ فِى أَمْرِى)¹.

«از بستگانم براى من پشتيبانى قرار ده، يعنى هارون برادرم را، و پشت مرا به وسيله او محكم نما، و او را در كار تبليغ شريك من گردان».

خداوند بزرگ درخواست او را پذيرفت و نبوت هارون نيز به وسيله خود موسى اعلام شد چنان كه مى فرمايد:

(...قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى) ².

«آنچه درخواست كرده بودى، اجابت نموديم».

در جاى ديگر مى فرمايد:

(وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيّاً)³.

«از طريق رحمت خود، براى پشتيبانى موسى، به برادر او نبوت داديم».

در اين جا از تذكر نكته اى ناگزيريم و آن اين كه تصريح پيامبر پيشين و انطباق گفتار او بر پيامبر بعدى بايد آنچنان روشن باشد كه براى افراد حق جو، جاى شك و ابهام نباشد بنابر اين، اين كه گاهى ديده مى شود مزدوران استعمار با تحريف ها و دروغ سازى هاى بسيار آيات قرآن را بر افرادى مانند باب و بهاء

1 . طه/29ـ32.
2 . طه/36.
3 . مريم/53.

صفحه 379

تطبيق مى كنند، به طور مسلم فاقد ارزش و اعتبار مى باشد و ما در بحث نبوت خاصه به گونه اى به تحريف هاى آنان اشاره خواهيم كرد.

2. گرد آورى قراين و شواهد

راه سوم براى شناسايى نبى راستگو از متنبى دروغگو اين است كه انسان با گرد آوردن قرائن و شواهد، قضيه را يك طرفه سازد و از مجموع آنچه در زندگى و برنامه فرد مدعى نبوت وجود دارد حقيقت را كشف كند. گاهى اين قرائن نتيجه مثبت دارد و مى رساند كه مدعى، راستگو است و گاهى نتيجه منفى داشته و دعوى او را تكذيب مى كند.

امروز در دادگاه هاى جهان براى شناختن مجرم و يا فرد بى گناه اين روش، مورد استفاده قرار مى گيرد. فرض كنيد قتلى رخ مى دهد، پرونده اى تنظيم و پاى گروهى به ميان كشيده مى شود، بازپرسان زبردست با بازجويى هاى متعدد و متنوع مى توانند گنهكار را از بى گناه تمييز دهند مثلاً اگر كسى بخواهد درمورد پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) به جمع قراين بپردازد بايد پيرامون موضوعات ياد شده در زير تحقيق كند:

1. بررسى سوابق زندگى او پيش از بعثت، و اين كه آيا در اين بخش از عمر، انسانى وارسته بوده و انسان گنهكار و آلوده؟

2. محيطى كه از آنجا برخاسته آيا يك محيط علمى و فرهنگى بوده، يا يك محيط دور از فرهنگ و دانش؟ طبعاً در صورت دوم كتاب او كه قرآن است، نمى تواند محصول محيط علمى او باشد در حالى كه اگر او از ميان يك جامعه تحصيل كرده بر مى خاست تأثير محيط در برنامه هاى او امرى محتمل بود.

صفحه 380

3. محتويات آيين او، هرگاه محتويات آيين او در اصول و فروع در درجه بسيار بالايى قرار گيرد اين گواه بر آن است كه آورنده اين برنامه از مقام غيب كمك مى گيرد در حالى كه اگر در مورد خدا و صفات او و مسائل حقوقى، نظامى، سياسى و غيره، سخنان بى مايه را مطرح نمايد و در بيان مسائل اخلاقى و روش بهره مندى از مواهب طبيعى با شهوت رانان همفكر باشد در اين صورت نمى توان برنامه او را يك مكتب الهى انگاشت.

4. ثبات او در راه دعوت واين كه حاضر شود جان و مال خود را در راه هدف فدا سازد، نشانه معنويت و اخلاص او است و به روشنى ثابت مى كند كه وى در تبليغ شريعت انگيزه مادى ندارد.

5. وسايلى كه او در پيشبرد آيين خود از آن بهره گرفته است، آيا او در نبرد با دشمنان اصول اخلاقى جنگ را رعايت مى كرد يا به خاطر رسيدن به هدف از هر وسيله اى بهره مى گرفت؟

در اين قسمت، مطالعه غزوات پيامبر و برنامه هاى تبليغى او مى تواند رهگشا باشد.

6. وضع پيروان و ياران نزديك وى از نظر روحى و اخلاقى مى تواند پرده از روحيات مدعى نبوت بر دارد زيرا انسان هرچه هم پنهان كار باشد نمى تواند خصوصيات زندگى خود را از بستگان و نزديكان و ارادتمندان درجه يك پنهان سازد اين جا است كه اگر وضع پيروان او از نظر فكرى وروحى در درجه بالايى قرار داشته باشد حاكى ازآن است كه مدعى نبوت، انسان والا و برجسته اى بوده است.

7. عدم تناقض و خلافگويى در برنامه، حاكى از احاطه مقام ربوبى بر برنامه هاى او است و گرنه بشر عادى خطا كار و غير معصوم، هر روز نغمه اى را ساز كرده و پيوسته مرتكب تناقض گويى مى شود ولى يكنواختى او در مقام

صفحه 381

بيان مرام خود چه در موقع عزت و قوت و چه در موقع ضعف، نشانگر صفا و صدق او است. مثلاً پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) روز اول كه يك پيرو بيش نداشت خود را بنده و رسول خدا خواند، و روزى هم كه شبه جزيره را تسخير كرد، همان را تكرار كرد و گفت:«انّى عبد اللّه ورسوله».

اينها يك رشته قراينى است كه به عنوان نمونه بازگو شد، و هرگز قراين و شواهد منحصر به اينها نيست و ما در بخش نبوت پيامبر اسلام از نظر قرآن به تشريح اين قراين خواهيم پرداخت.

نخستين كسى كه ازاين روش بهره گرفت، قيصر پادشاه روم بود، وى آنگاه كه نامه اى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) دريافت نمود، براى شناسايى پيامبر تلاش كرد كه عده اى از نزديكان او را كه براى تجارت به شام آمده بودند به دربار خود احضار كند، سپس با طرح سؤالات هفت گانه توانست به نتيجه برسد وما مشروح اين داستان را در آينده بازگو خواهيم كرد.¹

و با يك نظر به قرآن كريم مى توان دريافت كه پيمودن اين راه سابقه اى بس طولانى داشته است زيرا وقتى نامه سليمان به دست بلقيس رسيد او به اطرافيان خود گفت من هم اكنون هديه اى را براى سليمان مى فرستم و منتظر عكس العمل او هستم چنان كه قرآن مى فرمايد:

(وَإِنِّى مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّة فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ)².

«من به سوى سليمان هديه اى مى فرستم تا ببينم فرستادگانم از پيش او با چه جوابى باز مى گردند؟».

او گمان داشت كه سليمان پادشاه است و اهداف دنيوى دارد و مى توان او را از طريق تطميع خاموش نمود ولى وقتى فرستادگان نزد سليمان رفتند و

1 . تاريخ طبرى، ج2، ص 29.
2 . نمل/35.

صفحه 382

هديه ها را تقديم كردند با نهيب او روبرو شدند او گفت: آيا (به گمان خود) مرا با ثروت دنيا كمك مى كنيد؟ آنچه خدا به من داده است نيكوتر از آن است كه شما آورده ايد اين شما هستيد كه با مال دنيا خشنود مى شويد.¹

اين گونه پاسخ، پاسخ پيامبران و مردان الهى است در حالى كه اهل دنيا در اين موارد راه مجامله و معامله را پيش مى گيرند.

متأسفانه اين راه در ميان متكلمان اسلامى چندان رواج نداشته و كمتر از آن بهره گرفته اند و فقط دو نفر از آنان را مى توان نام برد كه پيمودن اين راه را بار ديگر رواج داده اند.

1. مؤلف ميزان الموازين فى امر الدين يعنى مولى نجفعلى تبريزى كه به عنوان روحانى شيعه در اسلامبول مى زيست وى در كتاب خود كه در سال 1288هـ. ق به طبع رسيده است ازاين راه بهره گرفته و صفحات 231 تا 234 را به اين مطلب اختصاص داده است.

2. نويسنده كتاب الوحى المحمّدى يعنى سيد محمد رشيد رضا. وى در اين كتاب از گردآورى قراين و شواهد در اثبات حقانيت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) فروگذار نكرده است و تا آنجا كه فرصت اجازه مى داد ما نيز در كتاب «الالهيات» در اين مورد سخن گفته ايم وشواهد و قراينى را گرد آورده و نتيجه گرفته ايم.

البته همين طور كه يادآور شديم، اين دو راه اخير راه عمومى نيست. بلكه فقط انسان هاى محقق و كنجكار مى توانند ازاين دو راه بهره بگيرند، از اين جهت در پرتو رحمت حق راه هاى سه گانه اى در اختيار انسان ها قرار گرفته است و هر كس مى تواند به فرا خور استعداد خود از آن بهره بگيرد.

1 . (فَلَمّا جاءَسُلَيْمانَ قالَ أَتُمدُّونَنِ بِمال فَما آتانِىَ اللّهُ خَيْرٌ مِمّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ)(نمل/36).

صفحه 383

پيامبران وروش ايفاى رسالت

(1 )

22 اساس دعوت پيامبران

آيات موضوع

1. (وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَيّاماً مَعْدُودَةً...) (بقره/80).

2. (...إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوحِ اللّهِ إِلاّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ)(يوسف/87).

3. (...فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ...)(بقره/213).

4. (رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَالرُّسُلِ...)(نساء/165).

5. (وَيا قَومِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِل السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً وََيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَ لا تَتَوَلَّوا مُجْرِمينَ)(هود/52).

6.(وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ)(اعراف/96).

صفحه 384

7. (فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفّاراً *يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالوَ بَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنّات وَيَجْعَل لَكُمْ أَنْهاراً)(نوح/10ـ12).

8. (وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَة فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثير) (شورى/30).

9. (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خاصَّةً وَاعْلَمُوا انَّ اللّهَ شَديدُ العِقابِ)(انفال/25).

10. (ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَة فَمِنَ اللّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَة فَمِنْنَفْسِكَ...)(نساء/79).

11.(وَيا قَومِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِى أَنْ يُصيبَكُمْ مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوح أَوْ قَوْمَ هُود أَوْ قَومَ صالِح وَ ما قَوْمُ لُوط مِنْكُمْ بِبَعيد) (هود/89).

12. (... فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَونَ وَمَلَئِهِ)(قصص/32).

13. (...وَإِنْ مِنْ أُمَّة إِلاّخَلا فِيها نَذِيرٌ)(فاطر/24).

14. (وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَة إِلاّ لَها مُنْذِرُونَ)(شعراء/208).

15. (...إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ...)(رعد/7).

16. (قُلْ إِنَّما الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ)(ملك/26).

17. (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّى لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ) (هود/25).

صفحه 385

18. (حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللّهِ إِلاّالْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِىَ بَنِى إِسْرائيلَ)(اعراف/105).

19. (وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ...)(فاطر/25).

20. (قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّى وَآتانِى رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ...)(هود/28).

21.(لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ...) (حديد/25).

22. (فَلَمّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّى فَلَمّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الآفِلينَ)(انعام/76).

23. (فَلَمّا رَأى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّى فَلَمّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِى رَبِّى لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّالِّينَ) (انعام/77).

24. (فَلَمّا رَأى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّى هذا أَكْبَرُ فَلَمّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّى بَرِىءٌ مِمّا تُشْرِكُونَ) (انعام/78).

25. (...أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شْيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ *أُف لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ...)(انبياء/66ـ67).

26. (قُلْ يُحْييهَا الَّذِى أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّة وَهُوَ بِكُلِّ خَلْق عَلِيمٌ) (يس/79).

27.(ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتى هِيَ أَحْسَنُ)(نحل/125).

صفحه 386

ترجمه آيات

1.«جز مدتى كوتاه آتش دوزخ ما را نخواهد سوخت».

2.«از رحمت خدا جز كافران كسى مأيوس نمى گردد».

3.«خدا پيامبرانى برانگيخت كه مژده آور و بيم دهنده بودند».

4.«پيامبرانى بر انگيخت مژده بخش و بيم دهنده تا مردم بر خدا حجتى نداشته باشند.(تا حجّت بر مردم، تمام گردد)».

5.«اى مردم از خدا آمرزش بخواهيد و سپس به سوى او برگرديد، او ابرهاى باران زا را به سوى شما مى فرستد و بر نيروى شما مى افزايد، با گناه از خدا روى برمتابيد».

6.«اگر مردمِ آبادى ها و شهرها ايمان آورده و از گناه پرهيز كرده بودند، بركات زمين و آسمان را به روى آنان مى گشوديم ولى آنان (پيامبران الهى) را تكذيب كردند، وما آنان رابه مقتضاى اعمالشان مؤاخذه كرديم».

7.«نوح مى گويد: خدايا! من به مردم گفتم: از خدا طلب آمرزش كنيد، او آمرزنده گناهان است(و در اين صورت خداوند) ابرهاى باران زا به سوى شما مى فرستد و شما را با ثروت ها و فرزندان كمك مى كند، وباغ ها و جويبارها در اختيار شما قرار مى دهد».

8.«هر نوع ناگوارى كه به شما مى رسد نتيجه كارهايى است كه انجام داده ايد و او از بسيارى از كارهاى ناروا مى گذرد».

9.«از عذابى كه تنها دامنگير ستمگران نمى شود بپرهيزيد، و بدانيد كه عذاب خدا شديد است».

10.«اگر در زندگى دنيوى به تو نيكى برسد از جانب خداست و اگر بدى برسد محصول كارهاى خودت خواهد بود».

صفحه 387

11.«اى مردم! مبادا عداوت با من موجب آن شود كه آنچه به قوم نوح وقوم هود و قوم صالح رسيد دامنگير شما شود، و قوم لوط از شما دور نيستند».

12.«اين دو حجت از جانب پروردگار تو براى فرعون و اطرافيان اوست».

13.«و هيچ امتى نيست جز اينكه در ميان شان هشدار دهنده اى بوده است».

14. «هيچ قريه اى را هلاك نكرديم مگر اينكه هشدار دهندگانى فرستاديم».

15.«تو فقط بيم دهنده اى».

16.«بگو علم فقط از جانب خدا است،و من تنها بيم دهنده ام».

17.«نوح را به سوى قومش فرستاديم (و او به آنان گفت) من براى شما بيم دهنده اى آشكارم».

18.«لازم است بر من كه درباره خدا جز سخن حق نگويم. من از جانب پروردگار شما دليل روشنگرى آورده ام، بنى اسرائيل را آزاد كن و همراه من بفرست».

19.«اگر تو را تكذيب كنند، كسانى را كه پيش از تو بودند نيز تكذيب كرده اند و فرستادگان ما به سوى آنان با دلايل روشنى بخش آمده اند».

20.«گفت اى مردم! چه مى گوييد اگر من دليلى از پروردگار خود بياورم و او به من از جانب خود رحمت داده باشد؟».

21.«ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و به همراه آنان كتاب و ميزان نازل كرديم».

22.«هنگامى كه شب بر او تاريك شد، ستاره را مشاهده كرد و گفت:اين پروردگار من است. و چون غروب كرد گفت: غروب كنندگان را دوست ندارم».

صفحه 388

23.«آنگاه كه سر زدن ماه را ديد گفت: اين پروردگار من است و چون غروب كرد گفت: اگر پروردگارم مرا راهنمايى نكند در گمراهى خواهم بود».

24.«و چون خورشيد را تابان ديد، گفت: اين پروردگار من است، اين بزرگتر است، امّا وقتى غروب كرد گفت: اى قوم من! من از آن چه شريك خدا قرار مى دهيد بيزارم».

25.«آيا جز خدا موجوداتى را مى پرستيد كه نسبت به شما سود و زيانى ندارند. آوخ بر شما و معبودانى (جز خدا) كه مى پرستيد! چرا نمى انديشيد؟».

26.«بگو : همان كسى كه در آغاز آن را آفريد زنده اش مى كند و او بر هر آفرينشى داناست».

27.«با فرزانگى و اندزرى نيكو به راه پروردگارت بخوان و با بهترين طريق با آنان مباحثه كن، پروردگار، گمراهان و هدايت شدگان طريقش را بهتر مى شناسد».

بررسى و تفسير آيات

اساس دعوت پيامبران الهى را دو مطلب تشكيل مى داد: يكى مسئله بشارت وانذار (اميد و بيم) و ديگرى حجت و دليل. حجت و برهان آنان گاهى كار خارق العاده (معجزه)، و گاهى اقامه دليل و استدلال بوده. و اگر بخواهيم اين دو پايه را در عبارت كوتاهى بيان كنيم بايد بگوييم: از دو عامل درونى و بيرونى بهره مى گرفتند:

عامل برونى: وعده و وعيدهاى مربوط به آخرت، كه افراد را به انجام وظيفه وادار مى ساخت.

عامل درونى: دلايل روشن و بيّنات كه انديشه ها را باز و به عقل ها نورانيت مى بخشيد.

و امّا عامل جهاد و نقش آن در ترويج آيين يكتا پرستى مطلب ديگرى است كه بعداً متذكّر مى شويم.

صفحه 389

عامل اوّل: عامل برونى ـ اميد و بيم

از نظر اصول تربيتى، خطرناك ترين روش در تربيت يك انسان، تكيه بر اميد تنها، و يا بيم تنها است. تربيتى كه بر تك عاملى استوار باشد يا مايه طغيان، ويا وسيله يأس خواهد بود، اميد بيش ازحد مايه سهل انگارى مى گردد، و چه بسا فرد تحت تربيت از انجام وظايف شانه خالى مى كند، فرزندان بنى اسرائيل به خاطر اميد فزون از حد، راه طغيان و تجاوز را در پيش گرفتند و خود را ملت برگزيده انگاشتند و از هر نوع فساد به اميد مغفرت خدا خوددارى نكردند. و شعار آنان اين بود كه:

(...لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَيّاماً مَعْدُودةً...) ¹.

«جز مدتى كوتاه آتش دوزخ ما را نخواهد سوخت».

همچنان كه بيم تنها كارساز نيست چه بسا مايه يأس و نوميدى مى گردد و از اين جهت قرآن يأس و نوميدى از رحمت خدا را از ويژگى هاى كافران مى شمارد و مى فرمايد:

(...إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوحِ اللّهِ إِلاّ الْقَوْمُ الكافِرُونَ) ².

«از رحمت خدا جز كافران كسى مأيوس نمى گردد».

از اين جهت در برنامه هاى امروز امور تربيتى، به هر دو عامل توجه شده و به موازات يكديگر پيش مى روند، مثلاً اگر در جوامع پيشرفته زندان و تبعيد و كارهاى اجبارى و سرانجام اعدام هست، در برابر آن تشويق و تقدير و ترفيع رتبه و معرفى افراد خدمتگزار به جامعه، نيزوجود دارد.

1 . بقره/80.
2 . يوسف/87.

صفحه 390

در برنامه هاى پيامبران بشارت و انذار، بيم و اميد، به موازات يكديگر پيشرفته و پيامبران خدا چنين معرفى شده اند:

(...فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ...)¹.

«خدا پيامبرانى برانگيخت كه مژده آور و بيم دهنده بودند».

و باز مى فرمايد:

(رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ ...) ².

«پيامبرانى بر انگيخت مژده بخش و بيم دهنده تا مردم بر خدا حجتى نداشته باشند.(تا حجّت بر مردم، تمام گردد».

و به همين مضمون است آيه هاى (48) انعام و (56) كهف.

در اين آيات اميد و بيم به صورت كلّى مطرح شده اند ولى در آيات ديگر، كليات، حالت جزئى به خود گرفته، و مى توان فهرست اين نويدها و بيم هاى جزئى را چنين بيان كرد:

1. بشارت به نعمت هاى دنيوى.

2. بيم از نقمت هاى دنيوى.

3. بشارت به نعمت هاى اخروى.

4. بيم دادن از عذاب هاى اخروى.

مجموع بشارت و انذار رسولان الهى بر اين چهار محور دور مى زد. اكنون به آياتى كه پيرامون هر چهار موضوع وارد شده است اشاره مى كنيم:

1. بشارت به نعمت هاى دنيوى

از نظر قرآن،ايمان به خدا و تقوا در جهان آفرينش مؤثر مى باشند،

1 . بقره/213.
2 . نساء/165.

صفحه 391

توضيح اين كه: يك فرد مادى عمل انسان را بريده از جهان خلقت مى انديشد و معتقد است كه كردار انسان، تنها از جهان آفرينش متأثر مى گردد ولى در عالم آفرينش خصوصاً عالم هاى دور دست، اثر نمى گذارد. در حالى كه از نظر يك انسان الهى و خصوصاً پيرو قرآن كريم رابطه اين دو، بالاتر از رابطه تأثر يك جانبه انسان از جهان خارج است بلكه هر دو در يكديگر تأثير مى گذارند، اگر انسان از نعمت هاى الهى از قبيل نور و آب و ديگر مواهب طبيعى بهره مى گيرد; همچنين اعمال و كردار او در صفحه گيتى اثر مى گذارند وجهان آفرينش از شيوه زندگى او متأثّر مى شود. البته اين نوع رابطه محسوس نيست كه بتوان در آزمايشگاه ها بر آن دست يافت. بلكه اين رابطه را جهان غيب بازگو مى كند و مى گويد: اى بشر ايمان و كفر تو در آمدن و نيامدن باران، و در فراوانى و كمى نعمت و... مؤثّر است.

روى اين اساس پيامبران الهى بشارت به فزونى نعمت هاى دنيوى را يكى از اهرم هاى تبليغاتى خود قرار داده ويادآور مى شدند كه تقوا و پاكدامنى شما موجب ارسال رحمت الهى است. اينك، برخى از آيات را در اين جا متذكر مى شويم:

1. هود به قوم خود فرمود:

(وَيا قَومِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ

صفحه 392

عَلَيْكُمْ مِدراراً وََيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَ لا تَتَولَّوا مُجْرِمينَ) ¹.

«اى مردم از خدا آمرزش بخواهيد و سپس به سوى او برگرديد، او ابرهاى باران زا را به سوى شما مى فرستد و بر نيروى شما مى افزايد، با گناه از خدا روى برمتابيد».

2. (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ)².

«اگر مردم آبادى ها و شهرها ايمان آورده و از گناه پرهيز كرده بودند، بركات زمين و آسمان را به روى آنان مى گشوديم ولى آنان (پيامبران الهى) را تكذيب كردند، وما آنان رابه مقتضاى اعمالشان مؤاخذه كرديم».

3. خدا از نوح چنين نقل مى كند:

(فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفّاراً *يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالوَ بَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنّات وَيَجْعَل لَكُمْ أَنْهاراً).³

«نوح مى گويد: خدايا! من به مردم گفتم: از خدا طلب آمرزش كنيد، او آمرزنده گناهان است(و در اين صورت خداوند) ابرهاى باران زا به سوى شما مى فرستد و شما را با ثروت ها و فرزندان كمك مى كند، وباغ ها و جويبارها در اختيار شما قرار مى دهد».

اين سه آيه و آيات ديگر ، افعال بشر را اعم از زيبا و زشت مؤثر در آفرينش مى داند، گويى جهان خلقت موجود زنده اى است كه مى بيند و مى شنود و از كارهاى بشر تأثر مى پذيرد، و در برابر آن واكنش نشان مى دهد، پيامبران با توجه دادن انسان به چنين سرنوشت هاى زيبا و زشت كه خواه ناخواه دامنگير انسان مى شود او را به سوى ايمان و تقوا و اعمال شايسته دعوت مى كردند.

2. بيم از نقمت هاى دنيوى

از آيات پيشين استفاده شد كه نه تنها عمل نيك انسان در جلب رحمت الهى مؤثر است بلكه اعمال بد انسان نيز در جهان آفرينش مؤثر مى باشد و

1 . هود/52.
2 . اعراف/96.
3 . نوح/10ـ12.

صفحه 393

پيامدهايى خواهد داشت. اينك آياتى را در خصوص اين مورد يادآور مى شويم:

آيات مربوط به نقمت هاى دنيوى دو نوع است:

الف. آياتى كه به صورت كلى يادآور مى شوند كه اعمال بد و زشت انسان در اين جهان پيامدهاى ناگوارى دارد، و هر نوع ناگوارى كه در اين جهان به انسان مى رسد نتيجه عمل او است.

ب. آياتى كه بيانگر نزول عذاب الهى نسبت به گروهى است كه با پيامبران خود از در مخالفت وارد شده و رسالت آنان را تكذيب نمودند. اينك آيات عمومى در اين قسمت:

1.انذار از طريق نقمت هاى دنيوى به صورت كلى

آيات وارد در اين مورد فزون تر از آن است كه در اينجا منعكس شود و از باب نمونه برخى را يادآور مى شويم:

الف. (وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَة فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثير) ¹.

«هر نوع ناگوارى كه به شما مى رسد نتيجه كارهايى است كه انجام داده ايد و او از بسيارى از كارهاى ناروا مى گذرد».

ب. (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خاصَّةً وَاعْلَمُوا انَّ اللّهَ شَديدُ العِقابِ)².

«از عذابى كه تنها دامنگير ستمگران نمى شود بپرهيزيد، و بدانيد كه عذاب خدا شديد است».

1 . شورى/30.
2 . انفال/25.

صفحه 394

به طور مسلم اين عذابى كه دامن مجرم و غير مجرم را مى گيرد; تنها عذاب دنيوى است كه در آن، خشك و تر با هم مى سوزند، و گرنه عذاب اخروى هر كس از آن خود او است، و در هر حال، اين عذاب دنيوى واكنش اعمال يك جامعه است.

ج. (ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَة فَمِنَ اللّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَة فَمِنْ نَفْسِكَ...).¹

«اگر در زندگى دنيوى به تو نيكى برسد از جانب خداست و اگر بدى برسد محصول كارهاى خودت خواهد بود».

برخى از آياتى كه بيانگر نعمت هاى دنيوى مى باشند به گونه اى ناظر به اين موضوع هستند.

2. انذار از طريق عذاب هاى خاص دنيوى

پيامبران الهى پيوسته مردم را از عذاب هاى دنيوى كه دامنگير گنهكاران مى شود بيم مى دادند ولى متأسفانه بسيارى از آنان به خاطر غرق شدن در گناه، اين انذارها را ناديده گرفته و پيوسته مى گفتند اگر راست مى گوييد انذار خود را جامه عمل بپوشانيد، و در اين خصوص آياتى كه در مورد هلاكت قوم نوح و لوط و صالح و شعيب و قوم فرعون و غيره نازل شده است مى توانند شاهد گفتار ما باشند. و ما چون پيرامون اين آيات به هنگام بررسى زندگى پيامبران از ديدگان قرآن بحث خواهيم كرد در اين جا به نقل و تفسير آنها نمى پردازيم و فقط براى ذكر نمونه سخن شعيب به قومش را يادآور مى شويم:

(وَيا قَومِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِى أَنْ يُصيبَكُمْ مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوح أَوْ قَوْمَ

1 . نساء/79.

صفحه 395

هُود أَوْ قَومَ صالِح وَ ما قَوْم لُوط مِنْكُمْ بِبَعيد) ¹.

«اى مردم! مبادا عداوت با من موجب آن شود كه آنچه به قوم نوح وقوم هود و قوم صالح رسيد دامنگير شما شود، و قوم لوط از شما دور نيستند».

اكنون به بررسى دو نوع اهرم تبليغى كه همان بشارت و انذار نسبت به نعمت ها وعذاب هاى اخروى است، مى پردازيم.

3 ـ 4 اميد و بيم اخروى

دو اهرم ديگر كه پيامبران در تبليغ رسالت خويش از آن بهره گرفته اند اميد و بيم هاى اخروى است كه بيش از دو موضوع پيشين مورد توجه بوده اند. آنان پيوسته در دعوت به آيين خود به مردم بشارت مى دادند كه افراد مؤمن و نيكوكار در آخرت وارد بهشت مى شوند و در آنجا از نعمت هاى الهى بهره مى گيرند، همچنان كه آنان را بيم مى دادند كه مخالفان آيين خداوندى سرنوشت ناگوارى كه همان زندگى در آتش دوزخ است دارند بنابر اين مجموع آيات مربوط به بهشت و دوزخ، بلكه آيات مربوط به زندگى شهيدان در برزخ و معذب بودن گنهكاران در آن، يكى از اهرم هاى تبشير و انذار بوده است و چون آيات مربوط به اين قسمت بى شمار است و غالب خوانندگان يك نوع آشنايى با آنها دارند، دامن سخن را در اين جا كوتاه مى سازيم. ولى يادآور مى شويم كه نعمت ها و عذاب هاى اخروى تنها نعمت ها و عذاب هاى جسمانى نيستند بلكه علاوه بر آن نعمت ها و عذاب هاى معنوى نيز هستند كه ما در مباحث معاد از همين سلسله بحث هاى تفسير موضوعى (منشور جاويد) پيرامون آن بحثخواهيم كرد.²

1 . هود/89.
2 . به جلد هفتم مراجعه بفرمائيد.

صفحه 396

در پايان اين بحث يادآور مى شويم كه اگر چه پيامبران الهى براى ابلاغ رسالت خويش از دو اهرم تبشير و انذار بهره جسته اند، ولى اهرم انذار نقش اساسى ترى را ايفا نموده است. اين حقيقت را با مراجعه به آيات قرآن به روشنى مى توان به دست آورد، زيرا علاوه بر اين كه در همه موارد، در كنار عنصر تبشير از انذار نيز ياد شده است، در موارد بسيارى تنها عنصر انذار مطرح گرديده است، تا آنجا كه در بخشى از آيات قرآن عموم پيامبران الهى به عنوان «منذر» و «نذير» توصيف گرديده اند. و اينك نمونه هايى از اين آيات:

1. (...وَإِنْ مِنْ أُمَّة إِلاّخَلا فِيها نَذِيرٌ).¹ «و هر امّتى درگذشته انذار كنندهاى داشته است».

2. (وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَة إِلاّ لَها مُنْذِرُونَ).² «ما هيچ شهر و ديارى را هلاك نكرديم مگر اينكه انذار كنندگانى از پيامبران الهى داشتند».

اهميّت انذار از ديدگاه قرآن به پايه اى است كه در آيات متعدد، وظيفه و مأموريت آخرين پيامبر الهى را فقط انذار دانسته است چنان كه مى فرمايد:

(...إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ...)³.

«تو فقط بيم دهنده اى».

وباز مى فرمايد:

(قُلْ إِنَّما الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ) ⁴.

«بگو علم فقط از جانب خدا است،و من تنها بيم دهنده ام».⁵

1 . فاطر/24.
2 . شعراء/208; همچنين به آيات: 72/صافات، 34/سبأ، 23/زخرف مراجعه نماييد.
3 . رعد/7.
4 . ملك/26.
5 . هود/25.

صفحه 397

و نيز در مورد حضرت نوح كه اولين پيامبر صاحب شريعت است مى فرمايد:

(وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّى لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ)¹.

«نوح را به سوى قومش فرستاديم (و او به آنان گفت) من براى شما بيم دهنده اى آشكارم». و به همين مضمون است آيه 2 سوره نوح.

البته اين حصر:(پيامبر تو بيم دهنده اى بيش نيستى) مسلماً حصر اضافى است . يعنى در مقابل اجبار، تو فقط نقش بيم دهنده اى دارى نه اين كه كار پيامبرمنحصر به بيم دادن باشد، زيرا همان گونه كه در گذشته آورديم پيامبران، بيم دهندگان و نويد دهندگانند، اگر چه تأكيد آيات بر انذار بيش از تأكيد آنها بر تبشير است.

و شايد علت آن اين است كه تأثير انذار در انسان هاى معمولى بيش از تأثير تبشير است.

عامل دوم دعوت بر اساس استدلال و روشنگرى

يكى ديگر از اهرم هاى تبليغى پيامبران الهى اين بود كه افراد را از طريق گفتگو و اقامه دليل و حجت روشن به آيين خود دعوت مى كردند، سرانجام در ميان جمعيت هايى كه در قلمرو دعوت پيامبران قرار مى گرفتند انسان هاى عاقل و دانا و حق جويى بودند انبيا مى توانستند از فطرت و خرد آنان كمك بگيرند و

1 . در اين باره به آيات: 184/اعراف، 12/هود، 89 حجر، 49/ حج، 115/شعراء، 50/عنكبوت،46/سبأ، 23/فاطر، 70/ص، 9/احقاف، 50 و 51/ذاريات، 1/فرقان، 4و65/ص، 2/ق، 194/ شعراء، 92/نمل مراجعه نماييد.و البته اين آيات افزون بر آياتى است كه در آنها انذار و تبشير با هم ذكره شده اند.

صفحه 398

سرانجام از درون در آنها تحول ايجاد كنند.

پيامبران در اين جا به فراخور حال افراد از دليل و برهان كمك مى گرفتند، برخى از اين دلايل جنبه كلى داشت يعنى اجمالاً ثابت مى كرد كه مدعى نبوت در ادعاى خود راستگو است، و برخى از آنها جنبه جزئى داشت يعنى اصل و قانونى را كه مطرح مى كرد بر خصوص استوارى آن قانون استدلال مى نمود.

معجزات پيامبران، براهين و دلايل¹ كلى و اجمالى آنان بود كه در نوع افراد يقين مى آفريد، در حالى كه دلايل عقلى و فطرى و احياناً بيانات خطابى در موارد خاصى و نسبت به برخى افراد كارساز بود نه همه موارد، و چون درباره معجزه به صورت گسترده بحث كرديم اينك در مورد نوع دوم، يعنى دعوت بر اساس استدلال و روشنگرى به صورت فشرده بحث مى كنيم ويادآور مى شويم مجموع هر دو قسم را، كلمه بينه، و بينات در بر مى گيرد، و هر كجا قرآن اين واژه را به كار برده است مقصود چيزهايى است كه نسبت به مدعا روشنى بخشد، چنان كه از زبان موسى بن عمران مى گويد:

(حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللّهِ إِلاّالْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَة مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعى بَنِى إِسْرائيلَ)².

«لازم است بر من كه درباره خدا جز سخن حق نگويم. من از جانب پروردگار شما دليل روشنگرى آورده ام، بنى اسرائيل را آزاد كن و همراه من بفرست».

1 . قرآن كريم علاوه بر اين كه معجزات پيامبران را «آيات» (نشانه ها) و «بيّنات» (امور روشنگر)مى داند از آن با واژه (برهان) تعبير آورده است، چنان كه درباره دو معجزه موسى(عصا ويد بيضاء) مى فرمايد:(فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَونَ وَمَلَئِهِ)(قصص/32) :« اين دو معجزه، دو برهان از جانب پروردگار تو هستند براى فرعون و اطرافيان او»، و اين خود گواه روشنى است بر اين كه معجزات انبيا دلايل منطقى بر مدعاى آنان بود و نه صرفاً امور اقناعى براى انسان هاى ساده انديش.
2 . اعراف/105.

صفحه 399

و باز مى فرمايد:

(وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ...)¹.

«اگر تو را تكذيب كنند، كسانى را كه پيش از تو بودند نيز تكذيب كرده اند و فرستادگان ما به سوى آنان با دلايل روشنى بخش آمده اند».²

نمونه هايى از دعوت هاى همراه با استدلال

در ميان آيات فراوانى كه بيانگر منطق حضرت نوح در تبليغ رسالت خويش است اين آيه به صورت جامع حاكى است كه دعوت او با دليل و استدلال همراه بوده است چنان كه مى فرمايد:

(قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّى وَآتانِى رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ...)³.

«گفت اى مردم! چه مى گوييد اگر من دليلى از پروردگار خود بياورم و او به من از جانب خود رحمت داده باشد؟».

و در سوره نوح براى اولين بار در محيط بشر وجود رابطه ميان عمل انسان و جهان آفرينش در كلام حضرت نوح آمده است آنجا كه مى فرمايد:

(فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفّاراً *يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً * وَ...) ⁴. و تفصيل اين قسمت در گذشته بيان شد.

1 . فاطر/25.
2 . و نيز به سوره حديد آيه 25 مراجعه شود.
3 . هود/28.
4 . نوح/10ـ12.

صفحه 400

ابراهيم و برهان رسالت

در زمان ابراهيم خليل افكار و انديشه ها بالا رفته و جامعه بشرى از شايستگى بيشترى برخوردار بود، وبالأخص وى در ميان ملت متمدن بابل مبعوث شد كه براى خود علم و تمدنى داشتند ولى متأسفانه گروهى اجرام سماوى ـ و گروه ديگر بت هاى زمينى را مى پرستيدند، و به خاطر شايستگى آنان از نظر فكرى، ابراهيم با منطق نيرومند در صحنه تبليغ ظاهر شد او آنگاه كه ملاحظه كرد مردم، ستارگان و ماه و خورشيد را مى پرستند و آنها را رب و كارگردان جهان آفرينش مى دانند، رو به آنان كرد و گفت: اين اجرام كه شما آنها را كارگردان جهان و انسان مى شماريد گاهى با ما هستند و گاهى از ما غايبند و مدبر انسان چگونه مى تواند از افراد تحت تدبير و تربيت خود دور بماند؟ او از خصوصيت «افول»و غيبت نتيجه گرفت كه اينها نمى توانند مفيض فيض و مدبر انسان و جهان باشند، بايد دنبال خدايى رفت كه براى او افول و غيبت نيست.

ممكن است برهان ابراهيم ناظر به مسئله حركت اجرام سماوى باشد، زيرا حركت يكنواخت اين اجسام حاكى از اين است كه قدرت بالاترى آنها را مسخر كرده و پيوسته مى آورد، و در اين صورت موجود مسخّر چگونه مى تواند «رب» و كردگار انسان وجهان باشد؟

چنان كه برهان حركت مى تواند ناظر به اين باشد كه حركت بدون هدف نيست، و طبعاً اين اجرام فاقد كمال بوده در جستجوى كمال خود مى باشند، وموجود ناقص كه در مسير دريافت كمال است چگونه مى تواند صاحب و پروردگار انواع موجود در كره زمين باشد؟

هيچ بعيد نيست كه تمام مراحل اين برهان وحتى مراحلى كه از آن ياد

صفحه 401

نكرديم، مقصود خليل الرحمن بوده و از ا نها بهره گرفته است.¹

منطق ابراهيم خليل استدلال و برهان بود آنگاه كه به جرم درهم شكستن بتها محاكمه مى شد رو به حاضران كرد و گفت:

(...أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ *أُفّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) .²

«آيا جز خدا موجوداتى را مى پرستيد كه نسبت به شما سود و زيانى ندارند. آوخ بر شما و معبودانى (جز خدا) كه مى پرستيد! چرا نمى انديشيد؟».

اين مقدار از بيانات دو پيامبر بزرگ كه سر سلسله پيامبران بودند در ارائه نمونه كافى است ولى در اين جا بايد به دو نكته ديگر اشاره كرد:

1. گاهى پيامبران به جاى برهان، از اصل جدل بهره مى گرفتند، يعنى از قضايايى كه طرف بحث، آنها را مسلم مى دانسته بر ضد او استفاده مى كردند.

قرآن كريم از انسانى ياد مى كند كه در مورد احياى مردگان با پيامبر گرامى مخاصمه كرد و استخوان پوسيده اى را نشان داد و با لحنى تعجب آميز و همراه با تمسخر به آن حضرت گفت: چه كسى اين استخوان را زنده مى كند؟

خداوند به او وحى كرد كه در پاسخ بگويد:

(...يُحْييهَا الَّذِى أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّة ...) .

«آن كس در مرحله نخست آن را آفريد بار ديگر زنده مى كند».³

1 . به سوره انعام، آيات 76ـ 79 رجوع شود.
2 . انبياء/66ـ67.
3 . به آيات79 ـ 83سوره يس مراجعه شود. و مفصل اين آيات را در مباحث معاد بخوانيد.

صفحه 402

از ظاهر سياق استفاده مى شود كه فرد مخاصم و مجادل، معتقد به خدا بود و پذيرفته بود كه استخوان مخلوق خداست به همين جهت اين اصل مورد قبول خصم، پايه استدلال قرار گرفته و با او در مورد مسئله معاد مناظره گرديده است.

البته آنجا كه هدف از جدل چيزى جز بيدار كردن طرف نيست و آنجا كه توجه دادن طرف، كافى در ارائه مطلب بود، به همان اكتفا مىورزيدند، ولى در عين حال، جدل را با برهان و استدلال همراه مى ساختند از اين جهت در اواخر آيه و نيز از آيات پس از آن، رنگ استدلال برهانى به خود گرفته است و مى فرمايد:(وَهُوَ بِكُلِّ خَلْق عَلِيم) : يعنى اگر شبهه معاد مربوط به علم خداست بايد دانست كه علم الهى نامحدود است و همه چيز را در پوشش مى گرد.

2. از آنجا كه گروهى از مردم بر درك برهان عقلى توانايى ندارند، پيامبران الهى از طريق وعظ وخطابه و پند و اندرز وارد شده و آنها را به سوى صراط مستقيم دعوت مى كردند و همه اين روش ها در پوشش «بيّنه» قرار دارد. و آياتى كه برمحور اميد و بيم دور مى زند و در آغاز بحث يادآور شديم مصداق روشن وعظ و خطابه است، كه انبياء روى آن تكيه مى كردند. و هر سه روش، در آيه مباركه:(ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالحِكْمَةِ وَالمَوعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتى هِىَ أَحْسَنَ)¹ آمده است و هر يك به مثابه دارويى است كه بايد در محل مناسب خود مصرف شود.

1 . نحل/125.

صفحه 403

پيامبران و شيوه ايفاى رسالت

(2)

23 در راه تبليغ

آيات موضوع

1. (وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتّى أَتاهُمْ نَصْرُنا...)(انعام/34).

2. (فَاصْبِر كَما صَبَرَ أُولُوا العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ...) (احقاف/35).

3. (...اسْتَعِينُوا بِاللّهِ وَاصْبِرُوا...)(اعراف/128).

4.(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا...) (آل عمران/200).

صفحه 404

5. (...اُعْبُدُوا اللّه ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ...)(اعراف/59).

6. (وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ...) (نحل/36).

7. (...فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِى إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَة مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى* إِنّا قَدْ أُوحِىَ إِلَيْنا أَنَّ العَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلّى)(طه/47ـ48).

8. (وَتَاللّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ) (انبياء/57).

9. (...وَشاوِرْهُمْ فِى الأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ...) (آلعمران/159).

10. (قُلْ يا أَيُّهَا الكافِرُونَ* لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ)(كافرون/1ـ2).

11. (...إِنِّى أُشْهِدُ اللّهَ وَاشْهَدُوا أَنّى بَرِىءٌ مِمّا تُشْرِكُونَ *مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِى جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ) (هود/54ـ55).

12. (قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِى مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّانَا اللّهُ مِنْها وَ ما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها...)(اعراف/89).

13. (يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِى وَتَذْكِيرى بِآياتِ اللّهِ فََعَلَى اللّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَىَّ وَلا تُنْظِرُونِ)(يونس/71).

14. (وَما لَنا أَلاّ نَتَوَكَّلَ عَلى اللّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ) (ابراهيم/12).

15. (وَما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِىَ إِلاّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ) (شعراء/180).

صفحه 405

16. (اِتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ) (يس/21).

17. (...ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ)(ص/86).

18. (قُلْ ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِلاّ مَنْ شاءَأَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً) (فرقان/57).

19. (قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْر فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِىَ إِلاّعَلَى اللّهِ...) (سبأ/47).

20. (...يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّى وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النّاصِحينَ)(اعراف/79).

21. (لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالمُؤْمِنينَ رؤُوفٌ رَحِيمٌ)(توبه/128).

22. (فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوماً فاسِقينَ)(زخرف/54).

23. (...فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)(اعراف/69).

24. (وَاتَّقُوا الَّذِى أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ *أَمَدَّكُمْ بِأَنْعام وَبَنِينَ* وَجَنّات وَعُيُون)(شعراء/132ـ134).

صفحه 406

25. (وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَمِنْ بَعْدِعاد وَبَوَّأَكُمْ فِى الأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ وَ لا تَعْثَوا فِى الأَرْضِ مُفْسِدِينَ)(اعراف/74).

26.(وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَومِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً...) (مائده/20).

27. (يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ...)(مائده/11).

28. (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاتُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالمَنِّ وَالأَذى...) (بقره/264).

29. (وَيا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِى أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلَ ما أَصابَ قَوْمَ نُوح أَوْ قَومَ هُود أَوْ قَومَ صالح وَ ما قَومُ لُوط مِنْكُمْ بِبَعِيد) (هود/89).

30. (قُلْ سِيرُوا فِى الأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبينَ) (انعام/11).

31. (...فَسِيرُوا فِى الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبينَ) (نحل/36).

32. (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَومَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيّامِ اللّهِ إِنَّ فِى ذلِكَ لآيات لِكُلِّ صَبّار شَكُور)(ابراهيم/5).

33. (وَلَقَدْ بَعَثْنا فى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ...)(نحل/36).

34. (وَسْئَلْ مَن أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ)(زخرف/45) .

صفحه 407

35. (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ...)(آل عمران/19).

36. (...لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) (آل عمران/84).

37. (...إِنِّى خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِى إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى) (طه/94).

38. (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْكُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ *وَلاتَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ البَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ)(آلعمران/103و105).

39. (وَأَطِيعُوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ريحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّاللّهَ مَعَ الصّابِرينَ)(انفال/46).

ترجمه آيات

1.«پيامبرانى پيش از تو تكذيب شدند. آنها در برابر تكذيب مخالفان استقامت ورزيدند، تا اين كه نصرت ما فرا رسيد».

2.«بنابر اين صبر كن همچنانكه پيامبران اولوا العزم صبر كردند و بر ايشان شتاب مكن».

3.«از خدا يارى بجوييد و شكيبا باشيد».

4.«اى مؤمنان شكيبايى كنيد، در برابر دشمن ثبات ورزيد، مهياى جهاد باشيد».

5.«خدا را عبادت كنيد كه جز او معبودى برايتان نيست».

6.«ما براى هر امّت و اجتماعى پيامبرى ارسال كرديم و همگى مى گفتند: خدا را بپرستيد و از پرستش بت اجتناب ورزيد».

صفحه 408

7.«بنى اسرائيل را از قيد و بند آزاد ساز، و آنان را شكنجه مكن، ما با معجزه اى از طرف پروردگار به سوى تو آمده ايم، و درود بر پيروان هدايت، به ما وحى شده است كه عذاب الهى بر تكذيب كنندگان آيين خدا و روى گردانان از برنامه هاى الهى است».

8.«به خدا سوگند آنگاه كه از شهر بيرون رويد در مورد بت هاى شما تصميم مى گيرم».

9.«با آنان به مشاوره بپرداز و هر موقع تصميم گرفتى بر خدا تكيه كن».

10.«بگو اى كافران من نمى پرستم آنچه را كه شما مى پرستيد».

11.«من خدا را گواه مى گيرم و شما نيز شاهد باشيد. من جز خداى يكتا از خدايان شما برى هستم، آنچه مى توانيد انجام دهيد و مهلت ندهيد».

12.«اگر ما به طريقه شما برگرديم پس از آن كه خدا ما را از آن نجات داد، به خدا دروغ بسته ايم».

13.«اى مردم هرگاه مقام و يادآورى هاى من به آيات الهى، براى شما قابل تحمل نيست، قدرت خود و شركاى خود را گرد آوريد، تا كارتان براى شما پنهان نباشد آنگاه به زندگى من پايان بخشيد و مهلت ندهيد(ولى اين كار را نمى توانيد انجام دهيد».

14.«چرا ما بر خدا توكل نكنيم در حالى كه ما را به راه هاى خودمان هدايت كرده و ما در برابر آزارهاى شما استقامت مىورزيم و متوكّلان بر خدا تكيه كنند».

15.«من پاداشى نمى خواهم، پاداش من بر خدا است».

16.«از كسانى كه از شما مزد نمى طلبند و خود هدايت شدگانند پيروى كنيد».

17.«من براى ابلاغ رسالت خو دمزد نمى خواهم و شما را به زحمت نمى افكنم» .

صفحه 409

18.«بگو من از شما پاداشى نمى خواهم جز آن كه هر كس بخواهد به سوى پروردگار خود راهى بيابد».

19.«بگو پاداشى كه از شما خواسته ام به سود شما است. و اجر من بر كسى جز برخدا نيست».

20.«اى مردم من رسالتى را كه از جانب خدا بر عهده داشتم ابلاغ كردم و شما را پند دادم ولى شما ناصحان را دوست نمى داريد».

21.«پيامبرى از خودتان به سوى شما آمد، رنج هاى شما براى او گران است، بر سعادت شما علاقمند و به مؤمنان رؤوف و مهربان است».

22.«ملت خود را سبك عقل شمرد، و آنان نيز از او پيروى كردند. آنان گروه فاسق و بيرون از اطاعت خدا بودند».

23.«پس نعمت هاى خدا را به ياد داشته باشيد شايد رستگار شويد».

24.«از مخالفت خدا بپرهيزيد تا رستگار شويد خدايى كه شما را به آنچه كه مى دانيد مدد داده است، شماها را به وسيله مال و فرزند، و باغ ها و چشمه ها كمك نموده است».

25.«به ياد آوريد كه شما را جانشين قوم عاد نمود، و در زمين جاى داد، در سرزمين هاى هموار آن كاخ ها مى سازيد، و از كوه ها براى خود منزل مى سازيد، پس نعمت هاى خدا را به ياد آوريد، در زمين فساد نكنيد».

26.«ياد آور زمانى كه موسى به قوم خود چنين گفت: نعمت هاى خدا را به ياد آوريد كه در ميان شما پيامبرانى برانگيخت و شماها را پادشاهان زمين قرار داد».

صفحه 410

27.«به ياد آوريد نعمت هاى خدا را آن گاه كه گروهى دست تعدى به سوى شما دراز كردند و خدا دست آنان را كوتاه ساخت».

28.«اى مؤمنان اجر و ثواب صدقات خود را با منت گذاردن و اذيت نمودن باطل نسازيد».

29.«اى قوم! مخالفت شما با من سبب نشود كه به عذابى مانند عذاب قوم نوح و هود و صالح گرفتار شويد، و سرگذشت قوم لوط از شما دور نيست».

30.«بگو: در زمين گردش كنيد تا ببينيد سرانجام تكذيب كنندگان چگونه بوده است».

31.«در زمين سير كنيد و سرانجام تكذيب كنندگان را بنگريد».

32.«ما موسى را با دلايل روشن خود برانگيختيم تا قوم خود را از تاريكى ها به روشنى وارد سازد، و روزهاى خدا (اعم از نقمت و نعمت) را يادآورى كند، و در اين يادآورى براى افراد بردبار و سپاسگزار نشانه هاى هدايت است».

33.«در ميان هر ملتى پيامبرى برانگيختيم (تا به آنان بگويند) خدا را بپرستيد و از پرستش بت ها (غير خدا) بپرهيزيد».

34.«از پيامبران پيشين بپرس آيا جز پرستش خداى رحمان، به پرستش خدايان ديگر دستور داده بوديم؟».

35.«دين نزد خدا اسلام است».

36.«از آن ترسيدم كه به من بگويى چرا در ميان بنى اسرائيل تفرقه افكندى و مراقب سفارش من نشدى؟».

37.«همگى به ريسمان خدا چنگ بزنيد، و از هم جدا نشويد، نعمت هاى خدا را در حق خود به ياد آوريد، آنگاه كه دشمنان يكديگر بوديد، قلب هاى شما را به هم الفت داد و در پرتو نعمت خدا برادر يكديگر شديد، و بر لب گودال آتش بوديد كه شما را از آن نجات داد، و خدا آيات خود را چنين بيان ميكند تا هدايت شويد. و از آنان نباشيد كه گروه گروه شدند و پس از آمدن دلايل روشن، راه اختلاف پيش گرفتند براى آنها عذاب بزرگى است».

38.«خدا و رسول اورا اطاعت كنيد و با هم نزاع و جدال نكنيد، كه در نتيجه ضعيف گرديده، و نفوذ كلام و قدرت شما از دست مى رود، و پايدارى كنيد، كه خدا صابران را دوست دارد».

صفحه 411

بررسى و تفسير آيات

اگر همه انسان هاى روى زمين افراد منطقى و پيراسته از انگيزه هاى باطل بودند، برهان و نصيحت و انذار، در دعوت و هدايت آنان كافى بود، و پيامبران در تبليغ خود بر اين اهرم ها تكيه كرده و به امور ديگر نياز نداشتند. ولى در ميان مردم اكثريت قابل ملاحظه اى وجود داشته كه در برابر براهين و منطق پيامبران شكست مى خوردند، ولى تسليم حق نمى شدند، وحتى دست به كارشكنى و سنگ اندازى نيز مى زدند. از اين جهت بايد پيامبران الهى از روح نيرومند، و اراده قوى واستوار، و صبر و استقامت وافر، بهره مند باشند، تا در مقابل توطئه هاى دشمن احساس عجز نكرده و رسالت خويش را عملى سازند. اكنون لازم است با مراجعه به آيات قرآن، خصوصيات روحى و ويژگى هاى رفتار پيامبران را در راه تبليغ مورد بررسى قرار دهيم، و ببينيم آنان در مسير تبليغ و ايفاى رسالت خويش با مخالفان و پيروان خود چگونه، رفتار مى كردند؟

1. صبر و استقامت در برابر مشكلات

صبر و بردبارى بر خلاف آنچه كه دشمنان شرايع الهى و به ويژه اسلام براى آن معنى باطلى تراشيده اند، يكى از ابزارهاى مهمى است كه بايد مبلغان الهى و ناصحان بشرى به آن مجهز باشند. تفسير صبر به تو سرى خوردن و سكوت در مقابل ظالم و ستمگر، معنى باطلى است كه براى آن تراشيده شده تا اين شيوه اخلاقى را در انظار، بد و ناشايست جلوه دهد. در حالى كه حقيقت صبر همان استقامت و تحمل رنج براى دست يافتن به اهداف و آرمان هاى متعالى است، و انسان بدون يك چنين شيوه، به آرمان هاى بلند دست

صفحه 412

نمى يابد، و لذا در آيات جهاد روى عنصر صبر تكيه مى شود، و يك فرد مجاهد بدون استمداد از آن نمى تواند بر دشمن پيروز گردد، سرباز سست اراده و كم استقامت در همان لحظات نخست فرار را بر قرار بر مى گزيند، و سنگر را به دشمن تحويل مى دهد. براى اين كه روشن شود چگونه پيامبران براى ايفاى رسالت الهى خويش از اهرم صبر بهره مى گرفتند، آياتى را يادآور مى شويم:

(وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتّى أَتاهُمْ نَصْرُنا...)¹.

«پيامبرانى پيش از تو تكذيب شدند. آنها در برابر تكذيب مخالفان استقامت ورزيدند، تا اين كه نصرت ما فرا رسيد».

خداوند به پيامبر گرامى توصيه مى كند كه بسان پيامبران اولوا العزم در طريق تبليغ استقامت ورزد. چنان كه مى فرمايد:

(فَاصْبِر كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ...)².

در اهميت اين ابزار كافى است كه در قرآن مجيد پيامبر اكرم شخصاً نوزده بار به صبر توصيه شده است. بنابر اين نبايد از اهميت آن غافل بود.

نه تنها خود پيامبران از اين ابزار بهره مى گرفتند، بلكه به پيروان خود نيز دستور صبر و بردبارى مى دادند، تا آنجا كه موسى بن عمران آشكارا به پيروان خود مى گويد: «از صبر كمك بگيريد» (...اسْتَعِينُوا بِاللّهِ وَاصْبِرُوا...)³. و گواه روشن بر اينكه صبر به معنى استقامت است نه تحمل زور، اين است كه

1 . انعام/34.
2 . احقاف/35.
3 . اعراف/128.

صفحه 413

در دعوت به صبر، مسئله مرزبانى نيز كه بدون استقامت ممكن نيست مطرح شده است چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا...)¹.

و د ر آيه ديگر مى فرمايد:

(...وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ)².

«اگر بردبارى به خرج دهيد و از تجاوز بپرهيزيد، اين از كارهايى است كه در گرو اراده استوار است».

و همچنين آيات ديگر كه در باره دعوت پيروان پيامبر به صبر وارد شده است.

2. صراحت و قاطعيت

از ويژگى هاى رهبران الهى صراحت و قاطعيت است. اين دو خصلت در رهبران بشرى كمتر ديده مى شود، آنان در اعلام مواضع اهداف خود غالباً از روش پنهان كارى بهره مى گيرند، وصراحت و قاطعيت در مواضع و اهداف را از موانع پيروزى خود به شمار مى آورند. ولى در روش پيامبران و رهبران بزرگ الهى صراحت در گفتار و قاطعيت در عمل از اصول سياست آنان به شمار مى رود، آنان با صراحت و قاطعيت، آرمانهاى الهى و برنامه هاى سماوى خود را اعلان كرده و آماده شنيدن اعتراض مخالفان و برخورد خصمانه دشمنان بودند.

البته در مسائل نظامى كاملاً محتاطانه برخورد كرده و اصل پنهان كارى را رعايت مى نمودند، ولى سخن ما در طرح اهداف كلى و اعلان مواضع اصولى

1 . آل عمران/200.
2 . آل عمران/186.

صفحه 414

است. در اين مورد، با صراحت و قاطعيت كامل، رسالت الهى خويش را ايفا نموده اند مثلاً مسئله توحيد و اين كه خدايى جز خداى جهان نيست، همگى به اتفاق كلمه و با صراحت هرچه تمام تر مى گفتند:

(...اُعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ...) .

قرآن اين جمله را از پيامبرانى مانند : نوح، هود، صالح، و شعيب نقل مى كند.¹

قرآن درباره برنامه كلى پيامبران چنين مى فرمايد:

(وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ...) ².

«ما براى هر امّت و اجتماعى پيامبرى ارسال كرديم و همگى مى گفتند: خدا را بپرستيد و از پرستش بت اجتناب ورزيد».

چه صراحت و قاطعيتى بالاتر ازا ين كه موسى و هارون در برابر فرعون قرار گرفتند و هدف رسالت خود راچنين بيان كردند:

(...فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِى إِسْرائيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَة مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى*...)³.

«بنى اسرائيل را از قيد و بند آزاد ساز، و آنان را شكنجه مكن، ما با معجزه اى از طرف پروردگار به سوى تو آمده ايم، و درود بر پيروان هدايت، به ما وحى شده است كه عذاب الهى بر تكذيب كنندگان آيين خدا و روى گردانان از برنامه هاى الهى است».

اين آيات مربوط به صراحت در گفتار، و اعلان مواضع و اهداف است، در مورد عمل و تحقق بخشيدن به اهداف و برنامه ها، كاملاً قاطع

1 . سوره اعراف/59، 66، 73و85.
2 . نحل/36.
3 . طه/47ـ48.

صفحه 415

بودند. مثلاً آنگاه كه ابراهيم مصلحت مى بيند كه بتخانه عظيم بابل را به صورت تل بزرگى از چوب، در آورد و به بت پرستان عملاً ثابت كند كه آنها مبدأ كارى نيستند با قاطعيت تمام تصميم مى گيرد كه به اين كار جامه عمل بپوشاند، حتى تصميم خود را به برخى از آنان گوشزد كرده و مى فرمايد:

(وَتَاللّهِ لأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ) ¹.

«به خدا سوگند آنگاه كه از شهر بيرون رويد در مورد بت هاى شما تصميم مى گيرم».

البته معنى قاطعيت، استبداد در رأى نيست، و اين دو مطلب از دو مقوله اند. استبداد، خود رأيى و خود محورى است و مستبد نه تنها مشاوره نمى كند بلكه، مشاوره را براى خود نقص مى پندارد، در حالى كه قاطعيت با مشاوره كمال هماهنگى دارد وآن اين كه هرگاه مطلب از همان لحظات نخست روشن باشد و يا پس از مشاوره با اهل فن، جوانب امر روشن گردد در اعلان و اجراى آن ترديد به خود راه ندهد، و با قاطعيت كامل وارد كار شود و موانع احتمالى را با تكيه به قدرت الهى ناديده بگيرد. قرآن كريم در اين باره مى فرمايد:

(...وَشاوِرْهُمْ فِى الأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ...)².

«با آنان به مشاوره بپرداز و هر موقع تصميم گرفتى بر خدا تكيه كن».

3. سازش ناپذيرى در اصول

يكى از ويژگى هاى رهبران الهى اين است كه هرگز در اصول و اهداف كلى با دشمن، معامله نمى كردند و هرگز حاضر نمى شدند اصول مكتب به

1 . انبياء/57.
2 . آل عمران/159.

صفحه 416

نحوى از انحاء خدشه دار شود. اين همان خصيصه سازش ناپذيرى در مقابل دعوت به چشم پوشى از اصول است.

در زندگى پيامبر گرامى اين مسئله به خوبى روشن است. قريش از او دعوت كردند كه پيامبر، خدايان آنان را عبادت كند، تا آنان نيز خداى پيامبر را عبادت نمايند، قبول يك چنين پيشنهاد، يك نوع عدول از اصول مكتب به شمار مى رفت و به همين جهت وحى الهى رسول گرامى را تعليم كرد كه بفرمايد:

(لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ)¹.

ابن هشام در سيره خود مى نويسد: گروهى از مردم طائف آمدند تا با پيامبر گرامى از در صلح وارد شوند، مشروط بر اين كه صلح نامه اى نوشته شود و دو طرف امضا كنند و مواد صلح نامه اين باشد كه مردم طائف پس از قبول اسلام در انجام اين امور آزاد باشند:

1. نماز نگزارند.

2. ربا بخورند.

3. عمل جنسى مطلقاً مباح باشد.

4. بتكده آنان يك سال يا بيشتر بر پا باشد تا زنان آنان،آنها را عبادت كنند.

يك چنين صلح و آشتى پذيرى عدول از اصولى بود كه پيامبر براى تبليغ و تحكيم آنها بر انگيخته شده بود، از اين جهت پيامبر همه اين شرايط را رد كرد، و در رد برخى از اين مواد آيه اى از قرآن تلاوت فرمود تا به آنان بفهماند كه اين مواد مخالف برنامه هاى قطعى مكتب، و آرمان هاى رسالت او است و سازش در مورد آنها پذيرفته نيست.

1 . كافرون/2.

صفحه 417

در مورد ربا فرمود:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِىَ مِنَ الرِّبوا...) ¹.

درباره زنا فرمود:

(وَلا تَقْرَبُوا الزِّنا إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً) ².

و درباره نماز فرمود:«لا خَيْرَ فى دِين لا صَلاةَ مَعَه» آيينى كه در آن نماز نباشد سودى ندارد».³

بنابر اين مقصود از سازش ناپذيرى، حفظ اصول و قوانين اساسى مكتب و عدم عدول از آنها است و گرنه با حفظ اصول، چشم پوشى از برخى خصوصيات در صورتى كه مصلحت ايجاب كند، با «سازش ناپذيرى» منافاتى ندارد چنان كه پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) در غزوه حديبيّه، گذشت هايى از خود نشان داد كه كاملاً بى سابقه بود.

على (عليه السلام) در آغاز صلح نامه نوشت: «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم : هذا ما اصطلح عليه محمّد رسول اللّه (صلى الله عليه وآله وسلم)». طرف صلح كه عمرو بن سهيل بود اعتراض كرد كه ما رحمان را نمى شناسيم. بنويسد«بسمك اللهم»و نيز تو را رسول خدا نمى دانيم، پس كلمه «رسول اللّه» را از كنار نامتان برداريد.

پيامبر همه را پذيرفت و حتى حاضر شد كه همان سال از حديبيه به مدينه باز گردد، و سال ديگر براى انجام مراسم عمره به مكه بيايد.⁴

عدول از چنين امورى كه برنامه هاى اصولى و قوانين اساس مكتب را

1 . بقره/278.
2 . اسراء/32.
3 . سيره ابن هشام، ج2، ص 542ـ 544.
4 . بحار، ج20، ص 368 وغيره.

صفحه 418

خدشه دار نمى سازد، انعطافى است كه در مواقع خاص كه مصلحت برتر آن را ايجاب مى كند، از شرايط يك رهبر هوشيار و موقعيت شناس است.

اكنون نظرى به زندگانى پيامبران پيشين مى افكنيم، و سازش ناپذيرى آنان را در حفظ اصول از زبانشان بشنويم:

حضرت هود آنگاه كه ملت وى از او روى گردان شدند وحتى او را متهم كردند كه مورد خشم خدايان آنان قرار گرفته است، تصميم گرفت كه رابطه خود را به كلى از آنان قطع كند، وچنين گفت:

(...إِنِّى أُشْهِدُ اللّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّى بَرِىءٌ مِمّا تُشْرِكُونَ* مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِى جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ) ¹.

«من خدا را گواه مى گيرم و شما نيز شاهد باشيد. من جز خداى يكتا از خدايان شما برى هستم، آنچه مى توانيد انجام دهيد و مهلت ندهيد».

شعيب آنگاه كه تهديد شد اگر آيين بت پرستى را نپذيرد از شهر بيرون خواهد شد در پاسخ چنين گفت:

(قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِى مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّانَا اللّهُ مِنْها وَ ما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها...) ².

«اگر ما به طريقه شما برگرديم پس از آن كه خدا ما را از آن نجات داد، به خدا دروغ بسته ايم».

در اين جا لازم است يادآور شويم كه اگر چه تمام پيامبران از اهرم هاى ظاهرى و اسباب عادى مانند: صبر و بردبارى، و دعوت پيروان به شكيبايى، و قاطعيت در تصميم گيرى و عمل، و آشتى ناپذيرى درباره اصول مكتب،

1 . هود/54ـ55.
2 . اعراف/89.

صفحه 419

بهره مى گرفتند، امّا در همه حالات توجه كامل داشتند كه ريشه تأثير اين عوامل، در گرو اراده حق تعالى است و هرچه در جهان مى گذرد بايد از اراده او سرچشمه بگيرد، از اين جهت عامل مهمى در زندگى آنان خودنمايى مى كند كه هم اكنون يادآور مى شويم.

4. توكل بر خداوند

مقصود از توكل، واگذارى كارها به خدا است البته نه به اين معنا كه جهان اسباب و مسببات را ناديده بگيريم و پيوسته در انتظار اين باشيم كه دستى از غيب بيرون آيد، و كارى را صورت دهد، زيرا توكل به اين معنا بر خلاف سنت حكيمانه خدا است، اراده حكيمانه او بر اين تعلق گرفته است كه حوادث مادى و فيوض معنوى از طريق اسباب وعلل ويژه تحقق يابند، و ناديده گرفتن اين حلقه ها بر خلاف مشيت او است، از اين جهت بايد يك فرد كوشا درهاى اسباب و علل ظاهرى را به خوبى بزند، و از آن درها وارد شود. ولى در عين حال بداند كه اين اسباب يك رشته امور و ابسته به اراده حق، بيش نيستند، وچه بسا اين اسباب از كار بيفتند و يا انسان در تشخيص اسباب دچار اشتباه شود و يا در مقابل اين اسباب، موانعى ظاهر شود، به خاطر يك چنين زمينه هاى واقعى بايد كار را به خدا بسپارد كه اين اسباب در پرتو مشيت حكيمانه خدا، او را به هدف برساند.

از اين جهت پيامبران پس از تمسك به اسباب و علل طبيعى و عادى و يا اعمال قاطعيت و ابراز سازش ناپذيرى، سرانجام به خدا توكل نموده و آن را سنگ زيرين آسياب تلقى مى كردند كه بر پايه آن سنگ رويين مى تواند تلاش كند و منشأ اثر باشد. اينك در اين مورد آياتى را يادآور مى شويم:

1. نوح آنگاه كه آيات الهى را گوشزد قوم خود كرد و از آنان احساس كبر

صفحه 420

و روى گردانى نمودو آگاه شد كه آنان در صدد حيله و خدعه هستند چنين گفت:

(يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِى وَتَذْكِيرِى بِآياتِ اللّهِ فََعَلَى اللّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَىَّ وَلا تُنْظِرُونِ)¹.

«اى مردم هرگاه مقام و يادآورى هاى من به آيات الهى، براى شما قابل تحمل نيست، قدرت خود و شركاى خود را گرد آوريد، تا كارتان براى شما پنهان نباشد آنگاه به زندگى من پايان بخشيد و مهلت ندهيد(ولى اين كار را نمى توانيد انجام دهيد)».

2. اين نه تنها منطق نوح بود، بلكه شيوه تمام رسولان الهى توكل بر خدا بوده است، آنگاه كه قرآن درباره رسولان اعزام شده به سوى قوم نوح وعاد و ثمود و ملت هاى پس از آنان، سخن مى گويد، يادآور مى شود كه ملت ها، آنان را تكذيب كردند، و به بهانه اين كه پيامبران، آنها را از راه هاى نياكان باز مى دارند، روى برگردانيدند، در اين موقع پيامبران پس از به كار انداختن تمام ابزارهاى تبليغى، توكل بر خدا را پيش گرفته و گفتند:

(وَما لَنا أَلاّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّل الْمُتَوَكِّلُونَ) .²

«چرا ما بر خدا توكل نكنيم در حالى كه ما را به راه هاى خودمان هدايت كرده و ما در برابر آزارهاى شما استقامت مىورزيم و متوكّلان بر خدا تكيه كنند».

1 . يونس/71.
2 . ابراهيم/12; مسئله توكل بر خدا در طريق تبليغ درباره پيامبران ديگر نيز وارد شده است به سوره هاى :هود/65 و 88، يوسف/67، اعراف /89 مراجعه شود. خداوند بزرگ پيامبر اسلام را در نه آيه دستور مى دهد كه به خدا توكل كند به سوره هاى: آل عمران/159، نساء/81، انفال/61، هود/123، فرقان/58، شعراء/217، نمل/79، احزاب 3و48 مراجعه شود.

صفحه 421

5. تبليغ رسالت براى خدا

يكى از شيوه هاى پيامبران در راه تبليغ اين بود كه پيوسته مى گفتند ما اجر و پاداشى نمى خواهيم و اجر و مزد ما با خدا است و در حقيقت منطق يكايك پيامبران اين جمله بود:

(وَما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِىَ إِلاّ عَلى رَبِّ العالَمِينَ) ¹.

«من پاداشى نمى خواهم، پاداش من بر خدا است».

و قرآن اين منطق را در سوره شعرا، از پيامبرانى مانند: نوح (129) هود (128)، صالح (145)، لوط (164)، شعيب (180)، نقل مى كند.

اين شعار آنچنان در ميان ملت ها معروف بود كه حتى زمانى كه فرستادگان مسيح وارد انطاكيه شدند وحبيب بن نجار به آنان ايمان آورد او رو به مردم كرد و گفت:

(اِتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ)².

ًّ«از كسانى كه از شما مزد نمى طلبند و خود هدايت شدگانند پيروى كنيد».

اصولاً انگيزه پيامبران در اين راه، انگيزه الهى و اطاعت فرمان خدا است، در اين صورت اگر هم اجر و پاداشى بر اين اطاعت مترتب شود، بايد از خدا بخواهند نه از مردم.

گذشته از اين هيچ انسانى، هرچه هم انسان والايى باشد، هرگاه كارى را براى خدا صورت دهد، مستحق پاداش نيست، زيرا هستى و تمام متعلقات وى ملك خدا است و از خود چيزى ندارد كه آن را در راه خدا صرف كند و اگر

1 . شعراء/180.
2 . يس/21.

صفحه 422

هم بر اعمال نيك پاداش مقرر شده است از باب لطف و تفضل الهى است.

آرى شعار پيامبر گرامى مانند ديگر پيامبران شعار :

(...ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر وَ ما أَنَا مِنَ المُتَكَلِّفِينَ) ¹.

«من براى ابلاغ رسالت خود مزد نمى خواهم و شما را به زحمت نمى افكنم» بود ولى در عين حال درباره مزد رسالت او سه آيه ديگر هست كه به گونه اى مفسر يكديگر مى باشند.

1.در آيه اى «دوستى خويشاوندان خود» را پاداش تبليغ رسالت خود معرفى كرده و مى فرمايد:

(قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاّ المَوَدَّةَ فِى الْقُربى...) ².

«من پاداشى جز دوستى با خاندان خود از شما نمى خواهم».

2. در آيه ديگر مزد رسالت خود را راهيابى بندگان مؤمن به سوى خدا دانسته و مى فرمايد:

(قُلْ ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِلاّ مَنْ شاءَأَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً) ³.

«بگو من از شما پاداشى نمى خواهم جز آن كه هر كس بخواهد به سوى پروردگار خود راهى بيابد».

3. و در آيه سوم يادآور مى شود كه اين دو پاداش كه خواسته شده است، به ظاهر به نفع او است ولى در حقيقت به نفع خود مسلمانان است. چنان كه مى فرمايد:

(قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْر فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِىَ إِلاّعَلَى اللّهِ...) ⁴.

«بگو پاداشى كه از شما خواسته ام به سود شما است. و اجر من بر كسى جز برخدا نيست».

1 . ص/86.
2 . شورى/23.
3 . فرقان/57.
4 . سبأ/47.

صفحه 423

اكنون از ديدگاه تفسير موضوعى، بايد اين سه آيه را با هم پيوند داد و وحدت و هماهنگى آنها را به دست آورد.

در اين بيان مى توان گفت: دوستى با خاندان رسالت كمالى است كه سود آن در واقع به خود انسان بر مى گردد زيرا در پرتو ارتباط با آنان، از نظر انديشه و عمل تكامل مى يابد، و دوستى با پاكان پاكى آفرين، و با ناپاكان ناپاكى سزاست. بنابر اين مودت فى القربى، هرچند به صورت اجر مطرح شده است، ولى در حقيقت اجر نيست، بلكه كارى است كه سود آن را خود افراد مى برند نه پيامبر و نه ذى القربى، مزد و پاداش آن است كه سود آن به پيامبر بر گردد نه به مسلمانان و دوستداران قربى.

و از جانب ديگر در آيه دوم اجر و پاداش را راه يابى به سوى خدا قرار داده است وچه راهى جز ارتباط با عترت است كه پيوسته با قرآن همراه و قرآن نيز با آن ملازم مى باشد.

اينك هر سه آيه را براى روشن تر شدن مسئله در كنار هم يادآور مى شويم:

1.( لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاّ المَوَدَّةَ فِى الْقُربى...).

2.(ما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إِلاّ مَنْ شاءَأَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً).

3. (...ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْر فَهُوَ لَكُمْ...).

همين طورى كه يادآور شديم واقعيت اين سه آيه به اين امر باز مى گردد كه پيامبر مزدى نخواسته، و تنها براى سعادت مردم به مودت قربى، توصيه كرده كه اين تنها راه وصول آنان به سعادت است.

و در دعاى ندبه به صورت شيوا اين آيات گرد هم آمده و يكديگر را تفسير كرده اند.

صفحه 424

6. خير خواهى و دلسوزى پيامبران

از آنجا كه انگيزه پيامبران، تنها همان خشنودى خداست طبعاً براى تلاش و سعى خود حد و پايانى نخواهند ديد، و از اين جهت همه پيامبران آنچه در توان داشتند در راه هدايت امت به كار مى بردند. خستگى و فرسودگى براى آنان مفهومى نداشت، و زندگى پيامبرانى مانند نوح، ابراهيم ، حضرت كليم، مسيح و پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) اين مسئله را ثابت مى كند. به خاطر اين اصرار، گاهى مورد شكنجه هاى جانكاهى قرار مى گرفتند. ولى منطق آنان اين بود كه :

(...يا قَوْمِ لَقَدْأَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّى وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النّاصِحِينَ) ¹.

«اى مردم من رسالتى را كه از جانب خدا بر عهده داشتم ابلاغ كردم و شما را پند دادم ولى شما ناصحان را دوست نمى داريد».

وبه همين مضمون است آيه هاى 62و 68 سوره اعراف.

وحى الهى علاقه پيامبر الهى را به سعادت و خوشبختى مردم چنين بيان مى كند:

(لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالمُؤْمِنينَ رؤوُفٌ رَحِيمٌ) ².

«پيامبرى از خودتان به سوى شما آمد، رنج هاى شما براى او گران است، بر سعادت شما علاقمند و به مؤمنان رؤوف و مهربان است».

1 . اعراف/79.
2 . توبه/128.

صفحه 425

7. استفاده از ابزارهاى صحيح

پيامبران الهى در طريق تبليغ خود از عقل و خرد مردم بهره مى گرفتند، وبا روشن كردن اذهان آنان، در آنها روح گرايش به خدا را زنده مى كردند. در مجموع سيره پيامبران ديده نشده است كه حتى يك بار از حماقت و بى خردى مردم براى پيشبرد اهداف و مقاصد خود، بهره گرفته باشند.

ولى رهبران بشرى و علاقمندان مناصب و مقامات دنيوى، براى پيشبرد مقاصد خود به هر سو دست مى افكنند و حتى گاهى از مطالب باطل كه خود به آن عقيده ندارند نيز كمك مى گيرند، در جهان امروز رهبران درس خوانده و روشنى هستند كه بت پرستى و گاو پرستى را محكوم مى كنند، و آن را يك نوع سقوط انديشه انسانى مى دانند، امّا وقتى به منصب رهبرى دست مى يابند، «نهرووار» دور گاو مقدس گشته و از معبود باطل آيين هندو تجليل مى كنند، وقتى اعتراض مى شود كه گاو مقدس، از تقدس، فقط لفظ آن را دارد، و چرا تو مانند ديگر هندوها در عيدگاه مقدس شركت كرده و اطراف گاو مى چرخى؟ مى گويد: چون توده مردم به آن عقيده دارند، من نه تنها با آن مخالفت نمى كنم، بلكه با آنان همراه و همگام مى باشم.

و در حقيقت نهروها و گاندى ها، مقام و منصب خود را در گرو پيروى از انديشه هاى عمومى مى دانند و از اين جهت حب مقام، آنان را به چنين شيوه اى فرا مى خواند.

اين مسئله، تازگى ندارد، فرعون مصر، آنگاه كه در برابر منطق موسى به زانو در آمد و كاملاً رسوا گشت، فوراً از حماقت مردم بهره گرفت و پادشاهى خود و چشمه هايى را كه از زير قصر او عبور مى كردند، و ثروتى كه در اختيار داشت به رخ مردم كشيد، و آن را نشانه حقانيت خود دانست همچنان كه فقر و

صفحه 426

تهى دستى موسى را نشانه باطل بودن دعوت او بشمار آورد، در حالى كه هيچ نوع رابطه منطقى ميان استوارى مكتب و ملك و ثروت، و بيپايگى مكتب و تهى دستى و نداشتن ثروت وجود ندارد. امّا چون مردم مصر از نظر فكر و انديشه در درجه پايين بودند، او از همين بى مايگى مردم بهره گرفت و اين سخنان بى پايه را بر زبان جارى كرد.

قرآن ، درباره اين روش ناپسند فرعون چنين مى فرمايد:

(فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقينَ) .¹

«ملت خود را سبك عقل شمرد، و آنان نيز از او پيروى كردند. آنان گروه فاسق و بيرون از اطاعت خدا بودند».

سيره نويسان، در باره پيامبر گرامى مى نويسند: فرزند پيامبر به نام ابراهيم در سن هجده ماهگى چشم از جهان پوشيد پيامبر در مسجد بود كه خبر احتضار فرزندش به وى رسيد، فوراً وارد خانه شد، فرزند را در آغوش گرفت، نگاهى رقت بار به چهره او افكند، اشك از گوشه چشمان او سرازير شد، و اين جمله را گفت: ابراهيم عزيز، دل مى سوزد، چشم مى بارد، امّا سخنى بر خلاف رضاى حق نمى گويم، در همين حالت بود كه روح ابراهيم از بدن جدا شد و به ابديت پيوست جنازه را به مسجد آوردند كه مراسم غسل و تكفين و تدفين را انجام دهند، در اين لحظات آفتاب گرفت، در اين هنگام مردم تصور كردند كه به خاطر عظمت مصيبت پيامبر آفتاب نيز گرفته است، يك چنين انديشه، به نفع پيامبر بود، ومقام او را در نظر مردم بالا مى برد، امّا پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) منزه از آن است كه از جهل مردم براى پيشبرد مقاصد خود بهره بگيرد، علاوه بر اين، آينده علم و دانش كه پرده از روى روابط پديده ها بر

1 . زخرف/54.

صفحه 427

مى دارد، درباره او قضاوت خواهد كرد. در اين جا پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) به خاطر وظيفه وجدانى و الهى، جريان تجهيز ابراهيم را به تأخير انداخت و بر بالاى منبر رفت و فرمود:

«إنَّ الشَّمْسَ وَالقَمَرَ آيَتانِ مِنْ آياتِ اللّهِ لا تَنْخَسِفانِ لِمَوْتِ أَحَد وَلا لِحَياةِ أَحَد...».

اى مردم آفتاب و ماه نشانه هايى از نشانه هاى خدا هستند (آياتى كه بر طبق سنن و قوانينى كه خدا مقرر داشته است حركت مى كنند) و هرگز اين دو براى حيات و مرگ كسى نمى گيرند، يعنى ميان گرفتگى خورشيد و درگذشت فرزندم ابراهيم رابطه اى نيست، هر موقع ماه وا فتاب گرفت نماز بخوانيد.¹

اين نداى الهى ووجدانى پيامبر، مقام او را در هر زمان بالا مى برد، ومردم بيدار اذعان مى كنند كه او مرد حقيقت بود نه دلباخته مقام و طالب نام و نشان.

8. يادآورى نعمت هاى الهى

يكى از ويژگى هاى پيامبران در دعوت به راه توحيد وپرستش خدا و دورى از پرستش غير او، يادآورى نعمت هايى است كه خدا در اختيار بشر نهاده است زيرا پرستش از آن كسى است كه وجود وحيات و زندگى انسان از جانب اوست وچون حيات انسان در گرو نعمت هايى است كه خدا به او ارزانى داشته است، طبعاً پرستش نيز از آن او است و در اين مورد پيامبران مانند هود و صالح تذكراتى دارند كه قرآن يادآور شده است.

1 . سيره حلبى، ج2، ص 348. البته اين يك ضابطه كلى است و هدف اين است كه شيادان از اين حوادث نفع شخصى شيطانى برند، ولى اگر موردى دليل قطعى وارد شده كه مثلاً شهادت امام معصوم در عالم كون مؤثر بوده است پذيرفته خواهد شد.

صفحه 428

هود به قوم خود مى گويد:

(...فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) .¹

و باز مى فرمايد:

(وَاتَّقُوا الَّذِى أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ* أَمَدَّكُمْ بِأَنْعام وَبَنِينَ *وَجَنّات وَعُيُون).²

«از مخالفت خدا بپرهيزيد تا رستگار شويد خدايى كه شما را به آنچه كه مى دانيد مدد داده است، شماها را به وسيله مال و فرزند، و باغها وچشمه ها كمك نموده است».

وصالح پس از آن كه برهان نبوت خود (ناقه ) را به مردم نشان داد، نعمت هاى الهى را به آنان خاطر نشان كرد و فرمود:

(وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عاد وَبَوَّأَكُمْ فِى الأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللّهِ وَ لا تَعْثَوا فِى الأَرْضِ مُفْسِدِينَ).³

«به ياد آوريد كه شما را جانشين قوم عاد نمود، و در زمين جاى داد، در سرزمين هاى هموار آن كاخ ها مى سازيد، و از كوه ها براى خود منزل مى سازيد، پس نعمت هاى خدا را به ياد آوريد، در زمين فساد نكنيد».

يادآورى نعمت هاى الهى يكى از اهرم هاى تبليغى پيامبران بود كه در دو مرحله بر آن تكيه مى كردند: 1. مرحله قبل از گرويدن مردم به آنان،2. مرحله پس از گرايش و ايمان مردم، زيرا پس از ايمان، استوارى و پابرجايى در مسير ايمان، همچنان نياز به تبليغ و توصيه دارد. ويادآورى نعمت هاى الهى نقش

1 . اعراف/69.
2 . شعراء/132ـ134.
3 . اعراف/74.

صفحه 429

مهمى را مى تواند ايفا نمايد.

در اين باره، موسى بن عمران و پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) تذكراتى دارند كه يادآور مى شويم:

1. (وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَومِهِ يا قَومِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً...).¹

«يادآور زمانى كه موسى به قوم خود چنين گفت: نعمت هاى خدا را به يادآوريد كه در ميان شما پيامبرانى برانگيخت و شماها را پادشاهان زمين قرار داد».

نظير اين مضمون در سوره هاى ابراهيم آيه (2) و بقره آيه (40) وارد شده است.

2. پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) از جانب خدا مأمور مى شود تا براى تثبيت ايمان ياران خود، نعمت هاى الهى را يادآور شود چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَومٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ...) .²

«به يادآوريد نعمت هاى خدا را آنگاه كه گروهى دست تعدى به سوى شما دراز كردند و خدا دست آنان را كوتاه ساخت».

نظير اين مضمون در سوره مائده، آيه (7) هم آمده است.

بايد توجه داشت كه يادآورى نعمت و عطايى كه به ديگرى ارزانى مى شود تنها در يك صورت مى تواند با منّت همراه باشد و آن يادآورى نعمت هاى خداوند است ولى در مورد كارهاى نيك كه برخى از افراد براى ديگران انجام مى دهند، منت نهادن نه تنها پسنديده نيست بلكه مذموم و ناپسند است و لذا

1 . مائده/20.
2 . مائده/11.

صفحه 430

پيامبران همه نعمت ها را به خدا نسبت مى دادند، نه به خود، و قرآن از به رخ كشيدن نعمت ها كه موجب اذيت باشد نهى كرده است، چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدقاتِكُمْ بِالمَنِّ وَالأَذى...) .¹

«اى مؤمنان اجر و ثواب صدقات خود را با منت گذاردن و اذيت نمودن باطل نسازيد».

9. يادآورى سرگذشت تبهكاران

اگر بيم هاى اخروى، مايه بيدارى گنهكاران مى شود،يادآورى سرگذشت گنهكاران در اين جهان كه بر اثر نافرمانى گرفتار قهر الهى شده اند نيز موجب هدايت و بازگشت به معنويت مى گردد. و يكى از اهداف بزرگ قرآن در بيان قصه ها و سرگذشت ها، عبرت گيرى و پند آموزى است تا همه افراد متوجه باشند كه سرنوشت هوا و هوس، و طغيان و تجاوز در همه جا يكى است، و اين مسئله،در قرآن آياتى را به خود اختصاص داده كه ما در بيان سرگذشت زندگى پيامبران به آن اشاره خواهيم كرد و در اين جا به عنوان نمونه برخى را يادآور مى شويم:

1. شعيب به قوم خود چنين مى گويد:

(وَيا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِى أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْل ما أَصابَ قَوْمَ نُوح أَوْ قَومَ هُود أَوْ قَومَ صالِح وَما قَوم لُوط مِنْكُمْ بِبَعيد).²

«اى قوم،مخالفت شما با من سبب نشود كه به عذابى مانند عذاب قوم نوح و هود و صالح گرفتار شويد، و سرگذشت قوم لوط از شما دور نيست».

2. پيامبر گرامى از جانب خدا مأمور شد كه به مردم بگويد: اندكى در زندگى اقوام گذشته بيانديشند وسرانجام زندگى تكذيب كنندگان پيامبران را از

1 . بقره/264.
2 . هود/89.

صفحه 431

نزديك ببينند، چنان كه مى فرمايد:

(قُلْ سِيرُوا فِى الأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبينَ) .¹

و به همين مضمون است آيه 69 از سوره نمل.

گاهى قرآن به صورت عمومى دستور بررسى زندگانى ملت هاى گذشته را داده و مى فرمايد:

(...فَسِيرُوا فِى الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ).²

«در زمين سير كنيد و سرانجام تكذيب كنندگان را بنگريد».

اين نوع تبليغ آنگاه مؤثرتر خواهد بود كه افراد مورد تبليغ از نظر نوع گناه، شبيه گذشتگان باشند كه طبعاً از نظر كيفر سرنوشت مشابهى خواهند داشت.

و نيز يادآور مى شويم كه همين طور كه يادآورى سرگذشت تبهكاران، مايه بيدارى گروهى مى گردد، يادآورى روزگار خوش اقوامى كه بر اثر طاعت زندگى سعادتمندانه داشتند، نيز موجب گرايش انسانها به سوى هدايت و اطاعت خواهد بود و آيه ياد شده در زير گوياى اين مطلب نيز هست.

(وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِوَذَكِّرْهُمْ بِأَيّامِ اللّهِ إِنَّ فِى ذلِكَ لآيات لِكُلِّ صَبّارشَكُور) .³

«ما موسى را با دلايل روشن خود برانگيختيم تا قوم خود را از تاريكى ها به روشنى وارد سازد، و روزهاى خدا (اعم از نقمت و نعمت) را يادآورى كند، و در يادآورى براى افراد بردبار و سپاسگزار نشانه هاى هدايت است».⁴

1 . انعام/11.
2 . نحل/36.
3 . ابراهيم /5.
4 . ايام اللّه روزهايى است كه به نوعى بيانگر حوادثى است كه مظاهر صفات جمال و جلال الهى مى باشد و قهر يا رحمت خدا را به روشنى نشان مى دهند.

صفحه 432

10. دعوت به آيين واحد

عنصر وحدت و يگانگى در منطق پيامبران براى خود جلوه هاى فراوانى دارد كه مى توان به گونه ياد شده در زير بيان كرد:

1. تمام پيامبران براى بسط كلمه توحيد برانگيخته شده و قرآن به اين حقيقت تصريح كرده مى فرمايد:

(وَلَقَدْ بَعَثْنا فِى كُلِّ أُمَّة رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ...).¹

«در ميان هر ملتى پيامبرى برانگيختيم(تا به آنان بگويند) خدا را بپرستيد و از پرستش بت ها (غير خدا) بپرهيزيد».

در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ).²

«از پيامبران پيشين بپرس آيا جز پرستش خداى رحمان، به پرستش خدايان ديگر دستور داده بوديم؟».

منطق پيامبرانى مانند: نوح، هود، صالح، و شعيب همگى اين بود كه (ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ) .³

دعوت به خداى يگانه يكى از جلوه هاى توحيد در آيين همه پيامبران است، از برخى از آيات استفاده مى شود كه گرايش به خداى يگانه آيين فطرى است و شرك وگرايش به كثرت در آلهه، انحراف از فطرت است، قرآن پس از آن كه يادآور مى شود كه آيين توحيد، آيين فطرت است، گروهى را كه از آن جدا

1 . نحل/36.
2 . زخرف/45.
3 . به سوره اعراف، آيه هاى 59، 65، 73، 85 رجوع شود.

صفحه 433

شده اند توبيخ نموده و مى فرمايد:

(وَلا تَكُونُوا مِنَ المُشْرِكِينَ* مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْب بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ) .¹

«از مشركان مباشيد، آنان كه در دين متفرق گرديده و هر دسته به آنچه نزد او بود خشنود گرديد».

2. جلوه ديگر از دعوت پيامبران به وحدت و يگانگى، اين بود كه همگى به تبليغ يك آيين مبعوث شده اند و همگى به يك دين به نام اسلام دعوت كرده اند و اگر تفاوتى هست، تفاوت در شريعت ها و به اصطلاح آبشخورها است و گرنه فيض جارى در مجارى وحى به سوى بندگان، از نظر و اقعيت يكى است. چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلامُ).²

3. يكى ديگر از مظاهر وحدت در دعوت هاى انبيا اين بود كه هر يك از آنان مردم را به ايمان به پيامبران ديگر دعوت نموده اند، و بايد همه امت ها به استوارى تمام شرايع ايمان بياورند. چنان كه مى فرمايد:

(...لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) .³

اينها يك رشته جلوه هاى توحيد است كه در منطق پيامبران ديده مى شود. در كنار اين جلوه هاى وحدت، مسئله توحيد در كلمه است كه پيروان خود را به آن سفارش مى كرده اند، و به خاطر اهميتى كه دارد، آن را مستقلاً مورد بحث قرار مى دهيم.

1 . روم/31ـ32.
2 . آل عمران/19.
3 . آل عمران/84.

صفحه 434

11. وحدت و يگانگى امت

جاى شك نيست كه آب هاى ضعيف و باريك، كارساز نيستند، ولى آنگاه كه در نقطه اى گرد آمدند، نيروى عظيمى را تشكيل مى دهند، نيروهاى انسانى در يك جامعه نيز همين حكم را دارند، و به همين جهت تمام داعيان ومصلحان جهان، طرفدار وحدت كلمه بوده و پيوسته از تفرقه افكنى نكوهش مى كردند. اين مطلب در منطق تمام پيامبران به نوعى جلوه گر است از باب نمونه مى توان برخورد هارون با قوم خود را يادآور شد. آنگاه كه در غياب موسى گروهى ازجاده توحيد منحرف شده و راه شرك را در پيش گرفتند، او با اين كه به شدت ناراحت بود امّا با اين مسئله برخورد بسيار ملايمى داشت، وحفظ وحدت كلمه و پرهيز از ظهور خلاف و شقاق را بر اعمال خشونت در برابر منحرفان ترجيح داد، تا موسى بن عمران از ميقات باز گردد و هر نحوى مصلحت بداند اقدام كند.

وقتى موسى به وى اعتراض كرد كه چرا آنان را از اين كار زشت به عنف و شدت باز نداشتى در پاسخ چنين گفت:

(...إِنِّى خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِى إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَولِى).¹

«از آن ترسيدم كه به من بگويى چرا در ميان بنى اسرائيل تفرقه افكندى و مراقب سفارش من نشدى؟».

امّا دعوت به وحدت در زندگى پيامبر اسلام، جلوه خاصى دارد و رسول گرامى در اين راه گامهايى برداشت كه يادآور مى شويم:

نخست ميان اوس و خزرج تفاهم و دوستى ايجاد كرد. آنگاه ميان مهاجران و انصار پيمان اخوت و برادرى بست، وحى الهى به اين هم اكتفا

1 . طه/94.

صفحه 435

نكرد بلكه همه جامعه با ايمان را برادر خواند و فرمود:

(إِنَّما الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ...) .¹

آنگاه به عنوان يك برنامه كلى به جامعه با ايمان چنين خطاب كرد:

(واعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْكُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَة مِنَالنّارِفَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) .²

«همگى به ريسمان خدا چنگ بزنيد، و از هم جدا نشويد، نعمت هاى خدا را در حق خود به ياد آوريد، آنگاه كه دشمنان يكديگر بوديد، قلب هاى شما را به هم الفت داد و در پرتو نعمت خدا برادر يكديگر شديد، و بر لب گودال آتش بوديد كه شما را از آن نجات داد، و خدا آيات خود را چنين بيان مى كند تا هدايت شويد».

( وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ) .³

«و از آنان نباشيد كه گروه گروه شدند و پس از آمدن دلايل روشن، راه اختلاف پيش گرفتند براى آنها عذاب بزرگى است».

چه خطابى لذيذتر و شيرين تر و جهانى تر از اين خطاب قرآن كه مى فرمايد:(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً)گويى همه انسان ها بدون گرايش به آيين وحى در چاه ضلالت و گمراهى هستند و آيين خدا ريسمانى است كه اگر بر آن دست زنند، از چاه ضلالت بيرون مى آيند. و به گفته سنايى:

از چاه شور اين جهان، بر حبل قرآن زن تو دست *** كاى يوسف، آخر بهر توست اين حبل در چاه آمده

1 . حجرات/10.
2 . آل عمران/103.
3 . آل عمران/105.

صفحه 436

قرآن در آيه ديگر مى فرمايد:

(وَأَطِيعُوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرينَ) .¹

«خدا و رسول او را اطاعت كنيد و با هم نزاع نكنيد، كه در نتيجه ضعيف گرديده، و نفوذ كلام و قدرت شما از دست مى رود، و پايدارى كنيد، كه خدا صابران را دوست دارد».

با توجه به اهميت وحدت و اخوت، پيامبر گرامى عنايت عجيبى به وحدت نشان داده كه يادآورى نمونه هايى از آن، سازنده خواهد بود، اينك نمونه هايى را يادآور مى شويم.

1. در جنك با قبيله «بنى المصطلق» پس از پيروزى مسلمانان بر مشركان، ميان دو نفر از مهاجر و انصارى درگيرى لفظى رخ داد. اين دو نفر به شيوه عصر جاهلى، قبيله خود را به كمك خويش طلبيدند. نداى تفرقه افكنى آنان، آن هم در سرزمين دشمن شكست خورده،به گوش پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) رسيد و فوق العاده او را متأثر ساخت. پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: به اين نداهاى خبيثانه اعتنا نكنيد، اين ها شعار جاهلى است. آنگاه براى زدودن انديشه تلخ گروه گرايى از مغز آنان، در همان لحظه كه نيمروز گرم بود، فرمان حركت داده پس از طى يك مسافت طولانى كه كاملاً بى سابقه بود فرمان فرود صادر شد، و از فرط خستگى همه را خواب ربود، به گونه اى كه پس از بيدارى، ازآن حادثه تلخ چيزى، جز به صورت كم رنگ در خاطره ها وجود نداشت، و پيامبر با اين تدبير بار ديگر وحدت اسلامى را تحكيم نمود.²

2. جوانان اوس و خزرج در پرتو آيين وحدت بخش اسلام، پس از

1 . انفال/46.
2 . سيره ابن هشام، ج3، ص 303.

صفحه 437

جنگ و نزاع هاى طولانى، دست وحدت و برادرى به يكديگر داده و در كمال صفا و دوستى زندگى مى كردند، روزى در بيرون مسجد پيامبر دور هم حلقه زده بودند و گل مى گفتند و گل مى شنيدند، يكى از سران يهود ساكن مدينه به نام «شاس» از ديدن اين منظره سخت ناراحت شد. يك جوان يهودى را تحريك كرد كه وارد حلقه آنان شود و با تجديد خاطره هاى تلخ جنگ هاى دو قبيله در عصر جاهليت، تخم نفاق در ميان آنان بيفشاند، آن جوان يهودى نقش خود را به خوبى ايفا كرد، به گونه اى كه در پايان همان جلسه، كار به مشاجره و نزاع كشيد، و جوانان هر دو گروه دست به قبضه شمشير بردند و نزديك بود كه درگيرى آغاز شود. وقتى پيامبر از ماجرا آگاه شد خود را به ميان آنان رساند و با نداى بلند گفت:

«اللّه اللّه أَبِدَوى الجاهليَّةِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ بَعَدَ أَنْ هَداكُمُ اللّهُ بِالإِسْلامِ وَأَكْرَمَكُمْ بِهِ وَقَطَعَ بِهِ عَنْكُمْ أَمْرَ الجاهليَّةِ وَاستَنْقَذَكُمْ مِنَ الكُفْرِ وَأَلَّفَ بِهِ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ».

«شما را به خدا! شما را به خدا! آيا با اين كه من در ميان شما هستم، ادعاهاى جاهليت را زنده مى كنيد در حالى كه خدا شما را به وسيله اسلام هدايت كرد، و گرامى داشت و روابط عصر جاهليت را گسست و شما را از كفر نجات داد، و دلهايتان را به هم نزديك ساخت».¹

اين نه تنها پيامبر بزرگ اسلام بود كه در راه وحدت، گام هاى بلندى برداشت و با كوشش بى دريغ، عوامل تفرقه را درهم شكست، بلكه پس از او وصى و جانشين آن حضرت على (عليه السلام) نيز تمام همت و تلاش خود را در اين راه به كار برد. و درست در همين راستا بود كه سكوت تلخ (25) ساله را برگزيد تا وحدت جامعه اسلامى را حفظ نمايد. چنان كه مى فرمايد:

«سَأَصْبِرُ ما لَمْ أَخَفْ على جَماعَتِكُمْ»² .

«تا زمانى كه حفظ وحدت ايجاب كند، صبر خواهم كرد».

1 . همان، ج2، ص 250.
2 . نهج البلاغه، خطبه 169.

صفحه 438

آن حضرت در خطبه اى جامع، تاريخ امت هاى پيشين را يادآور شده و عوامل پيروزى و شكست آنها را گوشزد كرده و از آن جمله از وحدت به عنوان يكى از مهم ترين عوامل پيروزى و از تفرقه به عنوان يكى از مهم ترين عوامل شكست ياد نموده است.چنان كه مى فرمايد:

در تاريخ گذشتگان بنگريد كه چگونه بودند. آنگاه كه افراد، متحد، و خواسته ها هماهنگ، و دل ها معتدل و دست ها پشتيبان يكديگر و شمشيرها كمك كننده هم، و ديده ها عميق و تيز، و اراده ها استوار بود. آيا فرمانروايان زمين نبودند، ولى بنگريد كه سرانجام كار آنان به كجا انجاميد، آنگاه كه تشتت كلمه جايگزين وحدت شد، و به گروه هاى مختلف و متخاصم پراكنده شدند، (در اين حال) خداوند لباس كرامت را از تن آنان بيرون كرد، و نعمت هاى خود را از آنان گرفت. و اينك سرگذشت آنان، مايه عبرت پند آموزان است.¹

1 . همان، خطبه191(قاصعه).

صفحه 439

(24)

مؤثرترين گروه هاى مخالف با پيامبران

آيات موضوع

1. (وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً شَياطِينَ الإِنْسِ وَالجِنّ يُوحِى بعْضُهُمْ إِلى بَعْض زُخْرَفَ الْقَولِ غُرُوراً...)(انعام/112).

2. (وَما أَرْسَلْنا فى قَرْيَة مِنْ نَذِير إِلاّقالَ مُتْرَفُوها إِنّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ)(سبأ/34).

3. (وَكَذلِكَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فى قَرْيَة مِنْ نَذِير إِلاّقالَ مُتْرَفُوها إِنّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّة وَإِنّا على آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ)(زخرف/23).

4. (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِى حاجَّ إِبْراهيمَ فى رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ...) (بقره/258).

5. (وَإِنَّ فِرْعَونَ لَعال فِى الأَرْضِوَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفينَ)(يونس/83).

صفحه 440

6. (إِنَّ فِرْعَونَ عَلا فِى الأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً...)(قصص/4).

7. (وقارُونَ وَفِرْعَونَ وَهامانَ وَلَقَدْ جائَهُمْ مُوسى بِالبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِيالأَرْضِ وَ ما كانُوا سابِقينَ)(عنكبوت/39).

8. (قالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَومِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنّا بِما أُرْسِلَ بهِِ مُؤْمِنُونَ)(اعراف/75).

9. (قالَ المَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَومِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا...) (اعراف/88).

10. (...يا قَومِ أَلَيْسَ لِى مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الأَنْهارُ تَجْرى مِنْ تَحْتِى أَفَلا تُبْصِرُونَ)(زخرف/51).

11. (...إِنَّ المَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ...)(قصص/20).

12. (قالَ الْمَلأُ مِنْ قَومِ فِرْعَونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ)(اعراف/109).

13. (وَقالَ الْمَلأُ مِنْ قَومِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا في الأَرْضِ...)(اعراف/127).

14. (قالَ المَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّا لَنَريكَ فى سَفاهَة) (اعراف/66).

صفحه 441

15.(فَقالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إِلاّبَشَراً مِثْلَنا...) (هود/27).

16.(فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوماً فاسِقينَ)(زخرف/54).

17. (...رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونا السَّبِيلا)(احزاب/67).

18. (وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَكُلِّ جَبّار عَنِيد)(هود/59).

19. (...لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنّا مُؤْمِنِينَ)(سبأ/31).

20. (...إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً...) (سبأ/33).

21. (اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ...) (توبه/31).

22. (وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِى الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ) (مائده/62).

23. (لَولا يَنْهاهُمُ الرَّبّانِيُّونَ وَالأَحْبارُ عَنْ قَولِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ) (مائده/63).

24. (...وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِما عَقَلُوهُ...)(بقره/75).

25. (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِاللّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّايَكْسِبُونَ) (بقره/79).

26. (وَلَمّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرينَ) (بقره/89).

27. (الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ)(بقره/146).

صفحه 442

28. (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ البَيِّناتِ وَالهُدى مِنْ بَعْدِما بَيَّنّاهُ لِلنّاسِ فِى الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ)(بقره/159).

29. (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْكِتابِوَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ إِلاّ النّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ)(بقره/174).

30.(وَلَمّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ كِتابَ اللّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ)(بقره/101).

ترجمه آيات

1.«ما براى هر پيامبرى دشمنى از شياطين انس و جن قرار داديم، آنان از راه فريب به يكديگر سخنان بى اساس و فريبنده را القا مى كردند».

2.«براى هيچ آبادى، پيامبر بيم دهنده اى نفرستاديم مگر اين كه افراد دارا و خوشگذران به آنها گفتند: ما به رسالت شما كافريم».

3.«ما پيش از تو به هيچ نقطه اى پيامبر بيم دهنده اى اعزام نكرديم، مگر اين كه نعمت زده هاى آنان گفتند ما پدران خود را بر شيوه اى يافته ايم و از آنها پيروى خواهيم كرد».

4.«آيا نمى نگرى به آن كس كه خدا به او «حكومت» داده بود، با ابراهيم درباره پروردگارش به نزاع برخاست».

5.«فرعون در روى زمين برترى طلب و خودخواه و از مسرفان بود».

صفحه 443

6.«فرعون در روى زمين برترى جسته و مردم را گروه گروه نمود (گروهى را به بردگى گرفت)».

7.«موسى با دلايل روشن به سوى قارون و فرعون وهامان آمد، آنان در زمين كبر ورزيدند».

8.«اشراف مستكبر از قوم صالح به مستضعفان مؤمن به وى گفتند، واقعاً مى دانيد كه صالح از جانب پروردگارش آمده است؟ گفتند: آرى ما به دين او مؤمن هستيم».

9.«اشراف مستكبر قوم شعيب به او گفتند: تو و گروهى را كه به تو ايمان آورده اند از شهر بيرون مى كنيم».

10.«اى مردم، حكومت مصر و اين نهرهايى كه از زير قصر من جارى است از آن من نيست؟ چرا نمى بينيد؟!».

11.«مؤمن آل فرعون به موسى گفت:سران قوم، عليه تو توطئه مى كنند».

12. اطرافيان فرعون گفتند: «بيشك، اين ساحرى ماهر و دانا است».

13.«سران قوم فرعون به وى گفتند: آيا موسى و بستگان او را آزاد مى گذارى كه در زمين فساد كنند؟».

14.«سران كافر از قوم هود به وى گفتند: ما در تو بى خردى مى بينيم».

15. «سران كافر از قوم نوح به وى گفتند ما تو را جز بشر معمولى نمى دانيم».

16.«او قوم خود را سبك خرد شمرد آنان نيز پيروى كردند، آنان افراد فاسقى بودند».

17.«پروردگارا! ما سروران و بزرگان خود را اطاعت كرديم، و آنها ما را گمراه كردند».

صفحه 444

18.«اين سرگذشت قوم عاد است كه آيات پروردگار خود را انكار كرده و با رسولان او به مخالفت برخاسته و پيرو فرمان هر ستمگر عنودى شدند».

19.«اگر شما نبوديد ما ايمان مى آورديم».

20.«شما به ما دستور مى داديد كه به خدا كفر ورزيم و براى او شريكانى قائل شويم».

21.«اهل كتاب علماى دين خود را خدايان خود گرفته اند».

22.«گروه كثيرى از آنان (اهل كتاب) را مى بينى كه به سوى گناه و تجاوز به حقوق، و خوردن مال حرام مى شتابند، چه كار بدى انجام مى دهند».

23.«چرا علماى خداپرست و دانشمندان دينى، آنان را از گفتار ناروا و خوردن حرام باز نمى دارند؟ آنها نيز چه كار زشتى انجام مى دهند».

24.«گروهى از آنان كلام خدا را مى شنيدند و پس از انديشيدن آن را تحريف مى كردند».

25.«واى بر كسانى كه كتاب آسمانى را به دست خود مى نويسند. آنگاه مى گويند اين كتاب (تحريف شده) از جانب خدا است، تا آن را به بهاى ناچيزى بفروشند، واى بر آنان از آنچه كه نوشته اند و واى بر آنان از آنچه به دست آورده اند!».

26.«وقتى كتابى از جانب خدا كه تصديق كننده كتابى بود (آيات مربوط به نبوت خاتم) كه همراه داشتند، آمد(به انكار آن برخاستند) و قبلاً به وسيله همين بشارت ها بر افراد كافر نويد پيروزى خود را مى دادند. وقتى آنچه را كه قبلاً شناخته بودند به سوى آنان آمد، به آن كفر ورزيدند پس لعنت خدا بر كافران باد».

27.«به آنان كه كتاب داده ايم (پيامبر) را مانند فرزندان خود مى شناختند،

حقا كه گروهى از آنان در حالى كه مى دانند، حق را پنهان مى كنند».

28.«كسانى كه دلايل و نشانه ها را پس از آن كه براى مردم در كتاب بيان كرديم پنهان مى كنند، خدا و لعنت كنندگان بر آنان لعنت مى فرستند».

29. «كسانى كه آنچه را كه ما در كتاب خود براى مردم فرو فرستاديم مخفى مى سازند، و آن را به بهاى كمى مى فروشند، آنان در حقيقت جز آتش چيزى نمى خورند، و خدا روز قيامت با آنان سخن نمى گويد و آنان را پاكيزه نمى سازد. و براى آنان عذاب دردناكى است».

30.«آنگاه كه پيامبرى از جانب خدا آمد تصديق كننده كتابى بود كه با آنان بود، گروهى از اهل كتاب، كتاب خدا را پشت سر انداختند، گويا از آن اطلاعى ندارند».

صفحه 445

بررسى و تفسير آيات

هيچ دعوت اصلاح طلبانه اى در جهان نمى تواند موافقت تمام افراد را جلب كند، زيرا هر نوع دعوت، قهراً منافع مادى گروهى را به خطر مى افكند و طبعاً به مخالفت بر مى خيزند، بنابر اين انتظار اين كه همه انسان ها دعوت هاى پيامبران را لبيك بگويند انتظارى بى مورد است بلكه موافقت انسان هاى عاقل و بى غرض و حق جو، كافى است.

از روزى كه پيامبران نداى حق و عدالت سر دادند، دو گروه بيش از همه به مخالفت برخاستند:

1. گروه مترفان.

2. مستكبران.

«مترفان» گروهى بودند كه به خاطر امكانات مادى به راحت طلبى عادت كرده و در اشباع غرايز، از حد تجاوز مى كردند در حالى كه گروه مستكبران عناصر سياسى بودند كه به منصب و مقام خود فكر مى كردند، و آن را بر همه چيز مقدم مى داشتند قرآن اگر چه از مخالفانى به نام «مجرمان»، «كافران»، «فاسقان» نام برده است، ولى همه اين گروه ها تحت عنوان «مترفان» و «مستكبران» قرار مى گيرند، و البته گروه ساده لوح و بى اراده، آلت دست اين دو گروه بودند و در نتيجه در صف مخالفان مى ايستادند، اينك به تشريح آيات مربوط به مخالفان پيامبران مى پردازيم، و قبلاً نكته اى را يادآور مى شويم و آن اين كه:

گاهى تصور مى شود كه مخالفان پيامبران، شيطانهاى بشرى بودند، در حالى كه از برخى از آيات استفاده مى شود كه دايره مخالفت گسترده تر از اين بود، و شياطين جن نيز به مخالفت با آنها

صفحه 446

بر مى خاستند، حالا مخالفت آنها چگونه بود؟ فعلاً برا ى ما مطرح نيست چنان كه مى فرمايد:

(وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً شَياطِينَ الإِنْسِ وَالجِنّ يُوحِى بعْضُهُمْ إِلى بَعْض زُخْرَفَ الْقَولِ غُرُوراً...) .¹

«ما براى هر پيامبرى دشمنى از شياطين انس و جن قرار داديم، آنان از راه فريب به يكديگر سخنان بى اساس و فريبنده را القا مى كردند».

بنابر اين آنان در خارج از محدوده بشر نيز دشمنانى داشته اند، و بلكه چنان كه از برخى آيات قرآن استفا ده مى شود پيامبران پيروان و ياران غير بشرى (از جن) داشته اند.²

اكنون با توجه به نكته ياد شده، آيات مربوط به مخالفان بشرى را مورد بررسى قرار مى دهيم:

1. مترفان

«مترف» از ماده «ترف» به معنى نعمت است، طبعاً مقصود، افراد ثروتمند و غرق در نعمتى است كه در سايه فزونى آن، راه طغيان را پيش گرفته و در اشباع غرايز خود رادع و مانعى نمى بينند.

قرآن به مخالفت اين گروه چنين اشاره مى كند:

(وَما أَرْسَلْنا فى قَرْيَة مِنْ نَذِير إِلاّقالَ مُتْرَفُوها إِنّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ).³

«براى هيچ آبادى، پيامبر بيم دهنده اى نفرستاديم مگر اين كه افراد دارا و خوشگذران به آنها گفتند: ما به رسالت شما كافريم».

1 . انعام/112.
2 . به سوره جن آيات 1ـ16 رجوع شود.
3 . سبأ/34.

صفحه 447

و باز مى فرمايد:

(وَكَذلِكَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فى قَرْيَة مِنْ نَذِير إِلاّقالَ مُتْرَفُوها إِنّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّة وَإِنّا على آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ).¹

«ما پيش از تو به هيچ نقطه اى پيامبر بيم دهنده اى اعزام نكرديم، مگر اين كه نعمت زده هاى آنان گفتند ما پدران خود را بر شيوه اى يافته ايم و از آنها پيروى خواهيم كرد».

همين طور كه يادآور شديم، «ترف» با طغيان رابطه مستقيم دارد خصوصاً آنگاه كه جوانى و بيكارى نيز به آن ضميمه شود، اينجاست كه به طغيان منتهى مى گردد و به قول شاعر عرب:

انّ الشباب والفراغ والجدة *** مفسدة للمرأ أىَّ مفسدة

جوانى و بيكارى و ثروتمندى *** براى إنسان چه فسادانگيز است!

2. مستكبران

گروه ديگر كسانى بودند كه مناصب و مقامات سياسى و ادارى كشور را در دست داشتند چه بسا از ثروت دنيا هم بهره چندانى نداشتند، ولى به خاطر حفظ مقام مخالفت مى كردند. و قرآن به شيوه خود كه هر كجا كه به نمونه گويى مى پردازد پيوسته نمونه هاى بارزى را مطرح مى كند چه در جانب حق و چه در جانب باطل، در اين مورد نيز نمرود و فرعون را مطرح مى كند كه اولى معاصر با ابراهيم و دوم معاصر با موسى بوده است.

درباره نمرود خدا روى كلمه «ملك دارى» كه به معنى حاكم بودن او است تكيه مى كند و از اين طريق انگيزه مخالفت را بيان مى كند. چنان كه

1 . زخرف/23.

صفحه 448

مى فرمايد:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِى حاجَّ إِبْراهيمَ فى رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ...) .¹

«آيا نمى نگرى به آن كس كه خدا به او «حكومت» داده بود، با ابراهيم درباره پروردگارش به نزاع برخاست».

در مورد فرعون كه نمونه بارز مخالف رسالت بود، از كلمات «عال» و «علا» و «استكبار» بهره گرفته است، كه همگى حاكى از روحيه ناسازگارى با حق و حقيقت است، زيرا مقام به دست، فقط مقام را به رسميت مى شناسد، حتى حق و حقيقت را براى مقام مى خواهد اينك آيات وارد در اين باره:

1. (...وَإِنَّ فِرْعَونَ لَعال فِى الأَرْضِوَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ).²

«فرعون در روى زمين برترى طلب و خودخواه و از مسرفان بود».

2. (إِنَّ فِرْعَونَ عَلا فِى الأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً...).³

«فرعون در روى زمين برترى جسته و مردم را گروه گروه نمود (گروهى را به بردگى گرفت)».

3.(وقارُونَ وَفِرْعَونَ وَهامانَ وَلَقَدْ جائَهُمْ مُوسى بِالبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِيالأَرْضِ وَ ما كانُوا سابِقينَ) .⁴

«موسى با دلايل روشن به سوى قارون و فرعون وهامان آمد، آنان در زمين كبر ورزيدند».

قرآن گاهى مخالفان را بدون ذكر نام، به استكبار توصيف كرده و مى فرمايد:

4.(قالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَومِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ

1 . بقره/258.
2 . يونس/83.
3 . قصص/4.
4 . عنكبوت/39.

صفحه 449

أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنّا بِما أُرْسِلَ بهِِ مُؤْمِنُونَ).¹

«اشراف مستكبر از قوم صالح به مستضعفان مؤمن به وى گفتند، واقعاً مى دانيد كه صالح از جانب پروردگارش آمده است؟ گفتند: آرى ما به دين او مؤمن هستيم».

و در باره مخالفان شعيب مى فرمايد:

5. (قالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَومِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا...) .²

«اشراف مستكبر قوم شعيب به او گفتند: تو و گروهى را كه به تو ايمان آورده اند از شهر بيرون مى كنيم».

در همه اين موارد انگيزه مخالفت، استكبار است كه روشن ترين تجلى آن مقام دارى و مقام خواهى و حكومت بر مردم است كه با حكومت پيامبران سازگار نيست. حتى قارون كه در اين آيات به عنوان مستكبر معرفى شده است، از اين نظر است كه ثروت او براى وى خدم و حشمى ايجاد كرده بود كه در صورت گرايش واقعى به موسى، اين قدرت براى او پايدار نبود.

در برخى از آيات هر چند كلمه «استكبار» نيامده است ولى جمله هايى وارد شده است كه بيانگر استكبار آن گروه است. مثلاً آنگاه كه فرعون در ميدان احتجاج با موسى مغلوب گشت فوراً حاكميت خود را بر مصر، به رخ مردم كشيد و گفت:

(...يا قَومِ أَلَيْسَ لِى مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الأَنْهارُ تَجْرِى مِنْ تَحْتِى أَفَلا تُبْصِرُونَ) .³

«اى مردم، حكومت مصر و اين نهرهايى كه از زير قصر من جارى است از آن من نيست؟ چرا نمى بينيد؟!».

1 . اعراف/75.
2 . اعراف/88.
3 . زخرف/51.

صفحه 450

در برخى از آيات، ريشه مخالفت«طغيان» معرفى شده است، مسلماً طغيان يك پديده روحى است كه يكى از دو چيز سبب آن مى باشد، يا كبر و مقام خواهى كه او را به ناديده گرفتن مرزهاى حق و باطل وادار مى سازد، ويا «ترف» و ثروت اندوزى و اشباع غرايز مايه طغيان خواسته هاى نفسانى مى باشد.

تا اين جا با انگيزه هاى مخالفت كه همان ترف و استكبار است آشنا شديم.

3. مخالفت ملأ

در برخى از آيات سخن روى «ملأ» متمركز شده است كه بايد به گونه اى در مورد آن بحث كرد.

«ملأ» در لغت عرب گروهى را مى گويند كه عظمت آنان چشمگير باشد، چنان كه مى فرمايد:

(إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ...) .¹

مؤمن آل فرعون به موسى گفت:«سران قوم، عليه تو توطئه مى كنند».

ولى مخالفت «ملأ» با رسولان الهى به خاطر يكى از دو انگيزه پيشين بوده است. يا بر اثر اتراف و اعيان منشى و راحت طلبى² بوده و يا اين كه قدرت هاى سياسى را قبضه كرده بودند. اينك برخى از آيات مربوط به ملأ را

1 . قصص/20.
2 . گواه بر اين مطلب آيه 88 سوره يونس است كه ملأ قوم فرعون را به كسانى كه ثروت فزونى دارند توصيف مى كند و مى فرمايد:(وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ أَتَيْتَ فِرْعَونَ وَمَلاَُهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فى الحَياةِ الدُّنيا...) و نيز در باره مخالفان موسى يادآور مى شود كه آنان ملأ (قدرت طلب) بودند. چنان كه مى فرمايد:(ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطان مُبين* إِلى فِرْعَونَ وَمَلإِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوماً عالينَ)(مؤمنون/45ـ46).

صفحه 451

يادآور مى شويم:

1. (قالَ الْملأُمِنْ قَومِ فِرْعَونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ).¹

«سران قوم فرعون گفتند موسى جادوگر دانايى است».

2. وباز مى فرمايد:

(وَقالَ الْمَلأُ مِنْ قَومِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فى الأَرْض...).²

«سران قوم فرعون به وى گفتند: آيا موسى و بستگان او را آزاد مى گذارى كه در زمين فساد كنند؟».

3. و باز مى فرمايد:

(قالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّا لَنَريكَ فى سَفاهَة...) .³

«سران كافر از قوم هود به وى گفتند: ما در تو بى خردى مى بينيم».

4. و در باره نوح مى فرمايد:

(فَقالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إِلاّ بَشَراً مِثْلَنا...) .⁴

«سران كافر از قوم نوح به وى گفتند ما تو را جز بشر معمولى نمى دانيم».

4. فريب خوردگان ساده لوح

اهرم مخالفت در دست گروه هاى مترف و مستكبر بود، ولى آنان نه تنها خود گمراه بودند بلكه ديگران را نيز گمراه مى كردند و اصولاً غالب افراد جامعه را ساده لوحانى تشكيل مى دهند كه تحت تأثير روش صاحبان زر و زور قرار

1 . اعراف/109.
2 . اعراف/127.
3 . اعراف/66.
4 . هود/27.

صفحه 452

مى گيرند.و از آنجا كه استقلال مالى و سياسى ندارند، قهراً استقلال فكرى خود را نيز از دست مى دهند. قرآن گروهى را يادآور مى شود كه آلت دست دو گروه پيشين بوده و فريب ضلالت هاى آنان را مى خورند كه برخى را يادآور مى شويم:

درباره فرعون كه خود گمراه و سردسته مخالفان موسى بود، مى فرمايد:

(فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوماً فاسِقِينَ) .¹

«او قوم خود را سبك خرد شمرد آنان نيز پيروى كردند، آنان افراد فاسقى بودند».

در روز قيامت گروهى كه محكوم به آتش مى شوند، به خدا چنين خطاب مى كنند:

(...رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونا السَّبِيلا).²

«پروردگارا! ما سروران و بزرگان خود را اطاعت كرديم، و آنها ما را گمراه كردند».

و به همين مضمون است آيه 92 سوره فصلت.

وباز مى فرمايد:

(وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلّ جَبّار عَنِيد).³

«اين سرگذشت قوم عاد است كه آيات پروردگار خود را انكار كرده و با رسولان او به مخالفت برخاسته و پيرو فرمان هر ستمگر عنودى شدند».

در نزاعى كه روز رستاخيز ميان مستضعفان و مستكبران در مى گيرد، گروه مستضعف به مستكبران چنين مى گويند:

(...لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنّا مُؤْمِنِينَ) .⁴

1 . زخرف/54.
2 . احزاب/67.
3 . هود/59.
4 . سبأ/31.

صفحه 453

«اگر شما نبوديد ما ايمان مى آورديم».

وباز در ادامه مناظره به مستكبران چنين مى گويد:

(...إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً...) .¹

«شما به ما دستور مى داديد كه به خدا كفر ورزيم و براى او شريكانى قائل شويم».

البته هميشه تخم ضلالت به وسيله اقويا پاشيده مى شود، آنگاه در پرتو فشار و اعمال قدرت، افراد مستضعف و كم عمق به همان افكار و انديشه ها خو گرفته و جزء مخالفان رسولان قرار مى گيرند.

تا اينجا به چهار گروه از مخالفان پيامبران اشاره كرديم كه اساس مخالفت را دو گروه نخست (مترفان ـ مستكبران ) تشكيل مى دهند. ويادآور شديم كه علت مخالفت «ملأ» همان انگيزه هاى دو گروه پيشين بوده است و در حقيقت جز يكى يا هر دو گروه چيزى نيست و مخالفت گروه چهارم به خاطر پيروى چشم و گوش بسته از دو گروه نخست مى باشد. لذا بايد عذاب در گروه نخست دو برابر عذاب فريب خوردگان باشد.²

در اينجا گروه پنجمى نيز وجود دارد كه تأثير آنان در گمراهى مردم كمتر از دو گروه پيشين نيست و آن عالمانى است كه با گرفتن رشوه دست به حلال و حرام مى زدند ونهايتاً حقايق را از مردم پنهان مى داشتند. و در قرآن به اين گروه عنايت خاصى مبذول شده است.

5. دانشمندان دنيا پرست

انتظارى كه مردم از يك فرد دانشمند دارند هرگز از يك فرد عادى ندارند،

1 . سبأ/33.
2 . اعراف/38 و ص /61. البته تحريك افراد ساده لوح، از طريق هاى گوناگون صورت مى گرفت و غالباً به وسيله تحريك تعصبات قومى انجام مى يافت.

صفحه 454

زيرا علم و آگاهى طبعاً به عمل دعوت مى كند هر چند نمى توان آگاهى را سبب كامل ايمان دانست امّا علم يكى از پايه هاى ايمان است، از آنجا كه علماى دين در پرتو علم و آگاهى از شرايع، مردم را به ايمان و اخلاص دعوت مى كنند انتظار اين است كه آنان سر سوزنى از طريق حق منحرف نشوند بالأخص راهبان مسيحيت كه پيوسته مردم را به زهد و وارستگى دعوت مى كنند. حالا اگر اين گروه به خاطر مناصب دنيوى حقايق را كتمان كنند ويا حلال و حرام خدا را خدشه دار سازند، در اين صورت بيش از يك فرد عادى نكوهش مى شوند و شايد در آخرت هم كار آنان مشكل تر از جاهلان گمراه باشد.¹

انحراف يك عالم دينى انحراف يك فرد نيست بلكه انحراف يك گروه جامعه است، زيرا مردم روى اعتمادى كه به عالم دينى دارند، او را كارشناس مسائل مذهبى مى انديشند، و گفتار و كردار او را، سند مى دانند. بنابر اين اگر عالم دينى تابع هوى و هوس گردد، قهراً نه تنها خود آلوده است بلكه ديگران را نيز آلوده مى سازد.

بدتر از آن اين كه عالم دين آلت دست قدرت هاى سياسى و ثروت اندوزان جامعه باشد در اين صورت است كه مستكبران و مترفان از طريق عالمان دينى، به استثمار و استضعاف جامعه پرداخته، و آنان را به خدمت مى گيرند. اينجاست كه ارزش آن دانشمند دينى و آن زاهد وارسته كه به هيچ قيمت حاضر به تحريف و كتمان حقيقت نمى شود، و رضاى خدا را با رضاى مردم عوض نمى كند، كاملاً روشن مى گردد، در برابر، آن روحانى نمايى كه علم را وسيله كسب قدرت و ثروت ساخته و احياناً آلت دست فشارهاى سياسى و مترفان جامعه مى شود.

1 . مجمع البيان، ج3، ص 23ـ 24 با توضيح مختصر.

صفحه 455

از آيات قرآنى استفاده مى شود كه يكى از موانع نفوذ و دعوت پيامبر اكرم، دانشمندان دينى يهودى و مسيحى بوده اند كه از اوّلى به لفظ «احبار» و از دومى به لفظ «رهبان» تعبير مى آورد و اين گروه به خاطر كسب رضايت صاحبان قدرت وحفظ مقام و منصب خود از دو راه وارد مى شدند.

1. تحريف حقايق.

2. كتمان حقايق.

خداوند بزرگ، براى امت بنى اسرائيل، احكام كاملى را در قلمرو فرد و اجتماع فرستاده بود، شكى نيست كه قانون از آزادى انسان مى كاهد، و كاهش آزادى مخالف هوا و هوس است، عالمان دينى مرجع فتوى و قضاوت بودند و آنان مأمور بودند احكام تورات را بدون كم و زياد در جامعه بنى اسرائيل اجرا نمايند، ولى آنگاه كه صاحبان زر و زور دچار انحراف وگناه مى شدند. اجراى احكام براى آنان مشكل مى شد، و احياناً با گرفتن رشوه حكم الهى را تغيير مى دادند. در حالى كه همان قانون را در باره افراد فقير و مستمند به دقت اجرا مى نمودند.

خلاصه يكى از كارهاى زشت آنان رشوه گيرى براى تحريف احكام الهى بوده و اين مسئله در زندگى برخى از احبار و رهبان كاملاً روشن بود.

عدى بن حاتم مى گويد: آوازه دعوت پيامبر گرامى را از خواهرم شنيدم، براى شناسايى مقام و موقعيت او كه آيا واقعاً دعوت او الهى است يا بشرى، شام را به عزم مدينه ترك گفتم، وقتى وارد محضر او شدم ديدم حضرتش اين آيه را تلاوت مى كند:

(اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ...) .¹

«اهل كتاب علماى دين خود را خدايان خود گرفته اند».

1 . توبه /31.

صفحه 456

در اين موقع من به حضرتش عرض كردم ما هرگز براى آنان چنين مقامى (ربوبيت) را ثابت نكرده ايم، پيامبر در پاسخ فرمود اگر چيزى را تورات تحريم كند، ولى علماى دين شما آن را حلال بشمارند، يا بر عكس، كدام را مقدم مى داريد؟ گفتم : گفتار علماى دين را، با اين كه مى دانم مخالف حكم خداست. پيامبر فرمود: همين كار اعتراف به ربوبيت آنها است.¹

(ربوبيت) از كلمه «رب» به معنى صاحب گرفته شده است گويا آنان با دادن زمام قانون به دست عالمان دين، آنها را صاحبان خود اتخاذ نموده اند و مقام قانون گذارى كه حق مطلق خدا است به دست بشر سپرده اند و آنان را اختياردار خود قرار داده اند.

در اين قسمت رواياتى از ائمه اهل بيت وارد شده است كه مى توان آنها را در كتاب هاى تفسير برهان و نور الثقلين مطالعه كرد. امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: هرگز يهوديان و نصارى براى احبار و رهبان نمازنمى گزاردند و روزه نمى گرفتند، ولى در حلال وحرام تابع آنان بودند. آنچه را آنان حلال مى كردند، حلال مى شمردند . و آنچه را حرام معرفى مى كردند، حرام مى دانستند.²

گاهى آنان مستقيماً آلوده به گناه نمى شدند ولى در برابر گروه آلوده سكوت مى كردند.

مى فرمايد:

(وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِى الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ *لَولا يَنْهاهُمُ الرَّبّانِيُّونَ وَالأَحْبارُ عَنْ قَولِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ

1 . مجمع البيان، ج3، ط: صيدا.
2 . همان مدرك.

صفحه 457

لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ) .¹

«گروه كثيرى از آنان (اهل كتاب) را مى بينى كه به سوى گناه و تجاوز به حقوق، و خوردن مال حرام مى شتابند، چه كار بدى انجام مى دهند. چرا علماى خداپرست و دانشمندان دينى، آنان را از گفتار ناروا و خوردن حرام باز نمى دارند؟ آنها نيز چه كار زشتى انجام مى دهند».

آيات متعددى در قرآن از تحريف علماى اهل كتاب سخن گفته و آنان را به خاطر جابجا كردن آيات تورات و انجيل نكوهش مى كند چنان كه مى فرمايد:

(...وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِما عَقَلُوهُ...) .²

«گروهى از آنان كلام خدا را مى شنيدند و پس از انديشيدن آن را تحريف مى كردند».³

زشتكارى علماى بنى اسرائيل گاهى به جايى مى رسيد كه كتاب آسمانى خود را به صورت تحريف شده مى نوشتند و در ميان مردم پخش مى كردند تا در برابر آن، از كسانى كه تحريف كتاب به نفع دنيوى آنان بود، بهاى ناچيزى بگيرند چنان كه مى فرمايد:

(فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِاللّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ) .⁴

«واى بر كسانى كه كتاب آسمانى را به دست خود مى نويسند. آنگاه مى گويند اين كتاب (تحريف شده) از جانب خدا است، تا آن را به بهاى ناچيزى بفروشند، واى بر آنان از آنچه كه نوشته اند و واى بر آنان از آنچه به دست آورده اند!».

1 . مائده/62ـ63.
2 . بقره/75.
3 . به همين مضمون است آيه 46/ نساء و 41 ـ 130/مائده.
4 . بقره/79.

صفحه 458

البته تحريف آنان منحصر به دگرگون كردن احكام الهى نبود، بلكه هنگامى كه مردم در باره بشارت هاى پيامبر خاتم به آنها مراجعه مى كردند ـ در اين قسمت نيز دست به تحريف مى زدند ـ و بشارت هاى تورات در مورد پيامبر را طبق دلخواه تفسير مى كردند، وقتى اوس و خزرج به آنان مى گفتند كه شما اهل كتاب، قبل از بعثت ما را به چنين آيين و پيامبر دعوت مى كرديد. اكنون چه شد پس از طلوع از آن روى گردانديد؟ آنان با كمال وقاحت مى گفتند: آن بشارات مربوط به فرد ديگرى غير از اين پيامبر است.

قرآن كريم در اين باره چنين مى فرمايد:

(وَلَمّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرينَ) .¹

«وقتى كتابى از جانب خدا كه تصديق كننده كتابى بود (آيات مربوط به نبوت خاتم) كه همراه داشتند، آمد(به انكار آن برخاستند) و قبلاً به وسيله همين بشارت ها بر افراد كافر نويد پيروزى خود را مى دادند. وقتى آنچه را كه قبلاً شناخته بودند به سوى آنان آمد، به آن كفر ورزيدند پس لعنت خدا بر كافران باد».

مقصود در اين آيه بشارت هاى پيامبر خاتم است كه در عهدين موجود بود ولى آنان در مقام تفسير و تطبيق تحريف مى كردند و زمان بعثت اين پيامبر را به آينده موكول مى كردند.²

در پايان، حديثى را در باره تحريف اهل كتاب به معنى تحريم حلال و تحليل حرام يادآور مى شويم:

مسلم در صحيح خود نقل مى كند كه زنى از بنى زهره به نام فاطمه دست

1 . بقره/89.
2 . مجمع البيان، ج1، ص 158.

صفحه 459

به سرقت زد. و فردى به نام ابو سالم از او شفاعت كرد. پيامبر فرمود: در حدود الهى نبايد شفاعت كنيد. آنگاه فرمود:

«إنّما هَلَكَ النّاسُ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ كانُوا إذا سَرَقَ الشَّريفُ فيهِمْ تَرَكُوهُ وَإذا سَرَقَ الضَّعيفُ فِيهِمْ أَقامُوا عَلَيْهِ الحَدَّ».¹

«مردمان گذشته به اين خاطر هلاك گرديدند كه هرگاه فرد سرشناسى دزدى مى كرد، او را رها مى كردند، و هرگاه انسان ناتوانى دست به سرقت مى زد، حدّ الهى را بر او جارى مى كردند».

كتمان حقايق

يكى از كارهاى زشت علماى يهود و نصارى اين بود كه حقايق را پنهان مى كردند و پنهان كردن حقايق، جدا از تحريف بود، تحريف به صورت كم و زياد كردن احكام و قوانين الهى بود، و يا به صورت تصرف در بشارات مربوط به پيامبر خاتم،انجام مى گرفت، ولى كتمان، انكار وجود حكمى در تورات و يا وجود بشارتى در انجيل بود. در اين جا نه تنها خود را گمراه مى كردند بلكه مايه گمراهى گروه بسيارى مى شدند، و اگر به راستى آنان، عالمان دين و راستگويان مذهب خود بودند، در همان عصر ظهور رسالت ختمى مرتبت، مى توانستند رستاخيزى در ميان خود ايجاد كنند و آنچه را كه ساليان درازى براى آن تبليغ كرده بودند; آشكارا به مردم بگويند، ولى متأسفانه گروهى عظيمى از آنان حقايق را از ملت خود كه آنان نيز نسبت به كتاب خود امّى وناآگاه بودند، پنهان نمودند.

سوره بقره كه از سوره هايى است كه در اوايل هجرت در مدينه بر پيامبر نازل شد، و نزاع وجدال اهل كتاب با پيامبر در آنجا وارد شده است، در آيات

1 . صحيح نسائى، ج8، كتاب قطع السارق، 72.

صفحه 460

متعددى روى كتمان تكيه كرده است، كه اكنون يادآور مى شويم:

1. (الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ).¹

«به آنان كه كتاب داده ايم (پيامبر) را مانند فرزندان خود مى شناختند، حقا كه گروهى از آنان در حالى كه مى دانند، حق را پنهان مى كنند».

2. (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ البَيِّناتِ وَالهُدى مِنْ بَعْدِما بَيَّنّاهُ لِلنّاسِ فِى الكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ) .²

«كسانى كه دلايل و نشانه ها را پس از آن كه براى مردم در كتاب بيان كرديم پنهان مى كنند، خدا و لعنت كنندگان بر آنان لعنت مى فرستند».

3. (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْكِتابِوَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ إِلاّ النّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ).³

«كسانى كه آنچه را كه ما در كتاب خود براى مردم فرو فرستاديم مخفى مى سازند، و آن را به بهاى كمى مى فروشند، آنان در حقيقت جز آتش چيزى نمى خورند، و خدا روز قيامت با آنان سخن نمى گويد و آنان را پاكيزه نمى سازد. و براى آنان عذاب دردناكى است».

گاهى قرآن عمل علماى اهل كتاب را به صورت كلى توصيف مى كند و اين كه آنان كتاب خدا را پشت سر انداخته و به آن اعتنا نكردند و اين كار ممكن است به

1 . بقره/146.
2 . بقره/159.
3 . بقره/174.

صفحه 461

صورت تحريف انجام گرفته باشد، همچنان كه ممكن است به صورت كتمان حقايق و بشارات بوده باشد. چنان كه مى فرمايد:

(وَلَمّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ كِتابَ اللّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ).¹

«آنگاه كه پيامبرى از جانب خدا آمد تصديق كننده كتابى بود كه با آنان بود، گروهى از اهل كتاب، كتاب خدا را پشت سر انداختند، گويا از آن اطلاعى ندارند».

در بخش آينده(بخش بيست و پنجم) كه پيرامون انگيزه هاى مخالفت، بحث و گفتگو مى كنيم، به تكميل اين بحث مى پردازيم.

1 . بقره/101.

صفحه 462

25 انگيزه هاى مخالفت

آيات موضوع

1.(...أُعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ...)(هود/61).

2. (...أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِى شَكّ مِمّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيب)(هود/62).

3. (قالُوا وَجَدْنا آبائَنا لَها عابِدِينَ)(انبياء/53).

4. (قالُوا بَلْ وَجَدْنا آبائَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ)(شعراء/74).

5. (...أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا...)(هود/87).

6. (قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا...)(يونس/78).

7. (وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ)(بقره/170).

8.(يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ) (روم/7).

صفحه 463

9. (فَلَمّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ العِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ)(غافر/83).

10. (قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْم عِنْدِى أَوَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلهِ مِنَ القُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً...)(قصص/78).

ترجمه آيات

1.«خدا را كه جز او خدايى نيست بپرستيد».

2.«آيا ما را از آنچه پدران ما پرستش مى كردند باز مى دارى؟ و ما در صحت دعوت تو در شك و ترديد هستيم».

3.«گفتند: ما نياكان خود را پرستشگر آنان يافتيم».

4.«پاسخ دادند: فقط نياكان خود را ديده ايم كه چنين مى كردند».

5.«آيا نماز تو، به تو فرمان مى دهد كه به ما بگويى از آنچه پدرانمان عبادت مى كردند دست برداريم؟!».

6.«آيا به سوى ما آمده اى كه ما را از راه پدرانمان باز دارى؟».

7.«آنگاه كه به آنان گفته شود از آنچه كه خدا فرو فرستاده است پيروى كنيد در پاسخ مى گويند: ما از طريقه اى كه پدران خود را بر آن يافته ايم پيروى مى كنيم، آيا اگر پدران آنان چيزى را نمى فهميدند ـ و به حق راهى نداشتند(باز هم شايسته پيروى هستند؟)».

8.«آنان صورتى از زندگى دنيا مى دانند و از سراى ديگر، بى خبرند».

9.«آنگاه كه پيامبران آنان با دلايل به سوى آنها آمدند به علم و دانش كه داشتند دل خوش كردند، ولى كيفر استهزاى آنان نسبت به پيامبران، آنان را فرا گرفت».

10.«من اين ثروت را در سايه دانش خود به دست آورده ام.آيا نمى داند كه خدا ملت هايى را كه از او نيرومندتر و ثروتمندتر بودند نابودكرد».

صفحه 464

بررسى و تفسير آيات

با گروه هاى مخالفان پيامبران در بحث پيش آشنا شديم آنچه مهم است شناخت انگيزه ها و شيوه هاى مخالفت آنان است نخست به انگيزه هاى مخالفت اشاره مى كنيم.

از بررسى مجموع آيات مربوط به مخالفان پيامبران به دست مى آيد كه انگيزه هاى اصلى از امور ياد شده در زير تجاوز نمى كرد.

1. تعصب بر آيين نياكان.

2. غرور علمى و محدود دانستن قلمرو زندگى.(جز جهان مادّى، جهان ديگرى نيست).

3. پيروى از هوا و هوس.

اكنون به تشريح اين انگيزه ها مى پردازيم:

با شناخت معنى «اتراف» و مترفين انگيزه مخالفت آنان را نيز شناختيم، افراد عياش و ثروتمند پيوسته خواهان اشباع غرايز خود هستند و در اين طريق حد و مرزى نمى شناسند وچون دين را مخالف آزادى در شهوت مى ديدند قهراً به مخالفت بر مى خاستند، و چون در گذشته با آيات مربوط به مترفين آشنا شديم در اين جا از تكرار آنها خود دارى مى كنيم.

همچنان كه در گذشته با «مستكبران» كه از مخالفان سر سخت پيامبران بودند آشنا شديم ـ گروه مستكبر كسانى اند كه به مقام و منصب علاقه فراوانى دارند و پذيرش دعوت انبيا را با حفظ منصب خود، ناسازگار مى ديدند طبعاً به مخالفت بر مى خاستند، بنابر اين در حالى كه «مترفان» و «مستكبران» از مخالفان سر سخت پيامبران بودند «ترف» و «كبر» نيز از انگيزه هاى مخالفت به شمار مى رفت، و آيات اين قسمت در بحث پيش بيان شد.

صفحه 465

آنچه مهم است، تبيين انگيزه هاى سه گانه اى است كه به ترتيب بيان مى شوند.

1. تعصب بر روش نياكان

تعصب از ماده «عصب»به معنى عرق و پى است كه واقعيت آن به نژاد پرستى بر مى گردد، گويى علاقه به نژاد و خاندان، سبب مى شد كه همه حقايق را زير پا گذارند و يا لا اقل در مسايل مخالف با آن نينديشند ـ اين نوع از انگيزه غالباً در افراد عادى تبلور داشت نه ثروتى داشتند و نه مقامى، چيزى كه آنان را به مخالفت بر مى انگيخت اين كه دست كشيدن از روش نياكان براى آنان بسيار مشكل بود، و غالباً پيامبران با اين گروه و اين انگيزه روبرو بودند اينك به ذكر اين آيات به ترتيب تاريخ پيامبران مى پردازيم:

1. آنگاه كه حضرت صالح به قوم خود گفت:

(...أُعْبُدُوا اللّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرُهُ...).

«خدا را كه جز او خدايى نيست بپرستيد».

در پاسخ وى گفتند:

(...أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِى شَكّ مِمّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيب).¹

«آيا ما را از آنچه پدران ما پرستش مى كردند باز مى دارى؟ و ما در صحت دعوت تو در شك و ترديد هستيم».

2. آنگاه كه ابراهيم با براهين روشن، بى پايگى بت پرستى را ثابت كرد آنان در پاسخ ابراهيم چنين گفتند:

(... وَجَدْنا آبائَنا لَها عابِدِينَ).²

1 . هود/62.
2 . انبياء/53.

صفحه 466

وباز گفتند:

( وَجَدْنا آبائَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ).¹

3. آنگاه كه شعيب قوم خود را به يكتاپرستى دعوت كرد در پاسخ وى گفتند:

(...أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا...) .²

«آيا نماز تو، به تو فرمان مى دهد كه به ما بگويى از آنچه پدرانمان عبادت مى كردند دست برداريم؟!».

4. موسى بن عمران آنگاه كه فرعونيان را دعوت به يكتاپرستى كرد، در پاسخ او گفتند:

(...أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا...).³

«آيا به سوى ما آمده اى كه ما را از راه پدرانمان باز دارى؟».

5. درباره پيامبر گرامى يكى از مستمسك هاى مخالفت، همان پيروى از روش نياكان بود واين مطلب در سوره هاى بقره آيه 107، مائده/104، اعراف/28، لقمان/21، صافات/60ـ70 وارد شده است، كه به نقل يكى بسنده مى كنيم:

(وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ).⁴

«آنگاه كه به آنان گفته شود از آنچه كه خدا فرو فرستاده است پيروى كنيد در پاسخ مى گويند: ما از طريقه اى كه پدران خود را بر آن يافته ايم پيروى مى كنيم، آيا اگر پدران آنان چيزى

1 . شعراء/74.
2 . هود/87.
3 . يونس/78.
4 . بقره/170.

صفحه 467

را نمى فهميدند ـ و به حق راهى نداشتند(باز هم شايسته پيروى هستند؟)».

آيات مربوط به اين قسمت بيش از آن است كه در اين جا منعكس شده زيرا گذشته از آيات ياد شده، يك قسمت از آيات به صورت كلى بيان شده، و اين كه شيوه مخالفان در برابر دعوت پيامبران اصرار به پيروى از شيوه نياكان بوده است. و اين حاكى از آن است كه بيمارى تعصب، بيمارى ريشه دارى بوده است. و اين آيات در سوره هاى ابراهيم آيه 10 وسوره زخرف آيه هاى 22، 23و 24 آمده است.

2. غرور علمى

علم زدگى بيمارى قرن حاضر نيست بلكه بشر پيوسته مغرور علم و دانش ناچيز خود بوده و با اين مغز كوچك به نبرد پيامبران الهى مى رفت در حالى كه شخصيت هاى والاى علمى، پيوسته علم خود را ناچيز و كوچك تر از آن دانسته اند كه حتى نام علم بر آن نهند، وقتى آگاهى هاى خود را با مجهولات خود مقايسه مى كردند، آن را قطره اى در برابر درياى ناپيداى كرانه مى انديشيدند و هر چه علم و دانش آنان پيشرفت مى كرد، آگاهى از فزونى جهل، بالا مى رفت، در اين مورد از شيخ الرئيس، اين بيت نقل شده است:

تا به جايى رسيد دانش من *** كـه بدانستـمى كه نادانـم

انيشتين دانشمند فيزيك دان معاصر هنگامى كه در برابر پلّكان كتابخانه عظيم خود ايستاده بود، خبرنگارى از او پرسيد نسبت معلومات تو به مجهولاتت چيست؟ او در پاسخ گفت: نسبت اين دو به هم بسان نسبت اين نردبان كوچك به اين ساختمان عظيم است.¹

1 . مجله رسالة الإسلام، نشر دار التقريب بين المذاهب الإسلامية، سال چهارم شماره 13 احمد امين مصرى در مقاله ياد شده، وقتى اين جمله را يادآور مى شود، گفتار او را تعقيب مى كند و مى فرمايد: ولو أنصف لقال انه اقلّ من هذهالنسبة : اگر انصاف مىورزيد مى گفت: كمتر از اين.

صفحه 468

قرآن با جمله كوتاهى محدوديت دايره آگاهى انسان را روشن مى سازد و مى فرمايد:

(...وَما أُوتِيتُمْ مِنَ العِلْمِ إِلاّ قَلِيلاً) .¹

«از دانش جز بهره اندكى نداريد».

گذشته از اين، آگاهى انسان مربوط به ظاهر زندگى و رويه آن است و از باطن اين جهان هيچ نوع آگاهى ندارد. چنان كه مى فرمايد:

(يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ) .²

«آنان صورتى از زندگى دنيا مى دانند و از سراى ديگر، بى خبرند».

اكنون كه بشر از نظر تكنولوژى و شناخت روابط مادى تا حدى گام هاى بلندى برداشته است، انديشمندان واقع بين دانش خود را ناچيز مى شمارند، تا چه رسد به دوران هاى پيش از اسلام و معاصر آن كه علم و آگاهى بشر در آن شرايط، بسيار محدودتر بوده است، و شگفت اين كه در آن اعصار، گروهى به علم ناچيز خود تكيه كرده و به مخالفت با پيامبران برخاسته اند چنان كه مى فرمايد:

(فَلَمّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ العِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ) .³

«آنگاه كه پيامبران آنان با دلايل به سوى آنان آمدند به علم و دانشى كه داشتند دل خوش كردند، ولى كيفر استهزاى آنان نسبت به پيامبران آنان را فرا گرفت».

البته استشهاد به اين آيه در صورتى است كه مقصود از ضماير در الفاظ

1 . اسراء/85.
2 . روم/7.
3 . غافر/83.

صفحه 469

(فرحوا بما عندهم) گروه كافر باشد، نه پيامبران زيرا احتمال دوم بسيار ضعيف است . ومقصود از دانش آنان همان آگاهى محدودى بود كه زندگى را، به زندگى دنيا منحصر كرده، و مرگ را پايان عمر انسان مى دانستند از اين جهت به پيامبر مى گفتند قيامت و رستاخيزى در كار نيست.

قارون در سايه دانش خاصى گنج هاى فراوانى به دست آورد. آنگاه كه افراد مؤمن بنى اسرائيل به وى گفتند از طريق اين ثروت سراى ديگر را بطلب و بهره خود را از دنيا فراموش مكن(كه بسيار كم است)و نيكى كن همچنان كه خدا به تو نيكى كرده است و خواهان فساد در زمين مباش كه خدا مفسدان را دوست نمى دارد.¹ (وقتى اين سخنان را شنيد در پاسخ چنين گفت:

(... إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْم عِنْدِى...).²

«من اين ثروت را در سايه دانش خود به دست آورده ام».

قرآن در نقد اين پاسخ يادآور مى شود كه اگر علم براى نجات كافى بود پس چرا ملت هاى پيشين كه از او نيرومندتر بودند هلاك شدند چنان كه مى فرمايد:

(... أَوَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ قَدْأَهْلَكَ مِنْ قَبْلهِِ مِنَ القُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً).³

«آيا نمى داند كه خدا ملت هايى را كه از او نيرومندتر و ثروتمندتر بودند نابودكرد».

گذشته از اين از او بايد پرسيد: علم و دانش را چگونه به دست آورده است، جز اين است كه او با نعمت هاى خدا توانسته است آگاهى خاصى از خواص اشيا پيدا كند، و بر طلا و نقره مخلوق خدا دست يابد، حتى

1 . قصص/77.
2 . قصص/78.
3 . قصص/78.

صفحه 470

سرمايه هايى را كه او در اين راه مصرف كرده است از آن خدا بوده است و در حقيقت منهاى لطف و عطاى خدا، چيزى در خانه هستى نيست، كه صاحب و مالك چيزى باشد.

3. هواى نفس

مقصود از هواى نفس پيروى از خواهش هاى حيوانى انسان در برابر خواسته هاى عقلانى او است. شكى نيست كه دين در برابر نفسانيّات قرار دارد ـ و خواست هاى نفسانى مصلحت فرد و جامعه مطرح نيست،آنچه مطرح است، لذت هاى نفسانى است. و يك چنين تز و مكتبى نمى تواند الهى باشد، از اين جهت هوا پرستان و هوس رانان، با همين انگيزه در برابر پيامبران ايستاده و با عدالت خواهى و عدالت منشى ـ و ساده زيستى آنان مبارزه مى كردند.

ولى اگر در اين عامل دقت كنيم، هواى نفس ريشه همه عوامل پيشين است، زيرا درست است كه فرو رفتگى در شهوت،و يا علاقه به منصب، ويا تعصب بر روش نياكان، ويا دلخوش كردن به علم ناچيز است كه آنها را به مبارزه بر مى انگيخت ولى بايد توجه كرد كه آنان در طريق مبارزه، عقل و خرد را كنار نهاده و پيرو خواسته هاى نفس بوده اند و آياتى كه در اين مورد هواى نفس را انگيزه مخالفت معرفى مى كند، در حقيقت مى تواند دليلى بر عوامل ياد شده پيشين باشد.¹

1 . آيات مربوط به بيان اين انگيزه در سوره هاى : بقره/87; مائده/70; قصص/50; كهف/28; جاثيه23; محمد/16 و قمر/3.

صفحه 471

26 شيوه هاى مخالفت: اتهام ها و انتقادها

آيات موضوع

1.(كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ)

(ذاريات/52).

2. (كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوح فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِر) (قمر/9).

3.(قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ)(شعراء/153).

4. (فَتَوَلّى بِرُكْنِهِوَقالَ ساحِرٌ اوْ مَجْنُونٌ)(ذاريات/39).

5. (...وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ* وَما هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ)(قلم/51ـ52).

6. (...إِنّا لَنَراكَ فِى سَفاهَة وَإِنّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ)(اعراف/66).

7.(...فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ... ) (بقره/102).

صفحه 472

8. (فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى) (طه/70).

9. (...وَقالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ)(ص/4).

10. (...إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ)(مدثر/24).

11. (...وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ)(شعراء/186).

12. (أَفْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ...)(سبأ/8).

13. (وَقالَ فِرْعَونُ ذَرُونى أَقْتُلُ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّى أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَفِى الأَرْضِ الفَسادَ) (غافر/26).

14. (...أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِى الأَرْضِوَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ...) (اعراف/127).

15. (...يا نُوحُ قَدْجادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ)(هود/32).

16. (...يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَة وَما نَحْنُ بِتارِكِى آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ...) (هود/53).

17. (...إِنّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بهِ وَإِنّا لَفِى شَكّ مِمّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيب) (ابراهيم/9).

18. (...يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الأَوَّلينَ)(انعام/25).

صفحه 473

19. (لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الأَوَّلينَ)(انفال/31).

20. (وَما مَنَعَ النّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الهُدى إِلاّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَسُولاً)(اسراء/94).

21. (...إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمّا كانَ يَعْبُدُ آباءُنا...)(ابراهيم/10).

22. (...أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا فَكَفُروا وَتَوَلَّوْا...)(تغابن/6).

23.(قُلْ لَوْ كانَ فِى الأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَالسَّماءِمَلَكاً رَسُولاً)(اسراء/95).

24. (قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ)(شعراء/111).

25.(أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذا الَّذِى هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبينُ *فَلَولا أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَب أَوْ جاءَ مَعَهُ المَلائِكَةُ مُقْتَرِنينَ)(زخرف/52ـ53).

26. (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالغَداةِ وَالعَشِىّ يُريدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُريدُ زِينَةَ الحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً) (كهف/28).

27.(وَما أَرْسَلْنا فِى قَرْيَة مِنْ نَذِير إِلاّ قالَ مُتْرَفُوها إِنّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ* وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وأَولاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبينَ)(سبأ/34ـ35).

28. (وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَولادُكُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً...)(سبأ/37).

29. (قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ كَثِيراً مِمّا تَقُولُ وَإِنّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَولا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَوَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزيز)(هود/91).

30. (قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَومٌتُفْتَنُونَ)(نمل/47).

صفحه 474

31. (فَإِذا جاءَتْهُمُ الحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ)(اعراف/131).

32. (...وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ فَمالِ هؤلاءِ الْقَومِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً)(نساء/78).

33. (وَيَصْنَعُ الفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلأ مِنْ قَومِهِ سَخِرُوا مِنْهُ...) (هود/38).

34. (وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ) (حجر/11).

35. (...وَاتَّخَذُوا آياتِى وَما أُنْذِرُوا هُزُواً)(كهف/56).

36. (وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ نَبِىّ إِلاّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ) (زخرف/7).

37. (وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّ هُزُواً...) (انبياء/36).

38. (وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّهُزُواً أَهذا الَّذِى بَعَثَ اللّهُ رَسُولاً) (فرقان/41).

39. (...وَإِذا خَلَوا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ) (بقره/14).

40. (وَإِنّى كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِى آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوا ثِيابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً)(نوح/7).

41. (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذا القُرآنِ وَالغَوا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ)(فصلت/26).

42. (قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ المَرْجُومينَ)(شعراء/116).

43. (قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِى يا إِبْراهيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ...) (مريم/46).

صفحه 475

44. (قالَ المَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا...) (اعراف/88).

45. (وقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِيمِلَّتِنا...)(ابراهيم/13).

46. (قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلينَ) (انبياء/68).

47. (وَقَولِهِمْ إِنّا قَتَلْنَا المَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ...)(نساء/157).

48. (وَإِذْ يَمْكُرُبِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَ اللّهُ خَيْرُالماكِرِينَ)(انفال/30).

49. (...ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِالحَقِّ...)(بقره/61).

50. (...فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ)(مائده/70).

ترجمه آيات

1.«همچنين براى امت هاى پيشين پيامبر نيامد مگر اين كه به او گفتند جادوگر است يا ديوانه».

2.«پيش از آنان قوم نوح تكذيب كردند، آنان بنده ما را تكذيب نموده وگفتند: ديوانه است، ومورد شكنجه قرار گرفت».

3.«مخالفان هريك از اين دو پيامبر به آنان گفتند: تو سحر شده هستى(كنايه از مجنون)».

صفحه 476

4.«فرعون از موسى روى برگرداند و گفت جادوگر يا ديوانه است».

5.«مى گويند او ديوانه است در حالى كه قرآن او چيزى جز مايه يادآورى نيست».

6.«ما در تو نوعى سبكى انديشه و فكر مى بينيم و گمان مى كنيم كه دروغ مى گويى».

7.«از دو فرشته چيزى مى آموختند كه به وسيله آن ميان زن و شوهر جدايى بيفكنند».

8.«ساحران به سجده افتادند و گفتند به خداى موسى و هارون ايمان آورديم».

9. «و كافران گفتند: اين جادوگرى كذاب است».

10.«اين جز جادويى كه فرا آموخته چيزى نيست».

11.«و گمان ما اين است كه دروغ مى گويى».

12.«يا به خدا عمداً دروغ بسته و يا آنكه جنون دارد كه بى اختيار خلاف مى گويد».

13.«فرعون گفت: بگذاريد موسى را بكشيم و او پروردگارش را بخواند، مى ترسم دينتان را دگرگون كند يا در اين سرزمين فساد انگيزد».

14.«آيا موسى و قوم او را آزاد مى گذارى تا در زمين فساد كنند، و تو و خدايانت را ترك نمايند؟».

صفحه 477

15.«گفتند اى نوح، زياد با ما به جدال برخاستى و زياد جدل كردى وعده خود (عذاب) را بياور اگر راست مى گويى».

16. «اى هود دليل روشنى بر مدعاى خود نياوردى وما نيز به خاطر گفتار تو خدايان خود راترك نخواهيم كرد».

17.«ما به آنچه كه براى تبليغ آن اعزام شده ايد كفر مىورزيم، و در باره آنچه ما را به سوى آن دعوت مى كنيد شك و ترديد داريم».

18.«افراد كافر مى گويند قرآن جز داستان هاى گذشتگان چيزى نيست».

19.«اگر بخواهيم مانند قرآن تو را مى آوريم، آن جز افسانه هاى پيشينيان چيزى نيست».

20.«مردم را از گرويدن به پيامبران آنگاه كه با هدايت به سوى آنان آمدند، چيزى باز نداشت، جز اين كه گفتند: آيا مى شود خدا بشرى را به عنوان رسول بر انگيزد؟».

21.«شما بشرى مثل ما بيش نيستيد كه مى خواهيد ما را از آنچه پدرانمان مى پرستيدند باز داريد».

22.«آيا بشرى ما را هدايت مى كند، پس كفر ورزيده وروى برگردانيدند».

23.«بگو اگر در زمين فرشتگانى باشند براى آنان فرشته اى به عنوان رسول اعزام مى كرديم».

24.«گفتند: آيا ما به تو كه گروهى فرومايه پيروت شده اند ايمان بياوريم».

صفحه 478

25.«آيا من بهتر از اين انسان خوار نيستم، كه آشكار سخن نمى گويد؟ اگر راست مى گويد، چرا دستبندهايى از طلا براى او فرستاده نمى شود؟ چرا فرشتگان همراه او نمى آيند؟».

26.«با افرادى كه هر صبح و شام خدا را مى خوانند و رضاى خدا را مى طلبند بساز و صبر كن، هرگز به خاطر زيور زندگى دنيا ديدگان لطف و محبت خود را از آنان مگير، و از كسى كه قلب او را از ياد خود غافل ساخته ايم و از هوا و هوس پيروى كرده و كارهاى او دور از حد اعتدال است پيروى مكن».

27.«در هيچ قريه اى بيم دهنده اى نفرستاديم مگر آن كه مترفان گفتند ما به آنچه شما براى تبليغ آن مبعوث شده ايد كافريم، و ما اموال و فرزندان بيشترى از شما داريم، و ما گرفتار عذاب نخواهيم شد».

28.«اموال و فرزندان شما مايه تقرب به ما نخواهد بود مگر كسى كه ايمان آورده، و عمل نيك انجام دهد».

29.« اى شعيب بسيارى از گفته هاى تو را نمى فهميم. و تو را در ميان خود ضعيف وناتوان مى بينيم، اگر طايفه تو نبود تو را سنگسار مى كرديم، و هرگز قوى تر از ما نيستى».

30. «گفتند ما به تو و پيروان تو فال بد زده ايم .اين شومى شما از جانب خدا و آن هم به خاطر اعمال بد شماست و شما پيوسته آزمايش مى شويد».

31.«زمانى كه نيكى به آنها رسيد، گفتند: اين از خود ماست و اگر رنج به آنها مى رسيد فال بد به موسى و كسان او مى زدند، آگاه باش كه طالع نيك و بد آنان نزد خداست لكن اكثر آنان نمى دانند».

32.«اگر چيزى به آنها برسد مى گويند: از جانب خداست و اگر شرى برسد مى گويند از ناحيه توست بگو: همه از ناحيه خداست چرا اين قوم حاضر نيستند حقايق را درك كنند».

33.«او كشتى را مى ساخت و هرگاه سران قوم او از كنار او مى گذشتند (و كشتى سازى او را در خشكى مى ديدند) او را مسخره مى كردند».

34.«هيچ پيامبرى به سوى آنان نمى آمد مگر اين كه او را استهزا مى كردند».

35.«آيات الهى و آنچه كه با آن بيم داده مى شدند به شوخى مى گرفتند».

36.«هيچ پيامبرى به سوى آنان نمى آمد مگر اينكه او را مسخره مى كردند».

37.«هنگامى كه كافران تو را ببينند با تو برخوردى جز تمسخر و استهزا ندارند».

38.«و هنگامى كه تو را ببينند به مسخره ات مى گيرند: آيا اين همان كسى است كه خدا او را به رسالت فرستاده است؟».

صفحه 479

39.«زمانى كه با پيشوايان خود خلوت مى كنند مى گويند: با شماييم، ما فقط آنان را استهزاء مى كنيم».

40.«من هرگاه آنان را دعوت مى كردم تا آنان را بيامرزى، انگشتان خود را در گوش هاى خود فرو مى بردند و لباس ها را بر سر مى كشيدند، و براين كار اصرار مىورزيدند و كبر نشان مى دادند».

41.«سران كفر به ديگران گفتند: به قرآن گوش فرا ندهيد و هنگام تلاوت آن ، سرو صدا كنيد، تا پيروز شويد».

42.«اگر دست از تبليغ برندارى سنگسار خواهى شد».

43.آزر به ابراهيم گفت:«آيا مرا از خدايانم باز مى دارى؟ اگر دست از تبليغ برندارى تو را سنگسار مى كنم».

44. «مستكبران قوم شعيب به او گفتند: تو و كسانى را كه به تو ايمان آورده اند، از اين شهر بيرون مى كنيم».

45. «افراد كافر به پيامبران خود گفتند: شما را از سرزمين خود بيرون مى كنيم، مگر اين كه به روش و آيين ما باز گرديد».

46.«گفتند اورا بسوزانيد و خدايان خود را يارى كنيد».

47.«و گفتار يهود كه ما عيساى مسيح فرزند مريم و رسول خدا را كشتيم (در حالى كه تصميم بر قتل او گرفتند) او را نكشتند و به دار نياويختند بلكه جريان بر آنان مشتبه شد».

48.«به ياد آر هنگامى كه كافران نيرنگى انديشيدند كه تو را زندانى كنند يا بكشند يا تبعيد كنند، آنان از در حيله وارد شدند. و خدا نيز حيله هاى آنان را خنثى كرد، خدا بهترين (پاسخ دهنده) حيله گران است».

49.«آنان (بنى اسرائيل) آيات الهى را انكار مى كردند. وپيامبران را به ناروا مى كشتند».

50.«گروهى را تكذيب مى كردند و گروهى را مى كشتند».

صفحه 480

بررسى و تفسير

مخالفان دعوت پيامبران به طور كلى از دو شيوه بهره مى گرفتند: يكى حربه تهمت و افترا، ديگرى انتقادهاى بى جا و به عبارت ديگر تفسير يك سلسله واقعيت ها به صورت غير صحيح.

و به ديگر سخن: گاهى افترا مى بستند، و گاهى امورى را نقطه ضعف مى پنداشتند در حالى كه به يك معنا نقطه قوت بودند. اينك ما مجموع اين شيوه ها را با يادآورى آيات مربوط، مورد بحث قرار مى دهيم.

در طول تاريخ، مناديان اصلاح، پيوسته آماج تهمت هاى ناجوانمردانه مخالفان بودند، و آنان را با يك سلسله مسايل روانى متهم مى كردند. بررسى اين تهمت ها، از واقعيتى پرده بر مى دارد. و آن اين كه دشمنان پيامبران هرگز نتوانستند آنان را به فساد مالى، و انحراف جنسى، و آدم كشى و خونريزى، ومانند آنها متهم سازند، زيرا زمينه زندگى آنان به گونه اى بود كه اين لكه ها بر دامن آنان نمى نشست، و مردم نمى پذيرفتند. از اين جهت آنان را به يك رشته امور روحى و روانى كه نفى و اثبات آنها مشكل بود، متهم مى كردند ، مانند اتهام به سحر و كهانت، يا جنون و ديوانگى و نظاير آن.

بررسى آيات مربوط به اتهامات وارد بر پيامبران، اين حقيقت را روشن مى كند كه غالباً به امور ياد شده در زير متهم مى شدند:

1. جنون، 2. سفاهت، 3. سحر، 4. كهانت، 5. شاعرى، 6. دروغگويى، 7. جدل گرايى، 8.افسانه گرايى، 9. آموزش ديدن از ديگران، 10. نفرين شده بتان.

اينك ما به تحليل هر يك از اين تهمت ها به صورت فشرده مى پردازيم.

صفحه 481

1. جنون و ديوانگى

جنون كه معادل فارسى آن «ديوانگى» است يكى از تهمت هاى عمومى است كه اكثريت مناديان توحيد به آن متهم شدند. زيرا اين گروه پيوسته بر خلاف ميل جامعه حركت مى كردند، و يك چنين حركت، كه از قبيل حركت بر خلاف مسير آب است در نظر مردم يك حركت محال وجنون آميز است، وجز افراد فاقد عقل و خرد، چنين كارى را انجام نمى دهند.

مجنون از كلمه «جن» اخذ گرديده و معنى لغوى آن جن زده است، همانگونه كه در زبان فارسى مقصود از ديوانه كسى است كه از جانب ديو آسيب ديده ولى به مرور زمان معنى ريشه اى به دست فراموشى سپرده شد و معناى وسيع به خود گرفت، يعنى فاقد عقل و خرد، هر چند عامل آن جن زدگى نباشد.

اين تهمت در ميان پيامبران بيش از همه متوجه پيامبر اسلام شده است ، و در عين حال در قرآن مجيد در باره نوح و صالح و شعيب و موسى بلكه عموم پيامبران يادآورى شده است كه به همگى اشاره مى كنيم.

در باره عموم پيامبران چنين مى فرمايد:

(كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ) .¹

«همچنين براى امت هاى پيشين، پيامبرى نيامد مگر اين كه به او گفتند جادوگر است يا ديوانه».

در باره نوح يادآور مى شود:

(كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوح فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِر).²

1 . ذاريات/52.
2 . قمر/9.

صفحه 482

«پيش از آنان قوم نوح تكذيب كردند، آنان بنده ما را تكذيب نموده وگفتند: ديوانه است، ومورد شكنجه قرار گرفت».

و در مورد اتهام صالح و شعيب به «جنون» مى فرمايد:

(قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ) .¹

«مخالفان هريك از اين دو پيامبر به آنان گفتند: تو سحر شده هستى(كنايه از جنون)».

و در باره اتهام موسى به جنون مى فرمايد:

(فَتَوَلّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ اوْ مَجْنُونٌ).²

«فرعون از موسى روى برگرداند و گفت جادوگر يا ديوانه است».

قرآن بيش از همه اين تهمت را از مشركان عصر رسالت پيامبر نقل مى كند، و اين تهمت در سوره هاى حجر/6، شعراء/27، صافات/36، دخان/24، طور/29، قلم/51، تكوير/23 آمده است. و در اينجا يك مورد را يادآور مى شويم:

(...وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ* وَما هُوَ إِلاّذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ).³

«مى گويند او ديوانه است در حالى كه قرآن او چيزى جز مايه يادآورى نيست».

و احياناً به جاى كلمه مجنون لفظ سفيه و معادل آن به كار مى بردند كه همان سبكى عقل و انديشه است و در حقيقت درجه نازل از جنون به شمار مى رود چنان كه به حضرت هود چنين گفتند:

(...إِنّا لَنَراكَ فِى سَفاهَة وَإِنّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الكاذِبينَ) .⁴

«ما، در تو نوعى سبكى انديشه و فكر مى بينيم و گمان مى كنيم كه دروغ مى گويى».

1 . شعراء/153.
2 . ذاريات/39.
3 . قلم/51ـ52.
4 . اعراف/66.

صفحه 483

تا اينجا به گونه اى از بررسى تهمت جنون فارغ شديم اكنون به تحليل ديگرتهمت ها مى پردازيم.

2. تهمت سحر و جادوگرى

سحر و جادو براى خود بحث گسترده اى دارد تا حقيقت آن روشن گردد گاهى افرادى تصور مى كنند كه سحر و جادو، افسانه اى بيش نيست. در حالى كه قرآن به سحر و جادو، از ديده يك واقعيت مى نگرد، واقعيتى كه براى خود شرايط خاصى دارد، تا آنجا كه در باره مردم «بابل» كه از دو فرشته سحر مى آموختند مى فرمايد:

(...فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ...).¹

«از دو فرشته چيزى مى آموختند كه به وسيله آن ميان زن و شوهر جدايى بيفكنند».

بنابر اين نمى توان سحر و جادو را يك مسئله پندارى انگاشت، بلكه در حد خود، واقعيت و اثر ويژه اى دارد، وواقعيت «سحر» در قدرت نفسانى ساحر، و تصرف در حواس افراد ديگر، خلاصه مى شود. بنابر اين ساحر، سحر، قدرت نفسانى، و تصرف در حواس، همگى واقعيت هايى هستند كه سحر را به وجود مى آورند، و در نتيجه انسان غير واقع را واقع مى انگارد، بدون اين كه آنچه مى نماياند، واقعيت داشته باشد.

در حالى كه واقعيت معجزه بر خلاف سحر است در آنجا كه آنچه را كه پيامبر انجام مى دهد و مى نماياند واقعيت دارد.

در هر حال همه پيامبران يا غالب آنها به چنين تهمت (جادوگرى) متهم بوده اند، و هر يك به مناسبت محيط خود.

1 . بقره/102.

صفحه 484

قرآن در باره عموم پيامبران چنين مى فرمايد:

(كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ).¹

«همچنين براى پيشينيان پيامبرى نيامد مگر اينكه گفتند جادوگر و يا ديوانه است».

ولى اين تهمت در باره موسى و پيامبر گرامى به كار گرفته شده است و قرآن درباره اتهام موسى به سحر، در آياتى اين تهمت را نقل مى كند، مانند: اعراف/109، يونس/76، اسراء/110، طه/66و 71، شعراء/34و49، نحل/13، قصص/48، غافر/24، زخرف/50.

و در باره پيامبر اسلام در سوره هاى :يونس/2، هود/7، اسراء/47، فرقان/8، انبياء/3، ص 4 آمده است.

البته علت اتهام موسى به سحر يك جريان عادى بود زيرا در زمان او فن سحر و جادو، فن رايج آن روز بود، و آنان مى انديشيدند كه كار موسى هم از نوع كار آنها است، ولى آنگاه كه در ميدان مبارزه بر ساحران غلبه كرد، نخستين گروهى كه به او ايمان آوردند، ساحران بودند، زيرا آنان به حقيقت كار موسى پى بردند و قرآن اين حقيقت را چنين بيان مى كند:

(فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى).²

«ساحران به سجده افتادند و گفتند به خداى موسى و هارون ايمان آورديم».

ولى علت ظاهرى اتهام پيامبر به جادوگرى همان تفرقه اى بود كه در ميان مشركان پديد آمده بود، جوانان قريش به توحيد گرويده و پيران به شرك باقى ماندند، و چون تفرقه افكنى يكى از كارهاى جادوگران بود، از اين جهت

1 . ذاريات/52.
2 . طه/70.

صفحه 485

پيامبر را ساحر وكتاب او را سحر خواندند، چنان كه مى فرمايد:

(...وَقالَ الكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ) .¹

وباز مى گفتند:

(...إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ).² و همچنين آيات ديگر.

3. اتهام به دروغگويى

دروغ همان گفتار خلاف واقع است كه گاهى گوينده آن بر خلاف بودن آن توجه دارد و گاهى ندارد.

و افترا به دروغى مى گويند كه گوينده آن با عمد و قصد آن سخن را بگويد.

كسانى كه پيامبران را به «جنون» متهم مى كردند طبعاً بايد به دروغگويى هم متهم كنند، زيرا انسان ديوانه به خاطر فقد عقل و خرد، غالب سخنان او خلاف واقع خواهد بود. همچنين كسانى كه آنان را به سحر وجادو متهم مى كردند، طبعاً پيامبران را به دروغگويى نيزمتهم مى نمودند.

از باب نمونه قوم هود آنگاه كه او را يك فرد سفيه مى خواندند ـ به دنبال آن مى گفتند:

(...وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الكاذِبينَ) .³

بنابر اين چون همه پيامبران به جنون متهم شدند، طبعاً به دروغ گويى نيز متهم بودند، ولى حساب «افترا» از مطلق دروغ جدا است، در «افترا» عمد

1 . ص/4.
2 . مدَّثر/24.
3 . اعراف/66.

صفحه 486

نهفته است كه ملازم با عقل و خرد و محاسبه مصالح است و هرگز با جنون سازگار نيست از اين جهت درباره پيامبر گرامى به طور محتاطانه يكى از دو نسبت را داده و مى گفتند:

(أَفْتَرى عَلى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ...) .¹

«يا به خدا عمداً دروغ بسته و يا آنكه جنون دارد كه بى اختيار خلاف مى گويد».

4. اتهام به اخلالگرى و فساد در زمين

آنگاه كه دعوت انبيا نظام هاى موجود را تهديد مى كرد، مخالفان، آنان را به عنوان اخلالگر و كسانى كه در فسادند، متهم مى كردند ونمونه بارز آن را در مبارزه موسى با فرعون مصر مشاهده مى كنيم. وقتى موسى در مقام احتجاج بر فرعون پيروز شد، فرعون با قيافه دموكراسى از قوم خود اجازه خواست كه موسى را بكشد (گويا او يك فرد دمكراتى بود كه در سر بريدن هزاران طفل از قوم بنى اسرائيل از قوم خود اجازه گرفته بود)آنگاه به تمسخر گفت: موسى خداى خود را به كمك فرا خواند، من مى ترسم آيين شما را تغيير دهد و در مصر او فساد كند، چنان كه مى فرمايد:

(وَقالَ فِرْعَونُ ذَرُونى أَقْتُلُ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّى أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَفِى الأَرْضِ الفَسادَ) .²

حتى سران قوم فرعون به اوگفتند:

(...أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِى الأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ...) .³

1 . شعراء/186.
2 . غافر/26.
3 . اعراف/127.

صفحه 487

«آيا موسى و قوم او را آزاد مى گذارى تا در زمين فساد كنند، و تو و خدايانت را ترك نمايند؟».

اصولاً فساد در نظر افراد سطحى يك معنى نسبى دارد، هرگاه شخص با بهترين برنامه براى نجات قوم خود قيام كند در نظر متوليان نظام، مفسد خواهد بود، چون منافع آنان را به خطر افكنده است، فساد آنگاه معنى حقيقى پيدا مى كند، كه حق وباطل از هم شناخته شوند. آنگاه كسانى كه به جانب باطل دعوت مى كنند مفسد خواهند بود.

5. اتهام به جدال

افراد دور از فرهنگ و دانش آنگاه كه در برابر منطق افرادتاب مقاومت از دست مى دهند، و نمى توانند براى آنان نقطه ضعفى بگيرند، مسئله جدال و مجادله گرى را بهانه كرده، خود را از ادامه بحث نجات مى دهند: پيامبران گرامى در دعوت به توحيد و معاد، نيرومندترين دليل و برهان را در دست داشتند ولى چون دعوت آنان با مزاج بت پرستى و دنياخواهى، موافق نبود، آنان را به فقدان دليل و منطق متهم مى نمودند از اين جهت حضرت نوح كه منطق او در كوبيدن بت پرستى در قرآن مذكور است، متهم به جدال مى شود و مى گويند:

(...يا نُوحُ قَدْجادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصّادِقينَ) .¹

«گفتند اى نوح، زياد با ما به جدال برخاستى و زياد جدل كردى وعده خود (عذاب) را بياور اگر راست مى گويى».

1 . هود/32.

صفحه 488

و در باره هود نيز همين اتهام را وارد مى كردند و به او مى گفتند:

(يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَة وَما نَحْنُ بِتارِكِى آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ...) .¹

«اى هود دليل روشنى بر مدعاى خود نياوردى وما نيز به خاطر گفتار تو خدايان خود راترك نخواهيم كرد».

گاهى به صورت رياكارانه در برابر دلايل پيامبران مى گفتند: سخنان شما براى ما يقين آفرين نيست. و ما در صحت گفتار شما شك داريم، قرآن مى فرمايد: منطق اقوام نوح و عاد و ثمود و كسانى كه پس از آن آمده اند اين بود كه مى گفتند:

(...إِنّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بهِ وَإِنّا لَفِى شَكّ مِمّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيب) .²

«ما به آنچه كه براى تبليغ آن اعزام شده ايد كفر مىورزيم، و در باره آنچه ما را به سوى آن دعوت مى كنيد شك و ترديد داريم».³

6. اتهام به افسانه بودن محتواى دعوت

خداوند بزرگ از روز نخست آيين واحدى را فرو فرستاده است و اصول و ريشه هاى آيين در تمام رسالت ها و نبوتها يكسان بوده است خصوصاً مسئله يكتا پرستى كه نخستين اصل قانون اساسى پيامبران گرامى را تشكيل مى دهد، از اين جهت هر موقع پيامبرى آيين توحيد و دعوت به رستاخيزرا مطرح مى كرد، مردم به فكر اين كه محتواى دعوت او در شريعت پيشين و دعوت هاى قبلى بوده، برچسب افسانه و اسطوره بودن بر آن مى زدند، در حالى كه نه قديم و ديرينه بودن نشانه باطل بودن، و نه جديد و نو بودن نشانه حقانيت است، اين

1 . هود/53.
2 . ابراهيم/9.
3 . و به همين مضمون است آيه 62 از سوره هود.

صفحه 489

منطق افراد سطحى و قشرى است كه انديشه نو را نشانه ترقى، و فكر ديرينه را نشانه باطل بودن مى انگارند. در حالى كه در سنجش خرد، حق و باطل براى خود ميزان مشخصى دارد كه در آن حدوث و قدم مؤثر نيست.

قرآن اين تهمت را از زبان مشركان عصر رسالت به صورت مكرر نقل مى كند، چنان كه مى فرمايد:

(...يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الأَوَّلِينَ) .¹

«افراد كافر مى گويند قرآن جز داستان هاى گذشتگان چيزى نيست».

و باز مى فرمايد:

(...لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الأَوَّلينَ).²

«اگر بخواهيم مانند قرآن تو را مى آوريم، آن جز افسانه هاى پيشينيان چيزى نيست».

و اين اتهام در سوره هاى نحل/24، مؤمنون/83، فرقان /5، نمل/68، احقاف/17، قلم/15، مطففين/14، همگى مربوط به پيامبر اسلام وارد شده است.

سوء استفاده از يك رشته واقعيت ها

تا اين جا بخش اتهامات مخالفان پيامبران به پايان رسيد و نوع تهمت ها روشن شد از خلال همين تهمت ها مى توان به طهارت و پاكدامنى پيامبران پى برد، د ر كنار اين اتهامات، بر زندگى پيامبران يك رشته واقعيت هايى حكومت مى كرد، كه به هيچ وجه مايه نقص و عيب نبود ولى گروه مخالف آن واقعيت ها را به صورت بد تفسير نموده و به اصطلاح سوء استفاده مى كردند، ما اكنون اين

1 . انعام/25.
2 . انفال/31.

صفحه 490

واقعيت هارا مورد بررسى قرار مى دهيم تا روشن شود كه چگونه مخالفان روش انبيا آسمان و ريسمان را به هم وصل مى كردند و بر مقصد خود استدلال مى نمودند.

7. شما بشريد

يكى از اشكالات ديرينه مخالفان پيامبران بشر بودن آنان بود. مخالفان به فكر اينكه بشر نمى تواند راهنماى بشر باشد و يا نمى تواند، با مقام ربوبى در ارتباط باشد، تا پيام هاى الهى را دريافت كرده و ابلاغ نمايد پيوسته به پيامبران مى گفتند: شماها بشرى بيش نيستيد و نمى توانيد راهنماى ما باشيد. و اين يكى از موانع نفوذ هدايت انبيا در قلوب مردم بود. چنان كه مى فرمايد:

(وَما مَنَعَ النّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الهُدى إِلاّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَسُولاً).¹

«مردم را از گرويدن به پيامبران آنگاه كه با هدايت به سوى آنان آمدند، چيزى باز نداشت، جز اين كه گفتند: آيا مى شود خدا بشرى را به عنوان رسول بر انگيزد؟».

و باز از امت هاى پيامبران پيشين نقل مى كنند كه مى گفتند:

(...إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمّا كانَ يَعْبُدُ آباءُنا...).²

«شما بشرى مثل ما بيش نيستيد كه مى خواهيد ما را از آنچه پدرانمان مى پرستيدند باز داريد».

1 . اسراء/94.
2 . ابراهيم /10.

صفحه 491

باز همين منطق را از امت هاى پيشين نقل كرده مى فرمايد:

(...أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا فَكَفُروا وَتَوَلَّوْا...).¹

«آيا بشرى ما را هدايت مى كند، پس كفر ورزيده وروى برگردانيدند».

و به همين مضمون است آيه 15 از سوره يس.

ما در بحث مربوط به لزوم اصل نبوت يادآور مى شويم كه يكى از پايه هاى هدايت هم سنخ بودن مربى و افراد تحت تربيت است و گروهى كه فكر مى كنند بايد رهبر، ملك و فرشته باشد، از ضرورت هم سنخ بودن غفلت ورزيده اند. و لذا قرآن در نقد اين نظريه مى فرمايد:

(قُلْ لَوْ كانَ فِى الأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً).²

«بگو اگر در زمين فرشتگانى باشند براى آنان فرشته اى به عنوان رسول اعزام مى كرديم».

و چون ما در اين باره در آغاز كتاب سخن گفته ايم به همين اندازه بسنده مى كنيم.

8. تهى دستى پيامبران وياران

شخصيت در هر محيطى براى خود ملاك خاصى دارد در مجامع علمى، ملاك شخصيت، علم و دانش، و در جوامع سرمايه دارى عظمت افراد، بستگى به فزونى ثروت و امكانات مالى دارد، در ميان قدرتمندان، زورمندترين افراد، از شخصيت والايى برخوردار است، محيطى كه پيامبران گرامى در آنها مبعوث مى شدند، محيط استكبار و استضعاف بود، كار در دست مستكبران و

1 . تغابن/6.
2 . اسراء/95.

صفحه 492

مترفان بود كه پيوسته گروه بيچاره و ناتوان را به زنجير اسارت مى كشيدند، وقتى مناديان عدالت از جانب پروردگار برانگيخته مى شدند; فوراً افراد مستمند و بيچاره، دور آنان را گرفته، به اميد رهايى از بند رقيّت و اسارت پيرو آنان مى شدند، از اين جهت غالباً پيروان آنان را گروه مستضعف و فقير تشكيل مى داد و همين واقعيت سبب مى شد كه مخالفان آن را دستاويز خود قرار داده و بگويند مكتب تو مكتب حق نيست، زيرا پيروان تو را افراد فقير و به تعبير آنان اراذل (طبقه پايين) تشكيل مى داد. اين بى خردان فكر نمى كردند كه حق و باطل در گرو ثروت و تهى دستى نيست، بايد حق و باطل را مطابق موازين خود شناخت و هرگز نمى توان تهى دستى را نشانه باطل انگاشت.

قرآن اين برداشت را در آيات ياد شده در زير نقل كرده است:

1.مخالفان نوح به او مى گفتند: ما چگونه از تو پيروى كنيم، در حالى كه طبقه پايين جامعه از تو پيروى كرده اند. قرآن كريم اين مطلب را چنين يادآور شده است:

(قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ) .¹

2. فرعون پس از شكست در برابر منطق نيرومند موسى به همين حربه تشبث كرد و گفت:

(أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذا الَّذِى هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبينُ* فَلَولا أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَب أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنينَ).²

«آيا من بهتر از اين انسان خوار نيستم، كه آشكار سخن نمى گويد؟ اگر راست مى گويد، چرا دستبندهايى از طلا براى او فرستاده نمى شود؟ چرا فرشتگان همراه او نمى آيند؟».

1 . شعراء/111.
2 . زخرف/52ـ53.

صفحه 493

3. مفسران درباره پيامبر اسلام مى نويسند كه گروهى از سران شرك از حضرتش درخواست كردند، فقيران و مستمندان را از دور خود متفرق سازد و لااقل در جلساتى كه ثروتمندان در حضور پيامبر هستند; مستمندان حضور نيابند.

قرآن در نقد انديشه اين گروه به صورت محكم و استوار چنين مى فرمايد:

(وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالغَداةِ وَالعَشِىّ يُريدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُريدُ زِينَةَ الحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً) .¹

«با افرادى كه هر صبح و شام خدا را مى خوانند و رضاى خدا را مى طلبند بساز و صبر كن، هرگز به خاطر زيور زندگى دنيا ديدگان لطف و محبت خود را از آنان مگير، و از كسى كه قلب او را از ياد خود غافل ساخته ايم و از هوا و هوس پيروى كرده و كارهاى او دور از حد اعتدال است پيروى مكن».

و به همين مضمون است آيه 25 سوره انعام.

4. قرآن كريم آنجا كه مخالفت مترفان را با پيامبران يادآور مى شود، دستاويز آنان را فزونى مال و ثروت و كثرت فرزندان معرفى مى كند و مى فرمايد:

(وَما أَرْسَلْنا فِى قَرْيَة مِنْ نَذِير إِلاّ قالَ مُتْرَفُوها إِنّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ* وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وأَولاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبينَ) .²

«در هيچ قريه اى بيم دهنده اى نفرستاديم مگر آن كه مترفان گفتند ما به آنچه شما براى تبليغ آن مبعوث شده ايد كافريم، و ما اموال و فرزندان بيشترى از شما داريم، و ما گرفتار عذاب نخواهيم شد».

1 . كهف/28.
2 . سبأ/34ـ35.

صفحه 494

ولى قرآن اين سخن بى مايه و انديشه بى پايه را نقد كرده مى فرمايد:

(وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَولادُكُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً...).¹

«اموال و فرزندان شما مايه تقرب به ما نخواهد بود مگر كسى كه ايمان آورده، و عمل نيك انجام دهد».

9. اندك بودن پيروان

از آنجا كه زمام جامعه در دست مستكبران و مترفان بود گروه زيادى به خاطر ترس، از گرايش به پيامبران خوددارى مى كردند و تنها گروهى كه در خود احساس شهامت مى كردند به مخالفت با مستكبران برخاسته و به آنان ايمان مى آوردند. از اين جهت پيروان آنان در اقليت بودند، و همين نكته، سبب مى شد كه مخالفان، آن را دستاويز قرار داده، اندكى پيروان را نشانه نادرست بودن دعوت بينگارند، و اين تفسير از جانب دشمنان در باره شعيب وارد شده است ، چنان كه مى فرمايد:

(قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ كَثِيراً مِمّا تَقُولُ وَإِنّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَولا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَوَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزيز).²

« اى شعيب بسيارى از گفته هاى تو را نمى فهميم. و تو را در ميان خود ضعيف وناتوان مى بينيم، اگر طايفه تو نبود تو را سنگسار مى كرديم، و هرگز قوى تر از ما نيستى».

10. شومى و فال بد

گروهى در زندگى خود با يك رشته از واقعيت ها روبرو مى شوند امّا چون

1 . سبأ/37.
2 . هود/91.

صفحه 495

علل واقعى آنها را نمى شناسند براى ارضاى حس كنجكاوى خود يا به علّت ديگرى مانند حسد و عداوت عللى براى آن مى تراشند از اين قبيل است نحوست ايام كه در ميان ملت ها رواج دارد.

نحوست ايام براى خود بحث جداگانه اى دارد كه اكنون وارد آن نمى شويم. ولى همين قدر مى گوييم بايد علل نيكى ها و بدى ها را در زندگى فردى و اجتماعى خود جستجو كرد تا به علل حوادث پى برد ونبايد نتيجه كردار زشت خود را بر گردن چرخ و فلك يا كوكب بخت انداخت، متأسفانه برخى از شعراى والا مقام چنين گفته اند:

كوكب بخت مرا، هيچ منجّم نشناخت يا رب از مادر گيتى به چه طالع زادم؟

در حالى كه بايد در اين مورد گفت:

تو خود، گر كنى اختر نيك را بد مدار از فلك چشم نيك اخترى را

در زندگى پيامبران، افراد كم خرد و گنهكار به جاى انگشت گذاردن روى علل حوادث، پيامبران را مسئول حوادث تلخ و نارسايى هاى زندگى خويش مى شناختند. و عجيب اين كه يك چنين برداشت بد از دير زمان حكمفرما بوده، مثلاً قوم صالح در برابر دعوت هاى او چنين مى گفتند:

(قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ) .

«گفتند ما به تو و پيروان تو فال بد زده ايم».

او در پاسخ اين سخن، يادآور مى شود كه:

(طائِرُكُمْ عِنْدَ اللّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَومٌ تُفْتَنُونَ).¹

«اين شومى شما از جانب خدا و آن هم به خاطر اعمال بد شماست و شما پيوسته آزمايش مى شويد».

1 . نحل/47.

صفحه 496

قوم فرعون آنگاه كه زندگى خوشى داشتند و نعمت هاى خدا براى آنان فراوان بود; مى گفتند اين بركات از آن خود ما است. و اگر فشارى مى ديدند، مثلاً باران كم مى باريد، وجود موسى و پيروان او را به فال بد گرفته و آن بدى را از چشم آنها مى ديدند.

خدا در پاسخ مى گويد: اين ناگوارى ها نتيجه اعمال شما و از جانب خدا است وارتباطى به موسى ندارد. ولى چه مى توان كرد كه داوران، افرادنادانى بودند چنان كه مى فرمايد:

(فَإِذا جاءَتْهُمُ الحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ).¹

مخالفان پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) همين داورى را درباره او داشتند با اين تفاوت كه هرگاه نيكى به آنان مى رسيد آن را از جانب خدا مى دانستند، و هرگاه با ناگوارى روبرو مى شدند آن را از ناحيه پيامبر مى دانستند. خدا به پيامبر دستور مى دهد كه بگويد: هر دو از جانب خداست آنان گروه نادان و بى خردى هستند همچنان كه مى فرمايد:

(...وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ فَمالِ هؤلاءِ القَومِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً).²

اين تنها پيامبران نبودند كه در نظر مخالفان شوم شمرده مى شدند بلكه نمايندگان مسيح نيز با اين تفكر روبرو شدند³بلكه مناديان حقيقت پيوسته با

1 . اعراف/131.
2 . نساء/78.
3 . يس/ 18و19.

صفحه 497

چنين واكنش هايى روبرو بوده و پيوسته مصلحان بشرى و مناديان حقيقت، مايه «تطير» بوده اند و براى دور كردن افراد از اطراف اين گروه، هر نوع حادثه شومى را به آنان منتسب مى كردند. و ما خود در زندگى خويش نمونه هاى فراوانى در اين قسمت ديده ايم كه جاى شرح و وصف آن نيست.

واكنش هاى عملى مخالفان

تا اين جا دو بحث به صورت مشروح بيان شد، يكى درباره تهمت ها و برچسب هاى بى اساس و ديگرى تفسير ناروا از واقعيت هاى موجود در زندگى پيامبران، در اين جا بحث سومى باقى است و آن واكنش عملى و احياناً گفتارى مخالفان در برابر پيامبران است، يعنى علاوه بر تهمت و تفسير ناروا از واقعيت ها،يك رشته واكنش ها و رفتارها كه به وسيله آن تبليغ پيامبران را خنثى مى كردند و ما اين مطلب را تحت عنوان واكنش ها وعكس العمل ها بيان مى كنيم مجموع واكنش هاى آنان را مى شود در امور ياد شده در زير خلاصه كرد:

1. تمسخر و استهزاء.

2. فرار از شنيدن تبليغ.

3. تهديد به تبعيد و قتل.

4. تصميم بر قتل.

اينك توضيح هر يك از اين واكنش ها.

11. استهزاء و مسخره نمودن

يكى از كارهاى مخالفان پيامبران، اين بود كه دعوت هاى آنان را جدى نمى گرفتند و چون جدى گرفتن، مسئوليت زا بود كه از آن گريزان بودند، از اين جهت، قرآن كراراً يادآور مى شود كه مخالفان، پيامبران را استهزا و مسخره

صفحه 498

مى كردند و مقصود اين است كه سخنان آنان را به شوخى گرفته و با اداى خاصى آنها را تحقير مى نمودند. مثلاً آنگاه كه نوح شيخ الأنبيا از جانب خدا مأمور ساختن كشتى شد، مخالفان از كنار او مى گذشتند و كار او را مسخره مى نمودند. چنان كه مى فرمايد:

(وَيَصْنَعُ الفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْه مَلأٌ مِنْ قَومِهِ سَخِرُوا مِنْهُ...) .¹

«او كشتى را مى ساخت و هرگاه سران قوم او از كنار او مى گذشتند (و كشتى سازى او را در خشكى مى ديدند) او را مسخره مى كردند».

ناگفته پيدا است كه كيفيت مسخره در هر موردى شكل خاصى دارد.

روى اين اساس دعوت پيامبران با استهزا و سخريه مخالفان روبرو مى شد، و چون خود فاقد شخصيت بودند از اين طريق مى خواستند به شخصيت آنان آسيب رسانند، و آنها را در حد خود قرار دهند.

قرآن در اين مورد چنين مى فرمايد:

(وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُول إِلاّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ) .²

«هيچ پيامبرى به سوى آنان نمى آمد مگر اين كه او را استهزا مى كردند».

باز در باره مخالفان پيامبران چنين مى فرمايد:

(...وَاتَّخَذُوا آياتِى وَما أُنْذِرُوا هُزُواً) .³

«آيات الهى و آنچه كه با آن بيم داده مى شدند به شوخى مى گرفتند».

وباز مى فرمايد:

(وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ نَبِىّ إِلاّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ) .⁴

1 . هود/38.
2 . حجر/11.
3 . كهف/56.
4 . زخرف/7.

صفحه 499

«هيچ پيامبرى به سوى آنان نمى آمد مگر اينكه او را مسخره مى كردند».

و هر اندازه كه مردم از نظر فرهنگ در درجه پايين ترى بودند پايه استهزاى آنان بالاتر بود. و به تعبير ديگر گروه بى فرهنگ عاجزترين و ناتوان ترين گروه در مقابله با پيامبران بودند مسخره كردن، حربه انسان ناتوان است. و عرب جاهلى در اين قسمت گوى سبقت را از ديگران برده بود. قرآن مى فرمايد:

(وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّ هُزُواً...) .¹

«هنگامى كه كافران تو را ببينند با تو برخوردى جز تمسخر و استهزا ندارند».

و باز مى فرمايد:

(وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّهُزُواً أَهذا الَّذِى بَعَثَ اللّهُ رَسُولاً) .²

آنان نه تنها با رسول گرامى چنين برخوردى داشتند بلكه ياران و پيروان او را نيز به باد مسخره گرفتند و منافقان بيش از همه از اين شيوه استفاده مى كردند چنان كه مى فرمايد:

(...وَإِذا خَلَوا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ) .³

امّا اين كه مايه هاى استهزاى آنان چگونه بوده در اين مورد مى توان از آيات قبلى كمك گرفت. ناچار واقعيت هاى موجود را مطابق دلخواه خود تفسير مى كردند. آنگاه به مسخره كردن آنان مى پرداختند. مثلاً مى گفتند: آيا اين انسانى كه يك مشت افراد گرسنه و فقير دور اوجمع شده اند، فرستاده خداست؟ همچنان كه فرعون اين مطلب را به گونه اى يادآور شده و گفت: اين

1 . انبياء/36.
2 . فرقان/41.
3 . بقره/14.

صفحه 500

انسان خوار و برخاسته از طبقه محروم مى خواهد بر ما حكومت كند.¹

12. فرار از شنيدن تبليغ

برنامه هاى پيامبران در كام افراد گمراه بسان داروى تلخ در كام بيماران است ولى همين داروى تلخ، تضمين كننده عافيت و صحت آنها است، و اين بيمارى است كه آن برنامه ها را در كام آنان، تلخ و ناخوشايند مى سازد. از اين جهت قوم نوح هرگاه با دعوت وى روبرو مى شدند; نخست گوش ها را مى گرفتند و به اين اكتفا نمى كردند جامه هاى خود را به سر مى كشيدند تا سخنان او به گوش آنان نفوذ نكند. چنان كه مى فرمايد:

(وَإِنّى كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِى آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوا ثِيابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً) .²

«من هرگاه آنان را دعوت مى كردم تا آنان را بيامرزى، انگشتان خود را در گوش هاى خود فرو مى بردند و لباس ها را بر سر مى كشيدند، و براين كار اصرار مىورزيدند و كبر نشان مى دادند».

قريش در باره پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم) برنامه هاى مختلفى تهيه ديده بود تا به هر قيمت تمام شود جلو تبليغ او را بگيرند و چون قرآن در انديشه آنان زيبايى و جاذبه خاصى داشت و احياناً با شنيدن آيه اى، اسلام رامى پذيرفتند از اين جهت بخشنامه شدكه هر موقع پيامبر در مسجد الحرام با آهنگ دلرباى خود مشغول خواندن قرآن شود، در اطراف او سر و صدا ايجاد كنند تا آواى قرآن در آن جار و جنجال ، گم و نامفهوم باشد.

1 . زخرف/52.
2 . نوح /7.

صفحه 501

قرآن در اين باره مى فرمايد:

(وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذا القُرآنِ وَالغَوا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ) .¹

«سران كفر به ديگران گفتند: به قرآن گوش فرا ندهيد و هنگام تلاوت آن ، سرو صدا كنيد، تا پيروز شويد».

در تاريخ ، سرگذشت اسعد بن زراره معروف است، او هنگامى كه خواست از خانه عتبة بن ربيعه برخيزد و به سوى حرم بيايد تا خانه خدا را طواف كند، با پيشنهاد ميزبان خود روبرو شد. و به او گفت: محمد آورنده آيين جديد هم اكنون در حجر اسماعيل نشسته است و بنى هاشم اطراف او را فرا گرفته اند و او مشغول خواندن قرآن است. شنيدن صداى قرآن، همان و گرايش به آن همان، اسعد گفت چكنم؟ گفت: پنبه اى به تو مى دهم تا در داخل گوش خود بگذارى و انگشتانت را روى آن فشار ده و چشمانت را به زير افكن تا او را نبينى و سخنانش را نشنوى.²

هم اكنون اقليت هاى كم و فاقد منطق به پيروان خويش اجازه نمى دهند كه از برنامه هاى تبليغى ديگران بهره بگيرند.

13. تهديد به تبعيد و قتل

مخالفان پيامبران در برخورد با دعوت هاى الهى شيوه هاى مختلفى را اتخاذ مى كردند كه قسمت اعظم آن بيان شد ولى آنگاه كه از بازدارى پيامبران مأيوس مى شدند و پيشرفت دعوت آنان را مشاهده مى كردند، در اين صورت دست به تهديد و به تبعيد و شكنجه و قتل مى زدند. و قرآن اين روش را در مورد

1 . فصلت/26.
2 . اعلام الورى باعلام الهدى، و سرگذشت دنباله دارد. تفصيل آن را در كتاب فروغ ابديت ، ج1،ص 35 ـ 40 و بحار الانوار، ج19، ص 8 ـ 11 مطالعه بفرماييد.

صفحه 502

مخالفان پيامبرانى چون نوح وابراهيم و شعيب و جمعى از پيامبران مانند هود و صالح نقل كرده است كه به ترتيب يادآور مى شويم:

درباره نوح مى فرمايد:

(قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ المَرْجُومينَ).¹

«اگر دست از تبليغ برندارى سنگسار خواهى شد».

و درباره ابراهيم مى فرمايد:

(قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِى يا إِبْراهيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ) .²

آزر به ابراهيم گفت:«آيا مرا از خدايانم باز مى دارى؟ اگر دست از تبليغ برندارى تو را سنگسار مى كنم».

در باره شعيب مى فرمايد:

(قالَ المَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا...).³

«مستكبران قوم شعيب به او گفتند: تو و كسانى را كه به تو ايمان آورده اند، از اين شهر بيرون مى كنيم».

و در جاى ديگر يادآور مى شود كه مخالفان شعيب وى را تهديد به سنگسار شدن كردند و گفتند:

(...وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ ...).⁴

«اگر ملاحظه طايفه تو نبود، تو را سنگسار مى كرديم».

1 . شعراء/116.
2 . مريم/46.
3 . اعراف/88.
4 . هود/91

صفحه 503

و در باره گروهى از پيامبران كه در ميان آنان نوح و هود و صالح نيز هست قرآن مسئله تبعيد را يادآور شده مى فرمايد:

(وقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِيمِلَّتِنا...) .¹

«افراد كافر به پيامبران خود گفتند: شما را از سرزمين خود بيرون مى كنيم، مگر اين كه به روش و آيين ما باز گرديد».

و در باره موسى از فرعون نقل مى كند كه گفت:(...ذَرُونِى أَقْتُلُ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ...).²

«بگذاريد من موسى را بكشم و او خداى خويش را به كمك خويش بخواند».

14. تصميم بر قتل

اگر مخالفان، آنان را تهديد به تبعيد و قتل مى كردند، گاهى تهديد خود را جدى گرفته و مقدّمات آن را فراهم كردند و اين لطف الهى بود كه پيامبران را از كام مرگ نجات مى بخشيد.

قرآن از پيامبرانى نام مى برد كه مخالفان، نقشه قتل آنان را كشيده و به مرحله اجرا درآوردند، هر چند نتيجه نگرفتند.

درباره ابراهيم مى فرمايد:

(قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلينَ) .³

«گفتند اورا بسوزانيد و خدايان خود را يارى كنيد».

1 . ابراهيم/13.
2 . مؤمن/26.
3 . انبياء/68.

صفحه 504

و به همين مضمون است آيه 24 از سوره عنكبوت.

در باره مسيح مى فرمايد:

(وَقَولِهِمْ إِنّا قَتَلْنَا المَسِيحَ عِيسى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ...) .¹

«و گفتار يهود كه ما عيساى مسيح فرزند مريم و رسول خدا را كشتيم (در حالى كه تصميم بر قتل او گرفتند) او را نكشتند و به دار نياويختند بلكه جريان بر آنان مشتبه شد».

مخالفان پيامبر گرامى در دار الندوه گرد آمدند و تصميم گرفتند كه يكى از سه طرح را در باره او اجرا كنند: تبعيد، زندانى كردن و كشتن، ولى سرانجام طرح اخير را برگزيدند. و بسان حضرت مسيح مقدمات كار را در حقّ او فراهم ساختند، امّا با ناكامى روبرو شدند. خدا او را از نقشه قتل با خبر ساخت او مكه را به سوى مدينه ترك گفت. امّا به جاى اين كه راه مدينه را در پيش گيرد راه جنوب شهر را در پيش گرفت و سه شبانه روز در غارى پنهان شد.

قرآن نقشه آنان را چنين بازگو مى كند:

(وَإِذْ يَمْكُرُبِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَ اللّهُ خَيْرُ الماكِرينَ).²

«به ياد آر هنگامى كه كافران نيرنگى انديشيدند كه تو را زندانى كنند يا بكشند يا تبعيد كنند، آنان از در حيله وارد شدند. و خدا نيز حيله هاى آنان را خنثى كرد، خدا بهترين (پاسخ دهنده) حيله گران است».

15. قتل پيامبران

تا اين جا سخن درباره نقشه هاى قتل و تصميم مخالفان بر آن بود كه

1 . نساء/157.
2 . انفال/30.

صفحه 505

نافرجام ماند، ولى در عين حال مخالفان پيامبران احياناً نقشه هاى خود را اجرا كرده و گروهى از پيامبران را به قتل مى رساندند. و در اين مورد قرآن چنين مى فرمايد:

(...ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ...).¹

«آنان (بنى اسرائيل) آيات الهى را انكار مى كردند. وپيامبران را به ناروا مى كشتند».

و به همين مضمون است آيه 112 از سوره آل عمران.

و باز مى فرمايد:

(...فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ) .²

«گروهى را تكذيب مى كردند و گروهى را مى كشتند».

اصولاً شهادت پيامبران در طريق هدف، نشانه ايمان و اخلاص آنان است كسانى كه پايدارى را، تا پاى دار مى رسانند و مرگ را بر زندگى بر مى گزينند، گواه بر اين است كه به آرمان خود كاملاً ايمان دارند و نجات انسان ها را بالاتر از زندگى چند روزه خود مى دانند، و لذا يكى از ويژگى هاى پيامبران، ثبات وپايدارى در راه هدف مى باشد. و ما در بحث مربوط به ويژگى هاى پيامبران در اين باره سخن گفتيم، چه نيكو مى گويد:

با مسجد و منبر، نبود دعوى توحيد *** منزلگه مردان موحّد، سر دار است

1 . بقره/61.
2 . مائده/ 70.

صفحه 506

صفحه 507

27 سنّت هاى الهى در زندگى پيامبران

آيات موضوع

1. (إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهادُ) (غافر/51).

2. (حَتّى إِذا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّىَ مَنْ نَشاءُوَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ القَومِ الْمُجْرِمينَ)(يوسف/110).

3. (...بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبينَ)(هود/27).

4. (...إِنِّى لأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً)(اسراء/101).

5. (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنا الْمُرْسَلِينَ *إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ* وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الغالِبُونَ)(صافات/171ـ 173).

6. (هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ)(توبه/33).

صفحه 508

7.(ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللّهَ شَديدُالعِقابِ *ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرينَ عَذابَ النّارِ)(انفال/13ـ14).

8. (أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِى الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثاراً فِى الأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ واق *ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللّهُ إِنَّهُ قَوِىٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ)(مؤمن/21ــ22).

9. (و َ كَاَيِّنْ مِنْ قَرْيَة عَتَتْ عَنْ أَمْرِرَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً). (طلاق/8).

10. (...وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الحَقِّ...)(بقره/61).

11. (...فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ)(مائده/70).

12.(قالَ المَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنا قالَ أَوَ لَوْ كُنّا كارِهينَ)(اعراف/88).

13.(وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاّ قَلِيلاً* سُنَّةَ مَنْ قَدْأَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْويلاً)( اسراء/76ـ 77).

14.(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الماكِرينَ)(انفال/30).

15.(فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاّ مِثْلَ أَيّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّى مَعَكُمْ مِنَ المُنْتَظِرِينَ *ثُمَّ نُنَجِّى رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقّاً عَلَيْنا نُنجِ الْمُؤْمِنينَ)(يونس/102ـ 103).

16. (فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِى الفُلْكِ...)(يونس/73).

صفحه 509

17. (فَلَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ...) (هود/66).

18.(فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاّ قَوْمَ يُونُسَ لَمّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الخِزْى فِى الحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِليحين)(يونس/98).

19.(...آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ الاّ الَّذِى آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائيلَ وَأَنَا مِنَ المُسْلِمينَ)(يونس/90).

20.(...أُدْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنّا الرِّجْزَ لَنُؤمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعكَ بَنِى إِسْرائيلَ* فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَل هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ)(اعراف/134ـ135).

ترجمه آيات

1.«ما رسولان و مؤمنان را در زندگى دنيوى و روزى كه شاهدان قيام مى كنند يارى مى دهيم».

2.«آنگاه كه رسولان از گرايش اقوام خود نوميد شدند و گمان كردند كه به آنان دروغ گفته شده است، ناگهان كمك هاى ما رسيد، و كسانى را كه مى خواهيم نجات داده شدند و عذاب ما از گروه مجرم دفع نمى شود».

3. «به گمان ما شما دروغ مى گوييد».

4.«اى موسى به گمان من تو جادو شده اى».

صفحه 510

5.«مشيت ما بر پيروزى بندگان فرستاده خود تعلّق گرفته. آنان پيروزند و سپاه ما پيوسته بر دشمن چيره مى شوند».

6.«او است كه پيامبر خود را با هدايت ها و آيين حق اعزام كرد تا او را بر همه اديان نادرست پيروز گرداند هر چند مشركان خوش نداشته باشند».

7.«اين كيفر براى اين است كه آنان با خدا و رسول او به مجادله برخاستند، و هركس با خدا و رسول او به نزاع بر خيزد; خدا سخت كيفر است، اين عذاب دنيوى است بچشيد، و براى كافران (در سراى ديگر ) عذاب آتش است».

8.«آيا در روى زمين به سير و سياحت نمى پردازند، تا بنگرند سرانجام كسانى را كه از آنان نيرومندتر بوده و پيش از آنان زمين را آباد كرده بودند، خدا آنان را به خاطر گناهانشان گرفت براى آنان در برابر عذاب الهى حفاظ و مانعى نبود. اين بدان جهت است كه رسولان ما با دلايل به سوى آنان مى آمدند ولى آنان پيامبران را انكار مى كردند خدا آنان را گرفت، حقا كه او نيرومند و سخت كيفر است».

9.«چقدر از ساكنان شهرها كه از فرمان خدا و رسولان او سر برتافتند و ما از آنان حساب سختى كشيديم، و آنان را به عذاب سختى كيفر داديم، سرانجام وبال گناه خود را چشيده و در دنيا وآخرت زيانكار گشتند».

10.«كافران پيامبران الهى را به ناحق مى كشند».

11.«گروهى را تكذيب كردند و گروهى را مى كشند».

12.«مستكبران قوم شعيب به او گفتند: تو و كسانى را كه به تو ايمان آورده اند از شهر خود بيرون مى رانيم، و يا اين كه بايد به راه و روش ما بازگرديد، شعيب گفت: هر چند ما آن را نخواهيم؟».

13.«نزديك بود كه بر عليه تو توطئه كنند(و محيط مكه را به گونه اى سازند كه مردم را بر ضد تو بشورانند) و در نتيجه تو را از مكه بيرون رانند، در اين صورت جز اندكى زنده نمى مانند، و اين سنت الهى است درباره رسولانى كه پيش از تو فرستاده ايم وبراى سنت هاى الهى دگرگونى نيست».

صفحه 511

14.«به ياد آر زمانى را كه از افراد كافر درباره تو توطئه كردند تا تو را زندانى كنند يا بكشند، يا بيرون نمايند، آنان از در حيله وارد شدند، خدا حيله آنان را بى اثر ساخت، خدا حيله حيله گران را به نحو احسن پاسخ مى گويد».

15.«آيا جز در انتظار روزهايى مانند روزهاى اقوام پيشين هستند؟ بگو: منتظر باشيد من نيز با شما از منتظرانم(آنگاه كه عذاب مى آيد) ما پيامبران خود و مؤمنان را نجات مى دهيم، بر ما است كه مؤمنان را از عذاب نجات بخشيم».

16.«نوح را تكذيب كردند، او و كسانى راكه با او در كشتى بودند نجات داديم».

17.«آنگاه كه عذاب ما آمد صالح واهل ايمان را نجات داديم».

18.«چرا مردم شهرها و آبادى ها به هنگام نزول عذاب ايمان نياوردند تا ايمانشان مفيد واقع شود جز قوم يونس (وقتى قوم يونس ايمان آورد) عذاب خوار كننده اى در اين دنيا از آنان برطرف كرديم و آنان را تا مدتى از زندگى برخوردار ساختيم».

19.«من ايمان آوردم كه خدايى جز آن كه بنى اسرائيل مى پرستند، وجود ندارد. و من از مسلمانانم».

20.«اى موسى خداى خود را به عهدى كه پيش تو دارد بخوان كه عذاب را از ما برطرف كند، ما به تو ايمان مى آوريم و بنى اسرائيل را آزاد مى كنيم (ولى ايمان آنان كاملاً صورى بود زيرا) هرگاه عذاب را تا مدتى از آنان برطرف مى كرديم، ناگهان پيمان شكنى را آغاز مى كردند».

صفحه 512

بررسى و تفسير آيات

پيامبران الهى به خاطر داشتن ايمان قوى و نيرومند، در طريق انجام وظيفه سر از پا نشناخته و جز جانبازى و فداكارى در طريق تحقق بخشيدن به وعده هاى الهى، راهى نمى پيمودند، ولى از آنجا كه در طريق انجام وظيفه خود با دشمنان لجوج و عنود روبرو مى شدند، دشمنانى كه منافع خود را در خطر مى ديدند، قهراً آتش اختلاف شعلهور شده و صف آرايى آغاز مى گرديد، در اين جا پيامبران در بهره گيرى از نيروهاى مادى و معنوى كوتاهى نكرده و آنچه در توان داشتند در طريق هدف نثار مى نمودند.

1. امدادهاى غيبى

غالباً نيروهاى محدود انسانى و مادّى پيامبران و پيروان انگشت شمار آنان،در ميدان مبارزه كافى نبود. از اين جهت، خدا، آنان را با نيروهاى غيبى كمك مى كرد و راه را بر آنان هموار مى ساخت. و واقعيت اين كمك هاى غيبى در برخى از آيات فرشتگان و برخى عوامل ويرانگر طبيعى تفسير شده است.¹

البته اين نه به آن معنى است كه برخى از كارها بر عهده پيامبر و ياران و برخى ديگر بر عهده خدا بود به گونه اى كه در قلمرو قدرت وجود داشت، زيرا اين انديشه نوعى شرك و ثنويت است. بلكه مقصود اين است كه نصرت الهى در سايه تلاش هاى مؤمنان و كارگزاران غيبى تحقق مى پذيرفت² و مبدأ همه

1 . آل عمران/124، انفال/12، توبه/26و40، احزاب/9.
2 . قرآن به اين توحيد افعالى درخصوص مسئله نصرت وپيروزى اشاره كرده و بندگان مؤمن را در ميدان هاى نبرد ابزار كار مى داند كه خدا اراده نافذ خود را از طريق آنان، آشكار مى سازد چنان كه مى فرمايد:(قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِأَيْديكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوم مُؤْمِنينَ)(توبه/14).

صفحه 513

پيروزى ها خداست چنان كه مى فرمايد:

(وَمَا النَّصْرُ إِلاّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ العَزِيزِ الحَكيمِ).¹

اين سنت الهى جلوه هاو مظاهر گوناگونى دارد كه در اين فصل بررسى خواهيم كرد، اينك آيات مربوط به اين سنت الهى را مورد بررسى و تفسير قرار مى دهيم:

1. (إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِى الحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهادُ).²

«ما رسولان و مؤمنان را در زندگى دنيوى و روزى كه شاهدان قيام مى كنند يارى مى دهيم».

و نيز مى فرمايد:

(حَتّى إِذا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجّىَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ القَومِ المُجْرِمينَ) .³

«آنگاه كه رسولان از گرايش اقوام خود نوميد شدند و گمان كردند كه به آنان دروغ گفته شده است، ناگهان كمك هاى ما رسيد، و كسانى را كه مى خواهيم نجات داده شدند و عذاب ما از گروه مجرم دفع نمى شود».

در اين جا از توضيح نكته اى ناگزيريم هر چند خارج از موضوع بحث مى باشد و آن اين كه ظاهر جمله (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا) اين است كه مقصود از ضماير متصل پيامبران است (نه مخالفان آنان) و در نتيجه رسولان الهى گمان مى كردند كه (العياذ باللّه) به آنان دروغ گفته شده است، يعنى اين وعده كه خدا به يارى آنان خواهد شتافت و دشمن را نابود خواهد ساخت، بى اساس است.

1 . آل عمران / 126.
2 . غافر / 51 .
3 . يوسف / 110.

صفحه 514

شكى نيست كه چنين گمان در شأن انسان هاى مؤمن و وارسته نيست تا چه رسد به رسولان الهى، قطعاً اين جمله بيانگر معناى ديگرى است كه يادآور مى شويم.

در تفسير اين جمله سه احتمال وجود دارد:

1. مقصود از اين ظن و گمان، گمان قلبى و فكرى پابرجا و راسخ نيست بلكه مقصود اين است كه وضع ظاهرى آنان از نظر شدايد و دشوارى ها از اين حكايت مى كرد كه راه نجاتى براى آنان نيست، نه اين كه چنين گمانى بر قلب آنان حاكم بود، و اين مطلب در مكالمات عرفى نظايرى دارد، مردم درباره كسى كه غرق در شهوت و فساد است و كارى جز قدرت طلبى و تجاوز به حقوق ديگران ندارد، مى گويند: اين فرد فكر مى كند كه هرگز نخواهد مرد و هميشه در جهان خواهد ماند،مسلماً يك چنين گمان و انديشه در فكر هيچ انسان عاقلى نيست، همه افراد مى دانند كه روزى خواهند مرد امّا برداشت عملى او از زندگى به گونه اى است كه گويا او اعتقادى به مرگ ندارد، و عمل او چنين تصورى را در اذهان ايجاد مى كند كه او معتقد به مرگ نيست نه اين كه در واقع چنين است. شرايط حاكم بر زندگى رسولان زجر ديده و زحمت كشيده كه در چنگال گروهى حق ناشناس گرفتار مى شدند و مدتها در فشار به سر مى بردند، كه گويا وعده نصرتى در كار نيست زيرا اگر بود تاكنون مى رسيد، و اين بندگان وارسته را از اين فشار نجات مى داد، و در نتيجه چنين گمانى زبان حال آنان بود نه زبان قال، وضع ظاهرى آنان بر اين دلالت مى كرد، نه اين كه چنين انديشه اى در مغز آنها وجود داشت.

2. گمان، يك حالت روحى است كه به دو صورت مى تواند در ذهن تجلى كند، گاهى به صورت عبورى و رهگذر بسان برقى در ذهن ظاهر مى شود و فوراً خاموش مى گردد، و گاهى به صورت انديشه اى راسخ و پابرجا

صفحه 515

بر قلب حكومت مى كند، آنچه شايسته پيامبران نيست همان قسم دوم است كه هرگز با عصمت و مقام شامخ آنان سازگار نيست، و امّا قسم اول، كه به صورت رهگذر و نتيجه فشار طاقت فرساى حاكم بر زندگى آنان است منافاتى با عصمت ندارد، زيرا يك چنين گمان برق آسا ايمان قوى و نيرومندى به دنبال دارد كه بر آن خط بطلان كشيده ويادآور مى شود كه تأخير نصرت، معلول مصالحى است كه از ما پوشيده است.

اين دو پاسخ را مى توان درباره آيه ياد شده در زير نيز مطرح كرد:

(أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الجَنَّةَ وَلَمّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ البَأْساءُ وَالضَّراءُ وَزُلْزِلُوا حَتّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِيبٌ)¹.

«آيا گمان كرده ايد كه وارد بهشت خواهيد شد، و حال آن كه با سرگذشت پيشينيان روبرو نشده ايد، ناگوارى ها و ناملايمات آنان را فرا گرفت، و متزلزل شدند، تا آنجا كه پيامبر و مؤمنان همراه او گفتند نصرت خدا كى خواهد آمد؟ آگاه باشيد كه نصرت خدا نزديك است».

مسلماً يك چنين گفتار تضرع آميزى همراه با يك نوع يأس و نوميدى، زبان حال بوده، نه زبان گفتار، يعنى شرايط، مأيوس كننده و تزلزل آور بوده نه اين كه آنان در واقع نوميد و متزلزل بوده اند.

و اگر هم چنين انديشه اى از خاطر آنان مى گذشت، رهگذارى بود كه ايمان واقعى و عميق پيامبران و مؤمنان آن را خنثى مى كرد.

3. پاسخ ديگر اين كه : مقصود از ضمير متصل در «وَظَنّوا» رسولان نيست ـ بلكه مردم است ـ يعنى تأخير نصرت الهى سبب شد كه مردم به خود جرئت داده و بگويند: وعده نصرتى در كار نبوده است و دارندگان اين انديشه

1 . بقره/214.

صفحه 516

همان كافران بوده اند ـ و شاهد اين گفتار آياتى است كه از گمان بد مخالفان درباره پيامبران حكايت مى كند. چنان كه در داستان نوح از زبان مخالفان حكايت مى كند كه مى گفتند:

(...بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبينَ) ¹.

«به گمان ما شما دروغ مى گوييد» و همين تعبير در داستان هود و صالح نيز آمده است، و از فرعون حكايت مى كند كه خطاب به موسى مى گفت:

(...إِنِّى لاظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً)².

«اى موسى به گمان من تو جادو شده اى».³

***

اكنون با كمال اعتذار از گسسته شدن رشته سخن، به اصل مسئله باز مى گرديم و سنت هاى ديگر الهى را درباره پيامبران يادآور مى شويم:

2. غلبه و پيروزى پيامبران

غلبه و پيروزى پيامبران بر مخالفان از سنت هاى الهى است كه قرآن از آن گزارش مى دهد و مى فرمايد:

(وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ *إِنَّهُمْ لَهُمُ المَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الغالِبُونَ) ⁴.

«مشيت ما بر پيروزى بندگان فرستاده خود تعلّق گرفته. آنان پيروزند و سپاه ما پيوسته بر دشمن چيره مى شوند».

1 . هود/27.
2 . اسراء/101
3 . الميزان، ج11، ص 307.
4 . صافات/171ـ173.

صفحه 517

و نيز مى فرمايد:

(كَتَبَ اللّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِى إِنَّ اللّهَ قَوىٌّ عَزِيزٌ) ¹.

«خدا بر خود لازم دانسته است كه من و رسولان من پيروز مى گردند. خدا نيرومند و پيروز است».

اين دو آيه مربوط به همه رسولان الهى است و در باره شخص پيامبر گرامى نويد مى دهد كه او بر جهان شرك پيروز خواهد شد. چنان كه مى فرمايد:

(هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدى وَدِينِ الحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْكَرِهَ الْمُشْرِكُونَ) ².

«او است كه پيامبر خود را با هدايت ها و آيين حق اعزام كرد تا او را بر همه اديان نادرست پيروز گرداند هر چند مشركان خوش نداشته باشند».

در اين كه خدا به پيروزى همه پيامبران و شخص پيامبر گرامى وعده قطعى داده است، سخنى در آن نيست، بلكه مهم تشريح واقعيت اين پيروزى است.

آيا مقصود، پيروزى در مقام تبليغ و اقامه حجت و برهان است كه همه افراد در برابر منطق پيامبران به زانو در مى آمدند هر چند برخى راه عناد و لجاج را پيش مى گرفتند؟

يا آن كه مقصود، پيروزى در ميدان جنگ است، و اين كه در رويارويى دو گروه پيامبران را بر گروه مخالف پيروز مى كرد؟

يا آن كه مقصود اين است كه مخالفت آنان، به قيمت نابودى آنها تمام

1 . مجادله/21.
2 . توبه/33 ; صف/9.

صفحه 518

مى شد. تا آنجا كه دشمنان پيامبران به وسيله عذاب هاى الهى نابود مى گشتند، مخالفان نوح با طوفان، و مخالفان موسى با طغيان دريا، و مخالفان هود و صالح و شعيب و لوط هر يك به وسيله عذابى آسمانى نابود شدند.

قرآن بر نابودى مخالفان رسالت در اعصار گذشته تأكيد مى كند و يادآور مى شود آنان كه با پيامبران به مبارزه بر مى خاستند به سخت ترين عذاب در دنيا گرفتار مى شدند اينك برخى از آياتى را كه در اين مورد آمده و از سنت الهى حكايت مى كنند يادآور مى شويم:

1.(ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللّهَ شَديدُ العِقابِ *ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرينَ عَذابَ النّارِ) ¹.

«اين كيفر براى اين است كه آنان با خدا و رسول او به مجادله برخاستند، و هركس با خدا و رسول او به نزاع بر خيزد; خدا سخت كيفر است، اين عذاب دنيوى است بچشيد، و براى كافران (در سراى ديگر ) عذاب آتش است».

2.(وَلَقَد اسْتُهْزِئَ بِرُسُل مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ) ².

«پيش از تو رسولان ما مورد استهزا، قرار گرفتند، افراد كافر را مهلت داديم، آنگاه آنان را (به خاطر اعمال بد) گرفتيم، چگونه بود كيفر ما؟».

3. (أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِى الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثاراً فِى الأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ واق *ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللّهُ

1 . انفال/13ـ14.
2 . رعد/32.

صفحه 519

إِنَّهُ قَوِىٌّ شَدِيدُ العِقابِ) ¹.

«آيا در روى زمين به سير و سياحت نمى پردازند، تا بنگرند سرانجام كسانى را كه از آنان نيرومندتر بوده و پيش از آنان زمين را آباد كرده بودند، خدا آنان را به خاطر گناهانشان گرفت براى آنان در برابر عذاب الهى حفاظ و مانعى نبود. اين بدان جهت است كه رسولان ما با دلايل به سوى آنان مى آمدند ولى آنان پيامبران را انكار مى كردند خدا آنان را گرفت، حقا كه او نيرومند و سخت كيفر است».

4. (وَ كَاَيِّنْ مِنْ قَرْيَة عَتَتْ عَنْ أَمْرِرَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً *فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً)².

«چقدر از ساكنان شهرها كه از فرمان خدا و رسولان او سر برتافتند و ما از آنان حساب سختى كشيديم، و آنان را به عذاب سختى كيفر داديم، سرانجام وبال گناه خود را چشيده و در دنيا وآخرت زيانكار گشتند».

مجموع اين آيه ها پرده از يك سنت پايدار الهى بر مى دارد و آن اين كه آنگاه كه مخالفان رسولان، پرچم مخالفت بر مى افراشتند، و بر قدرت و عزت ظاهرى خود مى نازيدند، خدا آنان را به سخت ترين وجه كيفر داده است، بلاهاى آسمانى و زمينى آنان را فرا گرفت و كيفر اعمال خود را در اين جهان ديدند.و مطالعه زندگى امت هاى پيشين اين حقيقت را آشكار مى سازد.

اين آيات، جنبه كلى دارند و در مورد خصوص هر پيامبرى كه اقوام او با او مخالفت كردند و به كيفر اعمال خود رسيدند، آيات بسيارى است كه در زندگى خصوصى آنان مطرح خواهد شد. در اين جا بايد گفت: يك نوع رابطه اى تكوينى ميان طغيان و گناه و نزول عذاب هست كه از آن به لفظ سنت الهى تعبير آورديم.

1 . مؤمن /21ـ22.
2 . طلاق/8ـ9.

صفحه 520

در اين جا احتمال چهارمى نيز وجود دارد و آن اين كه درست است كه در ميدان، احياناً پيروزى از آن مخالفان بود، و يا برخى از پيامبران به دست جلادان جام شهادت مى نوشيدند چنان كه مى فرمايد:

(...وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِالحَقِّ) ¹.

«كافران پيامبران الهى را به ناحق مى كشند».

ونيز مى فرمايد:

(...فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ) ².

«گروهى را تكذيب كردند و گروهى را مى كشند».

ولى آنچه كه مى توان به صورت قاطعانه بيان كرد اين است كه مجموع پيامبران در پيشبرد اهداف خود (نشر آيين الهى) پيروز گشتند و اكثريت بشر را زير چتر دين در آوردند و دين به صورت يك معنى جامع بر بشر حاكم شده، هر چند در طول زمان از طرف افراد خودخواه و مغرض ونادان، دستخوش تحريف گشته است.

و در همان موردى كه پيامبران به ظاهر كشته و مغلوب شده اند، سرانجام آيين آنان حاكم گشته و نسل مخالفان را زير چتر خود درآورده است. شهادت پيامبران و كشته شدن آنان چه بسا رمز پيروزى آنان بوده است، نه گواه شكست و اگر مسئله را بر محور هدف ارزيابى كنيم، پيامبران از نظر هدف غالب بوده و مخالفان يا نابود شده اند و يا پس از اندى به آيين آنان گرويده اند.

1 . بقره/61.
2 . مائده/70.

صفحه 521

3. اخراج پيامبران و نزول عذاب

در ميدان نبرد حق و باطل، گاهى گروه باطل به طور ناجوانمردانه تصميم مى گرفتند كه پيامبران را با خفت و خوارى از زادگاه خود بيرون كنند. و به اصطلاح امروز «تبعيد» و به اصطلاح ديرينه« نفى بلد» كنند قرآن حكايت مى كند كه مخالفان شعيب او را به تبعيد تهديد كردند مى فرمايد:

(قالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنا قالَ أَوَ لَوْ كُنّا كارِهينَ)¹.

«مستكبران قوم شعيب به او گفتند: تو و كسانى را كه به تو ايمان آورده اند از شهر خود بيرون مى رانيم، و يا اين كه بايد به راه و روش ما بازگرديد، شعيب گفت: هر چند ما آن را نخواهيم؟».

در آيه ديگر درباره شخص پيامبر، يادآور مى شود كه اگر مشركان مكّه تصميم بگيرند كه تو را از مكه بيرون برانند، فقط مدت كمى زنده مى مانند و اين سنت الهى است درباره رسولان پيشين و هرگز براى آن تغيير و دگرگونى نمى يابى. اينك متن آيه:

(وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاّ قَلِيلاً *سُنَّة مَنْ قَدْأَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْويلاً) ².

«نزديك بود كه بر عليه تو توطئه كنند(و محيط مكه را به گونه اى سازند كه مردم را بر ضد تو بشورانند) و در نتيجه تو را از مكه بيرون رانند، در اين صورت جز اندكى زنده نمى مانند، و اين سنت الهى است درباره رسولانى كه پيش از تو فرستاده ايم وبراى سنت هاى الهى دگرگونى نيست».

1 . اعراف/88.
2 . اسراء/76ـ77.

صفحه 522

در اين جا دو نكته شايان توجه است:

1. خدا سنت هاى خود را كه از مصالح واقعى و علم بى پايان سرچشمه مى گيرد غير قابل تغيير اعلان مى كند در برابر سنت هاى بشرى كه پيوسته از منافع شخصى وعلم محدود سرچشمه مى گيرد و لذا پيوسته در دست تغيير و دگرگونى است و قرآن بر ثبات سنت هاى الهى در آيات ديگر نيز تأكيد مى كند.¹

2. اگر سنت الهى بر اين تعلق گرفته است كه گروهى را كه خواهان خاموش كردن چراغ هدايت از طريق اخراج پيامبران از سرزمين خود مى باشند; نابود سازند، پس چگونه توطئه گران قريش كه پيامبر را به هجرت از مكه وادار كردند مشمول چنين سنت نشدند؟ قرآن يادآور مى شود كه قريش دور هم گرد آمدند و سرانجام تصميم گرفتند كه درباره او يكى از سه كار را انجام دهند. او را:

1. زندانى كنند، 2. بكشند، 3. از مكه بيرون نمايند.

و قرآن اين توطئه را در آيه ياد شده در زير يادآور مى شود:

(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الماكِرينَ)².

ِ«به ياد آر زمانى را كه از افراد كافر درباره تو توطئه كردند تا تو را زندانى كنند يا بكشند، يا بيرون نمايند، آنان از در حيله وارد شدند، خدا حيله آنان را بى اثر ساخت، خدا حيله حيله گران را به نحو احسن پاسخ مى گويد».

در اين جا مى توان به اين صورت، اين پرسش را پاسخ گفت:

1. اين آيه ناظر به موردى است كه آنان به طور مستقيم، تصميم بر

1 . انفال/38، حجر/13، كهف/55، احزاب/38ـ 62، فاطر/43، غافر/85، فتح/23.
2 . انفال/30.

صفحه 523

اخراج پيامبر بگيرند و او را از شهر بيرون رانند، در حالى كه قريش تصميم بر قتل پيامبر گرفت نه بر اخراج او، و اين پيامبر بود كه براى رهايى از توطئه قتل و خنثى كردن نقشه مشركان، مكه را به عزم مدينه ترك گفت. بنابر اين هجرت پيامبر موضوع براى اين سنت الهى نيست....

و لذا قرآن اين حقيقت را با جمله (وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ) بيان مى كند ـ و مفاد آن اين است كه نزديك بود كه بر اخراج تو تصميم بگيرند ـ ولى موفق به اين كار نشدند، بلكه برنامه آنان عوض شد، و نقشه قتل پيامبر را ريختند.

4. نزول عذاب و نجات پيامبران و مؤمنان

در محكمه عدل الهى آنگاه كه مجرمان كه خواهان خاموشى چراغ هاى هدايت بودند، محكوم به هلاك و نابودى مى شدند; مشيت الهى جوشيده از عدل حكيمانه ايجاب مى كرد كه پيامبران و پيروان آنان را از عذاب نجات دهد، زيرا ميان گناه و نزول عذاب رابطه اى است كه قرآن از آن پرده برداشته است و قرآن به اين سنت الهى كه در حقيقت مقتضاى عدل او است به صورتى كلى و جزئى اشاره نموده و مى فرمايد:

(فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاّ مِثْلَ أَيّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّى مَعَكُمْ مِنَ المُنْتَظرِينَ* ثُمَّ نُنَجّى رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقّاً عَلَيْنا نُنجِ الْمُؤْمِنينَ)¹.

«آيا جز در انتظار روزهايى مانند روزهاى اقوام پيشين هستند؟ بگو: منتظر باشيد من نيز با شما از منتظرانم(آنگاه كه عذاب مى آيد) ما پيامبران خود و مؤمنان را نجات مى دهيم، بر ما است كه مؤمنان را از عذاب نجات بخشيم».

جمله( كَذلِكَ حَقّاً عَلَيْنا نُنجِ الْمُؤْمِنينَ)بيانگر سنت الهى است.

1 . يونس/103ـ102.

صفحه 524

و در آيات ديگرى آنگاه كه عذاب هاى جزئى را يادآور مى شود به نجات پيامبران و اهل ايمان اشاره مى كند و مى فرمايد:

1. در باره نوح مى فرمايد:

(فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِى الفُلْكِ)¹.

«نوح را تكذيب كردند، او و كسانى راكه با او در كشتى بودند نجات داديم».

2. در باره هود مى فرمايد:

(فَلَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ...) ².

«آنگاه كه عذاب ما آمد صالح واهل ايمان را نجات داديم».

و به همين مضمون است آيه 96 از سوره هود كه در باره شعيب سخن مى گويد.³

ظاهر اين آيات اين است كه خدا پيامبران وكسانى را كه قبل از رؤيت آثار عذاب به آنان ايمان آورده بودند نجات مى داد ولى از آيه مربوط به يونس استفاده مى شود كه گاهى رحمت الهى شامل كسانى مى شد كه پيش از ديدن آثار عذاب جزء كافران بوده ولى به هنگام ديدن طلايه آن به پيامبر خود گرويده و از اهل ايمان شدند.

سرگذشت قوم يونس در قرآن در سوره هاى مختلفى وارد شده است و همگى حاكى از آن است كه ايمان آنان مؤثر واقع شد و اهل نجات شدند.

قرآن اين حقيقت را در اين آيه چنين بيان مى كند:

(فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاّ قَوْمَ يُونُسَ لَمّا آمَنُوا كَشَفْنا

1 . يونس/73.
2 . هود/66.
3 . درباره نجات پيامبران و مؤمنان به آنان به ماده «نجات» از معجم المفهرس مراجعه فرماييد.

صفحه 525

عَنْهُمْ عَذابَ الخِزْى فِى الحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حين)¹.

«چرا مردم شهرها و آبادى ها به هنگام نزول عذاب ايمان نياوردند تا ايمانشان مفيد واقع شود جز قوم يونس (وقتى قوم يونس ايمان آورد) عذاب خوار كننده اى در اين دنيا از آنان برطرف كرديم و آنان را تا مدتى از زندگى برخوردار ساختيم».²

اكنون سؤال مى شود چگونه ايمان اين گروه مفيد واقع شد امّا ايمان اقوام ديگر سودمند واقع نگشت، حتى فرعون به هنگام غوطهور شدن در آب چنين گفت:

(...آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ الاّ الَّذِى آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائيلَ وَأَنَا مِنَ المُسْلِمينَ)³.

«من ايمان آوردم كه خدايى جز آن كه بنى اسرائيل مى پرستند، وجود ندارد. و من از مسلمانانم».

در پاسخ اين سؤال مى توان چنين گفت:

1. عذاب هاى فراگير نسبت به امت هاى پيشين غالباً عذاب آنى و ناگهانى بود كه هر نوع مجال انديشه و فكر و ايمان را از آنان مى گرفت مانند نابودى از طريق صاعقه، و زمين لرزه هاى شديد و نظاير آن، در حالى كه عذاب موعود قوم يونس براى خود آثار و نشانه هايى داشت كه خبر از نزديك بودن عذاب مى داد در اين جا بود كه قوم يونس سر عقل آمدند و از صميم دل، به آيين پيامبر خود يونس ايمان آوردند.

2. ايمان گروه هاى پيشين ايمان صورى بود و ريشه هايى در دل نداشت و اگر عذاب برطرف مى شد اين گروه به همان حالت نخستين خود باز

1 . يونس/98
2 . احتمال دارد مقصود آيه اين باشد كه هيچ گروهى، هنگام نزول عذاب ايمان نياورد كه ايمان او مفيد واقع شود جز قوم يونس.
3 . يونس/90.

صفحه 526

مى گشتند و خدا قوم فرعون را كراراً با طوفان و ملخ و شپش وقورباغه و خون آزمود و هر موقع چنين عذاب هايى بر آنان مسلط مى شد به موسى مى گفتند:

(...أُدْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنّا الرِّجْزَ لَنُؤمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعكَ بَنِى إِسْرائيلَ* فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَل هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْيَنْكُثُونَ)¹.

«اى موسى خداى خود را به عهدى كه پيش تو دارد بخوان كه عذاب را از ما برطرف كند، ما به تو ايمان مى آوريم و بنى اسرائيل را آزاد مى كنيم (ولى ايمان آنان كاملاً صورى بود زيرا ) هرگاه عذاب را تا مدتى از آنان برطرف مى كرديم، ناگهان پيمان شكنى را آغاز مى كردند».

چون در قوم فرعون و امثال آنان، يك چنين پيمان شكنى جزء خميره آنان بود، از اين جهت ايمان آنها سودمند واقع نشد و آنان را نجات نداد.

در پايان يادآور مى شويم كه رفع عذاب از اين گروه، مايه تكذيب يونس نبود. زيرا رؤيت آثار و نشانه هاى عذاب بر راستگويى يونس گواهى مى داد. چيزى كه هست، ايمان حقيقى آنان و ايجاد دگرگونى در زندگى، سبب برطرف شدن عذاب از آنان گرديد، و ما تفصيل اين مسئله را در بحث «بدا» يادآور شديم اين همان بدايى است كه اماميه به آن معتقدند و اهل سنت به خاطر ناآگاهى از اين عقيده كه از اصول قرآنى به شمار مى رود به شدت با آن مخالفت كرده و تصور مى كنند كه اعتقاد به «بدا» مايه دگرگونى علم خدا مى گردد.

1 . اعراف / 134 ـ 135 .

صفحه 527

28 پيامبران در قيامت

آيات موضوع

1. (فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّة بِشَهِيد وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤلاءِ شَهِيداً) (نساء/41).

2. (...مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهيمَ هُوَ سَمّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِنْ قَبْلُ وَفى هذا لِيَكُونَالرَّسُولُ شَهيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَعَلَى النّاسِ...) (حج/78).

4. (يا أَيُّهَا النَّبِىُّ إِنّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً...)(احزاب/45).

5. (إِنّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولاً شاهِداً عَلَيْكُمْ...)(مزمل/15).

6.(وَكَمْ مِنْ مَلَك فِى السَّماواتِ لا تُغْنى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى) (نجم/26).

7.(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...)(انبياء/28).

8. (وَمِنَ الَّليلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً)(اسراء/79).

صفحه 528

9.(وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الأُولى* وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) (ضحى/4ـ5).

10. (قُلْ يا عِبادِىَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ...)(زمر/53).

11. (فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ) (اعراف/6).

12. (يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ...)(مائده/109).

13. (وَإِذْ قالَ اللّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُونِى وَأُمِّىَ إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ...) (مائده/116).

14.(وقالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَومِى اتَّخَذُوا هذا القُرآنَ مَهْجُوراً) (فرقان/30).

ترجمه آيات

1.«چگونه خواهد بود آنگاه كه از هر امتى گواهى بياوريم و تو را بر آنان (گواهان امت ها) گواه آوريم».

2.«طريقه و راه پدرتان ابراهيم، او كه شما را در زمان هاى پيشين مسلمان ناميده است و در اين مورد پيامبر گواه بر شماست و شما نيز گواهان بر مردم هستيد».

3.«شما را امت برگزيده قرار داديم تا بر مردم شاهد و گواه باشيد، وپيامبر نيز گواه بر شما باشد».

4.«اى پيامبر ما تو را گواه و نويد دهنده بر انگيختيم».

صفحه 529

5.«ما به سوى شما پيامبرى را كه گواه بر شماست برانگيختيم».

6.«چه بسا فرشتگانى در آسمان ها هستند كه شفاعت آنان سودى نمى بخشد مگر اين كه خدا درباره هر كس كه بخواهد اذن دهد و راضى گردد».

7.«در باره كسانى شفاعت مى كنند كه خدا آنها را برگزيند».

8.«پاسى از شب را به تهجد برخيز و اين تكليفى اضافه است براى شما اميد آن كه خدا تو را به مقام شايسته اى برگزيند».

9.«سراى ديگر براى تو از اين جهان نيكوتر است. پروردگارت آن قدر به تو اعطا مى كند تا تو را راضى نمايد».

10.«بگو: اى بندگان من كه به زيان خودتان اسراف كرده ايد از رحمت من نا اميد نشويد».

11.«قطعاً از كسانى كه (رسولان الهى) به سوى آنان فرستاده شد و نيز از رسولان سؤال خواهيم كرد».

12.«روز قيامت خداوند پيامبران را يكجا گرد آورده و به آنان مى گويد:چه پاسخى دريافت كرديد؟».

13.«آنگاه كه خدا به عيسى بن مريم مى گويد آيا تو به مردم گفته اى كه من و مادرم را در برابر خداى يكتا به خدايى برگزينيد؟».

14.« و رسول اكرم مى گويد: پروردگارا! قوم من اين قرآن را ترك نموده و كنار گذاشتند».

تفسير و بررسى آيات

مراتب و مقامات افراد در روز رستاخيز، در گرو ايمان قوى و نيرومند و عمل صالح و نيك آنهاست، پيامبران در پرتو ايمان وعمل صالح در پيشگاه

صفحه 530

خدا مقاماتى دارند و در پرتو آن مقامات مصدر كارهايى مى باشند كه قرآن بخشى از آنها را يادآور شده و قسمت ديگر آن در روايات شريف وارد شده است; از اين جهت برخى از شؤون پيامبران را در روز قيامت از نظر وحى متذكر مى شويم:

1. شهادت بر اعمال

مسئله شهادت بر اعمال معنى دقيقى دارد و مقصود از آن اين است كه پيامبران هر امت بر اعمال ظاهرى و باطنى آنان گواهى داده و چه بسا بر واقعيت يك عمل كه صورت مشتركى بين نيك و بد دارد; شهادت خواهند داد و يك چنين شهادت در گرو علم نافذ و نيرومندى است كه بتواند ظاهر و باطن و آشكار و نهان را درك كند.

آياتى كه از چنين مقام رفيع و آگاهى خاص پيامبران گواهى مى دهد در بخش معاد مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. اينك براى تكميل اين بحث به قسمتى از آيات اشاره مى كنيم:

1. (فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّة بِشَهِيد وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤلاءِ شَهِيداً)¹.

«چگونه خواهد بود آنگاه كه از هر امتى گواهى بياوريم و تو را بر آنان (گواهان امت ها) گواه آوريم».

2. در برخى از آيات ² به صورت كلى بيان شده است كه روز قيامت بر هر امتى شاهد و گواهى است ولى مفسران، گواه هر امت را پيامبران آن امت دانسته است.

1 . نساء/41.
2 . به آيه 84و 89 از سوره نحل و آيه 75 سوره قصص و آيه 41 سوره نساء مراجعه فرماييد.

صفحه 531

3. (...مِلَّةَ أَبيكُمْ إِبْراهيمَ هُوَ سَمّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِنْ قَبْلُ وَفى هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ...).¹

«طريقه و راه پدرتان ابراهيم، او كه شما را در زمان هاى پيشين مسلمان ناميده است و در اين مورد پيامبر گواه بر شماست و شما نيز گواهان بر مردم هستيد».

4. (وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَيَكُونَالرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً).²

«شما را امت برگزيده قرار داديم تا بر مردم شاهد و گواه باشيد، وپيامبر نيز گواه بر شما باشد».

5. در برخى از آيات قرآن، پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله وسلم)، شاهد و مبشر معرفى شده است چنان كه مى فرمايد:

(يا أَيُّهَا النَّبِىُّ إِنّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً...) .³

«اى پيامبر ما تو را گواه و نويد دهنده بر انگيختيم».

ممكن است مقصود از اين شهادت، گواهى پيامبر در روز رستاخيز باشد.

6.و در آيه ديگر مى فرمايد:

(إِنّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولاً شاهِداً عَلَيْكُمْ...).⁴

«ما به سوى شما پيامبرى را كه گواه بر شماست برانگيختيم».

از آيات ياد شده به روشنى مقام شامخ شهادت پيامبران در قيامت به

1 . حج / 78 .
2 . بقره / 143.
3 . احزاب / 45 وفتح / 8 .
4 . مزمل / 15.

صفحه 532

دست مى آيد، براى آگاهى از مفاد اين آيات به مباحث معاد مراجعه نماييد.

2. شفاعت

شفاعت پيامبران نسبت به گنهكاران از مقامات رفيع آنان به شمار مى رود، شفاعت آنان مربوط به گنهكارانى است كه رابطه ايمانى آنان با مقام ربوبى قطع نشده و نيز رابطه روحى و روانى با پيامبر برقرار باشد.

شفاعت، رابطه اى است سه جانبه:

1. شفيع (شفاعت كننده).

2. شفاعت شده (كسى كه از شفاعت پيامبر بهره مى گيرد).

3. شفاعتپذير (كسى كه شفيع سراغ او مى رود، تا رضايت او را به دست آورد).

واقعيت شفاعت اين است كه فيض الهى مانند مغفرت و بخشودن گناهان از طريق اسباب به امت ها مى رسد، همچنان كه فيض طبيعى در جهان مادّه از طريق وسايل طبيعى به ما مى رسد.

بنابر اين تعجب نخواهيم كرد اگر خدا بر اثر شفاعت پيامبران از تقصير گنهكارى بگذرد و يا به عقيده معتزله مايه ترفيع درجه گردد.

در شفاعت دنيوى گنهكار به سراغ شفيع مى رود. بر اثر اصرار و الحاح و يا تضرع و زارى او را تحريك مى كند كه سراغ صاحب حق برود، در حالى كه در شفاعت هاى اخروى جريان بر عكس است. اين صاحب حق است كه به خاطر شرايط حاكم بر وجود گنهكار، شفيع را بر مى انگيزد تا درباره مجرم شفاعت كند تا فيض او از طريق شفيع به مجرم برسد. بنابر اين افراد ناآگاه كه شفاعت قرآنى را يك نوع «پارتى بازى» تفسير مى كنند نه از قرآن اطلاعى دارند و

صفحه 533

نه ازحديث و نه حقيقت شفاعت را درك كرده اند.

شفاعت يك نوع روزنه اميد به روى مجرمان و گنهكاران است كه در سايه اعتقاد به آن، يأس و نوميدى بر آنان سايه نيفكند زيرا در حالت يأس، ديگر انسان از انجام هر نوع كردار بد و ناروا ابا نمىورزد از اين جهت با گشودن اين روزنه اميد يك نوع افق نيمه روشن در برابر گنهكار خودنمايى مى كند تا شرايط خود را دگرگون سازد و اعمال بد را متوقف كند تا شايد مشمول لطف الهى گردد.

شفاعت قرآن شفاعت محدودى است و براى خود شروطى مى طلبد كه مهمترين آنها اذن الهى است. تا از او اذنى صادر نشود پيامبران اقدام به شفاعت نكرده و حق شفاعت ندارند و علم به وجود چنين شرطى بسيار مشكل است از اين جهت شفاعت جز يك روزنه اميد براى گنهكاران تجلى ديگرى ندارد.

از آنجا كه ما درباره ماهيت شفاعت و شروط آن در جلد هشتم به صورت گسترده سخن گفته ايم دامن سخن را در اينجا كوتاه مى سازيم و آياتى را كه چنين مقامى را براى پيامبران ثابت مى كنند يادآور مى شويم.

شفيعان روز رستاخيز

آياتى كه از شفيعان نام ببرد بسيار كم است و خدا اين مسئله را به صورت مبهم در قرآن مطرح كرده است واين خود در گرو مصلحتى است كه در جاى خود بيان شده است فقط در برخى از آيات تصريح كرده كه فرشتگان پس از اذن و گزينش خدا شفاعت مى كنند چنان كه مى فرمايد:

(وَكَمْ مِنْ مَلَك فِى السَّماواتِ لا تُغْنى شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّ مِنْ بَعْدِ أَنْ

صفحه 534

يَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى) ¹.

«چه بسا فرشتگانى در آسمان ها هستند كه شفاعت آنان سودى نمى بخشد مگر اين كه خدا درباره هر كس كه بخواهد اذن دهد و راضى گردد».

و همچنين در آيه ديگر پس از آن كه درباره فرشتگان سخن مى گويد و آنان را بندگان گرامى و معصوم از گناه معرفى مى كند يادآور مى شود كه:

(...وَلا يَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى...) ².

«در باره كسانى شفاعت مى كنند كه خدا آنها را برگزيند».

درباره پيامبران، آيه صريحى كه آنان را شفيعان درگاه الهى معرفى كند به چشم نمى خورد ولى در احاديث، برخى از آيات به مقام شفاعت پيامبران تفسير شده اند «مقام محمود» كه براى پيامبر در قرآن ثابت است، همان مقام شفاعت مى باشد چنان كه مى فرمايد:

(وَمِنَ الَّليلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً) ³.

«پاسى از شب را به تهجد برخيز و اين تكليفى اضافه است براى شما اميد آن كه خدا تو را به مقام شايسته اى برگزيند».

طبرسى مى نويسد: مفسران اتفاق نظر دارندكه اين مقام محمود مقام شفاعت است، آنگاه كه پيامبر لواى حمد را به دست مى گيرد و پيامبران و فرشتگان زير آن لوا گرد مى آيند و پيامبر نخستين شفيع مى شود كه شفاعت او پذيرفته مى گردد و در اين باره رواياتى نيز وارد شده است كه همين نظر را تأييد

1 . نجم/26.
2 . انبياء/28.
3 . اسراء/79.

صفحه 535

مى كنند.¹

باز مى فرمايد:

(وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الأُولى* وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى) ².

«سراى ديگر براى تو از اين جهان نيكوتر است. پروردگارت آن قدر به تو اعطا مى كند تا تو را راضى نمايد».

روايات حاكى از آن است كه اين آيه مربوط به شفاعت است زيرا امام صادق (عليه السلام) در تفسير آيه مى فرمايد:

«پيامبر راضى نمى شود كه موحدى وارد آتش گردد يعنى رضايت او در صورتى حاصل مى شود كه چنين هدفى تحقق پذيرد».

امام باقر (عليه السلام) فرمود: مسلمانان فكر مى كنند اميدوار كننده ترين آيه در قرآن آيه (... يا عِبادِىَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ...)³. مى باشد ولى از نظر ما خاندان رسالت، اميد بخش تر از همه، آيه (وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرضى) است به خدا سوگند اين همان شفاعتى است كه خدا به پيامبر مى بخشد تا درباره گويندگان «لا اله الاّ اللّه» شفاعت كند، تا آنجا كه بگويد پروردگارا راضى شدم».⁴

3. پرسش و بازخواست

از نظر آيات قرآنى روز قيامت روز بازخواست و بازجويى است و همه

1 . مجمع البيان:3/435 و نيز نگاه كنيد به درّ المنثور، ج4، ص 197; برهان، ج2، ص 438ـ 440.
2 . ضحى/4ـ5.
3 . زمر/53، «اى بندگان من كه بر خويشتن ستم كرده ايد از رحمت خدا نااميد نباشيد. خدا همه گناهان را مى بخشد».
4 . مجمع البيان، ج5، ص 505; مفاتيح الغيب، ج8، ص 422.

صفحه 536

انسان هاى مكلف در آن روز، بازجويى مى شوند و حساب پس مى دهند پيامبران نيز از اين قانون مستثنى نيستند، ولى قرآن در اين مسئله روى موضوع خاصى انگشت نهاده و يادآور مى شود كه انبيا به گونه خاصى مورد بازجويى قرار مى گيرند و حاصل آنچه از آيات در اين جا مورد استفاده مى شود اين است كه آنان در مورد دوچيز مورد سؤال و بازخواست قرار مى گيرند:

1. ابلاغ رسالت.

2. عمكرد امت.

در مورد نخست مى فرمايد:

(فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ) ¹.

«قطعاً از كسانى كه (رسولان الهى) به سوى آنان فرستاده شد و نيز از رسولان سؤال خواهيم كرد».

از گروه نخست سؤال خواهد شد كه به تكاليف الهى چگونه عمل كردند و از پيامبران سؤال خواهد شد كه چگونه تكاليف واحكام الهى را به امت هاى خود ابلاغ نموده اند.

اگر چه خداوند به چگونگى ابلاغ رسالت رسولان و عمل مكلفان آگاه است، ولى اعتقاد به اين كه در قيامت هم امت ها و هم پيامبران مورد سؤال قرار مى گيرند، نقش مؤثرى در هدايت انسان ها خواهد داشت كه آنان با تكاليف الهى به صورت جدى برخورد كنند و خود را براى بازجويى خدا و مأموران الهى در قيامت آماده نمايند.

در اين باره روايتى از رسول گرامى وارد شده است كه فرمودند كه: «خداوند (در قيامت) از من سؤال خواهد كرد آيا پيام هاى مرا به بندگان

1 . اعراف/6.

صفحه 537

رساندى؟ و من در پاسخ خواهم گفت: پروردگارا من ابلاغ نمودم».¹

درباره مطلب دوم مى فرمايد:

(يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ)².

«روز قيامت خداوند پيامبران را يكجا گرد آورده و به آنان مى گويد:چه پاسخى دريافت كرديد؟».

مفسران مى گويند: اين پرسش، آهنگ تقرير و توبيخ دارد وغرض از آن، سرزنش منافقان است آنگاه كه در محكمه عدل الهى رسوا مى گردند، يعنى پس از محكوم و رسوا شدن منافقان، خداوند روى به پيامبران كرده و مى گويد: چگونه امت به دعوت هاى خيرخواهانه شماپاسخ دادند؟ و اين تعريض به گروه منافق است كه دعوت پيامبران را پاسخ مثبت ندادند و به صورت فريبكارانه و نفاق با آنان برخورد كردند.

و در آيه ديگر در خصوص مسيح مى فرمايد:

(وَإِذْ قالَ اللّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُونِى وَأُمِّىَ إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ...) ³.

«آنگاه كه خدا به عيسى بن مريم مى گويد آيا تو به مردم گفته اى كه من و مادرم را در برابر خداى يكتا به خدايى برگزينيد؟».

در آيه به نكته اى اشاره شده و آن اين كه از مسيح در مورد عقيده باطل و انحراف اعتقادى امت او سؤال مى شود و اين انحراف يعنى پرستش انسان ها از كجا بوده است تا از پاسخ مسيح همگى بفهمند كه مسيح جز توحيد پيام ديگرى نداشته است، و پرستش بشر، مربوط به تحريف گران بوده است.

1 . الميزان، ج8، ص 12.
2 . مائده/109.
3 . مائده /116.

صفحه 538

شكايت از امت

قرآن در برخى از آيات يادآور شده است كه پيامبر گرامى در روز قيامت، لب به شكايت از گنهكاران امت خود گشوده و از اين كه آنان قرآن را از صحنه زندگى كنار گذاشته اند به پيشگاه الهى شكايت خواهد كرد چنان كه مى فرمايد:

(وقالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَومِى اتَّخَذُوا هذا القُراّنَ مَهْجُوراً) ¹.

« و رسول اكرم مى گويد: پروردگارا! قوم من اين قرآن را ترك نموده و كنار گذاشتند».

كلمه مهجور به معنى رها شده است و با توجه به اطلاق آيه مى توان گفت: همه مراحل ياد شده در زير را شامل است:

1. قرائت و تلاوت.

2. تدبر و فهم معانى.

3. كاربرد آن در صحنه زندگى.

و اميد است اين كار ناچيز ما، در راه تفسير و تفهيم معانى قرآن مقبول حضرتش قرار گيرد و آن حضرت از ما شكايت نكند.

در پايان يادآور مى شويم كه پيامبران، گذشته از مقامات ياد شده، مقامات ديگرى نيز در قيامت دارند ازجمله آنان از اصحاب اعراف، وميزان سنجش اعمال امت ها مى باشند و ما چون در اين باره در مباحث معاد به تفصيل سخن خواهيم گفت از تكرار آن در اينجا خوددارى كرده و علاقمندان را به آن مباحث ارجاع مى دهيم.

در اينجا با عرض سپاس به درگاه الهى از اين كه سوّمين جزء از كتاب منشور جاويد به پايان رسيد خدا را سپاسگزار بوده و از حضرتش مى خواهيم ما را در ادامه اين راه كمك فرمايد و اين هديه ناچيز را بپذيرد.

1 . فرقان/30.

مصلحان بزرگ بشر	3
امكان بعثت پيامبران الهى و بررسى دلايل منكران
آيات موضوع	5
ترجمه آيات	6
بررسى و تفسير آيات	6
دليل اوّل:	7
دليل دوم:	9
1. دهريه:	11
2. نافيان تكليف:	12
منطق مشركان در باره رسالت رسولان	13
بعثت پيامبران از ديدگاه متكلمان وحكيمان	16
متكلمان و بعثت پيامبران	16
تقرير قاعده لطف در مسئله نبوت	18
بعثت پيامبران و وجوب تكليف	21
لزوم نبوت از ديدگاه حكيمان	22
1 لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن (بخش نخست)
آيات موضوع	27
ترجمه آيات	28
ب. آيات مربوط به رفع اختلاف ها:	28
ترجمه آيه	28
ج. آيات مربوط به فصل خصومات:	29
ترجمه آيات	29
انگيزه اوّل . تثبيت توحيد و يكتا پرستى	30
انگيزه دوم: رفع اختلاف ها	34
انگيزه سوم: فصل خصومات	42
2 لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن (بخش دوم)
آيات موضوع	46
ترجمه آيات	47
ب. آيات مربوط به تزكيه و تعديل غرايز:	47
ترجمه آيات	48
ج. آيات مربوط به تعليم كتاب و حكمت:	49
ترجمه آيات	49
د. آيات مربوط به اتمام حجت بر بندگان:	50
ترجمه آيات	50
بررسى و تفسير آيات	51
انگيزه چهارم: اجراى قسط در ميان بشر	51
انگيزه پنجم: تزكيه يا تعديل غرايز	54
انگيزه ششم: تعليم كتاب و آموزش حكمت	61
انگيزه هفتم: اتمام حجّت بر بندگان	64
3 آيا لزوم بعثت پيامبران به داورى عقل است يا شرع؟
آيات موضوع	71
ترجمه آيات	71
بررسى و تفسير آيات	72
4 واژه هاى قرآنى نبوت (بخش نخست)
ترجمه آيات	78
ب. نمونه هايى از آيات مربوط به واژه رسالت:	79
ترجمه آيات	80
ج. نمونه هايى از آيات مربوط به واژه بعثت:	81
ترجمه آيات	82
بررسى و تفسير آيات	82
1. واژه نبوت:	83
2. واژه رسالت:	87
3. واژه بعثت :	93
4. مأموريت يا انجام كار بزرگ:	95
5. حركت به سوى جهاد:	95
5 وحى و اقسام آن در قرآن
آيات موضوع	97
ترجمه آيات	98
ب. آيات مربوط به ادراك غريزى	98
ترجمه آيات	98
ج. آيات مربوط به القاء بر روح	99
ترجمه آيات	99
د. آيه مربوط به امدادهاى غيبى	100
ترجمه آيه	100
هـ. آيات مربوط به وحى تشريعى	100
ترجمه آيات	101
بررسى و تفسير آيات	101
1. هدايت هاى تكوينى يا قانونمندى جهان آفرينش	103
2. ادراك غريزى	106
3. الهام بر قلب	109
4. امدادها و نيروهاى غيبى	113
5. وحى تشريعى	115
6 آيا در ميان تمام انسان ها پيامبرانى برانگيخته شده اند؟
آيات موضوع	118
ترجمه آيات	119
بررسى و تفسير آيات	121
1. از نظر عقل:	121
2. عموميت بعثت از نظر آيات:	122
پاسخ به يك پرسش	127
استدلال به روايات	128
7 پيامبران و پيمان هاى الهى
آيات موضوع	134
ترجمه آيات	135
بررسى و تفسير آيات	136
1. ايمان و نصرت نسبت به پيامبران بعدى	136
1 . اخذ پيمان از پيامبران پيشين به پسين	141
2. اخذ پيمان ايمان از پيامبران پسين به پيشين	142
3. پيمان امانت در ابلاغ وحى	144
8 لزوم ايمان به همه پيامبران
آيات موضوع	147
ترجمه آيات	148
بررسى و تفسير آيات	149
9 تعداد پيامبرانى كه از جانب خدا مبعوث گرديده اند
آيات موضوع	158
ترجمه آيات	159
بررسى و تفسير آيات	159
1. تعداد پيامبران الهى	160
2. حكمت كثرت پيامبران	162
3. اسامى پيامبران در قرآن	163
4. پيامبران صاحب شريعت	165
10 نبوت موهبتى الهى است
آيات موضوع	170
ترجمه آيات	171
بررسى و تفسير آيات	171
الف. نبوت وگزينش الهى:	176
ب. هدايت خاص الهى:	177
ج. نبوت، نعمت، رحمت و رزق الهى است:	178
11 عصمت رسولان الهى از ديدگاه متكلمان
1. عصمت در تبليغ وحى الهى.	180
2 . عصمت در مقام عمل به احكام الهى	181
الف. متكلمان اماميه	181
ب. حشويه و اصحاب الحديث	182
ج. اكثر متكلمان معتزلى	182
د. اكثريت متكلمان اشعرى	182
3. عصمت در امور عادى و موضوعات فردى و اجتماعى	182
دلايل عصمت پيامبران	183
دلايل متكلمان بر لزوم عصمت	183
دلايل ديگر متكلمان	185
الف. دعوت به متضادين محال است	185
ب. ايذاى پيامبر حرام است	187
12 عصمت رسولان الهى از ديدگاه قرآن (بخش نخست عصمت از گناه عمدى)
آيات موضوع	189
ترجمه آيات	191
بررسى و تفسير آيات	193
الف. قرآن وعصمت پيامبران در رابطه با وحى:	193
1. پيامبران و نگهبانان غيبى	194
2. داورى به حق	195
3. از روى هواى نفس سخن نمى گويند	196
قرآن و مصونيت پيامبران از گناه و خلاف	197
الف. پيامبران هدايت يافتگانى هستند كه هرگز گمراه نمى شوند	197
ب. پيامبران نعمت داده شدگانند	199
ج. پيامبران تسليم بى چون وچراى پروردگارند	200
د. اسوه هاى پسنديده در رفتار و گفتار	201
هـ. پيامبران از اغواى شيطان پيراسته اند	204
13 عصمت رسولان الهى از ديدگاه قرآن (بخش دوم . عصمت از خطا)
آيات موضوع	207
ترجمه آيات	208
بررسى و تفسير آيات	209
پيراستگى پيامبران از خطا در داورى ها و موضوعات	209
عصمت از خطا در مقام شهادت	213
دلايل مخالفان عصمت:	215
مسئله اى به نام سهو النبى	220
بررسى و تحقيق:	223
14 علم و دانش سرشار
آيات موضوع	225
ترجمه آيات	227
بررسى و تفسير آيات	229
الف. آگاهى جامع به تشريع الهى	229
ب . پيامبران و آگاهى بر ملاكات تشريع	231
ج. آگاهى از زبان پرندگان	234
د. پيامبران و آگاهى از غيب	237
1. نوح از چگونگى نسل آينده خبر مى دهد	237
2. آگاهى كامل يعقوب بر آينده يوسف	238
3. گزارش هاى غيبى مسيح	240
ب. نبوت پيامبر خاتم	241
4. گزارش هاى غيبى پيامبر اسلام	241
هـ. پيامبران و آگاهى از حقايق آفرينش	242
ترجمه	242
15 كمالات جسمى و روحى پيامبران
آيات موضوع	246
ترجمه آيات	247
بررسى و تفسير آيات	248
الف. كمالات روحى پيامبران و داورى عقل	248
كمالات روحى پيامبران از ديدگاه قرآن	250
ويژگى هاى اخلاقى پيامبران در روايات	254
16 وحى يگانه وسيله ارتباط پيامبران با جهان غيب
آيات موضوع	258
ترجمه آيات	260
بررسى و تفسير آيات	261
1. وحى نتيجه نبوغ انسان است	265
نارسايى اين تفسير	266
2. وحى نفسى	270
نبوت است يا خواب هاى آشفته؟	271
3. تجلى شعور باطن و ضمير ناخود آگاه	273
تحليل اين نظريه	277
4. عقيده فلاسفه مشاء	279
تحليل اين نظريه	282
17 پيامبران اولوا العزم كيانند؟
آيات موضوع	285
ترجمه آيات	287
بررسى و تفسير آيات	289
مختصات و امتيازات پيامبران نسبت به يكديگر	292
پيامبران اولوا العزم كيانند؟	294
1. پيامبرانى كه آيين جهانى داشته اند	297
2. همه پيامبران اولو العزم بوده اند	298
3. پيامبرانى كه صبر و استقامت بيشترى داشته اند	300
4. آنان كه صاحب شريعت بودند	301
5. مقصود، پيامبران هجده گانه است	302
17 رسول و نبى كيست؟
آيات موضوع	305
ترجمه آيات	307
بررسى و تفسير آيات	309
الف. رسالت ملازم با تبليغ است	311
ب. رسول، پيامبر صاحب كتاب است	313
ج. رسول كسى است كه شرع جديد بياورد	315
د. رسول كسى است كه فرشته وحى را مى بيند و با او سخن مى گويد	315
هـ. هر يك از رسالت و نبوت به جنبه خاصى از پيامبران نظر دارد	317
نتايج بحث	324
پاسخ به يك سؤال	325
پاسخ	326
19 راه هاى اثبات معجزه يا راه عمومى اثبات نبوت (بررسى ماهيت معجزه)
آيات موضوع	333
ترجمه آيات	334
بررسى و تفسير آيات	334
1. معجزه يا راه عمومى اثبات نبوت	334
20 پاسخ به چند پرسش پيرامون اعجاز
آيات موضوع	341
ترجمه آيات	343
بررسى و تفسير آيات	345
الف. آيا اعجاز پديده بدون علت است؟	345
علت معجزه چيست؟	347
راهنمايى قرآن در اين مورد	349
نقش علم در كارهاى خارق العاده	351
نمونه نخست	351
نمونه دوم	352
ب. معجزه و اصل نظم در آفرينش	353
پاسخ	354
ج. آيا معجزه گواه بر راستگويى آورنده آن است؟	355
پاسخ نخست	357
پاسخ دوم	361
د.آيا مردم اين زمان از معجزه محرومند؟	363
پاسخ	364
مباهله، معجزه جاودانه ديگر	365
و. چگونه معجزه را از سحر و جادو جدا سازيم؟	366
پاسخ	367
پاسخ يك پرسش	371
21 دو راه ديگر براى شناسايى پيامبران
آيات موضوع	374
ترجمه آيات	375
بررسى و تفسير آيات	375
1. تنصيص پيامبر پيشين	376
2. گرد آورى قراين و شواهد	379
22 اساس دعوت پيامبران
آيات موضوع	383
ترجمه آيات	386
بررسى و تفسير آيات	388
عامل اوّل: عامل برونى ـ اميد و بيم	389
1. بشارت به نعمت هاى دنيوى	390
2. بيم از نقمت هاى دنيوى	392
1.انذار از طريق نقمت هاى دنيوى به صورت كلى	393
2. انذار از طريق عذاب هاى خاص دنيوى	394
3 ـ 4 اميد و بيم اخروى	395
عامل دوم دعوت بر اساس استدلال و روشنگرى	397
نمونه هايى از دعوت هاى همراه با استدلال	399
ابراهيم و برهان رسالت	400
23 در راه تبليغ
آيات موضوع	403
ترجمه آيات	407
بررسى و تفسير آيات	411
1. صبر و استقامت در برابر مشكلات	411
2. صراحت و قاطعيت	413
3. سازش ناپذيرى در اصول	415
4. توكل بر خداوند	419
5. تبليغ رسالت براى خدا	421
6. خير خواهى و دلسوزى پيامبران	424
7. استفاده از ابزارهاى صحيح	425
8. يادآورى نعمت هاى الهى	427
9. يادآورى سرگذشت تبهكاران	430
10. دعوت به آيين واحد	432
11. وحدت و يگانگى امت	434
24 مؤثرترين گروه هاى مخالف با پيامبران
آيات موضوع	439
ترجمه آيات	442
بررسى و تفسير آيات	445
1. مترفان	446
2. مستكبران	447
3. مخالفت ملأ	450
4. فريب خوردگان ساده لوح	451
5. دانشمندان دنيا پرست	453
كتمان حقايق	459
25 انگيزه هاى مخالفت
آيات موضوع	462
ترجمه آيات	463
بررسى و تفسير آيات	464
1. تعصب بر روش نياكان	465
2. غرور علمى	467
3. هواى نفس	470
26 شيوه هاى مخالفت: اتهام ها و انتقادها
آيات موضوع	471
ترجمه آيات	475
بررسى و تفسير	480
1. جنون و ديوانگى	481
2. تهمت سحر و جادوگرى	483
3. اتهام به دروغگويى	485
4. اتهام به اخلالگرى و فساد در زمين	486
5. اتهام به جدال	487
6. اتهام به افسانه بودن محتواى دعوت	488
سوء استفاده از يك رشته واقعيت ها	489
7. شما بشريد	490
8. تهى دستى پيامبران وياران	491
9. اندك بودن پيروان	494
10. شومى و فال بد	494
واكنش هاى عملى مخالفان	497
11. استهزاء و مسخره نمودن	497
12. فرار از شنيدن تبليغ	500
13. تهديد به تبعيد و قتل	501
14. تصميم بر قتل	503
15. قتل پيامبران	504
27 سنّت هاى الهى در زندگى پيامبران
آيات موضوع	507
ترجمه آيات	509
بررسى و تفسير آيات	512
1. امدادهاى غيبى	512
2. غلبه و پيروزى پيامبران	516
3. اخراج پيامبران و نزول عذاب	521
4. نزول عذاب و نجات پيامبران و مؤمنان	523
28 پيامبران در قيامت
آيات موضوع	527
ترجمه آيات	528
تفسير و بررسى آيات	529
1. شهادت بر اعمال	530
2. شفاعت	532
شفيعان روز رستاخيز	533
3. پرسش و بازخواست	535
شكايت از امت	538

مصلحان بزرگ بشر

امكان بعثت پيامبران الهى

و بررسى دلايل منكران 1

آيات موضوع

ترجمه آيات

بررسى و تفسير آيات

دليل اوّل:

دليل دوم:

1. دهريه:

2. نافيان تكليف:

منطق مشركان در باره رسالت رسولان

بعثت پيامبران از ديدگاه متكلمان وحكيمان

متكلمان و بعثت پيامبران

تقرير قاعده لطف در مسئله نبوت

بعثت پيامبران و وجوب تكليف

لزوم نبوت از ديدگاه حكيمان

1

لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن

(بخش نخست)

آيات موضوع

ترجمه آيات

ب. آيات مربوط به رفع اختلاف ها:

ترجمه آيه

ج. آيات مربوط به فصل خصومات:

ترجمه آيات

انگيزه اوّل . تثبيت توحيد و يكتا پرستى

انگيزه دوم: رفع اختلاف ها

انگيزه سوم: فصل خصومات

2

لزوم بعثت پيامبران از ديدگاه قرآن

(بخش دوم)

آيات موضوع

ترجمه آيات

ب. آيات مربوط به تزكيه و تعديل غرايز:

ترجمه آيات

ج. آيات مربوط به تعليم كتاب و حكمت:

ترجمه آيات

د. آيات مربوط به اتمام حجت بر بندگان:

ترجمه آيات

بررسى و تفسير آيات

انگيزه چهارم: اجراى قسط در ميان بشر

انگيزه پنجم: تزكيه يا تعديل غرايز

انگيزه ششم: تعليم كتاب و آموزش حكمت

انگيزه هفتم: اتمام حجّت بر بندگان

3

آيا لزوم بعثت پيامبران

به داورى عقل است يا شرع؟

آيات موضوع

ترجمه آيات

بررسى و تفسير آيات

4

واژه هاى قرآنى نبوت

(بخش نخست)

ترجمه آيات

ب. نمونه هايى از آيات مربوط به واژه رسالت:

ترجمه آيات

ج. نمونه هايى از آيات مربوط به واژه بعثت:

ترجمه آيات

بررسى و تفسير آيات

1. واژه نبوت:

2. واژه رسالت:

3. واژه بعثت :

4. مأموريت يا انجام كار بزرگ:

5. حركت به سوى جهاد:

5

وحى و اقسام آن در قرآن

آيات موضوع

ترجمه آيات

ب. آيات مربوط به ادراك غريزى

ترجمه آيات

ج. آيات مربوط به القاء بر روح

ترجمه آيات

د. آيه مربوط به امدادهاى غيبى

ترجمه آيه

هـ. آيات مربوط به وحى تشريعى

ترجمه آيات

بررسى و تفسير آيات

1. هدايت هاى تكوينى يا قانونمندى جهان آفرينش

2. ادراك غريزى

3. الهام بر قلب

و بررسى دلايل منكران ¹