صفحه 52 - جلد چهارم

سعادت ابدى است، هزاران دريغ است كه صرف آنها بشود.

لينج ـ (چو ديگر) نيلج[ر.م] و نوعى از اقليميا[ر.م] است كه آن را در جزيره قبرس در معدن مس يابند.

لينفاتيك--->شريان.(تين)

لينوپر; لينوپرك; لينوپل; لينوپلك ـ بر وزن و معنى نيلوفر و نيلوفرك.

لينوس ـ (ل) اطراف توى دهان.

لينوفر; لينوفرك; لينوفل; لينوفلك ـ بر وزن و معنى نيلوفر و نيلوفرك.

ليو ـ (چو ديو) آفتاب.

ليوان ـ (چو ديدار) مخفّف ليوبان[سايبان].

ليوْبان ـ سايبان.

ليوذا ـ (ل) رجوع به «قابيل» نمايند.

ليوِرپول ـ (ل) به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، شهرى است شهير از انگلتره[انگلستان] به مسافت 280 كيلومتر از شمال غربى لندن و 400هزار نفوس را جامع مى باشد.

ليوك ـ (چو ديگر) پسر اَمرَد[بى ريش; مفعول ]ضخيم لكوپك[ناهموار و درشت].

ليولنگ ـ (چو تيربند و گلوبند) برف و قراقروت.

ليوه ـ (چو ميوه) مردم چاپلوس و فريبنده و تملّق كننده.

لييدن ـ (چو رَسيدن) خاييدن [جويدن] و جاويدن و درخشيدن و تابيدن.

انجمن بيست وهشتم

(در ميم [كلمن])

و آن مشتمل بر 31 آيين است:

آيين اوّل

(در [حرف] ميم [كلمن] با الف[ابجدى])

ما ـ ضمير جمع متكلّم است كه به عربى «نحن» گويند.

ماء ـ آب و رجوع بدانجا شود.(عر)

ماءالجُبُن ـ كه در بعضى موارد مستعمل اطباى قديم است، به فرموده تحفه[ر.ض]، زرداب شير است كه از شير بريده و منعقد از پنيرمايه گيرند و جهت علل [بيمارى هاى] حارّه و سوداويّه و التهاب و ماليخوليا و جرب[گرى] و حِكّه[خارش] و حرقت دل نافع و كارگر است.

ماءالسّماء--->منذر.

ماءالشّعير ـ هم به فرموده تحفه[ر.ض]، مدرّ بول و مسكّن حدّت خون و اخلاط محترقه و سريع الانحدار [زودهضم] و مولّد خون صالح و مرطّب [رطوبت بخش] بدن و جهت تب هاى تند و جگر حارّ و دقّ[ر.م] و قرحه[زخم] ريه نافع و عبارت از آب مقشّر[پوست كنده] مطبوخ جو است به حدى كه مهرّا[به خوبى] پخته شده باشد.

ماءالوَرد ـ گلاب است.

مائده ـ (ر) خوانى[سفره اى] است كه در آن طعام باشد و الاّ «خوان» گويند و «مائده» نگويند و گاه است كه مجازاً نعمت را هم «مائده» گويند.(عر)

مائده خرگهى ـ نعمت آسمانى.

مائده سالار ـ چاشنى گير[ر.م].

مائده سليمانى--->مسجدالحرام.

مائده عيسى--->هفت الوان.

مائده نِه ـ چاشنى گير[ر.م].

مابون ـ (چو كابوس) نام علّتى [بيمارى اى] است و حيز و مخنّث را هم گويند و ظاهر آن است كه بدين معنى، عربى و اسم مفعول «اُبنه» است كه علّتى است معروف در موضع

صفحه 53 - جلد چهارم

خاص.

ماپَربين ـ مخفّف ماه پربين[ر.م] است.

ماپَروين ـ مخفّف ماه پروين[ر.م] است.

مات ـ حيران و سرگردان و در اصطلاح شطرنجى، مغلوب را گويند.(كى)

ماتِرِنگ ـ ماتورنگ[ر.م].

ماتم ـ به نوشته قطرالمحيط[ر.ض]، مطلق مجلس و مجمع را گويند از براى غم باشد يا شادى و در مجمع البحرين[ر.ض ]گويد: در اصل لغت عرب، اجتماع زنان است در خير و شر و در اصطلاح عوام از راه تسميه حال به اسم محل، مصيبت را گويند و بعضى گويد كه در اصل، مطلق مجمع را بوده و اخيراً به مجمع مصيبت زنان و خصوص جوانان ايشان اختصاص يافته و بالجمله از اَتَمَ به معنى اَقامَ اشتقاق يافته و بر وزن عنبر است و جمع آن مَآتم(بر وزن مساجد) است و در اين زمان، خصوصاً در زبان عجمان، همزه آن را مبدّل به الف كرده و بر وزن مادر استعمال كنند.(عر)

ماتم زده ـ مهموم و مغموم و اندوهناك.

ماتم گده ـ غم خانه و مصيبت خانه.

ماتورك; ماتورَنگ ـ (چو جادوگر) سوسمار و وزغه و چلپاسه و يا سام ابرص[ر.ض] و مرغ سرخاب[ر.م].

ماتوشلخ ـ (ل) رجوع به «متوشلخ» نمايند.

ماتون ـ (چو كابوس) به فرموده تحفه[ر.ض]، اسم آبى است كه از ماهى نمك سوده ترشح كند و به عربى «ماءالنون» گويند و از نژاد آن كه از كدام لغت است، نامى نبرده.

ماتيئوس---> حواريين.

ماج ـ ماش و ماه و ماجيدن[ر.م] و امر و فاعل از آن و شخص روايت كننده، خصوصاً نام راوىِ [كسى كه شعر شاعر را با آواز خوش پيش ملوك مى خواند] شعر رودكى[شاعر قرن 3 و 4هـ]كه رامج نيز گفتندى.

ماج گو ـ روايت شده.

ماج و موج ـ بوسيدن و ليسيدن.

ماجِردان ـ به فرموده ناصرى[ر.ض]، ولايتى است از آذربايجان قريب به شيروان كه قصبه آن محمودآباد است.

ماجگو ـ رجوع به تركيبات «ماج» شود.

مأجوج ـ (چو منصور) و يأجوج; به نوشته بعضى مورخين، امت بزرگى است و زياده بر آن چيزى ننوشته و به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، ايشان طوايف تاتار و مغولند و در بستان السياحة[ر.ض ]گويد: يأجوج و مأجوج از نسل يافث ابن نوح بوده و قومى بى شمارند و در سمت مشرق سكونت دارند و فرقه اى از ايشان قصيرالقامت و زمره اى ديگر طويل القامت و جمعى گليم گوش [در افسانه ها مردمى كه گوش هايشان آن قدر بزرگ بوده كه يكى را بستر و ديگرى را لحاف مى كرده اند] هستند و ذوالقرنين اكبر[به «اسكندر» رجوع شود] به جهت دفع آزار ايشان، سدّى محكم بسته و برخى گويند كه يأجوج نام مردان ايشان است، چنانچه مأجوج اسم زنانشان است و موافق نوشته بعضى، در اصل 22 قبيله بوده اند كه ترك، يكى از ايشان است كه در موقع بناى سدّ ذوالقرنين در خارج سد مانده و به همان حالشان گذاشتند و ترك ناميدن هم به همين جهت است كه در لغت عرب از تَرك به معنى رها كردن اشتقاق يافته، چنانچه لفظ يأجوج و مأجوج به نوشته بعضى، با همزه و بر وزن منصور و از اجّة البحر كه به معنى شدت و قوّت دريا است، مأخوذ گرديده به جهت كثرت و شدت ايشان ليكن اكثرين هر دو را بر وزن كابوس و بى همزه خوانده و عجمى الاصل دانسته و از چيزى مشتق نداشته اند. و اما نژاد ايشان بنابر مشهور، به آدم(عليه السلام) و حوا موصول و به زعم بعضى، از اخلاف آدم(عليه السلام) هستند از زن ديگر غير حوا و برخى بالخصوص از اولاد يافث ابن نوح دانند. احمد رفعت[ر.ض] گويد: مأجوج معرّب ماغو يا مانچو است و ماغو كه ماغوس و ماغوغ نيز گويند، نام پسر سيّمين يافث ابن نوح است كه در حين تفرّق اولاد نوح با متعلّقين و منسوبين خود به طرف تاتارستان رفته و پدر قبيله ديوشنامى است از ترك كه در 5432 خلقتى ـ مطابق 160 مقدم ميلادى ـ از چين مطرود گرديدند و نژاد سند [در هند] و چين و ختا[در شمال شرقى چين] و ژاپون و تاتارستان هم بدو پيوندد و هم او گويد: مانچو يا مانچور يا قين نام يكى از قبايل شماليه تاتارستان و خاقانان امروزى چين هم از نسل اويند و يك قسمت از پنج

صفحه 54 - جلد چهارم

قسمت عمده اُلكاى [ناحيه] چين را هم كه اهالى آن بسيار جسور و بعض جهاتش در تحت حمايت روسيه است، به جهت انتساب به همين قبيله مانچوريا گويند و ايشان در 1596 ميلادى ـ مطابق 1005هجرى ـ به چين هجوم آورده و اكثر اراضى ايشان را ضبط كرده و مدت 32 سال با خاقان چين بالاشتراك حكومت رانده و سهيم سلطنت بودند تا در سال 1641 ميلادى ـ مطابق 1051 هجرى ـ به جهت پاره اى اختلالات داخلى كه به كار بردند، استفاده نموده و ساير ممالك چين را هم به تحت تصرف آورده و نايل استقلال تمام گرديده و ليچونغ را كه رئيس انقلاب بود، در پكين متمكّن اريكه سلطنت داشتند و چينى ها قديماً به جهت محافظه ديار خودشان از قبايل مانچوريا سدّى بنا نهاده بودند كه به سدّ چين يا ديوار چين معروف است و رجوع به تركيبات «سد» نمايند، چنانچه اجمالى از ترجمه يأجوج و مأجوج در «يأجوج» هم خواهد آمد.

ماجوجه ـ بر وزن و معنى ماچوچه.

ماجيدن ـ راست كردن عَلَم و نيزه و مانند آنها.

ماچ ـ بوسه.

ماچوموچ ـ بوسيدن و ليسيدن.

ماچان ـ محل انتقام و سياست.

ماچوچه ـ ظرف لوله دارى است كه بدان شربت و دوا در گلوى اطفال ريزند.

ماچين ـ (ر) به نوشته آيينه جهان نما[ر.ض]، نام شهرى است در چين كه تجار دولتين، روس و چين و ارباب معاملات آنها در آنجا ساكن و مشغول معامله و دادوستد متاع طرفينند و رجوع به «چين» هم نمايند.

ماحضر ـ (ر) هر چيزى كه حاضر و موجود باشد.(عر)

ماخ ـ مردم پير و حقير و منافق و كمينه و بى همت و سفله و زر قلب و ناسره[غيرخالص].

ماخاريون ـ نوعى از سوسن صحرايى.(نان)

ماخان ـ حاكم چين و نام پهلوانى هم بوده چينى و هم قريه اى است در مرو شاه جهان[در تركمنستان].

ماخْچى ـ اسب جولان و اسب راهوار تركى و اسبى كه از يك طرف عربى بوده و از طرف ديگر غير عربى باشد كه «اكدش» و «اكرش» نيز گويند و يا اسبى است كه از هيچ طرف عربى نباشد و آن را به عربى «بِرذَون» و به تركى «يابو» گويند.

ماخن ـ (چو مادر) نفاق و دورويى.

ماخور ـ (چو كابوس) خرابات و شراب خانه و قمارخانه.

ماخوليا ـ ماليخوليا[ر.م].(نان)

ماد ـ مادر و هم نام پسر چهارمينِ يافث ابن نوح كه در حين تفرّق با منسوبين خود به جهات شمالى ايران راه يافته و ناحيه خراسان را مقرّ خود نموده و ديلم [اهالى ديلمان يا گيلان ]و ساير قبايل از نسل اويند.

مادِ آب و آتش ـ گريه كننده با سوزش.

مادْاَندَر ـ زن پدر كه غير از مادر باشد.

مادِ باغ ـ زمين باغ و يا اشجار آن.

مادبِخطا ـ ولدالزنا.

ماددُخت ـ تودرى [تخم نوعى گياه] و قدّومه.

مادْزاد ـ اخلاق ذاتى و صفات طبيعى.

مادْغَر ـ شخص مادرقحبه.

مادا ـ به نوشته آثار عجم[ر.ض]، نام قديمى آذربايجان و يا عراق عجم[نواحى مركزى و غربى ايران] است.

مادام ـ خانم و زن مرد و رجوع به «شواليه» هم نمايند(سه) و در زبان عربى، در مقدار امتداد و ديرپايى چيزى استعمال نمايند، همچو: مادام العمر و مانند آن.

مادر ـ (ر.ف) كه «مام» هم [گويند].

مادرِ آب و آتش ـ گريه كننده با سوز و گداز.

مادراَندَر ـ زن پدر كه غير از مادر باشد.

مادرِ باغ ـ زمين باغ و يا درختان آن.

مادر بخطا ـ ولدالزنا.

مادردُخت ـ تودرى [تخم نوعى گياه] و قدّومه.

مادرزاد ـ خُلق فطرى و طبيعى.

مادرغَر ـ شخص مادرقحبه.

مادراس ـ (ل) به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام شهرى است از هندوستان كه مركز ايالتى موسومه به همين اسم و به مسافت 1630 كيلومتر و از جنوب غربى كلكته دور و مساجد و كليسا و بتخانه و رصدخانه هاى آن معمور و از

صفحه 55 - جلد چهارم

1639 ميلادى ـ مطابق 1049 هجرى ـ مسخّر انگليزها [انگليسى ها] گرديده و اكنون از اولين بلاد انگليزها معدود است.

مادره ـ (چو حادثه) ولايتى است در مغرب زمين.

مادريد ـ پايتخت دولت اسپانيا كه مقرّ ايالتى موسومه به همين اسم بوده و 000،465 نفوس را جامع و با حصارى مشتمل بر پانزده دروازه محدود و قديماً در زمان اهالى روما [روم] به منزله دهى بوده و بعد از آنكه مسخّر اسلاميان گرديد، در توسعه و تحكيمش كوشيده و به مجريطش موسوم نمودند. پس از آن اسپانيولى ها تحريفش داده و مادريد ناميدند.

مادغر ـ (چو كارْگر) رجوع به تركيبات «ماد» شود.

مادْغيش ـ مخفّف ماده غيش[گنجشك ماده].

مادَندَر ـ مخفّف مادراندر[نامادرى] است.

ماده ـ (چو باده) معروف است كه مقابل نرينه است و (به تشديد دال) هم به عربى معروف است كه عبارت باشد از زيادت متّصله. و ماده هر چيز، آن است كه آن چيز از آن تكوّن يافته و به وجود آيد و به پارسى «شوند» و «شوه»[گويند] و بعضاً مسائل هر علم و فصول و ابواب آن را هم گويند و جمع آن، مادّات و موادّ[است] و در مقام نسبت «مادّى» گويند كه جمع آن، مادّيّات است و در معنى اصطلاحى فلسفى آن، رجوع به «مقولات عشره» شود.

مادّه حيات--->فلاسفه.

ماده غيش ـ (به تخفيف دال) كنجشگ ماده.

مادّة المواد--->مقولات عشره.

مادى; مادّيّات--->مادّه و مديا.

ماديان ـ (ر.ف) [اسب ماده].

ماديره ـ (چو بازيچه) دايه و مادراندر[نامادرى].

ماذَريون ـ كه بعضاً با زاى هوّز نيز نويسند، چوب درخت بلوط و يا مورد [نوعى درخت] زردرنگ و يا به فرموده مخزن[ر.ض]، برگ درختى است شيردار به قدر درخت سماق و سه قسم مى باشد; يكى را برگ سفيد و بزرگ و نازك كه «اشخيص» گويند، و ديگرى را برگ زردرنگ و از برگ زيتون كوچك تر و از برگ مورد بزرگ تر و ضخيم تر كه به پارسى «هفت برگ» و به شيرازى «مشت رو» نامند، و سيّمى را برگ سياه و بهترين همه سفيد آن است و در دفع استسقا مجرّب و رجوع به «دافنه» هم نمايند.

مار ـ مادر و حساب و دفتر حساب و ماريدن[ر.م] و امر و فاعل از آن و مريض و بيمار و مخفّف ميار كه نهى از آوردن است و عنوان امرا و حكام غرجستان [در افغانستان] هم هست، چنانچه سلاطين ايشان را شار گويند و هم نام روز 28 ماه هاى شمسى است، چنانچه در جدول «تاريخ فرس» مذكور افتاد و هم به معنى معروف است كه به عربى «حيّه» و «ابويحيى» مى نامند، به جهت طويل العمر بودن آن و يا به سبب آنكه بدن مدتى بعد از مردن بيشتر از ابدان حيوانات ديگر مى ماند. و به چندين قسم مى باشد كه بدترين آنها سياه و دور از آب و كفچه دار است كه در وقت غضب سر آن بلند و مانند كفچه مى شود و در هند و بنگاله [بنگلادش] بسيار به هم رسد و مارمويزك نيز كه سر آن مانند مويز سياه و تن آن خاكى رنگ مى باشد و بيشتر تن خود را در خاك پنهان كرده و سرش را بيرون مى كند و چون كسى غفلتاً به خيال دانه مويز دست به سوى آن برد، او را مى گزد و همچنين اقسام ديگر نيز مى باشد، چنانچه در «افعى» اشاره نموديم. و نرينه آن دو دندان داشته و ماده آن چهار دندان داشته و بعضاً شاخ دار نيز مى باشد. و بالجمله چنانچه اشاره نموديم، اين جانور طويل العمر و درازعمرترين جانوران است و كم غذا باشد و هر سالى يك پوست اندازد و نقاط بسيارى بر آن ظاهر شود كه آن نقاط علامت عدد سال است و چون كژدم آن را بگزد، در نمكزار بخسبد تا به شود كه اگر خود را ديرتر به نمكزار برساند، هلاك گردد و از حيثيّت سم و زهر نيز به چندين قسم مى باشد كه بعضى در آب بوده و بى زهر باشد و زهر بعضى نظرى است كه به مجرد نظر هلاك سازد و زهر بعضى ديگر صدايى است كه مردم از شنيدن آواز آن هلاك گردند و از اقسام زهردار نيز بعضى هست كه زود دوا پذيرفته و برخى دير علاج پذيرد و بعضى ديگر اصلاً علاج نپذيرد و شاه ماران هم كه يك شِبر[وجب] درازى داشته، از همين قسم آخرى است.

صفحه 56 - جلد چهارم

مارآموز ـ مردم افسونگر.

ماراَژدر ـ اژدها و مار بزرگ.

ماراِسپَند; ماراِسپَندان; ماراِسپيد; ماراِسپيدان; ماراِسفند; ماراِسفندان; ماراِسفيد; ماراِسفيدان ـ كه بعضاً بدون الف نيز استعمال مى شوند، به سه معنى است:

1. نام پدر آذرآباد كه از دانشمندان مجوس و در زمان خود، موبد موبدان بوده است.

2. نام روز 32 يا 29 ماه هاى شمسى است كه در آن روز عقد و نكاح و معاشرت دوستان و آزاد كردن زندانيان مرسوم بوده است.

3. نام فرشته اى است موكّل بر آب و به تدبير امور و مصالح روز مذكور.

ماراَفسا; ماراَفسار; ماراَفسان; ماراَفساى ـ افسون و افسونگر و مطيع سازنده مار و علاج كننده سمّ آن كه به افسونش از بدن برآورده و علاج مار گزيده نمايد.

ماراَندَر ـ مادراندر[نامادرى].

مار بدست ديگرى گرفتن ـ ديگران را كار دشوار فرمودن.

مار بدست گرفتن ـ كار دشوار كردن .

مارِپَلاس ـ وزغه و چلپاسه[آفتاب پرست].

مارچوب; مارچوبه--->مارگياه.

مارخوار; مارخواره ـ گوزن و گاو كوهى كه مار را مى خورد و رجوع بدانجا شود.

مار خوردن ـ غم خوردن و رنج بردن و كارهاى دشوار كردن.

ماردار; ماردارو ـ هزارافشان[ر.م].

ماردخت ـ ماردرخت[ر.م].

مار در پيراهن ـ دشمن نزديك.

ماردرخت--->تودرى.

مارِ دو زبان ـ مردم دوروى و منافق.

مارسا; مارسار ـ لقب ضحّاك [از شخصيّت هاى پليد شاهنامه].

مارِسان ـ مخفّف مارستان[ر.م].

مارِسپَند; مارِسپَندان; مارِسپيد; مارِسپيدان ـ ماراسپند[ر.م].

مارِستان ـ مريض خانه و بيمارستان و جايى كه مار بسيار داشته باشد و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: مارستان معرّب بيمارستان است نه اينكه مار به معنى بيمار باشد و حال آنكه خودش يك صفحه پيش از آن بيمار را از جمله معانى مار دانسته.

مارِسفَند; مارِسفَندان; مارِسفيد; مارِسفيدان ـ ماراسفند[ر.م].

مارِ شكم سوراخ ـ تارى است كه مى نوازند.

مار ضحّاكى ـ زنجير پاى مجرمان.

مارفَسا; مارفَسار; مارفَسان; مارفَساى ـ مارافسار[ر.م].

مارْفَش ـ لقب ضحّاك[از شخصيّت هاى پليد شاهنامه].

مارِ كفچه--->مار.

مارْكيوا--->مارگيوا.

مارِ گَرزه--->گرزه.

مارْ گزيده از رسن ترسيدن ـ مثلى است مشهور كنايه از آنكه مظلوم و ستمديده هر بزرگى را ظالم گمان مى كند.

مارگيا; مارگياه ـ به فرموده مخزن[ر.ض]، نباتى است قريب به دو ذرع و برگ آن شبيه به برگ بيد و گل آن زرد و قبّه آن شبيه به سر مار و منبت [محل روييدن ]آن حريم آذربايجان و اكثر متوطّنين آن را كوبيده و در شوربا ريخته و مى خورند و گويند كه ديگر از گزيدن مار و هوام [حشرات] متضرّر نمى گردند به شرط اينكه بعد از آن تا يك هفته چيزى سواى نان فطير نخورند و احتراز از ادرار منى و جماع نمايند و در تحفه[ر.ض] فرمايد كه به ظن حقير، احيون است و در «اح» گويد: احيون لغت يونانى و به معنى رأس الافعى است و آن ثمر گياهى است شبيه به سر افعى و بى ساق و نبات آن خشن و باريك و برگش از برگ ابوخلسا[ر.م] و كاهو ريزه تر و با رطوبتى كه به دست چسبيده و خاردار و شاخه هاى آن بسيار مايل به

صفحه 57 - جلد چهارم

سفيدى و ريزه و از دو جانب آن برگ مى رويد و برگش باريك و ريزه و گلش بنفش و ثمرش شبيه به سر افعى و بيخش به قدر انگشت و مايل به سياهى و باريك و بالجمله در برهان[ر.ض ]مارچوبه و مار گياه را يكى پنداشته و صريح كلمات اهل فن آن است كه مارگياه غير از مارچوبه است. در مخزن[ر.ض] فرمايد: هَليون كه لغت رومى است و به عربى «خشب الحيّه» و به پارسى «مارچوبه» و به لغت اهل مغرب «اسفراج» و به فرنگى «سپارك» و به هندى «ناكرون» نامند، نباتى است بستانى و غير بستانى. صنف بستانى را در ديار مصر در بساتين مى نشانند، برگش شبيه به برگ اسپست[يونجه] است و نبات آن بى خار و تخم آن مدوّر، در خامى سبز و بعد از رسيدن بنفش گرديده و منقّط به نقطه هاى زرد و زرافشان مى گردد و صنف دويّمى خاردار و ساق و برگ آن شبيه به كبر[ر.م] و اندكى شيردار و گلش مايل به سفيدى و گفته اند برگ آن شبيه به برگ رازيانه است و در پزشگى نامه[ر.ض ]فرمايد: مارچوبه كه به فرانسه «آسِپْرْژ» گويند، نباتى است مأكول و طويل العمر كه در بستان ها زراعتش مى كنند و در طب اوّلاً ريشه آن را كه عبارت از دسته اليافى است به حجم قلم و رنگ آن قرمز مايل به زردى و بى بو و داراى طعمى مايل به شيرينى است، استعمال نمايند، ثانياً شاخه هاى نورسته جوان را مانند دوا و غذا هر دو معمول مى دارند و چون آنها را بخورند، بول بوى نتن [گنديده; بد] مخصوصى مى گيرد و ريشه مارچوبه يكى از پنج ريشه مفتِّح [گشاينده] و از عوامل مُدِرّ [ادرارآور] و ضعيف الاثر و مسكّن قلب است.

مارْگيو; مارْگيوا ـ يا نارگيوا; به فرموده مخزن[ر.ض]، نباتى است شبيه به درخت تا به قدر پنج ذرع با شاخه هاى بسيار و صُلب ديرشكن و برگ آن از برگ زيتون كوچك تر و نرم تر و گل آن سرخ شبيه به گل شب بو و ثمر آن در ميان برگ ها شبيه به فندق و مايل به سياهى و در جوف آن دانه سياه و بسيار نرم است و آنچه از جوف مانند كرشنه[ر.م] و غيره را در آن بجوشانده و خشك كنند، طعم آن مانند فلفل گردد به طورى كه تشخيص نتوان كرد.

مارماهى ـ يا سِلّور; كه به عربى «جِرّى» و به مصرى «تيلور» و «انكليس» ناميده و در تنكابن «اسپلى» و در مازندران «كليس» گويند، به فرموده فرهنگ ناصرى[ر.ض]، نوعى از ماهى است فربه عظيم الجثّه كه در درياى مصر به هم رسد، سياه رنگ و بى فلس و با استخوان كمى و شارب آن مانند مار باريكى و دراز و سر آن طويل و دهن آن متصل مانند خرطوم و در تحفه[ر.ض ]و مخزن[ر.ض] گويند: نوعى از ماهى است شبيه به مار طولانى و زياده بر شِبرى[يك وجب ]تا به يك ذرع و سفيدرنگ و بر پشت آن از سر تا دنباله خارها شبيه به ارّه و بى خار نيز مى باشد و مانند ماهيان ديگر بر روى آب نمى آيند و از دنباله تا سر از دو جانب ثقبه دار[سوراخ دار] است و خوردن گوشت آن از منهيّات اسلاميّه بوده و يهود آن را مى خورند و مردم دوروى و منافق و مزوّر را هم گويند.

مارماهيج ـ معرّب مارماهى است.

مارِ مصرى ـ نيزه مصرى.

مارمويزك--->مار.

مارمهره ـ پازهر[پادزهر] و هم مهره اى است سبزرنگ و يا خاكسترى رنگ كه از قفاى سر مار برمى آورند.

مارَندَر ـ مخفّف مادراندر[نامادرى].

مارِ نُه سر ـ نُه فلك.

مار و پير ـ پدر و مادر.

مارْ يعقوب ـ نام شخصى است كه مجتهد و صاحب مذهب ترسايان[مسيحيان] بوده است.

ماراب ـ بخت و دولت تازه.

مارادان--->كليدانه.(كى)

ماراس ـ رازيانه برّى و بستانى.

ماراقاندا--->سمرقند.

مارال--->گوزن.(كى)

ماران ـ ظاهر آن است كه محرّف مران است و درمراصد[ر.ض ]گويد: مرّان(چو بقّال) موضعى است در

صفحه 58 - جلد چهارم

شش فرسخى يا چهار منزلى مكه كه بر چاه ها و چشمه هاى بسيارى مشتمل و نخلستان آن بسيار است.

مَأرب ـ چنانچه در «سبا» از مراصد[ر.ض] نقل نموديم، شهرى است از يمن كه كرسى ناحيه سبا است و هم در «م ا» گويد: نام بلاد قديمه ازد است از يمن و يا نام قصرى است مر ايشان را و يا نام ديگر ملك سبا است كه ناحيه اى است در ميان حضرموت و صنعا و در ناسخ[ر.ض] گويد: شهرى است از اراضى سبا در سه منزلى صنعا و احمد رفعت[ر.ض ]گويد: شهرى بود مشهور از يمن كه اكنون مفقود است و لفظ مأرب در اين زمان به پاره اى اراضى اطلاق مى شود كه مقدار چهل ساعت از جهت شرقى صنعا دور است.

مارْبين ـ ناحيه و بلوكى است مشتمل بر 30 يا 58 قريه از اصفهان كه همه آنها به يكديگر متصل و گويند اين ناحيه به منزله يك باغ است به جهت باغستان اكثر مواضع به يكديگر پيوسته است و در تواريخ آمده كه فرعون مصر كه معاصر موسى ابن عمران(عليه السلام) بوده و فراعنه مصر از نسل او بودند و چهارصد سال حكومت داشته اند، جدّ ايشان در اصل از جوزنان[ساحران ]قريه ماربين بوده است.

مارت ـ (ر) نام ماه دوازدهم روسى است كه در اين زمان با اوّل آذرماه رومى و 23 حوت [اسفند ]مطابق است و رجوع به «مارس» هم شود.

مارت مريم---> صوم مارت مريم.

مارِثون ـ رازيانه.(يونانى يا سريانى)

مارد ـ (چو فاسق) سركش و متمرّد و ياغى و طاغى خارج از طاعت، خصوصاً آن كه در اين صفت منحوسه ممتاز بوده و به نهايت رسيده باشد و آن را مَريد نيز گفته و جمع آن، مَرَده است.

ماردخت; ماردرخت ـ رجوع به تركيبات «مار» نمايند.

مارِدى ـ رنگ سرخ و گلگون و هر چيز سرخ رنگ.

مارِدين ـ شهرى است دلنشين و قديم در سه منزلى جنوب شرقى دياربكر از آسياى عثمانى كه بر يك مدرسه و چند مسجد و كليسا و قلعه قديمى مشتمل و 27000 نفوس را جامع و پيش از هجوم و استيلاى تاتاريان كه در 1300 ميلادى ـ مطابق 700 هجرى ـ بوده به غايت معمور بوده است.

مارس ـ موافق نوشته احمد رفعت[ر.ض]، به اساطير پيشينيان نام پسر ژنون[ر.م] يا ژوبيتر[ر.م] است كه در ميان سناتور[ر.م]ها صورت آن را به صورت مردى تصوير مى نمايند كه از سر تا پا مسلّح بوده و خروسى در زير پايش مرتسم دارند كه علامت شدت و جرأت است و از راه تبرك، ماه اوّل سال و روز اوّل هفته خودشان را هم به «مارس» موسوم مى داشته اند كه اكنون تحريفش داده و «مارت» گويند.

مارسا; مارسار; مارسان; مارستان ـ رجوع به تركيبات «مار» نمايند.

مارش ـ (چو مادر) بتخانه اى است كه در سه فرسخى اصفهان بر سر كوهى ساخته بوده اند و آن يكى از هفت بتخانه قديم است كه به نام سبعه سيّاره ساخته بوده اند و گشتاسب[پنجمين پادشاه كيانى] بت هاى آن را برطرف كرده و آتشگده ساخت و هر يكى را به يكى از سيّارات منسوب داشته و به نام آنها مى خوانده اند، همچو: نوبهار تير و نوبهار ناهيد و نوبهار ماه و نوبهار خور و نوبهار بهرام و نوبهار برجيس و نوبهار كيوان كه نوبهار به معنى آتشگده است.

مارفسا; مارفسار; مارفسان; مارفساى; مارفش ـ رجوع به تركيبات «مار» نمايند.

مارْقَشيشا ـ مرقشيشا[ر.م].

ماركيوا; مارگيا; مارگياه; مارگيوا ـ رجوع به تركيبات «مار» شود.

مارند ـ مخفّف مارندر[نامادرى].

مارَندَر ـ رجوع به تركيبات «مار» نمايند.

مارنه ـ (چو حادثه) گياه ريش بز[ر.م].

مارنيس ـ (ل) رجوع به جدول «تاريخ اسكندرى» نمايند.

مارو ـ (چو مازو) مادر و نام مقامى است از موسيقى.

ماروت ـ (چو كابوس) رجوع به «هاروت» شود.

ماروق ـ (ق) نام ديگر اوروپايى ولايت فاس[در مراكش ]است كه به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، محرّف مراكش بودن آن مظنون است.

صفحه 59 - جلد چهارم

مارون ـ (ق) مروخوش[ر.م] و سنگ سرمه.

مارونى ـ به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام يك قسم از نصاراى[مسيحيان] سوريا است كه به شهر مارونيا نامى كه قديماً موجود بوده و اخيراً نابود گرديده است، منسوب مى باشند و يا به جهت انتساب به پاپاسى[كشيشى ]يوحنا ماروننام كه دين نصارى را بديشان ياد داده، بدين اسم موسوم گرديده اند.

مارونيا--->مارونى.

ماره ـ (چو باده) مهره و محاسبه و دفتر حساب و سكّه مُهر و انگشتر.

مارى ـ (چو راضى) مقتول و هلاك شده.

ماريدن ـ (چو سازيدن) حساب كردن.

ماريره ـ (چو بازيچه) مادراندر[نامادرى] و دايه و مادر رضاعى.

ماريعقوب ـ رجوع به تركيبات «مار» نمايند.

ماز ـ مازن[ر.م] و مازو[ر.م] و چين و شكنج و شكاف در و ديوار و هم نام كوهى است در تبرستان [مازندران] و سبب تسميه آن به مازندران همين بوده، يعنى اشخاصى كه در درون آن ولايت ساكن باشند كه در اصل مازاندران بوده و آن را موز نيز گويند و آن كوه از حد گيلان تا به لار يا جاجرم [نزديك بجنورد] كشيده است و گفته اند ماز نام مردى بوده از نژاد سوفر و او ديوارى از جاجرم تا گيلان كشيده و دروازه قرار داده كه بى اذن او آمد و شد نشود و از تاختوتاز اتراك و تركمانان محفوظ باشند و آن ديوار را «ماز» مى خواندند و هرچه در درون آن ديوار بود «مازاندران» گفتند و مازيار نام حاكم مازندران بوده است و اين نام دلالت دارد بر اينكه «ماز» نام كوه باشد و «مازيار» به معنى ملك الجبال است، چنانچه شهريار حاكم شهر را گويند.

مازاج ـ ماما و قابله.

مازار ـ گياه فروش و عطار و مخفّف ميازار، يعنى آزار مكن و آزرده مشو.

مازاقا--->قيصريّه.

مازالاق ـ (ر.ف) و آن چوبكى است كه ريسمان بر كمر آن بسته و در كشاكش آورده و به زمين اندازند تا صدايى از آن برآيد و به پارسى «بادافراه» و «بادافره» و «بادفراه» و «بادفره» و «بادفر» و«گردنا» و «پله» گويند.(كى)

مازاندران ـ (ر) رجوع به «ماز» شود.

مازديستان ـ عفت و عصمت و دورى از گناهان و بدى ها.(ند)

مازَريون ـ ماذريون[ر.م].

مازل ـ (چو كامل) كوهى است در هندوستان.

مازن ـ (چو مادر) استخوان ميان پشت و ناوى [شيارى] كه از فربهى در پشت به هم رسد و هم نام ديگر شهر مأرب است، چنانچه در «سبا» اشاره نموديم.

مازند ـ (چو پابند) مخفّف مازندر[مازندران].

مازندر ـ (چو آهنگر) مخفّف مازندران.

مازندران ـ (ر) نام يكى از ولايات شمالى ايران كه در مغرب گيلان و جنوب بحر خزر واقع و 700هزار نفوس را كه در سلحشورى مشهورند، جامع و مقرّ اداره اش شهر سارى و نهرهاى بسيارى از آن در دريا جارى و سطح مربعش 550 فرسخ و نيشكر و ابريشم و مركباتش نيكو و از طرف جنوب به كوه البرز منتهى و در تمامى بلادش خوك و شغال و غيرها بسيار و اراضى آن كوهستان و اكثر محاربات غزنويان و سلجوقيان كه با ايران داشتند، در آنجا بوده است و بالجمله چنانچه مصرّح به اكثر اهل فن است، مازندران نام ديگر طبرستان است و لذا رجوع بدانجا هم نمايند و در وجه تسميه آن، رجوع به «ماز» شود.

مازنين--->سنگويه.

مازو ـ (چو جادو) مازن[ر.م] و ماله زارعان [تخته اى براى هموار كردن زمين شيار خورده] و بار درختى است معروف كه در دباغى پوست، معمول و به عربى «عَفْص» و به فرانسه «نوادوگال» نامند و آن دانه اى است به حجم فندق و كوچك تر يا بزرگ تر و مدوّر و دكمه دار و صُلب و سنگين و سبزرنگ يا سفيدرنگ و مانند لحم زايد در روى برگ هاى يك نوعى از درخت بلوط از اثر گزيدن قسمى از هوام [حشرات] حاصل گردد و در تحفه[ر.ض] فرمايد:

صفحه 60 - جلد چهارم

درخت مازو مثل درخت بلوط است و در بعضى بلاد يك سال بلوط بار داده و يك سال مازو بار مى دهد و در مخزن[ر.ض] فرمايد: ثمر درخت بلوط است زيراكه ثمر درخت بلوط يك سال بلوط شده و سال ديگر مازو مى شود. پس گويد: به زعم بعضى، ثمر درختى است بسيار شبيه به بلوط و شايد اين اصح باشد زيراكه مازو در بلاد هند نيز كه گرمسير است مى شود، حال آنكه بلوط مخصوص به سردسير است، و بالجمله بهترين آن سبز صُلب سنگين بى سوراخ آن و قوّتش تا سه سال باقى است.

مازون ـ (چو كابوس) مازو [ر.م].

مازه ـ (چو باده) مازو[ر.م] و مازن [ر.م].

مازه در ـ مخفّف مازه درد[ر.م].

مازه درد ـ درد پشت و استخوان پشت.

مازه يار; مازه ياره ـ مازيار[ر.م] و مازياره[ر.م] است.

مازى ـ (چو راضى) مازو [ر.م] و در زبان اهالى ما، آلت بازى معروفى است كه به پارسى «تير» و «تشيره»[گويند].

مازيار ـ مازياره[ر.م] و نام مردى است از حكام مازندران كه در اصل از پارسيان ايرانى بوده و آيين زردشتى داشته و او پسر قارن[ر.م] بوده كه بعد از پدر به حمايتِ بِزيت، ستاره شمر[منجّم] فارسى، پسر فيروز كه از طرف مأمون عباسى حكومت مازندران داشته و به مولاى اميرالمؤمنين ملقب بوده، در عاقبت ياغى خليفه شده و اصلاً اطاعتش را نمى كرد و لذا ابراهيم معتصم بعد از مأمون استيصال وى را تصميم داده و در اين باب حكمى به عبدالله ابن طاهر، والى خراسان، نوشته و عاقبت او را دست بسته روانه بغداد نمودند. پس مكشوف گرديد كه مازيار و افشين معروف به حيدر ابن كاووس در خلع خليفه هم انديشه هستند كه بازهم خلافت را به عجم بازگردانند و لذا خليفه در 224 هجرى مازيار و افشين را كشته و بسوخت و رجوع به «ماز» هم نمايند.

مازيارَج ـ معرّب مازياره[ر.م].

مازياره ـ نوعى از طعام خوردنى.

مازيده ـ (چو بازيچه) دايه.

مازينه ـ (ق) رجوع به «سنگويه» نمايند.

ماژ ـ عيش و عشرت و فرح و فراغت و زفاف و عروسى.

ماژ و موژ ـ (ع) فرياد موش در وقت ترسيدن از مار و گربه و غيره.

ماژدر ـ (چو كارْگر) مخفّف ماراژدر[ر.م].

ماژديستان ـ مازديستان[ر.م].(ند)

ماس ـ مخفّف ماست و آماس و هم سنگى است معدنى معروف كه به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، در آتش نسوزد و شش پهلو است و چند رنگ مى شود و از جواهرنامه[ر.ض ]نقل كرده كه نباتى و زيتى و زرد و سرخ و سياه و پسته اى و بلورى و بهتر از همه بلورى و نباتى است و در مخزن[ر.ض ]فرمايد: ماس از جمله احجار نفيسه و صُلب ترين و خشك ترين احجار است و الوان مى باشد از سفيد و زرد و سياه و سرخ و سياه كم رنگ كه به هندى «تيليا» نامند و سفيد آن كثيرالوجود و غير آن كمياب و داغ دار سفيد آن معيوب و داغ دار به داغ سرخ آن را بديمن مى دانند و بهترين همه سفيد يك رنگ شفّاف برّاق بزرگ قطعه آن است و همچنين الوان ديگر آن كه صاف و يكرنگ باشند و معدن آن ملك دكهن هند و طريق اخذش آن است كه زمين را حفر كرده و خاكش را برآورده و مى پاشند، پس بر آن آب ريخته و در وقت ارتفاع آفتاب از كنار بر آن نظر كنند، هرجا برقى به نظر آيد، آن را نشان كرده و رفته برمى دارند و همچنين باز زيروزبر كرده و آب پاشيده و به همان دستور رفتار نمايند و در ابتدا قبل از حكاكى برق بسيارى و صفاى چندانى ندارد و حسن و قبح آن خوب ظاهر نيست و بعد از حكاكى حسن و قبح آن ظاهر گردد و در برازيل از جزاير امريكاى جنوبى نيز به هم مى رسد ليكن به خوبى و سفيدى و صُلبى و شفافى دكهنى نيست و هريك از الوان الماس را به نامى مخصوص خوانند مانند آنكه آنچه شفاف و به رنگ نوشادر است «نوشادرى» و سفيد شبيه به رنگ نقره را «قبرسى» گويند و آنچه را كه سفيدى رنگ آن از نوشادرى كمتر و قطعه هاى آن بزرگ تر باشد، آن را «ماقدونى» و «زيتى» نامند و بعضى اين را از همه بهتر مى دانند و آنچه به رنگ آهن است «حديدى» گويند و احجار ديگر و آلات حديدى هيچ يك

صفحه 61 - جلد چهارم

در آن اثر نمى كند و آتش نيز نگيرد مگر به دشوارى بسيار. و بالجمله لفظ ماس به نوشته قاموس[ر.ض]، عربى و با الف و لام «الماس» گفتن آن غلط است و در قطر[ر.ض] گويد: دور نيست كه معرّب الماس پارسى و يا اذاماس يونانى باشد و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] هم معرّب الماس نوشته و در مخزن[ر.ض ]گويد: ماس نام پارسى الماس است و به هندى «هيرا» نامند.

ماس برازيلى; ماس بلورى; ماس پسته اى; ماس حديدى; ماس دكهنى; ماس زرد; ماس زيتى; ماس سرخ; ماس سفيد; ماس سياه; ماس قبرسى; ماس ماقدونى; ماس نباتى; ماس نوشادرى ـ رجوع به ترجمه خود «ماس» نمايند و در همه اين تركيبات غالباً با لفظ الماس كه مرادف ماس است، استعمال كرده و «الماس برازيلى» و «الماس قبرسى» و مانند آنها گويند.

ماسااو ـ نام جدّ باروخ نبى [قرن 7 ق.م] است.

ماساريقا ـ رجوع به «شريان» شود و در درارى لامعات[ر.ض ]گويد كه به زبان فرنگى، پرده نازك پيه روده ها است.(نان)

ماساى ـ مخفّف مياساى، يعنى آسوده مباش.

ماست ـ (ر) مصطكى [ر.م] و هر چيز چكيده و هم به معنى معروف كه به تركى يا پارسى «جغرات» نيز گفته و به عربى «غميس» و «غميم» و «لبن حامض» و «لبن مستحيل» گويند و حقيقت آن شير مايه زده منجمد سختيده است و گاهى لفظ ماست را به مايه مذكوره نيز اطلاق نمايند.

ماست آب; ماست آبه; ماست آو; ماست آوه ـ دوغ است; رجوع بدانجا نمايند.

ماست با; ماستوا ـ آش ماست.

ماستاب; ماستابه; ماستاو; ماستاوه ـ رجوع به تركيبات «ماست» شود.

ماستينه ـ هر چيز منسوب به ماست، خصوصاً ماستى كه شير و روغن و يا آنها را با نمك يا كشك در آن كرده و پخته و مى خورند و آن را «كتخشير» نيز گويند.

ماسرجويه ـ (ل) شكوفه نمك[ر.م].

ماسك ـ (چو فاسق) نگهدارنده و امساك كننده.(عر)

ماسك العنان ـ كه مصطلح منجّمين قديم است، رجوع به «عيّوق» نمايند.(عر)

ماسكه ـ (چو حادثه) ماسك[ر.م] الاّ اينكه در مؤنّث استعمال نمايند و در اصطلاح طب و فلسفه، بالخصوص قوّه اى است كه غذا را در مدّت طبخ هاضمه در جوف نگه داشته و نگذارد كه از راه پايين بيرون آيد.

ماسو ـ (چو مازو) فرش گليم.

ماسوچه ـ (چو وارونه) موسيچه[ر.م].

ماسور; ماسوره ـ (چو كابوس و وارونه) جفرسته[ر.م ]و هر چيز درهم آميخته.

ماسى ـ (چو راضى) بى باك و بى پروا.

ماسيدن ـ (چو سازيدن) ليسيدن و بستن و منجمد بودن و نمودن هر چيز، خصوصاً ماست كردن شير.

ماش ـ كه به فرموده مخزن [ر.ض]، به عربى نيز به همين اسم و «مج» موسوم و به هندى «مونك» گويند، يكى از حبوب معروفه مأكوله است كه كوچك و مدوّر و اندك طولانى و پوست آن سبز و مغز آن سفيد و بعضى پوست آن سبز تيره و بعضى غير تيره و زردرنگ و در بنگاله [بنگلادش و ايالتى در شمال شرقى هند] بعضى هست كه پوست آن سياه مى باشد و در اكثر بلاد كثيرالوجود است.

ماش دارو--->كمافيطوس.

ماش عطّار ـ غلّه مَنگ[ر.م].

ماش هندى ـ غلّه اى است عودى رنگ به اندام گندمى كوچك.

ماشاد; ماشار; ماشاو ـ جامه پشمينه و خرقه درويشان.

ماشَرا ـ (ر) كه به پارسى «بشتر» و «بشترم»[گويند] و به نوشته برهان[ر.ض]، ورم دموى كه ماده آن خون باشد و در ماده «اير» كه نام پارسى ديگر آن است، گويد: جوششى است ريزه و با خارش و سوزش بسيار و در بحرالجواهر[ر.ض ]گويد: ورم جوهر دماغ و يا ورم صفراوى محض است كه در كبد حدوث يابد و يا ورمى است كه از خون مجتمع و يا صفراوى گرد آمده در سر و روى حادث و يا در هر موضع بدن حدوث يابد و در اصطلاح طبى اواخر، عبارت از ورمى است كه در روى انسانى و اجزاى

صفحه 62 - جلد چهارم

بيرون سر از تركيب صفرا و خون حارّ حادث گرديده و گاهى باطن سر را نيز سرايت كرده و بسيار بزرگ و منتفخ و سرخ رنگ گرداند، به طورى كه از شدت انتفاخ و حمرت، قبيح المنظر گردد و سر از شدت درد و الم قريب به انشقاق باشد.(سر)

ماشرز ـ (چو پابند) انبر و ماشه[ر.م] و كلبتين[ر.م].

ماشو ـ مازو[ر.م] و گليم و پلاس و ترشى پالا[غربال] و لباس پشمينه فقرا و غربال و پرويزن آردبيزى.

ماشوب ـ (چو كابوس) غربال آردبيزى و مخفّف مياشوب، يعنى شور و غوغا نكن و آزرده مشو.

ماشور; ماشوره ـ (چو وارونه) پرويزن و ترشى پالا[غربال ]و نوعى از بازيچه و انبر و ماشه و هر چيز درهم آميخته و ريسمان خام بر دوك پيچيده و نى و لوله، خصوصاً نى كه با آن آب خورند و نى كوچك جولاهان [بافندگان] كه از براى بافتن، ريسمان را بر آن پيچند.

ماشوره سيم; ماشوره عاج; ماشوره نقره ـ گردن معشوق.

ماشوه ـ (چو حادثه و كابوس) ماشوره[ر.م].

ماشه ـ (چو باده) انبر و ماهچه[ر.م] و آهنى كه فتيله تفنگ را در ميان آن نهاده و آتش به تفنگ زنند و هر چيزى كه به قدر ماش و بزرگى آن باشد و مصغّر ماش هم هست.

ماشيا ـ رستنى اى است مانند خشخاش.

ماشيوه ـ (چو بازيچه) ماشوره[ر.م].

ماشيه ـ (ر.ف) رجوع به «مواشى» نمايند.(عر)

ماص ـ در برهان[ر.ض] گويد: به معنى ماه است و معلوم نيست كه از كدام لغت است.

ماضى ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى دستورى آن، به نمايش اوّل از نگارش دويّم از آيين سيّم مقدّمه رجوع نمايند.(عر)

ماطوفيون ـ نام درختى است كه صمغ آن را «بيرزد» گويند.(نان)

ماغ ـ نزم[ابر; مه] و ميغ و نوعى از مرغابى سياه رنگ به قدر ماكيان كه از گوشت آن بوى لجن مى آيد و به تركى «قشقلداق» گويند و هم نوعى از كبوتر است كه هر دو بال و سينه و گردن آن سياه و يا سرخ و يا سبز باشد و اوّلى را «سياه ماغ» گفته و دويّمى را «سرخ ماغ» ناميده و سيّمى را «سبز ماغ» خوانند و در جايى ديدم كه علاوه بر اينها به معنى حيوانى هم هست كه بر روى آب رود و گويا همان مرغابى مذكور است.

ماغچى ـ ماخچى [ر.م].

ماغنيس ـ (ل) رجوع به «ترياق» شود.

ماغو; ماغوس; ماغوغ ـ (چو كابوس) رجوع به «مأجوج» نمايند.

ماغون ـ كاچال[ر.م].

مافاريان ـ رودخانه اى است در شوشتر; رجوع بدانجا نمايند.

مافَربين; مافَروين ـ ماه پروين[ر.م].

مافه ـ (چو باده) چوب پژاوندِ[ر.م] در.

مافى ـ (چو راضى) نام ايلى است كه در «لك» اشاره نموديم.

ماقدويغه ـ (ل) رجوع به «روم ايلى» شود.

ماقوت; ماقوتى ـ نوعى از حلوا است و به فرموده مخزن[ر.ض] ، همان پالوده شكرى است.

ماكادونيا; ماكادونيه ـ يا ماكدونيا يا ماكدونيه; كه بعضاً معرّب كرده و در همه آنها به عوض كاف با قاف نيز گويند، موافق نوشته بعضى، شهرى يا ولايتى است از روم يا يونان و يا در ميان خاك عثمانى و يونان كه دارالملك[پايتخت ]فيلقوس، پدر اسكندر رومى، بوده و در مراصد[ر.ض ]گويد: مقدونيه كه معرّب ماكادونيا است، نام شهرى است از يونان قديم كه به قول بعضى، از مشرق به سورطويل و از مغرب به بلاد صقالبه و از جنوب به بحر شام[درياى مديترانه] و از شمال به بلاد برحان محدود و مقرّ اداره اش قلعه اى است بادسنام و مدلول اين حدود آن است كه ماكادونيا همان برّ قسطنطنيه باشد. پس گويد: سورطويل بنايى است كه از بحر شام تا بحر خزر به مسافت چهار روز راه امتداد دارد و از حبيب السّير[ر.ض] نقل است كه ذوالقرنين اكبر [به «اسكندر ذوالقرنين» رجوع شود ]بعد از انجام عمل سد و مراجعت از سفر رُبع

صفحه 63 - جلد چهارم

مسكون، زيارت بيت الله الحرام را تصميم داده و با 600هزار تن از ابطال[پهلوانان] رجال از حدود مشرق زمين متوجه مكه متبرّكه گرديده و در آنجا با حضرت خليل الرحمان(عليه السلام)تصادف نموده و بعد از ملاقات خليل و تقبيل [بوسيدن ]عتبه رب جليل به اراضى اسكندريه آمده و بنياد شهر ماكادونيا نهاده و در مدت 150 سال به اتمامش رسانيد و به همين اسم موسومش گردانيد و در تصقيل جدران [ديوار ]باروى آن كه از گچ و آهك كشيده بودند، چندان بكوشيد كه از كثرت برّاقى و روشنايى كسى را تاب نظاره آن نماند، و سكّان[ساكنان] آن بلده به جهت محافظت چشم مدت ها برقع افكنده و نقاب مى كشيدند تا هنگامى كه آن شعشعه ملايم ديده ها افتاد و بر يك طرف شهر مناره اى به ارتفاع 600 ذراع برآورده و در آن مناره منفذها ترتيب دادند كه از آنها به دريا نگاه مى كردند و بر سر آن آيينه اى نصب كردند كه به جانب دريا نگران بود و اگر خصمى آهنگ تسخير آن بلده كردى، صورت سفاين و عده سپاه او از چندين روزه مسافت در آن آيينه پديدار گشته و مردم شهر آگاهى يافته و پيش از وقوع غائله چاره كردندى و همين بنيان 1000 سال و يا 1500 سال معمور و آبادان بوده، پس 1000 سال ديگر خراب شده و به حال ويرانى مانده، پس از آن اسكندر رومى از روى همان اساس قديمى تجديد عمارتش كرده و به نام خودش منسوب داشته و اسكندريهاش ناميد، رجوع بدانجا هم نمايند و از كلمات بعضى ظاهر مى گردد كه پس از 1000 سال خرابى مقدوننامى رومى در همانجا بدان صفت كه از تواريخ اوائل معلوم كرده بود، شهرى بنا كرده و به نام خودش منسوب داشت و همان عمارت تاكنون باقى است و از اينجا مفهوم مى گرد كه مقدونيه نام آخرى همين شهر است و اما پيش از آن چه نام داشته، معلوم نيست.

ماكان ـ نام ولايتى است كه سلاح مردمش زوپين[نوعى نيزه كوچك] است و هم نام يكى از حكام مازندران بوده كه پسر كاكىنامى بوده و به شجاعت معروف و در زوپين اندازى ممتاز و از امثال و اقران خود برتر بوده است. قطران [شاعر تبريزى قرن 5 هـ گويد]:

«به زخم تير چون آرش به زخم خشت چون ماكان *** به زخم گرز چون رستم به زخم تير چون نوذر».

ماكانى ـ هر چيز منسوب به ماكان [ر.م]، خصوصاً زوپين[نوعى نيزه كوچك] و مردم آن ديار.

ماكدونيا; ماكدونيه --->ماكادونيا.

ماكر ـ (چو فاسق) پس فردا و به عربى، مكر كننده است.

ماكو ـ مكوك[ر.م] و مكر و حيله و هم شهرى و يا ولايتى است از آذربايجان كه اكراد محمودى به تصرف دارند و بر آن كوه حِصنى[پناهگاه ]است از سنگ كه معبرى ندارد و اگر خواهند كسى يا چيزى بر آن بالا كشند، بايد ريسمان فروگذاشته و بر آن بسته و بالا كشند والاّ محال است.

ماكوب ـ (چو كابوس) مكر و حيله و مكوك[ر.م].

ماكوك ـ (ق) مكوك[ر.م].

ماكول ـ (چو كابوس) پرخوار و شكم خواره و غلام به بزرگى رسيده و رسن و طنابى كه بر گلو بندند و (چو منصور) به عربى، خورده شده و هر چيز لذيذ و خوردنى.

ماكه ـ (چو باده) رجوع به «تاريخ هندى» نمايند.

ماكيان ـ (ر.ف) و آن مرغ خانگى كه ماده خروس است.

ماكيان بر در كردن; ماكيان پرور كردن ـ نهايت بخل و حسد و دنائت.

ماكيان زاغ رنگ ـ شب تار.

ماگنيز--->مغناطيس.(نان)

مال ـ (ر.ف) كه به پارسى «سوزيان» و «خواسته» و «خواهش» گويند.(عر)

مال بخش ـ مردم سخى و باهمت و در اصطلاح نجومى، نام روز هشتم ماه هاى جلالى است; رجوع به جدول «تاريخ جلالى» نمايند.

مال صامت ـ مالى كه غير از مال ناطق [غلام و ستور ]باشد[مانند زر و سيم و خانه].

مال ناطق ـ ستور و بهايم و كنايه از سيم و زر سكّه دار[منقوش] هم هست.

مالابار ـ رجوع به «لاقديو» و ماده 8 «هندوستان» نمايند.

مالاق ـ بچه گاموش[گاوميش] است.(كى)

صفحه 64 - جلد چهارم

مالاقه ; مالاكا; مالاكه ـ به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، شهرى است در كنار نهر غانژ از هندوستان كه مقرّ اداره ايالتى موسوم به همين اسم بوده و در منتهاى جنوب شبه جزيره اى واقع مى باشد كه آن هم به همين اسم مسمّى است و 000،30 نفوس را از چينى و اوروپايى و مالنيز جامع و در 1252 ميلادى ـ مطابق 650 هجرى ـ از طرف مالنيزها[اهالى مالزى] تأسيس يافته.

مالامال ـ (ر.ف)[فراوان; پر; مملو].

مالانك ـ شفترنگ[ر.م].

مالاى ـ مخفّف ميالاى، يعنى آلوده مكن.

مالديو ـ به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام عمومى چندين صد جزيره است[1192 جزيره مرجانى] در هندوستان غربى كه پنجاه عدد از آنها مسكون و مابقى باير و غير مسكون و اهالى آنها اسلام و در تحت اداره يك حاكم گذرانده و با اطراف چين و هند طرف مراوده هستند.

مالزى; مالزيا--->اوقيانوس.

مالس ـ (چو ناخن) سياه.(نان)

مالش ـ (چو فاسق) ماليدن و اسم مصدر آن.

مالش گر ـ دلاك و سرتراش.

مالطه ـ به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام جزيره اى است در بحر ابيض [درياى مديترانه] كه به انگلتره[انگلستان] تابع و 000،130 نفوس را جامع و اكثر اراضى آن سنگستان و از 1800 ميلادى ـ مطابق 1215هجرى ـ در تحت تصرف انگليزها مى باشد[جزيره مالت است].

مالك ـ (ر.ف) و نام نامى پسر حارث نخعى يمنى كه به اشتر ملقّب بوده و در «اشتر» مذكور افتاد و هم نام پسر انس صحابى و هم اسم دويّمينِ ائمه مذاهب اربعه اهل سنّت و جماعت كه وى هم پسر انس و مذهب مالكى كه دويّمينِ مذاهب مذكوره است، بدو منسوب مى باشد و در 713 ميلادى ـ مطابق 95 هجرى ـ در مدينه تولد يافته و در 795 ميلادى ـ مطابق 179 هجرى ـ يا در 174 هجرى وفات يافته و در بقيع مدفون گرديد و در تعليم علوم و معارف نهايت مواظبت را داشته و امام شافعى هم از وى استفاده كمالات نموده و هماره در نقل احاديث شريفه شيوه حسنه احترام و ادب را منظور داشته و در هنگام ذكر حديث تجديد وضو كرده و ريش را شانه زده و استعمال عطر نموده و با منتهاى هيبت و وقار لايق به مقام خود در صدر مجلس نشسته و به نقل احاديث و اخبار دينيّه پرداختى و نقل حديث در سرپا و اثناى طريق را به شدّت مكروه داشتى و در اواخر عمر خود با آن همه كبر سن و ضعف پيرى محض به جهت احترام روضه مطهّره، اصلاً سوار مَركب نشدى و احمد رفعت عثمانى[ر.ض] بعد از ذكر اينها گويد كه هارون عباسى در حين مراجعت از سفر مكه به جهت استماع احاديث شريفه حاضر مجلس وى بوده و فضايل سنيّه او بى نهايت است. و مدت سه سال در رحم مادر ماندن او از جمله غرايب منقوله درباره او است كه با قرآن مطابقت ندارد.

مالك اشتر--->اشتر.

مالك الحزين--->بوتيمار.

مالك دينار ـ نام شخصى بوده از اوليا[در قرن 2 هجرى و در وجه تسميه او به دينار در تذكرة الاولياء اثر عطار نيشابورى چنين افسانه اى آمده است: در كشتى نشسته بود. چون به ميان دريا رسيد، اهل كشتى گفتند: غلّه كشتى بيار. گفت: ندارم. چندانش بزدند كه هوش از او بيرون رفت. چو به هوش باز آمد، گفتند: غلّه كشتى بيار. گفت: ندارم، گفتند: پايش گيريم و در دريا اندازيم. هرچه در آب ماهى بود همه سر برآوردند، هريكى دو دينار زر در دهان گرفته. مالك دست فرا كرد و از يك ماهى دو دينار بستد و بديشان داد. از اين سبب نام او مالك دينار شد(لغت نامه دهخدا)].

مالكانه ـ (به كسر لام) هر چيز و عمل لايق به مالك و منسوب بر او و به مناسبت همين معنى املاك و اراضى را هم گويند و (به سكون آن با كاف پارسى) آلت تناسل و (با كاف عربى) نى و قصب و مالمكا[ر.م] و نوعى از خرما.

مالكى ـ هر چيز منسوب به مالك و بالخصوص عنوان مشهور يكى از مذاهب اربعه اهل سنّت كه در «مالك» مذكور افتاد و رجوع به «بوتيمار» و «تاريخ هندى» هم نمايند.

صفحه 65 - جلد چهارم

مالگا ـ (به سكون لام) مالمكا[ر.م].

مالْگانه ـ (ق) آلت تناسل.

مالمالى ـ (ل) سام ابرص[ر.م] و رجوع به «سالامندرا» شود.

مالَمكا ـ حلوايى است كه از برنج پزند و در گيلان متعارف است و يا حلوايى است كه از هفت مغز بادام و گردكان[گردو] و فندق و پسته و چلغوزه [بار درخت صنوبر] و زردآلو و شفتالو ترتيب دهند.

مالنيز ـ (ل) همان مالزيا[ر.م] است.

مالوالى ـ (ل) مالمالى [ر.م] است.

مالول ـ (چو كابوس) گلوبنده[مردم پرخوار و بزرگ و مهتر غلامان].

مالوه ـ (چو ساخته) ناحيه اى است از اصفهان كه بر بلاد فراوان و قصبات بسيار و دهات بى شمار مشتمل است و هم به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، صوبه اى است از هندوستان كه تختگاه چين است.

ماله ـ (چو باده) پر و مالامال و مالش و مالندگى و ليف جولاهان [ر.م] و افزار معروف بنايان كه بدان گچ و گلابه و غيره بر بام و ديوار مالند كه «برز» و «انداوه» هم [گويند] و تخته معروف برزيگران كه زمين شياريده را بدان هموار كنند تا كلوخ ها نرم شود.

مالى ـ (چو راضى) پر و مملو و بسيار و فراوان و ظاهر، عربيّت آن است و به يونانى، عسل است.

ماليا ـ درختى است باريك و دراز كه از چوب آن تير و نيزه سازند و به يونانى، سياه را گويند.

ماليات ـ (ر.ف) و به پارسى «گزيد» و «گزيت»[گويند].(عر)

ماليخ ـ (چو كابين) مخفّف ماليخوليا[ر.م] است.

ماليخوليا ـ خيال خام و فاسد و خلل و كوفت دماغى [مغزى] و سوداوى كه از سوداى غير محترقه حدوث يافته و فكر و خيال را از حالت طبيعى خارج كرده و فاسد نمايد ليكن نه به طورى كه به صدد آزار و اذيت برآيد، به خلاف جنون و بعضاً خوف و دهشت آورده و منتهى به كثرت فكر و همّ و غم نمايد. بالجمله لفظ ماليخوليا به لغت يونانى، فزع و يا خلط و سودا است و معنى اصطلاحى طبى مذكور هم بنابر اوّلى، از قبيل تسميه معروض به اسم عارض و بنابر دويّم، از راه تسميه مسبّب به اسم سبب است. بارى، نوعى از ماليخوليا هست كه غضب و اضطراب آورده و صاحب آن متخلّق به اخلاق حيوانات درنده بوده و نظر آن شبيه به نظر انسان نباشد و اين قسم را «مانيا» گويند كه معنى لغوى يونانى آن، جنون سَبُعى است.

ماليطَرنا ـ زاگ سياه[ر.م].(نان)

مام ـ مادر.

مامْ ناف ـ قابله و ماما.

ماما ـ مخفّف ماماچه[ر.م].

ماماچه ـ (ر.ف) كه بيشتر خصوصاً در زبان اهالى ما تخفيف داده و «ماما» گويند، چنانچه به تركى «اَبه» و به عربى «قابله» و به پارسى «باراج» و «آورده» و «پيشياره» و «پيشكاره» و «واردن» و «ژم» و «زمنج» و «ققه» و «پازاج» و «مازاج» و «مام ناف» و «پيشنشين» هم گويند.

ماماش; مامَش ـ ايلى است 6000 خانوارى در شش فرسخى ساوجبلاغ از طرف غربى سرحد عثمانى در اشنوبه و لاهيجان.

مامك ـ چو مادر، لفظاً و معناً و مصغّر آن و رجوع به «سرمامك» هم نمايند.

مأموم ـ (ر) كسى كه در تحت امامت و رياست ديگرى باشد و در اصطلاح متشرّعه، بالخصوص كسى را گويند كه در نماز و اقوال و افعال آن تابع كسى ديگر باشد كه وى را هم «امام» گفته و بعضاً به «جماعت» اضافه داده و «امام جماعت» گويند.

مامون ـ (چو كابوس) حاشا[ر.م] و نوعى از پودنه [پونه ]صحرايى است و (چو منصور) به عربى، كسى كه امين بوده و محل اطمينان ديگران باشد و هم اسم خاص يكى از بنى عباس كه در حين وفات پدرش، هارون الرشيد، در خراسان بوده و داراى حكومت آسياى وسطى كه از طرف پدر براى او تعيين يافته بود مى بود. پس برادرش، امين كه از طرف پدر به حكومت عراق عرب منصوب بود، بدان قناعت نكرده و تسخير و تصرف قلمرو مأمون را نيز

صفحه 66 - جلد چهارم

تصميم داده و ازاين رو محاربات خون ريزانه بسيار در ميان ايشان به وقوع پيوسته، عاقبت امين مغلوب و مقتول گرديده و مأمون در 813 ميلادى ـ مطابق 198 هجرى ـ به طور استقلال بدون رقابت احدى در بغداد متمكن سرير خلافت گرديده و در 218 هجرى درگذشت.

مامَهِستان ـ به نوشته برهان[ر.ض]، برگى است مانند برگ گردكان [گردو] كه در روى آب پيدا شده و بخور آن بچه را از شكم بيندازد و آن را «ساذج هندى» نيز گويند.

مامى ـ مادر و منسوب به او.

ماميثا ـ افسنتين[ر.م] و علفى است بزرگ و مايل به زردى و رستنى اى است بى مزه كه در آب به هم رسد.(سر)

ماميثاى سرخ ـ به نوشته مخزن[ر.ض]، شبيه به خشخاش و برگ آن شبيه به برگ شقايق النعمان و گل آن سرخ و سر آن شبيه به سر خشخاش و طولانى تر از آن و بيخ آن مستدير است و آن را «ارغامونى» گويند و ظاهراً اين لغت يونانى باشد.

ماميران ـ (ر) كه «مامران» و «وامران» و «واميران» هم[گويند] و به عربى «بقلة الخطاطيف» گفته و به يونانى «كليدون» و «خاليدوميون» و «خاليدونيون» ناميده و به فرانسه «كليدوان» خوانند، به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، قسمى از زردچوبه است كه ساق و شاخه هاى نبات آن از زمين مرتفع و برگ آن شبيه به برگ لبلاب كبير[پيچك] و مايل به استداره و سفيد مايل به زردى و با لزوجت و بيخ آن پُرشعبه و از يك جا روييده و كوچك تر و باريك تر از زردچوبه و گره دار و غيرمستقيم و منبت[محل روييدن ]آن قرب آب ها و از هند و چين و خراسان آرند; هندى آن زرد مايل به سياهى و چينى زرد زبون تر از هندى، و خراسانى آن تيره رنگ مايل به سبزى و تخم آن شبيه به كنجد و قوّت آن، تا بيست سال باقى و در بحرالجواهر[ر.ض ]گويد: اگر يكى از جوشيده ماميران چينى در چشم دردناك بچكانند، درد آن همان دم زايل گردد از هر قبيل كه باشد و در برهان[ر.ض] گويد: چون بچه پرستوك در آشيان نابينا شود، مادر وى شاخى از ماميران آورده و در آشيانه نهد، چشم بچه اش بينا گردد و به همين جهت آن را به عربى «بقلة الخطاطيف» گويند كه به معنى تره پرستوك است و به يونانى «خاليدوميون» و «خاليدونيون» نامند كه در آن زبان به معنى دواى پرستوك هستند و در پزشگى نامه[ر.ض ]گويد: عصير ماميران در تخريب و اضمحلال ميخچه قوى الاثر است و عرق آن مخصوصاً در امراض چشم، موافق اعتقاد يونانيان، اختصاصى دارد زيرا همچو تصور مى كردند كه پرستو اين گياه را به بچه هاى خود مى دهد تا چشم آنها از عروض امراض محفوظ ماند و از اين جهت است كه آن را «كليدون» ناميده اند كه در زبان يونان، اسم خود اين مرغ است و دوربينى چشم پرستو را نيز از اين گياه مى دانستند.

مان ـ بيل و خانه و مانه و باقى و هميشه و مثل و مانند و امر و فاعل از ماندن و هم به معنى «ما» و «ما را».

مانا ـ مثل و مانند و ترجمه همانا و گويى و پندارى و مثلاً و بالفرض و مانند آنها و هم اسم فاعل از ماندن است و به زندى، نام حضرت بارى تعالى است.

ماناف ـ ناف و مخفّف مام ناف [ماما و قابله].

مانانيدن ـ چيزى را به ديگرى تشبيه كردن و ديگرى را به ماندن واداشتن.

مانجستر ـ (ر) شهرى است شهير و محل تجارت از انگلتره[انگلستان] كه 360هزار نفوس را جامع و فابريك هاى [كارخانجات] طبع و قماش نازك و منسوجات حريريّه در آن بسيار است[همان منچستر است].

مانچو; مانچور; مانچورى; مانچوريا--->مأجوج.

ماندرن ـ (ل) رجوع به «چين» شود.

ماندن ـ گذاشتن و رها كردن و خسته شدن و تعطيل كردن و فعل كردنى را نكردن و قول گفتنى را نگفتن.

مانَستانيدن ـ فعل متعدى از مانستن[ماندن و شبيه بودن].

مانِستن ـ مانيدن[ماندن و شبيه بودن].

مانطس ـ (ل) سنگى است در هند كه دارنده آن از سحر ايمن گردد.(يونانى يا سريانى)

مانغينوس ـ (ل) رجوع به «حديد» نمايند.

مانقِر--->منغر.(كى)

صفحه 67 - جلد چهارم

مانگ ـ (چو بانگ) ماه و آفتاب.

مانگ ديم --->مردم ماه روى و آفتاب مثال و باجمال و بالخصوص نام مردى بوده است [لقب سيّد رضى (لغت نامه دهخدا)].

مانمِن ـ جام مشروبات.(ند)

مانند ـ (ر.ف) [مثل و شبيه].

مانندآباد ـ عالم مثال و برزخ.

مانند سگ بستن ـ محكم بستن.

مانند كردن ـ تشبيه نمودن.

ماننده ـ (ر.ف)[شبيه و مشابه و باقى، مقابل ميرنده و ترك كننده چيزى].

ماننده آباد ـ عالم مثال و برزخ.

ماننده كردن ـ تشبيه نمودن.

مانورك ـ (چو جادوگر) مانوك [ر.م] و نام دارويى هم هست.

مانوس ـ (چو منصور) به عربى، معروف است[انس گرفته ]و (چو كابوس) به نوشته ناسخ التواريخ[ر.ض]، هيجدهمينِ طبقه اوّل ملوك كلدانى است كه در 4053 هبوطى بعد از پدرش، سفروس[ر.م]، در بابِل [در بين النهرين] جلوس نموده و به سان پدران خود به بت پرستى آغازيده و نخست رسول چرب زبان به درگاه سلم ابن فريدون فرستاد و عهدنامه پدرش را كه با وى داشت، استوار نموده و از ايرج [برادر سلم] و فريدون [ششمين پادشاه پيشدادى] نيز اطمينان حاصل كرده و به نظم و نسق امورات نينوا پرداخته و بعد از سى سال حكمرانى، پسر بزرگ خود، رسطاليهم[ر.م] را وليعهد خود نموده و عازم مقرّ خود گرديد.

مانوسار ـ نام يكى از قاتلان دارا ابن داراب [داريوش سوم، آخرين پادشاه هخامنشى] كه فريبش داده و قصد حياتش نمود[نام قاتل ديگر ماهيار است].

مانوش; مانوشان ـ نام كوهى است كه تولّد منوچهر[هفتمين پادشاه پيشدادى] در آنجا بوده و رجوع به «منوچهر» هم نمايند.

مانوك ـ (چو كابوس) مرغ سرخاب [ر.م] يا چكاوك.

مانَوى ـ هريك از آحاد فرقه مانويّه [به «مانى» رجوع شود ]و هم شهرى است در راه روم.

مانَويّه ـ فرقه منسوبه به مانى نقّاش كه در «بودا» اشاره نموديم و به خود «مانى» هم رجوع نمايند.

مانى ـ به نوشته برهان[ر.ض]، يكّه و تنها و بى مثال و بى همتا و هم نام نقاشى بوده مشهور و بى نظير در زمان بهرام يا اردشير كه بعد از حضرت مسيح(عليه السلام) ظاهر و مدعى نبوّت گرديده و عاقبت به دست بهرام شاه ابن هرمز مقتول گرديد و يا آنكه نام اصلى وى ارژنگ بوده و مانى كلمه دعايى است كه درباره وى كرده اند و احمد رفعت[ر.ض ]گويد: در 240 ميلادى متولّد و در 12سالگى به سر نبوّت افتاده و دوازده كتاب تأليف داده و به دو اصل نور و ظلمت معتقد بوده و نبوّت حضرت مسيح را باور نداشته و تنها آدم و شيث و ابراهيم و موسى ابن عمران(عليهم السلام) را تصديق كرده و خود و پيروان او روزى چهار مرتبه نماز خوانده و احتراز از كذب و سحر و زنا و بخل و قتل را لازم شمردى و شاپور ابن اردشير و جمع كثيرى به دين وى گراييده و عاقبت به شمشير بهرام شاه مقتول گرديده و مدّت نبوّت وى 35 سال امتداد يافت و كسانى كه از تابعين وى درك عهد سعادت حضرت رسالت (صلى الله عليه وآله) را كردند، آن حضرت را نيز محترم داشته و به صفت نبوّت و رسالتش توصيف مى كردند و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: مانى در دهى مردينونام از بابل متولّد شده و در اصل قورنيقوس ابن قاتن نام داشته و شاگرد قادرون حكيم بوده و دين زردشتى و مسيحى را تركيب داده و در هر دو تصرف كرده و اديان سابقه را به يكديگر آميخته و كتابى چند مانند انگليون و شاپورگان و كنزالاحيا و سقرالجبابرة و مقالات كثيره تأليف داده و سفرهاى بسيارى نموده و مردم را به دين خود دعوت كردى و در فن نقاشى سرآمد نقاشان روم و چين بوده و عاقبت در زمان پادشاهى شاپور به ايران آمده و كتاب خود را كه صورت هاى عجيبه داشت، بنموده و عقايد خود را بازگفت. پس او را كشته و از دروازه شهر شاپورش آويختند و ليكن پيروان او بسيار ماندند و ايشان را مانويّه گويند.

و در ناسخ التواريخ[ر.ض] فرمايد: مانى ابن قاتن در 5804

صفحه 68 - جلد چهارم

هبوطى ـ مطابق 219 ميلادى ـ ظهور يافته و وى از حكماى عجم بوده و بر جمله علوم حكميّه وقوف داشته و از فنون هندسه و رياضى و جغرافيا و نيرنگ و سحر و شعبده و نقاشى و صورتگرى بهرهور مى بود، چنان كه در گويى كه به بزرگى بيضه ماكيان بود، جميع صور رُبع مسكون را باز نموده بود كه تمامى بلاد و اشجار و انهار و درياها در آن نمايش داشت و پيراهنى از براى خود ترتيب داده بود كه هرگاه در بر كردى، پديدار بودى و چون از تن برآوردى ناپديد گشتى و دايره اى كه قطر آن كمتر از پنج ذرع نبود، برمى كشيده و در ميان آن چند دايره ديگر رسم مى كرد كه چون با پرگار امتحان مى كردند، هيچ يك بر خط نبوده و فصل دواير همه از يكديگر همه جا برابر مى بود و خط هاى بسيار به مساحت فراوان بر استقامت مى كشيد كه هيچ يك را يك نقطه انحنا نبودى، و به دو اصل نور و ظلمت معتقد بوده و تمامى خير و خوبى را مخلوق نور دانسته و شر و بدى را هم آفريده ظلمت پنداشتى و از انبيا آدم و شيث و نوح و ابراهيم(عليهم السلام) را پيغمبر دانسته و موسى(عليه السلام) را پيغمبر ندانستى و در عجم هم نبوّت زردشت را تصديق مى كرد و حضرت مسيح(عليه السلام) را نيز رسول حق مى دانست و چون شنيده بود كه آن حضرت به آمدن فارقليط[خاتم النبيين] و نبوّت او و وجوب متابعت او خبر داده، و لذا به تمناى فارقليط بودن افتاد و سفرهاى بسيار كرده و ادعاى نبوّت نموده و جمع كثيرى را به دين خود آورد و در اثناى آن مسافرت ها به كوهى از بلاد شرقى رسيده و در آنجا غار بزرگى ديده و حيلتى ديگر انديشيده و بى آنكه كسى آگهى يابد، آذوقه يك ساله خود را بدان غار برده، پس به پيروان خود خبر داد كه من سفر آسمان كرده و بعد از يك سال فرود آمده و شما را از خدا و احكام او خبر خواهم داد و بايد شما در آخر سال در پايان [پايين ]اين كوه حاضر شويد كه من آشكار خواهم شد. اين بگفت و در روز معيّن در غار مختفى گشت و مدت يك سال به صورتگرى پرداخته و كتابى به لوح هاى گوناگون و صورت هاى رنگارنگ برآورد كه كسى چنان نقشه ها نكرده بود و آن كتاب را ارژنگ مانى يا ارتنگ يا ارسنگ خواندند و كتابى ديگر نيز از خيالات خود آراسته كرده و انجيل نام نهاده و در آخر سال آشكار گشته و گفت: اينك از آسمان رسيده ام و اين كتاب ارژنگ معجزه من و كتاب انجيل هم احكام شريعت است و بدين شعبده ها خلقى بسيار به گرد وى آمده و مطيع او شدند. پس همه جا مسافرت كرده و در خوزستان به خدمت شاپور ابن اردشير بابكان[دوّمين پادشاه ساسانى; 241ـ271م] رسيده و مردم آن نواحى را نيز به دين خود آورده و چون نوبت به خود شاپور رسيد، شاه خواست كه تابعان او را بشناسد و لذا نخست با وى ايمان آورد و چون ايشان آشكار شدند، بفرمود تا حكما و موبدان فراهم شده و با وى سخن كنند تا هركه را حجّت قوى باشد، آن ديگرى تابع وى گردد. پس مانى از جواب عاجز آمد و شاه او را تكليف توبه و انابه فرمود. وى قبول نكرد و اظهار داشت كه من بى حجّت دعوى نبوت نكرده ام. اين كتاب معجزه من است. شاه پرسيد كه حكم خدا در انجيل چيست؟ گفت كه مردان با زنان نزديكى نكرده و تمامى جانوران كشته شوند تا آنكه ارواح گرفتار اين ابدان كثيفه نشده و رهايى يافته و به آسمان روند. شاه گفت: گيرم كه تمامى جانوران كشته شدند و نسل آدميان هم از ميان برفت، پس با جانداران خلق الساعه چه توان كرد؟ همانا عناصر را نتوان از ميان برداشت. پس در خشم شده و فرمود: با تو با سخن خود تو كار كنم. در قتل خودت چه مى گويى؟ گفت: در قتل من هم ويرانى تن و آبادانى روان است، چنانچه در ساير جانداران. پس به فرموده شاه، از انجمنش براندند و مردم شهر به ضرب چوب و خشت و سنگ او را كشته و بدنش را از هم گشودند. پس پوست از تنش بركشيده و با كاه انباشته و از دروازه شهر آويخته و تابعين وى را نيز كشتند.

مانيا--->ماليخوليا.(نان)

مانيات ـ به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، عنوان قديم امرا و حكام لهستان است كه به پالاتين هم موسوم بوده و بدواً از شعبه اسلاو متفرّق گرديده تا آنكه در حوالى عصر دهم مبدّل به دولت لهستان گرديد.

مانيتار ـ (چو ماميران) نفس كل كه بعد از مرتبه عقل

صفحه 69 - جلد چهارم

كل[ر.م ]است و به عبارت ديگر، نام نفس ناطقه فلك الافلاك[به «عرش» رجوع شود ]است.

مانيد ـ (چو كابين) وِزر و وبال و گناه و تقصير و ماضى قريب از مانيدن[ماندن و شبيه چيزى شدن].

مانيدن ـ (چو سازيدن) ماندن و مثل و مانند و شبيه چيزى شدن.

مانيدوش ـ (چو جالينوس) به نوشته ناسخ[ر.ض]، نام يكى از اكابر حكماى دانشوران كه از جمله فلاسفه يونان بوده و در 3883 هبوطى ظهور نموده و از انواع حِكَم، شعر را نيكو دوست داشتى.

مانيذ ـ (چو كابين) در جايى ديدم آن باشد كه نرد و شطرنج بازند; گويند: مانيذ.

مانيستار ـ مانيتار[ر.م].

ماور ـ (چو خاور) مخفّف مياور.

ماوراء ـ (ر.ف)[در عقب و از پى و آنچه پس از چيزى باشد و آن روى و آن طرف].(عر)

ماوراءالنهر--->توران.(عر)

ماوَشان ـ ناحيه و قريه اى است نزديك الوند دامن كوه همدان كه در صفا و نزهت ضرب المثل است.

ماه ـ چند معنى دارد:

1. معشوق و دلبر.

2. معنى مشهور كه در «قمر» مشروحاً مذكور افتاد.

3. مدت بودن آفتاب در يك برج كه «ماه شمسى» گويند.

4. مدت بودن قمر در يك برج كه يك حصّه[بخش] از دوازده حصّه سال است و آن از ديدن هلالى باشد تا هلالى ديگر كه گاهى 29 روز بوده و گاهى 30 روز باشد و اين را هم «ماه قمرى» گويند و به عربى «شهر» نامند.

5. نام روز دوازدهم ماه هاى شمسى.

6. فرشته اى است موكّل بر جرم قمر و به تدبير امور و مصالح روز مذكور.

7. شهر و بلد و مملكت، چنانچه از تاريخ طبرى[تأليف محمد بن جرير طبرى(224ـ 310هـ) شامل تاريخ جهان از زمان آدم تا عصر مؤلّف] نقل شده كه حذيفه بعد از فتح همدان به نهاوند آمد و به جهت كوچكى آن كه گنجايش سپاه وى را نداشت، فرمود كه لشگر كوفه به دينور [در استان كرمانشاه] رفته و لشگر بصره به نهاوند فرود آمدند و ازآن رو كه ماه به زبان پهلوى، شهر و مملكت را گويند، نهاوند را ماه بصره گفته و دينور را ماه كوفه ناميدند و عربان هم اين دو شهر را ماهان يا ماهين گويند و در فرهنگ ناصرى[ر.ض ]گويد كه ماه به معنى شهر و مملكت، عربى است و هم در ماده «ماهان» گويد كه به تمامى بلاد و شهرهاى سبز و خرم با اشجار و اثمار، براى شرف آنها ماه مى گفته اند كه نيّر اصغر[ماه] مربّى و مؤثر در آبوهوا و غيره مى باشد و اين كلام صريح است در اينكه ماه در زبان پارسى هم به معنى شهر و بلد استعمال مى شود، چنانچه از طبرى نقل شد.

ماهِ آب ـ ماه آبان و رجوع به «آب» هم شود.

ماهْ آباد ـ مه آباد[ر.م].

ماهِ آسمانى ـ عقل و هوش و به بديهه عقل چيزى را فهميدن بدون تعليم معلّم.

ماهْ آفرين ـ نام كنيزك ايرج[فرزند فريدون پيشدادى ]كه بعد از كشته شدن او مكشوف گرديد كه حامله است و منوچهر [هفتمين پادشاه پيشدادى] از همان دختر به وجود آمد.

ماهِ آو ـ ماه آب[ر.م].

ماهْ بر كوهان; ماهْ بر كويان ـ نام لحن 21 از سى لحن [ر.م ]باربدى [نوازنده دربار خسروپرويز].

ماهِ بصره--->ماه.

ماهْ پار ـ مخفّف ماه پاره[ر.م].

ماهْ پاره ـ يك قطعه از جرم قمر و هم كنايه از مردم باجمال است.

ماهْ پَربين; ماهْ پروين ـ جدوار[ر.م].

ماه پيكر ـ مردم باجمال و خوش صورت.

ماه پيكر درفش ـ شب.

ماه تاب ـ ماه و نور آن و هم چيزى است معروف از اسباب آتش بازى كه از شوره[ر.م] و گوگرد و غيره سازند و كنايه از مزاح و شوخى هم هست.

صفحه 70 - جلد چهارم

ماه تاب پيمودن; ماه تاب نورديدن ـ كارهاى هرزه و بيهوده كردن.

ماهِ تابدار; ماهِ تابدان ـ ماه چهارده شبه و كوره بزرگ.

ماه چو شاخ گوزن ـ هلال و ماه شب اوّل و دويّم و سيّم.

ماه چه ـ منجق[ر.م] و هلال و مصغّر ماه و كماج [ر.م]خيمه و دوازده يك[يك دوازدهم] تولچه [دو مثقال و نيم] و رشته معروفى كه از خمير نان مانند ريسمان سازند كه در «اطريه» مذكور افتاد و سرعَلَمى گرد و مدوّر كه از طلا و نقره و غيره صيقل زده و به صورت ماه ساخته باشند.

ماهِ خَرگَهى ـ معشوق و دلبر و شاهد[معشوق] ماهوش و ماهى كه در ميان هاله باشد.

ماه دُم ـ مرغى است چنگال دار كه دم و پرش ابلق [دو رنگ; سياه و سفيد] بوده و بر سر تيرش نصب كنند و آن را «گى» نيز گويند و كبوترى را نيز گويند كه دم آن سفيد و پر و بدنش سياه باشد.

ماه رو ـ مردم زيبا و خوش صورت.

ماه روزه ـ (به سكون هاء) تاريخ و (به كسر آن) ماه رمضان و كنايه از ضعيف و لاغر.

ماهِ سيام ـ ماه نخشب[ر.م].

ماهِ سى روزه ـ معشوق بيمار و ضعيف و هلال يك شبه و باريك.

ماهِ سى شبه ـ ناچيز و برطرف گرديده و محو شده.

ماهِ سيمابى ـ ماه نخشب[ر.م].

ماهِ شمسى--->سال و ماه.

ماهْ شيد ـ ماه و روشنايى آن.

ماهْ فَربين; ماهْ فَرفين; ماهْ فَروين ـ جدوار[ر.م].

ماهِ قَصَب پوش; ماهِ قَصَب دوخته ـ معشوق كتان پوش.

ماهِ قَمَرى--->ماه و سال.

ماهِ كاشغَر; ماه كاشمَر ـ ماه نخشب[ر.م] و كنايه از خوش صورتان و صاحب جمالان تركستان [آسياى مركزى].

ماهِ كَديوَر ـ ناظر و پاسبان زراعت.

ماهِ كَش; ماهِ كشن ـ ماه كاشغر[ر.م].

ماهِ كنعان ـ حضرت يوسف پيغمبر(عليه السلام).

ماهِ كوفه--->ماه.

ماهْ گرفت; ماهْ گرفته ـ خشكى و داغى و چيزى است سياه كه بر روى و اندام مردم افتد كه «تاش» و «بسنج» و «ككمك» نيز گفته و به عربى «كَلَف» گويند.

ماهِ گوساله كَش ـ نام كنيزك بهرام گور [پانزدهمين پادشاه ساسانى در قرن 5م] كه گوساله را بر دوش گرفته و بر بام مى برده است[در داستان هفت پيكر نظامى] و خود ماه و ميل آن به برج ثور[ر.م] را هم گويند، چنان كه «مهر گوساله كش» كنايه از آفتاب و ميل آن به برج ثور است. نظامى:

«مهر گوساله كش بود به بهار

ماه گوساله كش كه ديده؟ بيار»¹.

ماهْ لقا ـ مردم زيبا و خوش صورت.

ماهِ مُزَوَّر; ماهِ مُقَنَّع ـ ماه نخشب[ر.م].

ماهِ مَنجوق چتر ـ قبّه زرّينه كه بر سر چتر نصب كنند.

ماهِ نَخشَب--->نخشب.

ماهِ نو ـ هلال و نام ماه اوّل سال جلالى.

ماهوار; ماهواره ـ ماهيانه[ر.م].

ماهوش ـ ماه لقا[زيبا].

ماهِ يمانى ـ وجود مقدّس حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله).

ماهاب ـ رجوع به تركيبات «ماه» شود.

ماهار ـ مهار [ر.م].

ماهاما ـ نام مادر شاكمونى[به اعتقاد مردم هند، پيغمبر صاحب كتاب است].

ماهان ـ علاوه بر آنچه در «ماه» اشاره نموديم، جمع ماه و نام وزير سرخسنامى از ملوك فرس و خودش از عمالقه [ر.م] و هم دهى يا قصبه اى بهجت توأمان در هفت فرسخى كرمان كه به خوشى آبوهوا معروف و سيّد نورالدين حسينى مشهور به شاه نعمت الله ولى [عارف قرن 8 و 9هـ ]در آنجا متوطن بوده و خانقاه و رياضت خانه ها داشته و مريدان او از دور و نزديك بدانجا آمده و تحصيل علوم صورى و معنوى نموده و سلاطين اطراف نيز نياز و

1. هفت پيكر نظامى، داستان بهرام با كنيزك خويش.

صفحه 71 - جلد چهارم

هداياى بسيار بدانجا مى فرستاده اند، خاصه سلطان احمدشاه بهمنى[نهمين پادشاه بهمنى كلبرگه هند و متوفى به سال 838هـ] كه بهواسطه خوابى كه پيش از سلطنت خود درباره سيّد ديده بود، ارادتى غايبانه داشت. در فرهنگ جهانگيرى[ر.ض ]است:

«در دكن دست و خرقه در ماهان

تاج بخشند اين چنين شاهان»

و به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، از رسالات نظم و نثر سيّد در تحقيقات و معارف، صد رساله در كتابخانه اش موجود و قريب به صد سال در عبادت و تكميل طالبان به سر برده و سلسله منسوبه به وى معروف است و بعد از رحلت وى احمدشاه بهمنى از دكن شخص معتمدى با زر بسيارى به ماهان فرستاد، و مرقدى عالى بر سر قبر آن بزرگوار ساخته و برافراشتند كه زيارتگاه عموم است[به «نعمت الله» هم رجوع شود].

ماهانه ـ ماهيانه[ر.م].

ماهانه سَر ـ قلعه اى است در مازندران كه در دست حكام آنجا از سادات زيديّه بوده و امير تيمور [نخستين پادشاه تيمورى در قرن 8 و 9هـ] تسخير و تاراجش نموده است.

ماهانى ـ سنگى است خراسانى دافع بواسير و سكته كه زرد و سفيد هر دو مى باشد.

ماهاو; ماهتاب; ماهچه; ماهدُم ـ (ر) رجوع به تركيبات «ماه» نمايند.

ماهر ـ به عربى، معروف است[زبردست] و به زندى، به معنى فردا است.

ماهرات ـ يا مهرات; حكومتى است در وسط هندوستان كه داراى چهارمليون نفوس بوده و با وجود اينكه از چهار طرف به مستحكمات انگليز [انگلستان] محدود است، خودش به طور استقلال گذرانده و مقر اداره اش شهر «عجين» است كه داراى يك رصدخانه و 84 بتخانه و 000،120 نفوس مى باشد و حكومت مزبوره را حكومت سنديا هم گويند و آن غير از اصل سند است كه در حيطه تصرف انگليز مى باشد و رجوع به «گجرات» و ماده 8 «هندوستان» هم نمايند.

ماهْرَمه ـ برماه[ر.م] و بهرمه[ر.م].

ماهرو ـ رجوع به تركيبات «ماه» شود.

ماهْلو ـ به نوشته برهان[ر.ض]، نام پارسى دوايى است كه به عربى «حماما» و به يونانى «امامون» گويند.

ماهو ـ زيب و زينت و ماهويه[ر.م].

ماهوار; ماهواره ـ ماهيانه[ر.م].

ماهوب دانه ـ ماهودانه[ر.م].

ماهودانه ـ رجوع به «محموده» نمايند.

ماهور ـ شعبه اى است از موسيقى.

ماهورات--->گيلو.

ماهوش ـ (چو كارْگر) رجوع به تركيبات «ماه» شود.

ماهول ـ (چو كابوس) دام و تله و كمند.

ماهويه ـ (چو وارونه) چوب دستى شتربانان و نام يكى از حكام سيستان كه از طرف يزدجرد [آخرين پادشاه ساسانى] حاكم آن سامان و سپهسالار خراسان بوده و بعد از آنكه يزدجرد از لشگر اسلام گريخته و به مرو رفت، ماهويه با خاقان تركستان درساخته و كسان خود را فرستاد تا يزدجرد را به قتل رساندند.

ماهه ـ (چو باده) برماه[ر.م] و بهرمه[ر.م] و ماهچه [ر.م] و شب اياز و مهتاب.

ماهى ـ (ر) كه به عربى «سمك» گويند، حيوانى است آبى مشهور كه تعيّش آن برون آب ممكن نباشد و انواع آن بسيار و اكثر آنها داراى اسم مخصوصى نبوده و بعضى مسمّى به اسم خاصى مى باشند و موافق نوشته مخزن[ر.ض]، گاهى بر آنچه بدون آب نيز تعيّش مى نمايند، مجازاً «ماهى» گويند، همچو: سقنقور[ر.م] و مانند آن. بارى، برج حوت[ر.م] را هم به پارسى «ماهى» گويند و رجوع به ماده 2 «هندوستان» هم نمايند.

ماهىِ اُشنه; ماهىِ اُشنه موتو--->ربيثا.

ماهىِ بركه--->ماهى صيدا.

ماهىِ بينى دراز--->دلفين.

ماهىِ پَردار; ماهىِ پرنده--->شفنين.

ماهى پشت--->خرپوشته.

ماهىِ تبوك; ماهىِ ثول--->ماهى صيدا.

صفحه 72 - جلد چهارم

ماهى خوار ـ به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، مرغى است كه بر لب دريا پرواز كند و خود را بر ماهيان كوچك زده و برداشته و طعمه سازد و گاه است كه با دو پاى خود ماهى گرفته و بردارد و گاهى يكى از آنها بيفتد و گاهى هر دو بيفتند و در تاريخ بحيره[ر.ض] گويد: در ساحل بحر نيل مرغى است سفيدسر و سياه بدن كه از ماهيان دريا غذا دارد و هرگز از آنجا به جايى ديگر نرود و گويند كه هرگاه بپرد، به آواز فصيح بلند گويد: الله فوق الفوق. و در نزهت القلوب[ر.ض] گويد: ماهى خوار مرغى است بس محيل، چنان كه خود را بر روى آب افكند به نوعى كه ماهيان، مرده اش گمان كرده و قصد وى كنند، پس ايشان را گرفته و مى خورد و پيوسته كارش اين است و اگر غُراب[زاغ ]بر آن غالب باشد، ديگرى را گرفته و به ايشان داده و خود را از شر ايشان خلاص نمايد.

ماهى دان ـ حوض و برج حوت [ر.م].

ماهى دانه ـ ماهودانه[ر.م].

ماهىِ ربيان ـ ماهى روبيان[ميگو].

ماهىِ رزين--->ماهى زرين.

ماهىِ رُعّاد; ماهىِ رُعّاده ـ به نوشته مخزن[ر.ض]، نوعى از ماهى است كه لطيف و عريض و كوتاه و پشت آن پهن و مايل به سياهى و شكم آن بسيار سفيد كه چون در دست گيرند و يا در دام افتد، دست صياد لرزيده و سست گردد بلكه بدنش به رعشه آيد و چون گوشت آن را بر عضوى گذارند، بى حس گرداند و لهذا درد سر را مفيد است و در قلزم[درياى سرخ; خليج سوئز] و بحر اخضر [ر.م] و بحر مغرب [ر.م] و سويس و بعض ممالك فرنگ و در بحر جنوبى امريكا پيدا مى شود ليكن قليل الوجود است.

ماهىِ رَمْل--->ماهى صيدا.

ماهىِ روبيان ـ يا ربيان يا اربيان يا ميگو يا ميگ; به نوشته برهان[ر.ض]، ملخ دريايى است كه به عربى «جرادالبحر» گويند و در ناصرى[ر.ض] گويد: ملخ دريايى است و آن را خشك كرده و نمك زده و ناپخته مى خورند و گاهى با روغن نيز پخته و داخل طعام كنند و در مخزن[ر.ض] فرمايد: روبيان حيوانى است آبى و حلال با دست و پاهاى بلند و غلاف جثّه آن صدفى و كوچك آن به قدر ملخ بزرگى و بزرگ آن تا به يك شِبر [وجب ]و نيم و تا دو شِبر و زياده هم و سرخ رنگ و گوشت آن نيز سرخ رنگ و صلب و دير پخته گردد و اين غير «جرادالبحر» است، چه آن كوچك پردار است و روبيان كوچك را با آب و نمك جوش داده و خشك نموده، از سواحل دريا به اطراف مى برند و بريانش كرده و با نمك مى خورند و با روغن و پياز بريان كرده و با برنج پخته دم داده و يا بالاى طعام نيز ريخته و مى خورند و به «ملخ بحرى» هم رجوع شود.

ماهىِ ريگ--->ماهى صيدا.

ماهىِ زرين ـ يا رزين (به تقديم راى قرشت بر زاى هوّز); سقنقور[ر.م] و يا نوعى از ماهى است كه در ميان ريگ پيدا شده و در زير ريگ ده و پانزده گز مى رود و در سند و بغداد به هم رسد و آن را عوض سقنقور به كار برند.

ماهى زهرج ـ معرّب ماهى زهره[ر.م].

ماهى زهره ـ به نوشته برهان[ر.ض]، بيخ گياهى است و يا پوست گياهى است سياه مانند جگر ماهى كه اگر قدرى از آن در آب ريزند، تمامى ماهيان مست شده و بر روى آب آيند و به همين جهت آن را به عربى «سمّ السّمك» گويند كه كشنده ماهى است و در مخزن[ر.ض ]فرمايد: نزد اكثر اطبا پوست گياهى است شيردار كه ساق آن زياده بر ذرعى و برگ آن مفروش بر روى زمين و گل آن زرد و پوست ساق آن مايل به زردى و مستعمل همين است نه ساير اجزاى آن و قوّت آن تا سه سال باقى است و در پزشگى نامه[ر.ض ]فرمايد: ماهى زهره ميوه نيم درختى است كه در هندوستان مى رويد و به قدر فندق كوچكى است مدوّر و سياه و شبيه به ميوه غار[ر.م] و طعم آن تند و تلخ و عموماً در سست كردن ماهى ها استعمال مى گردد تا به آسانى صيد توان نمود.

صفحه 73 - جلد چهارم

ماهى زهره كوهى ـ قلومس[ر.م].

ماهىِ سپهر ـ برج حوت[ر.م].

ماهىِ شَرّ--->شفنين.

ماهىِ صَيدا ـ يا ماهى بركه يا ماهى ثول يا ماهى تبوك; به فرموده مخزن[ر.ض]، نوعى از ماهى است كه در چشمه ثول از قريه تبوك كه يكى از دهات شام است، به هم مى رسد و آن شبيه به وزغه كوچكى و سام ابرص[ر.م ]و با دست و پا و دُم و مخلب[چنگال ]و نرينه آن باريك و دراز و سر آن كوچك و دنباله آن دراز و زير حنك [كام; دهان] اسفل آن با خط و خال و تا زنده است، فرق ميانه نر و ماده آن ظاهر بوده و بعد از مردن مخفى مى گردد و در فصل بهار كفى از بناگوش آن برآمده و داخل آب مى گردد. پس مردم آنجا آن را جمع مى كنند و مقدار يك حبّه از آن كف را با زرده تخم مرغ نيم برشت و يا شورباى مرغ جوان به غايت مهيّج باه گفته اند و به مراتب قوى تر از لحم آن است و نمك سود آن قوى تر از غير آن است و گويند قوّت آن به حدى است كه هيچ چيز بدان نمى رسد و بعضى گويد كه آن در ريگزار غوص و شنا مى كند، چنانچه ساير ماهيان در آب و به همين جهت آن را «ماهى رَمْل» و «ماهى ريگ» هم گويند.

ماهىِ عَظمى--->روغن ماهى.

ماهى گير ـ ماهى خوار[ر.م] است.

ماهى مركّب--->سيبيا.

ماهى و چشمه خضر ـ زبان و دهان معشوق است.

ماهيابه ـ آش و شورباى ماهى و رجوع به «صحنات» شود.

ماهيار ـ نام يكى از كشندگان دارا[داريوش سوّم، آخرين پادشاه هخامنشى يا نهمين پادشاه كيانى] است[نام قاتل ديگر، مانوسار است].

ماهيان ـ جمع ماهى و نام دهى است در دو فرسخى مرو شاه جهان [در تركمنستان] و جمع ماه هم هست به غير قياس، همچون: ساليان كه جمع سال است.

ماهيانه ـ (ر) ماهيابه[ر.م] و هر آنچه از نقد و جنس در وجه مواجب و مقرّرى ماه به ماه به كسى دهند.

ماهياوه ـ ماهيابه[ر.م].

ماهيّت ـ (ر) در اصطلاح منطقى، عبارت از چيزى است كه در جواب سؤال از اصل و حقيقت چيزى ديگر به عبارت «ماهو؟» (چيست آن؟) گويند، همچون: «قطن و نورة» در جواب استكشاف حقيقت قرطاس [كاغذ] با لفظ «ماهو؟» و در اصطلاح فلاسفه، اصل و ماده هر چيز را گويند و به عبارت ديگر، هرآنچه كه تكوّن چيزى از آن شده باشد. و بالجمله ماهيّت را به پارسى «اويش»[گويند ]و اما اشتقاق لفظ ماهيّت از كلمه «ماهو؟» است كه به آخر آن ياى نسبت مشدّد كه در حقيقت دو ياء است آورده، پس به جهت تخفيف، يكى از آن دو ياء را انداخته و «ماهوى» گفتند، پس به قاعده اعلال كه در علم صرف و اشتقاق مذكور است، واو را مبدّل به ياء نموده و ياء را در ياء ادغام كرده و «ماهىّ» گفتند، چنانچه در «مرمىّ» كه در اصل «مرموى» بوده است و اما حرف تاء در آخر آن از براى افاده انتقال از وصفيّت به اسميّت است.(عر)

ماهيچه ـ (چو بازيچه) ماهچه[ر.م] كه در تركيبات «ماه» مذكور افتاد.

ماهيشور ـ نام شخصى است كه به زعم اهالى هند، پيغمبر صاحب كتاب بوده و گويند كه او از مادر نزاييده و هرگز نميرد و زن و فرزند دارد و جسم او از آفتاب و ماه و آتش به وجود آمده و تابعان وى رقص و سماع بسيار كنند.

ماهينه ـ ماهيانه[ر.م].

ماى ـ مادر و جانوران خزنده، همچو: مار و كرم و غيره و نام يكى از بزرگان هند كه برادر جمهور، پادشاه هند، بوده و هم نام شهرى است در هند كه مثل بابِل [در بين النهرين ]موضع جادوگران بوده است و مخفّفِ مياى هم هست كه نهى از آمدن است و هم نام ماه دويّم روسى است كه در اين زمان تقريباً با 24 ثور [ارديبهشت ]مطابق آيد.

ماى اندر ـ مادراندر[نامادرى].

مايده; مايده خَرگَهى; مايده سالار; مايده نه ـ كه به عوض ياى حطّى، الف و همزه صحيح تر و موافق قاعده لسان عرب است، اين است كه در آنجا [يعنى مائده] مرقوم داشتيم و رجوع شود و با ياء بودن، چنانچه در برهان[ر.ض ]

صفحه 74 - جلد چهارم

است، غلط و خارج از قاعده لسان است.

مايس ـ (ل) رجوع به جدول «تاريخ اسكندرى» شود.

مايع ـ (ر) هر چيز جارى و سيلان كننده و يا گداخته شده.(عر)

مايعات ـ (ر) جمع مايع.(عر)

مايل ـ (ر.ف) و انسب به قاعده لسان عرب همزه است بدل ياء، چنانچه نظير آن در لفظ «مايده» افتاد.(عر)

مايل الوتد ـ مصطلح احكام نجوم بوده و در تحت عنوان «زايجه» مذكور افتاد.(عر)

مايْمَرغ ـ [قريه اى است از قراى بخارا [در ازبكستان ](لغت نامه دهخدا)].

مايندر ـ (چو آهنگر) مخفّف ماى اندر[نامادرى].

مأيوس ـ (ر.ف) [نااميد].(عر)

مايون ـ (چو كابوس) رجوع به «گاو فريدون» شود.

مايه ـ (چو سايه) مايون[ر.م] و اصل و اساس و بنياد و ماده و عنصر و جوهر و ذات و سرمايه و مال و ثروت و ساز و سامان و ماده هر حيوان، خصوصاً شتر و هم نام يكى از شش آوازه موسيقى است.

مايه خوش ـ ميخوش[مزه ترش و شيرين].

مايه دار ـ مردم غنى و توانگر و هر چيزى كه بدو اعتماد كنند و هر چيز گنده و ضخيم و به زبان گيلانى، جماعتى را گويند كه در عقب لشگر مى ايستند و آنها را به تركى «چنداول» نامند.

مايه شب ـ تاريكى آن.

مايه صدق ـ كنايه از ابوبكر نمايند.

مايه فُقّاع ـ موافق نوشته بعضى از اهل فن، مصنوعى است كه از پنج سير آرد گندم و بيست مثقال شكر سرخ و شش نخود نمك طعام به دست آرند بدين روش كه مدت يك ساعت در سه من تبريزى آب جوشانده و نيم گرم آن را در شيشه ها محفوظ دارند.

مايين ـ (چو كابين) شهرى و يا قريه اى است دلنشين در سه منزلى شيراز كه مردمانش شيعه مذهب و جنگل آن بسيار و آبش فراوان و ميوه جاتش ارزان است.

آيين دويّم

(در [حرف] ميم [كلمن] با باى ابجدى)

مبا ـ (چو قضا) مخفّف مبادا.

مُباح ـ (ر) هر چيز جايز و حلال و در اصطلاح فقهاى اسلامى، خصوص چيزى است كه فعل و ترك آن مساوى بوده و در هيچ يك از آنها جهت رجحانى نبوده باشد، در مقابل واجب و مستحب و مكروه و حرام.(عر)

مباحثه ـ (ر.ف) و به پارسى «خويسه» گويند.(عر)

مُباحيّه ـ به نوشته حديقة الشيعة[ر.ض]، عنوان يكى از فرق صوفيّه كه مانند واصليّه [به «واصل» رجوع شود] همه چيز را بر عارف حلال و مباح دانسته و امر به معروف و نهى از منكر را باطل شمرده و بردن و خوردن مال مردم را به هر وجهى كه باشد و تمامى فروج را اگرچه از مادر و خواهر باشد، بر يكديگر حلال و مباح دانند ـ العياذ بالله ـ و گويند: شك و يقين هر دو حجاب طريقتند.

مباد; مبادا ـ (ر.ف) كه ترجمه «العياذ بالله» و مانند آن است و در مقام اجتناب و احتراز از امرى استعمال نمايند.

مبادله ـ (ر.ف) كه معاوضه است.(عر)

مبار ـ (چو كَنار و شمار) روده گوسفند كه با دنبه و برنج و گوشت و مصالح پر كرده و بپزند و با روغن بريان كنند و آن را «سختو» و «چرغند» و «چرغنده» نيز گفته و به عربى «عصيب» گويند.

مبارات ـ (به ضمّ اوّل) مفارقت و جدايى است و در معنى اصطلاحى شرعى آن، رجوع به «طلاق» نمايند.(عر)

مُبارِز ـ (ر) كسى كه رو به طرف حريف خارج شود.(عر)

مُبارَزَت ـ (ر) به طرف حريف بيرون رفتن.

مبارسار ـ (ل) در جايى ديدم شخصى است كه خلط مبحث كند.

مبارك ـ (ر) كثيرالخير و البركة و المنفعة و السعادة و به پارسى «فرخند» و «فرخنده» و «خجسته» و «فرخجسته»[گويند] و هم نام نهرى است در بصره.(عر)

مباشر ـ (ر) كسى كه مباشرت [ر.م] نمايد.(عر)

مباشَرَت ـ لمس و سودن و مخالطت و خود مرتكب امرى شدن و هم ميل كردن ماديان است بر اسب نرينه.(عر)

صفحه 75 - جلد چهارم

مبال ـ (چو كَنار) جاى بول كردن و آبشتن[ر.م] و آبريز و تشت خانه.(عر)

مبالغ ـ (چو مساجد) رجوع به «مبلغ» نمايند.(عر)

مبالَغَه ـ جدّ و جهد كردن و فروگذارى نكردن كه به پارسى «شنگ» گويند.(عر)

مباهله ـ نفرين و لعنت كردن دو كس بر يكديگر و روز مباهله كه از ايّام شريفه اسلاميّه است، 21 يا 25 يا 27 ماه ذى حجّه و اشهر از آنها 24 آن ماه است و به مدلول آيه مباركه(فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَكُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَكُمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ)(آل عمران، 61) حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) در همان روز با نصاراى [مسيحيان ]نجران كه اعظم ترسايان عرب بودند، بناى مباهله گذاشته و حضرت على و فاطمه و حسنين(عليهم السلام) را با خود به خارج مدينه بردند و چون نصارا بعد از ايستادن آن حضرت در مقام مباهله آثار نزول عذاب در زمين و آسمان مشاهده كردند، بر مباهله جسارت نكرده و استدعاى مصالحه نمودند كه هر سال جزيه بدهند و حضرت نيز ايشان را نفرين نكرده و به امر الهى جزيه قرار دادند. و از جمله وقايع روز 24 ماه ذى حجّه كه موجب زيادت فضل آن گرديده، آن است كه در همان روز حضرت على(عليه السلام) در ركوع نماز انگشتر خود را به سائل بخشيده و اين آيه كريمه نازل شده و امامت آن حضرت بر اصحاب بصيرت ظاهر و هويدا شد: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ)(مائده، 55).

مُبتدِع ـ اختراع كننده و اهل بدعت.(عر)

مُبتدعيّه ـ رجوع به ماده 3 «صوفيّه» نمايند.

مبتلا ـ (ر.ف) كه بلا ديده و امتحان شده است.(عر)

مُبتهِج ـ شاد و خرّم.(عر)

مبحث ـ (ر) كه محل بحث و مذاكره است.(عر)

مبدع ـ (چو منكِر) خالق و ايجاد كننده.(عر)

مُبدعيّه ـ به ماده 3 «صوفيّه» رجوع نمايند.

مبذول ـ (ر.ف)[بخشيده شده و خرج شده].(عر)

مُبَرقَع ـ نقاب دار و برقع افكنده و رجوع به «گنج گاه» هم نمايند.

مبرم ـ (چو منكِر) اصرار كننده و (چو دختر) متين و محكم.

مبسوط ـ (ر.ف) [گسترده و باز شده].(عر)

مبسيدن ـ (ل) ركيدن[ر.م].

مُبشِّر ـ مژده دهنده.(عر)

مبشّر بِنام ـ كنايه از حضرت روح الله(عليه السلام) است كه مردم را به آمدن حضرت خاتم(صلى الله عليه وآله) بشارت مى داد[نظامى، شاعر قرن 6 هجرى در مخزن الاسرار گويد:

«خواجه مسّاح و مسيحش غلام *** آنت بشير اينت مبشّر به نام»].

مبشل ـ (چو گندم) مخفّف مبشول[ر.م].

مبعث ـ (ر.ف) كه محل بعثت و برانگيختگى و زمان آن است و روز مبعث 27 ماه رجب است كه حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) در همان روز به تبيين سفارت الهيّه مبعوث شده و نبوّت خود را گوشزد عالميان فرمودند.(عر)

مبعوث ـ (ر) شخص برانگيخته شده و فرستاده شده.(عر)

مبلغ ـ (چو معلّم) رساننده و تبليغ كننده و (بر وزن عنبر) حد و انتها و هر آنچه از نقدينه و غيره بر يك جا جمع باشد و جمع آن، مبالغ است.(عر)

مبنى ـ (چو سعدى) بنا شده و در معنى اصطلاحى آن، رجوع به «معرب» شود.(عر)

مبهم ـ (ر.ف) كه پوشيده و پنهان شده است و جمع آن مبهمات [است] و در معنى اصطلاح نحوى و دستورى آن، رجوع به بخش 5 از نمايش 16 از نگارش اوّل آيين سيّم مقدّمه نمايند.(عر)

مبهوت ـ (ر) حيران و سرگردان.(عر)

مبهّى ـ (چو مقوّى) هر چيزى كه قوّه باه را بيفزايد.(عر)

مبيژه ـ بر وزن و معنى منيژه[دختر افراسياب].

مَبيع ـ (ر) هر چيز فروخته شده.(عر)

صفحه 76 - جلد چهارم

آيين سيّم

(در [حرف] ميم [كلمن] با تاى قرشت)

متأثِّر ـ قبول كننده اثر و به عبارت ديگر هر چيزى كه اثر چيزى ديگر در آن ظاهر گردد.(عر)

متاجر ـ (چو مساجد) جمع متجر[تجارت و محل آن].(عر)

مُتاجره ـ تجارت كردن و در معنى اصطلاحى عرفانى آن، رجوع به ماده 3 «سلوك» نمايند.(عر)

متاره ـ (چو كَناره) رجوع به «مطهره» شود.

متأسّف ـ (ر) كسى كه اظهار همّ و غمّ و تأسّف نمايد.(عر)

متاع ـ (ر) هر چيزى كه قابل انتفاع باشد، مانند لباس و طعام و اثاث البيت و ساير اسباب و آلات و غيرها و يا خود مخصوص به غير طلا و نقره است و به پارسى «كالا» و «كاله» و «اروس» و «اخريان» [گويند] و در قطرالمحيط[ر.ض ]بعد از اين دو معنى گويد كه عرفاً گستردنى و پوشيدنى را گويند و گاه است كه كنايه از آلت مردى هم نمايند و جمع آن، امتعه است.(عر)

متألِّم ـ مردم رنج ديده و مشقّت كشيده.(عر)

متانت ـ (ر) استحكام و گاهى كنايه از وقار و تمكين نمايند.(عر)

متبوليّه ـ از شعب فرقه بدويّه است; رجوع به قسم 21 فصل 2 از ماده 4 «صوفيّه» نمايند.(عر)

متجر ـ (چو عنبر) تجارت و محل آن.(عر)

متحيّر ـ (ر.ف) و به پارسى «كالبوى» و «كاليو» و «كاليوه» و «كليو» و «كليوه» و «سرگردان» و «سرگشته» و «كاتوره» و «كاليده»[گويند].(عر)

مُتدارِك ـ (ر.ف) و چنانچه در «بحر» اشاره نموديم، در اصطلاح عروضى، نام يكى از بحرهاى 19گانه شعر است كه «غريب» نيز گويند و اركان آن هشت بار فَعِلُن يا فاعِلُن است و جهت تسميه آن است كه تدارك به معنى دريافتن و پيوستن است و چون اسباب اين بحر اوتاد آن را دريافته و يا بهواسطه آنكه ابوالحسن اخفش [عالم نحوى قرن 2 و 3 هـ] اين بحر را پيدا كرده و به بحرهايى كه خليل ابن احمد[فراهيدى مؤلف كتاب العين و متوفى به سال 175هـ]، واضع فن عروض اختراع كرده بود، پيوند نمود، بدين اسم اختصاص يافته:

«چو رخت نبود گل باغ ارم *** چو قدت نبود قد سرو چمن»

[به تنبيه مذكور در پايان تركيبات «بحر» رجوع شود].

متر ـ واحد طول فرانسه و اندازه معمولى كنونى بيشتر ممالك متمدنه مى باشد و ازآن رو كه خود آن و اجزا و اضعاف آن در السنه داير و يادگرفتن آنها محل رغبت عامه مى باشد، به ذكر اجمالى آنها مى پردازيم:

بدان كه متر مشتق از مترون مى باشد كه در لغت يونانى به معنى اندازه است و در سال 1205 هجرى ـ مطابق 1790 ميلادى ـ دو نفر از دانشمندان فرانسه مسمّى به دِلامْبْر و مِه شَن دايره نصف النهار كره ارض را به چهل مليون قسمت كرده و هر قسمتى را «متر» ناميدند و آن را واحد اندازه ابعاد قرار دادند و طول آن معادل است با پانزده گره و دو خُمسِ گره و به عبارت ديگر سه خُمسِ گره از ذرع شاهى معمول تبريز است و سلسله مترى را هم كه اكنون متداول است، از همان لفظ متر كه يك چهل هزارهزارم(مليونم) محيط زمين است، موافق لوحه ذيل مشتق نمودند:

اجزاى اعشارى متر

دِسى متر 1/0متر

سانتى متر 01/0متر

ميلى متر 001/0متر

اضعاف اعشارى متر

دكامتر 10متر

هِكتومتر 100متر

كيلومتر 1000متر

ميريامتر 10000متر

و اما قاعده نوشتن متر و اضعاف و اجزاى وى آن است كه در صورتى كه متر را در مرتبه آحاد نويسند، دكامتر در مرتبه عشرات و هكتومتر در مرتبه مآت نوشته شده و از طرف ديگر دسى متر در مرتبه دهم و سانتى متر در مرتبه صدم نوشته مى شود و هكذا و بعبارة اخرى هر مرتبه تعيين يكى از اجزا يا اضعاف را مى نمايد، مثال:

صفحه 77 - جلد چهارم

52467239

5 ميريامتر

2 كيلومتر

4 هكتومتر

6 دكامتر

7 متر

2 دسى متر

3 سانتى متر

9 ميلى متر

مترا ـ (چو صحرا) باران.(ند)

مترادِف ـ (ر) متوالى و متتابع و دو كس كه به يك مركب سوار شوند و در اصطلاح، چند لفظ كه به يك معنى باشند و رجوع به «قافيه» هم نمايند.(عر)

متراك ـ (چو فرهاد) رجوع به «عوّا» نمايند.(عر)

مُتَراكِب--->قافيه.

متراكم ـ (ر) هر چيز روى هم ريخته و پى درپى آمده.(عر)

مترب ـ (چو عنبر) تب و لرز.

مترس ـ (چو سمند) داهول [ر.م] و هراسه [ر.م] و چوب پژاوند[ر.م] و نهى از ترسيدن و هم چوبى كه بر سر كنگره قلعه اندازند تا در وقت آمدن دشمن بر سرش زنند.

مترون--->متر.(نان)

متساوى ـ (ر.ف) [برابر با هم].(عر)

متساوى الاضلاع; متساوى السّاقين--->مثلث.

متشابه ـ (ر.ف) و رجوع به «محكم» هم شود.(عر)

متصلّفه; متصوّفه ـ رجوع به ماده 3 «صوفيّه» شود.

متعدّى ـ (ر.ف) و ظالم و آن كسى است كه از حد و اندازه تجاوز كند و در معنى اصطلاحى آن، رجوع به «لازم» شود.(عر)

متعفّن ـ (ر.ف) و به پارسى «شماغند» و «شماغنده» و «شمغند» و «شمغنده» و «فزه»[گويند].(عر)

متغيّر ـ (ر.ف) و به پارسى «جزانى»[گويند].(عر)

متقارب ـ (ر) دو چيز نزديك به يكديگر و در اصطلاح عروضى، نام يكى از بحرهاى 19گانه شعر است كه به «تقارب» نيز موسوم و اركان آن هشت بار فَعولُن مى باشد و بهواسطه آنكه در اجزاى آن هر وتدى را سببى در پى بوده و اسباب و اوتاد به همديگر نزديكند، بدين اسم اختصاص يافته:

«اگر سرو من در چمن جا بگيرد *** عجب باشد ار سرو بالا بگيرد»

[آثار حماسى از جمله شاهنامه فردوسى در اين بحر سروده شده اند و به تنبيه مذكور در پايان تركيبات «بحر» هم رجوع شود].

متّقى ـ (ر.ف) و به پارسى «ترسنده» و «هراسنده» و «پرهيزكار»[گويند].(عر)

متك ـ (چو سخت) ترنج.

متكا ـ (چو دختر) به يك پهلو افتادن و عصا و هر چيزى كه بدان تكيه و اعتماد كنند و مرد كثيرالاتكا را نيز گويند كه بسيار تكيه و اعتماد كند و (به ضمّ اوّل و فتح و تشديد ثانى) هر چيز تكيه گاه و مجلسى كه در آن از براى اعتماد و تكيه مى نشينند.(عر)

مُتَكاوِس--->قافيه.

متكلّم ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى آن كه مقابل حكما و فلاسفه است، رجوع به ماده 2 «صوفيّه» نمايند.(عر)

متكوّن ـ (ر) هر چيز حادث كه از عدم به وجود آيد.(عر)

متّكى ـ (به ضمّ اوّل و فتح و تشديد ثانى) كسى كه به چيزى ديگر تكيه و اعتماد نمايد.(عر)

متكيدن ـ (چو دزديدن) شاشيدن.

متل ـ (به كسر اوّل و ثانى) متيل[ر.م] است.

متناسب ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى آن، رجوع به «تناسب» شود.(عر)

متناسخيّه ـ فرقه تناسخيّه و رجوع بدانجا شود.

متنبّى ـ (ر) كسى كه ادعاى نبوّت نمايد و بالخصوص عنوان مشهور احمد ابن حسين ابن حسن ابن عبدالصمد جُعفى است و يا احمد ابن حسين ابن مرّة ابن عبدالجبار است كه در حدوث سن به نواحى شام و اقطار ديگر مسافرت كرده و در فنون متنوّعه، خصوصاً در ادبيّه به مرتبه كمال رسيده و اشعار وى در تمامى آفاق مشهور و جمعى از اجلّه مجملاً و مفصّلاً به شرح آن پرداخته اند كه

صفحه 78 - جلد چهارم

زياده بر چهل مى باشد و ازآن رو كه به دعوى نبوّت قيام كرده، به همين واسطه محبوسش داشته و عاقبت به جهت توبه خلاصش نمودند، بدين عنوان اختصاص يافته و يا خود به جهت اين كلام او است: «أنا أوّل من تنبّى بالشعر». بالجمله در 915 ميلادى ـ مطابق 303 هجرى ـ در كوفه متولد شده و در 353 هجرى در موضعى صافيهنام در ميان بغداد و كوفه خودش و پسرش، مجد و بنده اش، مفلح، در دست فاتك ابن ابوجهل اسدى مقتول گرديده و در همان دم كه رو به فرار كرده بود، مفلح اين شعر وى را متذكّر گرديد:

«الخيل و اللّيل و البيداء تعرفنى *** و السّيف و الرّمح و القرطاس و القلم»

پس متنبّى در دم [فوراً] بازگشته و تا نفس آخرى مى كوشيد. اين است كه اين شعر به سبب مستقل قتل متنبّى مشهور است.(عر)

متواتر ـ پى درپى و در اصطلاح اهل شرع، خبر و روايت جماعتى است كه خودبه خود بدون معاضدتِ[يارى ]امرى ديگر افاده قطع و يقين نمايد، در مقابل خبر واحد كه نه چنين است و در اصطلاح عروضى آن، رجوع به «قافيه» نمايند.(عر)

مُتواخى ـ كه در اصطلاح علم حروف داير است، رجوع به ماده 13 «حروف» شود.

متوارى ـ (به ضمّ اوّل و فتح ثانى) سرگشته و حيران و پوشيده و پنهان و در برهان[ر.ض] فرمايد: (بر وزن پروارى) هم به عربى و هم به پارسى ـ كلّ العجب ـ پنهان شده را گويند.(عر)

متوازى ـ (ر.ف) و در اصطلاح هندسه، دو خط و يا دو سطح است كه بُعد هريك از اجزاى آنها نسبت به نقطه مقابل خود از همه طرف مساوى باشد.(عر)

متوشلخ ـ (ل) يا ماتوشلخ; به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام پدر لامك، پدر نوح(عليه السلام)، بوده كه پسر حضرت ادريس(عليه السلام)بوده و بعد از رفع آن حضرت خليفه اش گرديد و در زبان بعضى از اعراب، جمشيد[چهارمين پادشاه پيشدادى] را هم متوشلخ گويند و در بعضى نسخ به عوض تاى قرشت، نون است.

متوكّل ـ (ر) توكّل كننده و هم نام يكى از خلفاى بنى عباس است كه به نوشته احمد رفعت عثمانى[ر.ض]، به غضب و مستى و خشونت و دنائت و عيّاشى مشهور و در 846 ميلادى ـ مطابق 232 هجرى ـ متمكّن اريكه خلافت گرديده و در 247 هجرى به جهت پاره اى اطوار ناشايست وى تمامى وزرا و وكلاى او به همدستى علما خلع و اعدامش نموده و بغداد را دارالسلام كردند، و متوكّل مزبور مقرّر داشته بوده كه عموم نصارا[مسيحيان ]به جهت امتياز از مسلمانان زنّار[كمربند مخصوص غير مسلمانان] بسته و طَيلسانى [جامه اى بلند و گشاد; ردا ]عسلى رنگ بپوشند.(عر)

متولّى ـ (ر) كسى كه مباشرت امرى نمايد، خصوصاً آن كه در عمل اوقاف از طرف واقف معيّن شده باشد.(عر)

متولّى چيره زبان ـ ستاره عطارد.

مته ـ (چو مزه و مكّه) برماهه[ر.م] و بادرنگبويه[ر.م] و چوب خوارك[ر.م] و استاد شَعرباف[ابريشم باف].

متهافت ـ (ر) علاوه بر معنى عربى مشهور[پياپى آينده و كهنه و فرسوده]، در اصطلاح علم نباتات، هر نباتى است كه ساقه آن بدون عمود [ستون] نايستد و بر زمين افتد، همچو: درخت رَز [انگور] و مانند آن.(عر)

متى ـ (چو قضا) زمان و يكى از مقولات عشره[ر.م] و (چو سقّا) رجوع به هشتمِ «حواريين» نمايند.(عر)

متيت ـ (چو امير) شانه كرباس[ر.م] جولاهان [بافندگان].

متيل ـ (چو دِلير) لحاف و بستر بى رو و آستر و مردم بخيل و ممسك و هم به معنى سپندسوز و پيه سوز كه برادر شمعدان است.

متين ـ (چو دِلير) ميتين[ر.م] و (چو امير) به عربى، محكم و استوار است.

آيين چهارم

(در [حرف] ميم [كلمن] با ثاى[ثخذ])

مثاب ـ (چو خمار) ثواب و جزا داده شده و (چو كَنار) مثابه [ر.م] و وسط چاه و مقام ساقى است.(عر)

صفحه 79 - جلد چهارم

مثابه ـ (چو كَناره) جايى كه مردم بعد از تفرّق در آن جمع شوند.(عر)

مثال ـ (ر.ف) كه شبيه و نظير و مثل و مانند است و در اصطلاح دينى، نام بدنى است برزخى غير از اين بدن عنصرى دنيوى كه به شهادت آثار دينيّه، از همه جهت شبيه همين بدن عنصرى، و ارواح انسانى بعد از خروج از همين بدن بدانها تعلق يابد، و آمدوشد و ثواب و عقاب عالم برزخ هم در همين بدن مثالى برزخى است كه به «جسد مثالى» نيز موسوم بوده و به «قالب مثالى» مشهور است و به فرموده بعضى از ارباب تحقيق، قالب مثالى در اين عالمِ محسوسِ عنصرى نيز پيش از مرگ موجود بوده و گاه است كه در حالتى كه تعلق ارواح به همين ابدان عنصريّه ضعف يابد از خواب و مانند آن، به همان قالب مثالى تعلق يافته و به همين جهت در عوالم ملك و ملكوت سير نمايند و به عبارت ديگر پاره اى ارواح ضعيفه كه قدرت تصرف در هر دو بدن عنصرى و مثالى ندارند، در حال حيات و بيدارى تنها به همين عنصرى تعلق يافته و در حال مرگ و خواب و مانند آن به قالب مثالى متعلق گرديده و به همين واسطه مسافر عالم علوى بوده و شرق و غرب را سير نموده و با شياطين مألوف شده و يا با نفوس مقدّسه علويّه مأنوس گردند، ولى در پاره اى نفوس قويّه، مثل انبيا و اوليا تعدد ابدان مثاليّه اصلاً استبعادى نداشته و بسيار ممكن است كه يك روح از كثرت قوّت معنوى و نفوذ خود كه دارد، به چندين قالب مثالى تعلّق يافته و در يك آن در همه آنها مدبّر و
فرمانروا باشد (مانند سلطان مقتدر نسبت به ممالك
كثيره) و از اين قبيل است مهمان شدن حضرت على(عليه السلام)در چهل جا و حضور ائمّه دين هدى(عليهم السلام) در نزد محتضر اگرچه هزاران نفوس در يك آن در مشرق و مغرب جان سپارند و نظاير آنها. و مخفى نماند كه ادله قالب مثالى مختص عالم برزخند نه در رجعت و يا در قيامت كبرى كه هر دو بالبداهه با همين بدن عنصرى خواهند شد نه بدن مثالى و تفصيل زايد را محوّل به كتب عقايد مى داريم.
و بالجمله قالب مثالى جزئى از عالم مثال است كه به
نوشته جمعى از علماى معقول و منقول، عالمى است متوسط مابين عالم مادى محسوس جسمانى و عالم مجرّد معقول روحانى كه نه جسم مركّب مادى است و نه جوهر مجرّد عقل بلكه در نورانيّت نظير مجرّدات و در مقدارى بودن و محسوسيّت شبيه جسمانيات است. خلاصه آنكه اصول عالم، از حيثيّت مادى و غيرمادى بودن، بر سه گونه است:

1. عالم حسّى جسمانى كه جسم محض بوده و ما در آن هستيم و آن را «دنيا» و «عالم ملك» و «عالم شهود» و «عالم اجسام» و «عالم كون و فساد» نيز گويند و تمامى موجودات آن قابل قسمت به ابعاد ثلاثه بوده و براى آنها وضع و شكل و ماده و صورت و قوّه و استعداد و ساير خواص اجسام موجود است.

2. عالم عقلى روحانى كه روح محض بوده و از حيّز [مكان] و مقدار و شكل و جهت و زمان و ماده و صورت و قوّه و استعداد و تمامى خواص جسمانيات منزه و مجرد و همه كمالات آن بالفعل حاصل و به «جبروت» و «اعلى عليين» و «عالم امر» و «عالم ارواح» و «ملكوت اعلى» هم مسمّى و عقول عشره هم از اين عالم است.

3. عالم مثال يا عالم مُثُل يا اجساد يا اشباح يا اظلّه يا نفوس يا ملكوت اسفل يا خيال يا عالم مقدارى كه واسطه ميان دو عالم اوّل و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، عالم برزخ هم در اصطلاح شرع، عبارت از همين عالم است و اجسام آن قابل انقسام در عرض و طول بوده و عمق ندارد و به عبارت ديگر، داراى صورتند نه ماده و اين عالم واسطه است ميان عالم جسمانى مزبور و عالم عقلى مذكور كه از جهت تجرد از ماده شبيه به عالم عقل است، چنانچه به سبب اقتران به صورت، نظير عالم جسمانى است. پس تمامى موجودات اين عالم جسمانى ما را از اجسام و اعراض مانند حركات و سكنات و اصوات و روايج و طعوم و علوم و غيرها صورى و مُثُلى است كه به ذات خود قائم و عارى از ماده است. بالجمله وجود عالم مثال همچنانى مصرّح به جمعى است. از شيخ احمد احسايى [مؤسس شيخيّه در قرن 12 و 13هـ] نقل شده كه انسان را دو

صفحه 80 - جلد چهارم

جسد است، يكى عنصرى بشرى مركّب از عناصر اربعه[خاك، آب، باد، آتش ]كه در زير فلك قمر است و ديگرى اصلى هورقليايى كه عالم مثال است و در هداية الموحّدين[تأليف احمد بن عبدالله كوزه كنانى در قرن 14هـ ]وجود عالم مثال را به جماعتى از اماميّه نسبت داده و
از بحارالانوار مجلسى نقل كرده كه از جمله ادله آن،
روايتى است كه شيخ بهايى در ترجمه دعاى «يا مَنْ اَظْهَرَ
الجَميلَ» از حضرت صادق(عليه السلام)نقل كرده كه هريك از آحاد مؤمنين را مثالى است در عرش كه اگر بر ركوع و سجود و ساير اقسام عبادات اشتغال ورزد، آن مثال هم همان را كرده و ازاين رو ملائكه از براى ايشان طلب رحمت و مغفرت نمايند و اگر آن مؤمن مرتكب معصيتى و گناهى باشد، خداوند رحيم حجابى بر همان مثال آويزد كه ملائكه از معاصى بنى آدم مطلع نگردند; اين است شرح دعاى شريف «يا مَن أَظهَر الجَميلَ و سَتَر القَبيحَ»
و از فيثاغورس و افلاطون و ساير افاضل حكما وجود عالم مثال منقول و به صاحب وافى[ر.ض] هم جزم به وجود آن منسوب است و هم از شيخ بهايى نقل است اگرچه برهان عقلى به وجود عالم مثال قائم نيست الاّ اينكه ظواهر پاره اى آثار دينيّه مؤيّد آن بوده و حكما و
فلاسفه هم با رياضات فوق العاده پى به وجود آن برده و به طور مشاهده و طريق مكاشفه ثابت و محقق نموده اند. پس گويد: پرواضح است كه ارباب رصد روحانى عالى مقام تر از اصحاب رصد جسمانى هستند و چنانچه اقوال ايشان در خفاياى فلكيّات و اجرام علوى و تمامى مطالب نجوميّه و مسائل هيئتيّه مقبول است، پس بايد اقوال اينان را نيز در باب عوالم علويّه مقدّسه كه بهواسطه رصد روحانى و رياضات شاقه پى به وجود آنها برده اند تصديق نمود.

بارى، چون مطلبْ باريك و دانستن حقيقت امر جزو عقايد حقه لازمه اسلاميه نمى باشد و لذا طريق سلامت سكوت و توقف است. بعضى از اجلّه گويد: قول به عالم مثال نفياً و اثباتاً دليل ندارد و بعضى از قائلين آن خصوصياتى ذكر كرده اند كه همه بديهى البطلان است و آنچه از صوفيّه صادر شده كه در اثبات آن دعوى كشف كرده اند، همه آن عوالم از خبط دِماغ [پريشانى عقل ]ناشى است و خيالاتى است كه مسبَّب از رياضات محرّمه غير مشروعه است و اگر اين دعوى [ادعا] حق و صحيح مى شد، بهتر از اهل بيت عصمت و طهارت(عليهم السلام) كسى نمى باشد. چرا دعوى كشف نكردند و حال آنكه علوم اوّلين و آخرين نزد ايشان بود. پس اگر در واقع اين چنين عالمى بودى، خبر مى دادند و حال آنكه نه در خبرى و نه در اثرى اشارتى نشده و اگر مى شد، مشهور مى شد بلكه بدان تمسّك مى كردند نه مكاشفه.(عر)

مثانه ـ (ر.ف) كه ظرف بول است در شكم و عبارت از كيسه اى است كه در خلف زهار واقع و در اناث رحم و در ذكور مِعاء مستقيم [روده راست ]به خلف آن قرار گرفته و به شكل اَمرودى [گلابى] است كه قاعده آن در جانب اعلى و نقطه آن در جانب اسفل باشد.(عر)

مثقال ـ (ر.ف) كه مطلق هم مقدار و هم سنگ و هموزن كه قدر هر چيز را بدان معلوم نمايند، بزرگ باشد يا كوچك و به نوشته قطرالمحيط[ر.ض]، يك مثقال شرعى به حساب طسوج، 24 طسوج و به حساب شعير، 99 شعير و به حساب درهم، يك درهم و سه سُبع درهم است و رجوع به «درهم» [و «دينار»] هم نمايند.(عر)

مثقال ذرّه ـ مقدار گرانى[سنگينى] يك ذرّه [به «درهم» و «دينار» رجوع شود].

مثقال شرعى ـ 18 نخود و رجوع به «درهم» نمايند.

مثقال صَيرَفى ـ 24 نخود و رجوع به «درهم» نمايند.

مثقب ـ (چو مسلّط) هر چيز سوراخ شده و (بر وزن عنبر) شاه راه و جاده و ناحيه اى است در يمامه[در شبه جزيره عربستان] و قلعه اى است در قُرب مصيصه[شهرى در شام] و (بر وزن دلبر) افزار مسى معروف نجّاران و حكّاكان و دُرودگران كه چوب و فلزات و ساير چيزها را بدان سوراخ كنند و آن را به پارسى «برمه» و «برماه» و «برمهه» و «برماهه» و «بهرمه» و يا با باى پارسى، عوض باى ابجدى در همه آنها گويند و هم راهى است مابين يمامه و كوفه و يا در ميان كوفه و مكّه كه بعضى از ملوك حمير [بزرگ ترين

صفحه 81 - جلد چهارم

دولت عربى پيش از اسلام در يمن و به «تبع» رجوع شود ]مثقبنامى را با لشگرى بسيار به طرف چين فرستاد و ازآن رو كه مثقب از همين راه عبور نمود، آن راه هم به نام وى مشتهر گرديد.(عر)

مَثك ـ بر وزن و معنى مهك.

مثل ـ (چو هند) مانند و شبيه و نظير و گاهى در معنى ذات چيزى و نفس چيزى اطلاق نمايند و (چو قمر) شبيه و نظير و صفت و هم قول مشهور و ساير و داير كه محل استعمال آن شبيه به محل ورود اصلى آن باشد و به عبارت ديگر، چيزى است كه قولاً به چيزى ديگر كه در ميان آن دو مناسبتى باشد، تشبيه شود تا اينكه يكى از آنها به قرينه ديگرى واضح و معيّن شده و قريب به ذهن سامع گردد و مقصود از آن جلوه گر نمودن خياليات است به منزله محسوسات و گاهى بعضى از قضاياى عجيبه و غريبه مستحسنه را نيز به جهت كثرت استعمال آنها «مثل» گويند.(عر)

مِثل عطارد بودن ـ منشى و دبير بودن و مدبّر و وزير شدن.

مثلث ـ (ر.ف) و علاوه بر آنچه در «كشته» مذكور افتاد، به نوشته اكثر، شراب آب انگورى است كه دوثلث آن در طبخ و جوش رفته و يك ثلث ديگرش مانده باشد و در مخزن[ر.ض] و بحرالجواهر[ر.ض] از كليّات قانون[تأليف ابن سينا در طب كه شامل پنج كتاب است و اوّلى كليّات نام دارد] و بعضى از اجلّه نقل كنند كه مثلّث عبارت از آن پپپ پاست كه سه جزو آب انگور و يك جزو آب خالص را آن قدر بجوشانند كه يك ثلث آن برود و معنى اوّلى كه اكثر گفته اند، غلط و اشتباه است و منشأ غلط، خلط مابين مثلّث طبى و مثلّث فقهى است و مثلّث طبى همين است كه از كليّات و غيره نقل شد. بلى، مثلّث فقهى همان است كه اكثر فرموده اند.¹ و اما مثلّث هندسى كه در اصطلاح ارباب هندسه داير است، شكلى است كه با سه خط مستقيم محدود و محاط باشد كه دوبه دو متلاقى شده و به سه نقطه ملاقات خود منتهى باشند و در اينجا به توضيح اجمالى پاره اى اصطلاحات آن كه در السنه داير و زبانزد عامه است، مى پردازيم:

در اين شكل مثلّث شش اصل موجود است: سه ضلع «ا ب» و «ا ج» و «ب ج» و سه زاويه «ا» و «ب» و «ج» و رؤوس اين زواياى ثلاثه را «رأس زاويه» يا «رأس مثلّث» نامند:

و رأس مثلّث به ملاحظه سه خط محيط آن كه «ضلع» گويند، به سه قسم مى باشد زيرا كه اگر هر سه ضلع آن در درازى و كوتاهى برابر باشند، آن را «متساوى الاضلاع» گويند، چنانچه در مثلّث «ا ب ج» كه مذكور افتاد و در هر مثلّث متساوى الاضلاع هر سه زاويه اش هم برابر شده و حادّه مى باشند و اگر هيچ يك از اضلاع مثلّث مساوى و برابر يكديگر نباشند، آن را «مختلف الاضلاع» نامند و در اين حال لابد يك زاويه آن قائمه شده و دو زاويه اش حادّه خواهد شد، چنانچه در اين مثلّث است كه زاويه «ا» قائمه و هريك از دو زاويه «ج» و «ب» حادّه هستند و در اين شكل ضلع مقابل زاويه قائمه را «وتر قائمه» گويند.

و اگر تنها دو ضلع آن مساوى هم بوده و مخالف ضلع سيّمى باشند، آن را «متساوى الساقين» گويند و در اين حال زاويه قائمه بودن ممكن نيست بلكه بايد يكى منفرجه و ديگرى حادّه باشد، چنانچه در اين شكل كه دو ضلع «ا ب» و «ب ج» برابر و از ضلع «ا ج» كوتاه تر و زاويه «ب» منفرجه بوده و دو زاويه «ا» و «ج» حادّه هستند:

1. توضيح اينكه فقيهان در بخش مطهّرات مى گويند:«تثليث» يا «ثلثان شدن» يا كم شدن دو سوم آب انگور از مطهّرات است، يعنى اگر انگورى كه با حرارت آتش جوش آمده خوردن از آن تا دو سوم آن كم نشود، حرام است ولى اگر به خودى خود بجوشد، حرام و با سركه شدن پاك مى شود.

صفحه 82 - جلد چهارم

و يا هر سه زاويه اش حادّه باشند، چنانچه در اين شكل كه هر يك از دو ضلع «ا ب» و «ب ج» مساوى هم بوده و مخالف ضلع «ا ج» هستند وليكن هر سه زاويه اش حادّه بوده و قائمه و منفرجه ندارد:

و موافق نوشته بعضى از اهل فن، در هر مثلّث متساوى الساقين خواه يك زوايه اش منفرجه باشد و يا هر سه حادّه، دو زاويه مقابل با دو ضلع مساوى هم برابر هستند، مثلاً در همين دو شكل مثلّث آخرى زاويه «ا» مساوى است با زاويه «ج» و ضلع «ا ج» را كه مابين آن دو زاويه متساويه واقع شده «قاعده مثلّث» گويند و يا آنكه ضلع اسفل هر مثلّث را «قاعده» آن مثلّث گويند و خطى را كه از قاعده بر زاويه مقابل آن امتداد يابد «خط عمود» گفته و «ارتفاع مثلّث» نامند، چنانچه در تركيبات «خط» اشاره نموديم بلكه ارتفاع مثلّث، عمودى است كه از يك زاويه اش بر ضلع مقابل آن پيوندد و بنابراين هر مثلّثى صاحب سه ارتفاع است و احتياج به مثال ندارد. و چنانچه از كلمات مذكوره واضح گرديد، شكل مثلّث به اعتبار زاويه هم به نام «قائم الزاويه» و «منفرج الزاويه» و «حادّالزوايا» به سه قسم مى باشد و معانى و مثال هاى آنها هم مكشوف گرديد و پرواضح است كه هر سه زاويه مثلّث ممكن است كه حادّه باشد ليكن در هر مثلّثى زايد بر يك منفرجه غيرممكن و بيشتر از يك قائمه محال و هكذا اجتماع قائمه و منفرجه در يك مثلّث ممتنع است.(عر)

مثلّث حادّالزوايا; مثلّث طبى--->مثلّث.

مثلّث العجم ـ زعرور[ر.م] است.

مثلّث فقهى; مثلّث قائم الزاويه; مثلّث متساوى الاضلاع; مثلّث متساوى الساقين; مثلّث مختلف الاضلاع; مثلّث منفرج الزاويه--->مثلّث.

مثلّث النعمة ـ لقب حضرت ادريس(عليه السلام) است كه داراى مقامات ثلاثه حكمت و نبوّت و سلطنت بوده است.

مثلّث وَثَنى--->نائله.

مثلّث هندسى--->مثلّث.

مثلّثه ـ (ر.ف) و در اصطلاح منجمّين قديم، هر سه برج را گويند كه ميان اوّل هريك و اوّل ديگرى يك ثلث فلك كه چهار برج است، فاصله باشد زيراكه در اين حال هريك از آن سه برج بر زوايه مثلّثى متساوى الاضلاع واقعند كه مرسوم باشد از خطوط موهومه كه از اوايل هريك از آنها به اوّل آن ديگرى وصل شده، چنانچه در اين شكل كه هريك از حَمَل و اسد و قوس بر سر زاويه مثلّثى واقع شده و هكذا هريك از ثور و سنبله و جدى و هريك از جوزا و ميزان و دلو و هريك از سرطان و عقرب و حوت:

پس بنابراين تمامى بروج 12گانه به چهار مثلّثه منقسم بوده و به نوشته اهل احكام نجوم، هر مثلّثه بر طبيعتى باشد از طبايع چهارگانه و به همين جهت به يكى از عناصر اربعه[خاك، آب، باد، آتش] كه صاحب همان طبيعت است، منسوب دارند و ايضاً به مناسبتى كه در محل خود مذكور است، سه كوكب سيّار را از سيّارات سبعه به هر يك مثلّثه ربّ و صاحب دانسته و ترتيب ارباب مثلّثات هم در شب و روز متفاوت باشد، چنانچه خود مثلّثات چهارگانه را با تمامى اين مراتب ذيلاً مى نگارد:

مثلّثه آبى و مائى ـ سرطان[ر.م] و عقرب[ر.م] و حوت[ر.م ]است كه سرد و تر و از اخلاط بر طبيعت بلغم[ر.م] و از عناصر به آب منسوب و ارباب اين مثلّثه

صفحه 83 - جلد چهارم

در روز، يعنى در طوالع نهاريّه، زهره و مريخ و قمر و در شب، مريخ بر زهره مقدّم است.

مثلّثه آتشى ـ يا نارى; حَمَل[ر.م] و اسد[ر.م] كه گرم و خشك و از اخلاط بر طبيعت صفرا [ر.م] و از عناصر به آب منسوب و ارباب آن در روز، شمس و مشترى و زحل و در شب، مشترى را بر شمس مقدّم دارند.

مثلّثه ارضى ـ يا ترابى يا خاكى; ثور[ر.م] و سنبله[ر.م] و جدى [ر.م] است كه از عناصر به زمين منسوب و ازاين رو بر طبيعت سودا[ر.م] و سرد و خشك و ارباب آن در طالع هاى روز، زهره و قمر و مريخ و در شب، قمر بر زهره مقدّم است.

مثلّثه بادى ـ يا هوايى; جوزا[ر.م] و ميزان[ر.م] و دلو[ر.م ]است كه از عناصر به هوا منسوب و ازاين رو گرم و تر و از اخلاط بر طبيعت خون و ارباب آن در روز، زحل و عطارد و مشترى و در شب، عطارد بر زحل مقدّم باشد.

مثلّثه ترابى; مثلّثه خاكى--->مثلّثه ارضى.

مثلّثه مائى--->مثلّثه آبى.

مثلّثه نارى--->مثلّثه آتشى.

مثلّثه وَثَنيّه--->نائله.

مثلّثه هوايى--->مثلّثه بادى.

تبصره: و مخفى نماند كه ضبط و حفظ خود مثلّثات بعد از رعايت قاعده مزبوره سهل و آسان است، چنانچه اگر از حَمَل ابتدا كنيد، اوّل برج پنجم آن كه اسد است، برج ديگر بوده و اوّل برج پنجمين اسد هم كه قوس باشد، برج ثالث خواهد شد. پس حَمَل و اسد و قوس يك مثلّثه است و همچنين در مثلّثات ديگر. و اما طبيعت آنها از عنصرى كه بدان منسوب است معلوم بوده و بر طبيعت همان عنصر خواهد شد و اما ضبط ارباب آنها در اين جداول نمودار است:

جدول ارباب مثلّثات در روز

آتشىشمسمشترىزحل

خاكىزهرهقمرمريخ

بادىزحلعطاردمشترى

آبىزهرهمريخقمر

جدول ارباب مثلّثات در شب

آتشىمشترىشمسزحل

خاكىقمرزهرهمريخ

بادىعطاردزحلمشترى

آبىمريخزهرهقمر

و از اين بهتر در ضبط و حفظ ارباب مثلّثات شعر بعض فضلا است:

«نشيل اَهرُخ هَلْدى مُهَخَّر *** به شب حرف دويم مى دار بر سر»

ن: نارى/ ش: شمس/ ى: مشترى/ ل: زحل

ا: ارضى/ ه: زهره/ ر:قمر/ خ: مريخ

ه: هوايى/ ل:زحل/ د: عطارد/ ى: مشترى

م: مائى/ ه: زهره/ خ: مريخ / ر: قمر

چنانچه مصراع اوّل كفيل بيان ارباب مثلّثات نهاريّه و حرف اوّل هريك از كلمات چهارگانه آن اشاره به يكى از عناصر اربعه و حرف ثانى و ثالث و رابع اشاره به ارباب مثلّثات نهاريّه است و ارباب مثلّثات ليليّه هم در مصراع دويّمى مبيّن شده، چنانچه روشن گرديد.

مثله ـ (چو سفره) قطع بعضى از اعضا است كه به نوشته بعضى، از آداب منحوسه زمان جاهليت بوده و حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) نهى فرموده، اگرچه درباره سگ درنده و هار باشد.(عر)

مثنوى ـ (ر.ف) كه يكى از اقسام شعر است و در «شعر» مذكور افتاد و بالخصوص عنوان مشهور ديوان پارسى جلال الدين رومى مولوى كه در تمامى آفاق معروف و به جهت اشتمال پاره اى دقايق، جمعى از اجلّه با زبان عربى و تركى و پارسى ساده به شرح آن پرداخته و در حل مشكلات آن همت گماشته اند و آن مشتمل بر شش مجلّد

صفحه 84 - جلد چهارم

بلكه هفت مجلّد مى باشد، چنانچه مجلّد هفتمى هم در نزد حقير موجود و بعضى از اشعار آن در اوّل ماده «لغت» مذكور گرديد.

مثنى ـ (چو صحرا) دودانه دودانه و (چو معمّا) هر چيز مكرّر.

آيين پنجم

(در حرف ميم [كلمن] با جيم ابجدى)

مج ـ (چو بد) ماج[ر.م] و مجيدن [ر.م] و امر و فاعل از آن و از رشيدى[ر.ض] نقل شده كه مخفّف مجد هم هست و در قديم شايع بوده.

مَجاجَنگ ـ بر وزن و معنى مچاچنگ.

مجار; مجارستان ـ به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، نام موضعى است از لرستان و هم ولايتى است از فرنگستان از جمله اقليم ششم كه هوايش سرد و مردمانش مسيحى و تفنگ آن ممتاز است و احمد رفعت[ر.ض] گويد: قطعه اى است تابع دولت اوستريا[اتريش] و اهالى آن، كه در حوالى نه مليون است، عموماً شجاع و دلير و راست گو و غريب نواز و مانند عثمانى ها از جنس اويغور مى باشند، و اين قطعه قديماً دولتى مستقل بوده و مدتى استقلال وى خلل دار گرديده، عاقبت بازهم به اوستريايى ها غالب آمده و اعاده استقلال نمودند تا در 1849 ميلادى ـ مطابق 1266هجرى ـ به جهت حمايتى كه از دولت روس درباره اوستريايى ها به عمل آمد، بازهم مجبور به تسليم و انقياد گرديده و اكثر اكابرشان پناهنده دولت علّيّه[عثمانى ]گرديدند و اكنون باز هم اداره داخليه آن به طور استقلال است.

مجاز ـ (چو شمار) اذن و اجازه داده شده و (چو كَنار) گذشتن و عبور و محل عبور و در اصطلاح علوم عربيّه، لفظى است كه در غير معنى حقيقى خود استعمال يابد. پس اگر اين استعمال به جهت مشابهت معنى غير حقيقى به معنى حقيقى باشد، آن را «استعاره» گويند، همچو استعمال «شير» در مرد دلاور و مانند آن، و اگر به مناسبت على حده باشد، آن را «مجاز مرسل» نامند، همچون استعمال «دست» در نعمت و قدرت و مانند آن، چنانچه «حقيقت» علاوه بر معنى لغوى معروف خود در همان اصطلاح، لفظى را گويند كه در معنى اصلى واقعى خود استعمال يابد، همچون «شير» در جانور درنده معروف.(عر)

مجازِ جنوبى; مجازِ شمالى ـ در اصطلاح نجومى، به مناسبت معنى لغوى مذكور مجاز كه محل عبورومرور است، دو عقده رأس و ذنب را گويند كه در «عقده» مذكور افتاد.

مَجازِ مرسل--->مجاز.

مجازات ـ (ر.ف) مكافات و جزاى عمل دادن و بيشتر در شر استعمال كنند، چنانچه مكافات هم با آنكه مطلق جزاى عمل دادن است، غالباً در خير استعمال يابد ليكن در اين زمان مكافات هم در مورد مجازات اطلاق شود و بالجمله، در زبان پارسى مطلق مكافات را «شيان» گفته و در مقام خوبى، «پاداش» و «پاداشت» و «پاداشن» و «پادش» و يا با باى ابجدى در همه آنها خوانده و در موقع بدى، «كيفر» و «بادافراه» و «بادافره» و «بادفراه» و «بادفره»[گويند].(عر)

مجال ـ (ر.ف) و به پارسى «يارا» و «يارگى» [گويند].(عر)

مجامعت ـ (ر.ف) كه وطى زنان و نزديكى كردن با ايشان است و اجتماع و اتفاق و موافقت را هم گويند.(عر)

مجّان ـ (چو بقّال) رايگان و مردم لاابالى و هر چيز سخت و غليظ و هر چيز بسيار و وافى و كافى.(عر)

مجاور ـ (ر.ف) [همسايه و مقيم در معبد و مشغول به اعتكاف].(عر)

مجاوران ـ جمع مجاور.

مجاورانِ چرخ; مجاورانِ سپهر; مجاوران فلك ـ كواكب، خصوصاً سيّارات.

مُجاهِز--->مجاهز ارواح.(عر)

مُجاهِزِ ارواح ـ كنايه از حضرت بارى و اشاره به وجود مقدّس حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) است، چنانچه در برهان[ر.ض ]گفته و ظاهر آن است كه لفظ مجاهز، عربى است و معنايى مناسب معنى مذكور به نظرم نرسيده. بلى، شايد مجاهز را به معنى مهيّا كننده گرفته، يعنى

صفحه 85 - جلد چهارم

موجود مهيّا كننده ارواح كه خداى تعالى است و در حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله وسلم) استعمال كردن هم به جهت علّت غايى خلقت ارواح است ليكن ماده «جهز» از باب مفاعله استعمال ندارد و دور نيست كه مجهِّز ارواح بوده و برهان[ر.ض] تصحيف خوانى نموده و مجهّز به معنى مهيّا كننده صحيح است.

مُجاهِزِ كان; مُجاهِزِ معدن ـ آفتاب و در تحقيق لفظ مجاهز به «مجاهز ارواح» رجوع شود.

مجبور ـ (ر.ف) [ناگزير و بى اختيار].(عر)

مجبول ـ (چو منصور) مجبور و مخلوق و مطبوع و امر فطرى و خلقتى و مرد بزرگ.

مجتبى ـ (ر) (به ضمّ اوّل و سكون ثانى و فتح ثالث و كسر رابع) برگزيننده و اختيار كننده و (با فتح و الف ثالث) برگزيده و امتياز داده شده و بالخصوص لقب مشهور حضرت حسن ابن على ابن ابى طالب(عليهم السلام) است.(عر)

مُجتَثّ ـ (ر) از بيخ بركنده شده و در اصطلاح عروضى، موافق آنچه در «بحر» اشاره نموديم، نام يكى از بحرهاى 19گانه شعر است كه به نوشته بعضى از اهل فن، اصل آن «مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَعَلاتُ» بوده و بيشتر مسدّس استعمال كرده و بر وزن «مُستَفعِلُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن» آرند و در وجه اين تسميه گويند كه از اجتثاث به معنى از بيخ بركندن است و مسدّس اين بحر را از بحر خفيف اخذ كرده و برآورده اند زيراكه اركان هر دو متّحد و در ترتيب مختلفند كه در اينجا مُستَفعِلُن بر هر دو فاعِلاتُن مقدّم بوده و در آنجا در ميان آن دو مى باشد:

«ز دور نيست ميسّر نظر به روى تو ما را *** چه دولتى است تعالى الله از قد تو قبا را».

مجد ـ (ر.ف) و هم لقب حكيم سنايى است [حكيم ابوالمجد مجدود بن آدم سنايى غزنوى، شاعر بزرگ قرن 6 هجرى كه نخست به مدح شاهان غزنوى مشغول بود اما در پى تغيير حالش در سفر حج به تصوّف و زهد گراييد و در غزنه گوشه عزلت گزيد. از مهم ترين آثار او است: حديقة الحقيقه; سيرالعباد الى المعاد; طريق التحقيق; كارنامه بلخ].

مجدالدين ـ لقب مشهور محمد ابن يعقوب صاحب كتاب قاموس اللغة كه به ابوطاهر مكنّى و نسبش به ابوبكر موصول و در اصل از قصبه كازرون فيروزآباد بوده و تا 7سالگى قرآن مجيد را حفظ نموده، پس در شيراز و بغداد و بلاد شرقيّه هنديّه و مصر و يمن و شامات سياحت ها كرده و در معقول و منقول بالغ درجه اعلى گرديده و در 1414 ميلادى ـ مطابق 817 هجرى ـ در 80سالگى درگذشت و صحيح مسلم را، كه يكى از صحاح ستّه اهل سنت است، در ظرف سه روز در نزد ناصرالدين ابوعبدالله محمد ابن جهبل به طريق ضبط و اتقان خواند و اخذ نمود، چنانچه خودش گويد:

«قرأت بحمدالله جامع مسلم *** بجوف دمشق الشام جوفاً لاسلام

على ناصرالدين الامام ابن جهبل *** بحضرة حفّاظ مشاهير اعلام

و تمّ بتوفيق الاله و فضله *** قرأته ضبط فى ثلاثة أيّام».

مجديّه ـ عنوان يكى از فرق نقشبنديّه [به «نقش بند» رجوع شود] و مخفّف مجيديّه [به «ليرا» رجوع شود] هم هست.

مجذور ـ (چو منصور) مقطوع و بريده شده و رجوع به «جذر» و «قوّه» هم نمايند.(عر)

مجرا ـ (چو خرما) اطاعت كرده شده و جارى شده و (چو صحرا) محل جريان آب و غيره و به هر دو معنى، رسم خط غالبى آن با ياى حطى به عوض الف آخر است ليكن وزن همان است و با الف خوانده مى شود.(عر)

مجرّب ـ هر چيز آزموده و امتحان شده و هم يكى از نام هاى شير درنده است و (به كسر راء) مردم دنياديده و كارآزموده است.(عر)

مجرّد ـ (ر) تنها و عارى از زوايد و كنايه از معنى محض و خالص و مرد زن نكرده و زن شوهر نرفته و در معنى اصطلاحى آن و لفظ مزيد، رجوع به نمايش سيّم از نگارش اوّل آيين سيّم مقدّمه نمايند و به پارسى «وارسته» [گويند].(عر)

مجرگ ـ (چو پلنگ) كار بى مزد و بى اجرت و با زور و ستم

صفحه 86 - جلد چهارم

و كار همچنانى را امر فرمودن.

مَجَرَّه--->كاه كشان.(عر)

مجرى ـ (چو هندى) صندوقچه معروف و هم ظرفى است كه عطّاران و داروفروشان متاع و داروهاى خود را در آن گذارند و به عربى، (چو پشتى) اجرا كننده و (چو خرما) اجرا شده.

مجريط ـ (ل) رجوع به «مادريد» نمايند.

مجس ـ (چو قمر) دواخانه و جاى دواسازى اطبّا.

مجسط ـ (چو شكست) به نوشته برهان[ر.ض]، نام حكيمى بوده پارسى نژاد كه كتاب مجسطى بدو منسوب است و آن، نام كتابى است مر مغان [زرتشتيان] و آتش پرستان را در دين آتش پرستى كه تأليف همان حكيم است و لفظ مجسطى نام كتابى ديگر نيز هست از اقليدس، حكيم يونانى، در فن رياضى و در فرهنگ انجمن آرا [ر.ض ]فرمايد: اين خطا است زيراكه مجسطى از حكيم بطلميوس است نه از اقليدس و توضيح اجمالى اين مدعا موافق نوشته بعضى از فضلاى عصر، آنكه مجسطى (به كسر ميم و جيم) اكبر و اعظم تمام كتب مؤلّفه در فن هيئت است و آن از تأليفات بطلميوس قَلوذى و اصل و اساس ساير كتب مؤلّفه در اين علم بوده و همه آنها خوشه چين خرمن وى هستند و تمامى قواعدى كه بهواسطه آنها اوضاع علوى و سفلى را ثابت و محقق توان نمود در آن مذكور است و آن در اصل به زبان يونانى و نام اصلى يونانى آن «ماتى ماتيكى سينتاقسيس» بوده، يعنى تركيب رياضى و حنين ابن اسحاق[پزشك و مترجم قرن 3هـ] به امر مأمون عباسى ترجمه اش نموده و در نزد حكماى عرب به اسم مجسطى كه به معنى اكبر و اعظم است، مشتهر گرديد. سپس حجاج ابن يوسف كوفى و ثابت ابن قره حرانى[مترجمان اوايل خلافت عباسى ]به اصلاح و تلخيص آن پرداخته، بعد از چندى خواجه نصيرالدين طوسى[قرن 7هـ] كتاب مجسطى را محرّر فرمودند و فضل ابن حاتم تبريزى [رياضى دان قرن 3هـ] كتاب مزبور را شرح نموده و محمد ابن جابر [منجّم قرن 3هـ] مختصرش گردانيد و نسخه اصلى يونانى اين كتاب مدت ها مجهول مى بود ولذا همان ترجمه عربى را اهالى فرنگ به زبان لاتينى ترجمه كرده و آن را تجريف المجسطى كه نام عربى آن بوده و الماجست نام نهادند و بعد از چندى همان نسخه اصلى يونانى آن را نيز به دست آوردند و رجوع به «هيئت» هم شود.

مجسطى گشاى ـ كسى كه مطالب كتاب مجسطى[ر.م] را فهميده و حل نمايد و بالخصوص لقب خواجه نصيرالدين طوسى[قرن 7هـ] است.

مجسّم ـ (چو معلّم) هريك از آحاد فرقه مجسّمه[ر.م ]است و (با فتح سين) هر چيز بزرگ شده و جسم شده و بيشتر در چيزهايى اطلاق نمايند كه در اصل از قبيل اعراض بوده، پس در واقع يا ظاهر نظر مانند اجسام اصليّه محسوس باشد.(عر)

مجسّمه ـ (به فتح سين) مجسّم (با فتح آن) [ر.م] الاّ اينكه در مؤنث استعمال نمايند و بالخصوص آنچه از سنگ و معادن و فلزات به صورت انسانى يا حيوانى ساخته باشند و (به كسر سين) عنوان مشهور طايفه اى است از يهود و فرقه قليلى از اهل سنّت كه خداى تعالى را جسم دانسته و صاحب اعضا و جوارحش پندارند و اهل ملامسه و مصالحه و معانقه اش دانند و بعضى به حلول وى هم معتقد هستند و ايشان را مشبّهه نيز گويند. و ايشان از براى خدا مكان ثابت كرده و گويند هر چيز را كه مكان نبود معدوم بود و گفته اند كه خدا بر عرش نشسته و داراى نزول و حركت بوده و پاى بر كرسى نهاده و شب جمعه به آسمان اول مى آيد. بالجمله، اين گونه خرافات در ميان برخى از حنابله معروف است.(تَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا)(اسراء، 43) و ازآن رو كه بسيار سخيف و بديهى البطلان است، حاجت به ذكر معايب آن ندارد و مقصود از نقل چند كلمه از خرافات ايشان، آن است كه به مقايسه اين گونه موهومات قدر حقايق دينيّه خود را كه از منبع علوم احكام پيشوايان دين مأخوذ گرديده بدانى، (الْحَمْدُ للّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلاَ أَنْ هَدَانَا اللّهُ)(اعراف، 43).

مجعّد ـ (چو مسلّط) موى سر كه كوتاه باشد و يا پيچ اندرپيچ باشد و به پارسى «چنگله» و «غَف» و «كرس»

صفحه 87 - جلد چهارم

و «كرسه» و «كورس» و «كلاله» و «كلالك» و «گلاله» و «گلالك» [گويند].(عر)

مَجَك ـ بر وزن و معنى مچك.

مُجگان ـ بر وزن و معنى مژگان.

مجلس ـ (ر.ف) و به پارسى «انجمن» و «اَرسَن» [گويند].(عر)

مجلس افروز ـ شمع و چراغ و شراب انگورى و نغمه اى است از موسيقى و كنايه از ياران مهوش و جانان دلكش هم هست.

مجم ـ (چو قمر) سينه.

مجمر ـ (چو دلبر و دختر) عود و هرآنچه نباتات خوش عطر در آن سوخته و خانه را دود و دخان نمايند و (چو معلّم) كسى كه موى سر خود را در پشت سر گره زده و نگذارد كه پايين رود و (چو مسلّط) جايى كه سنگ هاى ريزه در آن اندازند.(عر)

مِجمَرِ آتش ـ آفتاب و آتشدان.

مِجمَرِ نقره پوش ـ دنيا و عالم.

مجمره ـ بر وزن و معنى مجمر، با زيادتى هاء در آخر و هم در اصطلاح نجومى، نام يكى از صور 48گانه فلكى است كه در «برج» اشاره نموديم و آن از هفت كوكب مركّب و عودسوزى را ماند كه شعله زده باشد.

مجمره آتش ـ آفتاب و آتشدان.

مجمره نقره پوش ـ دنيا و روزگار.

مجمع ـ (ر.ف) [محل گرد آمدن; توده; انبار; كتاب و مجموعه].(عر)

مجمع البحرين ـ علاوه بر معنى لغوى تركيبى خود، نام كتابى است مشهور به ترتيب لغت كه به جهت حل غرايب قرآنيّه و مشكلات اخباريّه بدين اسم مسمّى گرديده [مجمع البحرين و مطلع النيّرين تأليف فخرالدين محمد طريحى، قرآن پژوه و محدّث شيعى قرن 10هـ] و در اصطلاح بعضى از ارباب جغرافيا، به مناسبت معنى لغوى تركيبى، خصوص مجمع و ملتقاى بحر روم [درياى مديترانه] و بحر فارس است، اوّلى از طرف مغرب و دوّيمى از سمت مشرق و در تاريخ بحيره[ر.ض ]از بزرگان اين فن نقل كرده كه در جزيره مجمع البحرين ميلى[مناره اى ]ساخته اند به بلندى صد گز كه بر سر آن غُرابى[كلاغى] است و اين ميل در شب، نيكو روشن شود و چون اهالى آنجا را مهمانى رسد، آن غراب فرياد كند. پس اهالى تهيه سامان مهمانى كنند.

مجن ـ (چو قمر) پسر.

مجنح ـ (چو دختر) رجوع به «گل خوش نظر» شود.(عر)

مجنده ـ (چو طَبَرزه) پسر.

مجنّس ـ (چو مسلّط) رجوع به «جناس» شود و هم اسمى است كه از يك طرف عربى و از طرف ديگر تركى باشد.(عر)

مجنون ـ (ر.ف) و رجوع به «ليلى» هم شود.(عر)

مجوّز ـ (چو مسلّط) هر چيز مباح و حلال و اذن داده شده و (چو معلّم) هر چيزى كه سبب جواز و حلالى چيزى ديگر باشد و شخص جايز كننده را نيز گويند.(عر)

مُجَوَّزه ـ (ل) به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، عمامه اى است اسطوانى شكل كه قديماً پادشاهان دولت علّيّه [عثمانى] در ايّام عاديّه و رسميّه مى پيچيدند و نخست امتياز آن از طرف سلطان سليمان قانونى [دهمين پادشاه عثمانى در قرن 10 هـ] به يك نفر عربى كه در تيراندازى مهارت تامه داشته، عنايت شده، پس امتياز مخصوص كسانى كه در تعليم خانه ينگى چرى ها [بخشى از سپاه عثمانى ]ممتاز بودند، گرديده و عاقبت در ميان بعضى پاشاها [رتبه اى از مراتب كشورى و لشكرى] نيز معمول گرديد.

مجوس ـ (چو عمود) امتى است كه به پارسى به «گبر» موسوم بوده و زن كردن مادر و دختر و خواهر و عمه و خاله و تمامى محارم را روا شمرده و اباحه اين عادت منحوسه را به حضرت آدم ابوالبشر(عليه السلام) و حضرت شيث(عليه السلام) نسبت دهند و احمد رفعت[ر.ض] گويد: نام مذهبى است كه در هند و چين و بعضى از نواحى تركستان [آسياى مركزى ]معمول و اهالى آن به مجوس موسوم مى باشند و مظنون آن است كه از فرق صابئيّه[به «صاب» رجوع شود ]باشند كه نخست از آذربايجان و پاره اى

صفحه 88 - جلد چهارم

نواحى ديگر ايران در چين انتشار يافته و در زمان دارا[ر.م ]به دستيارى زردشت نيز در چين به نام بودا و لامه و ساير اسامى مختلفه به رنگ هاى گوناگون به بروز آمده و در هر ولايتى به قالبى افتاده و به چندين شعبه منشعب گرديدند و پيوسته در آتشگده ها آتش سوزانده و هر صبح به جهت تعظيم و تقديس شمس، پاره اى اذكار و اوراد خوانده و گويند كه ارواح بعد از مردن از هفت در كه هريكى به يكى از معادن منسوب بوده و در تحت حكومت يكى از سيّارات است، گذشته و بر شمس كه مقرّ سعدا است، واصل شوند، و اين است كه پاپاس هاى [روحانيان] ايشان در ياد گرفتن قواعد نجوم و هيئت جدى وافر به كار برند و بعضى از عقايد فرق مجوسى اخيراً به فرق ظاهره از مسلمين نيز از قبيل قرامطه[ر.م] و باطنيّه و اسماعيليّه و بابكيّه و محمّريّه [به«بابك» و «اسماعيليّه» رجوع شود ]و مانند ايشان سرايت كرده است و رجوع به «بودا» و «زردشت» هم نمايند و به «موى گوش» هم رجوع شود.(عر)

مجوّف ـ (چو مسلّط) هر چيز تهى ميان.(عر)

مُجّه ـ بر وزن و معنى مچّه.

مجهّز ـ (چو معلّم) رجوع به «مجاهز» شود.(عر)

مجهّزِ ارواح; مجهّزِ كان; مجهّزِ معدن---> مجاهز.

مجهول ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى آن و «معلوم»، رجوع به دستور ششم از نگارش دويّم از آيين سيّم مقدّمه نمايند.(عر)

مجهول مطلق--->وحدت وجود.

مجهول النّسب ـ (ر.ف) و به پارسى «اشوغ» و «آشوغ» [گويند]. (عر)

مجهوليّه--->عجارده.

مجيد ـ (ر) بزرگ و عظيم و بالخصوص از اسماء حسناى الهى است.(عر)

مجيدى; مجيديّه ـ (ر) رجوع به «ليرا» نمايند.

آيين ششم

(در حرف ميم [كلمن] با جيم پارسى)

مچ ـ (چو دل و بد) مچيدن [ر.م] و امر و فاعل از آن.

مچاچنگ ـ (چو دماوند) چيزى است كه از چرم و غيره، مانند آلت تناسلى ساخته و زنان پرشهوت به كارش برده و آتش سوزان شهوت را بدان فرو نشانند و آن را «جيزجنگ» و «جيزخنگ» هم [گويند].

مَچَرگ ـ بر وزن و معنى مجرگ.

مچفس ـ (چو سمند) نهى از چفسيدن[چسبيدن].

مچك ـ (چو قمر) مرجمك[ر.م] و يا بادام تلخ كوهى، خصوصاً آنچه بريانش كرده و در شورباها اندازند و يا در غذاهاى دوايى به كار برند.

مچلگا ـ (ل) عهد و پيمان گرفتن.

مَچوقان ـ (چو عموجان) به فرموده مخزن[ر.ض]، نام يكى از ادويه جديده است كه نصارى [مسيحيان] آن را از بلدى مچوقاننام از بلاد آمريك آرند و آن بيخ نباتى است سفيدرنگ شبيه به فاشرا[ر.م] و نبات آن كثيرالاصول، شاخه هاى آن مفروش بر زمين و برگ آن مدوّر و در آن رگ هاى بسيار و ثمر آن شبيه به گشنيز و در خوشه اى، مانند خوشه تاجريزى[ر.م] و در وسط تابستان در تموز مى رسد و بيخ آن سطبر سفيد، مانند بيخ فاشرا و بعضى آن را بيخ فاشرا دانسته و چنين نيست زيراكه آن با حدّت است و در اين حدّتى نيست و در پزشگى نامه[ر.ض] فرمايد: مچوكان (كه همان مچوقان است) كه به فرانسه «مشوكان» گويند، ريشه نباتى است كه در مكزيك مى رويد و در خواص مسهله چندان مطمئن نيست و اغلب محتمل الاثر است و لهذا امروز استعمال آن را در طب ترك كرده اند.

مَچوكان--->مچوقان.

مچّه ـ (چو جثّه) كه بعضاً با جيم ابجدى هم استعمال كرده و «موجه» و «موچه» و «تملول» و «برغست» نيز گفته و به عربى «قُنابَرى» و «غملول» نامند، گياهى است زردگل كه به چاروايان دهند و يا تره اى است بهارى و تيز طعم كه پخته تازه اش را خورده و خشكيده اش را به چاروا دهند و يا گياهى است بهارى و خودرو و خوردنى و شبيه به

صفحه 89 - جلد چهارم

اسبناخ[اسفناج] و اندك تلخ و تند و قريب به شِبرى[يك وجب] و ساقش باريك و گلش سفيد و ريزه و تخمش در غلاف و به قدر نخودى و در هر غلافى چهار عدد و بسيار شبيه به خردل است و بيشتر در ميان زراعت و كنار جوى آب رويد و در آش ها داخل كنند.

مچّه با; مچّهوا ـ آش مچّه[ر.م].

مچيدن ـ (چو رَسيدن و دِريدن) ديدن و برماسيدن[ر.م] و به ناز و غمزه خراميدن و غصب نمودن و حق ديگرى را با زور و تعدى اخذ كردن.

آيين هفتم

(در حرف ميم [كلمن] با حاى حطّى)

محّ ـ (چو حقّ) كهنه شدن و جامه كهنه و (چو مُدّ) خالص و زبده و زرده تخم مرغ يا توى آن، هرچه هست.(عر)

محاجم ـ (چو مساجد) دواى مخلّصه [ر.م].

مُحاسب ـ (ر.ف)[حساب كننده].(عر)

مُحاسبه ـ (ر.ف) [شمار كردن; دقت در حساب].(عر)

محاصره ـ (ر.ف) [گرداگرد گرفتن و محصور كردن].(عر)

مُحاضره ـ (ر) زانوبه زانو نشستن، خصوصاً با سلطان و مغالبه كردن و روبه رو ستيزه نمودن و اسب دوانى و تيراندازى كردن دو كس با يكديگر و حاضرجواب شدن و جواب فورى دادن و در اصطلاح، علمى و ملكه اى است كه به دستيارى آن، كلمات مخصوصه و يا معانى معيّنه كلمات ديگران را در محل مناسب خود آنها كه مطابق مقتضاى حال باشد، ذكر و ايراد نمايند و فايده اش آن است كه در نقل كلام غير و تطبيق آن به مقتضاى مقام به غلط و خطا نيفتد، به خلاف علم معانى كه تطبيق كلام خود است نه ديگران با مقتضاى حال و اقتضاى مقام. و در فن محاضره كتاب هاى بى شمار از اجلّه مأثور است، خصوصاً ربيع الابرار زمخشرى و اغانى ابوالفرج اصفهانى كه در غايت لطافت و زيبايى و مشهور آفاق است و رجوع به «محاوره» هم نمايند.(عر)

محاط ـ (چو شمار) هر چيزى كه با چيزى ديگر احاطه شده و در ميان آن واقع باشد.(عر)

محاق ـ (چو چنار و كَنار و خمار) شب آخر ماه و يا سه شب آخرين آن و يا مختفى بودن ماه است از انظار ما، كه نه صبح نمايان شده و نه شام پديدار گردد و رجوع به «خسوف» هم شود.(عر)

محال ـ (چو كَنار) حذاقت و مهارت و حدّت نظر و قدرت تصرّف در امور، و بدين معنى ميم آن زايد و در اصل، اجوف و از «حول» اشتقاق يافته و (چو خمار) چيزى كه از همه جهت فاسد باشد و هرآنچه از جاده حق منحرفش نموده باشند و كلامى كه از تحت قانون خارج باشد و مجازاً در هر امر باطل و ممتنع و غير ممكن استعمال نمايند كه به پارسى «ناباى» و «نابايست» و «نابايسته» و «ترفند» و «تروند» و «تركند»[گويند] و اشتقاق اين معنى نيز مثل سابق است و (چو بقّال) محيل و مكار و شيطان و (چو چنار) هلاك و اهلاك و عذاب و عقاب و مخاصمه و جدال و شدّت و قوّت و قدرت و عداوت و مكر و حيله و سخن چينى و امرى را با تدبير و مكر و حيله به عمل آوردن و بدين دو معنى آخرى، ميم آن اصلى و صحيح الحروف و از «محل» مشتق شده و (چو كَنار با تشديد آخر) جمع محلّ ـ به معنى مكان ـ است و همين است كه در مورد صوبه و ناحيه و ولايت و نظاير آنها استعمال نمايند، همچو: محال عراق و محال آذربايجان و مانند آنها و بدين معنى هم ميم آن زايد و در اصل از «حلل» اشتقال يافته و مضاعف است.(عر)

محالات ـ جمع محال به هر معنى كه باشد و در اصطلاح علمى به نوشته بعضى، عبارت از علم مذاهب است، يعنى معرفت كمّيّت طرق مذاهب بنى آدم و كيفيّت عقايد و اختلافات ايشان و فايده اش آنكه از تفصيل عقايد و اديان باخبر شده و فضيلت ملّت محمدى(صلى الله عليه وآله) را بر غير آن مكشوف دارند تا سرّ (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ)(آل عمران، 110) به ظهور پيوسته و در دين خود راسخ شده و بصيرتشان در اتّباع حق زياد گردد.

محاوره ـ (ر) مجاوبه و گفتوگو كردن دو كس با هم و مراجعه در كلام و در اصطلاح، علمى است معروف و عبارت است از معرفت مواقع كلام و بدايع حديث يا

صفحه 90 - جلد چهارم

طبقات اقوام، موشّح به لطايف و نكات و امثال و ابيات، و بعضى، اين فن را «علم محاضره» گويند و رجوع بدانجا هم شود. و ازآن رو كه اين فن بس عالى و عهده دار قسمت عمده اصول و آداب انسانيّت و مردمى است، ذكر اجمالى پاره اى فصول آن را زينت بخش اوراق مى نماييم:

بدان ـ ايّدك الله ـ كه امتياز نوع انسانى جز به فضيلت نطق و مزيّت بيان نيست، چنان كه گفته اند: «لولا اللسان ما الانسان الاّ صورة ممثّلة أو بهيمة مهملة» و مراتب آن در فصاحت و بلاغت بى نهايت مى باشد و در بسيط زمين از صنايع ارباب هنر و بدايع استادان دانش پرور هيچ يادگارى پايدارتر از سخن نبوده و هيچ تذكره و اثرى پاينده تر از نتايج افكار نباشد، پس صواب آن است كه متكلّم هر چند تواند در تهذيب و تحسين كلام خود، كه در حقيقت ميزان عقل و نمايش دانش است، كوشيده و سخن سنجيده و پسنديده گويد و چندى از آداب عمده آن را در ضمن ده ماده مذكور مى داريم:

1. كذب و ناحق كه سهل است، بسيارى از راست هاى دروغ نما و از كلمات حق و راست را هم كه بالاخره مؤدّى بر ندامت و وبال بوده و منتهى بر تضييع جان و مال باشد و سخن مقبول نيفتاده و اسباب وهن و ذلّت فراهم آيد، بر زبان نراند. از ابوالمعالى نقل است كه شبى در گنجه در خدمت امير ابوالسوار[از پادشاهان ارّان در كشور آذربايجان و ارمنستان در قرن 5هـ] بودم و از عجايب هر ولايتى سخن مى رانديم. در آن اثنا من گفتم: در حوالى جرجان [گرگان] چشمه اى است كه در آن كرمى است استركنام و اگر كسى آب آن را برداشته و پاى بيرون نهد، آن آب تلخ شود. پس امير با ديگران مشغول مكالمه شده و من به فراست دريافتم كه وى اين سخن را بر كم خردى من حمل كرده، پس قاصد از گنجه به جرجان فرستاده و بعد از چهار ماه شهادت نامه علما و اعيان و تمامى عدول [عادلان و راست گويان ]جرجان را پيش امير بردم. امير تبسم كرده و گفت: دانم كه از چون تويى دروغ نيايد ليكن چرا راستى بايد گفت كه چهارماه روزگار برده و در فهمانيدن راستى آن و قبولانيدن آن شهادت نامه اقليمى به اقليمى ديگر فرستاده شود؟

2. در جايى كه ادا كردن يك معنى به چندين عبارت ممكن باشد، مقصود خود را به صورتى تأديه نمايد كه خالى از مفسده باشد. گويند هارون الرشيد شبى در خواب ديد كه همه دندان هاى او فرو ريخته. پس، از اين معنى ترسيده و جماعت وزرا و ندما را طلبيده و خواستار تعبير آن گرديد. در جواب متفقاً گفتند كه تمامى اقارب خليفه پيش از وى بميرند. هارون از سخن ايشان رنجيده و از پيش خود رانده و دو تن از معبّران را احضار فرمود. يكى از ايشان هم مانند وزرا جواب داده و ديگرى گفت: «بشارت كه عمر خليفه از همه خويشاوندانش درازتر باشد». هارون بسيار خوشدل شده و به خلعتى فاخرش بنواخت، با آنكه در حقيقت ميان اين تعبير با تعبير سابق فرقى نبود.

3. الفاظى را كه متضمّن قبحى باشد، بر زبان نرانده و احتراز از آنها را واجب داند، چنان كه روزى مأمون از مكتب آمده بود. پدرش، هارون، از وى پرسيد كه: چه مى خوانى؟ پاسخ داد: «باب جمع». هارون گفت: «جمع مسواك چيست؟» مأمون از لفظ مساويك كه علاوه بر جمع مسواك، جمع سوء مضاف به كاف خطاب هم بود، يعنى بدى هاى تو، عدول كرده و گفت: «ضدّ محاسنك يا اميرالمؤمنين». هارون را پسنديده آمد و با وجود اينكه فرزندان بزرگ تر از او داشت، وليعهد خودش گردانيد. و نقل است كه هارون به كاتب خود گفت: «أنت كتبت هذا». كاتب گفت: «لا و ايّد الله اميرالمؤمنين». هارون بهواسطه زيادتى «واو» خلعتش داد به خلاف قضيه عمر كه روزى از اعرابى پرسيد: «عطيّه ات رسيده يا نه»؟ اعرابى گفت: «لا رحمك الله». عمر گفت: «چنين نگو بلكه بگو لا و رحمك الله». و صاحب ابن عبّاد [وزير آل بويه در قرن 4هـ] از يكى پرسيد كه: «فلان كار را كردى يا نه»؟ جواب داد: «لا اطال الله بقاك» صاحب فرمود: «فرّق بين روحك و جسدك و قل لا و اطال الله بقاك».

4. ملاحظه كند كه در خطابات كنائيّه و يا صريحه او اگر كسى به مثل آن جواب دهد بدش نيايد و ندامتش

صفحه 91 - جلد چهارم

نكند، چنان كه گويند: در عهد امير خلاف[از خاندان صفارى در قرن 4هـ ]كه حاكم خراسان بود، جوانى بود نيشابورى كه از همه جهت ماننده او بوده و هيچ كس ميان ايشان فرق نكردى. روزى امير از او پرسيد كه: «مادر تو به رسم مشاطّگى [آرايشگرى] يا خريدوفروش هرگز به خانه هاى بزرگان رفتى»؟ جواب داد كه: «مادرم هرگز از خانه بيرون نرفتى اما پدرم در باغ هاى بزرگان به نشاندن درختان و آب دادن بستان بسيار رفتى». امير از سؤال خود بسيار منفعل شده و پيوسته به غائله ندامت گرفتار بود.

5. اگر بزرگى او را به فضيلتى تحسين كرده و بر فقدان آن تأسّف نمايد، وى بدان نازش و افتخار نكرده و عذر آن را به وجهى خواهد كه فوت آن بر خاطر آن بزرگ آسان گردد. گويند هارون حُسن خط اسماعيل صبيح را آرزو كرد. اسماعيل گفت: «اگر خوبى خط از فضايل و كرامت بودى، سزاوارترين مردمان بدان، حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)مى بود و چون آن حضرت از اين صناعت بى قسمت بود، بايد كه خليفه از نقصان آن تأسّف ننمايد». هارون را پسنده افتاد و خلعتش داد.

6. اگر بزرگى با او سخن گويد، به غير او ملتفت نشود كه التفات به غير در آن وقت متضمّن دو فساد است، يكى آنكه آن بزرگ توهّم نمايد كه در سخنان او خطايى واقع شده و از آن متغيّر گردد، و ديگرى آنكه توهّم نمايد كه به سخنانش اعتنا نشده و ازاين رو در غضب آيد.

7. مناسبت زمان و مكان و اشخاص و مانند آنها را مرعى دارد كه هر سخن را به هر كس نتوان گفت و در هر جا به زبان نتوان آورد و در هر زمان تكلّم بدان نتوان نمود، مثلاً پيش گدا سخن مناسب اغنيا نگويد و از همه كس توقع مطالب سياسى ننمايد و در ايام جشن و سرور و مجالس خير و سور حكايتى مناسب عزا نراند و در محافل انس و وفاق، ذكر وحشت و افتراق نكند و در مجالس عزا مزاح و ملعبه و سخنان خنده آور را كناره گذارد كه همه اينها فال بد و تطيُّر و در نزد عقلا مذموم است. نقل است كه مأمون عباسى با ندما خلوتى كرده و مشغول مباحثه بود. كسائى [ابوالحسن على بن حمزه از ائمّه قرائت ]اذن خواسته و آمده و نشسته و به طريق اعتذار گفت: «و أىّ نعيم لا يكدّره الدهر»؟ مأمون منقبض [گرفته] شده و گفت: «اضاع العمر فى الادب و لم يتأدّب». و بالجمله از تكلّم با الفاظى كه سامع با آنها تطيّر [فال بد گرفتن] نمايد، احتراز كند.

8. از سخنان لاف و گزاف اجتناب ورزيده و خود را به هزل و مزاح منسوب ننمايد كه با فروتنان سبب جسارت ايشان بوده و با بزرگان جهت حقد و عداوت ايشان گردد.

9. از تهمت و افترا كناره جسته و در عيب جويى كسان مبالغه ننمايد و پيوسته نيكوگوى و نيك محضر باشد تا پيش همه محبوب و مقبول افتد.

10. پيش از سؤال سخن نراند و اگر كسى حكايتى پيش آرد، بگذارد كه وى آن سخن را به اتمام رساند و اگر اطلاعش به همان حكايت بيشتر باشد و يا تقريرش خوش تر، بدان اشاره نكند كه صاحب سخن خجل گردد و آنچه از ديگران پرسند، او جواب نگويد و به سخنان سرّى و پوشيده ديگران گوش ندهد و با جهّال و اراذل مناظره نكند كه در اين حال جراحتى بر دلش افتد كه مرهم نپذيرد و تا سخن را مجال نيابد شروع ننمايد، چه هنگام ملال اگر در سخن خود سحر حلال [كنايه از شعر و كلام فصيح و مأخوذ است از حديث «إنَّ مِن البيانِ لَسِحراً»] نمايد، همه عين محال به نظر آيد:

«مجال سخن تا نيابى ز پيش *** به بيهوده گفتن مبر قدر خويش»

و از پرگويى اجتناب نمايد و در مجالس با كسى سخن پنهانى نگويد، خصوصاً در مجالس بزرگان كه كينه اش در دل ايشان جا گيرد. و در اثناى سخن با چشم و دست و ابرو اشاره نكند. و حركات و اقوال و احوال ديگران را نقل و حكايت نكند. و سخن حكمت و دقيق را به همه كس نگويد كه بدان سخن ظلم كرده و از اهل هوش مضايقه ننمايد كه بر او جفا نموده. و تا تواند از قانون شرع و عقل تجاوز نكند. و بر مزاج سامع سخن نراند كه فساد آن بسيار و غائله آن به خود او و سامع و ساير مردمان خواهد رسيد. و اگر دو نفر با هم سخن گويند، بى جهت از آن استفسار

صفحه 92 - جلد چهارم

نكند. و از چيزى كه شأن او نيست سؤال نكند. و در نزد بزرگان در دعا و تملّق مبالغه و افراط نكند كه علامت ضعف نفس است. و هرچه را كه خواهد بگويد، اوّل در خاطر خود مقرّر كند. و در حضور بزرگان بسيار دعواى [ادعاى] فضل و دانش نكند و در الزام ايشان نكوشد و از كثرت مجالست ايشان فضول و گستاخ نگردد و مبادرت بر معاشرت ننمايد كه كينه و مؤاخذه بزرگان نيز مانند خودشان بزرگ و سخت بوده و تمهيد عذرخواهى دشوار باشد. و اگر ناچار سخنى مكروه طبع سامع را بر زبان راند، كراهت قلبى خود را هم بفهماند، مثلاً در موقعى كه از خسارت مالى يا جانى وى سخنى به ميان آيد با لفظ «خدا نكرده» و مانند آن مقرون نمايد.(عر)

محتاط ـ (چو سُرخاب) مردم با احتياط است و آن عبارت است از آنكه در هر امرى راه اطمينان را پيش گيرد و هر چيز را محافظت نمايد و در لوازم نگهدارى دين و جان و مال خود بكوشد و به احتمال احتياج و لزوم، به عملى اقدام نمايد بدون اينكه فعلاً احتياجى داشته باشد و اطراف چيزى را احاطه نمايد.(عر)

مُحتَسِب ـ (ر) حساب كننده و ظن و گمان كننده و اجتناب كننده و امتحان كننده علم يا مال ديگران و كسى كه اولاد وى در بزرگى بميرند كه اگر در صغيرى بميرند، او را مفترط گويند و هم كسى را گويند كه كارى را محض به جهت رضاى خدا كرده و ذخيره دينى خود نمايد. و به هر معنى كه باشد، مصدر آن «احتساب» است كه به معنى كردن يكى از كارهاى مزبوره است. و بالجمله به مناسبت همين معنى آخرى است كه شحنه و داروغه را هم محتسب گويند زيراكه قديماً ارتكاب اين امر از هر كس كه بودى، محض به خاطر خدا مى بود.(عر)

محجر ـ (چو عنبر) حرام و اطراف قريه و (چو مجلس و دلبر) عمامه و اطراف قريه و باغ و بستان و اطراف چشم و هرآنچه از روى زنان از اطراف نقاب ظاهر و نمايان باشد و منع و نهى و قدغن و محل منع و نهى و قدغن را هم گويند و از تكيه گاه معروفى كه كنار بام و صفّه و پلكان ها و مانند آنها از چوب و آهن و غيره درست نمايند نيز، كنايه آرند و آن را به پارسى «بزندار» و «پكول» و «پكوك» گويند و همين معنى است كه اهالى ما تحريف داده و «معجر» گويند.(عر)

محجوب ـ (ر) ممنوع و مستور و پوشيده و كنايه از بيمار لاغر و مردم كم بيناتر و با حجاب و عصمت نيز هست و بعضاً بينىِ در و چوب پژاوند و مترس [چوبى كه پسِ در اندازند تا محكم شده و گشوده نگردد] را نيز گويند و مؤنّث آن، محجوبه است.(عر)

محجوبه ـ (ر) مؤنّث محجوب[ر.م] و چوب زيرين چارچوبه در.(عر)

محجوبه احمد ـ همزه آن [كلمه احمد] كه حرف اوّل آن و به منزله چوب زيرين در است كه ساير اجزاى در بر روى آن قوام يافته، چنانچه نظامى در تقدم وجود حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) كه عقل اوّل است، گفته:

«تخته اوّل كه الف نقش بست *** بر در محجوبه احمد نشست».¹

محجور ـ (ر) ممنوع و در اصطلاح فقهى، خصوص كسى را گويند كه در ديانت حقه اسلاميّه از تصرف در اموال خود ممنوع باشد و آن صغير و ديوانه و مفلس و بنده زرخريد و سفيه و مريض است نسبت به وصيّت هايى كه زياده بر ثلث ماملك خود باشد.(عر)

محدّب ـ (چو مسلّط) مردم پشت خميده و هر چيز خمانيده و در اصطلاح هندسه و ارباب هيئت، سطح برآمده بالايى اجسام گرد كروى را گويند، چنانچه سطح درونى تحتانى آنها را كه گرد است، «سطح مقعّر» گويند.(عر)

محدث ـ (چو منكِر) احداث و اختراع كننده و (چو دختر) احداث و اختراع شده و هر چيز نوظهور و تازه برآمده و نام آبى است در تهامه و منزلى است در راه مكه و تاريخ جلالى[ر.م] را نيز «تاريخ محدث» هم گويند، چنانچه در تركيبات «تاريخ» مذكور افتاد و (چو معلّم) خبر دهنده و نقل كننده حديث و (چو مسلّط) خبرْ داده شده و كسى كه از براى او نقل حديث نمايند و هم كسى را گويند كه ظن و

1. مخزن الأسرار، در نعت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم).

صفحه 93 - جلد چهارم

گمان و حدس و تخمين او صحيح و مطابق واقع افتد.¹(عر)

محراب ـ (ر) مردم شجاع و كثيرالحرب و قصر و غرفه و صدر خانه و نمازخانه و نيستان و بيشه و گردن چاروا و دابّه[حيوان; جنبده] و خانه شير درنده و منزل شخصى خود سلطان كه تنها مخصوص خودش بوده و در آنجا از مردم كناره جويد و مسجد و معبد را هم گويند و هم به معنى معروف و آن، موضعى است از مسجد كه امام جماعت در آن ايستد. از اصمعى[لغوى و اديب قرن 2 و 3هجرى و مؤلف كتاب الاشتقاق] نقل شده كه قصر را محراب گفتن به جهت آن است كه محراب لغتاً اشرف و مقدم ترين مجالس است و به همين جهت طرف مقدّم مسجد را هم كه موضع امام است، محراب گويند و ابن انبارى[فقيه و نحوى قرن 6هجرى و مؤلّف الاعراب فى حل الاعراف] نقل است كه محراب مسجد را بدين اسم موسوم داشتن به جهت اين است كه امام جماعت در آنجا منفرد بوده و از مردمان دورى گزيند و ظاهر آن است كه چون در آنجا امام با شيطان طرف محاربه بوده و يا با نفس خود در سر محاربه است كه حضور قلب آورده و دل خود را از غير خدا فارغ نمايد، بدين اسم (محراب) اختصاص يافته كه مجازاً به معنى حربگاه و محل حرب استعمال شده.(عر)

محرابِ جمشيد ـ آتش و آفتاب و جام جهان نما[به «كيخسرو» رجوع شود].

محرابِ زردشت ـ آتش.

محرابِ شِكَربوره ـ سنبوسه قندى[ر.م].

محرّر ـ (چو مسلّط) آزاد كرده شده و فرزندى كه پدرش از براى خدمت مسجد و اطاعت خدايش معيّن كرده باشد و مطلبى كه خالص و منقّح بوده و مجرّد از حشو و زوايد باشد و نامه و كتابى كه از عيب و غلط پاك شده و سقط و حروف آن را اصلاح كرده باشند و (بر وزن معلّم) فاعل و مرتكب اين امور را گويند و اينكه در اصطلاح اهالى ما در معنى كاتب و نويسنده استعمال كنند مأخذى ندارد. بلى، دور نيست كه به مناسبت يكى از دو معنى آخرى در اين معنى مجازاً استعمال كرده باشند.(عر)

محرّران ـ جمع محرّر[ر.م].

محرّرانِ چرخ; محرّرانِ سپهر; محرّرانِ فلك ـ كواكب، خصوصاً سيّارات، چنانچه در بعض كتب لغت نوشته اند ليكن معنى، مناسبتى ندارد و شايد به مناسبت معنى سيّمى لفظ محرّر كه مذكور افتاد و يا معنى اوّلى مزبور آن بوده باشد زيراكه كواكب عموماً جامد و از قيد تكليف آزادند و يا آنكه شب و روز در راه حضرت معبود حقيقى عابد و ساجد هستند:

«همه هستند سرگردان چو پرگار *** پديدآرنده خود را طلبكار»²

ليكن هر دو بعيد است و دور نيست كه لفظ محرران در اين استعمالات، جمع محرز (با زاى دويّمى هوّز) باشد كه به عربى، به معنى حافظ و نگهبان است كه هريك از كواكب به منزله پاسبان فلك هستند.

محرز ـ (چو دختر) حيازت شده و به دست آورده شده و حفظ شده و مالى كه در حِرز و موضعى محكمش گذارده و از براى وقت ضرورتش نگه داشته باشند و بعضاً مطلب همچنانى را هم گويند و (چو منكِر) فاعل از اين امور و مرتكب آنها.(عر)

محرزان ـ جمع محرز[ر.م].

محرزانِ چرخ; محرزانِ سپهر; محرزانِ فلك ـ كواكب، خصوصاً سيّارات چنانچه در «محرّر» مذكور افتاد.

محرّف ـ (چو مسلّط) تغيير داده شده، خصوصاً كلمه و كلامى كه حروف و كلمات آنها را تغيير داده باشند و اين چنين فعل را «تحريف» گويند.(عر)

محرقه ـ (ر) در اصطلاح طبى، تبى است صفراوى كه ماده آن تعفّن داخل عروق است و ازاين رو پيوسته در بدن بوده و هرگز از آن جدا نشود و به فاصله يك روز شدّت كرده و تنگى نفس نياورده و سرخى كمى آورده و مفرط نباشد، و

1. آنچه مؤلّف مى گويند، معنى لغوى محدَّث است ولى در اصطلاح متكلمين، به كسى مى گويند كه فرشته با او سخن بگويد و لذا در اصول كافى بابى تحت اين عنوان آمده است.
2. خسرو و شيرين نظامى، در استدلال نظر و توفيق شناخت.

صفحه 94 - جلد چهارم

اما «مُطبِقه» به نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، تبى است كه باز نگذارد و در شرح اسباب[ر.ض] گويد: حُمّاى[تب ]دَمَوى لازم [دائمى] است كه از غليان و سخونت[گرمى ]خون، حادث و به ضد علامات مذكوره مقرون و به يونانى، به «سونوخس» موسوم است كه دلالت بر دوام دارد.(عر)

محرّك ـ (چو معلّم) كسى كه شخصى را بر امرى وادار نمايد، خصوصاً در افعال شر و هم به معنى حركت دهنده، خصوصاً طبيعت فلك اطلس[به «عرش» رجوع شود] كه به نوشته ارباب هيئت قديم بطلميوسى، حركت دهنده تمامى افلاك است.(عر)

محرم ـ (چو منكر) حرام كننده و كسى كه لباس احرام پوشد و كسى كه در حريم و حمايت تو باشد و كسى كه در مقام سلم و آشتى باشد و كسى كه وارد حرم مكه شود و كسى كه از هشت ماه ديگر خارج شده و به چهار ماه رجب و ذى قعده و ذى حجّه و محرّم كه اَشهُر حُرُمند، داخل شود و (چو مسلّط) نرمه بينى و تازيانه تازه و پوست دباغت نشده و هر فعل ممنوع و حرام و نام شهر اوّل از ماه هاى عربى است كه جهاد در آن از عهد جاهليّت حرام بوده و در آن اوان، آن را «موجب» و «مؤتمر» مى گفته اند و (چو عنبر) حرام و كسانى كه زناشويى ايشان نسبت به يكديگر حرام است، خواه بهواسطه اصليّه باشد، مانند آبا و اولاد و اعمام و اَخوال[دايى ها] و اخوه و اولاد اخوه و يا به جهت رضاع و شيرخوردن باشد، مثل پدر و مادر رضاعى و يا عم و عمه و خال و خاله و نظاير آنها كه از رضاع باشند و يا به جهت قرابت عرضيّه، مثل مادر زن و دختر زن مدخوله و مانند آنها و يا به مناسبت اسباب ديگر كه در علم فقه مذكور است.(عر)

محروت; محروث ـ (چو منصور) بيخ درخت انگدان[ر.م].

محسوس ـ (چو منصور) هرآنچه با يكى از حواس پنج گانه درك شده و بيشتر در مدركات حس بصر اطلاق نمايند، يعنى ديدنى ها و به پارسى «استرسا»[گويند].(عر)

مَحَسيا ـ به نوشته ناسخ التواريخ[ر.ض]، يكى از انبياى بنى اسرائيل است كه در 4823 هبوطى ظهور فرموده و بنى اسرائيل را از معاصى و ملاهى باز داشته و به طرف خدا دعوت نموده و از خرابى بيت المقدّس و غلبه بختنصّر [ر.م] تهديد كرده و ايشان را بر شريعت موسى(عليه السلام)مى گماشت و آن طاغيان، سخن او را نشنيده و عاقبت كيفر اعمال خود را ديدند و لفظ محسيا در لغت عبرى به معنى شفقت كرده خدا است.

محشر ـ (چو منزل و عنبر) حشر و محل حشر است و آن عبارت از جلاى وطن كردن و برخاستن و مبعوث شدن و از مكانى به مكانى ديگر نقل نمودن و مردم را به يك جا جمع كردن[است] و اين چنين شده ها را محشور گويند.(عر)

محشور ـ (چو منصور) رجوع به «محشر» شود.(عر)

محصور ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى نجومى آن، رجوع به «مضغوط» نمايند.(عر)

محض ـ (ر) هر چيز خالص كه چيزى مخلوط آن نباشد كه به پارسى «تاه» و «نويم» گويند.(عر)

محضر ـ (ر) سجلّ [ر.م] و محل حضور و قوم حاضرين و مكتوبى كه در يكى از وقايع نوشته شده و شاهدهاى آن واقعه آخر آن را نوشته و صحّت آن را تصديق كرده باشند كه در زبان اهالى ما «شهادت نامه» و «صورت مجلس» گويند.(عر)

محق ـ (به ضمّ اوّل و كسر ثانى و تشديد آخر) كسى كه در قول و فعل خود ذى حق بوده و احقاق حق نمايد و (بر وزن سخت) ناقص شدن و خير و بركت رفتن و محو و نابود بودن و هلاك كردن.(عر)

محك ـ (چو شكم) به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، سنگى است سياه ثقيل الوزن و بعضى اغبر مايل به سفيدى نيز باشد و چون بخار دهان متواتراً بدان رسد، طعم زعفران از آن ظاهر گردد و چون آن را بر اعضا بمالند، چرك را زايل گرداند و بعضى مردم از آن سنگ پا ترتيب دهند و چون طلا را بر آن بمالند به طورى كه خطى از آن بر آن ظاهر گردد، نيكى و بدى و خالص و مغشوش آن از لون آن ظاهر گردد، به شرحى كه در «طلا» مذكور افتاد.

محكِ زرِ ايمان ـ حجرالاسود.

محك زرّين ـ حجرالاسود و سنگ محك [ر.م].

صفحه 95 - جلد چهارم

محكم ـ (ر.ف) كه به پارسى «استوار» و «استوان»[گويند]
و در اصطلاح، كلامى است كه از نسخ يا تخصيص يا هر
دو سلامت باشد و يا كلامى است كه نظم و اسلوب آن صحيح بوده و خالى از عيب و خلل باشد و يا كلام واضح الدلاله است كه معنى مقصود از آن در نزد هر كسى كه به معانى مفردات لغت و اسلوب نحو و صرف آشنا باشد، واضح و روشن گردد و يا كلامى است كه در معنى آن اصلاً احتمال و اشتباه نبوده و زياده بر يك معنى را
احتمال نداشته باشد و به هر معنى كه باشد، «متشابه»، ضد آن است.(عر)

محكمه ـ (چو زَلزَله) معروف [جاى حكم كردن قاضى; جاى معاينه و معالجه بيماران و محل حكيمى] و (به ضمّ اوّل و فتح ثانى و رابع و كسر و تشديد ثالث = مُحَكِّمَه) به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، فرقه خوارج را گويند و يكى از 73 فرقه امت مرحومه كه درباره حضرت على(عليه السلام) و ساير اصحاب كرام جسارت هاى بسيار كرده و مرتكب كبيره را كافر دانسته و هر شخص عادل را قابل امامت دانند.(عر)

محل ـ (به تشديد آخر و فتح اوّل و ثانى) معروف است و معنى اصطلاح فلسفى آن در «مقولات عشره» خواهد آمد و (به ضمّ اوّل و كسر ثانى) حلال كننده و كسى كه از احرام خارج شود و كسى كه از حرم به خارج آن كه حِلّ گويند، بيرون رود و كسى كه از اَشهُر حُرُم كه چهار ماه محرّم و رجب و ذى قعده و ذى حجّه است، خارج شده و به شهرهاى ديگر داخل شود و كسى كه ديگرى را به مكانى حلول داده و نازل نمايد.(عر)

محلاّ ـ (چو معمّا) آراسته و پيراسته و زينت داده شد.(عر)

محلاّت ـ جمع محله و هم نام يكى از بلاد مشهور عراق عجم كه در ميان قم و كاشان و گلپايگان واقع و بر دو محله مشتمل مى باشد كه به مسافت يك ميل از يكديگر دور و آب و همه چيزش موفور و باغاتش بسيار و هوايش سازگار و محله عليا در دامنه كوه واقع و سفلى در دشت اتفاق افتاده و موافق نوشته بستان السياحة[ر.ض]، چهل سال است (كه در زمان ما در حوالى 130 سال مى باشد) كه نشيمن سادات اسماعيلى بوده و بدين جهت بسيار معمور است.(عر)

محلب ـ (چو منكِر) ناصر و مددكار و (چو دلبر)
ظرفى است كه در آن شير دوشند و (چو عنبر) عسل و
مكان دوشيدن و هم نام درختى است و ظاهر برهان[ر.ض] آن
است كه بدين معنى پارسى و بر وزن دلبر است و هم
گويد كه آن درخت خوش بوى به مانند سندلى [به
«سندل» رجوع شود ]و شبيه به درخت بيد و در نهاوند از چوب آن دسته تازيانه سازند تا دست را خوش بوى گرداند.(عر)

محلل ـ (چو مسلّط) هر امر حلال و (چو معلّم) حلال كننده و هرآنچه غذا را به تحليل داده و به هضم برد و در اصطلاح دينى، عنوان شوهر دويّمين زن است كه بايد بعد از طلاق سيّمىِ شوهر اوّل بدو تزوّج نمايد كه بدون آن ديگر تزوّج او به شوهر اوّل حرام بوده و حلال كننده آن همين شوهر ثانى است كه بعد از مردن و يا طلاق دادن او باز به شوهر اوّل حلال است و اين مطلب در حقيقت تأديب بزرگى است در حق شوهر اوّل كه طلاقى را كه با قطع نظر از دواعى خارجيّه بسيار مذموم و مكروه طبع شارع است، عادت نكرده و بلكه بدين وسيله كه اگر سيّمين دفعه هم طلاق دهد، زن كه عرض و ناموس او است از دست رفته و نصيب اجانب خواهد شد، آن شيوه منحوسه را متروك دارد و در اصطلاح ديگر، نام اسب سيّمين مسابقه و اسب دوانى است كه اگر به غير خود سبقت گيرد، گرو و وثيقه را ببرد و اگر عقب ماند، چيزى ندهد.(عر)

محلّه ـ (ر.ف) كه عبارت از مكان و منزل است و در اصطلاح جغرافيايى، عبارت از يك قسمت شهر است كه هر شهر را به چندين قسمت كرده و هريكى را «محلّه» گويند و آن را به پارسى «كوى» و «برزن» و «برزين»[گويند] و هم به نوشته مراصد[ر.ض]، نام چند موضع است در ديار مصر و اشهر از همه شهركى است مابين قاهره و دمياط كه مردمانش عرب و شافعى مذهبند.(عر)

محمّد ـ (ر) ستوده و پسنديده و بالخصوص نام نامى و

صفحه 96 - جلد چهارم

اسم گرامى فرزند دلبند «عبدالله ابن عبدالمطلب ابن هاشم ابن عبدمناف ابن قصى ابن كلاب ابن مرّة ابن كعب ابن لوى ابن غالب ابن فهر ابن مالك ابن نضر ابن كنعان ابن خزيمة ابن مدركة ابن الياس ابن مضر ابن نزار ابن معد ابن عدنان». وى نبى آخرالزمان و رسول مطلق انس و جان و قطب دايره وجود و مدار و مركز عالم شهود و علاوه بر رسالت و عزم، داراى مقام مقدّس خاتميّت هم كه فوق المقامات است، بوده و والده معظّمه اش آمنه كريمه وهب ابن عبدمناف و از هيچ يك از والد ماجد و والده ماجده آن حضرت فرزندى ديگر غير از آن وجود مقدّس ذكوراً و اناثاً به وجود نيامده و در 6164 خلقتى ـ مطابق 570 ميلادى ـ يا در 6163 هبوطى ـ مطابق 578 ميلادى ـ در شب 12 يا 17 ماه ربيع الاوّل ـ مطابق 27 يا 28 نيسان ماه رومى و 17 دى ماه فرس، كه 55 روز از واقعه فيل گذشته بوده، به قدم ميمنت شيَم[خوش يمن]، زينت بخش صفحه عالم و شرف افزاى نژاد آدم گرديده و به وجود آمد و در همان شب بت ها سرنگون افتاده و آثار انطفا [خاموشى ]در آتشگده ها به ظهور آمد و آتشگده فارس كه از هزار سال قبل از آن طرف پرستش بوده، خاموش گرديده و چهارده كنگره طاق كسرى ريخته و قصرى كه بر روى دجله ساخته بود، منهدم گرديده و درياچه ساوه كه پرستشگاه بوده، خشكيده و رودخانه ساوه كه سال ها خشك بود، جارى شده و شهاب بسيارى كه مردم از ديدن آن خائف بودند، در آسمان ظهور يافته. پس قريش در نزد وليد ابن مغيره كه عم ابوجهل و از فصحا و حكماى عرب بود، شرح حال نمودند. وى گفت كه اين، علامت قيامت باشد و اگرنه حادثه اى واقع شده، و از آن سوى چون يوسف يهود كه در مكه سكونت داشت، اين آثار بديد، گفت: چنين خوانده ام كه شب ولادت حضرت پيغمبر آخرالزمان اين شگفتى ها پديدار گردد. بامداد به مجلس قريش آمده و فحص همى كرد تا بدانست مولودى در ايشان به وجود آمده و چون آن حضرت را ديده و نشان خاتم در كتف مباركش مشاهده نمود، فريادى برآورده و مدهوش افتاد. و والد ماجد آن حضرت پيش از ولادت او وفات يافته و والده معظّمه اش هم در شش سالگى او بدرود جهان گفته و از پدر و مادر يتيم مانده و در تحت كفالت جدّ امجد خود، عبدالمطلب، و عم بزرگوار خود، ابوطالب، زيسته و در هشت سالگى جدّ معظّمش هم ترك حيات فرمود و در 12سالگى و 24 يا 25سالگى دو مرتبه در خدمت عم محترم، مسافرت شام فرموده و در اثناى هر دو سفر سعادت اثر كرامات بسيار و معجزات بى شمار به ظهور پيوسته و بعد از مراجعت از سفر دويّمى جناب خديجه بنت خويلد را تزويج نموده و موافق نوشته بعضى از مورّخين عثمانى، چهار پسر قاسم و عبدالله و طيّب و طاهر نام و چهار دختر فاطمه و زينب و رقيّه و ام كلثوم نام از آن مخدّره به وجود آمده و يك پسر ابراهيمنام هم از كنيزى ماريهنام متولّد گرديد و بعد از آنكه چهل سال از ايّام عمر مباركش گذشت، مظهر وحى الهى گرديده و تا شش ماه در عالم رؤيا مخاطب به خطابات رحمانيّه مى بود. پس در جبل حرا به منصب جليل سلطنت حقّه ابديّه رسالت مبعوث گرديده و اوّل كسى كه اذعان به رسالتش نمود، حضرت على(عليه السلام) و از زنان، جناب خديجه بوده، پس تا چهار سال ديگر به نهانى تبليغ احكام الهيّه فرموده، سپس به منطوقه (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ) (حجر، 94) مأمور به تبليغ علنى بوده و ازاين رو تمامى اهالى مكه و رؤساى قبايل تا آنجا كه مى توانستند، در آزار و اذيّت و توهينات آن معدن وحى الهى فروگذارى نكردند و با اين همه، به همه گونه فضاحت و شناعت تحمّل فرموده و با كمال حلم و مدارا گذرانده و در اندك مدتى با اين همه شواغل قلبى و آن همه غزوات فوق العاده مستغرِق وقت، اساس ديانت حقّه را به طورى مستحكم نموده و تمامى مواد و فصول نامحصور آن را به نوعى گوشزد عالميان فرمود كه افهام عقلا در آن حيران و اوهام فلاسفه و حكما در آن دشت بى پايان مات و سرگردان است:

«فيك يا اعجوبة الكو *** ن غدا الفكر كليلا

أنت حيّرت ذوى اللّبّ *** وبلبلت العقولا»

و در اثبات مدعاى خود معجزات بسيار و خارق عادات بى شمار به ظهور آورده و از همه جهت اتمام

صفحه 97 - جلد چهارم

حجّت فرموده و بهانه و عذرى براى منكرين نگذاشته و بهتر از همه قرآن مجيد مى باشد كه معجزه باقيه آن حضرت بوده و به مرور دهور و كرور شهور در هر زمان و هر مكان و نزد هر كس و پيش چشم همگان باقى و محسوس مى باشد: (فَأْتُوا بِسُورَة مِنْ مِثْلِهِ)(بقره، 13). و در بسط زايد اين مدعا، رجوع به «قرآن» نمايند و علاوه بر همه اينها حسن اطوار و اخلاق آن بزرگوار همدست همه معجزات فوق الغايه بوده و در اندك زمانى بدان وسيله تمامى دل ها را ربوده و قلوب عالميان را تسخير نموده و صلاى نبوّتش عالم گير گرديد:

«كريم السّجايا جميل الشّيم *** نبى البرايا شفيع الامم

شفيع الورى خواجه بعث و نشر *** امام الورى صدر ديوان حشر

امام رسل پيشواى سبيل *** امين خدا مهبط جبرئيل

كليمى كه چرخ فلك طور اوست *** همه نورها پرتو نور اوست

شفيعٌ مطاعٌ نبىٌّ كريم *** قسيمٌ جسيمٌ وسيمٌ بسيم

يتيمى كه ناكرده قرآن درست *** كتب خانه هفت ملت بشست

چو عزمش برآهخت شمشير بيم *** به معجز ميان قمر زد دو نيم

چو صيتش در افواه دنيا فتاد *** تزلزل در ايوان كسرى فتاد»¹

حشرنا الله تعالى مع احبّته فى زمرته.(عر)

مُحَمَّره ـ (ر.ف) كه يكى از بلاد خوزستان و بندر انگريز[انگليس] و نفوس آن در حوالى ده هزار است [امروزه خرّمشهر ناميده مى شود].(عر)

محموده ـ (چو منصوره) ستوده و پسنديده الاّ اينكه در مؤنّث استعمال نمايند و هم به فرموده پزشگى نامه[ر.ض]، ماده صمغ سقزى يكى از نباتات است كه به فرانسه «اِسكامونه» و به لاتينى «اِسكامونيوم» و به يونانى «سقمونيا» و «اِسكامونيا» و «اِسكامونيون» گويند و اين عصير [شيره ]منجمد را بدين طريق اخذ مى كنند كه شكاف هاى چند بر ريشه اين نبات وارد آورده و عصير مترشّح را در قطعه صدفى جمع كرده و در آفتاب مى خشكانند و بدين جهت است كه آن را «سقمونياى صدفى» مى نامند و در تجارت، چند قسم سقمونيا به نام «سقمونياى حلب» و «سقمونياى ازمير» و «سقمونياى طرابوزان» متداول و هريكى با ديگرى متفاوت مى باشد و در «س ق» از برهان[ر.ض] هم گويد: سقمونيا كه به عربى «محموده» گويند، عصاره اى است بسيار تلخ و مسهل صفرا و در بحرالجواهر[ر.ض] گويد: محموده، سقمونيا است و آن شير نباتى است شبيه به لبلاب گياه پيچك و در «س ق» از تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض] فرمايند: سقمونيا كه نام يونانى محموده است، شير نباتى است كه در كوهستان ها و زمين هاى سنگلاخ روييده و پُرشير و شبيه به لبلاب و شاخه هاى بسيار از يك ساق روييده به قدر سه چهار ذرعى و مفروش بر زمين بوده و گاه است كه در بعض امكنه راست نيز ايستاده باشد و بر ظاهر آن رطوبتى است چسبنده و طريق اخذ شيرِ آن، آن است كه هنگام رسيدگى، اطراف بيخ آن را خالى نموده و برگ هاى گردكان [گردو] بر دور آن مفروش مى كنند و بيخ آن را شق مى نمايند تا شير آن در آن برگ ها جمع شود; پس صبر مى كنند تا منجمد گردد و برمى دارند و يا آنكه بيخ آن را مى سوزانند تا رطوبت آن برآمده و در آن اوراق [برگ ها ]جمع شود و بهترين آن انطاكى و يا جرمغانى آن است كه از انطاكيّه[در تركيه] و جرمغان[در ابيورد در تركمنستان ]آرند و در قطرالمحيط[ر.ض] هم گويد: سقمونيا معرّب سكمونياى يونانى و عبارت از نباتى است كه از درون آن رطوبتى چسبنده آورده و مى خشكانند و آن رطوبت را هم به نام اصلى خود، «سقمونيا» گويند. بارى، مقصود از اين تفصيل و نقل كلمات اهل فن، آن است كه محموده به هيچ وجه دخل به ماهودانه ندارد، چنانچه بعضى توهّم كرده. در برهان[ر.ض] گويد: ماهودانه كه به عربى «حب الملوك» و

1. بوستان سعدى، در نيايش خداوند، فى نعت سيدالمرسلين(صلى الله عليه وآله وسلم).

صفحه 98 - جلد چهارم

«فلفل الخواص» گويند، ميوه درخت شباب و يا خود آن است كه برگش مانند ماهى كوچك و ميوه اش شبيه به فندق است و در مخزن[ر.ض] فرمايد: ماهودانه اسم فارسى است به معنى قائم بالذات، يعنى در اسهال به تنهايى بى معاونت دوايى ديگر كافى و آن نباتى است شيردار كه ساق آن به قدر ذرعى و به سطبرى انگشتى و برگ هاى ساق آن دراز شبيه به برگ بادام و برگ هاى شعبه هاى آن ريزه مايل به تدوير شبيه به برگ زراوند طويل [ر.م] و گل آن زرد و ثمر آن در غلافى مخروط و در جوف آن سه دانه متفرّق از هم و هريك در غلافى ديگر و دانه آن از دانه كرشنه[ر.م ]بزرگ تر و منبت آن بلاد هند و عراق است.(عر)

مُحمّريّه--->اسماعيليّه.

محن ـ (چو سخت) زدن و امتحان كردن و هر چيز نرم و (چو شكم) جمع محنت است.(عر)

محنت ـ (چو دلبر) زدن و امتحان كردن و شدت و بليّه و مصيبتى كه انسان را بدان امتحان كنند و به پارسى «بتيار» و «بتياره» و «جگر» و «كفا» و «رنج» و «آورنگ» [گويند].(عر)

محو ـ (ر.ف) كه نيست و نابود و معدوم الاثر بودن و نمودن و كنايه از بخشيدن گناهان هم هست كه به پارسى «كشت» و «گشت»[گويند] و سواد [سياهى] روى ماه را هم گويند و در اصطلاح صوفيّه، بى خودى و بى هوش شدن است، به خلاف «صحو» كه هشيار شدن است و آن را «هوش واژَن» هم گويند و آن حالتى است ميان خواب و بيدارى كه سالك را در آن حال، فيض از عوالم عاليه عايد مى شود و به عالم معنى وصول يابد و بعضى از مغيّبات را مشاهده كند و اين معنى به اختيار او نيست بلكه موقوف به نزول فيض ربانى است و آن را «كشف» و «مشاهده» هم گويند.(عر)

محور ـ (چو دلبر) تيرى كه چرخ دولاب بر آن مى گردد و در معنى اصطلاح رياضى آن، رجوع به «كره» نمايند.(عر)

محوّطه ـ (ر.ف) و آن قطعه اى است از زمين كه دور و گرداگرد آن ديوار و حصار باشد.(عر)

محيط ـ (ر) علاوه بر معنى لغوى معروف خود كه «گرد» و «چنبر»[هم گويند]، در اصطلاح هندسه، سطحى يا خطى است منحنى و مسدود و بى زاويه كه جميع نقاط آن نسبت به يك نقطه درونى وسطى آن كه «مركز» گويند، از هر طرف به يك فاصله باشد، چنانچه در ترجمه «كره» و «دايره» اشاره نموديم و در اصطلاح بعضى از ارباب حساب قديم، موافق آنچه در جدول «عدد» اشاره نموديم، نام مرتبه سيزدهمين اعداد است كه درجه اوّل طبقه ترليون است و در اصطلاح جغرافيايى، قسمتى بزرگ از آب شور است كه بيشترِ روى كره زمين را فرو گرفته
باشد و آن را «اوقيانوس» و «درياى محيط» هم گويند،
مثل محيطى كه ميانه امريكا و آسيا است و مانند محيط اتلانتيك[اطلس] كه ميانه غربى اوروپا و افريقا و شرقى امريكاى جنوبى و شمالى است و مانند اوقيانوس هندى كه ميانه شرقى افريقا و جنوبى آسيا و شمالى اوستراليا و غربى آن واقع است و مثل اوقيانوس شمالى كه در شمال اوروپا و آسيا و امريكا است و اوقيانوس جنوبى كه در جنوب افريقا و امريكا و اوستراليا است و در غياث اللغات[ر.ض ]گويد: اقيانوس، دريايى است در مقابل ساير درياها كه بلاد اقصاى ملك مغرب [مراكش] در ساحل آن منتهى گردد و جزاير خالدات [جزاير قنارى]
در اين دريا است و نور آفتاب در آنجا كمتر رسد و روشنايى آن در وقت نصف النهار مثل صبح صادق بود; اين است كه آن را «بحر ظلمات» نيز گويند و باقى در
همه وقت شب است و طول آن 1336 فرسخ است. بارى، اين همه به خلاف دريا است كه به عربى «بحر» گويند زيراكه آن قسمتى بزرگ از آب شور است كه كمتر از اوقيانوس است، مثل بحر متوسّط و بحر روم [هر دو يعنى درياى مديترانه ]كه ميانه اوروپا و افريقا است واكثر درياها جزو اقيانوس يا متّصل بر آنند مگر بحر خزر و بحر اورال كه در قطعه آسيا واقع و از اقيانوس منفصلند. و
اما درياچه كه به عربى «بحيره» گويند، قطعه اى از آب شيرين ايستاده است كه زمين در جميع جهات بدان احاطه دارد و اَجَمه نيز از اين قبيل است ليكن كوچك تر از بحيره

صفحه 99 - جلد چهارم

است و معروف به «بركه» است. و پاره اى اصطلاحات ديگر كه در اين مقام داير است، از قبيل خليج و بوغاز[تنگه] و نهر و ترعه [كانال]، هريكى در محل ترتيبى خود مذكور است.(عر)

محيل ـ (ر.ف) و به پارسى «چاپلوس» و «چالپوس» و «كربز» و «گربز» و «شاوور» و «تبند» گويند.(عر)

محيى ـ (چو دريا) حيات و زندگانى و (چو پشتى) احيا و زنده كننده.(عر)

محيى الدين ـ ابن عربى; به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، لقب مشهور شيخ امام محقّق رئيس اجلّه عرفا و صوفيّه و قُدوه فرقه وحدت وجوديّه[ر.م]، محمد ابن على ابن احمد يا محمد عربى مغربى طائى حاتمى اندلسى است كه به ابوعبدالله مكنّى و به عنوان شيخ الاكبر مشهور بوده و در 1165 ميلادى ـ مطابق 560 هجرى ـ در شب 27 رمضان در مرسيّه تولّد يافته و در 1240 ميلادى ـ مطابق 638 هجرى ـ در شام بدرود جهان گفته و در صالحيّه مدفون گرديد و در تمامى فنون، خصوصاً ادبيات و اشعار و تصوّف، سرآمد دهر و مصدّق محقّقين بوده و زياد بر پانصد مجلّد از تأليفات او در اثر و قسمت عمده آنها داير بر تصوّف بوده و از همه دقيق تر و مشهورتر فصوص الحكم و فتوحات مكّيّه مى باشد و در يكى از كتاب هاى خود گويد كه اكثر مصنّفات او از قبيل مكاشفه و اثر الهامات اثناى خواب است و طريقت تصوّف او به يك واسطه به شيخ عبدالقادر گيلانى پيوندد.

آيين هشتم

(در حرف ميم [كلمن] با خاى ثخذ)

مخ ـ (چو بد) آتش و زنبور و گم شده و نابود بوده و برطرف گرديده و لگام سنگينى كه بر سر اسب و استر سركش زنند و هم به معنى مخيدن [ر.م] و امر و فاعل از آن و نهى از آن و گويا در اصل «نه مَخ» يا «مَمَخ» بوده كه حرف نهى را انداخته اند و (چو رخ) زنبور و لگام مذكور و ديوك[موريانه] و چوب خوارك و درخت خرما و (چو مُدّ) به عربى، صاف و خالص و مغز استخوان و رجوع به «مغز» شود.

مخا ـ (چو دعا) به نوشته آيينه جهان نما [ر.ض]، نام
يكى از بلاد مشهوره يمن كه در كنار بحر احمر واقع
و آبوهوايش بالنسبه معتدل و نافع و قهوه آن
ممتاز و شهرتى دارد و در آنجا سنگ عقيق ممتاز صاف و رقيق با تمامى الوان آن يافت مى شود و در بستان السياحة[ر.ض] گويد كه اين شهر از بندرهاى يمن و
از توابع صنعا و در هفت منزلى آن و مردمانش عموماً عرب و زيدى مذهب و ملايم الطبع و اكثر به شغل تجارت مشغولند.

مُخابره ـ خبر دادن دو كس به يكديگر، خصوصاً آنچه به طريق تلگراف باشد و مزارعه را هم گويند و آن بناى زراعت كردن دو كس است با يكديگر و در اصطلاح دينى، معامله كردن مالك زمين است با ديگرى بر همان زمين بر حصّه معيّنه از عايدات آن كه آن ديگرى، آن زمين را زراعت كرده و منافع آن را به قرارى كه با مالك معيّن كرده اند، تقسيم نمايند.(عر)

مُخاصمه ـ عداوت كردن دو كس با هم.(عر)

مخاط ـ (چو شمار) خِل و آب بينى.(عر)

مُخاطب ـ (چو عطارِد) خطاب كننده و (چو مبارك) خطاب كرده شده.(عر)

مُخاطَبه ـ خطاب كردن دو كس با هم و زن خطاب كرده شده.

مخاطه ـ (چو شماره) سپستان[ر.م] و يا درخت آن.(عر)

مُخالطت ـ انس گرفتن و آشتى كردن دو كس با هم.(عر)

مخالف ـ (ر) ضد و نقيض و بالخصوص در اهل سنت استعمال نمايند كه ضد مذهب شيعه هستند.(عر)

مخالف مال ـ (به كسر فا) مردم كريم و سخى و باهمت و (به سكون آن) مردم دشمن شكن و غلبه كننده بر اعدا.

مخالفت ـ (ر.ف) و به پارسى «برمخ» و «برمخيدن» [گويند].(عر)

مخبّط ـ (چو مسلّط) گويا مشتق از خباط است و آن دردى است شبيه به جنون و يا از خبط اشتقاق يافته و آن ضرب

صفحه 100 - جلد چهارم

شديد و از بيراهه رفتن و اطوار و حركات غير منتظم و غير طبيعى است، يعنى مردم خبط ديده و يا خباط رسيده ليكن موردى از براى استعمال اين صيغه كه از باب تفعيل است، به نظرم نيامد. بلى، «خَبَطَهُ الشّيطان» و «تَخَبَّطَهُ الشّيطان» استعمال يافته، يعنى شيطان او را زده و آزار و اذيتش رسانيد و اين معنى هم اگرچه با معنى متداولى مخبّط مناسب دارد ليكن اسم مفعول آنها هم مخبوط يا متخبّط است.(عر)

مخت ـ (چو پشت) اميد و اميدوارى.

مختار ـ (ر) برگزيده و پسنديده.(عر)

مختارِ حق ـ كنايه از وجود مقدّس حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) است.

مختصر ـ (ر.ف) و كنايه از مردمان دون همّت و فرومايه هم هست.(عر)

مُختَفى ـ (ر.ف) [نهان و پوشيده].(عر)

مُختَلّ ـ هر چيز عيبناك و خلل دار و درهم شده و به هم برآميخته.(عر)

مختل المشاعر ـ مردم احمق و كم عقل و سفيه كه حواس مدركه او معيوب و خلل دار باشد.(عر)

مختلف ـ (ر.ف) [گوناگون و متفاوت].(عر)

مختلف الاضلاع--->مثلّث.

مختلف الاطوار ـ كسى كه حركات و سكنات او بر يك نظم و نسق نباشد.

مختلف السّاقين--->مثلّث.

مختنق ـ (چو مختلف) اسبى كه سفيدى پيشانى آن تا زير گلويش رسيده باشد و (چو مختصر) تنگنا و در اصطلاح جغرافيايى آن، رجوع به «برزخ» نمايند.(عر)

مختوم ـ (ر) پيمانه صاع [ر.م] و هر چيز ممزوج و به هم آميخته و ختم شده و به نهايت رسيده و مهر كرده شده و هم خاكى است سرخ رنگ كه در تركيبات «گل» مذكور افتاد.(عر)

مختون ـ (ر) ختنه كرده شده.(عر)

مخدّر ـ (چو معلّم) هر چيز ساتر و پوشنده و ضعف آور و سست كننده اعضا و (چو مسلّط) هر چيز پوشيده و بالخصوص زنان باعصمت پرده نشين كه به خارج نروند و به هر معنى كه باشد، جمع آن مخدّرات است.(عر)

مُخدّرات ـ جمع مخدّر [ر.م].(عر)

مخدوش ـ (ر) پوست خراشيده و سوراخ شده و هر چيز معيوب و عيب گرفته شده و عضو خراشيده و سيلى زده شده.(عر)

مِخَدّه ـ بالش و متكاى زير روى و سر و هم آلت آهنين معروف كه زمين را بدان مى شكافند.

مخزان ـ (چو دستان) نام كليسايى است كه به نام بانى خود مسمّى گشته.

مخرّب ـ (چو معلّم) خراب كننده و رجوع به «براهما» هم نمايند.(عر)

مخرج ـ (چو منكِر) خارج كننده و (چو دختر) هر چيز خارج كرده شده و (چو عنبر) محل خروج و به در آمدن هر چيز.(عر)

مخروبه ـ زمين خرابه و ويران شده.(عر)

مخروط ـ (چو منصور) درخت برگ بركنده و چوب تراشيده و خراشيده و صاف شده و خوشه انگور از دانه خالى شده و در اصطلاح هندسه، جسمى است صنوبرى شكل كه از يك دايره و يك سطح صنوبرى كه از همان دايره مرتفع شده و متضايقاً و متدرّجاً رو به كوچكى گذاشته تا آنكه در آخر به يك نقطه منتهى گرديده، تركيب يابد به طورى كه اگر يك خط مستقيم ميانه آن نقطه و محيط دايره اداره شود، به تمامى سطح تماس كند; آن دايره را «قاعده مخروط» و آن نقطه را «رأس مخروط» گويند، و خطى را كه از رأس به مركز قاعده مى رسد «سهم مخروط» و «ارتفاع مخروط» نامند. اگر تمامى سطوح مستويه كه از رأس مخروط و مركز قاعده مى گذرد، مثلّثات متساوى الساقين احداث كند، آن مخروط «قائم» است و اين هم وقتى مى شود كه سهم به قاعده عمود بوده و در آن زاويه قائمه احداث كند والاّ مخروط «مايل» است، و هركدام كه باشد، آن را «مخروط تام» گويند و اگر آن را به موازات قاعده قطع نماييم، آن پارچه را كه طرف قاعده است «مخروط ناقص» گفته و پارچه ديگر را «مخروط

صفحه 101 - جلد چهارم

صغير» خوانيم كه آن هم در خودى خود مخروط تام است. و هريك از اينها هم يا قائم است يا مايل و مخفى نماند كه مخروط مزبور را با تمامى اقسام آن «مستدير» گويند. و اما مخروط مضلّع جسمى است كه آن را يك سطح ذواضلاع مستقيمه و چند مثلّثات مساوى به عده اضلاع قاعده احاطه نموده باشد به وضعى كه اين اضلاع كلاً بهواسطه سطح مثلّثات مزبوره متضايقاً به يك نقطه كه رأس مخروط است، منتهى شوند. هرگاه اين مثلّث ها همه متساوى الساقين باشند، مخروط مضلّع قائم و الاّ مايل است و اصطلاحات مزبوره را در اين شكل نيك تصوّر توان نمود:

چنانچه «س ب ج» مخروط مستدير تام قائم و «س» رأس آن و «ب ج» قاعده آن و «ا» مركز و «س ا» سهم مخروط و يا ارتفاع آن است كه در مركز «ا» زاويه قائمه اى احداث كرده و ازاين رو به «قائم» متّصف بوده و تام بودن آن واضح است كه از قاعده «ب ج» تا يك نقطه متضايقاً منتهى شده كه نقطه «س» است و اما «س ج م» مخروط مستدير تام مايل است كه «س» حرف رأس و «ج م» قاعده و «ل» مركز و «س ل» سهم يا ارتفاع است كه در مركز «ل» زاويه حادّه و منفرجه احداث نموده و بدين جهت متّصف به «مايل» گرديده، و اما تام بودن آن بازهم واضح است كه از قاعده «م ج» تا نقطه «س» متدرّجاً منتهى شده و اما «ه و ب ج» مخروط مستدير ناقص قائم است كه «ف» رأس آن و «ب ج» قاعده آن و «ا» مركز آن و «ف ا» سهم آن است كه در مركز زاويه قائمه احداث كرده و به همين جهت به «قائم» موسوم شده، و اما ناقص بودن آن هم واضح است كه از قاعده «ب ج» متضايقاً مرتفع شده ليكن به نقطه منتهى نشده و در خط «ه و» به نهايت رسيده و به دستور مذكور «ه و ج م» و «ح و ب ج» و «ح و م ج» مخروط مستدير ناقص مايل هستند كه اوّلى مايل التحت و دويّمى مايل الفوق و سيّمى مايل الطرفين و در اوّلى «ف» حرف رأس و «م ج» قاعده و «ل» مركز و «ف ل» سهم است كه در مركز «ل» زاويه حادّه و منفرجه احداث نموده، و در دويّمى «ن» حرف رأس و «ب ج» قاعده و «ا» مركز و «ن ا» سهم است كه در مركز زاويه اش قائمه است ليكن در طرف فوق در نقطه «ن» حادّه و منفرجه است، و در سيّمى «ن» حرف رأس و «م ج» قاعده و «ل» مركز و «ن ل» سهم است كه در هريك از مركز «ل» و حرف رأس «ن» زاويه حادّه و منفرجه احداث نموده است، و اما «س ه و» مخروط مستدير صغير تام قائم است كه «س» حرف رأس و «ه و» قاعده و «ف» مركز و «س ف» سهم است كه در مركز زاويه قائمه اى احداث كرده و «س ح و» مخروط صغير مستدير تام مايل است كه «س» حرف رأس و «ح و» قاعده و «ن» مركز و «س ن» سهم است كه در مركز زاويه حادّه و منفرجه احداث نموده، و اما تصوير اين مراتب در مخروط مضلّع بعد از بيانات مزبوره، واضح و روشن گردد. همين قدر كه دايره تحتانى آن را كه قاعده است، مضلّع و چندين پهلودار بايد تصوّر نمود، بعد از آن سطح صنوبرى مستدير كه بر همان قاعده احاطه كرده، اگر تا يك نقطه منتهى شود، تام باشد و الاّ ناقص و تصوّر قائم و مايل و صغير و غيره به دستور مذكور است.(عر)

مخروط مستدير تام قائم; مخروط مستدير تام مايل; مخروط مستدير صغير قائم; مخروط مستدير صغير مايل; مخروط مستدير ناقص قائم; مخروط مستدير ناقص مايل; مخروط مضلّع تام قائم; مخروط مضلّع تام مايل; مخروط مضلّع صغير قائم; مخروط مضلّع صغير مايل; مخروط مضلّع ناقص قائم; مخروط مضلّع ناقص مايل--->مخروط.

مخره ـ (ل) به زبان تونى، ترجمه «مى خورَد» است و رجوع به «گى» نمايند.

مخزن ـ (ر.ف)[گنجينه و انبارخانه].(عر)

صفحه 102 - جلد چهارم

مخزون ـ (ر.ف) [در خزانه نهاده شده].(عر)

مخستان ـ (چو گلستان) نخلستان.

مُخسِنوس ـ نام حكيمى بوده يونانى دانشمند و بسيار عاقل.

مخشوش ـ (چو منصور) مدخول و شترى كه در استخوان بينى آن چوب داخل كرده باشند و بيشتر در مواردى استعمال نمايند كه به معنى مغشوش است و گويا همان است، كه تحريف يافته.(عر)

مخك ـ (چو شكم) دوايى است حارّ معروف; رجوع به «قرنفل» نمايند.

مخلاّ ـ (چو معمّا) خالى كرده شده و طعامى است كه از بادمجان پزند.(عر)

مخلب ـ (چو دلبر) چنگال.(عر)

مخلج; مخلچ ـ (چو عنبر) گياهى است كه خوردن آن چاروا را مست كند.

مخلص ـ (چو منكِر) صاحب اخلاص كه تمامى افعال و حركات وى خالص از غرض و ريا و تزوير باشد و (چو عنبر) خلاص شدن و رها شدن و زمان آن و مكان آن و در اصطلاح عروضى، بيتى است كه بحر شعر از قصيده و قطعه و غيره بدان تمام شود و نام و عنوان مشهور شاعر در آن مذكور گردد و مطلق شعر آخرى بحر را هم گويند و آن را «شريطه» نيز گفته و به پارسى «ستايشگاه» نامند.(عر)

مخلّصه ـ در «ال» از برهان[ر.ض] گويد: الوج نوعى از مخلّصه و آن نباتى است بسيار خشن و درشت و كبودگل و سياه تخم كه در سنگستان و كوهستان مى رويد و در ماده «محاجم» هم كه نام ديگر مخلّصه است، گويد: بدين نام ناميدن به جهت آن است كه شخصى در اوّل بهار سه روز متوالى يك مثقال از آن با شراب خورده بود و در آخر سال چند مرتبه زهرش دادند و اثر نكرد و چون تفحّص كردند، از اين نبات خورده بود; پس ازاين رو به «مخلّصه» موسوم گرديد و در مخزن[ر.ض] هم فرمايد كه چون از خوردن آن، از موت و سم افعى و هوام ديگر و نكايت[آسيب] آنها خلاص و امان يابند، بدين اسم اختصاص يافته و بنابراين به كسر لام بودن آن مناسب تر است كه اسم فاعل بوده و به معنى «خلاص كننده» باشد، نه به فتح آن كه به معنى «خلاص كرده» است، چنانچه در آنجا تصريح كرده. پس گويد: ماهيّت آن نباتى است مختلف الانواع و به حسب اماكن، مختلف الشكل بوده و تا هفت قسم آن ديده شده و همه آنها با تلخى و گل همه منحنى منكوس [واژگون] و شبيه به حجامت است. پس از صاحب اختيارات بديعى[ر.ض] نقل كرده كه آن سه نوع است، يكى را به شيرازى «كاردبك» و به پارسى «بلبل شامى» و يك نوع آن را «گشنيز كوهى» و نوعى ديگر را «ترياق كوهى» نامند و تخم هر سه مشابه به هم اما در نبات اندك متفاوت هستند و بهترين همه، آن است كه در شبانكاره [در فارس] رويد و از كوهستان آنجا آرند جهت آنكه ترياقيّت آن از همه زيادتر است و در توضيح هفت قسم مذكور شرحى پرداخته كه نقل آن خارج از مقصود كتاب است.(عر)

مخلف ـ (چو منكِر) بچه كبوتر و پسر خردسال خوش صورت.

مخلوط ـ (چو منصور) هر چيز به هم آميخته.(عر)

مخلوق ـ (ق) آفريده شده.(عر)

مخمّس ـ (چو مسلّط) در اصطلاح فقهى، مالى است كه خمس مقرّرى دينى آن را داده باشند و در اصطلاح هندسه، شكل پنج پهلو است كه پنج زاويه داشته باشد.(عر)

مخمصه ـ (چو زَلزَله) گرسنگى بى حد.(عر)

مخمل ـ (چو دختر) در قطر[ر.ض] گويد: نوعى از لباس و جامه و يا خصوص لباسى است كه در آن، خَمل(يعنى وبر) باشد و در «وب» گويد: وبر نسبت به شتر و خرگوش و مانند آنها مثل پشم است نسبت به گوسپند. بنابراين مخمل، لباسى است كه بعضى از تارهاى آن بافته نشده و مثل موى بدن خرگوش و مانند آن بر روى آن خوابيده باشد كه اهالى ما «خواب دار» گويند و مخفى نماند كه بنابراين، اختصاص به لباس معروف مابين ما كه به همين اسم مشهور است، نداشته و ماهوت و مانند آن را نيز كه خواب دار هستند، «مخمل» گفتن صحيح باشد. و به عبارت ديگر، مخمل لباس خَمل دار است و خمل تارهاى نرم و نازك و كوچك تر لباس است كه بر روى آن از خود

صفحه 103 - جلد چهارم

آن غير منسوج مانده و نمى بافند و بنابراين هر لباس خواب دار را «مخمل» گفتن صحيح بوده و اختصاص به لباس مخصوصى كه اكنون به همين اسم مشهور است، ندارد. بلى، از راه غلبه استعمال بدان اختصاص يافته، چنانچه از قطر[ر.ض ]نقل نموديم. بالجمله اينكه به فتح اوّل معروف گرديده، از اغلاط مشهوره است.(عر)

مخمور ـ (چو منصور) پوشيده و مستور و خمير شده و هم كسى است كه خمار مستى داشته باشد.(عر)

مخن ـ (چو قمر) نهى از خنده كردن است، يعنى خنده نكن.

مخنّث ـ (چو مسلّط) دو تا شده و خميده و پشت خم گرديده و ازاين رو كنايه از مردم معيوب معلوم الحال هم نمايند كه به پارسى «هيز» و «بغا» و «كون» و «سابوره» و «غرچه» و «پشت پاى» و «كولنگ» گويند و در بحرالجواهر [ر.ض ]از تهذيب الاسما [يا تاج الاسامى، فرهنگ لغت عربى به فارسى از مؤلفى ناشناس ]نقل كرده كه مخنّث به فتح نون، اشهر و به كسر آن، افصح است و آن، كسى را گويند كه تمامى حركات و سكنات و اقوال و افعال او مانند زنان باشد. پس اگر طبيعى و خلقتى باشد، جاى مذمّت نباشد و اگر از روى تكلّف خود را بدان وادارد، بسيار مذموم است و رجوع به تركيبات «مرد» هم نمايند و در اصطلاح نجومى آن، رجوع به «مذكّر» كه عطارد را گويند، [شود].(عر)

مخنده ـ (چو طَبَرزه) اسم فاعل از مخيدن [ر.م] و هر چيز خزنده و جنبنده، خصوصاً آنچه بر جامه افتد، همچو: كيك و شپش و مانند آنها.

مخيد ـ (چو امير) مخنده[ر.م] و ماضى قريب از مخيدن[ر.م].

مخيدن ـ (چو رَسيدن) خزيدن و لغزيدن و جنبيدن و چسبيدن و به رفتار درآمدن و موى در بدن برخاستن و مستبد و خودرأى بودن و نافرمانى نمودن، خصوصاً پدر و مادر را عاق شدن.

مَخيده ـ (ق) ماضى بعيد و اسم مفعول از مخيدن[ر.م]، خصوصاً فرزند عاق والدين.

مخيز ـ (چو امير) مهميز[ر.م] و نهى از برخاستن.

مَخيض ـ (ق) رجوع به «دوغ» نمايند.(عر)

مَخيط ـ (ق) هر چيز دوخته شده.(عر)

مخيطا ـ (چو مسيحا) سپستان[ر.م].

آيين نهم

(در حرف ميم [كلمن] با دال ابجدى)

مد ـ (چو بد) نام روز ششم ماه هاى شمسى است و رجوع به «جبل جبال» هم نمايند و به عربى، (به ضمّ اوّل و تشديد ثانى) به نوشته مجمع البحرين[ر.ض]، مقدار گنجايش دو كف دست است كه هر دو را گشاده داشته و پر از طعام نمايند و چنانچه در «صاع» اشاره نموديم، مقدار يك ربع صاع است كه معادل 153 مثقال و نيم و يك شانزدهم مثقال صيرفى[ر.م] است و در تمامى اصطلاحات دينيّه كه از مدّ اسمى برده اند، همين مقدار است و در بحرالجواهر[ر.ض ]گويد كه مدّ دو رطل عراقى و يا يك رطل عراقى و ثلث آن است و پرواضح است كه به هر دو تقدير از مقدار اصطلاح دينى مذكور كمتر گردد زيراكه رطل عراقى، موافق آنچه در «رطل» مذكور افتاد، 130درهم است كه معادل 4168 مثقال است. پس دو مقابل آن21136 مثقال بوده و معادل آن و ثلث آن 91 تمام مى باشد. و احمد رفعت[ر.ض] گويد: مدّ نام پيمانه اى است معمول عربستان كه در تركستان [آسياى مركزى] به «موط» موسوم بوده و به حسب بلاد، موافق بحرالجواهر[ر.ض]، مختلف الوزن و اخيراً در مقدار وزن 260 درهم استعمال نمايند. بلى، تنها مدّى كه معمول عراق است، معادل 173 درهم بوده و منّ هم عبارت از آن است و مخفى نماند كه 260 درهم را كه معيار آخرى مدّ قرار داده، همان دو رطلى است كه قبلاً از بعضى بلاد نقل كرده.

بارى، مدّ (بر وزن حقّ) كشيدن و زياده بودن و نمودن است و در اصطلاح جغرافيايى، بالخصوص زيادتى آب دريا و طغيان آن است، چنانچه كمى آن و باز برگشتن آن را «جزر» گويند و در اصطلاح قُرّاء، خصوص زياد كردن صوت است در واوى كه بعد از ضمّه بوده (سُوء) و در الفى كه بعد از فتحه آمده (جَاء) و در يايى كه بعد از كسره باشد (جِيئ) كه بايد اين سه حرف را در اين حال با مدّ و

صفحه 104 - جلد چهارم

زيادتى صوت بخوانند; اين است كه هر سه را «حرف مد» گويند.طريحى[در مجمع البحرين] فرمايد كه معمول و مصطلح قرّاء آن است كه اگر بعد از اين سه حرف، همزه باشد، از قدر دو الف تا پنج الف مدّى دهند، مثل: جاء، جيئ، سوء; و اگر بعد از آنها حرف مشدّد باشد به اندازه چهار الف مدّ بايد داد، مثل: دابّة و لا الضّالّين و مانند آنها; و اگر بعد از آنها حرف ساكن غير مشدّد باشد، به مقدار دو الف مدّ مى دهند، مثل: صاد، ميم، نون و اگر بعد از آنها هيچ يك از اينها نباشد، اصلاً مدّ نداده و حرف را با صوت اصلى خودش مى خوانند و حاجت به ذكر مثالى نيست. بنابراين اگر مثلاً در سوره فاتحه آخر كلمات الرّحيم، الّذين و مانند آنها را ساكن بخوانيم، بايد به قدر دو الف مدّ دهيم و اگر با كسره اصلى آخر آنها بخوانيم، اصلاً مدّى ندارند ليكن اين هم مصطلح قرّاء است و به فرموده فقهاى دينيّه، مدّ واجب همان است كه سه حرف مدّ مزبور را كه به همزه و حرف مشدّد و يا ساكن ديگر تصادف نمايد، به طورى بايد خواند كه در عرف و عادت مدّ و زيادتى صوت صدق كرده و خارج از متعارف نباشد و حد معيّنى ندارد. بلى، اقلّ مراتب آن مقدار دو الف است، در هر جا كه باشد.

مدّاح ـ (ر.ف) و به پارسى «ستايشگر» و «فروزشگر» [گويند].(عر)

مداد ـ (چو چنار) رجوع به «مركّب» شود و در زبان اهالى عصر، معروف است.(عر)

مدار ـ (چو كَنار) وسط و مركز و ملجأ، خصوصاً مركز زمين و در اصطلاح نجومى، دواير صغارى است موازى دايره عظيمه منطقة البروج[ر.م] كه مرتسم شود از حركت نقطه هاى مفروضه به حركت فلك هشتم، و جمع آن، مدارات است و اين دواير صغار را «مدارات عروض» گويند و لفظ مدارات را نيز در اصطلاح نجومى، به پاره اى دواير صغار اطلاق نمايند كه موازى دايره معدّل النهار[ر.م ]بوده و از حركت نقطه هاى مفروضه با حركت معدّل مرتسم مى شوند و هريك را «مدار نقطه اى» گويند كه از حركت آن مرتسم شده باشد و اينها را هم «مدارات يوميّه» يا «مدارات مُيول» گويند و از اين مدارات چهار تا بالخصوص در السنه داير مى باشد كه دو تا از آنها به فاصله2123 و 24 درجه از دو طرف شمالى و جنوبى خط استوا واقع و اوّلى به «مدار سرطان» موسوم و دويّمى به «مدار جدى» مسمّى مى باشد و دو تاى ديگر هم تقريباً به فاصله 66 درجه از خط استوا و به عبارت ديگر به فاصله 24 درجه از قطبين شمالى و جنوبى مى باشند; آن را كه در طرف قطب شمالى است «مدار قطب شمالى» گفته و آن را كه در سمت قطب جنوبى است «مدار قطب جنوبى» نامند. بنابراين تمامى كره بهواسطه قطبين و همين مدارات چهارگانه به پنج قسمت بوده و همه آنها را «منطقه» ناميده و بهواسطه قيود متفرّقه از همديگر امتياز دهند، چنانچه مابين مدار سرطان و مدار جدى را «منطقه حارّه» گويند كه هواى آنها بسيار گرم است، و مابين مدار سرطان و مدار قطب شمالى را «منقطه معتدله شمالى» خوانده و اواسط مدار جدى و مدار قطب جنوبى را «منطقه معتدله جنوبى» نامند كه هواى آنها در حرارت و برودت به اندازه اعتدال است، و مابين قطب شمالى و مدار قطب شمالى را به «منطقه بارده شمالى» يا «منطقه منجمده شماليّه» موسوم داشته و مابين قطب جنوبى و مدار قطب جنوبى را به «منطقه بارده جنوبى» مسمّى دارند كه هواى هر دو در نهايت برودت مى باشد.(عر)

مدار جدى; مدار سرطان; مدار قطب جنوبى; مدار قطب شمالى--->مدار.

مدارا ـ (به ضمّ اوّل) مخفّف مدارات (با ضمّ اوّل)[ر.م ]است.(عر)

مدارات ـ (چو خُرامان) (ناقص يايى و به فتح راء و الف دويّم مهموزالآخر) از اضداد و به معنى ملايمت و ملاطفت و خوش رفتارى و درشتى كردن و مدافعه و مكر و حيله و پنهان داشتن عداوت و (به فتح اوّل) جمع مَدار و رجوع بدانجا شود.(عر)

مَداراتِ عَرض; مَداراتِ عُروض; مَداراتِ ميل; مَداراتِ مُيول; مَداراتِ يوميّه--->مدار.

مدارايا ـ (ل) نام باستانى مصر.

صفحه 105 - جلد چهارم

مدارس ـ (چو عُطارِد) نام شخصى بوده كه رسولى پيش عذرا[معشوق داستان وامق و عذراى عنصرى، شاعر قرن 4 و 5هـ] فرستاده و عذرا چشم رسول را با انگشت بركند و (چو مساجد) به عربى، جمع مدرسه است.

مُداقّه ـ دقّت و اهتمام كردن.(عر)

مدام ـ (چو خمار) هميشه و پايدار و هم يكى از نام هاى شراب است كه بهواسطه دير پاييدن آن در خُم بدين وصف موصوف گرديده و يا خود به جهت آن است كه عادت كردن و پيوسته خوردن آن چندان كه شايد و بايد بيشتر از ساير مشروبات ممكن تر است و بنابراين «مدام» از اوصاف مطلق خمر مى باشد و در سرّالادب ثعالبى[اديب و لغوى قرن 4 و 5 هجرى و مؤلّف كتاب يتيمة الدهر] گويد: مدامة تنها شرابى را گويند كه در جاى خود ديرى پاييده و آن قدر بماند كه كهنه شده و جوش و حركت آن سكون يافته باشد.(عر)

مداوا ـ (به ضمّ اوّل) مخفّف مداوات.(عر)

مداوات ـ (ق) دوا كردن و معالجه نمودن.(عر)

مداومت ـ (ر.ف) [پايدارى و ثبات].(عر)

مداين ـ (چو حمايل) دهى است در نواحى حلب و شهركى است در حوالى شام كه به مداين صالح موسوم و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، آثار مسجد حضرت صالح (عليه السلام) كه از سنگ تراشيده اند، در آن پيدا و خانه هاى از يك پارچه سنگ تراشيده قوم ثمود هم كه در آنجا هلاك شده اند، در آن هويدا است. بارى، لفظ مداين جمع مدينه ـ به معنى شهر ـ هم هست و بالخصوص نام پنج شهر و يا هفت شهر قديم و آبادان بوده در زمان انوشيروان[پادشاه ساسانى قرن 6م ]كه بعضى نسبت به بعضى نزديك تر و نسبت به ديگرى دورتر و همه آنها از بلاد عراق عرب و در حوالى بغداد و اكنون خراب و ويران و به جز يكى از آنها كه خرابه اش باقى و غير از بقعه سلمان و بقيه طاق كسرى، از هيچ يك از آنها نشانى باقى نيست و به همين جهت آن يكى را به تنهايى مداين گويند و يا از غايت بزرگىِ آن بوده كه گويا به تنهايى مقابل چندين شهر بوده. و بانى آن شاپور ابن اردشير [پادشاه ساسانى قرن 3م] و يا بناكرده تهمورس ديوبند[سوّمين پادشاه پيشدادى] مى باشد كه نخست به گردآباد موسومش داشته، پس جمشيد به انجامش رسانده و در وسعتش كوشيده و به طيفون يا تيفون مسمّى گردانيده و پل بزرگى بر دجله بغداد از سنگ بسته و اسكندر رومى به خيال اينكه آثار ملوك عجم بالمرّه محو و عدم گردد، مانند تخت جمشيد و ساير بلاد عظيمه خرابش نموده تا آنكه اردشير بابكان [نخستين پادشاه ساسانى در قرن 3م ]برخاسته و از تجديد عمارت آن پل درمانده و بر دجله جسرى بست و در اواخر سلطنت ساسانيان بازهم معمور و آبادان و پايتخت ايشان گرديده و در 637 ميلادى ـ مطابق 16 هجرى ـ مسخّر اسلاميان بوده و سعد ابن وقّاص به حكم عمر ابن خطّاب آن را فتح نموده و يزدجرد ابن شهريار كه آخرين ساسانيان بود، فرار كرده، سعد غنايم را جمع آورده و موافق حكم مطاع شرع اقدس، خمس آن را به مدينه فرستاد و باقى را در ميان 60هزار تن آحاد لشگر نصرت اثر اسلامى به طور عالادنه قسمت نموده و هريك تن سهيم و حصّه دار 12هزار درهم گرديد كه به حساب عصر حاضر ما در حوالى 600 و 700 تومان ايرانى مى باشد و حال آنكه بسيارى از اشياء نفيسه غنايم را داخل قسمت نكرده و همچنان به محضر خليفه فرستادند; من جمله جامه اى بود از مرواريد غلطان كه هر دانه اش برابر تخم كنجشگى بوده و گوشوارى بود مرصّع به جواهر ثمين و بيست دانه انگشترى بود از ياقوت كه جواهريان زمان از قيمت آن عاجز بودند. بارى، بعد از استيلاى ايرانيان بلاد و قصبات بسيارى در حوالى شهر ساخته و ازاين رو آن شهر قديم رو به خرابى گذاشت.[خاقانى، شاعر قرن 6 هجرى پس از بازديد از خرابه هاى مداين در قصيده معروف ايوان مداين چنين سرود:]

«هان، اى دل عبرت بين، از ديده نظر كن، هان *** ايوان مداين را آيينه عبرت دان»

و نام قديمى يونانى شهر مداين، كته سيفون يا طليفون يا طيسفون يا تيسفون است و يا آنكه طيسفون و نظراى آن معرّب نام اصلى پارسى آن، لوسفون، است. و بالجمله پنج

صفحه 106 - جلد چهارم

شهر قديمى كه مجموع آنها را مداين مى گفته اند، چنانچه اشاره نموديم، به نوشته مراصد[ر.ض]، عبارت از مدينه عقيقه و مدينه اسكندر و طيسفون و اسفانبر و روميّه مى باشد و اينها را مداين خمسه مى ناميده اند و هفت شهر اصلى قديمى كه به زعم ديگران، مداين يا مداين سبعه مجموع آنها را مى گفته اند، عبارت از حلوان و نهروان و بابِل و حيره و روميّه و قادسيّه و مداين حاليّه بوده. اما حيره، موافق نوشته مراصد[ر.ض]، شهرى است در يك فرسخى كوفه كه در زمان جاهليّت مقرّ سلطنت ملوك عرب بوده و عمارت سدير و خورنق [در هر دو به «خورنه» رجوع شود] هم در آنجا بوده و به زعم بعضى، به بحر فارس [خليج فارس] اتصال داشته و ازآن رو كه ضعفاى لشگر يكى از تبابعه يمن [به «تبع» رجوع شود] كه عزم خراسان داشت در اينجا اقامت نمودند، بدين اسم مسمّى گرديد، كه حيره به معنى اقامت است و اين شهر غير از آن است كه در «حيره» مذكوره افتاد و هم غير از قصرى است كه متوكل عباسى [206ـ247هـ] در سامره اش بنا نهاده و به همين اسمش مسمّى داشته است. و اما حلوان به نوشته مراصد[ر.ض]، شهرى بوده آبادان كه در بلاد عراق عرب بعد از واسط و بغداد و كوفه و بصره شهرى بدان عظمت نبوده و انار آن بى نظير و انجير آن از كثرت خوبى معروف به «شاه انجير» و در حوالى آن چندين چشمه هاى كبريتى[گوگردى] است كه دواى دردهاى بسيار است و در تاريخ بحيره[ر.ض] گويد: حمزه كه يكى از قرّاء سبعه است [حمزة ابن حبيب تميمى; 80 ـ 158هـ]، در آنجا آسوده و قصر سدير و خورنق هم در اين شهر است و ازآن رو كه دارالملك عربستان بوده، بدين اسم مسمّى گرديده كه در زبان عرب دارالملك را حلوان مى گفته اند و يا حلوان ناميدن به جهت آن است كه موافق نوشته مراصد الاطلاع[ر.ض]، يكى از ملوك عرب، آنجا را تيول [واگذرى زمين به كسى از طرف حاكم تا آن شخص از طريق ماليات آن ملك براى خود درآمدى فراهم آورد ]حلوان ابن عمران ابن قضاء نموده بوده است. و به هر تقدير اين حلوان كه يكى از مداين سبعه است، غير از دهى است در دو فرسخى فسطاط[در مصر] و شهركى در قهستان نيشابور كه آنها هم بدين اسم مسمّى هستند. و اما بلاد ديگر مداين سبعه كه اشاره نموديم، هريكى در محل خود على الاجمال مذكور است.

و به زعم بعضى، هفت شهر اصلى مداين سبعه بدين اسامى بوده اند:

1. اسفانور. 2. وه اردشير.

3.هيبوسابور. 4. درزبيدان.

5. وه جنديوحسره. 6. نوناباد.

7. گردآباد.

پس اسفانور را معرّب كرده و اسفانبر گفته و درزبيدان را تعريب به درديجان نموده، وه جنديوحسره را به روميّه معرّب كرده و باقى را بدون تغيير تعريب نمودند و بعد از آنكه بلاد عرب مسخّر اسلاميان گرديده و كوفه و بصره را مقرّ حكومت قرار دادند، تمامى مردم از هفت شهر مداين كوچيده و در آن اقامت نمودند تا آنكه حَجّاج واسط را كرسى حكومت نموده و آنجا محل توجه عامه گرديد و پس از آنكه منصور عباسى [خلافت از 136 تا 158هـ]بغداد را مركز نمود، مردمان در آنجا رحل اقامت افكندند و در عهد معتصم عباسى [متوفى 227هـ] كه سامره مقرّ حكومت گرديد، به آبادانى آن افزوده و عاقبت بازهم به بغداد عودت نمودند. اينك مداين خراب و مهدوم الآثار گرديده و اكنون شهركى است در جانب غربى دجله و طاق كسرى، كه ترجمه اجمالى آن در تركيبات «طاق» مذكور افتاد و قبر سلمان فارسى و حذيفة ابن يمان[صحابى پيامبر] هم كه زيارتگاه عموم است، در جانب شرقى آن است.(عر)

مداين خمسه; مداين سبعه; مداين صالح--->مداين.

مدبّر ـ (چو مسلّط) در اصطلاح فقها، بنده و يا كنيزكى است كه مولاى او وصيّت نموده باشد كه بعد از وفات او آزادش نمايند و (چو معلّم) صاحب رأى و تدبير.(عر)

مدبّران ـ جمع مدبّر[ر.م].

مدبّرانِ آسمان; مدبّرانِ چرخ; مدبّرانِ سپهر; مدبّرانِ فلك ـ سبعه سيّاره[به «سيّارات سبعه» رجوع شود].

صفحه 107 - جلد چهارم

مدّت ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى آن، رجوع به «مرابحه» شود.(عر)

مدّت كمون--->سگ ديوانه.

مدح ـ (ر) كه به پارسى «فروزش» و «ستايش» گويند، ستايش زبان است در مقابل اوصاف حميده و اخلاق پسنديده، چه اختيارى باشند، مثل آداب و علوم و معارف و چه اضطرارى و فطرى، مانند شجاعت و طول قامت و مانند آنها، به خلاف حمد كه تنها ستايش زبانى است در مقابل افعال اختيارى از قبيل نعمت باشد يا غير آن و مراد از نعمت، آن خوبى است كه در مفهوم آن تعدى به غير معتبر باشد، مثل انعام و احسان، به خلاف غير نعمت، همچون: علم و قدرت و حيات و مانند آنها. پس هر حمد را «مدح» گفتن روا باشد، به خلاف عكس كه بعضى از افرادِ مدح را «حمد» گفتن درست نباشد، مثل ستايش اوصاف غير اختيارى، و اين بنابر مشهور است و به نوشته زمخشرى، مدح و حمد هر دو مترادف بوده و فرقى ندارند. و اما شكر علاوه بر آنچه در «شكر» مذكور افتاد، در اصطلاح بعضى، فعلى است كه مشعر بر تعظيم منعم باشد در مقابل انعام او، چه زبانى باشد چنانچه واضح است و چه قلبى، مثل اعتقاد به خوبى كسى نمودن و قدرشناس او بودن و چه با ساير جوارح و اعضا، مثل دست بر سر گذاشتن از براى تعظيم و يا ساير احترامات معمولى و مانند آنها كه مشعر بر سپاسگزارى نعمت و خوبى باشد. و از اينجا روشن گردد كه ستايش زبانى در مقابل نعمت را هريك از «حمد» و «شكر» و «مدح» اطلاق توان نمود و ستايش قلبى يا جوارحى كه در مقابل نعمت باشد، تنها شكر است و «مدح» و «حمد» گفتن درست نيست و ستايش زبانى در مقابل غير نعمت را هم «حمد» يا «مدح» گفتن صحيح بوده و «شكر» گفتن درست نباشد، مثلاً ستايش خداى تعالى با علم و قدرت او حمد يا مدح است، نه شكر. و مخفى نماند كه اين معانى پاره اى اصطلاحات مخصوصه است و الاّ در عرف عامه غالباً هريك از حمد و مدح و شكر را در مورد ديگرى استعمال نمايند.(عر)

مدحوريّه ـ به نوشته حديقة الشيعة[ر.ض]، عنوان يكى از فرق صوفيّه و معتقد هستند بر اينكه در محل سماع و بى هوشى، حوريان بهشتى بديشان نازل شده و در آن حال با ايشان نزديكى كنند و از غيب خبرى مى دهند و فيض هاى ديگر نيز به ايشان مى رسانند، و اين فرقه بعد از ساختگى [ريا و تزوير] و اظهار بى هوشى، غسل مى كنند تا احمقان را فريب دهند.

مدد ـ (چو سخن) جمع مدّت و (چو قمر) يار و ياور و لشگر و به پارسى «هرزيد»[گويند].(عر)

مدر ـ (چو قمر) مخفّف مدار و (چو خَجِل) نهى از دِريدن و به عربى، (چو قمر) كلوخ و شهر و قريه و (به ضمّ اوّل و كسر ثانى و تشديد آخر) حركت دهنده.

مدرج ـ (چو عنبر) مذهب و مسلك و (چو دختر) هر چيز پوشيده و پنهانى، خصوصاً نامه پيچيده و (چو مسلّط) مَطوى و پيچيده و هر چيز درجه به درجه شده، خصوصاً خانه و بنايى كه درجه هاى [پله هاى] آن را درست كرده باشند و به مناسبت همين معنى در اصطلاح هندسى، شكلى را گويند كه از چندين شكل مستطيل مختلف العرض تركيب يابد به صورت منبر معروف(عر):

مدرّجِ عثمان--->عسفان.

مدكش ـ (چو عنبر) شفتاهنگ[ر.م].

مدلّل ـ (چو مسلّط) ثابت و محقّق.(عر)

مدلول ـ (ر.ف) و رجوع به «معنى» شود.(عر)

مَدمَمونِتَن ـ رميدن و ترسيدن.(ند)

مدن ـ (چو قمر) نهى از دنيدن[ر.م] و (چو تند و شتر) جمع مدينه.

صفحه 108 - جلد چهارم

مُدَنِّخ ـ (ل) مردم فحّاش و بدزبان.

مدنگ ـ (چو پلنگ) چوب مترس[ر.م] و پژاوند[ر.م] و پره قفل و دندانه كليدان[ر.م] و كليد چوبينى كه كليدان[ر.م] را بدان بگشايند.

مدنى ـ (چو سفرى) هر چيز منسوب به مدينه حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) و اما منسوب به مدينه ديگر را «مَدينى» گويند و بعضى گفته كه در انسان، «مدنى» گفته و در حيوان، «مدينى» گويند، هر مدينه كه باشد و رجوع به «ليمو»[هم نمايند].(عر)

مَدَنيّت ـ تمدّن.(عر)

مدوّن ـ (چو مسلّط) جمع شده و كسى كه نام او در دفتر و ديوان لشگرى نوشته باشد.(عر)

مَدونه ـ بهشت.(ند)

مده ـ (چو شده) بيمار و (چو خَجِل) نهى از دادن.

مدهوش ـ (چو منصور) شيدا و ديوانه و حيران و سرگشته كه «شيب» و «شيفته» هم گويند.(عر)

مَدهون ـ (ق) روغن كرده شده و زمين نم كرده شده و فريبيده و به مناسبت همين معنى، در پوست رنگ كرده شده و دباغى شده هم استعمال نمايند.(عر)

مَدى ـ مديا[ر.م] و نهى از دادن و رجوع به «جبل جبال» هم شود.

مديا; ميدياـ يا مادى; به نوشته بعضى از كبار، نام قديمى يونانى بلاد آذربايجان و عراق عجم كه شمالاً به بحر خزر و جنوباً به مازندران و كوهستان [به «كوه ستان» رجوع شود] و غرباً به كردستان حاليه كه قديماً مسمّى به آثوريا بوده، محدود و هوايش بسيار خوب و مردمانش از اولاد يافث ابن نوح و تمدن روى كره نخست از آنجا آغازيده و در زمان حكومت نينوس [ر.م] و سميرامس[ر.م] تابع آثورى ها بوده اند تا در 4835 خلقتى ـ مطابق 759 مقدّم ميلادى ـ در تحت رياست آرپاسهنامى حكومتى مستقلّه تشكيل دادند، سپس گاهى غالب و گاهى مغلوب بودند تا در 596 مقدّم ميلادى تابع ايران شده و بعد از وفات اسكندر كبير بازهم اعاده استقلال نمودند و عاقبت در شمار تبعه اشكانيان و كيانيان[دوّمين سلسله اسطوره اى ايران ]مى باشند و رجوع به «پهله» و «آثورى» و «جبل جبال» هم نمايند.

مديد ـ (ر) دور و دراز و كشيده شده و در اصطلاح عروضى، يكى از بحرهاى شعر است كه اركانش چهار بار «فاعِلاتُن فاعِلُن» بوده كه به جهت كشيده شدن دو سبب خفيف در طرف اركان سباعى آن بدين اسم موسوم شده:

«اى دل پر درد را لعل تو درمان شده *** خاك پايت بنده را چشمه حيوان شده»

[به «بحر» هم رجوع شود].(عر)

مدير ـ (ر.ف) و به پارسى «پرهونى» و «پرهون گر» و «پرهونور» [گويند].(عر)

مدين ـ (چو امير) مقروض و مديون و (چو عنبر) شهرى است بسيار قديم از بلاد عربستان در مقابل تبوك در شش منزلى شمال شرقى بحر احمر در ساحل خليج عقبه و حضرت صالح و حضرت شعيب(عليهما السلام) بدانجا مبعوث بودند كه مردمانش نافرمانى كرده و گرفتار سخط الهى گرديده و راه عدم پيمودند و مرور دهور اصل آن شهر را خراب نموده و قصبه عقبهنامى در موضع اصلى قديمى آن تأسيس يافته و چاهى كه حضرت موسى ابن عمران(عليه السلام) از براى گوسفندان حضرت شعيب(عليه السلام) از آبش كشيده بود هم در آنجا است و عاقبت خود حضرت موسى(عليه السلام) بدانجا مهاجرت كرده و چهل سال در خدمت حضرت شعيب(عليه السلام)كه پدر زنش بوده، گذرانده است و در بستان السياحة[ر.ض ]گويد: مدين نام يكى از فرزندان حضرت ابراهيم(عليه السلام) بوده كه در ديار شام كشورى بنا نهاده و به اسم خودش مسمّى گردانيد.(عر)

مدينا ـ (چو مسيحا) شهر و مدينه.(ند)

مدينه ـ (ر) شهر و بلد و يا خصوص آنچه گرداگرد آن حصار و باره باشد كه اگر نباشد، آن را بلد گويند و يا ناحيه اى است كه مشتمل بر شانزده شهر باشد و يا خصوص شهر بزرگ جامع را گويند و بالخصوص از اسامى مخصوصه بخارا و شهرستان [در خراسان] و بغداد و سمرقند و مصر و مرو [در تركمنستان] و نيشابور و قزوين و غير آنها و خصوصاً نام نامى يك از بلاد مشهوره حجاز

صفحه 109 - جلد چهارم

است كه در اصل، پيش از ظهور اسلام به نام بانى خود، يثرب يا اَثربنامى از عمالقه [قومى باستانى ساكن جنوب غربى فلسطين و شبه جزيره سينا] موسوم بوده، پس از طرف قرين الشرف حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)به جهت اشتقاق آن از ثرب كه به معنى مذمّت و ملامت است، تغييرش داده و به طيّبه و طابه موسوم نمودند. و يا آنكه يثرب نام ولايتى است عريض كه اعظم بلادش همين شهر مدينه است كه به همين جهتِ انتساب بدان بزرگوار، آن را امّ القرى و ارض الله و مدينه منوّره و مدينة الرسول نيز گفته و بيشتر بدون قيد زايد استعمال كرده و مدينه گويند كه عَلَم به غلبه آن بلده مباركه گرديده و با آنكه در اصل مطلق شهر را بوده و بعد از آن نام مخصوص چندين شهر ديگر هم گرديده و باز به جهت كثرت كمال و شرف در صورت اطلاق غير آن بلده شريفه به نظر نيامد، و در زمين مستوى وسيعى واقع و در سمت شمالى آن كوه اُحد و در جهت جنوبى آن كوه عير و خرماى آن بسيار و بى نظير و هوايش صاف و حارّ و يك چشمه آب عين الزّرقا نامى كه به نوشته احمد رفعت عثمانى[ر.ض]، مروان به امر معاويه اش درست كرده و آبش خيلى خوش گوار و سازگار است، بر طراوت و آبادانى اين بلده محترمه افزوده. و اكثر ضروريات آن را از مصر آرند و عضدالدوله ديلمى[از امراى آل بويه] در 978 ميلادى ـ مطابق 368هجرى ـ بارويى مشتمل بر چهل قلّه به ارتفاع چهل متر بر دور آن كشيده كه به نام باب الشام و باب المصر و باب الجمعه و باب القبله كه اكنون به باب مجيدى اشتهار دارد، محتوى بر چهار دروازه مى باشد و به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، از خواص اين شهر است كه چون در آن آمدوشد نمايند، عرق خوش بوى از بدن برآيد و چون غريب بدانجا وارد شود، بوى خوش شنود و مسجد قبا هم كه در «قبا» مذكور داشتيم، در سمت قبله آن و قبرستان بقيع هم كه مدفن شريف حضرت امام حسن مجتبى
و حضرت سجّاد و حضرت باقر و حضرت صادق(عليهم السلام)
و جمعى از عترت طاهره و اصحاب كرام و شهداى عظام
و خويشاوندان آن فرستاده مَلِك علاّم است، در
سمت شرقى خارج باروى مذكور است. و مصلاّى حضرت رسالت (صلى الله عليه وآله)كه در اعياد و ايّام شريفه در آنجا خطبه فرموده و مردم را موعظه و نصيحت مى فرمودند، در سمت غربى شهر است و مسجد حضرت رسالت پناهى(صلى الله عليه وآله)كه روضه مطهّره آن بزرگوار هم در آن است، در وسط شهر واقع است كه زمين ساده آن را
خريده و به دستيارى اصحاب كرام از چوب خرما و خشت خامَش ساخته و عمر ابن خطّاب بر آن زيادتى انداخت و عثمان در زمان خلافت خود بر آن افزوده و ديوارش را با سنگ منقّش بلند نموده و سقفش را از چوب ساخت و وليد ابن عبدالملك مروان بر عمارتش افزوده و اطرافش مدرسه بسيار ساخته اند و امير چوپان [سپهسالار سلطان محمد خدابنده، پادشاه مغول; دوران حكومت:703 ـ 716هـ ]در جانب غربى آن مدرسه و حمام ساخته كه پيش از او هم مهدى عباسى[127ـ 169هـ ]در وسعتش كوشيده و مأمون عباسى [خلافت: 198 ـ 218هـ ]نيز در زيادتى آن مساعى به كار برده و اكنون بر همان
قرار است.(عر)

مدينة الحكما--->قسطنطنيّه.

مدينة الرسول; مدينه منوّره--->مدينه.

مَدينى--->مدنى.(عر)

مدينيّه ـ به نوشته احمد رفعت عثمانى[ر.ض]، عنوان يكى از فرق صوفيّه كه به نام جبريّه، ميمونيّه، دجانيّه، علوانيّه[و] حمويّه به چندين شعبه منشعب و به شيخ ابومدين شعيب ابن حسن تلمسانى مغربى كه سلسله طريقت او به سه واسطه به شيخ احمد غزالى پيوسته و از شيخ عبدالقادر گيلانى هم كسب طريقت نموده بوده، منسوب است.

آيين دهم

(در حرف ميم [كلمن] با ذال ثخذ)

مذ ـ (چو رخ) در حال تركيب، معنى صاحب و خداوند را افاده نمايد، همچو: اسفندارمذ.

مذاب ـ (چو كَنار) محل گداختن و (چو شمار) هر چيز گداخته شده.(عر)

مذاق ـ (چو كَنار) طعم اشياء و چشيدن و امتحان كردن آن

صفحه 110 - جلد چهارم

و كنايه از مسلك و نتايج افكار هم نمايند.(عر)

مذاكره ـ (ر.ف) [مكالمه و گفتوگو كردن با كسى].(عر)

مُذَبذَب ـ (ر) مردم مضطرب القلب و متحرك الفكر و متردّدخاطر كه بر يك حال نبوده و مانند برگ بيد لرزان و هر دم به طرفى مايل باشد و جمع آن، مذبذبين است.(عر)

مُذَبذَبين ـ جمع مذبذب [ر.م] است.(عر)

مذبوح ـ (ر.ف) و به پارسى «كشتار»[گويند].(عر)

مذكر ـ (چو منكِر) روز شديد و مصيبت شديده و راه وحشتناك و زنى كه هماره پسر زايد و (چو مسلّط) معروف است و در اصطلاح نجومى، شمس و مريخ و مشترى و زحل را مذكّر گفته و زهره و قمر را مؤنّث نامند و عطارد را ممتزج و مخنّث گويند زيرا با هر كوكبى كه باشد، طبيعت او را گيرد در مزاج و تأنيث و تذكير و سعد و نحس و غيره، و نيز شش خانه فرد از دوازده خانه زايجه را كه در محل خود مذكور افتادند، مذكّر گفته و شش خانه زوج را مؤنّث نامند.(عر)

مذكّرِ سماعى ـ علاوه بر معنى اصطلاح نحوى معروف آن، كنايه از شوهرى هم هست كه مطيع و فرمان بردار زن خود باشد.

مَذَنگ ـ بر وزن و معنى مدنگ.

مذهب ـ (ر) بيت الخلا[ر.م] و رفتن و مرور كردن و مردن و سير نمودن و به معنى معروف كه اصل و طريقت و اعتقاداتى است كه هركس مكنون دل خود داشته و به پارسى «كيش» و «آيين» [گويند].(عر)

آيين يازدهم

(در حرف ميم [كلمن] با راى قرشت)

مر ـ (چو بد) دفعه و مرتبه و حد و اندازه و عدد و شمار، خصوصاً عدد صد يا پنجاه كه هر پنجاه يا صد را يك «مر» گويند، چنانچه در نزد محاسبان فارس متعارف بوده كه چون شماره به پنجاه مى رسيده، مى گفته اند: يك مر و چون به صد مى رسيده، مى گفته اند: دو مر و بر اين قياس است گفته خاقانى:

«مَرَّ ما مَرَّ من حساب العمر *** چون به پنجه رسد حساب مر است»¹

و ملا جامى [شاعر قرن 9هـ]:

«مر بود پنجاه و چون آمد دو مر ابيات آن *** در صفا و محكمى شايد كه گويم مرمر است»

و اما صد را «مر» گفتن شاهدى ندارد و هم كلمه اى است زايده كه به جهت حسن كلام آرند: «مر او را گفتم»، «مر او را ديدم» و بعضاً افاده حصر و انحصار نيز نمايد:

«مر او را رسد كبريا و منى *** كه ملكش قديم است و ذاتش غنى»²

و به عربى، (بر وزن مُدّ) صمغ و يا لبن درختى است كه
در بلاد روم و مغرب [نواحى شمال غربى آفريقا] و هند
و جزيره سقوطر[در درياى سرخ ]مى شود و بسيار بلند و رعنا و نرم و گره دار و باريك و دراز و گره هاى آن
مانند بندهاى نى و ميان آن پُر و از آن تير و نيزه
مى سازند كه مشهور به «نيزه نى» است و صمغ آن به
چند نوع حاصل مى گردد. آنچه از تنه درخت به تيغ زدن
و فرش نمودن بوريايى و ظرفى در زير آن، كه در آن جمع گرديده و انجماد يابد حاصل گردد، بهترين انواع است
و «مرّ صاف» گويند و اين پيش از انجماد، سفيدرنگ و
بعد از آن رنگين مى باشد، و آنچه از تنه درخت و مانند صمغ خودبه خود تراوش كند و منجمد گردد و اخذ نمايند، زردرنگ بوده و در خوبى از اوّلى پست تر و «مرّ بطارح» گويند، و آنچه پوست درخت آن را كه در زير
آن صمغ آن است، افشرده و عصاره آن را خشك مى نمايند و يا آنكه در آبِ جوش داده صاف نموده و صافى آن را
باز طبخ مى دهند تا منعقد و منجمد گردد، مسمّى به «مرّ حبشى» و «ميعه سائله» بوده و رنگ آن سياه و بدترين
همه اقسام است.

مُرِّ بطارح; مُرِّ حبشى; مُرِّ صاف---> مُرّ.

مرا ـ (چو رضا) آسمان و آفتاب و يارى و دوستى.

مراء ـ (چو چنار) مجادله و منازعه و به جهت توهين، قول

1. ديوان خاقانى، قصيده27، در فقر و گوشه نشينى و گله از سفر.
2. بوستان، در نيايش خداوند.

صفحه 111 - جلد چهارم

ديگرى را رد كردن و باور نداشتن و طعن نمودن.(عر)

مرائى ـ (به كسر اوّل) مردم جدلى و اهل مراء[ر.م] و (به ضمّ آن) مزوّر و رياكار و به مناسبت همين معنى، فرقه صوفيّه را مرائيّه هم گويند، چنانچه در ماده 3 «صوفيّه» اشاره نموديم.(عر)

مُرائيّه --->مُرائى.(عر)

مُرابحه ـ (ر) ربح كردن و منفعت نمودن و در اصطلاح فقهى، آن قسم از دادوستد است كه اصل سرمايه مال در آن مذكور شده و با منفعت معيّنى دادوستد نمايند و در اصطلاح حسابى، آن است كه چون شخصى مبلغى را به قرض دهد كه آن مبلغ را پس از زمان معيّن از شخص قرض دار پس بگيرد، اين چنين عمل را «مرابحه» گفته و آن پولى را كه به جهت منفعت كردن قرض مى دهد، «اصل» يا «سرمايه» ناميده و آن زمان معيّن را «مدّت» نام داده
و آن مبلغ علاوه بر اصل را «ربح» يا «فرع» خوانده و
مأخذ فرع را «نرخ» گويند و نرخ معمولى فرنگستان فرع سالانه يك صد است كه اغلب از صد، پنج تا شش مى باشد كه بدين صورت نويسند: 5% و 6% ولى نرخ معمولى ايران عبارت از فرع ماهانه يك تومان است كه اندازه اقلّ معمولى آن در هر ماه از صد، يك است كه بدين صورت 1% مى نويسند و از قرار ساليانه 12% مى باشد و در معاملات تا 30% كه تومانى 5 شاهى ايرانى باشد، معمول است بلكه زيادتر از آن تا هرجا كه بتواند، با وجود
اينكه به جهت حكم وافره بى پايان از طرف ديانت مقدّسه اسلاميّه ممنوع و حرمت آن نصّ قرآن آسمانى و از ضروريّات آيين مقدّس مى باشد. و اما فرنگى ها فقط
و فقط به نام انسانيّت بدون اينكه از طرف ديانت، خودشان را محكوم به حكمى بدانند، به اندازه معيّن
كمى قناعت كرده اند. بارى، تنزيل تجارتى هم كه اكنون بسيار متداول و اساس عمده تجارت بوده، آن است كه اگر بخواهند وجهى را كه موعد اداى آن نرسيده پيش از موعد وصول نمايند، مبلغ معيّنى از آن كسر نمايند كه در اين حال آن مبلغ كسر شده را «تنزيل» گويند و به عبارت ساده تر هرگاه كسى چيزى را به موعد معيّنى فروخته و يا برات تجارتى داشته باشد كه بايد پس از انقضاء مدّت معيّن وجه آن را دريافت نمايد و اكنون مى خواهد همان وجه و پول را پيش از رسيدن موعد دريافت دارد، شخص بدهكار فرع زمان پيش از موعد را از قرار نرخ معيّن از تمام وجه بدهى خود كم نموده و باقى را مى پردازد و آن وجه را كه از اصل كم مى نمايد «تنزيل» گويند. و حاصل فرق مابين تنزيل و مرابحه آنكه در تنزيل مبلغى به اسم منفعت بدهكار از مبلغ كل اصلى كسر مى كنند و در مرابحه مبلغ معيّنى را به نام منفعت طلبكار به مبلغ كل اصلى علاوه مى نمايند.(عر)

مراحل ـ (چو مساجد) جمع مرحله.(عر)

مراحل نشين ـ مسافر و هريك از سبعه سيّاره[قمر، عطار، زهره، شمس، مرّيخ، مشترى و زحل].

مراد ـ (چو كتاب) بازى خربازان كه در «خربازان» مذكور افتاد و هم سنگى است عجيب كه از حركت آفتاب الوان مختلفه در آن ظاهر گرديده و هردم به رنگى مى نمايد و (چو شمار) به عربى، مقصود و هر چيز اراده شده كه به پارسى «كام» و «كامه» [گويند] و هم نام بعضى از اقسام خط و كتابت است كه در تركيبات «خط» مذكور افتاد و نام يكى از مشايخ طريقت نقش بنديّه[به «نقش بند» رجوع شود ]هم هست كه به پندنامه شيخ عطار شرحى نوشته و در 1203 هجرى تولّد يافته و در 1264 هجرى رحلت نمود و هم موافق نوشته احمد رفعت عثمانى[ر.ض]، سيّمين و ششمين و دوازدهمين و هفدهمينِ ملوك آل عثمان مسمّى به همين اسم بوده اند.

اما سلطان مراد اوّل كه سيّمينِ سلاطين عثمانيّه است، پسر سلطان اورخان و پدر يلديرم بايزد بوده و در 1325 ميلادى ـ مطابق 726 هجرى ـ تولّد يافته و در 761 هجرى متمكّن اريكه سلطنت گرديده و در 770 هجرى پايتخت دولت علّيّه را به ادرنه نقل داده و صلوات و سلام سر مناره ها و طُغرا [خطى منحنى شامل نام و القاب شاه كه بالاى فرمان ها مى نوشتند] و شكل و رنگ معمولى بيدق [عَلَم] دولت عثمانى از آثار آن سلطان بوده و عاقبت در 791 هجرى در محاربه قوصوه مقتول گرديده و در بروسه

صفحه 112 - جلد چهارم

مدفون گرديد.

و اما سلطان مراد دويّمى كه ششمينِ سلاطين عثمانيّه است، پسر سلطان محمد چلبى و پدر سلطان محمد ثانى فاتح بوده و در 1403 ميلادى ـ مطابق 806 هجرى ـ تولّد يافته و در 824 هجرى جلوس نموده و در 847 هجرى از بار گران سلطنت فراغت جسته و تخت سلطنت را به پسر خود، سلطان محمد، محوّل داشته. پس، از كم تجربگى سلطان محمد و هجوم فورى اعدا تمامى اركان مملكت خلل دار گرديده و به جز اعاده و اجلاس خود سلطان مراد علاجى نيافته و ازاين رو بهواسطه مكاتبات بسيار و دعوت نامه هاى بى شمار از طرف خود سلطان محمد و امراى دولت در 848 هجرى جلب و مجدّداً اجلاس شده و بلافاصله تمامى اعداى مملكت را پريشان حال نموده و به كيفر اعمال خودشان رسانيده و عاقبت در 855 هجرى درگذشت و نصب «شيخ الاسلام» در زمان او رسميّت يافته.

و اما سلطان مراد ثالث كه دوازدهمينِ سلاطين عثمانيّه است، پسر سلطان سليم ثانى و پدر سلطان محمد ثالث بوده و در 1546 ميلادى ـ مطابق 953 هجرى ـ تولّد يافته و در 982 هجرى جلوس نموده و در 1003 هجرى درگذشت و در زمان او ينگى جرى ها[بخشى از سپاه عثمانى] ده مرتبه بناى طغيان و ياغيگرى گذاشته و در همه آنها با تدابير عملى، اسكاتشان نمود و وى شخصى بود استراحت طلب و 115 تن اولاد داشته.

و اما سلطان مراد رابع كه هفدهمينِ سلاطينِ عثمانيّه است، مردى بود بى پرهيز و لاابالى و صاحب زور بازو، به طورى كه يك گرز را كه 45 اوقيه[به «درهم» رجوع شود ]وزن داشته، تا مسافت 250 قدم مى انداخته است و استعمال قهوه و دخانيات را قدغن اكيد نموده و بعضى از ترياكى ها را اعدام فرموده و شهر بغداد در زمان وى از جهت خباثت رئيس بلديّه مسخّر ايرانيان گرديده و عاقبت بعد از چند سال در سايه اقدامات مجدّانه شخص خود سلطان مسترد شده و در گرجستان ملاقات بسيارى به عمل آمده و در 1044 هجرى باز خودش مسافرت ايران نموده و قلعه روان [ايروان] را از ايرانيان باز پس گرفته و تا عودت خود نگاه داشته و بعد از آن بازهم نصيب ايرانيان گرديد. و اين سلطان پسر سلطان احمد اوّل و برادر سلطان عثمان و سلطان ابراهيم بوده و در 1018 هجرى تولّد يافته و در 1032 هجرى جلوس نموده و در 1049 هجرى درگذشت.

مرادآباد ـ شهرى است خجسته بنياد از توابع شاه جهان آباد[دهلى] كه اكثر مردمانش هندو و جمعى حنفى و برخى سادات صحيح النسب مى باشند و هوايش اندكى گرم و آبش خوش گوار و باغاتش بسيار و به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، در آنجا باغى است عجيب كه هماره صد نفر بر آن موكّل هستند كه برگ هاى درختان را با مقراض برابر مى كنند.

مُراديّه ـ از جمله فرق نقش بنديّه [به «نقش بند» رجوع شود] و رجوع به «معتزله» هم شود.

مرار ـ (چو كَنار) رسن و ريسمان و نوعى از خار بادآور[ر.م ]است.

مرارت ـ (چو شماتت) رجوع به «طعم» شود.(عر)

مراره ـ (چو اماله) پوستى است معروف كه بر جگر انسان و حيوان چسبيده و به تركى «اود» و به پارسى «زَهره»گويند و آن مخزن صفرا و عبارت از كيسه اى است كه صفرا در آن مجتمع گردد و آن از اعضاى مركّبه بدن حيوان است و ظرفى است از براى صفراى متولّد در كبد. چون صفرا در حين هضم غذا لازم بود، بناءً على هذا، مر او را ظرفى ضرور بود كه در آن مجتمع گردد تا در حين هضم غذا صفرا از دو موضع جارى گردد و به عبارت ديگر مراره را دو مجرا است; يكى از كبد به سوى آن براى آمدن صفرا از كبد در آن و ديگرى از آن به امعا و معده براى انصباب[ريخته شدن] صفرا به معده و امعا براى غسل آن و دفع فضول.(عر)

مراز ـ (چو كَنار) ريسمان و رسن و نوعى از خار بادآور[ر.م ]است.

مراش ـ (چو كتاب) قى و استفراغ.

مراعات ـ (ر.ف) [رعايت و محافظت و ملاحظه هم

صفحه 113 - جلد چهارم

كردن].(عر)

مراغه ـ (چو علاّمه) جاى خاك غلطى چاروايان و (چو كَناره) به معنى مذكور و ماده خرى كه مانع از جفت شدن نرينه نباشد و هم شهرى است شهير از بلاد قديمه آذربايجان كه از تبريز هم قديم تر و قديماً مركز اداره آذربايجان بوده و بلكه تبريز يكى از دهات آن به شمار مى رفته و هلاكوخان مغولى [نخستين پادشاه ايلخانى در قرن 7هـ] پايتختش اتخاذ نموده و قبرش نيز در آنجا در ميان دو رود آب است كه آن را جغتو گفته و به پارسى زرّين رود گويند و حكما و ارباب نجوم در خارج شهر، زيجى به حكم او بسته و هنوز آثار رصدخانه خواجه نصير كه به اسم او بوده، در آنجا موجود و مدارس قديمه و آثار عتيقه در آن بسيار است و به نوشته مراصد[ر.ض]، نام اصلى قديمى آن، افراهرود بوده و پس از آنكه مروان ابن محمد ابن مروان ابن حكم، حاكم آذربايجان و ارمنيّه، از جنگ مغان برگشته و اوردوى او در همين جا نزول نمود، چاروايان ايشان در ميان سرگين بسيارى كه در آنجا بود، مى غلطيدند و ازاين رو مى گفتند كه قريه مراغه (به معنى جاى خاك غلطى چاروايان) بنا كنيد. پس مروان تعميرش كرده و در وسعتش افزوده و بدين جهت محل توجه عامه بوده و به مناسبت معنى لغوى مذكور، مراغه بدين اسم مسمّى گرديد و بنى خزيمه در عهد خلافت هارون [دوران خلافت: 170ـ 193هـ] بارويى بر دور آن كشيدند.

مراغيدن ـ (چو رَسانيدن) به خاك و ريگ و زمين غلطيدن چاروايان و ظاهراً مصدر جعلى از لفظ مراغ است كه به عربى، جاى خاك غلطى چاروايان است.

مراقب ـ (چو عُطارِد) مراقبت كننده.(عر)

مراقبت ـ (ر) انتظار و حفظ و حراست و از خدا ترسيدن و در معنى اصطلاح عرفانى آن، رجوع به «فرزندشاد» شود.(عر)

مَراك ـ (ل) احمق و نادان.

مراكش ـ كه در السنه بر وزن مساجد معروف و در مراصدالاطلاع[ر.ض] به فتح ميم و تشديد راء و ضمّ كاف ضبطش نموده، به نوشته كتاب مذكور، بزرگ ترين بلاد مغرب زمين و پايتخت ملوك آن مرزوبوم و در ده منزلى دريا واقع و به جهت ترسناك و خوفناك بودن آن، بدين اسم اختصاص يافته كه ترجمه آن به زبان بربرى، اِسرَع است يعنى «بشتاب» و «زود برو» و «در آنجا اقامت نكن» و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] هم به تشديد راء و كسر كاف ضبط كرده و در ترجمه اش گفته: شهرى است در جانب مغرب كه داراى بيست هزار نفوس بوده و در ده منزلى شهر فارس است و ظاهر بلكه محقّق آن است كه هم جوار آن شهر فاس(بر وزن طاس) است، كه در محل خود اجمالاً نگارش يافته و اينكه در نسخه ناصرى[ر.ض] فارس با زيادتى حرف راء نوشته، يا از اشتباه صاحب كتاب و يا از سهو قلم كاتب است. بارى، در كشف القناع[ر.ض] تمامى قطعه افريقيا را به اعتبار وضع و شكل آن به نام بلاد نيليّه و بلاد مغرب و افريقاى شرقى و افريقاى غربى و افريقاى جنوبى و افريقاى وسطى و جزاير به هفت قسمت نموده، پس در مقام بسط آنها بلاد مغرب را نيز كه به بلاد بربر موسوم بوده، به نام برقه و فزّان و تونس و طرابلس و فاس و جزاير و مراكش به هفت سهم منسهم كرده و در مقام تفصيل اين هفت هم گويد: اما بلاد مراكش از جهت شمال به اوقيانوس اتلانتيك و بوغاز[تنگه] كوه جبل الطارق و بحر متوسط [درياى مديترانه] و از شرق به مقاطعه تلمسان و از جنوب به صحراى كبير و از غرب نيز به اوقيانوس محدود و مساحت آنها 542،308 ميل مربّع و به چهار قسم مقسوم مى باشد: 1. فاس در جهت شمال. 2. مراكش در جهات متوّسطه. 3. سوس در جنوب. 4. طفيله در جنوب شرقى. و كوه هاى آنها از شعبه هاى جبال اطلس و از جمله آنها كوه درن و غماره و مديونه و يسر و نشريش و از جمله نهرهايش نهر سوس و ملويّه و فلفل مى باشد. و هواى اين بلاد معتدل و خوب و خاك آنها مرغوب و حاصل هاى آنها مثل ديار مصر و از مصنوعات آنها اقمشه حرير و صوف [پشم] و فرش و اهالى آنها در حوالى 000،500،8 و از جمله شهرهاى آنها مراكش است كه به زعم بعضى، يوسف ابن تاشفين بنايش كرده و ديگر شهر مغادور است كه در سال 1760 ميلادى بنا شده و رجوع به «فاس» هم

صفحه 114 - جلد چهارم

نمايند.

مرال ـ (چو كَنار) مارال [غزال و آهو].(كى)

مران ـ (چو كَنار) نهى از راندن و هم همان «آن» اسم اشاره است كه به لفظ «مر» زايده ملحق شده و تنها از براى اشاره به چيز دور است و (چو بقّال) رجوع به «ماران» شود و در تحفه طب[ر.ض ]همين وزن را به درخت مُرّ، كه مذكور افتاد، ترجمه نموده و اين ترجمه را در برهان[ر.ض] بر وزن خمار و در مخزن[ر.ض] بر وزن كفّار ضبط نموده.

مرانيه ـ (چو علانيه) به نوشته برهان[ر.ض]، به لغت مغربى [شمال غربى افريقا; مراكش]، درختى است مانند درخت ياسمين كه مجوس در وقت زمزمه شاخى از آن در دست گيرند.

مُراوده ـ (ر) طلب كردن.(عر)

مراهق ـ (چو عُطارِد) پسرى كه نزديك به بلوغ باشد.(عر)

مراهم ـ (چو مساجد) جمع مرهم است.(عر)

مراهمه; مراهه ـ (ل) نام پارسى مرانيه[ر.م] است و لفظ دويّمى (بر وزن كَناره) به عربى، سفيدى خالص است كه اصلاً مخلوط به رنگى ديگر نباشد.

مربّا ـ (چو معمّا) به نوشته تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، نام پارسى اَنبجات[انبه ها; اقسام مربا] و در فرهنگ مخزن[ر.ض ]گويد: انبجات اقسام مربّيات را گويند، مانند مربّاى انبه و مربّاى زنجبيل و هليله [ر.م] و غيرها در شيره شكر و يا دوشاب و يا عسل. و ظاهر آن است كه لفظ مربّا عربى و به معنى تربيت داده شده و پرورده شده است، چنانچه در كنزاللغة[ر.ض] بالخصوص تصريح كرده و در قطر[ر.ض ]گويد: زنجبيل مربّى زنجبيلى است كه با رب ساخته و درست كرده باشند و در معنى معروف هم كه از فرهنگ مخزن[ر.ض] نقل شد، به مناسبت همين معنى استعمال شده مجازاً. و بالجمله مربّا را به پارسى «ريچار» و «ريچال» و «ليچار» و «ليچال» و «آچار»[گويند].

مربع ـ (چو دختر) كسى كه مبتلا به تب ربع [كه يك روز گيرد و دو روز گذارد] باشد و (چو منكِر) شتر ماده كه بچه اش در نزدش باشد و يا آنكه در فصل بهار بزايد و (چو دلبر) عصاى كوچكى كه دو كس از دو طرفش گرفته و بهواسطه آن، بار را حمل چاروا نمايند و (چو عنبر) باران بهارى و كوهى است در مكه و جايى كه در فصل بهار تفرّجگاه مردم باشد و از راه مَجاز، منزل و مسكن را هم گويند و (چو مسلّط) به عربى، تربيع شده كه به حسب اصطلاحات متفرّقه، در معانى مختلفه استعمال يابد، چنانچه در اصطلاح فقهى، عبارت از آن است كه تابوت ميّت را از چهار طرف بردارد كه از مستحبات دينيّه است و هم دو نوع از نشستن است كه يكى از مستحبات دينيّه و ديگرى از مكروهات است. اما اوّلى، آن است كه بر روى نرمه ران چپ بنشيند به نحوى كه ساق پاها به سمت بيرون وآزاد باشند كه به فرموده شهيد اوّل [محمد بن مكى دمشقى عاملى مؤلّف لمعه دمشقيّه و مقتول در 786هـ ]و ثانى، نمازگزار نشسته را اين طور نشستن مستحب است، چنانچه زن را مستحب است كه در حال تشهّد نماز همين طور بنشيند.¹ و اما دويّمى، آن است كه بر دور بالاى ران هاى خود كه پايين تر از نرمه مزبوره بوده و به عربى «ورك» گويند، نشسته و زانوى راست خود را به طرف راست برده و پاى راست را به چپ ببرد و هكذا زانوى چپ را به طرف چپ برده و پاى چپ را به طرف راست ببرد كه اهالى ما «باغداشا» گفته و به زبان پارسى، هر دو معنى را «سرين افكندن» و «چهار زانو نشستن» گويند و اين نوع نشستن به فرموده مجمع البحرين[ر.ض ]مذموم و به مدلول بعضى از آثار دينيّه، حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)ابداً در اين حال ديده نشده و بيشتر در اين معنى اصطلاحى فقهى، «تربّع» گويند از باب تفعّل، نه «تربيع» كه از باب تفعيل است و در اصطلاح نجومى، آن است كه در ميان دو كوكب سيّار يك ربع فلك كه سه برج است، فاصله باشد، چنانچه مثلاً زهره در اوّل حَمَل[ر.م ]بوده و مشترى در اوّل سرطان [ر.م] باشد و يا اوّلى در دهم درجه اوّلى بوده و دويّمى در دهمين دويّمى و مانند آنها كه در اين حال گويند كه زهره و مشترى تربيع كرده و در اصطلاح حسابى، موافق آنچه در «قوّه» اشاره نموديم،

1. روضة البهية، ج1، ص630; جواهرالكلام، ج12، ص 225; مجمع البحرين، مدخل «ربع».

صفحه 115 - جلد چهارم

عبارت از قوّه دويّمى عدد و به عبارت ديگر ضرب عددى است در خود و در اصطلاح هندسى، موافق آنچه در «شكل» مذكور داشتيم، نام شكلى است از اشكال هندسى كه محدود به چهار خط مساوى بوده و زاويه هاى آن قائمه باشند:

كه اگر قائمه نبوده و دو زاويه متقابل آن حادّه بوده و دو زاويه متقابل ديگرش منفرجه باشد، آن را «لوزى» و «معيّن» نامند:

و اگر چهار خط كلاً با هم مساوى نباشند ليكن هريك از آنها با خط مقابل خود مساوى و متوازى بوده و زاويه هايش قائمه باشند، آن را «مستطيل» يا «مربّع مستطيل» نامند:

و اگر قائمه نباشند، آن را «شبه معيّن» گويند:

و اگر تنها دو ضلع آن متوازى بوده و يكى از دو ضلع ديگر عمود آن دو ضلع متوازى باشد، آن را «ذوزنقه» گويند و اگر عمود نباشد «ذوزنقتين» نامند:

و غير اينها ساير اشكال محدوده به چهار خط را به قول كلّى «منحرفات» نامند اگرچه بعضى از آنها در اصطلاح متقدّمين اهل حساب به اسم خاصّى اختصاص يافته، مانند «شقايقى» و «ذوالرّجلين»:

مربّع خانه نور ـ خانه كعبه.

مربّع نشستن--->مربّع.

مربوط ـ (چو منصور) بسته شده و كنايه از كلام مناسب هم نمايند، چنانچه در غير مناسب «نامربوط» گويند.(عر)

مَربويا ـ خربزه شيرين و خربزه ميان دريا[ظاهراً «خربزه» را در مأخذى به تصحيف «جزيره» نوشته بودند و براى توضيح، «ميان دريا» را بدان افزوده و برهان «جزيره ميان دريا» را كه آن هم غلط است، «خربزه ميان دريا» خوانده(لغت نامه دهخدا)].

مرت ـ (چو سخت) زنده.

مرتا ـ (ل) زنجبيل شامى.

مرتاب ـ (چو سُرخاب) اهل شك و شبهه.(عر)

صفحه 116 - جلد چهارم

مُرتاض ـ (ق) اهل رياضت و به پارسى «تَپاسى» و «هرتاسب» و «تَپاسبُد»[گويند و از بر ساخته هاى فرقه آذركيوان است(لغت نامه دهخدا)].(عر)

مرتب ـ (چو معلّم) ترتيب دهنده و (چو مسلّط) هر امر منظّم و ترتيب داده شد.(عر)

مرتبان ـ (چو هم زبان) مرطبان[ر.م].

مرتبه ـ (ر.ف) و به پارسى «پايه» و «شپل» و «شپلت» و «جاى»[گويند].(عر)

مرتد ـ (ر.ف) و رجوع به «نغوشا» نمايند.(عر)

مرتدِّ فطرى ـ كسى كه در حين تكوّن نطفه، يكى از پدر و مادرش مسلمان باشد كه در اين حال آن كس هم به حسب حكم مقدّس اسلامى، محكوم به اسلام و در فطرت مسلم است، پس اگر از اسلام خارج شود، «مرتد فطرى» گويند.

مرتدِّ ملّى ـ آن است كه در حين تكوّن نطفه، پدر و مادرش هر دو كافر باشند كه در اين حال آن كس هم در اصل محكوم به كفر است ليكن بعد از كِبَر، خودش اختيار اسلام نموده و پس از آن بازهم به دين اصلى خود برگشت.

مرتضى ـ (ر.ف) كه پسنديده و ستوده است و بالخصوص لقب مخصوص حضرت على ابن ابى طالب ـ صلوات الله و سلامه عليه ـ است.(عر)

مرتك ـ (چو دختر) مرده سنگ[به «مرداسنگ» رجوع شود].

مرتكو ـ (چو لَبلَبو) كنجشگ.

مرتوما ـ (ل) رجوع به «ذكران مرتوما» شود.

مرثد ـ نام پسر عبدكلال، بيستودويّمينِ تبابعه يمن، بوده و در «تبع» مذكور افتاد.

مرثيه ـ (ر) رحم كردن و رقّت نمودن و مردگان را گريه و نوحه كردن و خوبى هاى ايشان را به شمار آوردن و در حق ايشان شعر گفتن.(عر)

مرثيه خواندن--->روضه خوان.

مرج ـ (چو سرد) مرز و موضعى است در دمشق و يكى در كوهستان سمرقند[در ازبكستان] و به تركى، موافق نوشته احمد رفعت[ر.ض]، چمنگاه و دشت خالى بى آب و علف است و به عربى، (چو قمر) خطمى صحرايى و فساد و اختلاط و اضطراب و شترى كه بى ساربان مى چرد و (چو سرد) اختلاط و التباس و اضطراب و چراگاه و مرغزار و خلط كردن و ضايع و مغشوش بودن و نمودن و رعيت را به خود رها كردن و انگشتر در انگشت حركت نمودن.

مرجاده ـ (چو سردابه) جاله[قايق گونه اى كه «كَلَك» نامند].

مرجان ـ (چو فرهاد) همان لفظ «جان» است كه به لفظ
«مر» زايده متصل گرديده و بعضاً «يُسر» [مرجان سياه]
و مرواريد ريزه را هم گويند و به عربى، چيزى است معروف كه غالباً سرخ رنگ بوده و به پارسى «كامه»
و «گامه» و «بُسد» و «بست» و «بستام» و به فرانسه «كوراى» و به لاتينى «كوراليوم» و به يونانى «كوراليون» گويند كه
در آن زبان از دو كلمه «كورِاو» به معنى زينت مى دهم و «آلس» به معنى دريا اشتقاق يافته و آن، موافق نوشته پزشگى نامه[ر.ض]، محصول حيوان بحرى و به نام سرخ صاف و سرخ تيره و ردى و سفيد به چهار قسم مى باشد و در بحرالجواهر[ر.ض ]گويد: سنگى است دريايى و يا طبيعتى است ديگر مابين سنگ و نبات و در «ب س» از فرهنگ ناصرى[ر.ض ]گويد: بسد، مرجان و يا بيخ مرجان است و آن از دريا رويد و برزخ است در ميان نبات و جماد، چنان كه نخل در ميان نبات و حيوان و چون آن را از آب برآرند
و هوا بر آن وزد، منجمد شود و در «و س» از برهان[ر.ض ]برزخ ميان حيوان و انسان را به عوض اسب بوزينه نوشته و آن نزديك به صواب است و هم به جهت رستن آن از دريا است كه آن را «حجر شجرى» هم نويسند و در «ك ا» از برهان[ر.ض] گويد: كامه مرجان است و اين جوهرى است سرخ رنگ معروف كه در قعر دريا مى رويد و ريسمان ها بر آن بسته و مى كشند و در وقت برآمدن، سبزرنگ است و چون باد و آفتاب بر آن برمى خورد، سرخ مى شود و قوّت باصره را افزوده و ازاين رو در دواهاى چشم به كار برند.

و در مخزن الادويه[ر.ض] به تحقيق زايد پرداخته كه

صفحه 117 - جلد چهارم

خلاصه آن را مى نگاريم. در آنجا گويد: مرجان جسمى است حجرى شبيه به ساق و شاخ درخت و سرخ و سياه و سفيد نيز مى باشد كه در بحر يمن در زير آب از زمين مى رويد تا به قدر يك ذرع و زياده و با شاخه هاى بى برگ و ثمر و بهترين آن قطعه هاى بزرگ سرخ رنگين برّاق و بى سوراخ و كم گره آن است و بعد از آن سفيد به اوصاف مذكوره و زبون تر از همه سياه رنگ آن است و ماده تكوّن آن اجزاى لطيفه ارضيه مختلطه با آب و هواى حادث از ابخره محتقنه[بخارهاى جمع شده] در زير زمين آن دريا و بين احجار است كه به سبب تابش آفتاب و تأثير كواكب، به هم مى رسد و هنگام زيادتى و قوّت و غلبه ابخره[بخارها] در روز آنها را خلل و فرج و منافذ احجار و زمين مرتفع ساخته برمى آورد و بعد از برآمدن، متشعّب مى گردد به شكل نبات و درخت، و اجزاى بخاريّه از آن مفارقت نموده و متحجّر گرديده و به صورت سنگ مى شود و در بحر طولس و اندلس به هم مى رسد و جايى كه بسيار عميق است، آلات سرب و غيره از اثقال بر دام ماهيگيرى بسته در دريا مى اندازند و بر اطراف و جوانب حركت مى دهند تا بر آنها پيچيده مى گردد، پس زود مى كشند تا شكسته و جدا گرديده و برآيد و در جاى هايى كه عمق آن كم است، غواصان در آب فرو رفته به ريسمان بسته و شكسته برمى آورند.

مرجانِ پرورده ـ شراب لعلى[سرخ] و لب معشوق.

مرجانِ ردى; مرجانِ سرخ تيره; مرجانِ سرخ صاف; مرجانِ سفيد; مرجانِ سياه--->مرجان.

مرجاوه ـ جاله[قايق گونه اى كه «كَلَك» نامند].

مُرجِئه ـ يا مرجيه; عنوان مشهور يكى از فرق اسلام و معتقد هستند بر اينكه با وجود ايمان، معصيت ضررى نداشته و با وجود كفر، طاعت را خيرى نيست، و بدين اسم موسوم بودن به جهت آن است كه معتقد مى باشند بر اينكه خداى تعالى عذاب معاصى ايشان را تأخير كرده كه از اِرجاء ـ به معنى تأخير ـ اشتقاق يافته، يعنى تأخير كننده و به زعم بعضى، فرقه مرجئه معتقد هستند بر اينكه ايمان، مجرّد قول است بدون عمل و بهواسطه همين عقيده، قول را مقدّم داشته و عمل را تأخير مى اندازند. و در پاره اى آثار دينيّه هم وارد است كه مرجئه قائلند بر اينكه هر كس كه نماز نخوانده و روزه نگرفته و غسل جنابت نكرده، در ايمان با جبرئيل و ميكائيل يكسان است. و از پاره اى آثار دينيّه مستفاد گردد كه تمامى اهل سنت و جماعت را مرجئه گفتن صحيح است زيرا ايشان معتقد هستند بر اينكه خداى تعالى نصب امام را به تأخير انداخت كه بعد از حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله وسلم) خود امت با اختيار خودشان معيّن نمايند.¹ بارى، فرقه مرجئه به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، به نام يونسيّه و عبيديّه و غسانيّه و ثوبانيّه و تومنيّه به پنج فرقه مفترق و به نوشته بعضى ديگر، به نام يونسيّه و تومنيّه و عبيديّه و عنانيّه و ثوبانيّه و صالحيّه به شش شعبه منشعب مى باشد. اما اوّلى اصحاب يونس نميرى هستند كه گويند باعث دخول بهشت، اخلاص و محبت است نه بندگى و عبادت، و حقيقت ايمان را منحصر به معرفت حق داشته و ترك طاعات را مضرّ ايمان ندانسته و سبب عذاب ندانند، و اما دويّمى منسوب به ابى معاذ تومنى و سيّمى اصحاب عبيد مكهب و چهارمى اتباع غسان كوفى و پنجمى پيروان ابى ثوبان مرجى و ششمى تابعان صالح ابن عمروند و رجوع به «هفتادوسه ملت» هم شود.(عر)

مَرجُمَك ـ (ر.ف) رجوع به «عدس» شود.

مَرجَنگوش ـ بر وزن و معنى مرزنگوش.

مَرجوع ـ (ر.ف) كه «مفضول» هم گويند و رجوع بدان شود.(عر)

مَرجومَك ـ (ر.ف) رجوع به «عدس» نمايند.

مُرجيه--->مرجئه.(عر)

مرح ـ (چو قمر) نشاط و تبختر [به ناز و با غرور راه رفتن ]و (چو خَجِل) مردم همچنانى.(عر)

مرحب ـ (چو عنبر) وسعت و زمان وسعت و مكان وسعت و هم نام بتى بوده در حضرموت [در عربستان] و شهرى است در ميان خيبر و مدينه.(عر)

مرحبا ـ (ر) كلمه دعاى وسعت است و به پارسى «په» و «پخ»[گويند].(عر)

1. البته مرجئه به اين معنا، معنى لغوى است نه معنى اصطلاحى.

صفحه 118 - جلد چهارم

مرحله ـ (ر.ف) مسافت يك روزه راه مسافر و جمع آن، مراحل است.(عر)

مرحمت ـ (ر) رقّت و رحمت و شفقت و مهربانى.(عر)

مرخشه ـ (چو تبصره) كلام و سخن و (چو طَبَرزه) شوم و نحس و نامبارك.

مرد ـ (چو تند) هالك و ميّت و مرده و كوچك و ريزه و مخفّف مورد [ر.م] و ماضى قريب از مردن و (چو سرد) به معنى معروف كه مقابل زن است و به پارسى «كاك» هم [گويند] و كنايه از مردم جسور و دلير و انسان كامل هم هست و جمع آن، مردان است و «مردان علوى» عبارت از عرفا و اوليا و رجال الغيب[ر.م] و كواكب و ستارگان است، خصوصاً سبعه سيّاره [به «سيّارات سبعه» رجوع شود] و لفظ مرد در اصطلاح مه آباديان[به «مه آباد» رجوع شود]، عدد هزار ورد است[هر ورد هزار فرد و هر فرد يك ميليون است].

مرد چون ميرد نامرد پاى گيرد ـ كنايه از آن است كه پاك چون رود و حق از ميان برداشته شود، ناپاك آيد و باطل عَلَم گردان گردد و بالخصوص اشاره به فوت حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) و زادن طويس است كه به نوشته بعضى از دانشوران، يكى از مغنّيان و مخنّثان شش گانه عرب بوده. خاقانى [در نكوهش حسودان خود گويد:]

«در غيبت من آيد پيدا حسودم آرى *** چون زادن مخنّث در غيبت پيمبر».

مردگير ـ سلاحى است كج مانند چوگان.

مردگيران--->رقعه كژدم و جشن مردگيران.

مرداب ـ (چو سرباز) استخر و تالاب بزرگ طويل و عريض و عميق و غالباً در آب غير روان اطلاق نمايند به خلاف آب رود كه حركت دارد.

مرداد ـ (چو سُرخاب) نام ماه پنجم سال هاى شمسى و روز هفتم يا هشتم يا دوازدهم ماه هاى شمسى است كه در «تاريخ جلالى» و «تاريخ فرس» اشاره نموديم و هم نام فرشته اى است موكّل بر زمستان و به تدبير امور و مصالح روز مرداد و يا ماه مرداد كه در اين زمان مردادماه جلالى تقريباً با 28 يا 29 سرطان مطابق بوده و مردادماه فرس كه «مرداد قديم» و «مرداد زردشتى» نيز گويند، با 16 قوس [ر.م] موافق آيد و روز مزبور هم بنا بر قاعده مذكور در «آبان»، روز جشن پارسيان است و آن را «مردادگان» و «جشن مردادگان» گفته و به نوشته برهان[ر.ض]، «جشن نيلوفر» گويند.

مرداد جلالى; مرداد زردشتى; مرداد قديم; مردادگان --->مرداد.

مردار ـ (ر.ف) [لاشه مرده; نجس و پليد].

مردارخانه ـ خانه كنار شطرنج كه «جهودخانه» گويند و يا يكى از خانه هاى نرد است كه مهره در اين خانه در شش در يا هفدر افتاده و مانند مرده حركت نكند و نتواند بيرون آيد و به همين جهت بدين اسم اختصاص يافته و در فرهنگ سرورى[ر.ض] گويد: يكى از خانه هاى نرد است كه مهره از آن بيرون نتواند آمد و آن را «آمد» و «ششدر» و «مُشَشدر» نيز گويند.

مردارخوار ـ غليواج[ر.م] و زغن و كركس و يا قسمى از آن است كه به عربى «رَخمه» گفته و بزرگ جثّه سفيد مايل به تيرگى با خطوط سياه است و چشم آن بسيار زرد و در كوهستان و بيابان ها مى باشد و از مردم، بسيار خائف و در اماكن بعيده تخم مى دهد و تخم آن از تخم مرغ خانگى بزرگ تر است و ديده شده كه در هند و بنگاله [بنگلادش] در كنار درياها و رودخانه ها بسيار مى باشد به اعتبار آنكه هندوان اكثر مرده خود را نيم سوخته در آب دريا مى اندازند و به كنار آمده و خوراك اينها و سگ و شغال و غيره گردد.

مُردار سنگ ـ مرداسنگ[ر.م].

مِرداس ـ (ل) دست آس [آسياى دستى] و نام پدر ضحّاك [از شخصيّت هاى پليد شاهنامه كه جانشين جمشيد شد ]كه به حيله وى كشته شد.

مُرداِسپَرغَم; مُرداِسپَرَم; مُرداِسپَرهَم; مُرداِسفَرغم; مُرداِسپَرَم; مُرداِسپَرهَم ـ مورد [ر.م] صحرايى.

مُرداسَنج ـ معرّب مرداسنگ[ر.م].

مُرداسَنگ ـ يا مرده سنگ يا مردار سنگ يا مرداهنگ; كه معرّب آن مرداسنج بوده و به فرانسه «ليتارژ»(ماسيكوت)

صفحه 119 - جلد چهارم

گفته و به لاتينى «ليتارژيريوم» و به يونانى «ليتارگوروس» گويند، به نوشته برهان[ر.ض]، جوهرى است كه از سرب سازند و در مرهم ها به كار برند و در زخم ها كارگر آيد و به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، از سرب و قلعى و ساير معادن سواى آهن به عمل آيد و بيشتر از سرب و قلعى به طريق احراق به عمل آرند و ذهبى آن سرخ و فضّى [نقره اى] آن بنفش و رُصاصى [سربى] مايل به سرخى و زردى است و بهترين آن صاف زردرنگ برّاق سنگين آن است.

مَرداش ـ (ل) پاليز[بوستان و باغ].

مرداشيّه ـ (ل) از شعب خلوتيّه است[به «صوفيّه» رجوع شود].

مردان ـ (ر) جمع مرد.

مردانِ عِلوى--->مرد.

مردانه ـ (ر) حميّت و جسارت و انسانيّت و هر چيز لايق به مردان و هم به نوشته درارى لامعات[ر.ض]، نام پارسى دوات مركّب حروف طبع[چاپ] است.

مَرداويج ـ به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، نام پسر زيار
از احفاد و اولاد ارغش فرهادان بوده كه در زمان كيخسرو [سوّمين پادشاه كيانى] حكمران تبرستان [مازندران
و اطراف آن] و گيلانات بوده و از تصاريف زمان در
عهد آل سامان و خلفا به ملازمت ماكان ابن كاكى تن در داده، چون اسوار ابن شيرويه طغيان كرده قصد الموت داشت، مرداويج او را كشته، خود بزرگى يافته آخر
در حمام اصفهان او را بكشتند، چنانچه در «مقله» مذكور است.

مُرداهَنگ--->مرداسنگ.

مُردَخاى ـ به نوشته ناسخ التواريخ[ر.ض]، نام نامى يكى از انبياى عظام بنى اسرائيل است كه پسر ياير ابن شمعى ابن قيش و نسب وى به چندين واسطه به بنيامين ابن يعقوب موصول بوده و در 4894 هبوطى در عهد احشوروش كلدانى [به «كورش» رجوع شود] ظهور نموده و معنى آن به زبان عبرى، مشگ بويا است و لقب وى بلشان است كه در آن زبان به معنى سخنور است زيراكه با 82 زبان تكلّم مى نموده است.

مُردَرى ـ مخفّف مرده ريگ[ميراث; بى ارزش] است.

مردشت ـ (چو فرزند) مخفّف مرودشت[ر.م]است.

مردقوس ـ (چو اَشكَبوس) مرزنگوش.(نان)

مردك ـ (چو عنبر) نادان و احمق و ديّوث.

مردگير; مردگيران ـ رجوع به تركيبات «مرد» شود.

مردم ـ (چو گندم) مردمه [مردمك چشم] و انسان و بشر و شخص واحد از ايشان و گاهى در مقام جمع هم استعمال نمايند.

مردم آهنج; مردم آهَنگ ـ مردم كش و سلاحى است كج مانند چوگان.

مردم انداز; مردم پيچ ـ مردم كش.

مردم زاد ـ بنى آدم و آدميزاد.

مردم سار--->نسخ.

مردم گيا; مردم گياه; مردم گيَه ـ يا سگ كَن يا مهرگياه يا سترنگ يا استرنگ; كه به عربى «لعبت» و «يبروح الصّنم» گفته و ثمر آن را به عربى «لفاح» يا «تفّاح الجن» (سيب جن) گويند، بيخ گياهى است شبيه به آدمى كه با هركه باشد، محبوب خلايق باشد و در زمين چين و كوه فرغانه [در ازبكستان] رسته و سرازير مى باشد، چنانچه ريشه آن به منزله موى سر او است. نر و ماده دست در گردن هم كرده و پاى ها در يكديگر محكم ساخته، چنانچه پاى راست نر در پاى چپ ماده افتاده و ماده را برعكس آن و هركه آن را بكَند، در زمان [فوراً ]يا در اندك روزى يا در همان سال بميرد. و طريق كندنش آن است كه اطراف آن را از خاك خالى كنند، چنان كه با اندك زورى كنده شود. پس ريسمانى بر آن بسته و سر ديگر ريسمان را بر كمر سگى گرسنه شكارى و يا گاوى گرسنه و يا حيوانى ديگر محكم كرده و قدرى طعمه از گوشت و علف در پيش آنها قدرى دورتر افكنده و يا شكارى در پيش سگ رها كنند و چون آن حيوان قصد آن شكار و طعمه نمايد، آن گياه از ريشه كنده شده و آن حيوان بعد از چند روزى بميرد. و نر و ماده آن را از هم جدا توان كرد. اگر

صفحه 120 - جلد چهارم

قدرى از آن با شير گاو به زن عقيمه دهند البته فرزندش به هم رسد از نر، نر و از ماده، ماده. و گويند اگر كسى به نام شخصى يك عضو آن را بكند و جدا كند، در آن روز يا روز ديگر همان عضو آن شخص را جدا كنند. و در مخزن[ر.ض] فرمايد كه نبات آن شبيه به عليق[ر.م] و به قدر ذرعى است و برگ آن شبيه به برگ انجير و باريك تر از آن و ثمرش سرخ و به قدر زيتون و در بوى شبيه به ميعه سائله[ر.م] و گلش سفيد و در شب درخشان و بيخ آن شبيه به صورت دو انسان روبه روى هم گذاشته.

و اينكه هركه آن را بكند هلاك گردد، حرفى است عوامى و بهواسطه سگ بركندن آن هم، چنانچه مذكور افتاد، اصلى ندارد.

مَردُمك; مَردُمه ـ مصغّر مردم و سياهى چشم كه «كيك» هم گويند و آنچه در ميان سياهى چشم به صورت آدمى ديده مى شود.

مَردُمى ـ انسان و بشر و انسانيّت و هر چيز منسوب به مردم.

مردن ـ (ر.ف) [در گذشتن; جان دادن].

مردوس; مردوش ـ (چو منصور) گندناى شامى[نوعى تره].

مرده ـ (چو طلبه) رجوع به «مارد» شود و (چو سفره) اسم مفعول و ماضى بعيد از مردن.

مُرده خُسب ـ مانند مردگان خوابيدن كه رو به آسمان و پشت بر زمين بوده و ياد يزدان كردن و سپاسيان يزدانى [پيروان مه آباد و به «مه آباد» رجوع شود] كه ارباب تجريد و عبادت و ذكر و فكر بوده اند، غالباً چنين مى خوابيده اند و گويند انبيا نيز چنين مى خفته اند و گويند اذكار درويشان پارسى يزدانى اين بوده كه: «نيست هستى جز يزدان»، يعنى لااله الاّ الله.

مُرده رى ـ مخفّف مرده ريگ[ر.م].

مُرده ريگ ـ پوچ و خالى و چيزهاى زبون و سقط و كم بها و مردم آواره و هيچ كاره و تركه و ميراث ميّت.

مُرده سنگ ـ مرداسنگ[ر.م].

مرده شو; مرده شور; مرده شوى ـ معروف است كه به عربى «غسّال» گويند.

مرز ـ (چو تند) موش و دُبر و مقعد و (چو قند) مقعد و دبر و مجامعت و شراب بوزه [ر.م] و مطلق زمين، خصوصاً آبادانى و معموره و چراگاه و چمن و سرحد و اطراف و زمين كردو[ر.م] و يا بلندى اطراف آن كه «سامان» نيز گفته و اهالى ما «بازى» گويند و مطلق زمين شياريده و كاشته شده را هم گويند، چنانچه بوم، زمين نكاشته و شيار نكرده و ناساخته است كه در آن خانه و غيره سازند و گاهى در مطلق زمين نيز استعمال مى شود و در فرهنگ ناصرى[ر.ض ]گويد: تحقيق آن است كه بوم، زمين كاشته و زراعت كرده و مرز، كناره هاى آن است كه سرحد را هم ازاين رو «مرز» گويند و طرفدار و حاكم سرحد را هم «مرزبان» گفتن، چنانچه خواهد آمد، از اين راه است و دارالمرز هم چون بر كنار خزر و حد آن واقع شده، بدين اسم مسمّى گرديده. و بعد از آن گفته: مؤلّف گويد: بوم مطلقاً به معنى زمين و خاك و محل سكونت است و در محاورات متعارف است كه گويند فلان مرد غريب است يا بومى، يعنى از اهل اين شهر و اين قريه است و يا از خارج و مرز و بوم مرادف يكديگر و به معنى بلند و پستند. بلى، در زمينى كه زراعت يا باغ كنند، آن بلندى و برآمدگى را «مرز» و «كرزه» گويند. پس مرز زمين برآمده تر و ساخته شده باغ و فاليز است كه در آن گل و سبزى كارند و آنچه در باب معنى دارالمرز مذكور افتاد، درست نباشد زيرا مرز كه به معنى كنار دانسته اند، پارسى است نه عربى و حال آنكه دارالمرز تماماً عربى است و مرز به معنى چراگاه و مرغزار است و اين نام بر مازندران صادق است كه از كثرت آب و علف و مرغزار و چمن نظيرى ندارد.

مرزان ـ (ل) معصفر[ر.م].

مرزبان ـ مالك زمين و نگهدارنده آن و سرحددار و صاحب طرف كه از «مرز» به معنى سرحد و «بان» ادات محافظت تركيب يافته و مجازاً والى و شحنه و امير و حاكم و پادشاه را هم گويند و به عربى، بزرگ و مهتر مجوسان [زردشتيان ]را هم گويند و نام سىوششمينِ تبابعه يمن هم هست كه در «تبع» مذكور افتاد و به فرموده

صفحه 121 - جلد چهارم

احمد رفعت[ر.ض]، عنوان ملوك ارمنستان قديم هست كه داراى استقلالى فى الجمله بوده و حكومت مرزبانى ايشان مدّت بسيارى استقلال داشته است تا آنكه در 428 ميلادى از اختلالات داخلى خودشان به ستوه آمده و از حكومت فارس خواستار مرزبان گرديده و استقلال ديرينه چندين قرنى خودشان را از دست دادند و به نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، به عربى، دوازده يك[يك دوازدهم ]كيل را هم «مرزبان» گويند.

مرزبان نامه ـ به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، نام كتابى است مشتمل بر نظم و نثر و حكمت و حكايت كه مرزباننام پسر رستمنامى كه پادشاه مازندران و منسوب به امير قابوس شمس المعالى بوده، نوشته است.¹

مَرزَجوش ـ مخفّف مرزنجوش.

مرزغان ـ (چو هم زبان) دوزخ و قبرستان و منقل و آتشدان.

مرزغن ـ (چو بدنظر) مخفّف مرزغان[ر.م].

مَرزْگوش ـ مخفّف مرزنگوش.

مَرزْگون ـ خفيف و سبك و آلت مردى.

مَرزَم ـ نام دو كوكب است از ثوابت كه به قيد يمانى و شامى از همديگر امتياز يافته و هر دو را «مرزمان» يا «مرزمَين» گويند و رجوع به «شعرى يمانى» و «كلب اصغر» و «كلب اكبر» شود.(عر)

مَرزَمِ شامى; مَرزَمِ يَمانى--->مرزم.

مَرزَمان; مَرزَمَين---> مرزم.(عر)

مرزن ـ (چو عنبر) موش.

مَرزَنجوش ـ معرّب مرزنگوش[ر.م].

مَرزَنگوش ـ (ر) كه به عربى «سرمق» و «عنقر» گفته و به پارسى «شمشرا» و «شمشاد» و «گوش موش» ناميده و به رومى يا عربى، «سمسق» خوانده و به فرانسه «مارژولن» نامند، به نوشته اكثرين، گياهى است سبز و خوش بوى و كبودگل كه در بستان ها زراعت مى كنند و علاوه بر دُهن [روغن] فرّار، مقدار زيادى كافور داشته و يكى از عوامل محرّكه و معطِّسه و يا به جهت كثرت سبزى و خوش بويى آن است كه شعرا زلف و خط خوبان را تشبيه بدان نمايند، چنانچه «مرزنگوش» گفتن هم به جهت شباهت برگ آن به گوش موش است كه از «گوش» و «مرزن» به معنى موش تركيب يافته و به زعم بعضى، به همين جهت آن را به عربى «آذان الفار» هم گويند ليكن در مخزن[ر.ض] فرمايد كه ماهيّت اين غير از آذان الفار است جهت آنكه برگش هيچ شباهتى به گوش ندارد بلكه طولانى است و نبات آن از جمله رياحين خوش بو است و در باغچه ها زرع مى نمايند و كسانى كه آن را آذان الفار دانسته اند، اشتباه كرده اند و در «الف با الف» گفته: آذان الفار را به دو قسم از حشيش اطلاق مى نمايند، يكى آنكه جالينوس ذكر كرده كه صلابتى نداشته و از برگش بوى خُبازى [ر.م] مى آيد، و ديگرى آنچه ديسقوريدوس[طبيب يونانى قرن 1م] گمان برده كه شبيه به لبلاب[گياه پيچك] است و برگش كوچك تر از آن و مفروش بر روى زمين و پرستوك آن را مى چرد.

مرزو ـ (چو بدبو) زمين مرز[ر.م] و كردو[ر.م].

مَرزوان ـ بر وزن و معنى مرزبان.

مَرزوق ـ محفوظ و متنعّم و روزى داده شده و هم به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، شهرى است به مسافت 335 ساعت از طرابلس غرب كه مركز اداره ولايت فزان بوده و 3000 نفوس را جامع و بارانش كم و جنوباً به صحراى كبير متصل و آهن و گاوساله[گوساله] در آن به عمل آمده و از آثار علميّه تنها يك مكتب رشديّهنامى دارد.

مَرزوقيّه ـ از شعب فرقه بدويّه است[به «صوفيه» رجوع شود].

مَرزوى ـ زمين مرز[ر.م] و كردو[ر.م].

مرزه ـ (چو هرزه) موش و ماله بنايان و شمعدان و چراغدان و سبزى تند و تيز معروف خوردنى كه با طعام خورده و «سقز بوستانى» نيز گفته و به عربى «شطريّه» و به پارسى «اوشه» هم گويند.

مرزه گوش ـ گوش موش و مرزنگوش[ر.م].

1. اين كتاب در اواخر قرن 4 هجرى به زبان طبرى نوشته شد. در سال 598 هجرى محمد بن غازى ملطيوى آن را به زبان فارسى ترجمه كرد و به روضة العقول مسمّى داشت. سعدالدين وراوينى هم در اوايل قرن7 هجرى آن را به فارسى برگرداند كه از ترجمه اوّل مشهورتر است.

صفحه 122 - جلد چهارم

مرس ـ (چو سرد) ميوه اى است ترش و ميخوش و هم نام يكى از آتش پرستان است.

مرست ـ (چو سمند) يعنى نَرَست و خلاص نشد و هم كلمه نفرين است، يعنى نمانَد و خلاص نشود و معدوم شود و (به ضمّ راء) يعنى نروييد و هم نفرين است، يعنى نرويد و نيفزايد.

مرسل ـ (چو منكِر) فرستنده و (به فتح سين) فرستاده شده و در اصطلاح دينى، علاوه بر آنچه در «مسند» مذكور خواهد شد، خصوص يك فرقه از انبيا هستند كه خودش صاحب شريعت مستقلّه بوده و به همين صفت و منصب الهى از ساير انبيا امتياز دارند و در توضيح اجمالى اين مدعا مى نگاريم: اصل وجوب ارسال انبيا، چنانچه در محل خود مبرهن است، از جمله واضحات و مسلّمات بوده و اصلاً قابل شبهه و انكار نيست ليكن عدد ايشان موافق حق اليقين[ر.ض] مجلسى و بسيارى از كتب عقايد دينيّه ثابت نبوده و برهانى منطقى و دليلى عقلى هم بر تعيين عددشان نداريم زيراكه عدد مثل اصل خود نبوّت نيست كه محتاج به دليل عقلى باشد بلكه خداى تعالى به اقتضاى مصلحت هر زمانى پيغمبرى فرستاده بلكه در هر عصرى چند نفر موجود بوده اند. بلى، نظر به شهادت بعضى از آثار دينيّه، عددشان 124000 نفر بوده و مشهور هم همين است و باىّ نحو كان، تفاوت مراتب و امتياز فضلى ايشان بعضى نسبت به ديگرى بسيار و با وجود اين همه آن بزرگواران در اصل صفت نبوّت، مشترك و هريكى را نبى گفتن درست و صحيح باشد زيراكه نبى انسانى است كه از خدا خبر داده و بلاواسطه بشر پيغام خداوندى را برساند، خواه خودش صاحب شريعت باشد يا نه و بنابراين از نَبَأ به معنى خبر اشتقاق يافته و در اصل نبيئ بوده، يعنى خبر دهنده و ممكن است كه از نبوَة و نَباوة به معنى ارتفاع و جلالت اشتقاق يافته و در اصل نبيو بوده باشد كه رتبه ايشان از ساير مردمان برتر و مقامشان از ديگران بلندتر است. و از جمله انبيا جمعى هستند كه به «مرسل» يا «رسول» ملقّب بوده و بهواسطه همين صفت رسالت از ديگران امتياز دارند و عددشان هم نظر به شهادت بعضى از آثار دينيّه، چنانچه مشهور هم همين است، 313 تن بوده و فرق عمده مابين ايشان و ساير انبيا آن است كه مرسل صاحب دين و شريعت است به خلاف نبى، چنانچه مذكور افتاد و بعضى ديگر بدين روش فرق گزارده اند كه نبى خواب ديده و صوت مَلَك را شنيده و شخص و صورت وى را نبيند، به خلاف مرسل كه علاوه بر خواب ديدن و سمع صوت ملك، صورتش را هم مى بيند، و به وجوه ديگر هم فرق نهاده اند كه مقام مقتضى بسط آنها نيست. بارى، از اين 313 تن مرسل هم پنج نفر هست كه داراى مقام عزم بوده و بهواسطه همين صفت از سايرين ممتاز و به اولوالعزم مشهور مى باشند، چنانچه در «عزم» اجمالاً مذكور داشتيم و حضرت محمّد ابن عبدالله(صلى الله عليه وآله)هم يكى از اين پنج بزرگوار است و موافق آنچه در «محمّد» اشاره نموديم، داراى مقام خاتميّت مى باشد كه فوق تمامى مقامات و از نبوّت و رسالت و عزم برتر و بالاتر است.(عر)

مرسلون ـ (ل) دارچين.(سر)

مُرسَله ـ تحفه و هديه گلونده[گلوبند].(عر)

مرسله پيوند ـ قلم [نظامى در مخزن الاسرار در وصف پروردگار گويد:

«سـابقـه سـالار جهـان قِـدَم *** مرسله پيوند گلوى قلم»].

مرسوم ـ (ر.ف) و كنايه از جيره و مواجب و مقرّرى هم هست.(عر)

مرسين ـ (چو تخمين) درخت مورد [ر.م].(تركى يا عربى)

مرش ـ (چو شكم) مراش [استفراغ] و (چو سرد) به عربى، خدشه و پوست را با ناخن پاره كردن است.

مرشد ـ (چو عنبر) مطلوب و مقصد و (چو منكِر) معروف و آن كسى است كه مردم را دلالت به راه راست نمايد و به پارسى «پير» و «پيره» [گويند].(عر)

مرشدآباد ـ يا مقصودآباد; به فرموده بستان السياحة[ر.ض]، شهرى است خوش بنياد كه هوايش گرم و ناساز و آبش فى الجمله سازگار و خاكش بارطوبت و دارالملك[مركز] قديمى بلاد بنگاله[بنگلادش و

صفحه 123 - جلد چهارم

ايالتى در شمال شرقى هند] بوده و به مرور دهور رو به خرابى نموده و عمارات آن دوطبقه و سه طبقه و بسيار خوب و مساجد و تكاياى آنجا خوش اسلوب و اكنون قريب به سى هزار خانوارى در او و مردمانش عموماً نيك محضر و مليح منظر و اكثرشان با لهو و لعب و عيش و طرب مى گذرانند.

مرصّع ـ (چو مسلّط) تركيب شده و تقدير و اندازه داده شده و تاج و شمشير مرصّع به جواهر.(عر)

مرض ـ (ر.ف) و آن هيئت غير طبيعى بدن است كه به جهت آن فعلاً آفتى حادث گردد بلاواسطه، به خلاف عَرَض كه در اصطلاح اطبا، علّتى و آفتى است كه بدواً حادث نشده بلكه بهواسطه مرض ديگر حدوث يابد.(عر)

مرض كاهنى--->صرع.

مرطاسه ـ (چو سردابه) به فرموده ناسخ[ر.ض]، نام ششمينِ طبقه دويّم ملوك كلدانى است كه در 4957 هبوطى در مملكت بابِل [در بين النهرين] بعد از كسرجوش [ر.م] به امر لهراسب، شاه ايران، جلوس نموده و معظم امور را به رأى فنجمشت[ر.م] بگذاشته و مدت يك سال در آن اراضى سلطنت كرده و بدرود جهان گفته و ملك به فنجمشت گذاشت.

مرطبان ـ (چو هم زبان) بستو و كوزه سفالى و هم نام جزيره اى است در هندوستان كه در آنجا ظروف چينى ساخته و مربّيات در آن كرده و به اطراف برند.

مرطيس ـ (چو زنجير) سنگى است لاجوردى رنگ كه ساييده آن بوى خمير دهد.(سريانى يا يونانى)

مرعز ـ (ل) رجع به «مرعزى» شود.

مرعزى ـ كه به نوشته مخزن[ر.ض]، به پارسى «مرعز» گويند، نوعى از ابريشم است كه از موى بسيار نرم و اكثر سفيد مى باشد و از آن لباس مى بافند.(سر)

مرعش ـ (چو عنبر) شهرى است دلكش در سرحد شام و روم از ناحيه قِنّسرين و به مسافت 140 كيلومتر از شمال غربى حلب و خاكش حسن خيز و هوايش طرب انگيز و آبش فراوان و در جميع عماراتش روان و در اكثر خانه هايش باغچه اى فرح افزا و مدتى مقرّ سلطنت ملوك ذوالقدريّه [سلسله كوچكى از تركمانان از اواخر قرن 8 تا اوايل قرن 10هـ] بوده و هارون عباسى [دوران خلافت: 170ـ 193هـ] بنايش نموده و بهواسطه آنكه اين شهر در دامنه كوه در بلندى واقع شده بدين اسم اختصاص يافته كه لغتاً كبوتر بلندپرواز را گويند و در وسط آن هم قلعه اى است معروف به مروانيّه كه اثر مروان حمار [آخرين خليفه اموى; 72ـ 132هـ] است و در بستان السياحة[ر.ض ]گويد: اينكه بعضى، از بلاد جزيره موصلش پنداشته و ديگرى قلعه اى در ميان ارمنيّه و دياربكرش انگارند، غلط و اشتباه است.

مرغ ـ (چو سرد) بيدگياه[ر.م] و شهرى است از هندوستان و رجوع به «فرزد» هم نمايند و به عربى، خوردن و چريدن تمامى علف و غلطيدن ستور است در ريگ و خاك و علفزار و (چو قمر) به عربى، آب دهن و (چو تند) آفتاب و پنجه زنجبيل [پارچه اى از زنجبيل كه چند شاخ داشته باشد] و هم به معنى معروف كه به عربى «طير»[گويند].

مرغِ آب ـ اوردك و مرغ سقّا[ر.م].

مرغِ آب كش ـ مرغ سقّا[ر.م].

مرغِ آتش افروز; مرغِ آتش اَوروز; مرغِ آتش فروز ـ پروانه و ققنس[ر.م].

مرغِ آتش خوار; مرغِ آتش خواره; مرغِ آتش خور; مرغِ آتش خوره ـ مرغ كبك.

مرغِ آذرافروز; مرغِ آذراَوروز; مرغِ آذرفروز ـ ققنس[ر.م] و پروانه.

مرغِ آذرخوار; مرغِ آذرخواره; مرغِ آذرخور; مرغِ آذرخوره ـ مرغ كبك.

مرغِ آفتاب عَلَم ـ به نوشته برهان[ر.ض]، آتش است.

مرغِ اسحاق ـ قسمى است از مرغ شب[ر.م] و يا قسم نرينه بوم [جغد] است.

مرغِ اقبال ـ رجوع به معنى هفتم «هماى» نمايند.

مرغِ الهى ـ روح و نفس ناطقه و كبوتر صحرايى.

مرغِ بابْزَن ـ مرغى كه بعد از ذبح كبابش كرده و به بابزن كه سيخ كباب را گويند، كشيده باشند. خاقانى [در قصيده اى در مدح منوچهر شروان شاه گويد:]

صفحه 124 - جلد چهارم

«مـرغ سحـر تشنيـع زن *** بــر قتــل مــرغ بـابــزن

مــرغ صُــراحـى در دهـــن *** تـريــاك غــم هـا داشتـه»

و اين شعر اشاره دارد به اختلاف اطوار و تفاوت اوضاع اهل دنيا و اينكه هريك از موجودات اين عالم مشغول امرى است غير از امرى كه ديگرى مشغول است، چنانچه مرغ سحر مشغول خواندن و طعنه زدن بر مرغ كباب شده و مرغى ديگر هم كه عبارت از صراحى شراب است، در دهان خود يعنى در جوف خود شراب را داشته كه ترياك غم ها و باعث نشاط است. و حاصل مقصود آنكه اين سه مرغ در يك ساعت موصوف به اوصاف مختلفه اند، يكى در نغمه و ديگرى در سوز و گداز و سيّمى حامل چيزى كه زايل كننده غم است.

مُرغِ باغ; مُرغِ بام ـ بلبل و قُمرى.

مُرغ بانگ ـ به نوشته جهانگيرى[ر.ض]، درخت زبان كنجشگ[ر.م] است.

مُرغِ چمن ـ بلبل.

مُرغِ حق--->بوم.

مُرغِ حق گوى ـ مرغ شب آويز[ر.م] است.

مُرغِ خانگى ـ معروف است كه به عربى «دجاج» گفته و نرينه آن را «خروس» گويند.

مُرغِ خوشخوان ـ بلبل.

مُرغِ دانا ـ طوطى.

مُرغِ دختر صوفى--->دختر صوفى.

مُرغ دل ـ (به سكون غين) مردم كم جرأت و ترسناك [ترسو] و (به كسر آن) عقل و قلب و شوق و محبّت.

مُرغِ دولت ـ رجوع به معنى هفتم «هماى» نمايند.

مُرغِ رنگين ـ گل تاج خروس [ر.م].

مُرغِ روز ـ آفتاب.

مُرغِ روز و شب ـ ماه و آفتاب.

مرغ زار ـ (به فتح اوّل) چمن و سبزه زار و زمينى كه گياه مرغ[ر.م] در آن بسيار باشد و رجوع به «روضه» هم نمايند.

مرغ زار آخرت ـ بهشت.

مرغ زار شيدان--->شيدان.

مرغ زار عُقبى ـ بهشت.

مُرغْ زبان; مُرغْ زبانك ـ درخت زبان كنجشگ[ر.م] و يا ميوه آن است.

مُرغِ زَر ـ آفتاب و صراحى طلا.

مُرغِ زَندخوان ـ بلبل.

مُرغِ زيرك ـ كنايه از مردم با هوش و ذكاوت و كسانى كه در اوّل امر عابد و زاهد بوده و در آخر به سوء خاتمه گرفتار آيد.

مرغِ زيرك سار ـ مرغ زرزور[ر.م] و يا به نوشته برهان[ر.ض] و فرهنگ جهانگيرى[ر.ض]، مرغى را گويند كه مانند طوطى سخن گوى بوده و سياه رنگ باشد.

مُرغِ سَحَر; مُرغِ سَحَرخوان; مُرغِ سَحَرخيز ـ خروس و قمرى و بلبل و سالك صبح خيز است و به پارسى «شباهنگ»[گويند].(پارسى و عربى)

مُرغ سقّا--->سقّا.

مُرغ سليمان--->هدهد.

مُرغِ سنگ اِشكن; مُرغِ سنگ اِشكنك; مُرغِ سنگ خوار; مُرغِ سنگ خوارج; مُرغِ سنگ خوارك; مُرغِ سنگ خواره; مُرغِ سنگ خور; مُرغِ سنگ خورج; مُرغِ سنگ خوره; مُرغِ سنگ شكن; مُرغِ سنگ شكنك ـ رجوع به تركيبات «سنگ» نمايند.

مُرغِ شب ـ ماه و مرغ سحر[ر.م] است.

مُرغِ شب آويز--->شب آويز.

مُرغِ شب آهنگ--->شب آهنگ.

مُرغِ شب خوان; مُرغِ شب خيز ـ مرغ سحر[ر.م].

مُرغِ شب و روز ـ ماه و آفتاب.

مُرغِ شقا ـ صفراغون[ر.م].

مُرغِ صبح; مُرغِ صبح خوان; مُرغِ صبح خيز ـ مرغ سحر [ر.م] است.

مُرغِ صَفراغون--->صفراغون.

مُرغِ طرب ـ بلبل و سازنده[نوازنده] و خواننده و كبوتر

صفحه 125 - جلد چهارم

نامه بر.

مُرغِ عشرت ـ مرغ طرب[ر.م].

مُرغِ عيسى--->شب پره.

مُرغِ عيش ـ مرغ طرب[ر.م].

مُرغِ فاطمه ـ مرغ دختر صوفى [ر.م].

مُرغِ فلك ـ فرشته و مَلَك.

مُرغِ گوشتْ آهَنج; مُرغِ گوشتْ آهَنگ; مُرغِ گوشت ربا; مُرغِ گوشت رباى ـ غليواج[ر.م] و زغن.

مُرغِ گويا; مُرغِ گوينده ـ طوطى.

مُرغِ لب ـ كلام و سخن.

مُرغِ مطرب ـ مرغ طرب[ر.م].

مُرغِ نامه; مُرغِ نامه آور; مُرغِ نامه بر ـ هدهد و پيك و قاصد و كبوتر نامه بر.

مُرغِ ياقوت پَر ـ آتش.

مرغاب ـ (چو سُرخاب) به نوشته مراصد[ر.ض]، دهى است در هرات و نهرى است در بصره و يكى ديگر در مرو شاه جهان[در تركمنستان] كه مرورود و نهر رزيق هم گويند و در بستان السياحة[ر.ض] گويد: نام چند موضع است، يكى در كرمان و ديگرى در خراسان و سيّمى در فارس كه به مشهد مرغاب هم موسوم و مادر حضرت سليمان ابن داود(عليهما السلام)در آن مدفون و در چهار منزلى شيراز در راه اصفهان واقع و آبش فراوان و حبوباتش ارزان است و معنى تركيبى آن اوردك و مرغ سقّا[ر.م] است.

مرغابى ـ (ر) اوردك و مرغ سقّا [ر.م] كه به پارسى «كودره»[گويند].

مرغانه ـ (چو بزغاله) تخم مرغ.

مرغز ـ (چو گندم و عنبر) شهر مرو [در تركمنستان] و هم جايى است در حدود غور و هرات كه موى گوسپندان آن نرم و بلند و پيچيده بوده و در زير پا نهاده و بر روى آن مى نشينند(بر وزن كشمش) و در زبان اهالى ما معروف است.

مَرغزار; مَرغزار آخرت; مَرغزار شيدان; مَرغزار عُقبى ـ رجوع به تركيبات «مرغ» نمايند.

مَرغَزان ـ بر وزن و معنى مرزغان.

مَرغَزَن ـ مخفّف مرغزان [به «مرزغان» رجوع شود].

مرغك ـ (چو دختر) مصغّر مرغ و تركيباتش هم مثل آن است.

مرغو ـ (چو بدبو و برزو) كنجشگ و فال بد و نفرين و لعنت.

مرغوا ـ (ق) مرغو[ر.م].

مرغول; مرغوله ـ (چو منصور و منصوره) عيش و نشاط و موى پيشانى و دستار و طرّه و پيچ و تاب زلف و نغمه و خط و كاكل زلف پيچ داده و شاخ شاخ شده خوبان و آواز و نغمه مرغان و مطربان و خوب رويان كه پيچ و تاب داشته باشد.

مرغه ـ (چو بركه) تخم مرغ.

مَرغينان ـ (ل) شهرى است از نواحى فرغانه[در ازبكستان ]كه مشهورترين بلاد ماوراءالنهر است.

مُرغينه ـ تخم مرغ.

مرفق ـ (چو دلبر) رجوع به «آرنج» شود.(عر)

مرفو; مرفوا ـ مرغو [ر.م] و مرغوا[ر.م]، وزناً و معناً.

مرفون ـ (چو منصور) رجوع به «مرقون» شود.

مرفين ـ جوهر منوّم ترياك است.(سه)

مرق ـ (چو قمر) شوربا و (چو سرد) پوست گنديده و بركندن پشم پوست.

مرقاسى ين---> بحر خزر.

مرقاش ـ (ل) رجوع به «غژغاو» شود.

مرقد ـ (چو عنبر) قبر و خوابگاه و (چو منكِر) ترياك و تاتوله[ر.م] و هر چيز منوّم و خواب آور و ظاهر برهان[ر.ض ]آنكه بدين معنى پارسى و بر وزن عنبر است و هر دو خطا است.(عر)

مرقس ـ (ل) يا سن مارق; به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام مؤلّف يكى از اناجيل اربعه نصارى است كه در طرابلس غرب متولّد شده و در 52 ميلادى كليساى اسكندريّه را تأسيس داده و در 68 ميلادى از طرف بت پرستان اعدامش نمودند و در هر سال در 25 شباط رومى از براى او عيد كنند و انجيل مزبوره را ده سال بعد از رفع حضرت عيسى(عليه السلام)به زبان يونانى نوشته كه در حقيقت خلاصه انجيل متى است و اهالى ونديك [ونيز] در 815 ميلادى

صفحه 126 - جلد چهارم

ـ مطابق 200 هجرى ـ جسد او را از نواحى مصر از قبر برآورده و به ونديك نقل داده و كليساى بزرگى كه به جهت انتساب بر وى به سنت مرقوس موسوم است، در روى قبر او بنا نهادند و جمهوريّت ونديك قديماً خودشان را به صورت مجسّمه مرقس كه به شكل شير درنده پردارى بوده، منسوب داشتندى، حتى يكى از آن مجسّمه ها اكنون در بازار ونديك بر روى عمودى موجود است.

مرقش ـ (چو عنبر) مخفّف مرقشيشا[ر.م] و (چو مسلّط) مزيّن و منقّش و هر چيز ابلق كه نقطه هاى سياه و سفيد داشته باشد.(عر)

مَرقَشيشا ـ يا مارقشيشا يا مرقش; كه به يونانى «ديفروجاس» يا «ديفروجس» گفته و به عربى «حجرالنور» و به پارسى «سنگ نور» و «سنگ روشنايى» نامند، به نوشته برهان[ر.ض]، جوهرى است كه در داروهاى چشم معمول و به نام ذهبى و فضّى[نقره اى] و نُحاسى [مسى] و حديدى و شَبَهى [سنگى سياه و برّاق] به چندين قسم مقسوم و بهتر از همه، قسم ذهبى است كه چون آن را بشكنند، درون آن زرافشان باشد و در «د ى» هم در تحت ترجمه ديفروجاس كه نام يونانى آن است، گويد كه آن معدنى و غير معدنى مى باشد; اما معدنى گلى است بسيار سخت و صلب مانند سنگ كه از جزيره قبرس از درون چاهى برآرند، و اما غير معدنى را از مس و طلا و نقره مى گيرند بدين روش كه چون آنها را گداخته و قدرى آب بريزند و از بوته [ظرف گداختن فلزات] برآرند، دُردى [رسوبات ]ته نشين بوده آن مرقشيشا است و ساييده آن موى غليظ را رقيق و نرم گرداند. و تحقيق آن است كه ماهيّت آن موافق فرموده مخزن[ر.ض]، سنگى است غير برّاق به خلاف مغنيسا[ر.م] كه برّاق است و انواع مى باشد، از ذهبى و فضّى و نُحاسى و حديدى و شبهى و در معادن آنها تكوّن يابد و هريك به رنگ آن فلز و منسوب بدان و مخلوط به جوهر آن است و آن جوهر را از آن استخراج نمايند و قوى ترين همه نحاسى است. و در تاريخ بحيره[ر.ض ]گويد: مرقشيشا در ساحل بحر مغرب [درياى مديترانه ]بوده و خاصيّتش آنكه بيننده آن از خنده بميرد، چنان كه گويند: وقتى ذوالقرنين [به «اسكندر ذوالقرنين» رجوع شود] از درياى مغرب به ساحل آمده و بعد از چند روز سپاه او به جايى رسيدند كه هركه را چشم بر آن زمين افتاد، از بسيارى خنده هلاك شد و چون حقيقت حال را از منجّمان استكشاف نمودند، ايشان گفتند كه آن اثر سنگى است هفت رنگ و شفّاف كه در آن زمين است. پس به فرموده حكما، جميع احجار آن وادى را در كرباس پيچيده و حصارى برآوردند و بيرونش را با گچ و آهك اندودند و چون غريبى بدان مكان رسيده و بر بالاى آن حصار آمده و به درون نگرد، در دم بميرد. والعهدة عليه.(نان)

مَرقَشيشاى حديدى; مَرقَشيشاى ذهبى; مَرقَشيشاى شَبَهى; مَرقَشيشاى فِضّى; مَرقشيشاى معدنى; مَرقَشيشاى نُحاسى --->مرقشيشا.

مرقّع ـ (چو مسلّط) هر چيز پينه زده، خصوصاً دلق و جامه وصله دار درويشان.(عر)

مرقم ـ (چو دلبر) قلم.(عر)

مرقوم; مرقومة ـ (چو منصور و منصوره) نوشته و مكتوب الاّ اينكه اوّلى در مذكّر استعمال شده و دوّيمى در مؤنّث اطلاق يابد و دوّيمى زمين كم علف و چاروايى را نيز گويند كه چهار دست و پاى آن مخطّط و خط خط باشد.(عر)

مرقون ـ (چو منصور) نام يكى از اصحاب مجوس [زردشتيان] است كه اصل را سه مى دانست: نور و ظلمت و معدّل جامع كه سبب امتزاج است و در نسخه برهان[ر.ض ]حقير، با فاى سعفص نوشته بود.

مركب ـ (چو عنبر) معروف [است] و (چو مسلّط) هر چيزى كه از چند جزو گرد آمده و وجود يافته باشد كه اگر يكى از آن اجزا نباشد، ماهيّت آن چيز تحقّق نيابد و به پارسى «پيوست» و «پيوسته» و «آميزه» و «اشكبود»[گويند] و همين معنى است كه در اصطلاح دينى از صفات سلبيّه است زيراكه مركّب در تحقّق خود محتاج به اجزا است و ذات بارى تعالى غنى على الاطلاق است و به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، نام پارسى سياهى معروف كتابت و نويسندگى است كه به پارسى «زكاب» و «زگالاب» و «زگاله» و به عربى «حِبر» و «مداد»[گويند] و به

صفحه 127 - جلد چهارم

چندين قسم مى باشد و مراد اطبا از مطلق آن قسمى از آن است كه از زاج زرد [به «زاگ اصفر» رجوع شود] و آب مازو[ر.م] و سريشم يا صمغ عربى و دوده روغن كتان يا دوده درخت صنوبر ساخته و بهترين آن بسيار سياه برّاق سبكوزن آن است و در معنى اصطلاح دستورى آن، رجوع به «مفرد» شود و جمع آن، مركّبات است و همين لفظ جمع را در اصطلاح عامه به پاره اى ميوه جات گرمسيرى از قبيل ليمو و نارنج و پرتقال و مانند آنها اطلاق نمايند، به مناسبت آنكه طعم غالب آنها از ترش و شيرين تركيب يافته و ميخوش است، چنانچه بعضى گفته و از بعضى ديگر مسموع افتاده كه چون درخت آن ميوه ها بدون تركيب و پيوند كردن دو صنف با يكديگر، همچون نارنج اهلى با نارنج وحشى و مانند آن حاصل و ميوه ندهد، بدين اسم اختصاص يافته اند.(عر)

مَركبِ جَم ـ باد است.

مُركّبات ـ (ر) جمع مركّب و رجوع بدانجا نمايند.(عر)

مركز ـ (چو عنبر) محل ثبوت و قرار و در معنى اصطلاحى آن، كه به پارسى «وندسار»[گويند]، رجوع به «دايره» و «كره» شود.(عر)

مركز ثقل ـ [در اصطلاح فيزيك، نقطه منتجه سنگينى كه بر همه ذرات جسم وارد مى آيد; گرانيگاه(لغت نامه دهخدا)].

مركز خورشيد ـ دنيا و آسمان چهارم.

مركز مثلّث ـ چهار است: مركز مثلّثه آبى و ترابى و نارى و هوايى، به شرحى كه در «مثلّثه» مذكور افتاد.

مَركَزرايَن ـ گناهى است كه باعث قتل باشد.(ند)

مِركور--->جيوه.(سه)

مَركورى ـ به نوشته ناسخ[ر.ض]، نام يكى از دانشمندان مصر است كه در 3951 هبوطى ظهور يافته و سرآمد حكماى عصر خود بوده و از رموز حِكم و صنايع باخبر و سحر و سيميا[ر.م] را نيز خوب تر مى دانست و تمامى عمر خود را در بت پرستى صرف كرده و بدان آيين بدرود جهان گفت.

مِركوريوس--->جيوه.

مرگ ـ (چو تند) آب غليظ و ستبر شده بينى و (چو سرد) معروف است.

مرگِ ماهى ـ ماهى زهره[ر.م].

مرگِ موش ـ كه به عربى «سم الفار» و «رهج الفار» و «شُكّ» و «تراب الهالك» گفته و به فرانسه «ارسنيك» و به يونانى «ارسنيكون» و به لاتينى «ارسنيكوم» ناميده و در اصطلاح اكسيريان [كيمياگران] «زرنيخ سفيد» خوانند، چيزى است معدنى معروف شبيه به زاج زرد [به «زاگ اصفر» رجوع شود]. در پزشگى نامه[ر.ض ]گويد: يكى از اجسام مفرده است كه در 733 ميلادى براندنامى آن را كشف نموده و نيز در آب هاى معدنى وجود آن ثابت شده و جسمى است جامد و به رنگ پولاد و شكننده و بى طعم و در صورتى كه تازه تصفيه شده باشد، داراى شفّافى فلزى و پس از مجاورت هوا تيره و كدر مى گردد و بسيار سهل الصّلايه[صلايه يعنى كوبيدن در هاون] و در آب غير محلول است و هرگاه آن را در روى زغال افروخته اندازند، بويى شبيه به بوى سير از آن متصاعد گردد و خالص آن در بعضى معادن گاهى به شكل ورقه ها يافت مى شود و به فرموده بعضى از اهل فن، اوّل كسى كه پى به وجود آن برده، جابر عرب[جابر بن حيان، دانشمند قرن 2هـ ]است و مرگ موش، معدنى (كانى) است. و اما عملى آن در «ديك بر ديك» مذكور افتاد و در تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض] فرمايند كه آن جسمى است معدنى سفيد ثقيل الوزن و برّاق و از جمله سموم قتّاله و زردرنگ آن زبون بوده و از خراسان آورند و گويند دود نقره است كه از معدن آن به هم رسد و قوّت آن تا هفت يا هفتاد سال باقى مانده و بعد از آن فاسد گرديده و رنگش اغبر [خاكى] و وزنش سبك يا سنگين مى گردد و خوردن آن موجب قتل موش و رايحه موشى كه از آن خورده باعث مردن موشان ديگر است و احمد رفعت[ر.ض] بعد از ذكر بعضى از صفات مذكوره گويد: اگر چه به ملاحظه خواص و آثار حكميّه شبيه به معدنيّات است ليكن بهواسطه آنكه تركيبات اين ماننده تركيبات فوسفور است، در شمار معادن مى باشد و در بعضى

صفحه 128 - جلد چهارم

مواضع به رنگ سرخ يا زرد به حالت زرنيخى[ر.م] و يا در حالتى كه مخلوط با گوگرد بوده باشد، بوده و بعضاً در معدن آهن و نوعى از زرنيخ هم ممزوج با آنها مى باشد و در 300 درجه حرارت گداخته و طيران كرده و دوربين هاى رصدى را هم با همين مرگ موش اعمال مى كنند.

مرگ موش عملى--->ديك بر ديك.

مرگ موش كانى--->مرگ موش.

مرگ موش مصنوعى ـ مرگ موش عملى[ر.م] است.

مرگ موش معدنى ـ مرگ موش كانى[ر.م] است.

مَرگامَرگ ـ بلا و مرگ عمومى، خصوصاً وبا و طاعون.

مرگو; مرگوا ـ بر وزن و معنى مرغو و مرغوا.

مُرگى ـ (ر.ف).(كى)

مرم ـ (چو قمر) مرهم و نهى از رميدن.

مَرماجور; مَرماجوز; مَرماحور; مَرماحوز; مَرمازاد; مَرماطوس; مَرماهان; مَرماهوز; مَرماهوش; مَرماهون ـ از كلمات متفرّقه بعضى از اهل فن مستفاد مى گردد كه همه اينها مرو آزاد است و يا موافق نوشته بعضى ديگر، چهار اوّلى مروخوش و چهار آخرى مرو تلخ و مرمازاد، مرو آزاد و مرماطوس، مرو برّى است كه در تركيبات «مرو» مذكور خواهند شد.

مرمر ـ (ر) كه به عربى «سَطريط» گويند، سنگى است معروف و قيمتى كه به فرموده مخزن[ر.ض]، به دو نوع مى باشد، يكى معدنى و ديگرى آبى كه آن را به هر شكلى كه مى خواهند منجمد مى گردانند، بدين قسم كه زمينى را كه در آن آب مى باشد، به هر شكلى كه خواهند حفر مى كنند و يك شب مى گذارند. از خلل و فرج آن آب در آن مكان حفر شده جمع مى گردد. پس روز ديگر رفته، آن خاكى را كه از آن برآورده اند، باز در آن مى ريزند و مدتى مى گذارند و بعد از آن كه خوب منجمد و صُلب گشت، برآورده و تراشيده و جلا مى دهند. و معدنى آن تخته سنگ ها است كه از معدن آن برمى آورند و اين صُلب تر و شفّاف تر از قسم آبى آن است و معدن آن كرمان و در شهر بابك و تبريز و اَجمير[در هند] نيز هست و كرمانى آن بهتر و صُلب تر و رنگ آن سبز و سفيد و نخودى و ملوّن به الوان زرد و سفيد و سرخ كم رنگ رگ دار و شبيه به يشم و تبريزى آن اندك زردرنگ و سست تر و نرم تر و اجميرى آن سفيد و صلب است.

مرمر آبى; مرمر اَجميرى; مرمر بابكى; مرمر تبريزى; مرمر كرمانى; مرمر معدنى--->مرمر.

مرمره ـ به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، ناحيه اى است در مغنيسا[در تركيه] كه به داغ مرمره سى(مرمره كوه) معروف است و هم دريايى است ميان بوغاز [تنگه] بحر اسود و بحر ابيض [درياى مديترانه ]كه قديماً به پروپونتس موسوم بوده و طولاً 260 و عرضاً 85 ميل اعشارى [به «ميل» و «فرسنگ» رجوع شود] اتّساع آن است و مشهورترين جزاير آن، جزيره اى است كه آن هم بدين نام مشهور و مركز اداره اش هم به همين اسم مسمّى است.

مرنج ـ (چو سمند) مرنگ[قلعه اى است در هند] و نهى از رنجيدن.

مرند ـ (چو فِرنگ) مخفّف ميرند و (چو سمند) نام يكى از نواحى تبريز است كه قصبه آن نيز به همين اسم است.

مرنگ ـ (چو سمند) قلعه اى است از هندوستان.

مرنگو ـ (چو ارسطو) سيخول[نوعى خارپشت].

مرو ـ (ر) نام پارسى يا نبطى گياهى است خوش بو و محلِّل رياح كه به چندين قسم مى باشد، چنانچه در تركيبات آن مذكور خواهد شد و سنگ آتش زنه را هم گويند و هم شهرى است مشهور از بلاد قديمه خراسان كه به مرو شاهيجهان و مرو شاه جان و مرو شاه جهان مشهور و در لسان بعضى خراسانى ها به مروز و مرغز هم موسوم و ازاين رو منسوب بدانجا را مروزى نامند و آن در نزديكى سرخس و سال ها دارالملك [مركز; پايتخت ]ملوك سلاجقه [قرن 5 تا 8هـ] بوده و مأمون عباسى[دوران خلافت:198ـ 218هـ ]هم در ايّام اقامت خراسان پايتختش نموده و يزدگرد، آخرين ملوك فرس، هم در آنجا به قتل رسيده و بنا كرده تهمورس ديوبند [سوّمين پادشاه پيشدادى ]بوده و اسكندر رومى در عمارتش افزوده و در دوره چنگيزى بهواسطه قتل عام كه به نوشته بعضى، عدد مقتولين

صفحه 129 - جلد چهارم

هزارهزار و سيصد هزار و كسرى[000،300،1] بود، خراب گرديد، پس در زمان شاهرخ ميرزا[سوّمين پادشاه تيمورى در قرن 9هـ] و ملوك صفويّه فى الجمله آبادى ديده و بعد از انقراض ايشان بازهم اركان آبادانى آن خلل دار گرديده.

مرو آزاد ـ به نوشته مخزن[ر.ض]، نباتى است ساق آن يك عدد و به قدر شِبرى [يك وجب] و پُر زغب[پرزدار] به حدى كه گويا از ساق تا آخر در ميان پنبه حلاّجى كرده بسيار نرم پيچيده اند و گل آن بنفش مايل به سرخى و ريزه و از ساق تا آخر با برگ هاى بسيار ريزه آميخته به گل و آن را «مرمازاد» هم گويند.

مرو برّى ـ كه «مرماطوس» نيز گفته و به پارسى «درنگ» گويند، نوعى از مرو سفيد[ر.م] است كه برگ آن شبيه به برگ خُبازى [ر.م] و از آن كوچك تر است.

مرو تلخ ـ يا مرو سفيد; كه «مرماهوس» هم گفته و به پارسى «دارمك» و «دارما» و «اردشيران» و «اردشيردارو» و «اردشيروان» هم گويند، نباتى است شبيه به مروخوش[ر.م] و برگ آن مانند برگ لبلاب[ر.م ]و از آن كوچك تر و گل آن مايل به سفيدى و تخم آن مدوّر، به خلاف ساير اصناف مرو كه همه طولانى اند و مراد از تخم مرو در صورت اطلاق، تخم همين است.

مرو تلال ـ مرو برّى [ر.م] است.

مرو جبلى; مروخوش ـ كه «مرماحوز» نيز گفته و به عربى «حبق الشيوخ» و «ريحان الشيوخ» گويند، ساق آن زياده بر شِبرى [يك وجب] و خشبى و باصلابت و شاخه هاى آن طولانى و برگ آن مايل به تدوير و درازى و رنگ آن مايل به تيرگى و سبزى و خوش بو و گل آن مايل به تيرگى و در تموز [تير] مى رسد.

مرودَشت ـ كه تخفيفاً «مَردَشت» هم گويند، بلوكى است سردسير در شمال شرقى شيراز و جلگه اش وسيع است و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: در فارس دو سه صحراى وسيع را به نام مرو موسوم داشته و مرودشت خوانند و دو قريه آباد را هم هرات و مروز نام كرده و به مرو نسبت داده اند زيراكه خاك مرو به قوّت معروف و به خوبى زراعت موصوف است.

مروْرِشك ـ مروشك[ر.م] است.

مـرورود ـ دهـى اسـت در چنـد منـزلـى مـرو [در تركمنستان] و رجوع به «مرغاب» هم شود.

مروسفيد ـ مرو تلخ [ر.م].

مرو شاه جان; مرو شاه جهان; مرو شاهيجان--->مرو.

مروْشُك; مروشموسا ـ تخم مرو[ر.م] و يا نوعى از مرو است كه بوى آن كمتر از بوى مروخوش[ر.م] است.

مرو شهجان; مرو شهجهان; مرو شهيجان ـ مرو شاه جان [ر.م] است.

مرو شيرين ـ مروخوش[ر.م] است.

مرو هرم ـ مرو تلخ [ر.م] است.

مروا ـ (چو خرما) تفأّل و استخاره و فال نيك و دعاى خير.

مرواى نيك ـ فال نيك و نام لحن 23 از سى لحن[ر.م ]باربدى [نوازنده دربار خسروپرويز].

مروائيّه ـ از شعب معتزله است; رجوع بدانجا شود.(عر)

مَروارود ـ مرورود[ر.م].

مرواريد ـ (ر) كه «كسبرج» و «كسپرج» هم گفته و به عربى «لؤلؤ» و به تركى «اينجو» يا «اينجى» گفته و بزرگ مقدار آن را هم در عربى «درّ» ناميده و آنچه را كه در صدف يكتا باشد «درّ يتيم» و «درّ مكنون» خوانند، موافق فرموده مخزن[ر.ض]، چيزى است معروف كه از جوف نوع صدفى برمى آيد، بزرگ و كوچك بوده، كوچك آن از تخم خشخاش ريزه تر و بزرگ آن تا به قدر بيضه كنجشگ و نادراً تا به قدر بيضه كبوتر نيز و تا به وزن سه مثقال گفته اند و بهترين آن سفيد آبدار صاف برّاق مدوّر غلطان بحرينى و هرموزى و عمانى آن است و بعضى هرموزى را بهتر از بحرينى گفته اند و بعد از آن صُراحى شكل به اوصاف مذكوره، و ساير اشكال آبدار سفيد برّاق آن از آن پست تر و زرد و سياه بى آب و بسيار ريزه آن زبون و در درياى جزيره سيلان و جزاير ديگر مانند برازيلياى ارض جديد از عرض جنوبى و غير آن نيز به هم مى رسد و در مرشدآباد [در هند] و بنگاله[بنگلادش] نيز به هم مى رسد ليكن بسيار ريزه زردرنگ ناصاف و احياناً دانه هاى بزرگى

صفحه 130 - جلد چهارم

به قدر نخودى و مايل به سرخى برمى آيد و آن در حقيقت برزخ مابين سنگ و نبات و حيوان بوده و جماديّت آن بر همه غالب است و صدف آن حيوانى است كه در زير دريا تكوّن مى يابد و مانند نبات ريشه دار و سياه رنگ كه در ميان سنگ ريزه هاى قعر دريا بند مى نمايد و به تدريج بزرگ مى شود و در هنگام گرسنگى دهان خود را مى گشايد و كرم ها و ماهيان ريزه و اشياى لعابى زير دريا، آنچه در جوف آن مى آيد، غذاى خود مى سازد و هرچند بزرگ تر مى شود و ريشه آن قوى تر و صدف آن بزرگ تر سفيد و برّاق مى گردد و مرواريد در جوف آن قريب به قلب آن تكوّن مى يابد و گفته اند كه كمال تكوّن و نماى آن را حدى معيّن است كه اگر بعد از نهايت كمال، غوص نكرده و برنياورند و در جوف آن بماند، باز به تحليل مى رود و درياهايى كه زمين قعر آن خاك صرف باشد، مرواريد خوب در آنجا نمى شود و هرچند سنگلاخ تر باشد، مرواريدش بهتر مى شود.

و آنچه مشهور است كه مرواريد، آب باران نيسان[ارديبهشت] است كه در حين باريدن، صدف ها روى آب آمده و دهان گشاده و قطرات باران را در جوف مى گيرند و مرواريد مى گردد، اصلى ندارد و آنچه به تحقيق پيوسته، همان است كه مذكور افتاد.

مرواريد بحرينى--->مرواريد.

مرواريدْ بستن ـ خجل شدن و عرق كردن و ترقى نمودن و خدمت و منصب نويافتن.

مرواريد بنگاله; مرواريد صُراحى; مرواريد عمانى; مرواريد غلطان; مرواريد مدوّر; مرواريد مرشدآباد; مرواريد هرموزى--->مرواريد.

مروان ـ (ر) چنانچه در «بنى اميّه» اشاره نموديم، نام چهارمين و چهاردهمينِ بنى اميّه است; رجوع بدانجا نمايند.

مروانيّه --->مرعش.

مروت ـ (چو هبوط) امرود[گلابى].

مروح ـ (چو دلبر) بادزن و (چو عمود) روز خوش عطر و (چو معلّم) رجوع به «مروه» شود.(عر)

مروَحَه ـ (به كسر اوّل) بادزن و (به فتح آن) صحرا و جايى كه شدت باد و هوا سوراخش كرده باشد.(عر)

مرود ـ (چو ورود) امرود[گلابى].

مرور ـ (ر.ف) [گذشتن و رفتن].(عر)

مرورتاب ـ (ل) شبان و چوپان.

مَرورِشك; مَرورود ـ رجوع به تركيبات «مرو» شود.

مَروَريّه ـ نوعى از كاهوى تلخ و يا قسمى از كاسنى صحرايى است.

مروز ـ (چو عنبر) به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، دهى است از بوانات [در فارس] كه مروس هم گويند و رجوع به «مرو» هم شود.

مَروَزى--->مرو.

مروس ـ (چو عنبر و هبوط) اندازه و عادت و رجوع به «مروز» هم شود.

مروس اِقطى ـ مرزنگوش[ر.م].(نان)

مروسيدن ـ (چو خروشيدن و يا به فتح اوّل) عادت كردن و اندازه گرفتن و در وقت بى چيزى در كارى رنج بردن.

مروش ـ (چو عمود) منع از روشن كردن، يعنى روشن نكن.

مروق ـ (چو مسلّط) صاف كرده شده و بالخصوص شرابى است كه نان ميده[كه آرد آن را دو بار الك كرده باشند] و بكسمات[نوعى نان روغنى كه مربع مربع ببُرند] در آن خيسانيده و بعد از شش ساعت صاف نمايند و كثيرالتغذيه است.(عر)

مروه ـ (چو هرزه) رجوع به «صفا» و «افسنتين» نمايند و (چو معلّم) هر چيز معطّر و خوش بو كننده و راحت كننده كه به نوشته برهان[ر.ض]، در اصل مروّح بوده و پارسيان حاى حطّى را مبدّل به هاى هوّز نموده اند.

مرهته ـ (چو زَلزَله) به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، نام طايفه اى است بسيار از هندوستان كه از 250 سال به اين طرف داراى حكومت چند صوبه [ناحيه] از هند و دكن بوده و در كمال اقتدار و صاحب سيصد هزار سوارند.

مرهم ـ دواى بسيار نرم شده و كوبيده شده كه بر روى جراحات و اورام اندازند و گذارند.(عر)

صفحه 131 - جلد چهارم

مرهون ـ (ر) هر چيز گرد كرده شده.(عر)

مرى ـ (چو تهى) نوبت خود را در شراب خوردن به ديگرى دادن و مقابله و برابرى كردن و (به كسر اوّل) مژدگانى و كوشيدن و جدل و خصومت كردن و در بدكردارى يكدل شدن و با كسى در قدر و مرتبه برابرى كردن و به عربى، (به تشديد ثانى و كسر اوّل) به نوشته برهان[ر.ض]، رگى است كه گذرگاه آب و نان است و (به ضمّ اوّل) آب كامه است و آن به نوشته برهان[ر.ض]، نان خورشى است معروف در اصفهان كه از شير و ماست و سركه و خمير خشكيده و تخم سپند سوخته ساخته و آن را «فواده» هم گويند و در مخزن[ر.ض] گويد: آن از ادويه قديمه است و از اختراع اطباى كلدانيّون [قومى در بين النهرين ]است و مايه و ماده آن فوذج است كه در «فوذج» مذكور افتاد و بهترين آن، آن است كه آرد جو را با پودنه[پونه] برّى در تابستان خمير كرده و گرده ها ساخته و در تنور پخته، پس با هموزن آن فوذج و مثل آن نمك و رُبع آن رازيانه با آب خمير كرده و بيست روز در آفتاب گرم بگذاشته و هر روز برهم زده و آب بپاشند تا سياه و متعفّن گردد، پس در آب حل كرده و صافى آن را در شيشه كرده و چند روز در آفتاب گذاشته و هر روز برهم زده و استعمال نمايند و در ناصرى[ر.ض ]گويد: آب كامه نانى است كه از خمير ترش پخته و در سركه كرده و به جاى آچار و ترشى با طعام به كار برند.

مُرى رَبانَك; مُرى زَبانَك ـ تخم بارتنگ[ر.م] و يا خود آن.

مرياس; مرياش ـ (چو دلزار) سخت و درشت و مشكل.

مُريافِلُن ـ بيخ گياهى است كه از شام و بيت المقدّس آورند.(نان)

مريب ـ (چو مدير) شك كننده و به شك اندازنده.(عر)

مريحه ـ (چو بريده) كه به فرموده مخزن[ر.ض]، به پارسى «خرّم» گويند، از جمله ادويه مجهوله و موافق آنچه از بعضى ديگر نقل كرده، گياهى است كه در بساتين و مواضع سايه دار مى رويد و برگ هاى آن باريك طولانى و گل آن بنفش و خوش بو و خوش منظر و لطيف و برگ هاى آن از يكديگر دور و اهل فرس آن را بسيار تعظيم مى نمايند.(عر)

مرّيخ ـ (ر) علاوه بر معنى اصطلاح اكسيرى، آن كه آهن و فولاد است و معناى كنايى آن، كه از زغال و انگِشت افروخته كنايه نمايند، در زبان عرب، مرده سنگ[به «مرداسنگ» رجوع شود] و مردم احمق و دبنگ و هم تير درازى است كه چهار پر دارد و هم به معنى مشهور كه كوكبى است سيّار معروف كه به پارسى «بهرام» و «بخون» و به عربى «مقعه» و به فرانسوى «مارس»(Mars)و به رومى و تركى «ارش» گفته و در پيش ارباب هيئت و نجوم قديم به «نحس اصغر» موصوف [زحل، نحس اكبر است و زهره، سعد اصغر و مشترى، سعد اكبر] و از مردمان به امرا و تركان و جوانان و اهل سلاح و خداوندان لشگر و سپهسالاران و دزدان و بت پرستان و اهل شر و فتنه منسوب و از معادن به آهن و از نباتات به مازو [ر.م] و از حيوانات به نخجير[شكار] و از اقاليم به سيّمين آنها [به «اقليم» رجوع شود] و از بلاد به عراق و خراسان منتسب و به بردع [در كشور آذربايجان] و حلب و رقّه [ر.م] و فارياب[در آسياى مركزى] و نهاوند و حجاز و شوشتر و قزوين و اصفهان و بخارا[در ازبكستان] و طالقان و ديلم و گيلان مستولى و متعلق و هماره در آسمان پنجم سير كرده و فرح [ر.م] آن در درجه ششمين طالع و ترح [به «فرح» رجوع شود] در مقابل آن و شرفش [بلندى و قوّتش] در درجه بيستوهشتم جدى [ر.م] و هبوطش [ضعفش] در مقابل آن مى باشد، چنانچه در «فرح» و «شرف» مذكور داشتيم. و ساير اوضاع اجمالى اين سيّاره را در ضمن 7 ماده ثبت اوراق مى نماييم:

1. جسامت و بزرگى آن كه به نوشته ملاعلى قوشجى[ر.ض ]و بعضى ديگر از ارباب هيئت قديم، سه برابر زمين و به نوشته شهرستانى[ر.ض]، معادل يك سُدس زمين و به نوشته بعضى ديگر از مترجمين هيئت جديده، شش دفعه و يا شش دفعه و نيم كوچك تر از زمين است.

2. مقدار قطر آن به نوشته قوشجى[ر.ض] و بعضى ديگر، 3795 و به فرموده حمدالله مستوفى[ر.ض]، 1011752 و دور جرمش 5507 فرسخ مى باشد و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]،

صفحه 132 - جلد چهارم

4155 ميل است.

3. مقدار بعد آن از آفتاب كه به زعم ارباب هيئت جديده، مركز عالم جسمانى بوده و تمامى سيّارات به دور آن مى گردند، 210مليون ورست[هر ورست 06/1كيلومتر] و يا 140 ميل و يا 600،178،58 فرسخ [است].

4. بُعد آن از زمين كه به نوشته پيشينيان، مركز عالم است، به نوشته بعضى از ايشان، بعد سطح مقعّر آن مانند محدّب فلك شمس 934،027،2 فرسخ و بُعد محدّب آن مانند مقعّر مشترى به نوشته ملاعلى قوشجى[ر.ض]، 602،770،14 و به نوشته بعضى ديگر، 372،970،14 فرسخ مى باشد و احمد رفعت[ر.ض] گويد: مقدار بُعد آن از زمين مختلف بوده و در حال استقبال با شمس تا 34 مليون تنزّل كرده و در حالت اجتماع با آن تا 245مليون منتهى گردد. و بعضى از مترجمين هيئت جديده گويد: مرّيخ چنان كه از زمين ديده مى شود، كوكب كوچكى است سرخ رنگ، هر وقت در بُعد بر زمين نزديك است درخشنده تر و هر وقت دورتر است كمتر فروزان است، چنانچه در اين شكل كه دايره اوّل محيطه بر شمس مدار عطارد و دايره دويّمى مدار زهره و دايره سيّمى مدار زمين و دايره چهارمى مدار مرّيخ و نماينده حالت او است نسبت بر زمين و چهار نشان 1، 2، 3، 4 خود مرّيخ و چهار حالت آن است كه در حالت نشان 1 به زمين نزديك تر و در حالت نشان 3 دورتر است:

و از آن رو كه مرّيخ هيچ وقت در ميان زمين و آفتاب واقع نبوده و مدار آن محيط مدار زمين است، تغيير حالت عطارد و زهره در آن نبوده و احتراق[به «مقارنه» رجوع شود] و اتصال [ر.م] شمسى نيز ندارد.

5. مسكون و داراى سكنه بودن مرّيخ كه در السنه ارباب هيئت جديده داير و ساير است، در نزد پيشينيان مسكوت و اصلاً نقابى از روى اين مدعا برنداشته و بلكه اقتضاى كلمات متفرّقه ايشان انكار آن بلكه عدم امكان آن است و بعضى از اواخر گويد: مرّيخ سكنه و حيوانات دارد كه آنها و نباتات آن به نظر ما سرخ مى آيد. و احمد رفعت[ر.ض ]گويد: مرّيخ دائماً سرخ و با نور آتشين منوّر و قطع نظر از اسباب خارجيّه، با چشم ساده و غير مسلّح هم بهتر توان ديد و مظنون آن است كه اين لمعان و سرخى اثر رنگ عمومى خاك زمين آن كوكب است و بعضى از مترجمين گويد: نه اينكه در كره مرّيخ نبات است بلكه سكنه و حيوانات هم هست. در صحراى آنجا از متن سرخى كه به نظر ما مى رسد، تصوّر مى كنيم كه رنگ نبات آنجا همه سرخ مى نمايد، چنان كه رنگ نبات زمين ما سرخ مى نمايد. واقعاً خيلى عجيب است كه مى بينى درختْ سرخ، شاخه سرخ، برگْ سرخ، نبات صحرا همه سرخ است. و در سال 1877 ميلادى منجّم رصدخانه شهر معروف ملان، آصف غولوم، از كشف نمودن نهرهاى كره مرّيخ، عوام و خواص و عالم و جاهل را متحيّر نمود. اين شيارها كه عرضاً يك صد ورس و طولاً پنج هزار ورس و فاصله آنها از همديگر از چهارصد تا سيصد ورس مى شود، حكايت نمود كه به قانون هندسى و عمل انسانى است كه بشر ساخته و گاهى درياها از جزر خود صحراهاى بى حساب را زير آب مى گيرند و غرق مى كنند و باز مى خشكند و اين فقره هميشه در وقت معيّن واقع مى شود. الان همه رصدخانه ها هر وقتى كه مرّيخ به زمين نزديك مى شود، مشغول تحقيقات مى شوند و وجود سكنه تقويت شده است.

6. در ذكر اقمار مرّيخ كه از كثرت كوچكى در نزد پيشينيان مجهول بوده تا آنكه در اواخر به نوشته

صفحه 133 - جلد چهارم

احمد رفعت[ر.ض]، در 1867 ميلادى ـ مطابق 1284هجرى ـ در رصدخانه هاى پاريس دو قمر مكشوف گرديد كه
بر دور مرّيخ گردش مى كنند و بعضى از اهل ترجمه
گويد: دو قمر مرّيخ كه تشخيص آنها از كثرت كوچكى اشكال دارد، در سال 1877 ميلادى كشف شده و يكى از آنها بسيار نزديك به خود مرّيخ بوده و تقريباً
ده هزار ورس فاصله دارد و از مغرب طلوع نموده و
در مشرق غروب مى كند، و ديگرى برعكس آن و سرعت سير آنها خيلى غريب است; در يك شبانه روز ماه هلالى خود را تمام مى كنند، يعنى به دور مرّيخ مى گردند. و سكنه مرّيخ در افق خودشان هر شام دو قمر كه يكى از مشرق به مغرب رفته و ديگرى برعكس آن مى رود تماشا مى كنند كه در راه به هم استقبال نموده و از همديگر گذشته و در افق خود غايب مى شوند.

7. در مقدار سير و حركت آن، بدان كه مدار آن از مدار زمين بزرگ تر ليكن سرعت سير آن كمتر و در 23 ماه يا 25 ماه يا 35 ماه و يا 678 يوم به دور آفتاب گرديده و
حركت سنوى خود را تمام كند و در 23 ساعت و 39 دقيقه و 21 ثانيه، چنانچه احمد رفعت[ر.ض] نوشته و يا موافق بعضى از مترجمين، در 24 روز و 12 ساعت و يا به نوشته بعضى، در 24 ساعت و 37 يا 38 دقيقه به دور محور خود گرديده و حركت يومى شبانروزى خود را تمام نمايد و محور آن مثل زمين ما متمايل و ميل فلك آن 29 درجه مى باشد و به همين جهت شب و روز دارد و آتمسفر دارد كه مانند زمين ما با طبقات هواى نسيمى محدود و محاط بوده و در وى ابرها هست كه برخيزند و شنا مى كنند و بادها مىوزند و نور و حرارت آن چون نسبت به آفتاب از زمين دورتر است، دو بار از زمين كمتر است، و فصول اربعه نيز داشته و هر فصل آن سه برابر و يا دو برابر فصول ما و منطقه حارّه يا خط استواى آن گرم تر و قطبين آن منجمد و بحار و جبال و صحارى نيز در آن هست كه به دستيارى تلسكوپ آنها را به خريطه [نقشه] آورده و ترسيم مى نمايند.

[تبصره محقق: بهرام يا مريخ (Mars)

بهرام چهارمين سيّاره منظومه خورشيدى است كه در مدارى بعد از زمين به گرد خورشيد در گردش است. مريخ يكى از جرم هاى درخشان آسمان زمين است و به دليل سرخ رنگى، به «مارس» يا خداى جنگ نام گرفته است.

بهرام يك دوره حركت تناوب نجومى خود را گرد خورشيد با سرعت 24 كيلومتر بر ثانيه طى 687 روز زمينى مى گذراند، اما چون مدار آن بيرون مدار زمين قرار گرفته، يك دور هلالى را در حدود 780 روز مى گذراند; يعنى با خورشيد در يك خط و در يك سوى آن قرار مى گيرد. در هر دوره تناوب نيز يك بار بر يك خط و در دو سوى مخالف خورشيد مقابل هم نسبت به زمين هستند. وضعيت دوم، «مقارنه» (احتراق) نام دارد و در آن خورشيد و مريخ چون از زمين ديده شوند، در يك سو هستند و در نتيجه خروج از مركز مدار مريخ، فاصله ميان آن با زمين از 56 تا 100 ميليون كيلومتر تغيير مى كند.

نزديك ترين فاصله آنها در حوالى 3 شهريور و دورترين فاصله آنها در ماه بهمن است. دورترين فاصله مريخ از زمين در حال مقارنه برابر با 397ميليون كيلومتر است. بهرام يك دوره تناوب حركت وضعى به دور محور خود را در 24 ساعت و 37 دقيقه و32 ثانيه مى گذراند.

مدار بهرام در مقايسه با مدار زمين بسيار بيضوى شكل و خروج از مركز آن 09/0درجه در برابر 02/0زمين است; ازاين رو فاصله آن تا خورشيد بين 206 تا 249ميليون كيلومتر در نوسان است. برخى اين فاصله را بين 207 تا 248ميليون كيلومتر نوشته اند.

زاويه ميل مدار بهرام از دايره بروج 9/1 درجه و زاويه ميل محور چرخش نسبت به مدار آن 24 درجه است كه با ميل محور زمين 4/23 درجه همانندى فراوان دارد; به همين دليل، سال مريخ نيز مانند زمين از چهار فصل مركب است; با اين تفاوت كه يك سال بهرام 23 ماه زمين به درازا مى كشد.

قطر بهرام در قطب ها 6760 و در استواء 6790

صفحه 134 - جلد چهارم

كيلومتر است.

حجم مريخ 15/0 حجم زمين و جرم آن 108/0 جرم زمين ـ يعنى 2210×4191/6كيلوگرم ـ و چگالى آن7/0 چگالى زمين و برابر 39/3 چگالى آب است.

ثقل سطحى مريخ 379/0 زمين و سرعت گريز از مركز آن 02/5 كيلومتر در ثانيه است.

دماى مريخ

مريخ مانند زمين داراى چهار فصل است ليكن دماى متوسط هريك از مناطق اقليمى آن كمتر از دماى نظير آن بر سطح زمين است، زيرا فاصله مريخ تا خورشيد 50 درصد بيش از فاصله زمين تا خورشيد است; در نتيجه، شدت گرما و نور خورشيد در آن كمتر است. در منطقه استوايى دماى مريخ به هنگام ظهر به ندرت از 27 درجه سانتى گراد افزايش مى يابد و به هنگام شب كمترين مقدار آن 68ـ درجه سانتى گراد است و گاه ممكن است اين سردى تا100ـ درجه كاهش يابد.

تابستان نيم كره جنوبى مريخ گرم تر از تابستان نيم كره شمالى آن است و اين، معلول خروج از مركز بزرگ
سياره مى باشد كه 09/0 در برابر مقدار 02/0 براى زمين است.

تغيير دما از روز به شب در مريخ بسيار شديدتر از زمين است، زيرا جو آن بسيار رقيق تر است. مريخ تنها 15/0 نورى را كه از خورشيد دريافت مى دارد، به فضا باز مى تابد.

قمرهاى مريخ

بهرام داراى دو قمر است كه در سال 1877م آساف هال Asaph Hallآمريكايى آنها را كشف كرد. وى براى آنها نام هاى «فربوس» به معناى ترس و «وديموس» به معناى وحشت را انتخاب كرد كه هر دو از همراهان خداى اساطيرى جنگ، مارس، هستند].

مرّيخِ آفتاب عَلَم ـ آتش شعله ناك.

مرّيخِ ذَنَبْ فعل; مرّيخِ ذَنَبْ فعلِ زحلْ سيما ـ حلقه زنجيرهاى ستوران.

مرّيخِ زحل خوار ـ آتش زغال، يعنى زغالى كه اخگر شده باشد نه چوب و هيزم.

مرّيخِ زحلْ سيما ـ حلقه زنجير پاى ستوران.

مرّيخْ سَلَب ـ لباس سرخ و مردم سرخ پوش.

مرّيخ و كيوان ديدن ـ زغال نيم سوخته در منقل ديدن است.

مريد ـ (چو رَسيد) مارد [سركش و ياغى] و (چو مدير) اداره كننده و به پارسى «وِرد» گويند و در اصطلاح دينى، از جمله صفات ثبوتيّه حضرت بارى است زيراكه به افعال بسيارى امر فرموده، چنانچه از بسيارى هم نهى نموده است و پُرواضح است كه به چيزى امر كردن مستلزم اراده آن چيز است كه امر بى اراده صورت پذير نيست، چنانچه نهى از چيزى مستلزم كراهت آن است كه نهى بدون كراهت متصوّر نيست. پس مريد و كارِه از صفات ثبوتيّه ذات بارى است.(عر)

مَريرَبانَك; مَريزَبانَك ـ (ل) رجوع به تركيبات «مرى» نمايند.

مَريسيّه ـ (ل) رجوع به «معتزله» شود.

مريشم ـ (چو كنيزك) خسته بند[شكسته بند].

مريض ـ (ر.ف) كه به پارسى «بيمار» و «انگشتال» [گويند].(عر)

مريض خانه ـ (ف) و به پارسى «بيمارستان» و «مارستان» و «هروانه» و «هروانگاه» و «هروانگه» و «بيمارستان» و «مارسان»[گويند].(عربى و پارسى)

مريم ـ (چو دِلير) مخفّف ميريم، يعنى بميريم و زنده نمانيم و (چو عنبر) نام نامى والده ماجده حضرت عيسى(عليه السلام) كه از نسل داود(عليه السلام) و يا يهودا ابن يعقوب بوده و پدرش يوقيم بوده كه به عربى «عمران» گويند و گروهى پيغمبرش دانند و مادرش انّائى نام داشته كه به عربى «حنّه» نامند و ازآن رو كه عمران را از حنّه جز دخترى ايشاعنام كه زن زكريّا(عليه السلام) بود فرزندى به وجود نيامد، روزى حنّه نذر نمود كه اگر خداى تعالى فرزندى به او كرامت فرمايد، به خدمت بيت المقدّسش بگمارد. پس نذر وى مقبول درگاه الهى افتاده و در 5572 مريم از او متولّد گرديد. پس

صفحه 135 - جلد چهارم

به جهت نذر خود، وى را به حضرت زكريّا تسليم نموده و آن حضرت هم در يكى از حجرات مسجدش جا داد. پس مريم در آنجا مشغول عبادت بود تا به قدرت خداوندى به شرحى كه در «عيسى» مذكور افتاد، در سيزده سالگى به حضرت عيسى(عليه السلام) بارور شده و در 25 كانون آخر[ماه چهارم رومى] 1585 هبوطى وضع حمل نمود. پس هردوس، والى قدس شريف، به جهت پاره اى خارق عادات آن حجّت خدا، از مآل امر خود ترسيده و از خلل دار بودن كارهاى خود انديشناك بوده و به قتل عام تمامى پسران خردسال بيت اللّحم فرمان داد ليكن بهواسطه آنكه حضرت مريم چندى پيش از آن با فرزند ارجمند خود به طرف مصر مهاجرت فرموده بودند، هردوس از آن مقصد منحوس مأيوس گرديده و مريم هم بعد از ده سال به ناصره عودت نموده و در 39 يا 50 ميلادى در 63سالگى درگذشت و اينكه بعضى عمر مريم را پانصد سال و يا چيزى كمتر گفته اند، اصلى ندارد.

مريم اناقورشاغى; مريم اناقوشاغى--->قوس قزح.

مريم عور ـ شاخ درخت انگور است در فصل خزان و برگ ريزان.

مريمْ نخودى ـ كه به نوشته پزشگى نامه[ر.ض]، به عربى «مريميّه» گفته و به فرانسه «سوژ» گويند، نباتى است معروف كه به نام «مريميّه صغير» و «مريميّه كبير» به دو قسم بوده و مستعمل اطباى فرانسه، قسم صغير آن بوده و اطباى انگليس و آلمان قسم كبير را هم استعمال مى كنند و هر دو قسم محرّك و ضد تشنّج و مسكّن و مقوّى مى باشند.

مَريَملو ـ (ر) رجوع به «خرك خدا» شود.(كى)

مريميّه; مريميّه صغير; مريميّه كبير--->مريم نخودى.

آيين دوازدهم

(در حرف ميم [كلمن] با زاى هوّز)

مز ـ (چو بد) مزيدن [چشيدن و مزه كردن] و امر و فاعل
از آن و (چو مُدّ) به عربى، طعم ميخوش چاشنى دار
است.

مزاج ـ (چو كتاب) آميختن و آميخته شدن و هر چيزى كه به چيزى ديگر بياميزند و «مزاج بدنى» به نوشته مجمع البحرين[ر.ض]، طبيعتى است كه از طبايع چهارگانه عناصر اربعه [خاك، آب، باد، آتش] تركيب يابد، مثل فتورى [سستى ]كه از برودت آب و حرارت آتش حدوث يابد و حالتى متوسّطه كه از رطوبت هوا و يبوست خاك حادث گردد و هكذا، و آن را به پارسى «كنونه» و «آميزه» [گويند ]و در بحرالجواهر[ر.ض] گويد: مزاج، كيفيّتى است كه از اجتماع كيفيّات متضاده عناصر حدوث يابد. پس از بعضى نقل كرده كه اطلاق مزاج بر كيفيّت مركّبه متوسّطه مزبوره از راه مَجاز است زيراكه معنى حقيقى آن عبارت از اختلاط اجزاى عناصر است با همديگر الاّ اينكه چون اين اختلاط سبب حدوث آن كيفيّت متوسّطه است و لذا آن كيفيّت را نيز از راه تسميه مسبّب به اسم سبب «مزاج» گويند. بارى، چون لفظ مزاج در السنه داير و ياد گرفتن آن و اقسام آن محل رغبت عامه است و لذا از شيوه اختصار خارج و به نقل كلام مخزن الادويه[ر.ض ]كه همين موضوع را بالاطراف محيط است، مى پردازيم: در آن كتاب مستطاب گويد: مزاج متصوّر ممتزج و آن بالاجمال عبارت است از كيفيّت عنصريّه متوسّطه حاصله از كيفيّات بسيطه متضاده و بالتفصيل عبارت از كيفيّت ثانويه متشابهه متوسّطه حاصله از كيفيّات اربعه و امتزاج عناصر اربعه است، هنگامى كه اجزاى آن بسيار ريزه ريزه شده و با هم متصل و مختلط گردند و فعل و انفعال نمايند به حدى كه حدّت هريكى، حدّت مر ديگرى را شكسته و صورت وحدانى به هم رسانند كه از هم ممتاز نگردند و چنانچه عناصر اربعه چهار است، كيفيّات نيز چهارند: حرارت و برودت و رطوبت و يبوست، و از اينها هم دو اوّلى كيفيّت فاعله و دو ديگرى كيفيّت منفعله هستند و هريك از عناصر را دو كيفيّت است; يكى فاعله و ديگر منفعله. مثلاً آتش، حارّ و يابس است و هوا، حارّ و رَطب و آب، بارد و رطب و خاك، بارد و يابس و هريك از اينها با ديگرى هم مناسبت دارد و هم مخالفت، مثلاً هوا نسبت به آتش در حرارت مناسب و در رطوبت مخالف است و نسبت به

صفحه 136 - جلد چهارم

آب در رطوبت مناسب و در حرارت مخالفند و همچنين ساير عناصر، و همين است كه علّت آميزش آنها با يكديگر و تأثير و تأثّر و ظهور آثار مختلفه از ايشان گرديده والاّ انقلاب و آميزش و تأثير و تأثّر آنها متصوّر نبودى. پس گويد: اقسام امزجه به حسب استقرا، نُه است; يكى معتدل و هشت ديگر غير معتدل و غير از اينها صورتى ديگر متصوّر نيست و مراد از معتدل كه انحراف امزجه غير معتدله را بدان قياس كرده و با آن مى سنجند، معتدل فرضى طبى است كه به معنى تساوى مقادير اجزاى عناصر است در ممتزج بالفرض و بالنسبه، نه تساوى حقيقى واقعى زيراكه تحقق معتدل حقيقى در خارج ممتنع است، به جهت آنكه هريك از عناصر در خودى خود كه مانع خارجى نباشد، مايل و متوجه مركز خود است، پس تركيب آنها در اين حال محال باشد مگر اينكه مانعى از توجه آنها به مركز خودشان باشد و پُرواضح است كه غلبه و زيادتى هريكى مانع ديگرى است. و اما امتزاج غير معتدل هم يا از جهت و زيادتى يك كيفيّت است يا از كيفيّات اربعه از آنچه سزاوار است كه در معتدل باشد و آن چهار است; يا حرارت غالب است و بس و آن حارتر از قدر لايق باشد و يا برودت، و آن باردتر از اندازه مناسب است، و يا رطوبت و آن رطب تر از قدر لايق است و يا يبوست و آن يابس تر از مقدار مناسب است و يا از جهت دو كيفيّت است و آن نيز چهار است; يا حرارت و يبوست غالب است پس آن حارتر و يابس تر از قدر لايق است، و يا حرارت و رطوبت و آن حارتر و رطب تر است، و يا برودت و رطوبت و آن باردتر و رطب تر، و يا برودت و يبوست و آن باردتر و يابس تر است.(عر)

مزاج غير معتدل--->مزاج.

مزاج گوهران ـ عناصر اربعه [خاك، آب، باد، آتش].

مزاجْ گوى ـ خوشامدگوى.

مزاج معتدل--->مزاج.

مزاح ـ (چو كتاب) شوخى كردن و ظرافت نمودن و (چو خمار) خود ظرافت و شوخى كه به پارسى «تماخره»[گويند].(عر)

مزاحم ـ (ر) مزاحمت كننده.(عر)

مزاحمت ـ (ر) مضايقه و در جاى تنگى يكديگرى را مدافعه كردن.(عر)

مزاد ـ (چو كَنار) بازى خيزگير[ر.م] يا خربازان[ر.م].

مزار ـ (ق) زيارت و محل زيارت و هرآنچه از اماكن اكابر و اوليا زيارتگاه مردمان است.(عر)

مزارع ـ (چو مساجد) جمع مزرعه و (چو عُطارِد) مزارعه كننده.(عر)

مزارعه ـ (ر) رجوع به «مخابره» نمايند.(عر)

مزاك ـ (چو كَنار) نادان و احمق.

مزامير ـ (چو سرازير) جمع مزمار[نى; دعايى كه با ترنّم و نغمه خوانند].(عر)

مزامير داود ـ اذكار و ادعيه اى است كه آن حضرت بدانها ترنّم مى نموده است و رجوع به «زبور» هم شود.

مزانيدن ـ (چو رَسانيدن) مكانيدن[چشاندن].

مزايا ـ (ر) جمع مزيّت است.(عر)

مزبله ـ (ر.ف) كه به پارسى «شله» و «كلجان» و «كلج» و «شوله» گويند.(عر)

مزج ـ (چو سخت) آميختن و آميخته شده و درخت بادام تلخ.(عر)

مزخرف ـ (ر) تكميل شده و زينت داده شده، خصوصاً كلامى كه با الوان كذب مزيّن باشد، يعنى سخنان دروغ با رنگ و تاب، و جمع آن، مزخرفات است.(عر)

مزخرفات ـ (ر) جمع مزخرف[ر.م] است.(عر)

مزد ـ (ر.ف) ثواب و مكافات و اجرت كار است و آن را «تزده» و «تژده»[گويند].

مُزدبَر; مُزدبَره ـ شاگرد و عمله و كارگر و كسى كه كار كند و مزد بگيرد و چنانچه قاعده زبان پارسى است، بيشتر حرف باء را مبدّل به واو كرده و «مزدور» و «مزدوره» گويند.

مُزدِ دندان ـ نقدى و جنسى كه در مهمان كردن فقرا بعد از خوردن طعام بديشان مى دهند كه در قديم متعارف بوده است و طعامى را نيز گويند كه در وقت دندان برآوردن اطفال بذل مى نمايند.

صفحه 137 - جلد چهارم

مُزدنامه ـ اجيرنامه و اجاره نامه.

مَزدا ـ (ل) نام نسك[هريك از بخش هاى 21گانه اوستا ]شانزدهم كتاب زند[ر.م] است.

مَزداريّه ـ (ل) به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، از شعب معتزله و يكى از 73 فرقه امت مرحومه است كه رئيس ايشان عيسى ابن صبيح از كثرت غلو در تصوّف به راهب المعتزله موصوف و معتقد هستند بر اينكه صفات الله عين ذات او و افعال عباد مخلوق خودشان بوده و هم قدرت دارند كه مثل قرآن بلكه بالاتر از آن را هم كه از جهت نظم و بلاغت برتر باشد بياورند و كسانى را كه قرآن را قديم دانسته و يا در حدوث آن مبالغه نمايند، كافر دانند.¹

مَزدَقان ـ شهرى است در قهستان [در جنوب خراسان بزرگ] و يا به نوشته بعضى، دهى است در هرات كه در اصل مزدكان و منسوب به مزدك [بنيان گذار آيين مزدكى در قرن 5م] بوده و مزدقان معرّب آن است و با زاى پارسى هم استعمال شده.

مزدك--->مژدك.

مَزدَكان--->مزدقان.

مُزدَندان ـ رجوع به تركيبات «مزد» شود.

مُزدَوجه ـ جفت شده و رجوع به «جمل» هم نمايند.(عر)

مزدور ـ (ر) رجوع به «مزدبر» شود.

مزدور ديو; مزدور ديوان ـ عاملان ديوانى و كسى كه كارهاى لغو و بيهوده كند.

مزدور شيطان ـ مزدور ديو[ر.م] است.

مزدوران ـ جمع مزدور و هم دهى است در ميان سرخس و مشهد.

مزده ـ (چو سفره) مزد.

مزده بر; مزده بره; مزده دندان; مزده نامه ـ مزدبر[ر.م] و مزد دندان [ر.م] و مزدنامه[ر.م].

مزر ـ (چو سخت) مرد ظريف و (چو هند) مردم احمق و شراب بوزه[ر.م].(عر)

مزراق ـ (چو دلزار) نيزه كوتاه.(عر)

مزرعه ـ (ر.ف) و به پارسى «باسرم» و «باسره» و «كشتزار»[گويند].(عر)

مزرعه خاك ـ قبر و زمين و جسد انسان و حيوان.

مزرعه دانه سوز; مزرعه دنياسوز ـ دنيا و عالم و زمين.

مزره ـ (چو هرزه) مرزه.

مُزَعفَر ـ (ر) طعام زعفران دار و جامه زعفرانى رنگ.(عر)

مزكّو ـ به نوشته برهان[ر.ض]، نوعى از طعام است.

مزكّى ـ (چو مقوّى) تزكيه كننده و (چو معمّا) تزكيه شده و تعديل كرده شده.

مزگ ـ (چو جنگ) درخت بادام تلخ.

مزگت ـ بر وزن و معنى مسجد و در فرهنگ ناصرى[ر.ض ]تحقيق عجيبى سراييده كه چون زاء و سين و تاء و دال تبديل يافته اند، معرّب آن مسجد است و حال آنكه لفظ مسجد عربى الاصل و تمامى آحاد نژاد آن به همه كس معلوم است بلكه دور نيست كه برعكس بوده و مزگت، مفرّس مسجد باشد.

مزگت آدينه ـ مسجد جامع.

مزگتْ پيرا; مزگتْ زاوَر ـ خادم مسجد.

مزگه ـ (چو سركه) هواى تاريك و تيره.

مزمار; مزمر ـ (چو دلزار و دلبر) آلت سرود و غناى معروف كه از نى و مانند آن سازند و جمع آن، مزامير است.(عر)

مزمّل ـ (چو معلّم) ظاهر برهان[ر.ض] و فرهنگ ناصرى[ر.ض ]آنكه فارسى است و عبارت از لوله اى است معروف برنجين يا مسين كه بيشتر در حمام ها و آب انبارهاى سرپوشيده نصب كنند و چون آن را به جانبى بپيچند، آب روان گردد و چون به جانب ديگر بگردانند، آب بايستد. و در اين زمان به آن «دهان شير» گويند زيراكه به تركيب دهان شير ساخته اند كه دهانش گشاده است و اهالى ما لفظ دهان را هم انداخته اند و «شير» گويند، چنانچه در ميان اكثر ايشان به «قِرنا» معروف است و اما (بر وزن معلّم يا مسلّط و به تشديد ثانى) هم كسى است كه در جامه هاى

1. در مورد نام وى اختلاف است. بغدادى و همچنين گلدزيهر در مجلّه خاورشناسان آلمانى، مجلّد65، ص 363 ثابت نموده است كه «مرداريّه» صحيح و منسوب به مردار است، ولى افرادى چون ميرسيّدشريف جرجانى در المواقف، ج3، ص 284 نام او را مزداريّه دانسته است.

صفحه 138 - جلد چهارم

خود پيچيده باشد و در قطرالمحيط [ر.ض] گويد: در نزد بغداديين تغار سفالين بزرگ سوراخ دارى است كه در آن لوله اى از ارزيز[قلع] و نقره نصب كرده و از همان لوله آب مى خورند.(عر)

مزمور ـ (چو منصور) نام هريك از سوره هاى زبور داود(عليه السلام) است; رجوع به «زبور» شود.(عر)

مزن ـ (چو قمر) نهى از زدن است و (چو تند) موضعى است در سه يا چهار فرسخى سمرقند[در ازبكستان ]و هم بلده اى است از نواحى ديلم [گيلان] كه از جمله سرحدات مسلمين بوده است و هم نام نهرى است كه در بحر ابيض [درياى مديترانه] مى ريزد.

مزنا ـ (چو سركا) ترازو.(ند)

مزنج ـ (چو سمند) معرّب مزنگ[ر.م].

مزنده ـ (چو طَبَرزه) كوزه آبخورى و اسم فاعل از مزيدن[چشيدن; مكيدن] و هر چيز مكيدنى.

مزنگ ـ (چو سمند) مرده سنگ[ر.م].

مزنگو ـ (چو ارسطو) خارپشت.

مزوّر ـ (چو معلّم) كسى كه خود را متهم به دروغ نمايد و يا شهادت را باطل نمايد و يا نامه و كتابى را به درج سخنان دروغ تحريف دهد و يا ظاهر چيزى را بيارايد، خصوصاً آنكه دروغ را زينت دهد و افعال همچنانى را «تزوير» گويند و رجوع به «نخشب» هم شود.(عر)

مزه ـ (ر) طعم و لذّت و آنچه بعد از شراب خوردن صرف نمايند كه به پارسى «گزك» گويند.(عر)

مَزيّت ـ (ر) تمام شدن و فضيلت و جمع آن، مزايا است و به پارسى «فزايش» و «فزونى»[گويند].(عر)

مزيج ـ (چو امير) ممزوج و آميخته شده و بادام تلخ.(عر)

مزيد ـ (چو امير) مزيدن [چشيدن; مكيدن] و ماضى قريب از آن و بازى خيزگير[ر.م] و خربازان [ر.م] و به عربى، زيادت و زياد كرده شده و رجوع به «مجرّد» هم شود.

مزيدن ـ (چو رَسيدن) مكيدن.

مَزيده ـ (ق) بازى خيزگير[ر.م] و خربازان [ر.م] و ماضى بعيد از مزيدن [چشيدن; مكيدن].

مزيل ـ (چو مدير) زايل كننده.(عر)

مَزَينان ـ قصبه اى است بهجت توأمان از بلاد خراسان از مضافات سبزوار كه آبش از كاريز [قنات] و هوايش فرح انگيز است و گويا همين كه در بعض عبارات مزينه نوشته اند.

مزينه ـ (ل) رجوع به «مزينان» شود.

آيين سيزدهم

(در حرف ميم[كلمن] با زاى پارسى)

مژ ـ (چو بد) مهمل و مرادف كژ، مانند كج مج و (چو رخ) مژه و ميغ [ابر; مه] و هر چيزى كه هوا را تيره و تار
سازد.

مژاك ـ (ل) از محمد طوسى علوى كه لغات شاهنامه فردوسى را جمع كرده[احتمالاً ميان سال هاى 549 يا 559 تا 589 هجرى] نقل است كه كيكاووس[دوّمين پادشاه كيانى] بعد از تصرّف در مازندران باغى و عمارتى بنا نهاد كه فرسنگ در فرسنگ بوده و سيصد باغبان داشته و كوشگى [قصرى ]درازگوشه ساخته و در وقت رفتن به آن عمارت به خواص و امرا گفتى كه ساز راه مژاك بسازيد. بعد از تهيه به مژاك رفتندى و عيش و عشرت كردندى و گاه بودى كه مدت دو سال در آنجا توقف نمودندى و همين مژاك مشهور ايران بوده و آن را نمونه اى از بهشت شمردندى، چنان كه فردوسى در قدردانى مجالست عقلا گفته:

«نشست تو با زيركان در مغاك *** به است از بهشت و نشست مژاك»

در فرهنگ ناصرى[ر.ض] بعد از نقل اين جمله گويد: به
سبب مرور دهور آثار آن مشهور نگرديده است ليكن از قياس و قرينه معلوم مى گردد كه باغ رفيع همچنانى بايد
در حوالى گرگان و مازندران بوده و چمن كالپوش[ر.م ]بوده باشد.

مُژد ـ (ل) سوسن و شيرين بيان.

مَژدَقان--->مزدقان.

مژدك ـ (چو عنبر يا دختر) كه با زاى هوّز معروف و به نوشته اكثر اهل لغت، با زاى پارسى صحيح تر است، نام

صفحه 139 - جلد چهارم

مردى است استخرى [در فارس] يا نيشابورى كه پسر نامداران و از جمله حكما و دانايان عجم بوده و در 6122 هبوطى ـ مطابق 537 ميلادى ـ كه 41 سال پيش از ولادت با سعادت حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) مى باشد، در سال دهم يا شانزدهم سلطنت قباد ساسانى، پدر انوشيروان عادل، ظهور يافته و چون از فنون دانش بهرهور گرديد، از شهر نيشابور كه مسقط الرأس او بود، كوچيده و به مداين[نزديك بغداد] آمده و مدعى نبوّت شده و به دعوت آغازيده و به شرحى كه در «يزدان» مذكور خواهد افتاد، به يزدان و اهرمن معتقد بوده و با انواع مكر و حيله در نزد قباد مكانتى حاصل كرده و نور و ظلمت را قديم دانسته و اوّلى را در فعل خود مختار پنداشته و افعال دويّمى را محمول بر بخت و اتفاق داشته و كتابى نگارش داده و ديستاو نامش نهاده و اصول و فروع آيين خود را در آن مرقوم داشته و كيش آتش پرستى را رواج داده و مذهب باطل اباحيّه را كه از مذاهب متروكه مجوس [زردشتيان ]بوده، احيا نموده و زيادتر از اوّل در وسعتش كوشيده و گويد سبب نزاع و قتال مردمان مال و زنان است، پس بايد هر دو را خلاص و مباح نمود و ازاين رو تمامى عرض و ناموس و زن و مال مردم را به يكديگر مباح نموده و همه را در همه چيز شريك گردانيد، چنان كه در آب و علف شريكند و زناى مادر و خواهر و محارم را روا شمرده و گفت كه بايد مساوات عمومى بوده و مردم در همه چيز برابر و يكسان باشند حتى آنكه حاكم و محكوم و رئيس و مرئوس يكى شوند و اگر كسى زن و مال ديگرى را خواستى و به اندازه دلخواه خود نگاه داشتى، آن ديگرى قدرت ندادن و يا بازخواستن نداشتى تا آنگاه كه خودش سير شده و رها نمودى و همچنين اگر زن يكى جميله باشد و زن ديگرى زشت، شرط عدالت آن است كه يك چند مدتى آن دو زن را با همديگر معاوضه كنند و همچنين بايد مال دار با نادار مال خود را قسمت كند و هر كس بدين قسمت تن در ندهد، اهرمن است و بايد با زور از او بستانند; تا آنكه جوانان و سفيهان و جنگجويان و غوغاطلبان را اين شيوه منحوسه خوش آمده و دنبال مژدك را گرفته و قباد هم از بيم مردم و يا به جهت رغبت تمامى كه به زنان داشت، در ترويج آن كوشيده و اشرار و جهّال دست در فروج و اموال مردم گشادند تا آنكه مژدك به خيال آميزش مادر نوشيروان به حرم خانه قباد رفته و خواست كه با وى درآميزد. نوشيروان كه اين حال را بسيار مكروه مى داشت وليكن از بيم قباد توانايى رد نداشت، لاجرم پاى مژدك بوسه داده به گونه اى كه مژدك را از آن عزيمت باز گردانيد و اين كينه را در دل همى پرورد تا آنكه نوبت سلطنت بدو رسيده، نخست ملاطفت كرده و او را قوى دل گردانيد. آنگاه فرمود: «تابعان خود را در يك روز انجمن كن تا با ايشان احسانى بسزا رود». تا آنكه جمله در روزى حاضر شدند و خود به محضر نوشيروان آمد. از قضا «مُنذرِ ماءالسّماء»، كه قباد به جهت ايمان نياوردن به مزدك از حكومت حيره[در يمن ]خلع كرده بود، حاضر بود. پس نوشيروان فرمود: «از خدا اين سلطنت را خواسته ام تا دو آرزوى خود را بگزارم; يكى آنكه منذر را بر تخت حكمرانى حيره بنشانم و ديگرى آنكه يك تن از پيروان تو را زنده نگذارم». پس فرمود: «در اين باب با تو سخن كنم و بعد از آنكه بطلان آيين تو را محقق نمودم، به كيفرت رسانم». پس دانايان را جمع كرده و خود با مزدك فرمود: «آيا شخص رنج ديده را با مرد رنج نكشيده اگر برابر مزد دهند ستم باشد يا نه»؟ مزدك گفت: «ستم است». پس شاه فرمود: «چگونه حكم مى دهى كه سامان و اندوخته يك تن را به ديگرى دهند كه در گرد كردن آن رنجى نبرده»؟ و ديگر پرسيد كه اگر يك تن در زمين تخمى افشانده و زراعت نمايد، آيا محصول آن زراعت مخصوص او است و يا مال كسى است كه هيچ رنجى نديده و از زراعت آن خبرى نداشته است؟ جواب داد كه از بهر زارع است. نوشيروان گفت: «چگونه زن مردم را به ديگرى دهى و تخمه ايشان را درهم افكنى»؟ و ديگر پرسيد كه اگر كسى ديگرى را بكشد، پاداش قاتل چه باشد؟ گفت: «كشتن ستوده نباشد. چون او بد كرد ما بد نكنيم». نوشيروان گفت: «اگر او را نكشيم ده تن ديگر را مى كشد و كشتن يك كس نيكوتر از ده كس است». پس

صفحه 140 - جلد چهارم

گويد: «اى بدمرد، بنا بر آيين تو، اشرار درهم افتند و جان و مال مردم را هدر كنند و هيچ كس نژاد كسى را نداند». همى گفت و بر غضب بيفزود و آتش خشم او زبانه گرفت. پس گفت: «اى مزدك، از روزى كه پاى تو را بوسه داده ام، بوى بد جوراب تو در دماغ من جاى كرده است». و حكم داد كه در باغ خاص شاه بر دارش كشيده و با هشتاد هزار يا صدهزار از متابعانش به قتل رسانده و در ميان نهروان و مداين دارها كرده و ايشان را از دار آويخته و زنان مردمان را به خانه شوهران خودشان فرستاده و اموال مردم را كه مزدكيان آورده بودند، به صاحبانشان رد نمودند و هركدام كه مرده بودند، به ورثه ايشان دادند و اگر ورثه هم نداشتند، به مساكين و فقرا قسمت نمودند. از آن روز آن پادشاه را عادل گفتند. فردوسى گويد:

«نگونسار را زنده بر دار كرد *** سر مرد بى دين نگونسار كرد

وز آن پس بكشتش به باران تير *** تو گر باهشى راه مزدك مگير»¹

و با وجود اين بازهم مذهب اباحيّه اساساً محو نشده و بعد از مدتى به نام بابكيّه به ظهور آمد. بارى، بعد از اعدام مزدك مردم انوشيروان را دعاى خير كرده و گفتند انوشه روان، يعنى خوش باد روح او و به كثرت استعمال انوشيروان شد، و يا موفق نوشته بحيره[ر.ض]، روزى كه نوشيروان تولّد يافت، چشمه اى بود كه آن را نوشين مى گفتند. همان شب آن چشمه روان شد و از آن ساعت باز، او را نوشين روان گفتند.

مژدگانه; مژدگانى ـ (ر) مژده و هر آنچه به مژده آورنده مى دهند و آن را «بغياز» و «بغيازى» و «فغياز» و «فغيازى»[گويند].

مژده ـ (ر) خوشحالى و خبر خوش.

مَژگامَژگ ـ به نوشته برهان[ر.ض]، همان مرگامرگ [بلا و مرگ عمومى، خصوصاً وبا و طاعون ]است.

مژگان ـ (چو گلزار و دلزار) مژه و (به فتح ثانى) جمع آن است و در اصل مژه گان بوده.

مژمژ ـ (چو كشمش) خرمگس و مگس سبزرنگ بزرگى كه چون بر گوشت نشيند، بدبو كرده و كرم در آن افتد.

مژنگ ـ (چو پلنگ) حيز و مخنّث و زشتى و ناخوشى و غم و غصّه.

مژو ـ (چو نكو) مرجمك[ر.م] و علفى است كه حماميان مى سوزانند.

مژه ـ (چو شده و صله) موى پلك چشم.

مژيد; مژيده ـ (چو رَسيد و رَسيده) بازى خيزگير[ر.م ]يا خربازان[ر.م].

آيين چهاردهم

(در حرف ميم[كلمن] با سين سعفص)

مس ـ (چو حقّ) به عربى، سودن و دست ماليدن و كنايه از ديوانگى هم هست و (چو رخ) شخصى و چيزى كه به سبب آن به جايى ديگر نتوان رفتن و آن ممنوع را «مس بند» و «مس بنده» گويند و گاه است كه آن مانع را هم «مس بند» خوانند و (چو بد) بخاو[پاى بند]، خصوصاً آنچه خلاص شدن از آن دشوار باشد و (چو دل) فلزى است معروف كه به عربى «نحاس» گفته و به اصطلاح كيميايى «زهره» و به فرانسه «كوئيور» و به لاتينى «كوپروم» و به يونانى «كالكوس» نامند و آن جامد و سرخ رنگ و نرم و قابل انطراق [شكستن] و چكش خوار و گسستگى ناپذير و قابل مفتول شدن و در هوا فاسد بوده و با قشرى كه به «زنگ مس» موسوم و سمّى است قوى، پوشيده گردد و معدن آن در تمامى ممالك موجود و به نوشته مخزن[ر.ض]، مس جبانى از همه بهتر و طرز استخراج آن در عرف، شايع و مستغنى از بيان است و تقريباً در 788 درجه حرارت گداخته و وزن مخصوص آن 39/8 و طعمش زمخت و بويش غير مطبوع و استحكامش كمتر از آهن است و در مخزن[ر.ض ]گويد: مس به چندين قسم است. آنچه قلم ها ساخته و مى آورند نرم و سرخ رنگ بوده و بهترين اقسام است و آنچه را كه تخته هاى بزرگ عريض طولانى ساخته و مى آورند، در خوبى بعد از آن است و آن را «مس تخته» و

1. شاهنامه، داستان مزدك با قباد.

صفحه 141 - جلد چهارم

«مس ورق» نيز گويند و آنچه را كه قرص هاى بزرگ ساخته و مى آورند، بدان خوبى نيست و صُلب است و نوعى كه در معدن آن تكوّن مى يابد، زردرنگ و درخشنده بوده و به پارسى «روى» هم ناميده و به عربى «صُفر» و به يونانى «طاليقون» گويند و «مس رست» همان است و اين نوع قليل الوجود است; بنابراين مصنوع آن را شايع گردانيده اند و مستعمل است و در «روى» مذكور افتاد و نوعى كه از گداختن سنگ خالص به هم مى رسد، بعضى از آن زردرنگ بوده و بيشتر سرخ مى باشد و مراد از مس مطلق، همين است و چون قسم سرخ اين نوع را با معادل يك عُشر آن روى توتيا [به «روح توتيا» رجوع شود ]بگدازند، جسمى زردرنگ حاصل گردد كه به پارسى «برنج» و به عربى «صُفر مصنوع» نامند كه چكش گيرتر و صُلب تر از مس اصلى است، و چون قسم زرد اين نوع را معادل خُمس يا ربع وزن آن روى توتيا گداخته و در قالب ها ريزند، به پارسى «ريخته» گويند كه شكننده بوده و چكش گير نيست و چون مس را با قلعى بگدازند، آن را «سفيد روى» نامند و چون با قلعى و روى توتيا هر دو بگدازند، آن را «جام» نامند كه شكننده تر است. و ماده تكوّن مس، زيبق[جيوه] و كبريت [گوگرد ]غير صافى است و بهترين آن زرد ذهبى است، پس سرخ، پس زرد نرم خالص آن است و آنچه به غير اين الوان و اوصاف باشد، همه روى است و همچنين بسيار صُلب آن.

مُسْ بَند; مُسْ بَنده--->مس.

مِسْ رُست--->فلز و مس.

مِسِ زَراَندود ـ دروغ راست نما و دوستى با نفاق.

مِسِ زرد; مِسِ سرخ--->مس.

مِسْ سوخته ـ راسخت[ر.م].

مِسْ گر ـ معروف است.

مَسّ ميّت ـ (چو حقّ) سودن بدن ميّت است با جزوى از بدن خود كه در بعض موارد (بدن ميّت سرد شده و هنوز غسل نداده باشند) به حسب حكم مطاع اسلامى سبب غسل است.

مِسْ ورق--->مس.

مسّاح ـ (چو بقّال) مسح كننده و مساحت كننده.(عر)

مساحت ـ (چو كتابت) پيمودن و اندازه گرفتن و به دست آوردن مقدار زمين است كه چندين برابر مقياس معيّنى است و آن بر سه قسم است زيراكه اگر مساحت شده، خط بوده و مقصود به دست آوردن طول آن است، مساحت آن عبارت از دانستن آن است كه طول آن چندين برابر طول مقياس معيّنى است از ذرع و قدم و متر و غيره و اگر سطح باشد، مساحت آن عبارت از دانستن آن است كه آن سطح چندين مثل مربّع آن مقياس است و اگر جسم باشد، مساحت آن استعلام آن است كه آن جسم چندين برابر مكعّب آن مقياس است.(عر)

مساعد ـ (چو منافق) مساعدت كننده.(عر)

مساعدت ـ مدد و يارى كردن.

مسافت ـ (ر) بُعد و دورى.(عر)

مسافر ـ (ر.ف) [سفر كننده و رهرو و سفرى و پى سپر].(عر)

مسافران ـ جمع مسافر.

مسافرانِ بالا; مسافرانِ والا ـ عرفا و اوليا و طالبان دين حق.

مساق ـ (چو كَنار) سوق دادن و راندن.(عر)

مساكن ـ (چو مساجد) جمعِ مسكن.(عر)

مساكين ـ (چو سرازير) جمعِ مسكين است.(عر)

مسالك ـ (چو مساجد) جمعِ مسلك.(عر)

مسالك و ممالك ـ اصطلاح عربى فن جغرافيا و يا قسمتى از آن است و آن عبارت است از معرفت احوال بِقاع و بلدان به حسب طول و عرض و غير آن.¹

مسالم ـ (چو منافق) مسالمت كننده.(عر)

مسالمت ـ (ر) صلح و آشتى.(عر)

مسام ـ (چو كَنار) تند گذشتن و (به تشديد آخر) منفذهاى

1. چند اثر به نام المسالك و الممالك در جغرافيا تأليف شده است; نخست كتاب ابن خردادبه(متوفّى 300هـ) است; دوّم كتاب ابن حوقل در قرن 4 هجرى است; سوّمين اثر تأليف ابوعبدالله احمد بن محمد بن نصر جيهانى در اواخر قرن 4هجرى است. ابواسحاق ابراهيم بن محمد فارسى اصطخرى (متوفّى 346هـ) هم كتابى به نام مسالك الممالك در جغرافيا تأليف كرده است.

صفحه 142 - جلد چهارم

غير محسوسه ظاهر بدن و جمع آن، مسامات است.(عر)

مَسامات--->مسام.(عر)

مسامت ـ (چو منافق) هر چيز هم سمت.(عر)

مُسامِح ـ (ق) مسامحه كننده.(عر)

مُسامحه ـ (ر.ف) [سهل انگارى و آسان شمردن و مدارا].(عر)

مساوات ـ (ر.ف)[برابرى و يكسانى].(عر)

مساويك ـ (چو سرازير) جمعِ مسواك است.(عر)

مست ـ (چو تشت) رَف[سكوى درِ خانه; طاقچه] و كفش و موزه [نوعى چكمه] و به معنى معروف و (چو پشت) بيخ گياه سعد[ر.م] و نياز و حاجت و گله و شكايت و جور و ستم و اندوه و غم و طعمه جانوران شكارى.

مستْ بند ـ (به ضمّ اوّل) مس بند[كسى كه پابند چيزى يا كسى باشد] و مستمند.

مستْ كاره ـ (به فتح اوّل) مست و لايعقل.

مستْ مند ـ (به ضمّ اوّل) مهموم و مغموم و صاحب رنج و محنت و شكوه و گله و محتاج و نيازمند.

مستار ـ (چو سردار) مروخوش[ر.م] و مسطار[ر.م].

مَستان ـ (ق) [جمعِ مَست].

مستبد ـ (ر) خودرأى و خودسر و رجوع به «مشروطه» هم نمايند.(عر)

مُستبند ـ رجوع به تركيبات «مست» شود.

مستجار ـ (ر) كسى كه از وى امان خواهند و هم ديوارى است از كعبه كه مقابل باب آن است و پيش از تجديد بناى بيت باب اصلى آن همين مستجار بوده و ازآن رو كه در نزد آن از آتش جهنم پناه به خدا برده و امان خواهند، بدين اسم اختصاص يافته و به نوشته مراصد[ر.ض]، مستجار نام موضعى هم هست در فارس.(عر)

مستحب ـ (ر.ف) و هر عملى كه فعل آن راجح بوده و موجب ثواب باشد و در تركش عقابى نباشد و آن را به پارسى «چَنَب»[گويند].(عر)

مستدركه--->نجّاريّه.

مُستَدير ـ (ر.ف) [گردنده و دور زننده; هر چيز گرد].(عر)

مستر ـ (چو عنبر) ظاهراً مفرّس[فارسى شده ]مسطر[خط كش] است.

مُستراح ـ (ر) مبال و بيت الخلا.(عر)

مُستَرَد ـ (ر) استرداد شده و باز پس گرفته.(عر)

مسترو ـ (چو لَبلَبو) خامالا[ر.م].

مُستَسقى ـ كسى كه مرض استسقا داشته باشد.(عر)

مُستَطار ـ به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، شرابى است نورسيده كه بر آن شش ماه نگذشته باشد كه به پارسى «ولانى» گويند و يا شرابى است كه از انگور نورس ساخته شود كه «شراب جهودى» گويند.(عر)

مستطيل ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى هندسى آن، رجوع به «مربّع» شود.(عر)

مُستَعجِل ـ (ر) شتاب كننده و بوزيدان[ر.م].

مُستَعجِلِه ـ (ر) زن شتاب كننده و بوزيدان[ر.م] و رجوع به «لعبت بربرى» هم شود.

مُستَعجمه; مُستَعربه--->عرب.

مستعمَل ـ (ر.ف)[به كار رفته; كهنه].(عر)

مستعين ـ (ر) استعانت كننده و يارى طلبنده و بالخصوص لقب احمد ابن معتصم كه عمّ منتصر [خليفه عباسى] بوده و بعد از وفات برادرزاده اش به خلافت قيام نموده و در محرّم 252هجرى وى را خلع نمودند و مدت خلافت او سه سال و نه ماه بوده و در شوال همان سال غرق شده و يا مقتول گرديد و ولادتش در 228 هجرى بوده است.(عر)

مُستَغَلّ ـ عايدات اراضى از كرايه و زراعت و غيره و جمع آن، مستغلاّت است.(عر)

مُستَغَلاّت ـ جمعِ مستغلّ[ر.م].(عر)

مستقلّ ـ كسى كه صاحب استقلال و خودرأيى بوده باشد.(عر)

مستقيم ـ (ر.ف) [راست; درست و صحيح].(عر)

مستقيم السّير ـ مصطلح علم احكام نجوم و در عنوان «استقامت سير» مذكور افتاد.(عر)

مَستكاره ـ رجوع به تركيبات «مست» شود.

مستمِع ـ (ر.ف) [شنونده و نيوشنده].(عر)

مستمند ـ رجوع به تركيبات «مست» شود.

مستو ـ (چو بدبو) مهمل و مرادف خستو[اقرار كننده و

صفحه 143 - جلد چهارم

معترف].

مُستَوى ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى هندسى آن، رجوع به «سطح» شود و كنايه از سهل و آسان هم هست. انورى [شاعر قرن 6هـ] گويد:

«هر مستوى اى ز وصل مقلوب *** هر ممتنعى ز هجر واجب»¹

يعنى هر مرتبه سهلى از وصل مبدّل به دشوار شده و راستى هاى آن به كجى ها بدل شده و هر مرتبه ممتنعى از فراق كه هرگز از براى ديگران به وجود نيامده و نخواهد آمد، به طالع من از براى من واجب گشته و از من جدا نمى شود و نخواهد شد.(عر)

مُستوى الخلقه ـ هرآنچه خلقت و آميزش آن در حد وسط بوده و داراى افراط و تفريط نباشد در بزرگى و كوچكى و غير آنها.

مسته ـ (چو پُسته) مست (بر وزن پشت)[ر.م] و (به فتح اوّل و كسر ثانى و ضمّ ثالث) نهى از ستهيدن[ستيزه كردن].

مُستيمَند ـ مستمند و نام موضعى هم هست از هندوستان كه نمك سفيد دارد.

مسجد ـ (ر.ف) كه به پارسى «پرستشگاه» و «مزگت» و «خانه خدا» گويند.(عر)

مسجد ابراهيم--->لجون.

مسجد اقصى--->بيت المقدّس.

مسجد اُمويّه--->دمشق.

مسجد تقوى ـ مسجد قبا و يا مسجد مدينه.

مسجد جامع ـ مسجدى كه در آن نماز جمعه خوانند و يا مسجدى كه اهالى تمامى محلات شهر در آن جمع شده و مخصوص به يك محله نباشد.

مسجدالحرام ـ مسجدى است معروف در مكه به كعبه محيط كه در حقيقت مطاف زائران كعبه است و به نوشته مراصد[ر.ض]، به مرور ايام در صدر اسلام در گرداگرد مسجدالحرام خانه ها بنا نهاده و عمارت ها ساختند و راه آمدوشد آن را تنگ كردند. پس عمر گفت كه كعبه خانه خدا است و هر خانه را صحنى و فضايى ضرورى است و لذا آن خانه ها را منهدم ساخته و قيمت عادلانه آنها را به صاحبان آنها دادند. پس دور كعبه را مسجد نمودند كه به منزله صحن كعبه است و ديوارى پست تر از قامت انسانى از براى مسجد ترتيب دادند. بعد از آن عثمان هم خانه هاى چندى در حوالى مسجد به قيمت گران خريده و خانه هاى كسانى را هم كه امتناع داشتند خراب كرده و مجبور به اخذ قيمت نمودند. پس ابن زبير در و ديوارهاى آن را افزوده و در وسعت خود مسجد تصرّفى به كار نبرد و در آن ستون ها نصب كرده و در زينت آن افزوده، پس عبدالملك ابن مروان ديوارهاى آن را ارتفاع داده، پس حجّاج با جامه ديبايش مزيّن كرده و وليد ابن عبدالملك در حلل و زيور آن افزوده و طلا و نقره مائده سليمان را در سقف و ناودان آن و زينت و آرايش آن صرف نمودند و آن مائده را در موقع فتح اندلس از طُلَيطُله آورده بودند و در هنگام نقل به استر قوى هيكل بار كرده بودند كه تحمل گرانى آن نداشت. و منصور دوانيقى و مهدى عباسى [دوّمين و سوّمين خلفاى عباسى در قرن 2هـ ]هم در استحكام مسجد و زيور و آرايش افزودند و به همان حال تا اكنون باقى است و بعد از آن تصرّفى نكرده اند.²

مسجد سليمان---> ستخر.

مسجد قُبا--->قبا.

مسجد قبلتَين--->قبله.

مسجّع ـ (چو مسلّط) رجوع به «سجع» نمايند.(عر)

مسح ـ (چو هند) پلاس و جاده و (چو قمر) التهاب
و سوزش باطن زانوها از درشتى لباس و (چو سطح) مساحت و دروغ گفتن و دست ماليدن و اثر چيزى را
از آن زايل كردن و سخنان نرم را به طريق مكر و حيله گفتن.(عر)

مَسحَقونيا ـ كف آبگينه[ر.م].(نان)

مسحوق ـ (چو منصور) سحق شده و ساييده شده.(عر)

مَسحوقونيا ـ كف آبگينه[ر.م].(نان)

1. در قصيده اى در مدح صاحب ناصرالدين طاهر.
2. مراصدالاطلاع، ج3، ص 1268، داراحياء.

صفحه 144 - جلد چهارم

مسخ ـ (چو سخت) تغيير دادن صورت اصليّه چيزى است به مطلق صورتى ديگر و يا خصوص آنچه قبيح تر از اوّلى باشد و در اصطلاح فلاسفه و حكما، انتقال نفس ناطقه انسانى است از بدن خود به بدن حيوانى ديگر كه در اوصاف شبيه بدن اصلى بوده و مناسبتى با آن داشته باشد، مثل بدن شير درنده نسبت به شجاع و دلير و مانند بدن خرگوش نسبت به بى دل و ترسنده و اين را «تماسخ» گويند و رجوع به «نسخ» هم شود.(عر)

مسخر ـ (چو مسلّط) به دست آورده شده و رام كرده شده و كسى كه به كار بى مزدش تكليف نمايند و (چو عنبر) ريشخند كردن.(عر)

مسخره ـ (چو زَلزَله) يك مرتبه ريشخند نمودن كه «استهزا» هم گويند و به پارسى «كواژ» و «كواژه» و «فيريد» و «فسوس» و «افسوس» و «تماخره» گويند.(عر)

مسدّس ـ (ر) هر چيز شش پهلو، خصوصاً آنچه تمام پهلوهايش مساوى باشند.(عر)

مسدّس عالم ـ شش جهت و يا عالم كون و فساد به اعتبار شش جهت.

مسدود ـ (ر.ف) [سد شده و بازداشته شده].(عر)

مسر ـ (چو قمر) يخ.

مسرود ـ (چو منصور) دعا و افسون و عزايم.

مسرور ـ (ر.ف) [شادمان و خوشحال].(عر)

مَسروس ـ (ق) به نوشته ناسخ التواريخ[ر.ض]، بيستوهفتيمنِ طبقه اوّل ملوك كلدانى بوده كه در 4423 هبوطى در بابِل[بين النهرين ]جلوس نموده و از كنار عمان تا دياربكر[در تركيه] و گرجستان را فروگرفته و هماره با منوچهر [هفتمين پادشاه پيشدادى] كه پادشاه وقت ايران بود، با اظهار ارادت و تملّق گذرانده و به انفاذ [فرستادن ]نامه و تحف و هدايا مواظبت داشته و با حضرت سليمان ابن داود(عليهما السلام) نيز اظهار عقيدت مى نموده و مدت پنجاه سال بدين منوال سلطنت نموده، آنگاه زمام ملك را به كف كفايت پسرش، طاطايون [ر.م]، گذاشته و درگذشت.

مسروق ـ (چو منصور) دزديده شده و هم سىوسيّمينِ تبابعه يمن است كه در «تبع» مذكور افتاد.

مسرّت ـ (چو مشقّت) شاد بودن و خوش آمدن و اطراف رياحين و بعضاً با «ة» نيز نوشته و در حال وقف با «ه» هوّز گويند و نويسند.(عر)

مَسَرّه--->مسرّت.

مَسَرّه آسمان; مَسَرّه چرخ; مَسَرّه سپهر; مَسَرّه فلك ـ ماه.

مسرى ـ (چو پشتى) سرايت كننده و رجوع به «تاريخ قبطى» هم نمايند.

مسريدن ـ (ل) چشيدن و مكيدن و يخ بستن.

مسطار ـ (ل) همان مستطار[ر.م] است كه در بعض نسخه هاى تحفه[ر.ض] همين طور نوشته.

مسطّح ـ (ر) هر چيز راست و تسويه شده.(عر)

مسطر; مسطره ـ (چو عنبر و زَلزَله و يا به كسر اوّل) رجوع به «سطّاره» شود.(عر)

مُسطَنجى ـ به رومى، مصطكى[نوعى صمغ ]است.

مسقاطون ـ به رومى، عود هندى است.

مسقط ـ (چو عنبر) محل سقوط و افتادن و هم شهرى است قديم و عظيم از بلاد عمان كه قصبه و دارالملك[پايتخت ]آن سامان و آبش از چاه و هوايش از شدّت گرما جانكاه و در كنار دريا واقع و حاكمش از اولاد خوارج و به جهت عدالت وى به غايت معمور و فواكه گرمسيرى آن موفور و مردمانش در عيش و سرور، و عده نفوسشان در حوالى سى هزار و عموماً عرب و سياه چرده و از خوارج و هندو و شيعه و اسماعيليّه و اهل سنّت و جماعت مخلوط و به نوشته آيينه جهان نما [ر.ض]، در تمامى بلاد عربستان شهرى كه قابل تجارت و دادوبستاد باشد همين است و بس، و حلواى بسيار ممتاز در آنجا سازند كه در السنه داير و حلواى مسقطى در زبان ايرانيان مشهور است و به نوشته ناصرى[ر.ض]، در اصل مسكت بوده و مسقط معرّب آن است.(عر)

مسقط الرأس ـ كنايه از محل ولادت است.

مسقطى ـ (چو مثنوى) رجوع به «مسقط» شود.

مسقّف ـ (چو مسلّط) هر چيز سقف دار.(عر)

مسقو--->مسكو.

صفحه 145 - جلد چهارم

مسقوف ـ همان مسقو[مسكو] است كه در بستان السياحة [ر.ض ]اين چنين نوشته.

مسقوه--->مسكو.

مسك ـ (چو هند) رجوع به «مشگ» شود.(عر)

مسكت ـ (ل) رجوع به «مسقط» شود.

مسكل ـ (كشمش) موسيقار[ر.م] و آلات لهو، و سازى است كه در دهن به طريق موسيقار نوازند.

مسكن ـ (چو عنبر) معروف است كه محل سكنى است و (چو معلّم) ساكن و آرام كننده و تسكين دهنده.

مسكو; مسكوه; مسقوه ـ يا مسقويا; شهرى است شهير از بلاد روسيه كه به مسافت 487 ميل از جنوب شرقى پتربورغ[سنت پترزبورگ] واقع و اعظم بلاد اوروپا و قديماً پايتخت آن مملكت بوده و عده نفوس آن در حوالى سيصد هزار و تجارت برّى آن در كار است و در آيينه جهان نما [ر.ض] گويد: حصارى حصين دارد كه «كرملان» گويند و در استحكام و رفعت تمام است. و در اين
شهر خانه از چوب سازند كه اگر حمل و نقلش كرده و
به سفر ببرند، اجزاى آن را متلاشى كرده و بار چاروا و غيره كرده، ببرند و در هرجا كه خواهند، باز به هم وصل كرده و نصب نمايند. و در 1230هجرى دولت فرانسه اين شهر را مسخّر كرده و در آنجا متوقف شدند. اهالى را
بس گران آمده و پس از اتفاق داخلى از شهر خارج شده و على الغفله شهر را آتش زدند و لهذا لشگر فرانسه در عين سرما ناچار به ولايت خود برگشته و بدين حيله باز مسكو در تصرّف روسيه درآمد و پادشاهان روس را رسم است كه در وقت جلوس در اين شهر تاج بر سر نهاده و بر تخت نشينند.

مَسكه ـ (ل) كه «كَره» و «بلبكه» و «روغن تازه بى نمك» نيز گفته و به عربى «زُبد» و «زُبده» خوانده و به فرانسه «بور»
و به لاتينى «بوتيروم» و به يونانى «بئوتورون» نامند،
يكى از مواد اصليه شير گاو و ساير چارپايان پستان دار است از قبيل ميش و بز و غيره و به عبارت ساده تر،
روغن تازه گاو و بز و گوسپند و گاوميش است و بهترين آنها موافق فرموده مخزن[ر.ض]، تازه خوش بوى است
كه از سرشير گيرند و روغن گاو لطيف ترين همه و گاوميش، خصوصاً جنگلى از همه غليظ تر و چرب تر و در صورتى كه آن را بلاواسطه از شير اخذ كرده باشند، محتوى يك مقدار شير است و اگر از دوغ گرفته شده باشد، يك مقدارى دوغ مى باشد و مقدار اين مواد بهواسطه اختلاف حيوانات و اختلاف مواقعى كه مسكه
را از شير آنها اخذ مى كنند، مختلف مى گردد و بهواسطه اختلاف مقدار اين مواد است كه رنگ و بو و مزه مسكه ها مختلف مى باشد.

مسكهر ـ (ل) رجوع به «تاريخ هندى» شود.

مسكين ـ (ر) فقير و يا تنها قسم شديدالحال او كه از كثرت شدت، عور و به خاك افتاده باشد و درويشى كه او را سد رمقى نباشد و ضعيف و ذليل و مردم بى تكبّر را هم گويند و جمع آن، مساكين است.(عر)

مسلح ـ (چو مسلّط) مرد سلاح دار و (چو عنبر) موضعى است از اعمال [توابع] مدينه كه ميقات اهل عراق است و بعضاً با خاى ثخذ هم گويند و در توضيح زايد اجمالى مى گوييم: شهيد ثانى[مقتول 965هـ] در روضه[روضة البهيه كه شرحى است بر لمعه دمشقيه ]مى فرمايد كه ميقات اهل عراق عقيق است¹ و آن وادى طويلى است كه طول آن زياده بر چهار فرسخ است و از همه مواقع آن وادى احرام بستن، صحيح است ليكن افضل و بهترين مواقع آن مسلح است و آن اوّل همان وادى است از سمت عراق و يا اوّل مسلح دو فرسخ از وادى پايين تر و رو به طرف وسط است و كمتر از مسلح در فضيلت غمره است و آن وسط وادى مذكور است و از آن كمتر ذات عِرق است و آن عبارت از آخر وادى است از سمت مغرب كه دو مرحله از مكه دور است.(عر)

مسلخ ـ (چو عنبر) جاى بركندن جامه از بدن و پوست از حيوان كه سلاّخ خانه گويند و رجوع به «مسلح» هم شود.(عر)

مسلّط ـ (ر.ف) و به پارسى «چير» و «چيره» [گويند].(عر)

مسلك ـ (چو عنبر) طريق و جاده.(عر)

1. الروضة البهية، ج2، ص 225.

صفحه 146 - جلد چهارم

مسلم ـ (چو مسلّط) هر چيز تسليم شده و باور داشته و (چو منكِر) داراى صفت اسلام است و آن عبارت از تسليم و اطاعت و انقياد است بدون تعرّض و اعتراض، خصوصاً تسليم كردن و اطاعت و انقياد نمودن احكام الهى و اوامر و نواهى حضرت بارى و خالص كردن عبادت از براى حضرت احديّت و در اصطلاح دينى، موافق فرموده اكثرين، اقرار زبانى است بر توحيد و رسالت[و معاد و روز قيامت ]و بس، كه اگر علاوه بر اقرار زبان، اعتقاد قلبى و عمل بدنى هم باشد، آن را «ايمان» گويند و ازاين رو گفته اند كه اسلام در ظاهر با ايمان شريك است و ايمان در باطن با اسلام شركت ندارد. و اما ايمان در لغت عرب، امن دادن و اميدوار كردن و خاطرجمع نمودن است و هم به معنى مشهور كه تصديق نمودن و باور داشتن است و در اصطلاح دينى، علاوه بر آنچه مذكور افتاد، عبارت از تصديق كردن وحدانيت الهى و صفات ثبوتيه و سلبيه او و باور داشتن پيغمبران و فرستادگان او و نشر و بهشت و جهنّم و رجعت آل محمد(عليهم السلام) و كتاب هاى منزله بر پيغمبران است كه همه ايشان صادق و تمامى آنها حق و راستند، و داراى اين صفت را مؤمن گويند، چنانچه مؤمن از جمله اسماى حسناى خداوندى هم هست، يعنى امن دهنده و اميدوار كننده كه مطيعان خود را از عذاب جهنم امن و اطمينان داده است.(عر)

مسلمان ـ بنابر آنچه بعضى احتمال داده، از عربى و فارسى مركّب و در اصل «مسلم مان» بوده، يعنى شبيه مسلم و ماننده آن; پس، از راه تخفيف يك ميم را انداخته و «مسلمان» گفته اند و ديگرى جواب داده كه بنابراين بايستى به سكون سين و كسر لام بودى و حال آنكه به فتح سين و سكون لام معروف است ليكن اگر تركيب مزبور ثابت باشد، اين اعتراض چندان محلى ندارد زيراكه تغيير حركات حروف بعد از انداختن يك ميم ممكن و اين گونه تغييرات در اكثر كلمات، شايع و متداول و بيشتر از تغيير ذات حرف نيست. بلى، كلام در ثبوت اصل تركيب است و به نوشته درارى لامعات[ر.ض]، مسلمان لفظى است پارسى به معنى مسلم و مستقيم و متقى و پرهيزكار. ظاهر هم همين است ليكن پوشيده نماند كه فارسى الاصل نبوده و بالقطع از لفظ مسلم عربى مأخوذ است، چگونه كه پيش از ظهور اسلام در ميان پارسيان اين كلمه نبوده كه فارسى الاصل باشد بلكه بعد از آنكه دين اسلام ظهور يافته و دارايان آن دين را به زبان عربى «مسلم» گفتند، لفظ مسلمان هم از آن اوان در ميان پارسيان اسب دوان گرديده. بلى، فارسى مولّد است بدين معنى كه اين چنين لغتى در اصل در ميان پارسيان نبوده و تازه در ميانشان پيدا شده و يا در ميان كسانى بوده كه فارسى خالص نبوده اند و بعد از آن عموم يافته.

مسلوب ـ (ر) شمشيرِ از نيام بركشيده و شخصى كه لباس هاى او را قهراً از برش بركنده باشند.(عر)

مسماجنگ; مسماچنگ ـ (چو رنگارنگ و يا به كسر اوّل) مچاچنگ[ر.م].

مسمار ـ (چو دلزار) ميخ آهنين معروفى كه چيزها را بدان محكم كنند و هم شخصى است كه بر شتر خوب سوار شود و بر بالاى آن خوب ايستد.(عر)

مَسِمقار; مَسِمقَران; مَسِمقوره ـ (ل) به زبان اندلس، زراوند طويل[ر.م] است.

مسمّى ـ (ر.ف) و رجوع به «معنى» شود.(عر)

مسن ـ (چو شكم) سنگ فسان[ر.م] و ظاهر آن است كه عربى و نون آن مشدّد است.

مسند ـ (چو دختر) دهر و زمان و تكيه كرده شده و نسبت داده شده و مردم متهم در نسب و نژاد خود و هم نام خطى است كه قديماً در ميان قبيله بنى حمير معمول بوده و با اين خط ما مخالفتى تمام داشته است و در اصطلاح علماى حديث، خبرى و حديثى است كه تمامى راوى هاى آن تا معصوم(عليه السلام) مصرّحاً مذكور شده و هيچ يك از ايشان ساقط نشده باشد كه اگر جميع ايشان و يا بعضى از ايشان ساقط شود، يا از اوّل يا از آخر يا از وسط و يا آنكه به طورى ابهام مذكور گرديده و نامى نبرده باشند، مثل اينكه گويد: شخصى يا مردى يا راوى اى از حضرت صادق(عليه السلام) چنين روايت كرده، همه اينها را «مرسل» گفته و بعضاً «مقطوع» و «منقطع» نيز گويند و گاه است كه مرسل تنها آن روايت را

صفحه 147 - جلد چهارم

گويند كه بعضى از راوى هاى آخر آن انداخته شود. و اما اگر از اوّل آن انداخته شود، آن را «معلّق» گويند، خواه آن انداخته شده يكى باشد يا بسيار و اگر از وسط انداخته شود، مطلقاً آن را «منقطع» نامند و گاه است كه در اين حال اگر آن واسطه انداخته شده بسيار باشد، يعنى بيشتر از يك نفر باشد، آن را «معضل» گويند و شيخ حرّ عاملى [قرن 11 و 12هـ] فرمايد: معضل آن است كه بيشتر از يك نفر از راوى هاى آن انداخته شود، خواه از اوّل باشد يا از وسط يا از آخر. بارى، مَسْنَد (بر وزن عنبر) تكيه گاه و اعتمادگاه است.(عر)

مَسندِ آزادگان; مَسندِ آسودگان ـ قبر و عالم و دنيا.

مَسندِ جَم ـ باد.

مسنگ ـ (چو پلنگ) قمار.

مسواك ـ (ر) هرآنچه بر دندان مالند و هر چيزى كه دندان ها را با آن خلال كرده و بقاياى غذا را پاك كنند و جمع آن، مساويك است.(عر)

مسواك راعى ـ زوفرا [ر.م] و شاه تره.

مسواك شبان ـ زوفرا[ر.م] و شاه تره.

مسواك عباد--->گون.

مسواك عباس ـ نوع بزرگ گون و خارشتر را شامل است.

مسواك قياد--->گون.

مسواك مسيح ـ نوع بزرگ نوارس[ر.م] و رجوع به «گون» هم شود.

مسوده ـ (به ضمّ اوّل و سكون ثانى و فتح ثالث و فتح و تشديد رابع) هر چيز سياه شده و (به ضمّ اوّل و فتح ثانى و رابع و فتح و تشديد ثالث) سياه كرده شده و بزرگ و سيّد كرده شده.(عر)

مسهل ـ (چو منكِر) در اصطلاح اطبا، چيزى است كه فضلات و رطوبات داخلى را از عروق و ديگر اعضا حركت داده و داخل امعا نمايد كه به سهولت خارج شوند، چنان كه «منضج» در آن اصطلاح، چيزى است كه آنها را مستعد خارج شدن نمايد و «مليّن» آن است كه آنها را از امعا خارج نمايد نه از عروق، چنان كه در مسهل بود.(عر)

مسيّب ـ (چو مسلّط) چاروايى كه آن را آزاد نمايند كه به هرجا كه خواهد برود و (چو معلّم) شخصى كه اين چنين نمايد و هم قصبه اى است مشهور در عراق عرب در چهارده فرسخى بغداد و در آثار عجم[ر.ض] گويد: در چند فرسخى آن تل هاى بسيار بزرگى است كه همه شهر بوده و گويند از بناهاى ضحّاك[از شخصيّت هاى پليد اسطوره اى] است و مقرّ سلطنت نمارده [به «نمرود» و «كلدانى» رجوع شود] نيز بوده و اكثر از زير خاك، سنگ هاى بزرگ و صورت هاى مجسّمه بيرون آورده اند.(عر)

مسيح ـ (چو امير) ماليده و مسح كرده شده و هم
لقب مشهور حضرت عيسى ابن مريم(عليه السلام) است كه در «عيسى» مذكور افتاد و ازاين رو فرقه تابعه آن حضرت را مسيحيّه نيز گفته و هريك از آحاد ايشان را مسيحى گويند. در آيينه جهان نما [ر.ض ]گويد: فرقه مسيحيّه به سه
ملت بزرگ منقسم و هريك از ايشان به چندين
شعبه منشعب و همه آنها در اوروپا و فرنگستان
متداول است:

1. قتوليك رُما[كاتوليك رم]: كه بزرگ و معلّم ملت ايشان را پاپا گويند.

2. مذهب يونان: كه ايشان را مسيحى يونانى گويند.

3. پروتستان: كه در «پروتستان» مذكور افتاد.

و در كشف القناع[ر.ض] گويد: ديانت مسيحيّه مبنى به انصار عهد عتيق و جديد و اتباع آن 370مليون و به سه قسم منقسم مى باشد:

1. روميّه: كه عقايد و طرق آنها به حسب قوانين مجامع و اقوال اسلافشان است.

2. پاپاويّه: كه پاپاسى[كشيش] رومى را رئيس كنيسه و نايب مناب مسيح(عليه السلام) مى دانند و او را از اشتباه و غلط در امور دينيّه معصوم و مقدّس مى پندارند.

3. پروتستانيّه: كه عقايدشان فقط بر اسفار مقدّسه مبنى بوده و به قول ديگرى اصلاً التفات ندارند.

و اما ارمن و يعاقبه و اقباط و نساطره از فروع روميّه اند كه در قرون سابقه از ايشان جدا شده اند و در نخبه

صفحه 148 - جلد چهارم

ازهريّه[ر.ض ]گويد كه فرقه مسيحيّه در اصل دو طايفه بوده اند; يكى تابعين كنيسه روميّه كه به اورتوذوكس هم مسمّى هستند، و ديگرى تابعين كنيسه رومانيّه كه به دو شعبه منشعب هستند; يكى كاتوليك كه پاپ را رئيس ديانت دانسته و صادق و راستگويش شمرده و در افعال خودشان مقتدايش دانند و رجوع به «كاتوليك» هم شود، وديگرى پروتستانت كه تنها به مطالب انجيل قائل بوده و زن كردن پاپ را هم جايز دانند و رجوع به «لوتر» هم شود و عده نفوسشان موافق لوحه ذيل است:

كاتوليك پروتستانت اورتوذوكس	225مليون 115مليون 105مليون
	445مليون

و در جايى ديدم كه مسيحيان 72 فرقه شدند به سه نوع:

1. يعقوبيّه: كه جمع آن، يعاقبه و برخى از ايشان به الوهيّت حضرت مسيح(عليه السلام) قائل و جمعى خدا را مركّب از اقانيم ثلاثه وجود و علم و قدرت دانند.

2. ملكائيّه: كه تابع مَلكاى رومى بوده و به قتل مسيح(عليه السلام) و الوهيّت روح قائل مى باشند.

3. منظوريّه: كه مريدان حكيم منظور بوده و نور خدا را مشرف بر هويّت عيسى(عليه السلام) دانند، چون اشراق آفتاب از روزنه و ايشان 32 طايفه اند، چنان كه يعقوبيّه 12 فرقه و ملكائيّه 28 گروهند.(عر)

مسيحى; مسيحيّه ـ يا عيسوى و عيسويّه; رجوع به «مسيح» شود و مسيحى را به پارسى «ترسا» و «ترسى» [گويند].

مسيدش ـ (ل) اكراه و اجبار.

مسير ـ (چو امير) يخ و به عربى، سيرگاه و سير كردن است.

مسيريدن ـ يخ بستن.

مسيلمه ـ يا ابومسيلمه; كه به كذّاب معروف است، نام پسر ثمامة ابن لبيد ابن حبيب ابن حارث از قبيله بنى حنيف از خاك يمن بوده و در سال دهم هجرت به مدينه آمده و نخست يك چندى ايمان آورده و اخيراً دعوى نبوّت آغازيده و اظهار شركت در رسالت حضرت خاتم(صلى الله عليه وآله)نموده و قبيله وى كه مردمانى احمق بودند، بدو گرويدند و به جهت پاره اى مكر و حيله كه از وى به ظهور پيوست رحمان اليمامهاش ناميدند، چنان كه در شب بس تاريكى ايشان را گفت كه امشب جبرئيل نازل خواهد شد. هركس از منزل خود برآيد، باد سختش برده و آتشش بسوزاند. ايشان از بيم جان در خانه ها پنهان و از آن روزنه ها نگران بودند تا مسيلمه صورت مرغى از كاغذ ساخته و جَلاجِل[زنگوله] بر آن نصب كرده و ريسمانى دراز بر آن بسته كه باد آن را مى برد و باز مى كشيد و صداهاى عجيب از آن برمى آمده و صورت عجيبى مى ديده اند كه از هوا قصد زمين دارد. پس يقين ايشان شد كه آن جبرئيل است و در همان شب كلماتى به هم بافته و روز ديگر گفت كه در برابر سوره والذاريات آمده: «والزارعات زرعا، فالحاصدات حصدا، فالطاحنات طحنا، فالعاجنات عجنا، فالخابزات خبزا، فالآكلات اكلا» و در مقابل سوره فيل نازل شده: «الفيل ما الفيل، وما ادريك ما الفيل، له ذنب طويل» و در مقابل سوره كوثر: «انّا اعطيناك الجاهر، فصلّ لربّك و هاجر، انّ شانئك هو الكافر». و در زمان خلافت ابوبكر بود كه خالد ابن وليد از طرف خليفه مأمور به دفع او گرديده و عاقبت در سال دوازدهم هجرت به دست اسلاميان كشته شد و بعضى گفته كه قاتل او وحشى، قاتل حمزة ابن عبدالمطلب بوده است كه او را كشته و اين جمله را گفت كه من در زمان جاهليّت بهترين ناس را كشته و در عهد اسلام بدترين مردم را كشتم و رجوع به «سجاح» هم نمايند.

مسين ـ (چو دِلير) هر چيز منسوب به مس.

مَسينون ـ (ل) شنگرف[ر.م].(نان)

مسينه ـ (چو ستيزه) مسين.

آيين پانزدهم

(در حرف ميم[كلمن] با شين قرشت)

مش ـ (چو دل) ميش و (چو بد) ماش و (چو رخ) موش.

مُشِ پران; مُشِ پرنده; مُش خار; مُش خرما; مُش خوار;

صفحه 149 - جلد چهارم

مُشِ دربندى; مُشِ دشتى; مُشِ كور; مُش گر; مُش گير; مُشِ هندى ـ مانند تركيبات «موش» است; رجوع بدانجا شود.

مَشّاء ـ مشى كننده و راه رونده.(عر)

مشّائين; مشّائيّون ـ جمع مشّاء و مشّائى و رجوع به «رواقيّون» و ماده «2» صوفيّه[شود].

مُشاحّه ـ بخل و لجاجت و مخاصمه.(عر)

مشار ـ (چو خمار) اشاره كرده شده و مشورت كرده شده.(عر)

مشارٌاليه ـ كسى و چيزى كه به طرف او اشاره شده و ذكر او گذشته باشد.

مشارف ـ (چو مساجد) رجوع به «مشرف» شود.(عر)

مشارك ـ (ر.ف) [اَنباز و شريك].(عر)

مشاركت ـ (ر.ف) [اَنبازى و شراكت].(عر)

مشاركيّه ـ به فرموده حديقة الشيعه[ر.ض]، از جمله فرق صوفيّه است كه خودشان را افضليّه نيز ناميده و در اصطلاح اهل دين، مسمّى به مشركيّه مى باشند و ايشان دعوى مشاركت با انبيا كرده و گويند كه ما در مرتبه پيغمبران شريكيم ليكن خدا ما را عزيز كرده كه مأمور به دعوت نفرموده و اختيار در دعوت با خودمان است كه اگر خواهيم، بكنيم والاّ نه. و هم گويند كه ميان ما و خدا واسطه نبوده و در ميان خدا و انبيا مَلَك واسطه است و از اين جهت هم خودشان را افضل از انبيا دانند و دعوى ميرانيدن و زنده كردن هم نمايند. پس گويد كه اين طايفه مانند طايفه ولايتيّه[ر.م ]هستند كه ايشان نيز اين دعوى كنند و آنها دعوى شركت با خدا كرده و اينها مدعى شراكت انبيا هستند.

مشاش ـ (چو كَنار) حلواى آبگينه[ر.م] و نهى از شاشيدن و (چو خمار) به عربى، جرنده [استخوان نرم قابل جويدن; غضروف] و نفسْ و طبيعت و زمين نرم.

مشاطه ـ (چو شماره) موى هاى خرده كه در وقت شانه كردن مى ريزد و (چو علاّمه) زنى كه خوب شانه زده و آن را صنعت و حرفت خود سازد و آن را ماشطه گويند. و اما مشّاطه (بر وزن علاّمه) چنانچه مشهور است، موافق قياس است، اگرچه استعمال آن در كتب لغت به نظر نرسيده. بالجمله حرفت مذكوره را «مشاطه» (بر وزن اماله) گويند و رجوع به «نوشادر» هم نمايند.(عر)

مشاعر ـ (چو مساجد) جمعِ مشعر[ر.م].(عر)

مُشاعره ـ (ر) جماع و مباشرت و مغالبه كردن دو كس در شعر با يكديگر و در يك رخت با زن خوابيدن.(عر)

مَشاقّ ـ جمعِ مشقّت.(عر)

مشام ـ اگرچه بدين لفظ در كتب لغت نديدم ليكن به مقتضاى ظاهر قواعد، عربى و جمعِ مَشَمّ است، يعنى آلت شم و بوى كردن و يا محل آن و آن، كنايه از بينى و دماغ است كه قوّه شامه در آن است.

مشاور ـ (چو منافق) مشاوره كننده.(عر)

مشاوره ـ (ر.ف) [مشورت كردن].(عر)

مشاهد ـ (چو مساجد) جمعِ مشهد و (چو منافق) مشاهده كننده و (چو مبارك) مشاهده كرده شده.(عر)

مَشاهدِ مكّه--->مشهد.

مشاهره ـ ماهانه و ماه به ماه چيزى دادن.(عر)

مشايخ ـ (چو مساجد) رجوع به «شيخ» شود.(عر)

مشبّك ـ (چو مسلّط) هر چيز شبكه دار.(عر)

مشبّك قلعه ـ آسمان و مجمره[ظرفى كه در آن عود مى سوزاندند].

مشبّهه ـ (ر) رجوع به «مجسّمه» و «هفتادوسه ملت» و تركيبات «صفت» نمايند.(عر)

مشت ـ (چو خشت) جوى آب و (چو تشت) انبوه و كثير و پر و لبريز و گنده و غليظ و دهى است در نزديكى سگانه [در غزنين افغانستان] و (چو پشت) مشتن [ماليدن] و ماضى قريب از آن و گياه سعد[ر.م] يا بيخ آن و گروه اندك و ميان كف دست و گره كردن پنجه دست و جمع كردن انگشتان، چنانچه پنجه دست ظرفيّت به هم رساند.

مُشتِ آتشى ـ ظالمان و ديوان و مجوسان [زردشتيان].

مُشتْ آسَنگ ـ سنگ فلاخن[قلماسنگ] و سنگ بزرگى كه در ميانش جاى دست ساخته و آن را با مشت گرفته و بردارند.

مُشتْ افشار ـ شراب مستطار[ر.م] و هم نام زرى بوده در

صفحه 150 - جلد چهارم

خزينه خسروپرويز كه مانند موم نرم شدى و هر صورتى كه خواستندى، از آن ساختندى.

مُشتْ اَوشار ـ مشت افشار[ر.م].

مُشتْ تنگ ـ مردم مفلس و بى چيز و دست خالى، خصوصاً راهزن همچنانى.

مُشتِ خاك ـ زمين و دنيا و بنى آدم.

مُشتْ رَند; مُشتْ رَنده ـ رنده معروف نجاران.

مُشتْ رو ـ نوعى از ماذريون است كه چون مشتى از آن بر روى كسى زنند، سياه كند و رجوع به «ماذريون» هم شود.

مُشتْ زن ـ كسى كه با مشت و پنجه دست كشتى گيرد و رنده نجارى را هم گويند.

مشت زياد ـ گروه مخالف حقير و مردود.

مُشت شرار; مُشت شراره ـ كواكب، خصوصاً سيّارات.

مُشتِ غبار ـ مشت خاك[ر.م].

مُشتْ فشار ـ مشت افشار[ر.م].

مشتْوار; مُشْتْواره ـ رنده نجاران و يك مشت از هر چيز و يك دسته از جو و گندم و غيره كه درو كرده و بر دست گيرند، چنان كه پشتواره، آن است كه بسته و بر پشت گيرند.

مشتا ـ (ل) مشاطه[ر.م].

مشتار ـ (ل) مروخوش[ر.م] و مستطار[ر.م].

مُشتاسنگ; مُشتافشار; مُشتاوشار; مُشترَند; مُشترَنده; مُشترو ـ رجوع به تركيبات «مشت» نمايند.

مشترى ـ (ر) علاوه بر معنى عربى معروف كه به پارسى «خريدار» گويند و علاوه بر معنى اصطلاحى آن، كه در عرف اكسيريان [كيمياگران]، ارزير و قلعى را نامند، نام خطى هم هست كه در تركيبات «خط» مذكور افتاد و هم نام ستاره اى است سيّار و مشهور كه به پارسى «برجيس» و «راوش» و «خُسپى» و «ورلاس» و «اورمز» و «اورمزد» و «اورمزدا» و «زاوش» و «زاووش» گفته و به فرانسه «ژوبيتر» و به رومى و تركى «ريوفس» و به عبرى «هردم» ناميده و در اصطلاح پيشينيان به «سعد اكبر» موصوف مى باشد[سعد اصغر، زهره و نحس اكبر، زحل و نحس اصغر، مرّيخ است] و از مردمان به قضات و علما و اشراف و اصحاب مناصب و ارباب نواميس و ترسايان [مسيحيان] منسوب و از معادن به ارزيز [قلع] و از نباتات به گندم و از حيوانات به شتر و از اعضا به جگر و از اقاليم به دويّمينِ آنها و از بلاد به نواحى يأجوج و مأجوج[ر.م ]متعلق و به قم و خوى و كوفه و سجستان [سيستان] و واسط [در عراق] و بيت المقدّس منتسب و مستولى، و شرف آن در 15 سرطان [تير] و هبوطش در 15 جدى[ر.م] و فَرَحش در 11 طالع و تَرَحش [در فرح و ترح به «فرح» رجوع شود] در 5 طالع مى باشد و ساير اوضاع اين سيّاره را به طريق اجمال در ضمن چند ماده ثبت اوراق مى نماييم:

1. مقدار قطر آن: به فرموده ملاّعلى قوشجى[ر.ض ]و بعضى ديگر، 14596 فرسخ و به فرموده ابوريحان بيرونى،1019881 و دور جرمش 31054 فرسخ مى باشد و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، قطر آن در خط استوا 86936 ميل و يا 25972 فرسخ بوده و قطر آن تقريباً يازده برابر قطر زمين و حجم آن 146 معادل حجم زمين است.

2. بزرگى و جسامت آن: به نوشته قوشجى[ر.ض]، 188 برابر زمين و به فرموده شهرستانى[ر.ض]، 400 معادل زمين و به نوشته بعضى از ارباب هيئت جديده، 1300 بار از زمين ما بزرگ تر بوده و عظيم ترين سيّارات خانواده شمسيّه است و بنابر عظمت آن است كه متقدّمين آن را به نام خدايان خود، ژوبيتر، مسمّى داشته اند و رجوع به ماده 1 هم شود.

3. بُعد آن از آفتاب: به نوشته بعضى از اهل هيئت جديده، 720مليان ورست[هر ورست 06/1كيلومتر ]و به فرموده شهرستانى[ر.ض]، 476مليون ميل و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، 475مليون ميل[است].

4. بُعد آن از زمين: به نوشته ملاّعلى قوشجى[ر.ض]، بُعد مقعّر فلك مشترى، مانند محدّب مرّيخ 604،270،14 فرسخ و بُعد محدّب آن، مانند مقعّر زحل 215،991،23 فرسخ و به نوشته بعضى ديگر، بُعد محدّب آن به همين قرار و بُعد مقعّر آن 372،970،14 فرسخ است و حمدالله

صفحه 151 - جلد چهارم

مستوفى[ر.ض] گويد: بعد اعتدالش از زمين 443،990،9 فرسخ و بر اين قياس دور فلكش 535،353،62 فرسخ و سطبرى آن فلك 798،994،7 فرسخ است.

5. در اقمار مشترى: كه از كثرت كوچكى در نزد پيشينيان مجهول بوده تا آنكه در اواخر بهواسطه اسباب جديدالاكتشاف چند قمر از براى مشترى مكشوف گرديده كه به دور آن مى گردند، چنانچه خود آن به دور آفتاب. شهرستانى[ر.ض] فرمايد: هشت قمر دارد و بعضى از ارباب هيئت جديده فرمايد: چهار قمر دارد كه به دور آن مى گردند، مانند قمر زمين ما كه به دور آن مى گردد. در سال 1610 ميلادى منجّم كبير، گاليله ايتاليايى، كه تلسكوپ اوّل را ايجاد نموده و يا به مراتب كمالش افزود، پس از آنكه زاخاريا نامى اختراعش كرد، به دستيارى آن هم كه به تصديق بعضى از ايشان تالى معجزه است، قمرهاى آن را كه به دور آن مى گردند، كشف نمود و سكنه آن اگر باشد، شب ها در افق خودشان چهار قمر نورپاش را مشاهده كرده و تماشا مى كنند. و اقمار مشترى گاهى در زير سايه آن واقع شده و خسوف مى كنند و مثل قمر ما تاريك مى شوند. خسوف آنها واضح ديده مى شود كه اوّل چگونه نقطه هاى فروزنده هستند و بغتةً [ناگهان] چطور نابود مى شوند و در وقت بيرون آمدن از سايه باز چطور برافروزند.

6. در مقدار سير و حركت آن: در يك سال يك برج طى كرده و در دوازده سال يك بار به دور شمس مى گردد. بعضى از مترجمين گويد: مدار آن پنج برابر مدار زمين است و از اين جهت يك سال مشترى دوازده بار از سال زمين زيادتر است(سال مشترى يازده سال و دو ماه و هيجده روز است). و اما حركت محورى آن منشأ حدوث روز و شب است. در ده ساعت يا نه ساعت و پنجاهوپنج دقيقه يك بار به دور محور خود مى گردد و از اينجا معلوم مى شود كه شبانه روز آن از شبانه روز ما كمتر است ليكن چون محور مشترى متمايل نيست، بدين واسطه شب و روز آن هماره يك سال بوده و پنج ساعت، شب و پنج ساعت، روز است و هوايش هميشه بر يك قرار بوده و فصول اربعه ندارد و سكنه آن اگر هست، تغيير فصول را نمى دانند و ايام سال ايشان هميشه چون بهار زمين است، هم اينكه بهار دائمى آنجا براى ما زمستان شديد است زيراكه از زيادى بُعد آن نسبت به آفتاب نور و حرارت را 25 بار كمتر از زمين جلب مى كند و ازاين راه توان گفت كه سكنه كره مشترى اگر هست، غير از مخلوق زهره و عطارد و مرّيخ و زمين است زيراكه مخلوق اين كره ها در زيستن آنجا قادر نباشند و بهواسطه تلسكوپ آتمسفر آن را ديده و ابرهاى متراكم روى آن را مشاهده مى نمايند و بادهايى كه مىوزد، از حركت ابرها آشكار است و به نوشته شهرستانى[ر.ض]، مدار و محور آن چهار درجه متمايل از منطقة البروج[ر.م ]است.

[تبصره محقق: برجيس يا مشترى(Jupiter)

نام لاتينى برجيس از «ژوپيتر»، كه يكى از قهرمانان اساطيرى يونان باستان بوده، اقتباس گشته است.

مشترى بزرگ ترين عضو منظومه شمسى و پنجمين سيّاره از نظر فاصله تا خورشيد است. بزرگى برجيس آن چنان است كه 1320كره زمين را در دل خويش جاى مى دهد و با جرمى كه كلاًّ 32 جرم همه سيّارات است، 318 بار بر جرم زمين پيش گرفته و سنگينى آن به اندازه اى است كه 300 كره به سنگينى زمين لازم است تا با مشترى همسنگى كنند. چگالى برجيس برابر 24/0 چگالى زمين است. مشترى روى مدارى به فاصله متوسط 000،100،777 كيلومتر به دور خورشيد گردش مى كند. اين فاصله در حضيض به 000،300،740 كيلومتر و در اوج به 000،900،815 كيلومتر مى رسد.

يك دوره گردش نجومى كامل مشترى 59/4332 روز يا 86/11 سال زمين به درازا مى انجامد و دوره تناوب هلالى آن 8/398 روز است.

سرعت مدارى ميانگين آن 13 كيلومتر بر ثانيه و خروج از مركز مدار 048/0 و زاويه ميل آن با دايره بروج 1 درجه و 18دقيقه و 18ثانيه است.

سرعت چرخش مشترى در حركت وضعى مختلف است، چون عمدتاً از گاز و آبگونه تشكيل يافته است;

صفحه 152 - جلد چهارم

ازاين رو مدت چرخش مناطق نيمگانى آن تا عرض 9 درجه، 9 ساعت و 50 دقيقه و 30 ثانيه و بالاتر از 9 درجه زمان چرخش آن 5 دقيقه طولانى تر و در مناطق قطبى 9 ساعت و 55 دقيقه و 41 ثانيه است.

چرخش مشترى حول محور خود، مانند ديگر سيارات بزرگ منظومه خورشيدى، بسيار سريع است. اين امر سبب شده نواحى نيمگانى اين سياره متورّم گردد. لذا قطر استوايى آن 800،142 و قطر قطبى آن 200،134كيلومتر است كه تفاوت آنها به 600،8 كيلومتر بالغ مى گردد.

شتاب گرانش سطحى مشترى 64/2 برابر شتاب گرانش سطحى زمين و سرعت گريز از مركز آن 60 كيلومتر بر ثانيه است.

زاويه ميل استواى مشترى با مدار آن سه درجه و هفت دقيقه فلكى است.

دما در رأس ابرها بسيار پايين و 145ـ درجه سانتى گراد و فشار آن در حدود فشار در جوّ زمين در سطح دريا است.

نسبت بازتاب نور آن به فضا 73/0 است.

ميدان مغناطيسى اين سياره بسيار شديد است; يعنى در حدود 4ميليون برابر انرژى ذخيره شده در ميدان مغناطيسى زمين است. اين ميدان با محور دوران مشترى زاويه 10 درجه مى سازد و محور آن در حدود 8000 كيلومتر با مركز سيّاره فاصله دارد.

تركيب شيميايى مشترى شبيه به تركيب شيميايى خورشيد است; بخش عمده آن را هيدروژن و مقدار اندكى مواد ديگر و درصد كمى را هليوم (He) تشكيل داده اند.

قمرهاى برجيس

تاكنون بيش از چهل قمر كوچك و بزرگ براى برجيس شناخته شده كه چهار عدد آنها را با تلسكوپ گاليله كشف كرده اند، لذا آنها را «اقمار گاليله» مى نامند. اين قمرها به نام هاى «يو»، «اروپا»، «گانيميد» و «كاليتسو» مشخص شده اند. قمرهاى گاليله هم زمان هستند و مدت چرخش و گردش آنها با هم برابر است. اقمار ياد شده كموبيش با سيارات كوچك برابرند; به طور نمونه، قطر قمر «گانيميد» بزرگ تر از سياره تير است و غير از قمر «اروپا» بقيه اقمار گاليله از ماه زمين بزرگ ترند. قمرهاى برجيس از نظر وضع مدار به سه دسته تقسيم مى شوند:

الف) دسته درونى كه از اقمار گاليله، آمالته و سه قمر كوچك تشكيل يافته روى مدارهايى كه خيلى به دايره نزديك است، در امتداد سطح نيمگانى مشترى به دور آن گردش دارند.

ب) دسته ميانى مركب از چهار قمر «الارا»، «هيماليا» و... است كه به طور متوسط حدود 11ميليون كيلومتر از مشترى فاصله دارند.

ج) دسته بيرونى تشكيل يافته از «كارمه» و... كه در جهت مخالف ديگر اقمار به دور مشترى دور مى زنند(حركتى همانند عقربه هاى ساعت) و فاصله آنها از مشترى حدود 21ميليون كيلومتر است].

مشتعل ـ (ر.ف) [شعله زن و زبانه كش].(عر)

مُشتَفشار ـ مشت افشار[ر.م] است; رجوع به تركيبات «مشت» شود.

مشتق ـ (ر) هر چيزى كه از چيزى ديگر اشتقاق يافته و جدا شده باشد و در معنى اصطلاحى آن و «جامد»، به نمايش پنجم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه رجوع نمايند.(عر)

مشتمل ـ (ر.ف) [دربرگيرنده و احاطه كننده].(عر)

مشتن ـ (چو دختر) ماليدن.

مشتنگ ـ (چو گلْ قند) رجوع به «مشت تنگ» شود.

مشتو ـ (چو برزو) گلى است سرخ رنگ.

مُشتوار; مُشتواره ـ رجوع به تركيبات «مشت» شود.

مشته ـ (چو پُسته) فريبيدن و به مكر و حيله چيزى فروختن و دسته كارد و غيره و تخماق[ر.م ]حلاّجان[بافندگان] و چرم كوب كفش دوزان كه با آن چرم را مى كوبند.

مشتى ـ (چو پشتى) معدودى چند و گروه اندك و نوعى از جامه حرير نازك است.

صفحه 153 - جلد چهارم

مشتى آتشى; مشتى افشار; مشتى اَوشار; مشتى خاك; مشتى رَند; مشتى رَنده; مشتى رو; مشتى زن; مشتى زياد; مشتى شرار; مشتى غبار; مشتى فشار; مشتىوار; مشتىواره ـ مانند تركيبات «مشت» است; رجوع بدانجا نمايند.

مَشخ ـ بر وزن و معنى مشق.

مشخش ـ (چو پلنگ) نهى از شخشيدن [لغزيدن و از پا درآمدن].

مشخنه ـ (چو طَبَرزه و يا به ضمّ اوّل) حلواى گلاج[ر.م] و تفشره[ر.م].

مشرب ـ (ر.ف) [نوشيدن; جاى نوشيدن].(عر)

مشربه ـ (ر.ف) [كوزه آبخورى].(عر)

مشرّد ـ (چو مسلّط) رمانيده.(عر)

مشرب ـ (چو مسلّط) معزّز و مكرّم و (چو منكِر) مهربان و باران بسيار و جاى بلند و مرتفع و ناظر و مطّلع بر حال كسى و هم مريضى كه نزديك به موت باشد و (چو عنبر) زمين بلند و هم دهى يا چند ده است در شام يا يمن و جمع آن، مشارف است و در مراصد[ر.ض] گويد: مشارف، چند قريه است در يمن و در قطرالمحيط[ر.ض] گويد: مشارف شام، چند قريه است از زمين عرب كه شمشير مشرفى كه مشهور و ضرب المثل است، از آنها است ليكن در مقام نسبت «مشرفى» گويند و «مشارفى» نگويند.(عر)

مشرق ـ (چو منكِر) هر چيز روشنا و برّاق و (چو مجلس و گندم و عنبر) سمت مقابل مغرب كه به پارسى «خاور» و «بتو» [گويند] و هم كوهى است از جبال عرب و (چو مسلّط) نمازگاه و نام مسجدى است و بازارى است در طايف و جامه رنگيده به سرخى و ديوار اندوده به آهك.(عر)

مشرقْ گشاده بالِ زر; مشرقْ گشاده زالِ زر ـ صبح دميده و آفتاب برآمده.¹

مشرك ـ (چو منكِر) كافر و كسى كه از براى خداى تعالى شريك قرار دهد.(عر)

مشركيّه--->مشاركيّه.

مشروب ـ (ر.ف)[آشاميده شده].(عر)

مشروط ـ (ر) شرط شده و عهد و پيمان بسته.(عر)

مشروطه ـ (ر) علاوه بر معنى لغوى معروف خود، در اصطلاح موافق كشف القناع[ر.ض]، قسمى از حكومت است كه حكومت پادشاه از روى شرايع و قوانين مملكت بوده كه نمايندگان ملّت آن را تصويب مى نمايند و از آن تجاوز نكند و آن را «حكم ملكى مقيّد» نيز گويند، چنانچه «حكم ملكى مطلق» نوعى از حكومت است كه زمام امر و نهى در كف كفايت شخصى واحد بوده و به شرايع و قوانينى مقيّد نباشد كه آن شخص را «مستبد» گفته و حكومت اين چنينى را «استبداد» نامند و موافق نوشته احمد رفعت[ر.ض]، حكومت جسمانيّه(ماديّه) به نام «مشروطه» و «مطلقه»(مستبده) و «جمهوريّت» به سه قسم مى باشد. حكومتى را كه عنان آن تمام تمام در دست اقتدار كسى بوده و قواى قانونيّه و اجرائيّه و انفاذيّه در يد استقلال آن كس باشد، «حكومت مطلقه» گويند. و اما مشروطه آن است كه علاوه بر وكلاى دولت با رأى و تصويب اعضاى مجلسى كه از طرف عموم اهالى انتخاب شده اند، وضع قانون نموده و از روى همان قانون رفتار نمايند كه به زبان اوروپايى، «دموغراتيك» گويند و يا آن است كه قوّه وضع قواى حكومتى آن منحصر به معتبرين و اكابرزادگان مملكت باشد كه به زبان اوروپايى، «اريستوغراتيك» نامند. و اما جمهوريّت آن است كه حكومت آن شخص با اكثريّت آراى اهالى تا زمان محدودى انتخاب شده باشد.(عر)

مَشرونِتَن ـ چيدن.(ند)

مُشَشخَن--->شش خانه.

مُشَشدَر ـ كه در اين شعر خواجو[خواجوى كرمانى، قرن 8هـ] است:

«چو در مششدر اين كعبتين شش سويى *** بريز مهره و آسوده شو ز پنج و چهار»

1. اين دو مدخل دو عبارت هستند كه «مشرق»، فاعل و «گشاده»، فعل و «بال زر» و «زال زر» مفعول آنها هستند. خاقانى گويد:
«شب چاه بيژن بسته سر، مشرق گشاده زال زر *** خون سياووشان نگر، بر خاك خارا ريخته».

صفحه 154 - جلد چهارم

چنانچه در «خواجو» مذكور داشتيم، موافق آنچه در «مردارخانه» اشاره نموديم، لفظى است پارسى و به معنى مردارخانه است كه «شش در» و «آمد» نيز گويند و ظاهر، آن است كه فارسى الاصل نيست بلكه همان لفظ شش در [ر.م] است كه به قاعده اسم مفعول صيغ عربيّه جارى كرده و به اوّل آن ميم آورده اند، يعنى «شش در شده» يا «محل شش در»، نظير آنچه بعضى از ظرفا گفته:

«الاَشترُ گازِرٌ إلى الراهات *** لاتترسُ مِن فتادن الچاهات»

و ديگرى گفته:

«خيزوا إلى الخرابات يا ايّها الهمادم *** لاتشنو النصيحة من هذه المرادم»

و هم نظير اينها است آنچه بر حضرت على(عليه السلام)منسوب است: «ماتَسَبَتسَمَكتُ و لاتَرَبَعلَبَنْتُ» كه به فرموده بعضى از اجلّه، مراد از جمله اوّلى «مااكلتُ فى السّبت سمكاً» است، يعنى در روز شنبه ماهى نخورده ام و مقصود از جمله دويّمى «ماشربتُ فى الاربعاء لبناً» است، يعنى در روز چهارشنبه شير نخورده ام. و بالجمله حاصل معنى شعرِ [خواجو] آنكه چون در تنگنا و مردارخانه دنياى فانى محبوس هستى، به طورى كه به هيچ طرف بيرون نتوانى شد، چنانچه حريف نرد در مردارخانه آن، در اين صورت اگر خيال آسودگى دارى مهره را كه كنايه از مال و دنيا است، بريز و صرف نظر كن تا از شدايد چهار عنصر[خاك، آب، باد، آتش كه دنيا را شكل داده اند] و پنج حواس كه مصروف زحمات مال هستند، آسوده شوى و يا از بليّات نازله از آسمان و نه فلك كه مجموع چهار و پنج است آسوده شوى، و يا آنكه مقصود از مهره، مهره وجود انسانى است و مراد از ريختن آن، مقام محو و فنا فى الله است; يعنى چون در شش در و مردارخانه دنيا محبوسى و فكر آسودگى و خلاصى از اين حبس داشته باشى، از وجودت دست كشيده و خود را به مقام محو و فنا برسان تا از حوادث نه فلك يا چهار عنصر و پنج حواس برهى و آسوده گردى.

مُشَعبِد ـ شعبده باز و چنانچه در «شعبذه» اشاره نموديم، با ذال ثخذ صحيح تر است.(عر)

مشَعبِدان ـ جمعِ مشعبد[شعبده باز].

مشعبدانِ حُقّه آسمان; مشعبدانِ حُقّه چرخ; مشعبدانِ حُقّه سپهر; مشعبدانِ حُقّه فلك ـ آفتاب و ماه و كواكب سبعه[به «سيّارات سبعه» رجوع شود].

مشعر ـ (چو منكِر) علامت و اشعار كننده و فهماننده و (چو عنبر) شعار [علامت] و عادت و هريك از حواس و هريك از اعمال حج و هرآنچه از درخت سايبانش قرار دهند و هم محل اعمال و مناسك ظاهره و محسوسه حج، و جمع آن، مشاعر است و نام كوهى هم هست در نزديكى مزدلفه كه محل عبادت است و به جهت كثرت حرمت آن است كه به حرام نيز مقيّد ساخته و مشعرالحرام گويند و آن را قزح و جمع و مزدلفه هم نامند و در مراصد[ر.ض] گويد: مشعرالحرام نام مسجد مزدلفه است و آن بر بالاى كوه كوچكى است.¹(عر)

مشعرالحرام--->مشعر.

مُشَعشَع ـ سايه خفيف و غير كثيف و هر چيز طويل و خفيف و زيبا و متفرّق.(عر)

مشعل ـ (چو دلبر) ترشى پالا [غربال; آبكش] و موضعى است مابين مكه و مدينه و (چو منكِر) روشن كننده و ملخ بسيار و متفرّق كه به هر سو روان گردد و (چو عنبر) معروف است كه «قنديل» هم گويند.(عر)

مَشعلِ خاورى; مَشعلِ روز; مشعلِ صبح ـ آفتاب.

مَشعلِ گيتى فروز ـ ماه و آفتاب و وجود مقدّس حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله).

مشعله ـ (به ضمّ ميم و سكون شين و كسر عين و فتح لام) فوج شكست خورده از لشگر و (بر وزن زَلزَله) معروف است كه «قنديل» گويند.(عر)

مَشعله خاورى; مَشعله روز; مَشعله صبح; مَشعله گيتى فروز ـ مانند تركيبات «مشعل» است.

مشغله ـ (چو زَلزَله) معروف است و در جايى ديدم كه به پارسى، فتنه و آشوب است.(عر)

مشق ـ (ر) شانه كردن و جامه را پاره كردن و حروف كتابت

1. مراصدالاطلاع، ج3، ص 1275.

صفحه 155 - جلد چهارم

را كشيدن و به طرف خود كشيدن چيزى براى دراز بودن و مردم لاغر را هم گويند.(عر)

مشقّت ـ (ر.ف) كه زحمت و محنت و صعوبت است و به كسر ميم هم آمده.(عر)

مشقّق ـ (چو مسلّط) شكافيده و پاره شده و هم صحرايى است در قرب تبوك.(عر)

مَشقوليّه ـ نام مادرزن وامق[عاشقِ عذرا در داستان وامق و عذراى عنصرى، شاعر قرن 5هـ].

مُشكدَم ـ مرغى است سياه رنگ و خوش آواز.

مشكر ـ (چو دلبر) مشكره[ر.م] و (چو دختر و با كاف پارسى) مخفّف موشْ گر[نوحه گر] و (به فتح اوّل و ثالث و كسر ثانى) نهى از شكار كردن است، يعنى شكار نكن.

مِشكَره; مشكَزه ـ تتماج و سختيان[پوست دباغت شده ]و پوست بلغارى[ر.م].

مشكل ـ (چو منكِر) صعب و دشوار.(عر)

مُشكما ـ زمين خوفناك.

مُشكمالى ـ بيستوچهارمينِ سى لحن [ر.م] باربدى [نوازنده دربار خسروپرويز ساسانى].

مَشكَن ـ نهى از شكستن است.

مُشكِنَك ـ بوتيمار[ر.م] و گو و عميق.

مشكو ـ (چو برزو و بدبو) مخفّف مشكوى[ر.م].

مشكوفه; مشكوفى ـ (چو منصوره) نوعى است از حلواى شكر و مغز بادام.

مشكول ـ (چو منصور) مشگيجه[ر.م].

مشكوه ـ (چو منصور) نهى از شكوهيدن[ر.م].

مشكوى ـ (چو پرزور و بدبوى) بالاخانه و مشگيجه[ر.م] و بتخانه و لحنى است از موسيقى و حرم سراى پادشاهان و خلوت خانه ايشان، خصوصاً نام خلوت خانه خسرو و شيرين است.

مَشكويه; مَشكويى ـ (ق) مشكوى[ر.م].

مشگ ـ (چو سخت) پوست دباغت شده معروف كه در آن چيزها كرده و بيشتر آب در آن گذارند و (چو خشت) به معنى معروف است كه به عربى «مسك» و به سريانى «مسكه» و به فرانسوى «موسك» (musc) و به لاتينى «موسكوس» (muscus) و به رومى «مورون» و به پارسى «ادمن» و به تركى «يبار» و به هندى «كستودى» گويند و حقيقت آن به نوشته برهان[ر.ض]، ناف آهوى ختايى[ناحيه اى در شمال و شمال غربى چين] است و در تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض ]گويند: خونى است منجمد در ناف آهوى ختايى و در پزشگى نامه[ر.ض] فرمايد: عبارت از ماده اى است محتوى در كيسه اى كه واقع است در ميان ناف و آلات توالد آهوى مشگ ختايى و اين ماده در حيوان زنده، نيم سيّال ولى پس از مرگ حيوان، خشك شده و جامد مى گردد و شبيه به رنگ خون خشك شده و مخلوط با ماده چربى و رنگ آن قهوه اى تيره و طعم آن تلخ و بوى آن خيلى تند و بسيار منتشر و دور نيست كه مشگ به چندين قسم بوده و حقيقت هر قسمى غير از حقيقت ديگرى بوده باشد، چنانچه در ضمن تعداد اقسام آن روشن گردد. و اما آهوى مشگ به فرموده پزشگى نامه[ر.ض]، قسمى از آهو است كه شاخ نداشته و در چين و تبت زندگى مى كند و از آهوى متعارفى قدرى كوچك تر و موى هاى آن قهوه اى و سخت و خشن و شكننده و نرينه آن در فك فوقانى داراى دو ناب [دندان نيش] است كه از دهانش خارج شده و به منزله آلت دافعه آن مى باشند و در تحت شكم اين حيوان در قدام غلفه، كيسه اى است دُهنى كه در آن خلط منجمدى موسوم به «مشگ» مترشّح مى گردد و مشگ متداول در تجارت در همان كيسه اصلى كه از حيوان جدا كرده اند، مى باشد و در «ف ا» در مخزن [ر.ض]گويد: فارة المسك آهوى مشگ است و آن حيوانى است فى الجمله شبيه به موش و بسيار بدبو به حدى كه هرجا كه مى گذرد، بدبو مى گرداند و بوى آن از دور فى الجمله شبيه به بوى مشگ است و بول و غايط آن بسيار حادّ و اكّال است به حدى كه فرش و لباس را مى پوساند، اگر زود نشويند و مدتى در روى آنها بماند. و به سبب كمال تعفّن، گربه و غيره گوشت آن را نمى خورند و خالى از سمّيّت نيست و در قاذورات[ناپاكى ها] و مزبله ها به هم مى رسد و بيشتر مخصوص به هند و بنگاله[بنگلادش ]است و شنيده شده كه در مازندران و

صفحه 156 - جلد چهارم

بلاد حارّه رطبه نيز به هم مى رسد و دو نوع مى باشد; بزرگ و سفيد و اين بسيار بدبو است و ديگرى از آن كوچك تر و به رنگ موش و بدبويى اين از اوّل كمتر و در تحفه[ر.ض ]گويد: آهوى مشگ حيوانى است كوچك تر از آهو و در بلاد هند و چين و ترك به عمل آيد و دست هايش از پاى كوتاه تر و دو دندان پيش آن كج به طرف زمين و شاخ آن منحنى و سفيد و دراز به حدى كه به دنباله آن رسد و در آن سوراخ ها است كه بدانها استنشاق مى كند و در مخزن[ر.ض ]گويد: آهوى مشگ كه «آهوى خطايى» نيز گويند، حيوانى است به جثه آهوى كوچكى كه دست و پاى آن باريك و استخوان قلم دست و پاى آن به خلاف آهوى هاى ديگر يكپارچه و صورت آن شبيه به راسو است با دو دندان باريك بلند مثل نيشتر برگشته به سوى بالا و بعضى گفته اند كه نرينه آن دو شاخ و دو دندان داشته و ماده آن تنها دو دندان دارد و در كوهستان چين و ختا و تبت و تركستان[آسياى مركزى] و بهرايج و نيپال و مورنگ و رنگپور و كوت كانگرا و غيرها به هم مى رسد و در هر سرحد بلدى و مملكتى و شهرى از مواضع قريبه به كوهستان مى آورند و بهترين آن به حسب امكنه، خطايى است، پس تبتى، پس كوت كانگرايى، پس نيپالى، پس از جاهاى ديگر. و گفته اند كه مشگ به نام تركى و هندى به دو نوع است كه هريكى داراى چندين صنف مى باشد و بعضى گفته كه به نام خونى و تبتى و چينى و هندى به چهار قسم مى باشد. پس بعد از شرح همه آنها گويد: اين سخنان، بى اصل و مشگ تنها دو قسم است، يا اصلى خالص يا جعلى مغشوش و ما هم ترجمه اجمالى همه اقسام مذكوره را در ضمن تركيبات «مشگ» مذكور خواهيم داشت.

مشگ آباد ـ دهى است خجسته بنياد و بهجت توأمان از دهات فراهان كه فرش قالى آن ممتاز است.

مُشگِ اصلى ـ مشگ خالص[ر.م].

مُشگ افشان; مُشگ افشان از قفا ـ مشگ فشان[ر.م].

مشگ بيد ـ بيدمشگ[ر.م].

مُشگِ تاتارى--->مشگ تركى.

مُشگِ تبّتى ـ چنانچه اشاره شد، به نوشته بعضى، يكى از اقسام چهارگانه مشگ و حقيقت آن عبارت از نافه اى است كه از اجتماع خون در حوالى ناف آن به سبب غلبه قوّت و حرارت آن به هم مى رسد و تا مقدار نصف ليمويى بزرگ مى شود و بعد از آنكه بزرگ شده و به حد كمال خود رسيد، خارش بسيارى در آن مواضع به هم رسيده و به سبب شدت خارش بر سنگ ها و درخت ها مالد، پس آن با پوستى كه بر بالاى آن است، جدا شده و مى افتد.

مُشگِ تتارى--->مشگ تركى.

مُشگِ تركى ـ كه «مشگ خونى» هم گويند، خونى است كه از آهوى مشگ به طريق حيض و بواسير دفع شده و بر روى سنگ ها منجمد مى گردد و اين قسم در نهايت خوش بويى و تندى مى باشد، به حدى كه بوييدن آن رعاف[خون ريزى بينى] آورد و رنگش زرد و قطعاتش دراز و باصلابت و نادر و قليل الوجود است و چنانچه اشاره نموديم، به نوشته بعضى، مشگ به نام تركى و هندى به دو قسم بوده و هريك داراى انواع بسيار و تركى بهتر از هندى است و ختايى[ناحيه اى در شمال و شمال غربى چين] آن هم بهتر از تاتارى است زيراكه تاتارى با اندك چربى است و بعد از آن اصناف ديگر تركى. و اما هندى، خونى است كه از ذبح آن حيوان به هم مى رسد با جگر و سرگين خشك آن خمير مى كنند و اين قسم غير صُلب و اشقراللون[سرخ مايل به سفيدى] و بدترين همه اقسام مشگ، و بهترين آن هم نيپالى، پس رنگپورى است.

مُشگِ تونكن ـ به نوشته پزشگى نامه[ر.ض]، مشگ متداول در تجارت در همان كيسه اصلى كه از حيوان جدا كرده اند، محتوى مى باشد و بر دو قسم است: مشگ تونكن و مشگ كاباردن و اوّلى بى قدرت تر و محتوى در كيسه اى است كه موى هاى آن كوچك و خرمايى اند و دويّمى در كيسه اى است كه موى هاى آن سفيدرنگند.

صفحه 157 - جلد چهارم

مُشگِ جعلى ـ مشگ مغشوش و مصنوعى[ر.م ]است.

مُشگِ جن ـ شواصر[ر.م].

مُشگِ چينى ـ چنانچه اشاره شد، به نوشته بعضى، يكى از اقسام چهارگانه مشگ و آن خونى است كه بعد از صيد نمودن آهوى ختايى موضع ناف آن را شكافته و اطراف آن را با دست مى مالند تا خون اطراف در يك جا جمع شود، پس شكافته و برمى آورند و خشك مى كنند و آن سياه رنگ و باصلابت است و در مخزن[ر.ض ]گويد: نيز گفته اند كه صيادان موضع ناف آن را كشيده و با دستمال مى بندند و چون خون بسيارى در آن مجتمع گرديد، آن را ذبح نموده و ناف آن را بريده و مدتى در جو دفن نمايند. پس برمى آورند و خوش بوى مى گردد والاّ قبل از آن خيلى بدبو است، مانند جند بيدستر[بيضه سگ آبى] كه پيش از استحاله بسيار بدبو است.

مُشگِ خالص ـ به نوشته مخزن[ر.ض]، همان مشگ تبتى است كه بدان اسم مسمّى كرده اند و حال آنكه مخصوص به تبت نيست و خالص هم، يا آن است كه خودبه خود جدا مى گردد، چنانچه مذكور افتاد و يا آنكه قريب به رسيدن كمال كه مردم آنجا وقتش را مى دانند، آن حيوان را گرفته و بريده و جدا مى كنند. پس گويد: دو قسم ديگر كه چينى و هندى باشند، مغشوش است و علامت مغشوش از سياهى مفرط و ثقل و بدبويى و يا كم بويى معلوم گردد و امتحان آنچه در ناف باشد، آن است كه ريسمانى را به سوزن گذرانيده، پس آن سوزن را اوّل از نافه گذرانده، پس از وسط سير بگذرانند و بو كنند. پس اگر بوى سير ندهد، خالص است والاّ مغشوش است و امتحان آنچه در غير نافه باشد، آن است كه در كف دست قدرى از آن را با آب دهن بمالند; اگر حل شود، خالص و اگر فتيله گردد، مغشوش و امتحان ديگر آنكه ظرفى بر آتش گذاشته و مشگ بر روى آن ريزند; اگر از آن بوى نيكو آيد، خالص است والاّ مغشوش. و ديگر آنكه سر جوال دوزى را در سير زنند و در نافه فرو برند و ببويند; اگر بوى بد آيد، مغشوش است و اگر بوى خوش آيد، اصلى; و يا موافق فرموده ارسطو، مشگ خالص ساييده را چون در ظرف رطوبت دار گذارند، به قدر يك ساعت وزنش زياده مى شود. و در پزشگى نامه[ر.ض] گويد: مشگ خالص تقريباً همه آن در آب داغ حل شده و در آلكل(alcool) و اتر (ether) و زرده تخم مرغ نيز محلول مى باشد و بهواسطه گران بهايى مشگ است كه اغلب آن را مغشوش كرده و شن و سرب و خون خشكيده و قفراليهود[مومياى كوهى; به ماده 2 «موميا» رجوع شود] و غيره در آن مخلوط مى نمايند و نيز در مخزن[ر.ض] گويد: مشگ خالص را بسيار كم مى آورند مگر به عنوان هديه و تحفه براى ملوك و سلاطين و حكام آن بلاد و سرحدات و اكثر در همان جا نافه را بريده و به قسمى مغشوش نمايند و نافه را به طورى درست سازند كه كمتر كسى درمى يابد و بعد از آن مى آورند.

مُشگ ختايى; مُشگِ خطايى; مُشگِ خونى--->مشگ تركى و مشگ.

مُشگْ دانه ـ (به ضمّ اوّل و كسر آن) نام لحن 22 از سى لحن[ر.م] باربدى[نوازنده دربار خسروپرويز ساسانى ]و هم دانه اى است خوش بوى كه آن را سوراخ كرده و به رشته اش كشند.

مشگْ دِر ـ (به فتح اوّل) جانورى است كه مَشگ و خيك را پاره و سوراخ كند.

مشگْ دم ـ (به ضمّ اوّل و فتح دال) مرغى است سياه رنگ و خوش آواز.

مُشگِ رنگپورى--->مشگ تركى.

مُشگِ زمين; مُشگِ زيرزمين ـ گياه سعد[ر.م] و بيخ آن.

مُشگِ عملى ـ مشگ مصنوعى[ر.م] است.

مُشگْ فروش ـ مردم مهربان و خوش خوى و زيبا و خوش روى.

مُشگْ فشان; مُشگْ فشان از قفا ـ مردم نغزگفتار و شخصى كه در وقت حرف زدن بوى خوش از دهانش برآيد.

صفحه 158 - جلد چهارم

مُشگِ كاباردن--->مشگ تونكن.

مُشگِ كوت كانگرايى--->مشگ.

مشگْ مالى ـ نام لحن 24 از سى لحن[ر.م] باربدى [نوازنده دربار خسروپرويز ساسانى].

مُشگِ مصنوعى ـ يا عملى; به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، از ريوند چينى[ر.م] و حسن لبه[ر.م] و تخم مورد [ر.م] و قرنفل[گل ميخك] و خون كبوتر و جگر خشك كرده بز و قدرى مشگ خالص ترتيب داده و در نافه ها پر كرده و سر آن را مسدود نموده و به صورت اصلى ساخته و مى فروشند و در پزشگى نامه[ر.ض ]فرمايد: در آلمان يك قسم مشگ مصنوعى مى سازند و عبارت از ماده سقزى زردى است كه داراى بوى مشگ است و آن را از روغن كهربا با اسيد ازتيك[تيزاب و جوهر شوره] ترتيب مى دهند.

مُشگِ مغشوش--->مشگ خالص.

مُشگِ ناب ـ مشگ خوب و خالص و بى غش.

مُشگ نافه ـ (به كسر كاف) مشگ ناب و (به سكون آن) گياهى است كه تخم آن مانند مشگ، خوش بوى مى باشد.

مُشگِ نيپالى--->مشگ تركى و مشگ.

مُشگْواش--->شواطر.

مُشگِ هندى ـ سُعدِ[ر.م] هندى است و يا چنانچه اشاره شد، به زعم بعضى، يكى از اقسام چهارگانه مشگ است كه در «مشگ تركى» مذكور افتاد.

مشگچه ـ (به فتح اوّل) مَشگ و خيك كوچك و (به كسر آن) گل نسرين ا ست.

مُشگدانه; مُشگدِر; مُشگدَم ـ رجوع به تركيبات «مشگ» شود.

مشگر ـ (چو دختر) مخفّف موشْ گر[نوحه گر و گريان].

مشگك ـ (چو دلبر) گياه سُعد[ر.م] و بيخ آن و مصغّر مشگ و رجوع به «شلمك» هم شود.

مشگك زمين; مشگك زير زمين--->سعد.

مشگل ـ (چو گندم) دزد و راهزن.

مشگى ـ (چو هندى) مخفّف مشگين.

مشگيچه ـ (چو گنجينه) مشگچه[ر.م] و (به كسر اوّل) گل نسرين است.

مشگيدن ـ (چو دزديدن) ركيدن[ر.م] و غريدن[ر.م].

مشگيزه ـ (چو گنجينه)مشگچه[ر.م].

مشگين ـ (چو مسكين) گل نسرين و هر چيز سياه رنگ و يا مشگ آلود و آنچه بوى مشگ مى دهد و نام محالى [منطقه اى] هم هست در آذربايجان.

مشگينْ جو; مشگينْ جه; مشگينْ چاه; مشگينْ چَه ـ نسرين و خال خوب رويان.

مشگينْ خِتام; مشگينْ خِتامه ـ هر امرى كه آخرش خوب باشد، خصوصاً شرابى كه در آخر، بوى مشگ دهد.

مشگينْ سنام ـ مژگان معشوق و ظاهر آن است كه با نون آخر بوده و «مشگين سنان» باشد و ميم آخر سهو است.

مشگينْ سِنان--->مشگين سنام.

مشگينْ كلاه; مشگينْ كُلَه ـ زلف و كاكل و گيسوى خوبان و كلاه سياه و معشوق سياه كلاه.

مشگينْ مهره ـ كره زمين.

مشگينْ وفادار ـ گل نسرين كه مانند مشگ خوش بوى شده و از اوّل بهار تا آخر تابستان بلكه پاييز خزان نكرده و در درخت بماند كه در ماندن خود باوفا است.

مِشگينَك ـ نوعى از حلوا است.

مشلَوز ـ (چو فردوس) زردآلو.

مِشَمّ--->مشام.(عر)

مشمش ـ (چو كشمش) ميوه اى معروف و بهتر از شفتالو كه به پارسى «زردآلو» گفته و خشكيده آن را «قيسى» و «خوبان» گويند و اقسام مى باشد، از هسته تلخ و شيرين و هريك به نامى مشهور و بهترين همه، رسيده شيرين لطيف پوست هسته شيرين و پرآب و كم جرم آن و به فرموده مخزن[ر.ض] و غيره، خشك كرده آن بهتر از تازه آن است.

مشمشا ـ (چو اَژدَها) نوعى از زردآلو است.(ند)

مشمّع ـ (چو مسلّط) هرآنچه آلوده به شمع و مومش

صفحه 159 - جلد چهارم

نمايند و مجازاً در اشباه و نظاير آن هم استعمال نمايند.(عر)

مشمول ـ (چو منصور) محدود و محاط و احاطه كرده شده و هرآنچه باد شمال بر آن خورده باشد، خصوصاً شراب همچنانى.(عر)

مشنج; مشنگ ـ (چو تفنگ و فِرنگ و پلنگ) مژمژ[خرمگس و مگس سبز بزرگ] و دزد و راهزن و خيار بادرنگ[ر.م] و غلّه كرشنه[ر.م].

مشنگِ گاوى ـ غلّه كرشنه[ر.م].

مشو ـ (چو قَشَو) نهى از شدن و (چو وضو) به نوشته مخزن[ر.ض]، نام شيرازى دانه و غلّه اى است شبيه به عدس و از آن باليده تر و گويند قسمى از خلّر[ر.م ]است وليكن به سفيدى و تدوير آن نيست.

مشوب ـ (چو عمود) مخلوط و ممزوج.(عر)

مشورت ـ (چو كبوتر و بدنظر) به معنى معروف كه به دست آوردن رأى است و به پارسى «كنگاج» و «كنگاش»[گويند].(عر)

مشهد ـ (چو منكِر) زنى كه شوهرش حاضر باشد و (چو دختر) شهيد راه خدا و (چو عنبر) محل شهادت شهدا و محضر مردم و محل اجتماع ايشان و ازدحام ايشان و جمع آن، مشاهد است و «مشاهد مكّه» محل هايى است از آن كه جاى اجتماع مردمان است و در عرف، نام مخصوص چند مكان شريف است كه بهواسطه قيد از همديگر امتياز يافته و مراد از آن در صورت اطلاق، مشهد رضا(عليه السلام) است كه همه آنها در ضمن تركيبات، مذكور خواهد شد.(عر)

مشهدِ اُم النبىّ ـ يا مشهد مادر سليمان; به نوشته آثار عجم[ر.ض]، بلوكى است سردسير مشتمل بر شش قريه در سمت شمال شرقى شيراز به مسافت بيست فرسخ از آن دور و حاصلش غلّه و حبوبات و پنبه و اوّل دهات آن دهى است مشهور به شيخان كه در اصل موسوم به خمارى بوده و قريب به آن ده بقعه اى است از سنگ كه گويند قبر مادر سليمان است اما به عقيده مورّخين فرنگستان، آن مقبره پادشاهى كوروشنام بوده كه او را چتريش نيز ناميده اند و به تاريخ ايشان تقريباً 2450 سال قبل از اين زمان سلطنت داشته و سليمانى كه اين بقعه را به مادر وى نسبت مى دهند، معلوم ما نيست كه كدام سليمان است و بر فرضى كه مقصود سليمان نبى(عليه السلام)بوده باشد نيز معلوم نيست كه مادر آن جناب در اينجا مدفون باشد. پس، از يكى از مورّخين نقل كند كه چون برخى جمشيد [چهارمين پادشاه پيشدادى] را سليمان مى دانند، شايد مادرش در اينجا مدفون باشد و لهذا به مشهد مادر سليمان موسوم شده اما در يكى از تواريخ اوروپا مرقوم است كه سليمان ابن ابى جعفر، برادر هارون الرشيد، شهر پساسير[فسا] را تيول داشته. وقتى از جانب خليفه آنجا رفته و مادرش كه همراه او بود در آنجا درگذشته و مدفون گرديده و ازاين رو به مشهد مادر سليمان معروف گرديد و به طول زمان گمان نمودند كه سليمان نبى است، پس مشهد ام النبىّ نيز گفتند. بالجمله اين بلوك اوّلين بناهاى ايرانى و بزرگ ترين اساس هاى آن سامان بوده و بناى بقعه مذكوره از سنگ هاى بسيار بزرگ است كه هر سنگى به قدر دو ذرع و سه ذرع عرض و طول بر روى يكديگر نهاده و بقعه اى ساخته اند و شكل آن مربع فى الجمله مستطيل و پايه پايه به طور مدرّج شش طبقه است. طبقه اوّلى طولاً دوازده ذرع و نيم و عرضاً يازده ذرع و نيم و ارتفاعاً يك ذرع و نيم است و هر يك ضلع طبقه دويّمى يك ذرع كمتر از اوّلى است و همچنين از هر طبقه يك ذرع از عرض و طول كم مى شود تا طبقه ششم كه طولاً هفت ذرع و نيم و عرضاً شش ذرع و نيم است. و اما ارتفاع طبقه دويّمى و سيّمى هركدام يك ذرع و ارتفاع طبقه چهارم و پنجم و ششم از نيم ذرع كمتر است.

مشهدِ حسين ـ كربلا.

مشهدِ رضا; مشهدِ رضوى--->مشهد مقدّس.

مشهدِ على; مشهدِ غَرى--->نجف.

مشهدِ مادر سليمان ـ مشهد ام النّبى[ر.م] است.

مشهدِ مقدّس ـ يا مشهد رضا يا مشهد رضوى; كه در اصل سناباد نام داشته، شهرى است شهير و دلگشا و

صفحه 160 - جلد چهارم

مدينه اى است فرح بخشا، آبش خوش گوار و هوايش سازگار به مسافت 264 فرسخ اعشارى از شمال غربى هرات و در نيم فرسخى يا چهار فرسخى شهر طوس و يا نام ديگر خود آن شهر ميمنت مأنوس و كرسى و مركز اداره ايالت خراسان، در ميان دو كوه واقع و به يمن بركت وجود مقدّس حضرت ثامن الائمّه على ابن موسى الرضا ـ عليه آلاف تحيّة و الثّنا ـ كه در آن خاك پاك مدفون است، از جمله بلاد عظيمه و محل تجارت و توقفگاه اصحاب صناعت گرديده و شهر طوس، مطموس [محو] مانده و اهل تشيّع از اقطار عالم به زيارت آن بقعه مباركه آمده و خواستار سعادت دنيا و آخرت باشند. و اين شهر مقدّس در ميان دو كوه واقع و گرداگرد آن به دو فرسخ مشهور و حديث شريف «بين الجبلين روضةٌ من رياض الجنّة» در السنه مذكور و مدفن نادرشاه افشار و شيخ بهاءالدين عاملى و برادرش، شيخ عبدالصمد و هارون الرشيد عباسى هم در آنجا است:

«ماينفع الرّجس من قرب الزّكىّ ولا *** على الزّكىّ بقرب الرجْس من ضرر».

مشهور ـ (ر.ف) و به پارسى «خنيده» و «آوازيده» [گويند].(عر)

مشى ـ (چو سعى) راه رفتن.(عر)

مشيا ـ (چو دريا) روغن گوسپند.(ند)

مشيب ـ (چو امير) نهى از شيبيدن[لرزيدن; آشفته بودن] و به عربى، پيرى است.

مشيّد ـ (چو مسلّط) استوار و محكم.(عر)

مشير ـ (چو مدير) اشاره كننده و كسى كه صلاح مردم را گفته و دلالت به طريق حق نمايد.(عر)

مشيشيّه ـ (ل) به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، عنوان يكى از فرق صوفيّه است كه تنها اسم آن در السنه داير بوده و از اصول و عقايدشان چيزى در دست نيست.

مشيمه ـ (چو سليقه) بچه دان معروف كه در وقت ولادت با بچه بيرون آيد و كنايه از جوف و ميان هم هست.

مشيمه دنيا; مشيمه عالم ـ آسمان و آفتاب و به قواعد هيئت قديمه، كنايه از زمين هم هست.

مَشيميّه--->هفت پرده.

مشين ـ (چو دِلير) مخفّف ميشين[منسوب به ميش].

آيين شانزدهم

(در حرف ميم[كلمن] با صاد سعفص)

مصائب ـ (چو مساجد) جمعِ مصيبت.(عر)

مصاب ـ (چو خمار) مصيبت ديده.(عر)

مصاحف ـ (چو مساجد) جمعِ مصحف[ر.م].(عر)

مصادر ـ (چو مساجد) جمعِ مصدر.(عر)

مصارع ـ (چو مساجد) جمعِ مصرع [جاى افكندن] و (چو منافق) كشتى گيرنده و هم به معنى زعرور[ر.م ]است.(عر)

مُصارعت ـ (ر) كشتى گرفتن.(عر)

مصارف ـ (چو مساجد) جمعِ مصرف.(عر)

مصاريع ـ (چو سرازير) جمعِ مِصراع است.(عر)

مصافّ ـ جمعِ مصفّ است و در كنزاللغه[ر.ض] گويد: مصفّ ايستادن گاه در جنگ و صف زده گاه است.(عر)

مصافحه ـ دست يكديگر را گرفتن و كف دست خود را به كف دست ديگرى گذاشتن.(عر)

مصالح ـ (چو مساجد) جمعِ مصلحت و (چو منافق) مصالحه كننده.(عر)

مصالحه ـ (ر.ف) كه آشتى و رفع فساد و موافقت كردن و ترك خصومت نمودن است.(عر)

مَصاوِب ـ جمعِ مصيبت است.(عر)

مَصايب ـ (ق) جمعِ مصيبت و با همزه عوض ياى حطّى چنانچه مذكور افتاد، صحيح تر و با قواعد نحويّه موافق تر است.(عر)

مَصَبّ ـ محل ريختن.(عر)

مصباح ـ چراغ و نيزه عريض و پهن و قدح بزرگى كه چراغ در آن روشن كنند و شترى كه از كثرت قوّت خود تا هنگام ارتفاع آفتاب در يك جا خوابيده و به چراگاه نرود.(عر)

مصباحِ روم ـ كهربا است.

مصباحى ـ هر چيز منسوب به مصباح و در اصطلاح احكام نجومى، نام بعضى از ثوانى نجوم [ر.م ]است.(عر)

صفحه 161 - جلد چهارم

مصحّح ـ (چو معلّم) تصحيح كننده و كسى كه عيب و نقصان و اغلاط چيزى را صحيح نمايد و آن چيز را «مصحّح» (بر وزن مسلّط) خوانند.(عر)

مصحف ـ (چو مسلّط) رجوع به «تصحيف» شود و (چو دختر و دلبر و عنبر) كتاب، خصوصاً كلام الله و كتاب آسمانى و بالخصوص نام نامى قرآن مجيد و جمع آن، مصاحف است.

مُصحَفِ فاطمه ـ يا صحف فاطمه يا صحيفه فاطمه; به مدلول بعضى از آثار دينيّه، مصحفى است كه حرفى از قرآن در آن نبوده و حلالى و حرامى در آن نيست بلكه متضمّن علم ماكان و مايكون است و در بعضى از اخبار، ائمّه اطهار(عليهم السلام) در جواب استكشاف از حقيقت مصحف فاطمه ـ سلام الله عليهاـ وارد است كه آن خاتون معظّمه بعد از رحلت حضرت رسالت (صلى الله عليه وآله) 75 روز عمر كرده و در تمامى آن مدت به طور شدّت مبتلاى غم و محنت مى بود و ازاين رو جبرئيل از طرف حضرت بارى به جهت تسليت و دلدارى آن معصومه نازل شده و از اوضاع و مقامات عاليه اخروى حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)آگاهى اش داده و تمامى احوال و وقايع عترت طاهره(عليهم السلام) كه از طرف خداوندى مقدّر بود اطلاعش مى داده و حضرت على(عليه السلام) همه آنها را مى نوشت تا آنكه يك مصحف گرديده و موسوم به مصحف فاطمه ـ سلام الله عليها ـ گرديد.

مصداق ـ (ر.ف) رجوع به «مفهوم» شود.(عر)

مصدر ـ (چو منكِر) نام قديمى ماه جمادى الاولى و (چو مسلّط) مردم صدرنشين و قوى سينه و اسب پيشرو و كسى كه عرق و خوى بر سينه اش رسد و اسب و گوسپندى كه سينه اش سفيد باشد و (چو عنبر) صادر شدن و حاصل و حادث شدن و برگشتن و منصرف شدن و محل و مكان اين افعال و به مناسبت همين معنى لغوى، در معنى اصطلاحى معروف آن، كه در نمايش 14 از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه مذكور افتاد، استعمال نمايند.(عر)

مصر ـ (ر) شمشير و رجوع به «مواجب» هم نمايند و مطلق شهر و بلد، خصوصاً شهرى است معروف و هم مملكتى است معمور و مشهور در سمت شمالى و يا شمال شرقى افريقا كه در ساحل بحر ابيض[درياى مديترانه] واقع و طول آن از اسكندريّه و بحر ابيض تا بيابان حبشستان[اتيوپى ]شصت مرحله و عرضش از بحر احمر تا وادى باركا امتداد داشته و از شمال به بحر ابيض و شرقاً به بحر احمر و بحر ابيض و غرباً به طرابلس و بربر و ارض مغرب و جنوباً به نوبه و دشت سودان و بيابان نامعمورى كه اصلاً اثر آب و علف ندارد، محدود و از ممالك ممتازه دولت علّيّه [عثمانى ]معدود و مقرّ اداره خديويّت آن [حاكمان مصر را در قرن 13 و 14 هجرى خديو مى ناميدند ]شهر قاهره و به نام عليا و سفلى و وسطى به سه ايالت مقسوم مى باشد كه هريكى از آنها متضمّن بلاد كثيره بوده و به نوشته مراصد[ر.ض]، مجموع آنها 2395 قريه و بلد مى باشد و از جمله آنها شهرى است گيزهنام كه اهرام مشهور مصر هم كه در «هرمان» مذكور خواهد افتاد، در آنجا است و به همين جهت مصر را ذات الاهرام نيز گويند و به جهت اهميّت تاريخى مصر، ترجمه اجمالى بعضى از خصوصيات آن را در ضمن چند ماده مى نگاريم:

1. اهميّت مصر: مصرى ها خدمت هاى بزرگى به عالم انسانيت كرده اند و پيش از تمام ملل فلاحت و زراعت اراضى و ساختن ابنيه عاليه و حجارى و كتابت را دانسته اند و در واقع ملل ديگر روى زمين اصول اوّليّه انسانيت را بديشان قرض دار هستند و تمامى صنايع لازمه را اوروپايى ها از ايشان ياد گرفته اند; بدين جهت مملكت مصر اشهر ممالك مشرق كه اوّلين متمدن عالم بوده اند، گرديده است.

2. بانى مصر: در وجه تسميه آن در مراصد[ر.ض ]گويد كه به نام بانى خود، مصر ابن مصراهم ابن حام ابن نوح، موسوم شده و در مجمع البحرين[ر.ض ]فرمايد: به نام بانى خود، مصر ابن نوح، موسوم گرديده و در بستان السياحة[ر.ض ]از تاريخ كبير[ر.ض] نقل كرده: اوّل كسى كه پيش از طوفان نوح بدان مكان رسيده و در تعمير و آبادى آن كوشيده، مصرايم ابن راويل ابن قابيل ابن آدم بوده است و از كتاب اخبار مصر نقل كرده: اوّل كسى كه باعث

صفحه 162 - جلد چهارم

آبادى مصر شده و مالك آن گرديد، نقراوش ابن مصرايم اوّل ابن كاميل ابن راويل ابن قابيل ابن آدم بوده كه به نام پدر خودش موسوم گردانيد و از ابن كثير [مورّخ و مفسّر قرن 8هـ] نقل كرده: اوّل كسى كه به ارض مصر درآمد، شيث ابن آدم بوده، پس برادرزاده هايش بدانجا آمده و آن ارض را ايلول نام كردند و از كثرت قدمت آن است كه آن را امّ الدنيا نيز گويند.

3. فراعنه و سلاطين مصر و جنگ هاى ايشان: كه در «فراعنه» اجمالاً مذكور افتاد و احمد رفعت[ر.ض] گويد: مصر، نخست 5043 خلقتى ـ مطابق 551 مقدّم ميلادى ـ مسخّر عجمان گرديده، پس در 332 مقدّم ميلادى اسكندر رومى ضبطش نموده، پس به تحت استيلاى امپراطور شرق درآمده، پس بازهم مضبوط عجمان و در 19 هجرت به امر عمر ابن خطاب به دستيارى عمرو ابن عاص مفتوح اسلاميان بوده و اخيراً ملوك امويّه و عباسيّه و فاطميّه [قرن 3 تا 7هـ] و ايوبيّه و غلامان اتراك و چراكسه[كه عمدتاً بر پايه غلامان چركس قفقازى شكل گرفتند] على التناوب حكمران آن ديار گرديده، عاقبت در عهد سلطان سليم اوّل ملحق به ممالك دولت علّيّه [عثمانى] گرديد و در 1841ميلادى ـ مطابق 1257 هجرى ـ در سايه پاره اى قيلوقال و جنگ و جدال موفّق به پاره اى امتيازات گرديدند.

4. آبوهواى مصر: اراضى مصر مختلف، بعضى از آنها كوهستان و ديگرى مستوى و مسطح و هوايش گرم و بارانش كم بلكه مى توان گفت كه تقريباً در تمامى ايام سال و فصول اربعه اصلاً در آنجا باران نيايد الاّ آنكه در ايام بهار در تلال[تپه ها] و جبال آن حدود كه منبع رود نيلند، باران متواتر آمده و رود نيل طغيان كرده و بالا گيرد، چنانچه اغلب صفحه آن بلاد را فرا گيرد و بعد از انقضاى فصل بهار و فرو نشستن آب رود نيل، اهالى آن ديار در اراضى رطوبى و نم دار كشت و زراعت كرده و محصول زراعاتشان به همين رطوبت به عمل آيد به حدى كه كفايت آن بلاد را نمايد و به آبى ديگر محتاج نباشد. بالجمله نيل رودى است مبارك كه در واقع سبب حيات مصر و مصرى بوده و از جنوب به شمال جريان دارد و پيش از آنكه به بحر ابيض بريزد به چند شعبه تقسيم مى باشد كه آنها را دهانه هاى نيل گويند و هريكى به ديارى مى رود و در رود نيل تمساح و سقنقور [ر.م] و انواع ماهى بسيار است از آن جمله ماهى رعّاده است كه در تركيبات «ماهى» مذكور افتاد و در بسط زايد همين رود نيل رجوع به «نيل» هم نمايند و هر سال از اوّل بهار كه برف كوه هاى حبش شروع به آب شدن مى نمايد، آب اين رودخانه زياد شده و از هشت متر تا ده متر آب آن از سطح حقيقى متعارفى خود بالا آمده و در اراضى مصر پراگنده شده و تمام خاك مصر را فرا مى گيرد و از اوّل حَمَل [بهار] تا اوّل تابستان بلاد و دهكده هايى كه در روى بلندى ها بنا شده، دور آنها را آب گرفته و شبيه جزاير واقعى مى گردند و چون رود نيل بازگشت، طبقه اى از لاى و لجن آن در روى اراضى ته نشين شده و خاك آن را حاصلخيز مى نمايد و به منزله كوتى است براى اراضى و وجود محصولات بسته به همين ازدياد و فيضان نيل است كه در اين حال گندم و برنج و نيشكر و پنبه و توتون و قهوه و ديگر محصولات آن بسيار مى باشد. بالجمله از عدم مساعدت هوا است كه بلاد مصر بيشتر، از استيلاى دو مرض طاعون و درد چشم خالى نبوده و تب و آبله نيز بسيار باشد و كلّيةً خالى از امراض وبائيّه نباشد.

5. در اختلاف فصول مصر: احمد رفعت[ر.ض ]گويد: فصل بهاران از اوّل كانون ثانى [دى ]آغازيده و تا آخر شباط[اسفند] امتداد دارد و اما ده ماه باقى در حكم تابستان است و در كشف القناع[ر.ض] گويد: هواى اين اقليم به اختلاف فصول مختلف بوده و از ماه كانون تا آذر سرد و از آذر تا وقت فيضان نيل بسيار گرم است و در جايى ديدم كه فصول مصر بر خلاف ساير اقاليم به سه موسم تقسيم مى شود:

اوّل، از ابتداى حزيران[ماه نهم رومى] تا تشرين اوّل [ماه اوّل رومى] را كه مطابق است با 23 جوزا[خرداد ]الى 21 ميزان[مهر]، 124 روز هنگام طغيان رود نيل بوده و تمامى اراضى را آب فرا گرفته و امكنه مرتفعه شهر و

صفحه 163 - جلد چهارم

قصبات به شكل جزيره بيرون ماند، يك فصل و موسم مى دانند.

دويّم، از تشرين اوّل تا نيسان[ارديبهشت] را كه 183 روز بوده و آب ها خشكيده و شروع به كشت و زراعت نمايند، يك فصل قرار داده اند كه بهترين موسم مصر است.

سيّم، از نيسان تا حزيران را كه 61 روز بوده و هوا رو به گرمى نهاده و وقت دروى زراعت بوده و هيچ لطافتى در هوا باقى نماند، يك موسم شمرده اند كه سخت ترين فصول مصر است.

6. صنايع مصرى ها: ايشان معبدهاى بزرگى مى ساختند و گاوآهن هاى كوچكى داشتند بدون چرخ كه با آن اراضى را شخم و زراعت مى كردند و در قبور ايشان بعضى دانه هاى گندم يافت مى شود كه با گندم امروزه فرقى ندارد و پارچه هاى پشمى مى بافته اند و طلا و نقره استعمال نمى كرده اند و ساختن شيشه را خوب مى دانسته اند و با گياهى موسوم به «پاپيروس» كه در سواحل رودخانه و مرداب هاى مصر مى رويد، مقوّايى ترتيب داده و با نى هاى تراشيده روى آنها خط مى نوشتند و احمد رفعت[ر.ض] گويد: مبدأ علوم و مدنيّت و منشأ فنون و صنعت بودنِ مصر، معلوم عموم بوده و حاجت به شرح و بيان ندارد.

7. در مذهب رسمى و پاره اى اوضاع و اطوار مصريان و خطوط ايشان: در بعضى از رسائل مختصره گويد: مدت 5000 سال است كه خاك اوروپا مسكون مى باشد ليكن سكنه قديمى آن به هيچ وجه شباهتى به سكنه امروز نداشته، چنان كه در غارها و كلبه هاى محقّر منزل داشتند و غذا و لباسشان از پوست و گوشت حيوانات شكارى بوده و ازاين رو توان گفت كه وحشى بوده اند. در آن زمان مردمان مصر از ساختن سدهاى بزرگ و بناى شهرها و كشت و زرع بااطلاع بوده و در تحت حكومت يك سلطان قرار گرفته و تشكيل دولت واحدى مى نمودند و عقايدشان هم بر اين بوده كه هرگاه شخصى بميرد، روح از بدنش طيران مى نمايد ولى فانى نشده و پيوسته باقى بوده و مجدداً روزى محتاج خواهد بود كه بدان بدن برگردد. بنابراين مصرى ها براى ابقاى جسد ميّت وسيله خوبى اختراع كرده بودند و آن اين بود كه اجساد مردگان را موم آلود نموده و با بندهاى باريك مى پيچيدند. پس از اين تزيينات قبرى مانند يك منزل زيرزمينى براى او ساخته و جميع لوازم زندگى انسان را از قبيل غذا و لباس و جواهرات و غيره در آن قرار مى دادند و در اين عصر ما كه عده زيادى از آن قبرها را مى كَنند، اجساد موميايى شده و اشياء مختلفه بسيارى در آن قبور به دست آمده است. و مذهب قديمى مصريان نوعى از بت پرستى بوده كه هريك از قواى طبيعيّه را خدا پنداشته و در بعضى مواضع پلنگ و گوساله و حيوانات سايره را مى پرستيده اند.

و اما ديانت غالبه اكنونى مصرى ها عبارت از دين مبين اسلامى است كه اغلبشان متديّن به آن دين هستند، چنانچه به نوشته نخبه ازهريّه[ر.ض ]سكنه آن ديار موافق لوحه ذيل است:

سكّان اصلى مصر

مسلم8971761

مسيحى637357

اورتودوكس606276

كاتوليكى18036

پروتستانى13045

اسرائيلى10693

سكنه اجانب مصر

مسلم5941

اورتودوكس39499

كاتوليكى43015

پروتستانى11364

يهودى12507

اديان سايره متنوّعه248

و امّا خط مصرى ها در «فينيقيّه» مذكور افتاد.(عر)

صفحه 164 - جلد چهارم

مصرِ زليخاپناه ـ بدن آدمى كه ملجأ روح است.

مصرِ سفلى ـ چنانچه اشاره شد، يكى از ايالات ثلاثه و يا قطعات سه گانه اراضى مصر است كه قطعه اى دلتا بوده و شبيه به دال يونانى و مثلثى شكل است و تدريجاً از گلولاى رود نيل تشكيل يافته و هر سال در ازدياد است و دو شهر سائيس و پلوز را مؤخّراً در آن قطعه بنا نمودند و از بلاد مشهوره اش اسكندريّه و دمياط است.

مصرِ صَعيد; مصرِ عاليه; مصرِ عُليا ـ يكى از قطعات ثلاثه اراضى مصر است كه در «صعيد» اشاره نموديم و سابقاً معمورترين اقسام ثلاثه بوده و شهر صد دروازه تِبس هم در همين قطعه بنا شده.

مصرِ وُسطى ـ يكى از قطعات سه گانه اراضى مصر كه سابقاً باتلاق بوده و پس از آبادى، شهر ممفيس را در آن قطعه بنا نهاده اند.

مصراع ـ (چو دلزار) نصف شعر و يكى از دو لنگه در.(عر)

مصرّح ـ (چو معلّم) واضح و آشكار كننده و بيان كننده امرى و مطلبى و هم كسى كه شراب را صاف كرده و كف آن را بگيرد كه اين چنين امر و مطلب و شراب را «مصرّح» (بر وزن مسلّط) گويند، چنانچه آن امر و مطلب را «مصرّح به» نيز گويند.(عر)

مُصرَّح به--->مصرّح.

مصرع ـ (چو دلبر) مخفّف مصراع و (چو عنبر) محل برافتادن و جمع آن، مصارع است.(عر)

مصرف ـ (چو عنبر) محل صرف كردن و خرج نمودن و جمع آن، مصارف است.(عر)

مصروع ـ (چو منصور) بر زمين افتاده، خصوصاً كسى كه مبتلا به علّت صرع بوده باشد.(عر)

مصروعِ خاورى ـ آفتاب در حين طلوع و غروب.

مُصِرّه ـ زن اصرار كننده.(عر)

مصرى ـ (چو هندى) هر چيز منسوب به مصر، خصوصاً شمشير و ترياك و نباتات و قلم كتابت و بالخصوص نوعى از لباس است معروف كه متداول مصريان بوده است.(عر)

مصرى مار ـ نيزه و سِنان مصرى.

مصريّه ـ از فرق احمديّه است; رجوع به فصل دويّم ماده 4 «صوفيّه» شود.

مصطاريّه ـ (ل) از شعب شازليّه است[به «شاذلى» رجوع شود].

مصطخا ـ (ل) رجوع به «مصطكى» شود.(نان)

مصطخى ـ (ل) رجوع به «مصطكى» شود.(عر)

مصطفى ـ (ر) برگزيده و پسنديده و انتخاب شده و بالخصوص از القاب مشهوره و مخصوصه حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) است و (به كسر فا) انتخاب كننده را گويند.(عر)

مصطكى ـ (چو مثنوى) صمغى است معروف كه به عربى «عِلك رومى» و به پارسى«كندر رومى» و «رماس» و به فرانسه «ماستيك» و به يونانى و لاتينى «ماستيكز» و به رومى «مصطخى» و «كيه» و به سندى هم «كيه» و به سريانى «كيا» و نيز به يونانى «مصطخا» گويند. در تحفه[ر.ض ]گويد: صمغ درختى است ريزه تر از كندر و سفيد آن را «رومى» و سياه آن را «نبطى» گويند. درخت آن در صافى و شاخه هاى آن در لطافت و برگ آن مانند درخت اراك [ر.م ]و از آن بزرگ تر و ثمرش مايل به تلخى و قوّتش تا بيست سال باقى است و در پزشگى نامه[ر.ض ]فرمايد: ماده صمغ و سقّزى نباتى است كه در امريك شمالى و بعضى از جزاير يونانى كه به جزيره مصطكى موسوم و در ميان عثمانى ها به جزيره سقّز معروف است، به عمل آيد و در جوزا[خرداد ]شكاف هاى چند بر اين درخت وارد آورده و در اواسط اسد[مرداد] مصطكى را اخذ مى كنند و آن به شكل پارچه هاى اشگى كوچك بيضى و زردرنگ و نيم شفاف و داراى بوى خوشى مى باشد و در وقت جاييدن[جويدن ]در زير دندان نرم شده و طعم معطّرى حاصل مى كند و دانشمندان آلمانى آن را در سل و ريه خيلى زياد استعمال كرده و دانشمندان مشرق زمين هم مطبوخ آن را در دفع اسهال اطفال كه در هنگام دندان برآمدن عارض مى شود، معمول مى دارند و در مخزن[ر.ض ]گويد: ماهيت آن صمغ درختى است كه در سباطه از بلاد

صفحه 165 - جلد چهارم

شام و روم و ناحيه ارمنيّه مى شود و چوب و برگ آن لطيف و نازك مثل اراك و ثمر آن مايل به تلخى است و آن صمغ در هنگام بودن آفتاب در جوزا و حوالى آن از درخت آن مستخرج مى شود و قوّت آن تا بيست سال باقى و به دو قسم مى باشد; يكى سفيد و نرم و خوش بو و صاف و شفاف و اندك شيرين و چسبنده دندان و تازه آن به حدى نرم است كه ساييده نمى شود و اين را «نبطى» نامند و بهترين آن بزرگ دانه آن است و اين قسم، مثل صمغ هاى ديگر از قوّت طبيعت از جوف درخت تراوش كرده و بيرون مى آيد بدون اينكه درخت آن را از خارج بخراشند و قسم ديگر سياه و تلخ و در اوصاف مذكوره ضد قسم اوّل و قابل سحق [ساييدن ]است و اين را «قبطى» گويند و بعضى گفته كه اين قسم به زدن تيغ بر ساق و شاخه هاى درخت حاصل گردد و ديگرى گفته كه چوب و شاخه هاى نازك و برگ تازه آن را جوش داده و صاف نموده و منعقد مى سازند و اين قسم در زمين صافن از اَعمال [توابع ]روس قريب به تركستان [آسياى مركزى ]يافت مى شود و رَدى [كم ارزش] و غير جيّد است. و بالجمله لفظ مصطكى به نوشته قطرالمحيط[ر.ض]، عربى و بر وزن مصطفى و يا با مدّ آخر آن است(مُصطكا) و علاوه بر صمغ مذكور درخت آن را هم گويند و در تحفه[ر.ض] گويد: معرّب مسطنجى است و از مسطنجى نامى نبرده كه كدام لغت است و وزن آن را هم متعرّض نشده و در «م س» از برهان[ر.ض ]گويد كه رومى است و در مخزن[ر.ض ]هريك از وزن مثنوى و مصطفى را بى مدّ آخر و يا با مدّ آن تصحيح كرده و از انبارى نقل كرده كه معرّب مصطخاى يونانى و يا مصطخى رومى است.

مصطكى رومى; مصطكى قبطى ; مصطكى نبطى--->مصطكى.

مصغّر ـ (چو مسلّط) خوار و ذليل كرده شده و در معنى اصطلاح دستورى آن، رجوع به نمايش 13 از نگارش اوّل آيين سيّم مقدّمه نمايند.(عر)

مَصَفّ--->مصاف.(عر)

مصلح ـ (چو منكِر) اصلاح كننده و آشتى دهنده.(عر)

مصلحت ـ (ر.ف) [صلاح; شايستگى; تناسب].(عر)

مُصلِحيّه--->عشّاقيّه.(عر)

مصلّى ـ (چو مقوّى) نمازگزار و هم نام اسب دويّمين است كه در ميدان اسب دوانى از اسب اوّلى عقب مانده و مقدّم بر غير آن باشد و (چو معمّا) سجاده و نمازگاه و در اصطلاح شيرازيان، نام يكى از تكاياى شيراز است كه در صحرا محاذى كوهى است كه مشرقى و باباكوهى در آن مدفون و به نوشته آثار عجم[ر.ض]، طاق بزرگى است كه در آن محرابى نموده اند و دو عمارت فوقانى گوشواره مانند بر دو طرفش ساخته اند. دهنه آن طاق مقدار شش ذرع و ارتفاعش هفت ذرع است و اطراف آن طاق همه محل زراعت و آن مكان، قبله اهل صفا و محل استجابت دعا است.(عر)

مصنّف ـ (چو معلّم) درختى كه دو صنف ميوه خشك وتر داشته باشد و كسى كه چيزى را قسم قسم و نوع نوع كرده و بعضى از آنها را از ديگرى جدا نمايد و به مناسبت همين معنى، مؤلّف كتاب و جمع كننده آن را هم گويند كه مطالب آن را نوع نوع كرده و منقسم بر ابواب و فصول مى نمايد و جمع آن، مصنّفون يا مصنّفين است چنانچه آن كتاب ها را «مصنّف»(بر وزن مسلّط) گويند كه جمع آن، مصنّفات است و «تصنيف» هم گويند كه جمع آن، تصنيفات است چنانچه تصنيف عمل مذكور و جمع كردن كتاب را هم گويند.(عر)

مصنَّفات--->مصنّف.(عر)

مصنِّفون; مصنِّفين--->مصنّف.(عر)

مصوّب ـ (چو معلّم) تصويب و تصديق كننده و (چو مسلّط) تصويب شده.(عر)

مصوّبه ـ [تأنيث مصوّب و تصويب شده(لغت نامه دهخدا)].

مصيب ـ (چو مدير) كسى كه در قول و فعل خود ذى حق و درست كار باشد.(عر)

مصيبت ـ (ر.ف) كه عبارت از شدّت و بليّه و هر امر مكروهى است كه به انسان مى رسد. جمع آن، مصائب و مصاوب است.(عر)

مصيد ـ (چو امير) صيدگاه و شكارگاه.(عر)

صفحه 166 - جلد چهارم

مَصير ـ (ق) مرجع و برگشتن.(عر)

مصيره ـ (چو سليقه) جزيره اى است بزرگ و مشتمل بر قراى بسيار در بحر عمان.

مصيصه ـ (چو سليقه و يا به تشديد ثانى) به نوشته بستان[ر.ض]، بلده اى است بَهجَت مشام از بلاد شام و در مراصد[ر.ض] گويد: دهى است در دمشق و هم شهرى است در ساحل جيحان[رودى است] در حدود شام در ميان انطاكيه [در تركيه] و بلاد روم كه قديماً سرحد مسلمين بوده است.

آيين هفدهم

(در حرف ميم[كلمن] با ضاد ضظغ)

مضاجع ـ (چو مساجد) جمعِ مضجع[خوابگاه] و (چو منافق) مضاجعت[ر.م] كننده.(عر)

مضاجعت ـ (ر) بر پهلو خوابيدن دو كس با هم.(عر)

مضار ـ (به تشديد آخر و ضمّ اوّل) ضد و مخالف و (به فتح آن) جمعِ مضرّت است.(عر)

مضارب ـ (چو مساجد) جمعِ مضرب[ر.م] و (چو منافق) مضاربه كننده است.(عر)

مضاربه ـ (ر) معروف است كه زدن هريك از دوكس است مر ديگرى را و رجوع به «قراض» هم نمايند.(عر)

مضارع ـ (چو منافق) شبيه و نظير و در اصطلاح دستورى آن، رجوع به نمايش دويّم از نگارش دويّم آيين سيّم مقدّمه نمايند و در اصطلاح عروضى، نام يكى از بحرهاى شعرى است كه در اصل از چهار بار «مَفاعيلُن فاعلاتُن» مركّب بوده و به جهت مشابهت بحر هزج در تقدّم اوتاد بر اسباب[به پايان ذيل مدخل هاى «بحر» رجوع شود ]بدين اسم اختصاص يافته كه به معنى مشابه است:

«سيفى گدا از آن شد در شهر آن پرى رو *** تا روزهاى دوران آيد به جانب او»

تنبيه: بعضى از عروضيان گفته اند وزن اين بحر در اصل همان است كه مذكور افتاد ليكن بيشتر تخفيف داده و هر مصراع آن را از يك «مفعولُ فاعلاتُ» و يك «مفاعيلُ فاعلاتُ» تركيب نمايند و گاه است كه هر يك مصراعش از دو «مفعول فاعلاتُ» تركيب يابد.(عر)

مضارعت ـ (ر) مشابهت.(عر)

مضاعف ـ (چو مبارك) مكرّر شده و هرآنچه يك برابر و چندين برابر آن را بر روى آن افزوده باشند و در اصطلاح نحوى، كلمه اى است كه دو حرف اصلى آن از يك جنس باشد، يعنى يك حرف در آن مكرّر شده باشد، مثل زلزله و مدد و مانند آنها.(عر)

مضاف ـ (چو خمار) نسبت داده شده و در اصطلاح فلاسفه، يكى از مقولات عشره[ر.م] كه «اضافه» هم گويند و در اصطلاح فقهى آن، رجوع به «مطلق» نمايند و در اصطلاح نحوى، هر كلمه اى است كه به كلمه مابعدى خود نسبت داده شود و آن كلمه مابعدى را هم «مضافٌ اليه» گويند، همچون: كتاب من، كه كتاب، مضاف و من، مضافٌ اليه است و آن نسبت را «اضافه» گويند.(عر)

مضافٌ اليه--->مضاف.

مضافات ـ (چو خُرامان) جمعِ مضاف كه هر چيز منسوب به چيزى و توابع آن را گويند.(عر)

مضايقه ـ (ر) ندادن و بخل كردن و تنگ گرفتن و به پارسى «دريغ» و «پخشا»[گويند].(عر)

مضبوط ـ (چو منصور) ضبط شده.(عر)

مضجع ـ (چو عنبر) خوابگاه و جمع آن، مضاجع است و هم موضعى است كه آب و انارش بسيار است.(عر)

مضر ـ (چو قمر) به نوشته مجمع البحرين[ر.ض] طريحى، نام قبيله اى است منسوب به مضر ابن نزار ابن معد ابن عدنان كه مضر حمراء نيز گويند، چنانچه برادرش، ربيعه، را هم كه پدر قبيله ديگرى است ربيعة الفرس مى گفتند بهواسطه آنكه در هنگام قسمت ميراث پدرشان زر و نقود، حصّه مضر گرديد و اسب ها بهره ربيعه گرديد.(عر)

مضراب ـ (چو دلزار) خيمه بزرگ و آلت ساز زدن، خصوصاً چيزى است كه چنگ و عود و رباب و طنبور و مانند آنها را بدان مى نوازند و بسيار زننده را هم گويند.(عر)

مضرب ـ (ر) زدن و زمان زدن و مكان زدن و استخوان مغزدار و (بر وزن دلبر) مخفّف مضراب[ر.م ]است.(عر)

صفحه 167 - جلد چهارم

مُضطرّ ـ (ر) مجبور و محتاج و لابد مانده و اين چند حال را «اضطرار» گويند.(عر)

مضطرب ـ (ر) بى سكون و بى قرار و بى آرام و پريشان حال كه به پارسى «چلبله» و «شپشپ» و اين چنين حال را «اضطراب» گويند.(عر)

مضطرّيّه--->هفتادوسه ملت.

مضغ ـ (چو سخت) خاييدن و جاييدن[جويدن] و رجوع به «فقاع» هم نمايند.(عر)

مضغوط ـ فشرده شده و در اصطلاح احكام نجومى، چون كوكبى ميان دو كوكب افتد به هفت درجه، او را «محصور» و «مضغوط» نامند.(عر)

مضمار ـ (چو دلزار) ميدان اسب دوانى و آخر آن، كه اسب در مقام دوانيدن از آن نگذرد و هم مكانى كه اسب ها را در آن بسته و آب و علف بسيار داده و فربه نموده و در عاقبت آب و علف را كاهانيده و در ميدان بدوانند تا لاغر شود.(عر)

مضمر ـ (چو دختر) ضمير.(عر)

مضمرگويى ـ ضميرگويى[گفتن نيّت افراد].

مضمضه ـ (چو زَلزَله) شستن ظرف و جامه و غيره و گردانيدن آب در دهان و حركت دادن وى در آن است، چنانچه استنشاق بوييدن باد و هوا و كشيدن آب با نفس و داخل كردن آن در بينى است كه آنچه در درون آن است، بدين واسطه بيرون آيد.(عر)

مضمون ـ (ر) مفهوم و معنى و مقصود از مضمون فلان كلام و فلان جمله، مصدر همان كلام است كه به سوى فاعل يا مفعولش اضافه داده باشند، چنانچه گويند مضمون اين جمله «خدا بيامرزد تو را» آمرزيدن خدا و يا آمرزيدن تو است. و گاه است كه مضمون جمله، معنايى و مفهومى را گويند كه از آن مستفاد مى گردد ليكن معنى ظاهر الفاظ جمله نباشد، چنانچه عامى بودن مخاطب مضمون جمله مذكوره است، يعنى از آن مستفاد مى شود و حال آنكه معنى هيچ يك از الفاظ آن نيست. بارى، جمع مضمون، مضامين است چنانچه مضامين، بچه هايى را گويند كه هنوز در صلب هاى نرينه انسان و يا حيوان بوده و هنوز به شكم مادر منتقل نشده باشد و دادوستد آنها هم كه در بعضى از آثار دينيّه و عبارات فقها به «بيع اصلاب» و «بيع مضامين» تعبير شده، از منهيّات اسلاميّه است و خلاصه آن فروختن بچه هايى است كه در آتيه از صلب انسانى يا حيوانى به وجود خواهد آمد، چنانچه «بيع ملاقيح» كه آن هم از منهيّات دينيّه است، عبارت از بيع ارحام و فروختن بچه هايى است كه در آتيه از شكم انسانى يا حيوانى ماده به وجود خواهد آمد.(عر)

مضيق ـ (چو مسلّط) تنگ كرده شده و (چو امير) تنگنا و رجوع به «كوه» هم شود.(عر)

مضيق جسمانى ـ عالم سفلى و بدن انسانى.

آيين هيجدهم

(در حرف ميم[كلمن] با طاى حطّى)

مطابق ـ (ر) متساوى و برابر.(عر)

مطابقت ـ (ر) مطابق شدن.(عر)

مطارف ـ (چو مساجد) رجوع به «مطرف» شود.(عر)

مَطارِق ـ (ق) رجوع به «مطرق» نمايند.

مطالب ـ (چو مساجد) جمعِ مطلب و (چو منافق) مطالبه كننده و (چو مبارك) مطالبه كرده شده.(عر)

مطالبه ـ (ر) خواستن و طلب نمودن.(عر)

مطالع ـ (چو منافق) مطالعه كننده و (چو مساجد) جمعِ مطلع.(عر)

مطالع بروج--->نظر.

مطالعه ـ (ر) كتاب خواندن و به ديگرى اظهار مطلب كردن و بهواسطه كثرت نظر از مطلبى مطلع بودن.

مطاوعت ـ (ر) اطاعت و فرمان بردارى.(عر)

مطايبه ـ (ر) شوخى و ظرافت.(عر)

مطبخ ـ (چو عنبر و مسلّط) آشپزخانه و محل طبخ و پختن كه به پارسى «تاب خانه»گويند و (چو دلبر) ديگ و آلت طبخ و (چو معلّم) جوان فربه و بچه اوّلى كفتار.

مطبخى ـ (چو مثنوى) طبّاخ و آشپز.

مطبع; مطبعه ـ (چو عنبر و زَلزَله) چاپخانه و محل طبع كتاب و غيره.(عر)

مطبق ـ (چو دختر) تب دائم لازم و شب تاريك و امر اجماعى اتفاقى و هر چيز پوشيده شده و (چو مسلّط) هر

صفحه 168 - جلد چهارم

چيز عمومى و هواى پوشيده با ابر و روى زمين كه پوشيده با آب باشد.(عر)

مُطبِقه ـ رجوع به «محرقه» شود و در اصطلاح علماى تجويد، عبارت از چهار حرف ص، ض، ط، ظ است.(عر)

مطبوع ـ (چو منصور) مضطر و مجبور و هر چيز گوارا و موافق طبيعت و شاعرى كه بدون تكلف، شعر گفته و محتاج به ملاحظه قواعد عروضى نباشد.(عر)

مطر ـ (چو قمر) باران.(عر)

مطران ـ (چو سردار و دلزار) پيشواى نصارى [مسيحيان ]و حاكم ايشان; رجوع به «جاثليق» شود.(عر)

مطرب ـ (چو منكر) طرب آورنده و صاحب طرب و (چو عنبر) زقاق و راه تنگ.(عر)

مطربه ـ (چو زَلزَله) راه تنگ.(عر)

مطرح ـ (چو دلبر) نيزه دراز و (چو عنبر) محل طرح و موضعى كه چيزى ديگر را در آن اندازند و هم نام يكى از بندرهاى عمان است كه به غايت، معمور و اكثر مشتهياتش موفور و اقسام ماهى در آنجا نامحصور و سمت شمالش متصل به دريا و سه طرف ديگرش كوه و صحرا و در يك فرسخى شهر مسقط و از آن خوب تر و عماراتش بيشتر است.(عر)

مطرد ـ (چو مسلّط) مطرود و (به ضمّ اوّل و كسر ثالث و فتح و تشديد ثانى) نهر جارى و هر امرى كه بعضش تابع بعضى ديگر شده است و كسى كه طرد و رانده شدن را قبول نمايد.(عر)

مطرز ـ (چو مسلّط) زينت و طراز داده شده.(عر)

مطرف ـ (چو عنبر و دلبر) عبايى كه از خز مربّع خال دار درست كرده باشند و جمع آن، مطارف است و (چو مسلّط) اسبى كه سر و دم آن سفيد يا سياه بوده و رنگ بدنش مخالف آن باشد و هر چيز تازه خريده شده را هم گويند.(عر)

مطرق ـ (چو دلبر) چكش معروف و جمع آن، مطارق است و (چو منكر) مرد دنى و آن كه چشمش سست و از اصل خلقت فروهشته باشد.(عر)

مِطرَقه ـ چكش.(عر)

مطرود ـ (چو منصور) طرد و تبعيد شده.(عر)

مطلب ـ (چو عنبر) مقصد و طلب كردن و مسائل علوم و هرآنچه طلب مى نمايند و جمع آن، مطالب است و (چو معلّم) طالب با مهلت كه چيزى را با مهلت و ملايمت طلب نمايد و (به ضمّ اوّل و كسر ثالث و فتح و تشديد ثانى) مطلق طالب است و (بر وزن منكِر) چراگاه دور و آبى كه دور از چراگاه باشد و يا خصوص آنچه در ميان آنها مسافت دو ميل و يا يك روزه راه و يا دوروزه راه باشد.(عر)

مطلع ـ (به ضمّ اوّل و تشديد و فتح ثانى با فتح ثالث) محل آمدن و موضع اطلاع از بالا به پايين و (به كسر ثالث) محل همچنانى و قوى و قادر و قاهر و (بر وزن عنبر و مجلس) ظاهر شدن و طلوع نمودن و محل طلوع آفتاب و كواكب و نردبانى كه بر بالاى آن رفته و به مطلب ديگر اطلاع يابند و جمع آن، مطالع است و در اصطلاحى آن، رجوع به «مقطع» نمايند.(عر)

مطلق ـ (چو معلّم) هر چيز طلاق دهنده و (چو دختر) اسير رها كرده شده و دستى كه با خير و گشاده باشد و چاروايى كه به چراگاهش سر داده باشند و كلامى كه خالى از شرط و قيد باشد و در اصطلاح فقهى، آبى است كه آن را تنها آب گفتن صحيح باشد كه معروف است، به خلاف مضاف كه بدون قيد آب گفتن درست نباشد، مثل آب ليمو و آب غوره و مانند آنها.(عر)

مطلق العنان ـ كسى كه لاابالى بوده و ديگران هم به نيك و بد وى خرده نگيرند.

مطلوب ـ (ر.ف) [خواسته و تقاضا شده].(عر)

مطمئن ـ (ر) ساكن و آسوده دل و زمين نرم سرازيرى، و در «نفس مطمئنه»، رجوع به «نفس» نمايند.(عر)

مطهّر ـ (چو معلّم) پاك كننده و (چو مسلّط) پاك كرده شده.

مطهره ـ (چو زَلزَله و يا به كسر اوّل) آفتابه و ظرفى كه با آن تطهير نمايند و خانه اى كه در آن تطهير كنند و جمع آن، مطاهر است و معنى اوّلى را كه به متاره تحريف داده اند، به پارسى «چغل» و «كوازه» [گويند].(عر)

مطيع ـ در لغت معروف [است] كه به پارسى «سفته

صفحه 169 - جلد چهارم

گوش»[گويند].

آيين نوزدهم

(در حرف ميم[كلمن] با ظاى ضظغ)

مظالم ـ (چو مساجد) جمع مظلمه.(عر)

مُظالمه ـ ظلم.(عر)

مظفّر ـ (ر.ف) و به پارسى «پيروز» و «فيروز» و «چير» و «چيره» [گويند].(عر)

مظفّرآباد ـ قصبه اى است از توابع كشمير در شش منزلى دارالملك[پايتخت; مركز] آن، كه آبش خوش گوار و هوايش سازگار است و از كنارش رودخانه بزرگى مى گذرد كه از سرعت جريان و بودن سنگ فراوان و عريض و پهن بودن آن، بستن پل خارج از امكان است و لهذا به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، متردّدين و مسافرين از روى طناب خام [چرم ]گاو عبور مى كنند و آن چنان است كه سه طناب خام گاو بر روى آب كشيده و از طرفين محكم گردانيده اند. يكى از آنها فروتر و پست تر از دو ديگرى و متردّدين از يسار و يمين بر آن دو طناب تردّد مى نمايند و آب اين رودخانه از جبال شامخه برخاسته و به رود جيلم ريخته و در سند داخل دريا شود.

مظفّرپور ـ قصبه اى است از بلاد بنگاله[بنگلادش و ايالتى در شمال شرقى هند].

مظفّرخانيّه--->گجرات.

مظلم ـ (چو منكِر) روز كثيرالشّر و موى تاريك و گياهى تر و تازه كه رنگ آن مايل به سياهى باشد.(عر)

مظلمه ـ (چو زَلزَله) ظلم كردن و (به كسر لام) هرآنچه كه شخصى از آن تظلّم كرده و اظهار شكايت نمايد.(عر)

مظنون ـ ظن و گمان شده.(عر)

مظنّه ـ (به فتح اوّل و نون و كسر ثانى با تشديد نون) محل ظن و گمان و موضعى كه بودن چيزى در آن مظنون است و جمع آن، مظان است و به مناسبت همين معنى، در نرخ و قيمت هم استعمال نمايند.(عر)

مظهر ـ (چو عنبر) محل ظهور كه به پارسى «پرتو» و «فرتو»[گويند] و (چو منكِر) اظهار كننده و (چو دختر) اظهار كرده شد.(عر)

آيين بيستم

(در حرف ميم[كلمن] با عين سعفص)

معابر ـ (چو مساجد) جمع معبر.(عر)

مُعاتبه ـ (ر) عتاب كردن.(عر)

معاجين ـ (چو سرازير) جمعِ معجون.(عر)

معاد ـ (چو شمار) برگردانيده شده و (چو كَنار) عود كردن و برگشتن و زمان عود و مكان عود و مكه مكرّمه و حج كردن و بهشت و روز قيامت و محشر كه مكان و زمان برگشت مردمان است و به مناسبت همين معنى، بلده خود شخص و وطن او را هم گويند كه برگشتگاه او است(إِنَّ الذِى فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَاد)(قصص،85) و در اصطلاح دينى، زنده كردن مردمان است بعد از مردن ايشان و برگشتن ارواحشان به ابدانشان كه جزاى اعمالشان هرچه باشد، ببينند و جمهور مردمان در امر همين معاد به پنج مذهب مى باشند، چنانچه اكثر حكماى طبيعيين از قدماى فلاسفه، معاد[جسمانى] را مطلقاً از ممتنعات شمرده و اصلاً نفى و انكار مى نمايند و منقول از جالينوس[پزشك يونانى قرن 2 و 3م] و اتباع وى توقف و شك در امر معاد است و ثبوت آن در ميان تمامى ارباب ملل از مسلّمات و بلكه در ميان امت مرحومه از جمله ضروريات بوده، اگرچه در كيفيّت آن به سه فرقه متفرّق و اكثر فلاسفه و علماى الهيين فقط به معاد روحانى معتقد بوده و اكثر متكلمين تنها به معاد جسمانى قائل گرديده و كثيرى از محققين هر دو فرقه قائل بوده اند به معاد روحانى و جسمانى معاً.

«من قصر المعاد فى الروحانى *** قصّر كالحاصر فى الجسمانى

وجامعٌ بينهما جا فائزا *** و قصبات السّبق كان حائزا»¹

1. سبزوارى، شرح منظومه، ج5، ص 305.

صفحه 170 - جلد چهارم

و اجمال كلام در اين مقام آنكه امكان معاد عقلاً و شرعاً ثابت و محقّق است; امّا عقلاً زيراكه وجود عالم ديگرى كه مماثل همين عالم ما بوده و اجزاى متفرّقه ابدان بشر به يك جا مجتمع آيد، امرى است ممكن والاّ اين عالم هم بايستى ممكن نبودى و به عبارت ديگر هر دو چيز متماثل و هم مثل در جميع احكام مساوى هستند. پس اگر يكى از آنها ممكن باشد مثل اين عالم ما، بايد مثل ديگر هم ممكن باشد، مانند عالم آخرت كه بالفرض مثل همين عالم است. و امّا شرعاً چنانچه در آيه مباركه است:( أَوَ لَيْسَ الّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ بِقَادِر عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ)(يس،81) و امّا وجوب معاد و لزوم وقوع آن هم عقلاً و سمعاً ثابت و محل شبهه و انكار نيست. امّا عقلاً زيراكه خداى تعالى مكلّف به اوامر و نواهى نموده، پس به اقتضاى حكمت عدالت، حشر ايشان لازم است، كه هركس را به كيفر عمل خود رسانده و در مقابل طاعت ثواب داده و در عوض معصيت عقاب نمايد و الاّ ظلم لازم آيد، تعالى عن ذلك. و علاوه بر اين، واضح و روشن است كه خداى تعالى در مقابل اطاعت وعده ثواب داده، چنان كه در عوض معصيت وعيدِ عقاب نموده و پرواضح است كه تمامى آحاد پيش از درك ثواب و عقاب، راكب مركب مرگ شده و هيچ كدام از آنها در دار دنيا وقوعى ندارد. امّا ثواب زيراكه دنيا دارى است مخوف با مكاره و مملوّ از كدورات روحانيّه و جسمانيّه، خصوصاً براى مؤمنين. و امّا عقاب بنابر آنكه اكثر كفّار و فجّار در دار دنيا متلبّسند به انواع لذايذ كه ملايم نفوس خسيسه و طبايع سخيفه ايشان است; پس در جايى كه وعد و وعيد الهى در اين عالم به وجود نيامده و هيچ كدام از ثواب و عقاب موعود در اين زندگى پنج روزه به وقوع نپيوست، عود مردمان و وجود عالمى ديگر كه مماثل همين عالم كنونى ديگر ما باشد، لازم است زيراكه اگر انسان را نشئه ديگرى نباشد كه وفا به وعد و وعيد در آنجا به عمل آيد، كذب و دروغ در حق بارى تعالى لازم آيد و تكليف، عاطل و وعد و وعيد، باطل گردد و اين هم بالضروره عقلاً قبيح و ممتنع الصدور از واجب الوجود حكيم است. و با عبارت مختصرتر، چون موت واقع و وفا به وعد و وعيد پيش از آن به عمل نيامده، پس واجب است عود حيات تا ممكن شود وفا به وعد و وعيد و همين استدلال در چندى از آيات قرآنى هم مذكور است. در سوره طه فرمايد:( إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْس بِمَا تَسْعَى)(طه،15) و در سوره ص: (وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا بَاطِلاً ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ * أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ)(ص، 27 ـ 28).

بارى، مخفى نماند كه اين دليل دلالت بر خصوص معاد جسمانى كه اعتقاد حق اثناعشرى است، نكند بلكه بر ثبوت مطلق معاد و دارالجزايى دلالت دارد اعم از روحانى و جسمانى.

و امّا دليل معاد جسمانى كه عبارت از زنده شدن همين بدن عنصرى مركّب از عروق و اعصاب و شرايين و گوشت و پوست است، آن است كه اين مطلب امرى است ممكن و پيغمبر صادق هم به وقوع آن خبر داده; پس تصديق آن لازم و واجب است. امّا امكان آن چنانچه مذكور افتاد و امّا اخبار پيغمبر صادق از وقوع آن امرى است ضرورى دين اسلامى، و قرآن مجيد هم مملوّ است از آن به طورى كه اصلاً قابل تأويل نيست و آثار دينيّه هم مشحون است و پرواضح است كه اگر مدلول ظاهر كلام ممكن باشد، حمل بر آن واجب است و تأويل روا نباشد و من باب تبرّك و اهميّت موقع ذكر چند آيه مباركه دايره بر مدعا را زينت بخش اوراق مى نماييم:(وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّة وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْق عَلِيمٌ)(يس، 78 ـ 79) و در جايى ديگر: (أَيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَنْ نُسَوِّىَ بَنَانَهُ)(قيامت، 3 ـ 4) و در جايى ديگر: (وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ)(يس، 51) و در جايى ديگر: (يَوْمَ تَشَقَّقُ الأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ)(ق، 44) و در موضع ديگر: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللّهَ كَانَ

صفحه 171 - جلد چهارم

عَزِيزًا حَكِيمًا)(نّساء، 56) و (وَ قَالُوا لجُلُوِدِهمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللهُ الذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْء وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّة وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ)(فصّلت، 21) و (يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)(نور، 24) و (أَفَلاَ يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ)(عاديات، 9) إلى غير ذلك من الآيات البيّنات.

و بالجمله بعد از اثبات صانع و احكام و تكاليف و اوامر و نواهى و وعد و وعيد او گريزى از اعتقاد معاد و لزوم آن نداريم و بعد از اثبات نبوّت و حقانيّت قرآن مجيد هم مكشوف گردد كه معاد جسمانى بدنى از جمله ضروريات دين بوده و تصديق آن مر همه كس را واجب و لازم باشد و الاّ از تحت ايمان خارج و در وادى كفر و ضلالت سرگردان باشد.(عر)

معاد بدنى ـ معاد جسمانى است.

معادِ جسمانى; معادِ روحانى--->معاد.

مُعادات ـ (چو خرامان) عداوت كردن دو كس با همديگر.(عر)

معادل ـ (چو منافق) كج و هم سنگ و هموزن و هم كجاوه و مساوى و برابر.(عر)

معادن ـ (چو مساجد) جمعِ معدن.(عر)

معادن سبعه; معادن هفتگانه--->فلز.

معادى ـ (چو مرادى) دو كس كه با همديگر عداوت كنند.(عر)

معاذ ـ (چو كَنار) ملجأ و پناهگاه و هم به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام يكى از اصحاب كرام حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)كه پسر عمرو ابن اويس انصارى خزرجى بوده و كنيه اش ابوعبدالرحمان و در 18سالگى از طرف قرين الشرف به دعوت اهل يمن و يا به قضاوت مسلمين آن نواحى مأمور گرديده و در 28سالگى در 638 ميلادى ـ مطابق 18 هجرى ـ به مرض طاعون وفات يافته و در كنار شريعه از ناحيه اردن مدفون گرديد و به معاذ ابن جبل معروف است.(عر)

معاذالله ـ (ر.ف) كه در مقام تبرّى از چيزى و تحاشى از عملى استعمال نمايند و به پارسى «هرگز» و «خدانكرده» و «برگشت» [گويند].(عر)

معارج ـ (چو مساجد) جمعِ معراج و معرج.(عر)

معارض ـ (چو منافق) معارضه كننده.(عر)

معارضه ـ (ر) عدول كردن و كناره جستن و به دور كسى گرديدن و كتابى را با كتابى ديگر مقابله كردن و به يك سمت جاده راه رفتن و مثل و نظير كار ديگرى را به عمل آوردن كه «معارضه به مثل» گويند.(عر)

معارضه بمثل--->معارضه.

معارف ـ (چو مساجد) رجوع به «معروف» و «معرفت» نمايند.(عر)

معاريج ـ (چو سرازير) جمعِ معراج است.(عر)

معاش ـ (چو كَنار) حيات و زندگانى و زندگانى كردن و هرآنچه با آن زندگانى نمايند از خوردنى و پوشيدنى و نوشيدنى و غيره و زمان زندگانى و مكان آن را هم گويند، چنانچه در همه اينها «معيش» و «معيشت» هم گويند و جمع آن، معايش است.(عر)

مُعاشِر ـ [هم صحبت و رفيق].(عر)

معاصر ـ (چو منافق) دو كس كه در يك عصر باشند و (چو مساجد) جمعِ معصر[آنچه انگور را در آن فشرده و شيره اش را برآرند] است.(عر)

مُعاصرة ـ هم عصر بودن.(عر)

معاصى ـ (چو امانى) جمع معصيت.(عر)

معاضد ـ (چو منافق) معاضدت كننده.(عر)

مُعاضدت ـ يارى و نصرت كردن دو كس بر يكديگر.(عر)

معاطاة ـ (چو خُرامان) عطا كردن و يا عطا كردن دو كس به يكديگر و در اصطلاح دينى، آن است كه چيزى به ديگرى بدهند در عوض آنچه از او مى گيرند بدون اينكه صيغه و عقدى لفظى به وقوع آيد.(عر)

معاف ـ [بخشيده شده و آمرزيده شده و خلاص گشته].(عر)

معالج ـ (چو منافق) معالجه كننده.(عر)

معالجه ـ (ر) امرى را مباشر بودن و بيمار را دوا نمودن.(عر)

معالم ـ (چو مساجد) جمع معلم[ر.م].(عر)

صفحه 172 - جلد چهارم

معالى ـ (چو امانى) جمع مَعلاة است و آن، شرف و عزّت و كسب رفعت و عزّت و شرف است.(عر)

معامله ـ (ر.ف) [با هم عمل كردن و داد و ستد كردن و روش و طرز عمل].(عر)

معان ـ (چو كَنار) مخفّف معانى و هم شهرى است در طرف باديه شام در مقابل حجاز از نواحى بلقا و اكنون خراب است.

معاند ـ (چو منافق) دو كس كه با هم عناد نمايند.(عر)

معانى ـ جمعِ معنى و در اصطلاح علماى ادبيّه، يكى از فنون ادب و عبارت از معرفت و دانستن تفاوت مقامات كلام و خواص و مزاياى تراكيب كلمات بلغا است كه بدان واسطه تطبيق به مقتضاى مقام نمايند و فايده آن خطا نكردن است در تطبيق كلام به مقتضاى مقام از جِد و هزل و شكر و شكايت و تعزيت و تهنيت و مانند آنها و موضوع آن، كه از احوالش بحث مى كند، تراكيب كلمات بلغا است از حيثيّت مطابقت و عدم مطابقت مقتضاى مقام نه از جهت اشتقاق و اعلال و صحّت و اعتلال و اعراب و بنا و مانند آنها كه در فنون ديگر مبيّن است. و لكن لفظ «معانى» در اصطلاح دينى متكلّمين و حكما، عبارت از صفاتى است زايد بر ذات بارى تعالى كه اشاعره معتقد بوده و گويند صفات خداوندى زايد بر اصل ذات او است، چنانچه قادر است بهواسطه قدرت و عالم است به سبب علم و حىّ است به وسيله حيات و مانند اينها و گويند كه اين صفات هم معانى قديمه هستند كه مثل خود ذات، قديم و عارض ذات و زايد بر او است كه با او قائم هستند.

و اين معانى كه معتقد اشاعره است، غير از احوال¹است كه معتقد بهشميّه[ر.م] از فرق معتزله مى باشد، چنانچه ابوهاشم معتزلى كه رئيس اين فرقه بوده و به جهت انتساب او، به همين عنوان معنون بوده اند، گويد: تمامى ذوات با همديگر مساوى بوده و صفات قادريّت و عالميّت و حيات و موجوديّت احوالى است كه در همه ذوات مساوى بوده و بهواسطه هيچ يك از آنها خالق را از مخلوق امتيازى نباشد، پس لابد ذات بارى را بايد صفتى ثابت نمود كه بهواسطه آن از مخلوقات امتياز يابد والاّ در مفهوم ذات و صفات مذكوره همه يكسان هستند و آن صفت زايده كه مميّز خالق و مخلوق و صفت خامسه است، عبارت از صفت الوهيّت است كه تنها لايق ذات بارى بوده و مختص او است و بهواسطه همين حالت از ساير ذوات امتياز يابد و همين حالت منشأ چهار حال ديگر: حيات و موجوديّت و قادريّت و عالميّت است. و هم گويند كه اين صفات چهارگانه احوالى است كه نه موجود است و نه معدوم، زيراكه اگر معدوم باشند لازم آيد كه بارى تعالى عالم و قادر و حىّ و موجود نباشد و وجود آنها هم مستلزم تعدّد قدما است و حال آنكه قديم منحصر به ذات پاك است. بلى، تنها صفت اراده موجود و ثابت است كه خداى تعالى احداثش نموده و به حدوث آن ساير اشياء هم حدوث يابند. و بالجمله «حال» در نزد ايشان صفتى است كه نه موجود است و نه معدوم و خداى تعالى هم بهواسطه قادريّت و عالميّت و حيات و موجوديّت كه حالات چهارگانه ناشيه از صفت الوهيّت هستند، قادر و عالم و حىّ و موجود است و مخفى نماند كه اين دعواى[ادعاى] بهشميّه واضح البطلان بوده و در ميان موجود و معدوم اصلاً واسطه نيست. و امّا تساوى ذوات بديهى الفساد است زيراكه وجوب وجود مختصّ ذات بارى بوده و آنها را از همديگر امتياز دهد.

و امّا در تحقيق اجمالى مسئله معانى كه معتقد اشاعره است، بدان ـ هداك الله و ايّانا الى الصراط المستقيم و وفّقنا لدينه الحق المرضىّ المنجى من العذاب الاليم ـ كه مذهب جميع حكما و معتزله از متكلّمين و اماميّه ثابت و محقّق در كلمات و احاديث حضرت اميرالمؤمنين و ساير ائمه معصومين ـ صلوات الله عليهم اجمعين ـ آن است كه در حضرت بارى تعالى صفت مقابل ذات يعنى معنى و عرضى كه قائم باشد به ذات واجب و آن ذات مقدّس موضوع و محل آن باشد، متحقّق نيست بلكه صفات واجب الوجود عين ذات او است، به اين معنى كه كارى كه از ذات ديگران به اعتبار قيام صفت به آن ذات ناشى شود، از ذات واجب بى ملاحظه قيام صفتى با وى به عمل آيد، مثلاً انكشاف اشياء بر ذات زيد به اعتبار قيام صفت علم با

1. احوال واسطه اى است ميان وجود و عدم.

صفحه 173 - جلد چهارم

او است كه تا صفت علم، قائم به ذات زيد نباشد، چيزى از براى او منكشف نشود، به خلاف واجب الوجود كه انكشاف اشياء خودبه خود بوده و محتاج نيست بر اينكه صفت علم قائم به ذات او باشد. پس لفظ علم در واجب عبارت از ذات واجب است به اعتبار ترتّب اثر صفت علم بر او و لفظ عالم در لغت، عبارت از ذاتى است كه صفت علم براى او ثابت باشد، خواه صفت علم قائم باشد به ذات او و يا اينكه ذات او عين علم باشد، يعنى ذات وى ذاتى بود كه اثر علم بر او مترتّب باشد، چه حقيقت علم ترتّب اثر است، خواه صفتى باشد قائم به ذات شىء و خواه نفس ذات شىء. اگر گويى كه لفظ مشتق از عالم و قادر و غيره در لغت موضوع است براى ذاتى كه معنى مصدرى با وى قائم باشد نه اينكه عين او باشد، در جواب گوييم: اوّلاً مسلّم نداريم كه لفظ مشتق براى معنى مذكور موضوع باشد بلكه براى ذاتى موضوع است كه مفهوم مصدرى از براى او ثابت باشد، خواه ثبوت اين مفهوم به اعتبار قيام بر ذات باشد، چنانچه در عالميّت مخلوق و خواه به اعتبار ترتّب اثر باشد، چنانچه در عالميّت خالق و بر تقدير تسليم مجاز ممكن است كه چون حكم عقلى از جهت برهان ثابت شد، در اطلاق لفظ مناسبتى اندك كافى است، چنان كه در اطلاق لفظ موجود بر ذات واجب، چه قيام وجود كه معنى مصدرى است بر ذات واجب ممتنع زيراكه وجود عين او است نه قائم با او و به عبارت ديگر، وضع لغت براى تفاهم اهل عرف است و پرواضح است كه علوم الهيّه و ساير علوم عقليّه مستفاد از موضوعات لغويّه و متفاهم اهل عرف نيست بلكه مستفاد از براهين عقليّه است. و بالجمله برهان عينيّت صفات در واجب الوجود چند چيز است:

1. آنكه اگر صفات كماليّه واجب، زايد بر ذات واجب و متأخّر از آن باشند، لازم آيد كه واجب در آن مرتبه متقدّمه خالى از صفات كماليّه باشد و آن هم نقص است، پس ذات واجب در آن مرتبه ناقص باشد، العياذ بالله.

2. اگر ذات واجب محل صفات خود بود، قابل آن صفات بود و لامحاله فاعل آنها نيز هست زيراكه استناد صفات واجب به غير واجب روا نيست. پس لازم آيد كه ذات واحد مِن جميع الجهات هم فاعل باشد و هم قابل و اتّحاد فاعل و قابل محال است.

3. وجود واجب اكمل انحاء وجودات است و اكمل انحاء وجودات هم مستغنى از صفات است زيراكه احتياج به صفات در صدور آثار نقص است. پس وجود واجب مستغنى از صفات است.

4. اگر صفات بارى تعالى زايد بر ذات بوده و عالميّت و قادريّت و غيره بهواسطه صفت علم و صفت قدرت و مانند آنها باشد، لازم آيد كه ذات بارى در صفات خود محتاج به غير خود باشد كه عبارت از اين احوال و معانى است و آنها هم به تصديق خصم غير ذاتند و پرواضح است كه محتاج به غير خود ممكن الوجود است نه واجب.

5. اگر صفات واجب زايد بر ذات او باشند، لامحاله معلول و مخلوق واجب باشند و صدور آنها از ذات واجب به وساطت همين صفات نتواند بود زيراكه دور و تقدّم شىء بر نفس خود لازم آيد و به وساطت صفات ديگر نيز نتواند بود والاّ تسلسل لازم آيد بلكه بايد بىوساطت صفات باشد. پس ذات واجب نظر به صفات خود، فاعل موجب باشد و افعال فاعل موجب بر سبيل اضطرار است و فعل اضطرارى بالضروره نقص است و نقص بر واجب الوجود روا نيست.

6. صفات زايده، يا حادثند يا قديم. بنابر اوّل، لازم آيد كه ذات بارى محل حوادث باشد و بنابر دويّم، تعدّد قدما لازم آيد كه در نظر حقيقت شرك است زيرا شريك بارى عبارت از قديمى است كه وجودش از خود باشد نه از غير و هر قديم وجودش از خودش است، چه قديم بودن منافى معلوليّت است.

و اشاعره كه صفات را زايد بر ذات دانند، در جواب شبهه لزوم شرك و تعدّد قدما گويند كه ممتنع تعدّد ذوات قديمه است نه صفات قديمه و هكذا شريك بارى ذات قديم را گويند نه صفت قديمه را و علاوه بر اين شريك، آن است كه غير بوده و مشارك باشد و صفات واجب غير آن نيست كه شريك باشند، اگرچه عين هم نيست و

صفحه 174 - جلد چهارم

جواب اين شبهات از تحقيقات سابقه واضح و روشن گردد. و بالجمله اشاعره در مقام اعتراض گويند كه فرقى نيست در ميان عدم صفت و عينيّت صفت. پس لازم آيد كه واجب تعالى خالى از صفت كمال باشد و آن هم نقص است و جوابش آن است كه خلوّ از صفت كمال وقتى لازم آيد كه آثار صفت هم مفقود باشد. امّا با ترتّب آثار صفت از خود صفت اصلاً مستلزم نقص نبوده بلكه در غايت ظهور است كه ترتّب اثر صفت بر ذات با عدم حاجت به صفت، اكمل است از ترتّب آثار با وجود صفت و حال آنكه ما قائل به عدم صفت نيستيم كه مفهوماً و مصداقاً معدوم باشد بلكه به تحقق مفهوم صفت قائل هستيم و لازم نيست كه در تحقق مفهوم مصداقى مغاير ذات لازم باشد بلكه تحقق مفهوم مصداقى را لازم داشته، خواه آن مصداق غير ذات باشد، چنان كه در ما و يا عين ذات باشد چنان كه در واجب¹.(عر)

معاوضه ـ (ر.ف) [مبادله و تاخت زدن].(عر)

معاون ـ معاونت كننده.(عر)

معاونت ـ (ر) مدد كردن و يارى نمودن دو كس بر يكديگر.(عر)

معاويه ـ (ر) موافق آنچه در «بنى اميّه» اشاره نموديم، دو تن از بنى اميّه مسمّى بدين اسم بوده اند; يكى سيّمينِ ايشان كه پسر يزيد پليد بوده و در 64 هجرى بعد از چهل روز در ظاهر، متصدّى امر خلافت بوده، پس خود را خلع نمود و ديگرى اوّلينِ ايشان كه پسر ابوسفيان و مؤسّس دولت امويّه بوده و بعد از قتل عثمان ابن عفّان مردم را به قصاص و قتل بشورانيده و در 37 هجرى مصر را به دستيارى عمرو ابن عاص، والى قديمى آن حوالى، به طور محاربه مسخّر نموده و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، والى منصوب از طرف قرين الشرف حضرت على(عليه السلام) را سوزانده و ازاين رو عساكر بدان حضرت شوريده و خروج كرده و آن حضرت هم از كوفه حركت فرموده و در صفّين تلاقى طرفين واقع و در ظرف 110 روز 84 مرتبه نايره قتال اشتعال يافته و هفتاد هزار تن از طرفين فوت و سرانجام جنگ با سياست عمروعاص (قرآن بر سر نيزه ها) خاتمه يافت و معاويه در آن نواحى 20 سال بوده و در شصتم هجرت در 82سالگى درگذشت و او اوّل كسى بود كه مردم را به بيعت پسر واداشته و در راه ها پيك معيّن نموده و در ديوان خانه مهر رسمى قرار داده و نشسته خطبه خوانده و زنا را مانع از ثبوت نسب ندانسته است.

معاهد ـ (چو منافق) معاهده كننده.(عر)

معاهده ـ (ر.ف) [عهد و پيمان].(عر)

معايب ـ (چو حمايل) جمعِ مَعاب و معابه ـ به معنى عيب ـ است.(عر)

مَعايِش ـ (ق) رجوع به «معاش» شود.(عر)

معاينه ـ (ر) نظر كردن و با چشم ديدن.(عر)

معبد ـ (ر.ف)[محل عبادت].(عر)

معبدِ آفتاب--->حضر.

معبدِ مشترى ـ در گنج دانش [ر.ض] در ضمن تحقيق بابِل گويد: در طرف چپ عمارات سلطنتى است و در طرف راست معبد مشترى است. پس، از سيّاحى نقل كرده كه در اين عصر اعراب خرابه اين معبد را سيريس نمرود گويند، گويا برجيس نمرود قصد دارند. ديوار اين معبد شكلاً مربع و هر ضلعى هشتاد ذرع طول دارد و يك دروازه فولاد بر آن نصب و در وسط، برجى دارد مربع كه بنيان آن 162 ذرع دوره دارد و اين برج هشت مرتبه و راه درون و بالا شدنش از خارج از يك طرف كه با پله هاى آجرى بالا مى روند و از طرف خارج داخل مراتب اين برج مى شوند و در وسط راه پله اوطاقى ساخته شده كه يك ميز و چهار سندلى آنجا گذاشته اند كه اشخاصى كه بالا مى روند، آنجا رفع خستگى كنند و در مرتبه اى از همه بالاتر معبد بزرگى است كه در آن تختخوابى از طلا گذاشته اند و مجسّمه اى كه به شكل مشترى ساخته اند، آنجا گذاشته اند. هيچ كسى شب در آنجا به سر نمى برد مگر نجيب ترين و زيباترين زنان كه رب النوع ها ايشان را به جهت خود انتخاب نموده اند و در بيشتر معابد مصر و جاى هاى ديگر از مشرق زمين اين انتخاب بانوان

1. درباره اين براهين به كتاب شريف گوهرمراد حكيم لاهيجى، ص 241 مراجعه شود.

صفحه 175 - جلد چهارم

بى نظير قاعده جارى و معمول است. و يك مجسّمه مشترى كه از يك پارچه زر ناب است، در مرتبه تحتانى است و تختى كه مجسّمه در روى آن است و پله هاى تخت و ميزى كه در مقابل آن قرار داده اند نيز از طلاى خالص است و در خارج معبد، محرابى از طلا تعبيه شده است و حيواناتى را كه به جهت قربانى در اين معبد مى آورند، در همين محراب ذبح مى نمايند و بايد شيرخواره باشد و علف خوار را در محراب ديگر كه طلا نيست، ذبح كنند و سابقاً بتى كه دوازده ارج قد آن و از طلاى ناب بوده، در همين معبد بوده است.

معبر ـ (چو عنبر) محل عبور و (چو دلبر) هرآنچه بهواسطه آن از دريا و رودخانه و نهرها بگذرند، از پل و كشتى و غيره و (چو دختر) تير بسيارپر و شتر بسيارپشم و غلامى كه نزديك به بلوغ شده و هنوزش ختنه نكرده باشند و (چو معلّم) كسى كه مطلب قلب خود را بيان نمايد و آن كه خواب را تفسير كرده و نتيجه اش را شرح دهد كه آخر آن چطور خواهد شد كه اين چنين فعل را «تعبير» گفته و آن كس را به پارسى «خوابگزار» گويند.(عر)

معبود ـ (ر.ف)[پرستش شده و خداوند].(عر)

مُعتَدّ ـ هركسى و هر چيزى كه شمرده شده و در نظر مردم در حساب و شماره بوده و به عبارت ديگر منظور نظر و قابل توجّه و اعتنا باشد و بعضاً «معتدّبه» نيز گويند.(عر)

معتدّبه--->معتدّ.

معتدل ـ (ر) موافق نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، در چند معنى اطلاق نمايند:

1. آنچه كيفيّات متضاده در آن برابر باشد.

2. هرآنچه مناسب مزاج شخص باشد.

3. هرآنچه بعد از خوردن و نوشيدن آن كيفيّتى زايده در بدن انسانى احداث ننمايد.

4. هوايى كه حرارت و برودت آن مساوى بوده و پيوسته تقريباً بر يك حال باشد و به هر حال آن را به پارسى «ميانه» و «فرهنگاخ»[گويند].(عر)

مُعتَدّه ـ زن عده دار.(عر)

معتذر ـ (ر) شكايت كننده و كسى كه عذرِ كرده هاى خود را بيان كرده و از ديگرى طالب قبول عذر و بهانه گردد.(عر)

معتزل ـ منزوى و گوشه نشين و كسى كه اختيار عزلت نمايد.(عر)

معتزله ـ (ر) بدان كه اهل سنت و جماعت در فروع دين به نام شافعى و مالكى و حنفى و حنبلى كه ترجمه اجمالى هريكى را در محل خود نگاشته ايم، به چهار فرقه بوده و در اصول عقايد دين هم به نام معتزله و اشاعره به دو شعبه منشعب مى باشند، چنانچه در تحت ترجمه «هفتادوسه ملّت» هم خواهد آمد. اما معتزله اتباع واصل ابن عطا مى باشند كه روزى با ديگر شاگردان در مسجد نشسته و تقريراتى در باب مذهب اعتزال مى كردند. استاد ايشان، حسن بصرى، شنيده و گفت: «اِعتَزَلَ عَنّا واصل»، يعنى واصل از ما دور و جدا و منفصل شد، يعنى او از ما نيست. پس، ازاين رو فرقه تابعه وى به معتزله معنون گرديدند و ايشان را مفوّضه و قدريّه هم گويند، چنانچه در «قدريّه» مذكور افتاد. و سبب صدور جمله مذكوره «اِعتَزَلَ عَنّا واصل» از حسن بصرى آن بوده كه روزى كسى با وى گفت كه در زمان ما جمعى گويند كه مرتكب كبيره خارج از دين است و برخى گويند: چنانچه طاعت و عبادت با وجود كفر نفعى ندهد، معصيت هم با وجود ايمان ضررى ندارد. و صحّت اين جمله را از وى استفسار نمود. پس واصل ابن عطا پيش از شيخ خود جواب داد كه اهل كبيره نه مؤمن است و نه كافر، داراى مقامى است مابين كفر و ايمان. حسن هم همين فقره را مخالف عقيده خود يافته و همان جمله را به زبان آورد. و به جهت زيادت خبرت، اجمالى چند از عقايدشان را ثبت اوراق مى نماييم:

1. صفات الله عين ذاتند نه زايد بر ذات، چنانچه در ماده «معانى» مذكور داشتيم.

2. خداى تعالى مرئى نيست كه ديدن او نه در دنيا و نه در آخرت امكان ندارد.

3. حسن و قبح اشياء را عقلى دانند كه عقل در هر دو حاكم بوده و شرع كاشف از آنها است.

4. قرآن مجيد حادث و مخلوق است نه قديم.

صفحه 176 - جلد چهارم

5. اعاده معدوم محال است.

6. هركه داخل جهنم شود ديگر خلاصى از براى او نيست.

7. ايمان عبارت از اقرار زبانى و اعتقاد قلبى و عملى به اعضا و جوارح است.

8. مؤمن كه مرتكب معصيت شد، داراى منزلة بين المنزلتين بوده و او را نه مؤمن گويند نه كافر.

9. قرآن در خودى خود معجزه نيست بلكه اعجاز آن در صرف قلوب عرب است از اينكه به مقام معارضه برآيند والاّ مثل آن را گفتندى.¹

10. افعال بندگان را مخلوق خودشان دانند به شرحى كه در «قدريّه» مذكور افتاد. و امّا اشاعره در همه اين عقايد مذكوره مخالف معتزله مى باشند و حاجت به اعاده نيست و ايشان را جبريّه نيز گويند و رجوع بدانجا هم شود.

بارى، فرقه معتزله به نوشته مجمع البحرين[ر.ض]، به دوازده شعبه منشعب مى باشند:

1. واصليّه: پيروان واصل بن عطا.

2.هذيليّه: پيروان ابوالهذيل علاف.

3. نظاميّه: پيروان ابراهيم بن سيار نظام.

4.جاحظيّه: پيروان عمرو بن بحرالجاحظ.

5. خيّاطيّه: پيروان ابوحسين خيّاط.

6. بشريّه: پيروان بشر بن معتمر.

7. معمّريّه: پيروان معمر بن عباد سلمى.

8. مراديّه: پيروان عيسى بن صبيح مرادى.

9. ثماميّه: پيروان ثمامة بن اشرس.

10. هشاميّه: پيروان هشام بن عمرو الفوطى.

11. خابطيّه: پيروان احمد بن خابط.

12. جبائيّه كه بهشميّه هم گويند: پيروان ابوعلى جبايى.

و بعضى گفته كه ايشان چهارده فرقه اند:

1. قضويّه: تابعان قاضى عبدالجبار استرآبادى.

2. جعفريّه: مطيعان جعفر ابن حرميّه.

3. جبائيّه و هاشميّه: تبعه ابوعلى خالق و پسرش، ابوالاشم.

4. هزيليّه: كه شيخ ايشان ابوالهزيل همدانى مذهب اعتزال را با حكمت آميخته و در ده مسئله مخالف اهل اعتزال است.

5. مروائيّه: تابعان ابوموسى ملقّب به مروا.

6. نظاميّه: كه در «نظاميّه» مذكور است.

7. خيّاطيّه: كه در «خيّاطيّه» مذكور افتاد.

8. حافظيّه: پيروان احمد ابن حافظ و مايل به اعتقاد نصارى [مسيحيان] و تناسخند و رؤيت بارى را حمل بر رؤيت عقل فعّال كرده و حضرت مسيح(عليه السلام) را محاسب روز قيامت دانند.

9. جاحظيّه: كه در «جاحظ» مذكور است.

10. مريسيّه: كه تابعان مريسىنامى از فضلا هستند.

11. هشاميّه: كه در «هشام» مذكور است.

12. معمّريّه: كه در «معمريّه» خواهد آمد.

13. تماميّه: كه شيخ ايشان ابوتمامه نميرى، نديم مأمون عباسى و منفرد به شش مسئله است.

14. واصليّه: كه در «واصل» مذكور است.

و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، فرقه معتزله به نام واصليّه، هذيليّه، نظاميّه، خابطيّه، بشريّه، معمّريّه، مزداريّه، ثماميّه، هشاميّه، جاحظيّه، خيّاطيّه، كعبيّه، جبائيّه، بهشميّه، عمرويّه، اسواريّه، اسكافيّه، جعفريّه، صالحيّه[و] حدبيّه به بيست شعبه مى باشد كه اجمالى عقايد هريك در محل ترتيبى خود مذكور است.²(عر)

1. اين نظريّه معروف به «نظريّه صرفه» و منسوب به يكى از فرق معتزله است.
2. اصول پنج گانه يا اصول خمسه معتزله، يعنى اصولى كه همه فرق معتزله به آن متفقند:
   الف) توحيد و يكتاپرستى: خداوند نه جسم است و نه عرض بلكه خالق اعراض است. صفات خدا را زائد بر ذات نمى دانستند، در مقابل اشاعره كه زائد بر ذات مى دانند كه نتيجه آن قول به تعدد قدماء است.
   ب) عدل: خداوند به چيزى محال امر نمى كند: (لا يُكلّفُ اللهُ نَفْساً إلاّ وُسْعَها) و افعال توسّط بندگان خلق مى شود و لذا بندگان مسئول رفتار خويشند.
   ج) وعد و وعيد: همان طورى كه مژده به بهشت(وعد) بر خدا واجب است، تخلّف از وعيد (عذاب) جائز نيست (مگر اينكه شخص توبه كند).
   د) منزلة بين منزلتين: انسان در صورت معصيت، در مرتبه اى بين ايمان و كفر قرار مى گيرد(در مقابل خوارج كه قائل به كفر مى شدند).
   هـ) امر به معروف و نهى از منكر: بر هر فردى امر به معروف و نهى از منكر واجب است و جهاد از جمله آنها است(يعنى تذكر لسانى و احياناً عملى واجب است).

صفحه 177 - جلد چهارم

مُعتصِم ـ (ر) علاوه بر معنى لغوى معروف خود [چنگ در زننده]، نام هشتمينِ خلفاى عباسيّه كه پسر هارون الرشيد و بسيار شجاع و عالى همت و سالك مسلك معتزله و ازآن رو كه در ترجمه احوال او عدد هشت هاى بسيارى تصادف كرده بوده، به مثمّن ملقّبش مى داشته اند، چنانچه تاريخ ولادت او 180 هجرى و مدت عمرش 48 و پسر هشتمينِ هارون و نسل هشتمينِ عباسى و خليفه هشتمينِ عباسيّه و تاريخ جلوس او 833 ميلادى ـ مطابق 218 هجرى ـ و مدت عمر او 48 سال و 8 ماه و 8 روز و مدت سلطنت و خلافت او 8 سال و 8 ماه و 8 روز و عدد اولادش 8 پسر و 8 دختر و نقود مكشوفه او بعد از وفاتش 8 هزار دينار طلا و 8 هزار نقره و يا 8 مليون دينار و 28 مليون درهم و غلامان او 8 هزار و كنيزان او هم 8 هزار و 8 نفر از ملك زادگان عجم در خدمت وى كمر بستند و 8 قصر بنا كرده و در هر هفته 8 دختر بكر را خدمت مى كرده و دواب او 18 هزار يا 80 هزار و وفات او در 8 ربيع الاوّل و فتوحات او 8 مملكت بوده كه از جمله آنها قلعه عموريّه است و در سبب فتح آن گويند كه بانوى محترمى در يكى از سرحدات دستگير دشمن شده و در آن حال «وامحمدا وامعتصما» گويان زبان به استغاثه گشوده و مى ناليد. دشمن مذكور در مقابل همين استغاثه به طريق مسخره گويد كه اسب هاى ابلق عربستان بى پايان است. معتصم به يكى از آنها سوار شده و آمده و تو را مى رهاند. و چون اين خبر به معتصم رسيد با اوردويى كه تماماً ابلق سوار بودند نهضت فرموده و قلعه مذكوره را بعد از محاصره 55روزه در 835 ميلادى ـ مطابق 220 هجرى ـ مسخّر نموده و به مجرّد فتح و تسخير به همان محبس رفته و در
جواب استغاثه «وامعتصماه»، «لبّيك يا عمّتاه» گفته و
از دست آن خاتون محترمه گرفته و بيرونش كرد و
به نوشته بعضى از ارباب سِيَر، عموريّه همان انقره [آنكارا ]است كه در «انقره» مذكور افتاد و اين همه خلاصه نوشته احمد رفعت[ر.ض] و تذكرة الائمّه است و العهدة عليهما.(عر)

معتضد ـ (چو منتخب) كسى كه از وى استعانت جسته
و يارى طلبند و (به كسر رابع) كسى كه از ديگرى مدد
و يارى خواهد و بالخصوص نام شانزدهمينِ خلفاى عباسيّه بوده كه در 856 ميلادى ـ مطابق 242 هجرى ـ متولد و در 892 ميلادى ـ مطابق 279 هجرى ـ جلوس نموده و به فاصله ده سال درگذشت و وى مردى مدبّر و بااحتياط و در اداره مصالح ملك و دولت داراى قدرت تامه بوده و آثار شوكت عباسيّه را كه به غايت مندرس شده بود، تجديد كرده و در استحكام اساس آن مساعى مجدانه مبذول مى داشت و ازاين رو به سفّاح ثانى مشتهر گرديده و رسوم عادات ديرينه را كه در عيد نوروز جمشيدى معمول مى داشتند، برهم زده و ارسال تحف و هدايا و پاره اى رسومات نوروزى را در روز يازدهم حزيران [ماه نهم ]رومى مقرّر داشت كه رسم تشبّه به مجوس موقوف گردد و لذا آن روز را «نوروز معتضدى» گويند و در جنات الخلود[ر.ض] گويد: نام اصلى معتضد احمد ابن موفّق ابن متوكّل و نام «موفّق» مذكور هم احمد يا طلحه بوده و كنيه معتضد، ابوالعباس و خلافتش بعد از فوت معتمد بود و مدت ملك او نه سال و يا ده سال و نه ماه و دو روز و او اوّل كسى بوده كه قصر حسن ابن سهل را دارالخلافه نمود.(عر)

معتمد ـ (چو منتخب) اعتماد شده و (به كسر رابع) اعتماد كننده و بالخصوص لقب مخصوص احمد ابن جعفر متوكّل پانزدهمينِ خلفاى عباسيّه كه به ابوالعباس مكنّى بوده و در 229 هجرى متولد و در 19 رجب 279 در بغداد به مرگ مفاجات[ناگهانى] درگذشت و مدت خلافت او كه بعد از مهتدى، ابن عمّ خود، متمكّن سريرش شده بود، 23 سال و 6 روز بوده است و لفظ معتمد به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام سيّمينِ ملوكى است كه در قرطبه و اشبيليّه [سويل اسپانيا ]معنون به ملوك عباد بوده و در 461 هجرى جلوس نموده و حايز شأن و شهرت فوق الغايه گرديد.(عر)

مُعتَمِر ـ زيارت كننده و قصد كننده چيزى و مكانى و كسى

صفحه 178 - جلد چهارم

كه با دست استمنا كرده و يا بر سر خود عمامه گذارد.(عر)

معتنى ـ (چو مصطفى) هر چيز اهم و قابل نظر كه درباره آن اعتنا و اهتمام نمايند و بيشتر با لفظ «به» مركّب كرده و «معتنى به» گويند و (به كسر نون) اعتنا و اهتمام كننده را گويند.(عر)

معتنى به--->معتنى.

معثره ـ (چو زَلزَله) لغزشگاه.(عر)

معجر ـ (چو دلبر) چارقد و سرانداز معروف زنان كه به پارسى «باشام» و «باشامه» و «واشام» و «واشامه» و «باشوم» و «باشومه»[گويند] و لباسى است يمنى معروف و هم چيزى است شبيه به عمامه كه در سر از ليف خرما [پوست درخت] بافند بدون اداره تحت الحنك[نوعى بستن عمامه است كه يك پيچ آن را از زير چانه مى گذرانند] و رجوع به «محجر» هم نمايند.(عر)

معجرِ زَرنيخ ـ گل زرد و برگ و گل خزان ديده و شعاع صبح صادق.

معجرِ غاليه گون ـ شب.

معجز ـ (چو منكِر) رجوع به «معجزه» نمايند.(عر)

معجزه ـ (چو دل زده) مِنطَقه و كمربند و (چو مسلمه) عاجز كننده و در اصطلاح دينى، خصوص امرى است خارق عادت كه ديگران از آوردن مثل آن فرومانده و مقرون به تحدّى و مطابق دعوى باشد با عدم معارضه و تاى آخر آن از براى مبالغه است و اين است كه آن را انداخته و «معجز» نيز گويند و آن را به پارسى «فرجود» نامند. و مراد از خارق عادت، خلاف متعارف كردن و اثبات امرى است كه عادت بر وى جارى نشده و يا نفى امرى است كه عادت بر وقوع آن جارى شده باشد زيراكه در معجزه نفى و ثبوت مساوى بوده و در ميان اژدها بودن عصا و بازداشتن شخص قادر و قوى از حمل و نقل چيزهاى اندك و سبك تر فرقى نيست. و مراد از مقارنت تحدّى آن است كه در معرض معارضه و برآوردن مثل آن برآيند و به عبارت ديگر موافق فرموده طريحى[ر.ض]، آن است كه با ديگران به جهت مغلوب كردن ايشان به سر منازعه و مفاخرت برآيند و بنابراين، كرامات اوليا، مثل قصه حضرت مريم و قضيه آصف ابن برخيا [وزير سليمان نبى(عليه السلام) كه تخت بلقيس را در يك چشم برهم زدن در پيشگاه سليمان حاضر كرد] و غير آنها معجزه نباشد زيراكه با اين گونه افعال خارق عادت تحدّى نكرده و به صدد معارضه نيامده اند. و مراد از مطابقت دعوى آن است كه آن امر خارق عادت مطابق دعواى [ادعاى]كننده آن باشد والاّ دلالت بر نبوّت مدعى آن نكند و مقصود اصلى ما در اين مقام، تعريف مطلق معجزه نيست بلكه آنچه دليل نبوت است و بس و خارق عادتى كه مخالف دعوى مدعى نبوّت باشد، مثل قضيه مسيلمه[ر.م ]كه بعد از ادعاى نبوّت، او را گفتند كه حضرت محمد ابن عبدالله(صلى الله عليه وآله) در حق شخص يك چشمى دعا كرد، پس خدا چشم ديگرش را به او عنايت فرمود و لذا مسيلمه هم درباره شخص ديگر همچنانى دعا كرده و از بركت دعاى او چشم ديگرش هم از دست رفته و نابينا شد. و مراد از عدم معارضه آن است كه ديگران از آوردن مثل آن عاجز بوده و فرو مانند و اين قيد احتراز از سحر و شعبده است كه آوردن مثل سحر و شعبده از غير مباشر آنها هم ممكن بوده و معارضه توان كرد، به خلاف معجزه كه اتيان [آوردن] مثل آن از غير اهل آن، كه متصدى آن است، صورت امكانى ندارد و محقق لاهيجى فرمايد: بسا باشد كه معجزه در نزد جمهور مشتبه به افعال ساحرين و اهل شعبده و كهانت و مانند ايشان باشد و تمييز آن بدين روش باشد كه اگر آن فعل خارق عادت مقرون به دعوت به سوى حق باشد، معجزه است و اگر به دعوت سوى باطل مقترن باشد، سحر و شعبده و مانند آنها است ليكن موقوف است بر عقلى كه تمييز ميان حق و باطل تواند كرد و بالاخره محتاج به تقليد علما شوند، انتهى.¹ و مخفى نماند كه اين، دور بيّن و تقدّم شىء بر نفس خود بوده و بعد از تشخيص حق از باطل ديگر چه حاجت به معجزه و غيره داريم كه معجزه
فقط براى تمييز حق و باطل و صادق و كاذب است
و بس.

1. حكيم عبدالرزاق لاهيجى، گوهرمراد، ص 382.

صفحه 179 - جلد چهارم

بارى، بعد از تحقيق معنى معجزه مى گوييم: ثبوت نبوّت شخصى درباره معاصرين او كه در زمان او بوده و آثار و احوال وى را مشاهده نمايند، در كمال ظهور است به حيثيّتى كه اگر فى الجمله عقلى و شعورى داشته باشند محتاج به مشاهده معجزه نباشند، چنانچه دليل نبوّت خاصه حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) براى خواص مردمانى كه ادراك فيض حضورش كردند، همان كمال علم و معرفت و امتياز او از همه خلق است در اقوال و افعال و شمايل و فضايل كه در هر كلمه اى از كلمات حكمت آميزش، چندين هزار جواهر علم و حكمت است كه هريكى از آنها در نزد بصير دانا معجزه اى است واضحه و در هر فعلى از افعال پسنديده اش براى عاقل بينا كرامتى است لايحه و در هر خُلقى از اخلاق محموده اش برهانى است بر نبوّتش ساطع و در هر عضوى از اعضاى معتدله اش دليلى است بر رسالتش قاطع. و بعد از رجوع به اخبار و آثار و تواريخ و سِيَر، مكشوف مى گردد كه امتحانات دانايان و عقلا كه در تحقيق صدق دعوى نبوّت آن حضرت به كار مى بردند، منحصر به سؤالات علميّه و كماليّه بوده كه بعد از استماع جواب شافى تصديقش كرده و ديگر منتظر شق القمر و تسبيح سنگ ريزه و جريان آب از انگشتان او و ساير معجزات نمى بودند. بلى، براى اثبات دعوى و اتمام حجّت درباره عوام مردمانى كه موفق به فيض محضر ملك منظر آن سرور بوده وليكن به جهت پاپيادگىِ عرصه معارف كه از لذت علم و دقايق معرفت بى بهره و بيگانه بودند، معجزات بسيارى از آن برگزيده بارى به ظهور پيوست به حدى كه اصلاً جاى بهانه و عذرى از براى ايشان نماند، مثل شقّ القمر و تسليم حجر و آمدن شجر و ردّ شمس و نزول مائده و مانند آنها كه اگر بيست هزار بودن آنها را، چنانچه بعضى گفته باور نداريم، متجاوز از هزار بودن آنها مصرّح به كلمات اجلّه علماى حقّه است و حال آنكه در مقام اثبات دعوى بر تقدير لزوم معجزه و عدم قناعت به مراتب علميّه محيّرة العقول كه معجزه حقيقى خواصّى آن حضرت بوده، تنها يكى هم كافى بودى. و امّا اثبات نبوّت شخصى بعد از انقضاى زمان او منحصر به طريق نقل تواترى و اخبار داله بر اينكه آن شخص در زمان خود ادعاى نبوّت كرده و بر طبق دعوى خود اظهار معجزه نموده است و در اين صورت تصديق نبوّت وى لازم باشد زيراكه اظهار معجزه به دست كاذب و دروغ گو قبيح است و به عبارت ساده، اگر آن مدعى نبوّت كه بر طبق دعوى خود معجزه هم آورده صادق نباشد، پس كاذب است و حال آنكه كاذب بودن او باطل است زيراكه بعد از ديدن معجزه مردمان لابد تصديقش خواهند كرد. پس خداى تعالى ايشان را بهواسطه آن معجزه كه در دست كاذب به ظهور آورده، به پيروى او واداشته و اين هم قبيح و به ذات بارى راهى ندارد. بارى، ثبوت نبوّت تمامى انبيا بعد از زمان ايشان با زياده بر اين نشده كه ايشان مدعى نبوّت شده و بر طبق دعوى خود معجزه آوردند و براى مردمان قرون لاحقه هم بهواسطه اخبار متواتره كه مفيد قطع و يقين بود، ثابت شد و در اين زمان ثبوت نبوّت موسى و عيسى(عليهما السلام) و غيره منحصر به همين طريق است و اين معنى، اعنى علم به ادعاى نبوّت و اظهار معجزه بر طبق دعواى خود، در پيغمبر ما حضرت محمد ابن عبدالله(صلى الله عليه وآله)هم ثابت و محقّق و به نوعى متواتر است كه اصلاً قابل ترديد نيست. امّا ادعاى نبوّت آن حضرت مسلّم كل عالم و امّا معجزات آن بزرگوار نه يك نه صد، هزارها است، چنانچه در تحت عنوان «محمّد» پاره اى از آنها را على سبيل الاجمال مذكور داشتيم و رجوع به «قران» هم نمايند.(عر)

معجزه مسيح ـ شفا دادن كور و شل و زنده
كردن مردگان و نزول مائده است كه از آسمان
به جهت حضرت مسيح(عليه السلام) و حضرت مريم(عليها السلام) نازل شد.

معجون ـ (ر) به نوشته قطرالمحيط[ر.ض] و بحرالجواهر[ر.ض]، دواهايى است كوبيده و با هم مركّب نموده كه با عسل و يا رُبوبات[جمعِ رُب] مخلوط سازند و به پارسى «سرشته» گويند و جمع آن، معاجين است و در تحفه[ر.ض ]فرمايد: هرچه متضمّن تعديل و تلطيف و تقطيع و تفتيح[گشادن ]

صفحه 180 - جلد چهارم

و تسمين[فربه كردن] و جلا و حفظ صحّت و تحليل باشد، آن را «معاجين» نامند و هرآنچه از آن جمله مشتمل بر ادويه قوى التركيب و ذوالخاصيت باشد و مدت مديدى از مزاج نيفتد، آن را «كبار» نامند و عكس آن را «صغار» و به حسب آثار مختلفه به اسامى متفرّقه مسمّى مى باشد، همچون: معجون، مبهّى، مفرِّح و مانند آنها و در تركيب آنها بايد با عسل سرشته شده و در زمستان عسل را سه وزن ادويه نموده و در تابستان دو وزن آنها بايد نمود و كمتر از دو وزن را جايز نداشته اند و اكثر در تمامى فصول بر سه وزن قائلند، خصوصاً در معاجين كبار.(عر)

معجون صغير; معجون كبير--->معجون.

معد ـ (چو سرد) خصية الثعلب[به «جفت آفريد» رجوع شود] و ربودن و با سرعت جذب كردن و كلفت و درشت و غليظ و كلفتى و درشتى و شتر تندرو و مخفّف معده هم هست و رجوع بدانجا هم شود.

مِعداَنبار; مِعدتنگ ـ مردم پرخوار و شكم پرست.

معدّل ـ (چو مسلّط) مساوى كرده شده و تعديل شده كه ديگران او را تعديل كرده و عادلش شمارند و مساوى و تعديل كننده را «معدّل» (بر وزن معلّم) گويند.

معدّل جامع--->مرقون.

معدِّل النهار ـ در اصطلاح پيشينيان اهل نجوم و هيئت، منطقه وسطاى فلك الافلاك[به «عرش» رجوع شود ]است در هنگامى كه مدار آفتاب بوده و آن با سير طبيعى خود بر محاذى همان منطقه بر سه شب و روز در تمامى معموره يكسان بود و در بلادى كه در تحت آن است، شب و روز دائماً مساوى باشد كه آنها را «خط استوا» و «آفاق استوائيّه» گويند.

معدن ـ (چو دلبر) نازله شديده و كلنگ آهنين معروف سنگ تراشان كه بدان سنگ را شكسته و يا مى تراشند و (چو معلّم) كسى كه سنگ را از معدن بيرون آورد كه طلا و نقره و جواهرات از آن تحصيل كند و (چو مجلس) به معنى معروف كه مكان و منبت جواهر و فلزات است از طلا و نقره و آهن و غيره و هم مركز هر چيز و مكان هر چيزى كه اصل و مركز آن چيز در آن مكان باشد و جمع آن، معادن است و در شرح اجمالى بعضى از آنها، رجوع به «فلز» نمايند و آن را به پارسى «كان»[گويند] و در اصطلاح جغرافيايى، نام چند موضع است; يكى، دهى است از نواحى نيشابور و ديگرى، موضعى است در نجد كه به معدن هوده معروف است و سيّمى از توابع مدينه كه به معدن بنى سليم مشهور و چهارمى در ميان طايف و مكه كه زراعت و نخلستان آن بسيار و به معدن برم اشتهار دارد و پنجمى در قُرب دارابگرد از فارس كه چند قسم نمك دارد و ششمى شهركى است در ميان رود فرات در سه منزلى ملاطيّه و از بلاد دياربكر[در تركيه] است.(عر)

معدن برم; معدن بنى سليم; معدن هوده--->معدن.

معدود ـ (چو منصور) هر چيز شمرده شده و بيشتر كنايه از قلّت و كمى نمايند.(عر)

معده ـ (چو هرزه و سركه و يا به فتح اوّل و كسر ثانى) به نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، جسمى است كه از طرف پيش مستدير و از طرف پسين مسطّح و متصل به صُلب است، چنانچه طرف راست آن متصل به كبد و در زير آن و طرف چپش متصل به سپرز[طحال] و در فوق آن است و آن مقرّ طعام و شراب و محل هضم آنها است كه از آنجا منحدر [سرازير ]شده و به روده ها رود و جمع آن، معد (بر وزن شكم و خَجِل) است و به پارسى «يمينه»[گويند].(عر)

معده انبار; معده تنگ ـ مردم پرخوار و شكم پرست.

معذرت ـ (ر) عذر و بهانه.(عر)

معذرت لنگ ـ بهانه سست و ضعيف.

معذور ـ (ر) كسى كه عذر و بهانه داشته باشد.(عر)

معرّا ـ (چو معمّا) هر چيز عارى شده، خصوصاً آن كه برى از عيب و تهمت باشد.(عر)

معراج ـ (ر) نردبان و درجه و مرتبه و محل صعود و بالا رفتن و جمع آن، معارج و معاريج است و در اصطلاح دينى، خصوص بالا رفتن و عروج كردن حضرت ختمى مرتبت(صلى الله عليه وآله) است بر آسمان و سير كردن آن برگزيده الهى است افلاك و سماوات را كه اصل وقوع اجمالى آن فى الجمله از ضروريات دين و منكر آن خارج از ربقه مسلمين است ليكن در كيفيّت وقوع معراج بنابر استبعاد

صفحه 181 - جلد چهارم

عظيمى كه به جهت شبهه امتناع خرق و التيام افلاك كه از فلاسفه انتشار يافته، علاوه بر كيفيّت وقوع معجزات و خوارق عادات و جواز آنها على الاطلاق محتاج به زيادتى بيان است. و لهذا اختلافى عظيم در ميان امت واقع شده كه آيا معراج آن حضرت در خواب بوده يا بيدارى و روحانى بوده يا جسمانى و تا مسجد اقصى بوده يا به سوى آسمان و حق آن است كه در بيدارى با جسم مبارك به سوى مسجد اقصى بوده به شهادت كتاب و از آنجا هم به سوى آسمان بوده است به شهادت احاديث معتبره مسلّمه كه اصلاً قابل تأويل نيستند. پس تأويل آنها به عالم خواب يا روح و يا مسجد اقصى را غايت سير قرار دادن، ناشى از قلّت تتبّع در آثار ائمّه هدى(عليهم السلام) و يا مجرّد استبعادى است كه به قول مشهور فلاسفه استناد يافته كه عبارت از امتناع خرق و التيام افلاك است و بعد از بيان حقيقت حال در اين مسئله، استبعاد مذكور مرتفع گردد. پس گوييم: بايد دانست كه ممتنع بر دو گونه است; اوّل ممتنع عقلى و آن امرى است كه دليل عقلى قائم باشد به عدم جواز وقوعش، مانند وجود حادث بدون سبب مطلق و دويّم ممتنع عادى و آن امرى است كه دليل عقلى قائم نباشد به عدم جواز وقوعش مگر عدم اسباب عادى و متعارفى، مانند آمدن درخت، چه اسباب عاديه حركت ارادى در شجره معلوم الانتفاء است. پس وقوع حركت ارادى از درخت به حسب عادت، ممتنع باشد ليكن چون انتفاء اسباب عاديه مستلزم انتفاء مطلق سبب نيست، پس وقوع حركت ارادى از درخت ممتنع عقلى نباشد و واجب است كه معجزه از قسم دويّم باشد والاّ اگر اصلاً ممتنع نباشد نه عقلى و نه عادى، معجزه نباشد و از قسم اوّل بودن آن هم جايز نيست والاّ تكذيب آن بر عقل لازم باشد، مثلاً اگر شخصى دعوى نبوّت كرده و گويد معجزه من آن است كه ميان ضدين را جمع مى كنم، هرآينه واجب باشد مبادرت به تكذيب وى. و چون اين مقدّمه مكشوف آمد، بدان كه دليل امتناع خرق و التيام فلك در نزد فلاسفه كه منشأ انكار معراج جسمانى بوده، آن است كه خرق مستلزم حركت مستقيمه است، يعنى حركت از جهتى به جهتى و پرواضح است كه حركت از جهتى به جهتى موقوف به تعيّن جهات است پيش از آن حركت. پس هرچه محدِّد جهات باشد، يعنى جهات با او متعيّن شود، حركت مستقيمه نتواند كرد و ظاهر است كه اين دليل مخصوص به فلك اعظم محدِّد جهات است و در فلكى ديگر جارى نيست، پس خرق افلاك ديگر نزد ايشان ممتنع عقلى نباشد ليكن چون ايشان قائلند كه ماده مطلق فلكيات ماده همچنانى نيست كه مانند عناصر قابل تأثّرات و انفعالات متجدّده باشد و خرق جسم به حسب عادت موقوف است بر اينكه ماده وى انفعال تجدّدى را كه از خرق به هم مى رسد قبول نمايد، پس خرق افلاك ديگر نزد ايشان ممتنع عادى باشد نه ممتنع عقلى و قضيه معراج هم موقوف بر وقوع خرق محدّد جهات نيست و احاديث مرويّه نيز مشعر بر وقوع آن نه. پس استبعاد وقوع معراج كه از شبهه امتناع خرق فلك ناشى بود، بالكلّيّه مرتفع باشد.

بارى، مقصود از همه اينها دفع امتناع معراج است كه بعد از ثبوت عدم امتناع، حكم به امكان آن توان كرد كه عدم امتناع، عين امكان است و قطع نظر از اين عدم ثبوت امتناع هم در حكم به امكان كافى است، چنانچه شيخ رئيس در آخر شفا گويد: هر چيزى كه امتناع آن ثابت نباشد، محكوم به امكان است و با وجود اينكه عدم ثبوت اقناع در حكم به امكان كافى بودى، بازهم فخر رازى در تفسير خود [موسوم به مفاتيح الغيب] به دليل چند در مبالغه در اثبات امكان معراج كرده. ما هم خدمت دينى رامنظور نظر داشته و يكى از آنها را كه نزديك به فهم عموم است، مذكور مى داريم. در آنجا گويد: چنان كه در نزد عقل، مستبعد است صعود جسم كثيف از مركز عالم به سوى مافوق عرش، همچنين مستبعد است نزول جسم لطيف روحانى از فوق عرش به سوى مركز عالم. پس اگر معراج آن سرور در يك شب به سوى آسمان ها در نزد عقل ممتنع شود، نزول جبرئيل از عرش بر مكّه در لحظه واحده هم ممتنع مى شود و اگر بدين ممتنع بودن ملتزم باشيم، طعن در نبوّت تمامى انبيا كرده باشيم و حال آنكه قول به ثبوت معراج، فرع تسليم جواز اصل نبوّت است. و بالجمله

صفحه 182 - جلد چهارم

مقصود از همه اينها آنكه معراج امرى است فى نفسه ممكن، اگرچه در نزد عقول قاصره محل حيرت و تعجب است و آن هم مختص معراج نيست بلكه جميع معجزات اين چنين است. و امّا وقوع معراج از مكّه به سوى مسجد اقصى مدلول آيه مباركه[(سُبْحَانَ الذِى أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى...)(اسراء،1)] و آثار دينيّه است و امّا از مسجد اقصى به سوى آسمان ها هم مدلول صريح اخبار مشهوره مسلّمه مستفيضه است. بالجمله معراج امرى است ممكن و مخبر صادق به وقوع آن خبر داده، پس تصديق آن اجمالاً لازم و در شمار عقايد دينيّه مى باشد و تفصيل كيفيّت آن و عدد آن و قضاياى شخصى آن سرور را كه در آن شب در آسمان ها اتفاق افتاد، به محل خود محوّل مى داريم.¹(عر)

معرب ـ (چو دختر) كلمه اى كه در آخرش اعراب موجود باشد و در اصطلاح نحوى، كلمه اى است كه با عامل خود مركّب شده و آخر آن بهواسطه اختلاف عوامل قابل حركات مختلفه باشد، يا لفظاً، همچو: جاء زيدٌ، رأيت زيداً، مررت بزيد، و يا تقديراً مثل: جاء فتىً، رأيت فتىً، مررت بفتىً و بنابراين تمامى كلمات در حال اِفراد كه با عامل خود تركيب نيافته، معرب نبوده و مبنى باشند. و امّا اگر مجرّدِ صلاحيّت قبول اعراب را در معرب بودن كافى دانيم، چنانچه مختار بعضى نحويين است، الفاظ مفرده همچنانى هم معرب باشند. و به هر حال مبنى در همان اصطلاح، خلاف معرب را گويند و در معرب و مبنى كلمات پارسى، رجوع به نمايش 25 از نگارش اوّل آيين سيّم مقدّمه نمايند و بالجمله لفظ معرب (بر وزن مسلّط) لفظى است كه در اصل غير عربى بوده، پس عرب در همان معنى اصلى غير عربى به روش لسان عرب استعمال كرده باشند و اين را «تعريب» گويند، چنانچه در نمايش 7 از آيين پنجم مقدّمه مذكور افتاد و در اصطلاح بعضى از ظرفاى ادبا، لفظى است كه در اصل غير عربى بوده و در همان حالى كه ملحق به كلمات عربيّه نبوده و در استعمالات عرب داخل نشده و به اسلوب لفظ عربى استعمالش نمايند و اين را هم «تعريب» گويند.

«خيزوا الى الخرابات يا أيّها الهمادم *** لا تَشنَوا النصيحة من هذه المرادم

عالج جراحة الدّل من دستك النگارين *** فى زخم ذلك الدّل لاينفع المراهم

خذ أيّها الصفايى نقد الرّوان فى الكف *** صرّاف عشق يارك لايقبل الدراهم»²

ايضاً:

«مالى و تركا رويه قد اقمرا *** و ميانه من دقة يتكسرا

لاتشنوّن من المرادم مثله *** خوبا فكلّ الصّيد فى جوف الفرا»

ايضاً:

«انّ الاناكير ساهت بعدما سَبُزت *** و اشرورنت بعدما كانت تراشيشا»

معرج ـ (چو عنبر و دلبر) نردبان و محل صعود و بالا رفتن.(عر)

معرف ـ (چو عنبر و مجلس) روى و رخساره و يا تنها بينى و مقابل آن و يا زيبايى بينى و ملاحت دندان ها است و جمع آن، معارف است و (چو معلّم) شناساننده و (چو مسلّط) شناسانيده و موقف عرفات.(عر)

معرفت ـ (چو بدصفت) معروف است[شناخت] و (چو بدنظر) محل يال اسب و جمع آن، معارف است.(عر)

معركه ـ (چو زَلزَله و بدشده) عراك و موضع عراك كه قتال و جدال است و به پارسى «هنگه» و «هنگامه» [گويند].(عر)

معروف ـ (ر.ف) و هم نام شيخ ابومحفوظ ابن فيروز يا

1. شايد به نظر برسد كه مؤلّف معتقد به هيئت بطلميوسى بوده و لذا ادلّه قائلان به معراج روحانى را مبنى بر فلك و امتناع خرق و التيام نقل كرده است ولى اين انديشه صحيح نيست. مؤلّف در موارد مختلف به بطلان هيئت بطلميوسى اشاره نموده و از هيئت جديد به هيئت كپرنيكى يادآور شده است ولى چون وظيفه دايرة المعارف نقل آراء موضوع از نخستين مرحله تا نهايى آن است، به نقل آنها پرداخته است.
2. اى ياران و اى همدم ها، برخيزيد به سوى خرابات شويم! از اين مردم نصيحت قبول نكنيد! دل زخم دار خود را با گرفتن جامى از دست نگار معالجه كن! در زخم اين دل مرهم ها نفع نمى دهد. جهت مطالب بيشتر، به كتاب خزائن ابيات ملااحمد نراقى مراجعه كنيد.

صفحه 183 - جلد چهارم

فيروزان كه به نوشته بعضى، از كبار مشايخ صوفيّه و سلسله معروفيّه از جمله سلاسل صوفيّه كه در «ذهبيّه» مذكور افتاد، بدو منسوب و در علوم و فنون و تقوى بى نظير و در دست حضرت على ابن موسى الرضا ـ عليه آلاف التّحيّة والثّناء ـ به شرف اسلام مشرّف بوده و از اصحاب و بندگان آن حضرت گرديده و گويند به دربانى آن حجّت ربّانى موفّق شده و به ابومحفوظ مكنّى گرديده و در 815 ميلادى ـ مطابق 200 هجرى ـ در بغداد وفات يافت. گويند كه در زمان طفوليّت، معلّم به وى گفت: بگو ثالث ثلاثة. معروف گفت: وما من اله الاّ اله واحد. معلّم خواست اذيّتش كند، گريخته و به خدمت آن حضرت آمده و دين اسلام را قبول نمود. پس پدر و مادرش هم آمده و موفّق به دين اسلام گرديدند و رجوع به «كرخ» هم نمايند.

معرّه ـ (چو محلّه) به نوشته مراصد[ر.ض]، نام دو موضع است در شام; يكى شهركى و ناحيه اى است در پنج فرسخى حلب كه معروف به معرّة مَصرين است و ديگرى شهرى است بزرگ در ميان حلب و حَمى كه انجير و زيتون و پسته آن ممتاز و بسيار و به معرّة النعمان مشهور است كه منسوب به نعمان ابن بشير صحابى است و گويا ابوالعلاى معرّى مشهور [363ـ449هـ] هم كه اجمالى از ترجمه حالش در «ابوالعلا» مذكور افتاد، منسوب به همين معرّه بوده و در مقام نسبت «معرّى» گويند.

معرّة مَصرين; معرّة النعمان--->معرّه.

مَعَرّى--->معرّه.

مُعِزّ ـ عزيز كننده و هم موافق نوشته احمد رفعت[ر.ض]، لقب مهدى علوى، مؤسّس دولت فاطميّه [297ـ567 هجرى در مصر] هم هست كه به معزّ لدين الله معروف و در «فاطميّه» مذكور افتاد و هم نام يكى از خلفاى عباسيّه است كه به معزّالدوله معروف و در عهد خلافت او در سال 351 هجرى شيعيان بغداد نام معاويه و چند نفر ديگر را با طعن و لعن نوشته و در درهاى مساجد آويخته و اهل سنّت هم برداشتند. پس معزّالدوله به جهت خوف فتنه بازهم امر به آويختن آن مكتوب ها داد ليكن به جهت عدم موافقت وزير و سايرين باز ممكن نشده و عاقبت با رضاى طرفين قرار دادند كه اين جمله «لعن الله الظّالمين لآل رسول الله(صلى الله عليه وآله)» را نوشته و از در مساجد آويزند.

بارى، ازآن رو كه اطوار معزّالدوله موافق دلخواه احمد رفعت[ر.ض] نيامده، در كتاب خود گويد كه شاديانه عيد غدير و ماتم كربلاى عاشورا هم از بدعت هاى همين معزّالدوله بوده و هم در آن اوان فاطميان لفظ «حىّ على خيرالعمل» را بر اذان محمّدى(صلى الله عليه وآله)افزودند.(عر)

معزّالدوله; معزّ لدين الله--->معزّ.

معزى ـ (چو مقوّى) تعزيت و تسليت دهنده و (چو معمّا) تعزيت داده شده و (به فتح اوّل و سكون ثانى و كسر ثالث با تشديد آخر) منسوب و نسبت داده شده كه با لام يا الى متعدى كرده و «معزىّ له» يا «معزىّ اليه» گفته و بيشتر در كسى استعمال نمايند كه ذكر او قبلاً گذشته باشد و اينكه بدين معنى هم بر وزن معمّا استعمال نمايند، غلط و ناشى از بى اطّلاعى است[همچنين مُعِزّى تخلّص اميرالشعرا ابوعبدالله محمد بن عبدالملك نيشابورى، قصيده سراى معروف قرن 5 و اوايل 6 هجرى است].(عر)

مَعزىّ اليه; مَعزىّ له--->معزى.

معسر ـ (چو منكِر) مردم بى چيز و پريشان حال كه با عسرت و تنگى مى گذراند.(عر)

معشار ـ (چو دلزار) رجوع به «معشر» شود.(عر)

معشر ـ (چو عنبر) انس و جن و گروه و جماعت و اهل و عيال و جمع آن، معاشر است و (چو دلبر) مخفّف معشار است و آن شترى است كه شيرش بسيار باشد و هم به معنى ده يكِ چيز است كه «عشير» و «عُشر» نيز گويند و يا به نوشته بعضى، معشار ده يك عشير، و عشير هم ده يكِ عُشر است كه معشار، هزاريك مى باشد.

معشوق ـ (ر.ف) كه به پارسى «جانان» و «جانانه» و «جانشِكار» و «جانشِكَر»[گويند] و هم قصرى است در جانب غربى سامرا و رجوع به «جمست» هم نمايند.(عر)

معشوق تنگدل; معشوق سنگدل ـ دنيا و عالم.

معصر; معصره ـ (چو عنبر و زَلزَله و يا به كسر اوّل در هر دو) محل فشار، خصوصاً آنچه در آن انگور را فشرده و

صفحه 184 - جلد چهارم

شيره اش را برآرند و جمع آن، معاصر است.

معصفر ـ (چو سخنور) هر چيز سرخ رنگ و در اصل چيزى است كه با عُصفُر رنگ كرده باشند و آن گياهى است كه رنگ چيزها را با آن سرخ مى كنند. خاقانى[در قصيده اى در مدح فخرالدين ابوالفتح منوچهر شروان شاه گويد:]

«رفت قنينه در فواق از چه ز امتلاى خون *** راست چو پشت نيشتر خون چكدش معصفرى»

و در شرح اجمالى اين شعر، رجوع به «قنينه» شود.(عر)

معصوم ـ (ر) ممنوع و محفوظ و در اصطلاح دينى، كسى است كه از محرّمات دينيّه اجتناب نموده و محفوظ از معاصى باشد و اين حال را «عصمت» گويند و چنانچه در «عصمت» مذكور داشتيم، اتصاف انبيا و ائمّه(عليهم السلام) با اين صفت لازم و بازهم به جهت اهمّيت مطلب مى گوييم: بدان كه ارباب معقول را در اثبات عصمت دو طريق است; يكى طريقه حكما و آن، اين است كه قواى نفسانيّه مطيع و منقاد عقلند و عقل هم ازآن رو كه عقل است، ممتنع است كه اراده معصيت نموده و فعل قبيحى از او صادر شود و مراد از عصمت، غريزه اى است كه با وجود آن داعى بر معصيت از او صادر نتواند شد با قدرت بر آن، و اين غريزه عبارت از قوّت عقل است، به طورى كه غالب قواى نفسانيّه شود، و طريقه ديگر، متكلّمين را است كه بدون شك عصمت انبيا لطف است نسبت به مكلّفين زيراكه هرگاه عصمت واجب باشد، وثوق تمام به اقوال و افعال او حاصل شود و مكلّف بدين جهت به انقياد او نزديك و از مخالفت او دور باشد و لطف هرآينه واجب است بر خداى تعالى. پس عصمت واجب باشد و بعد از ثبوت عصمت واجب است اعتبار آن نسبت به جميع معاصى و جميع ازمنه و امكنه، صغيره باشد يا كبيره، پيش از بعثت باشد يا بعد از آن زيراكه لطف در اين صورت اتمّ و اكمل باشد بلكه حقيقت لطف با اين متحقّق مى شود كه به هيچ وجه و در هيچ وقت موجب نفرت متحقّق نباشد.(عر)

معصيت ـ (ر.ف)[نافرمانى و بزه و جرم].(عر)

معضل ـ (چو دختر) دشوار و مشكل و در معنى اصطلاحى آن، كه در لسان علماى رجال و درايت معمول است، رجوع به «مسند» شود.(عر)

معطّر ـ (ر.ف) و به پارسى «بويا» و «بويان»[گويند].(عر)

معطّل ـ (ر.ف)[بيكار مانده و فروگذاشته و زن بدون پيرايه و زمين مرده هيچ كاره].(عر)

معطّليّه--->هفتادوسه ملّت.(عر)

معطى ـ (چو پشتى) عطا كننده و (چو خرما) عطا كرده شده.(عر)

معظم ـ (چو مسلّط) تعظيم و احترام كرده شده و بيشتر در املائات ما كنايه از شخص محترمى نمايند كه ذكر او در پيش گذشته باشد و اينكه با لام استعمال كرده و «معظّم له» گويند، خلاف قانون عربى است و (بر وزن معلّم) تعظيم كننده و (بر وزن دختر) اعظام و اكرام كرده شده.(عر)

معظّم له--->معظم.

مِعقار ـ صمغ درخت آلو.(عر)

مَعلَف ـ (ر.ف)[جاى علف و آخور].(عر)

مَعلَفِ سرطان--->نثره.

معلّق ـ (چو مسلّط) آويخته شده و در مؤنّث آن «معلّقه» گويند كه جمع آن، معلّقات است و «معلّقات سبعه» يا «سبعه معلّقه» هفت قصيده است از اشعار زمان جاهليّت كه در آن اوان از در كعبه آويخته بودند، چون شعراى عرب پيش از اسلام، خصوصاً شعراى قريش را عادت چنان بوده كه به ادعاى حصر اذهان، قصايد منظومه خودشان را از در كعبه آويختندى كه بعد از امتحانات فصحا و بلغا و پسنده خاطر بودن اهل خبره، اجازه دادندى كه پيوسته در آنجا مانده و منظور نظر تمامى اهل عالم كه سال به سال به زيارت كعبه مى آمدند، بوده و مايه افتخار ارباب كلام بودى. و قصايد بليغه كه از ساليان دراز به همين روش از در كعبه آويخته بودند تا زمان بعثت حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله وسلم)، بالغ به هفت شده بود و همان ها است كه معنون به عنوان فوق بوده اند. اينكه آن حضرت هم به اقتضاى آن زمان با معجزه كلامى تحدّى نموده و به مقام معارضه ايشان برآمد:(فَأْتُوا بِسُورَة مِنْ مِثْلِهِ)(بقره، 23) چنانچه در «قران» مذكور افتاد تا بعد از نزول آيه مباركه

صفحه 185 - جلد چهارم

(وَ قِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَ يَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَ غِيضَ الْمَاءُ وَ قُضِىَ الأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)(هود، 44) منفعل شده و شب قصايد مذكوره خودشان را در پنهانى از در كعبه برداشتند. بالجمله اوّلينِ قصايد مذكوره از امرؤالقيس و دويّمينِ آنها از طرفة ابن عبد و سيّمينِ آنها از زهير ابن ابى سلمى و چهارمينِ آنها از لبيد ابن ربيعه و پنجمينِ آنها از عنترة ابن شدّاد و ششمينِ آنها از حارث ابن حِلَّزة اليشكرى و هفتمينِ آنها از عمرو ابن كلثوم است.(عر)

معلّق زن ـ حيز و مخنّث و رقّاص و بازيگر و مردم لوند و شخصى كه نماز را با سرعت تمام بگزارد.

معلّقات; معلّقات سبعه--->معلّق.

معلّل ـ (چو مسلّط) هر چيزى كه علّت و سبب آن مذكور شده و با برهان ثابت شود.(عر)

معلم ـ (چو مسلّط) تعليم كرده شده و (به كسر لام) تعليم كننده كه به پارسى «آموزگار» و «يَكيتا» و زن اين چنانى را «آتون» [گويند] و (چو منكِر) سوارى كه در محاربه علامت پهلوانان و دليران بر خود نصب كرده باشد و (چو عنبر) علامت و نشانه راه و جاده و مَعلَمِ چيزى، موضع همچنانى است كه بودن آن چيز در آن موضع مظنون باشد و جمع آن، معالم است.(عر)

معلّم اوّل ـ ارسطو و رجوع به «منطق» هم شود.

معلّم ثانى ـ ابونصر فاريابى[260ـ 339هـ].

معلّم ثالث ـ [ميرداماد; 969 ـ 1040هـ].

معلول ـ (ر) هر چيز علّت دار و عيبناك و مردم مريض و باعلّت و هر چيزى كه به جهت علّتى و سببى به وجود آيد و كنايه از مخلوق هم هست.(عر)

معلول اوّل; معلول بى علّت ـ كه «كرده نخست» و «كرده بى آك»[يعنى بى عيب هم گويند]، كنايه از وجود مقدّس حضرت ختمى مرتبت(صلى الله عليه وآله) است، چنانچه از زبان آن حضرت گفته اند:

«منم معلول بى علّت كه علّت گشت پيوندم *** ازل فرزند من باشد، ابد فرزند فرزندم»

بعضى از اجلّه در حل معنى اين شعر كه در السنه مشهور است، گفته كه اوصاف مذكوره در اين شعر معلول اوّل را است كه در نزد حكما، عقل كل و در نزد ديگران، نور محمّدى(صلى الله عليه وآله) است و مراد از «علّت» در هر دو مقام، فاعل و موجد و لفظ «معلول» اضافه باشد به «بى علّت»، يعنى منم معلولِ فاعلِ بى فاعل و معلول علّتِ بى علّت و بالجمله معلول واجب الوجود لذاته است. پس معنى، آن است كه معلول اوّل با لسان واقع مى فرمايد: منم معلولى كه جز معلوليّت قصورى ديگر ندارم و معلولى بالاتر از من نيست زيرا من بىواسطه از خدا صادر شده ام و واسطه اى در ميان من و او نيست، پس گويا او به من متّصل است. پس فرمايد: و ازل كه عدم تناهى است، از جانب بدايت، فرزند من است، يعنى از من ناشى شده است و اين بر مذهب حكما است كه معلول اوّل را حادث ذاتى دانند نه زمانى¹ و مى گويند امتداد وجود او از جانب بدايت و نهايت غير متناهى است و چون ازل فرزند من باشد، يعنى از من انتزاع شود، ابد كه مترتّب بر ازل است و عدم تناهى در جانب نهايت را گويند، فرزند فرزندم باشد .

و اظهر در نظرِ كمتر[مؤلف] آنكه مراد از لفظ «معلول» مخلوق است و مراد از لفظ «علّت» اوّل،[معنى اصطلاحى نيست بلكه] عيب و نقصان و يا واسطه و سبب ايجاد است و مراد از لفظ «علّت» دويّم هم همين معنى و يا موجد و صانع و علّت فاعلى است و مراد از ازل، ابتداى زمان و عالم ذرّ[به «الست» رجوع شود] و عالم ارواح² و مانند آنها است كه حادث زمانى بوده و در خلقت، تالى نور مقدّس حضرت

1. حادث زمانى آن است كه وجود او مسبوق به عدم در زمان باشد، مانند حوادث روزمره جهان. حادث ذاتى آن است كه شىء درحدّ ذات واجد وجود نباشد بلكه علّتى آن را به وجود آورد، مانند موجوداتى كه قبل از زمان آفريده شده اند، مانند كلّيه عقول ذاتيه كه حادث ذاتى بوده و نمى توان آنها را حادث زمانى توصيف كرد زيرا فرض اين است كه پيش از زمان آفريده شده اند.
2. مقصود اجسام لطيفه است، و الاّ عالم ارواح قبل از عالم ماده است كه زمان توليد مى كند.

صفحه 186 - جلد چهارم

رسالت(صلى الله عليه وآله)بوده و بعد از آن حضرت، اوّلين مخلوق است و مقصود، معنى مشهور آن نيست كه غير متناهى الاوّل باشد و مراد از ابد، آخرالدهر و غير متناهى الآخر است. و خلاصه معنى آنكه منم مخلوق بى عيب و علّت و يا مخلوق بىواسطه كه چيزى ديگر واسطه خلقت من نشده بلكه صانع و علّت فاعلى به من متّصل و ميان من و او واسطه نيست و يا آنكه عليّت و واسطگى به من پيوند و متّصل شده كه من واسطه خلقت ديگران شده ام و ازاين رو ازل هم بدان معنى كه ذكر نموديم، به منزله فرزند من بوده و من به منزله پدر او هستم، چنانچه پدر واسطه خلقت فرزند است و يا فرزند بودن ازل، به جهت تأخّر او است از من و به همين جهت ابد هم به منزله فرزند ازل بوده و نسبت به من فرزندِ فرزند باشد.

معلوم ـ (ر.ف) و رجوع به «مجهول» هم شود.(عر)

معلوميّه--->عجارده.

معمّا ـ (ر) سخن پوشيده و سربسته كه غالباً ديگران متوجّه مقصود نباشند، مثل آنكه نام چيزى را در كلامى با قلب يا تصحيف يا غيره تضمين كنند و يا به طرق ديگر، و به پارسى «وبردك» و «چيستان» و «كروس» و «پسردك» و «كردك»[گويند] و من باب نمونه به ذكر چند مثال مى پردازد:

به اسم كلنگ و شانه سر[هدهد]:

«دو مرغ از مرغزارى كرد پرواز *** به قصد هر دوشان آهنگ كردم

يكى را پا بريدم گشت بى سر *** يكى را سر بريدم لنگ كردم»¹

به اسم محمّد(صلى الله عليه وآله) و منسوب به حضرت على(عليه السلام) است:

«الأخذ وعد موسى مرّتين *** وضع اصل الطبايع تحت ذين

و سكة خان شطرنج فخذها *** و ادرج بين ذين المُدرجين

فهذا اسم من يهواه قلبى *** و قلب جميع من فى الخافقين»²

تركى به اسم جنيد:

«بابا بيلنده دودوك *** بزده بر معمّا ديدوك»

معمر ـ (چو عنبر) منزلى كه آب و علف و سكّان [ساكنان ]آن بسيار باشد و (چو معلّم) تعمير و آباد كننده و (چو مسلّط) خانه تعمير كرده و مردم سال خورده و به پارسى «بنساله» هم [گويند] و لباسى كه تار و پودش را خوب ريسيده و بافته باشند.(عر)

مُعَمَريّه ـ موافق آنچه در «معتزله» اشاره نموديم، از جمله شعب معتزله و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، يكى از فرق 73گانه امّت مرحومه كه رئيس ايشان معمّر ابن سلمى[متوفّى 220هـ] از اجله علماى قدريّه [ر.م] بوده و تنها اجسام را مخلوق خدا دانسته و اعراض را آفريده اجسام پنداشته و گويند: خداى تعالى عالم ذات خود نيست والاّ اتحاد عالم و معلوم لازم آيد و از انسان فعلى غير از اراده به عمل نيايد و تمامى حركات او هم مستند به اراده است و اين استناد به طريق توليد نيست بلكه به طريق مباشرت است.

معموديّه--->دنح و تعميد.

معمور ـ (چو منصور) زمين آباد و مكان مسكون.(عر)

معموره ـ (چو منصوره) معمور و هم نام مخصوص مصيصه [شهرى باستانى در تركيه] است.(عر)

معموره عمروليث ـ كنايه از شهر شيراز است كه به نوشته بعضى، عمروليث [دوّمين امير سلسله صفّاريان در قرن 3 هـ] بنايش كرده.

معن ـ (چو سرد) نام يكى از نامداران اسخياى عرب كه در

1. پا در مصراع اوّل بيت دوّم، به بخش پايانى واژه «شانه سر»، يعنى «سر» اشاره دارد و منظور از سر در مصراع دوّم اين بيت، بخش آغازى واژه «كلنگ»، يعنى «ك» است كه با حذف آن فقط «لنگ» باقى مى ماند.
2. شاعر در اين 3 بيت به حساب ابجد، محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) را كه مطابق عدد 92 است، به نظم درآورده است.
   مصراع اوّل بيت اوّل: تعداد روزهاى غيبت حضرت موسى را اگر دو برابر كنيم، حاصل عدد 80 مى شود.
   مصراع دوّم بيت اوّل: منظور عناصر اربعه است كه حاصل اعداد هر دو مصراع، مى شود 84.
   بيت دوّم: تعداد خانه هاى عرضى يا طولى شطرنج برابر عدد 8 است. در مجموع، حاصل مى شود 92 كه مطابق نام حضرت محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) است.
شايسته بود معمّاگو درباره حضرت محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) از غير شطرنج بهره مى گرفت. (عليرضا سبحانى)

صفحه 187 - جلد چهارم

نهايت همت و سخاوت و كرم و كنيه اش ابوالوليد و پدرش زايده بود. پس از آنكه خلافت بر سفّاح قرار گرفت، برادر خود، جعفر، را به واسط فرستاد و او بنى اميّه را مقهور كرده و از آن جمله همين معن را هم گرفته و به نزد خليفه آوردند ليكن خليفه به جهت كرم و مروّت او از سر قتلش گذشته و حكومتش داد. روزى سيصد تن اسير به نزد معن آوردند. معن فرمود تا همه را سياست [مجازات] كنند. از آن ميان كودكى سوگند داد كه ايشان را تشنه نكشته و يك جرعه آبى بدهند و بعد از آب خوردن، كودك خنديده و در جواب سؤال از سبب گفت: «نجات يافتم». معن پرسيد:«اين خط مسلّمى را كه آورد»؟ اظهار داشت: «مروّت تو زيرا همين كه آب تو را خورديم، در كيش مروّت مهمان تو شديم و كريمان بر مهمان ستم روا ندارند». معن سر پيش افكنده و همه شان را ببخشيد. و گويند: يكى از اهل طمع به ديدن معن آمده و متوقع مركبى سوارى گرديد. معن فرمود اسبى و استرى و الاغى و اشترى و فيلى بدو دادند و گفت: «اگر دانستمى كه خداى تعالى غير از آنها مركبى ديگر آفريده، آن را نيز دادمى». پس جبّه و ردايى و عمامه و زرهى هم بدانها بيفزود. و هم گويند: شخصى به درگاه معن آمده و ملازمان وى مانع از عرض حال بودند. پس بيچاره شعرى گفته و در نى گذاشته و سر به آب داد و آب آن را نزد معن برده و چون معن از مضمونش مطلّع گرديد، او را خوانده و امر به خواندن شعر خود نمود. پس اين شعر را خواند:

«أيا جودَ معن ناجِ معناً بحاجتى *** فَما لى إلى معن سِواكَ شفيعُ»

معن گفت: «مرحبا بمن توسّل إلينا بجودنا». پس چند بدره طلا به او داده و مقضى المرادش برگردانيد. و از بهارستان[ر.ض] نقل است كه بعد از خواندن بيت، شاعر را طلب نموده و ده دست جامه و ده اسب و ده هزار دينار بدو بخشيده و بفرمود كه فردا نزد ما بيا و آن نوشته را زير بساط خود نهاد. روز دوّيم باز آن را برآورده و خوانده و شاعر را طلبيده و مانند روز اوّل بدو عطا نموده و فرمود كه فردا به نزد ما بيايى. و در روز سيّم باز آن نوشته را از زير بساط برآورده و خوانده و شاعر را طلبيده و دو مقابل روز سابق را داد و به همين قرار در روز چهارم خلعت فاخر وافر و اسبان بسيار و صد هزار دينار بدو بخشيد و در روز پنجم نيز به همين روش رفتار نمود. پس شاعر از ترس پشيمانى معن كه مبادا داده هاى خود را پس بگيرد، اسب ها را برداشته و روانه شد و چون روز ديگر شد، معن وى را طلبيده و نيافتند. فرمود كه بر ذمّه كرم من واجب بود كه هر روزه او را چندان عطا نمايم كه در خزينه ام يك دينار نماند ليكن او را حوصله گرفتن نبود.

معنا ـ (چو صحرا) رجوع به «معنى» شود.(عر)

معنون ـ (چو گذشتن) هر چيز عنوان شده و صاحب عنوان.(عر)

معنوى ـ (ر) منسوب به معنى و رجوع بدانجا شود و به پارسى «چمى» و «آرِشى»[گويند].(عر)

معنويّات ـ جمع معنوى.(عر)

معنى ـ (چو صحرا) هرآنچه از چيزى قصد و اراده اش نمايند و به پارسى «چم» و «آرِش» و «تيو»[گويند] و در قطر[ر.ض ]گويد كه آن يا مصدر به معنى مفعول است و يا مخفّف مَعنىّ است كه اسم مفعول و به كسر نون و تشديد ياء و به معنىِ مقصود است و در اصطلاح نحوى، فقط مقصود از لفظ را گويند و بعضى گفته كه صورت ذهنيّه اشياء را به ملاحظه آنكه از لفظ قصد مى شود «معنى» گويند و ديگرى گفته: چيزى را كه لفظ در مقابل آن وضع شده به ملاحظه آنكه لفظ بر آن دلالت دارد «مدلول» گويند و بهواسطه آنكه از لفظ قصد مى شود «معنى» خوانند و به مناسبت آنكه از لفظ حاصل شده و فهميده مى شود «مفهوم» نامند و به جهت آنكه لفظى كه در مقابل آن وضع شده اسم آن است، آن را «مسمّى» نام كنند و به هر حال جمع معنى، معانى است چنانچه معانى، اوصاف حميده انسانى را هم گويند و در مقام نسبت به معنى «معنوى» گويند، چنانچه معنوى كنايه از امور باطنى قلبى هم هست كه با قلب درك شده و زبان را در آن حظّى نباشد.(عر)

معى ـ (چو رضا و سعى) روده و چيز نرم مابين دو چيز سخت كه جمع آن، امعا است، چنانچه احشا هم جمع

صفحه 188 - جلد چهارم

حشو است و آن حاشيه و كلام زايد بى فايده و جامه آگنده و هر چيزى است كه در ميان بالش و روى و آستر جامه و غير آنها مى گذارند و جمعِ حَشا هم هست و آن عبارت از ناحيه و چيزى است كه در ميان شكم باشد و يا هرچه از آنها كه متّصل به دنده باشد، مثل قلب و كبد و غيره.(عر)

معيب ـ (چو امير) هر چيز معيوب.(عر)

معيد ـ (چو مدير) اعاده كننده و برگرداننده.(عر)

مُعيذ ـ (ق) پناه دهنده.(عر)

مُعير ـ عاريت دهنده.(عر)

معيش; معيشت ـ (چو امير) رجوع به «معاش» شود.(عر)

معين ـ (چو مدير) يارى و مدد كننده و (چو مسلّط) معروف است و در معنى اصطلاحى هندسى آن، رجوع به «مربّع» شود.(عر)

معيوب ـ (ر.ف)[داراى عيب و ننگ دار و بى آبرو].(عر)

آيين بيستويكم

(در حرف ميم[كلمن] با غين ضظغ)

مغ ـ (چو دل) ميغ[ابر و مه] و (چو رخ) موغ[ر.م] و (چو بد) ماغ[ر.م] و ژرف و گودال و رودخانه.

مُغْ بچه ـ ترسازاده[فرزند مسيحى] و مجوسى زاده [فرزند زردشتى].

مغ كده ـ (به ضمّ اوّل) ميخانه و خانه مجوسان [زردشتيان].

مغ لاج; مغ لاغ ـ (به فتح اوّل) گردوبازى و گود آن، كه گردو را در آن اندازند و گردكانى كه در آن گود افتد، صاحب آن، بازى را برده است.

مغابنه ـ (ر) غبن در بيع و معامله.(عر)

مغاث ـ (چو كَنار) بيخ درخت انار صحرايى.

مغادور ـ (ل) رجوع به «مراكش» شود.

مغار ـ (چو كَنار و شمار) مغاره[ر.م].

مغارب ـ (چو مساجد) جمع مغرب.(عر)

مغاره ـ (چو كَناره و شماره) غار كه «غال» و «هنگ» هم گويند و نيز به معنى غارت و آهويى كه دائماً در آشيانه خود باشد و هم قصبه اى است به مسافت هفده كيلومتر از جنوب ابوشير[بوشهر] و هم نام يكى از ممالك قديمه و معموره يونانستان است.(عر)

مَغازه ـ (ر) مخزن.(كى)

مغافر ـ (چو مساجد) رجوع به «مغفر» شود.(عر)

مغاك ـ (چو كَنار) مطلق گودال.

مغاك ظلمت; مغاك ظلمت خاك ـ قبر و بدن آدمى.

مغاك غار ـ كوه و قبر.

مغالبه ـ (ر) غلبه كردن دو كس بر يكديگر.(عر)

مغالطه ـ (ر) به غلط انداختن و در اصطلاح منطقى، برهان باطل و قياس فاسد را گويند، چنانچه گويى: «الانسان له شَعر و كلّ شعر ينبت من محلّ». و نتيجه چنين باشد: «الانسان ينبت من محلّ». و همچنين است اين قياس پارسى: «اين ديوار موش دارد و هر موش گوش دارد. پس اين ديوار گوش دارد». و حال آنكه اين هر دو نتيجه فاسد و فساد آن هم به جهت عدم تكرّر حد وسط است، چنانچه در علم منطق نگارش داده اند.(عر)

مغان ـ (چو شمار) مخفّف موغان[ر.م].

مغانه ـ (چو شماره) قاعده و روش مجوسان[زردشتيان].

مُغبَچه ـ رجوع به تركيبات «مغ» شود.

مُغبَد--->موبد.

مغبون ـ (ر.ف) [زيان ديده].(عر)

مغد ـ (چو سرد) بادمجان و يا زعرور[ر.م] و يا مغرود[ر.م].

مغدانوس ـ (ل) رجوع به «جعفرى» شود.(كى)

مَغذان ـ (ل) نام ديگر شهر بغداد.

مغرب ـ (ر.ف) و در اصطلاح جغرافيايى، عنوان بلاد واسعه بزرگى است كه به مغرب زمين معروف و حد آنها به نوشته مراصد[ر.ض]، از شهر ملسانه است كه آخر حدود افريقيا است تا آخر جبال سوس كه ماوراى آنها بحر محيط[اقيانوس اطلس] است و جزيره اندلس هم داخل همين حدود بوده و طول آنها دو ماه راه است و در كشف القناع[ر.ض] گويد: بلاد مغرب كه قديماً موسوم به بلاد بربر بوده، به نام برقه و فزّان و تونس و طرابلس و جزاير و فاس و مراكش و صحراى كبير به چند قسمت مقسوم و به اوقيانوس اتلانتيك و بوغاز[تنگه] كوه طارق و بحر

صفحه 189 - جلد چهارم

متوسّط [درياى مديترانه] و بلاد مصر محدود است.(عر)

مغرب زمين--->مغرب.

مغرود ـ (چو منصور) نوعى از كماة[ر.م] كوچك.

مغرور ـ (ر.ف) و فريب داده شده.(عر)

مغز ـ (چو سخت) جسمى است نرم و چربى كه در جوف استخوان حيوان بوده و به عربى «مخ» و به تركى «ايليك» گويند و دِماغ را هم گويند كه در «دماغ» مذكور افتاد و كنايه از عقل هم هست.

مغزِ استخوان--->مغز.

مغز بودن ـ بسيار گفتن و دردسر دادن.

مغزِ پشت ـ منى و نطفه.

مغزْ تر كردن ـ سخن گفتن.

مغز حرام ـ يا حرام مغز; كه به عربى «نخاع» گفته و به تركى «حرام ايليك» گويند، به فرموده مخزن[ر.ض]، مغز سفيد چرب لزجى است كه در ميان استخوان فقرات پشت و گردن و غير آنها مى باشد براى ترطيب اعضا و اعصاب و اكثر اعصاب از آن روييده اند و نايب مناب دنباله مغز دماغ است و نيز رساننده روح نفسانى مأخوذ از دِماغ[مغز] به اعصاب است.

مغز در سر كردن ـ خاموش شدن.

مغزِ سر ـ دِماغ است.

مغزين; مغزينه ـ (چو زنجير و گنجينه) دِماغ[مغز] و نام نوعى از حلوا است.

مُغستان ـ بتخانه.

مغشوش ـ (چو منصور) رجوع به «غش» شود.(عر)

مغصوب ـ (ق)غصب شده.(عر)

مغضوب ـ (ق) غضب كرده شده و از درگاه رانده شده.(عر)

مغطّى ـ (چو معمّا) پوشيده شده.(عر)

مغفر; مغفره ـ (چو دلبر و دل زده) چيزى است كه از زره بافته و در زير خود [كلاه جنگى] و طاس كلاه[ر.م] بر سر نهند و گاهى خود طاس كلاه را هم گويند و جمع آن، مغافر است.(عر)

مغفور ـ (چو منصور) بخشيده شده.

مغل ـ (چو تند و شتر) مغول و (چو سخت) خواب و استراحت.

مَغل گاه ـ خوابگاه و محل استراحت.

مغلاج; مغلاغ ـ (چو گلزار) رجوع به تركيبات «مغ» نمايند.

مُغلاك ـ (ق) گدا و فقير و درويش و حقير و خوار و بى اعتبار.

مُغَلچين ـ در جايى ديدم كه به معنى چشم شهلا است[سياه چشم زيبا(لغت نامه دهخدا)].

مغلوب ـ (ر.ف) [شكست خورده و مقهور شده].(عر)

مغلول ـ (ر) به زنجير بسته شده.(عر)

مغلى ـ (به فتح اوّل و سكون ثانى و كسر ثالث و تشديد آخر) به عربى، جوشيده شده و (چو پشتى و يا به ضمّ ثانى) نيز منسوب به مغول.

مُغُلى قُندُز ـ مغول بچه هاى بى مهر و بى باك و خون ريز و خون خوار.

مغمغ; مغمغا ـ (ر.ف)[پشّه].(كى)

مغموم ـ (ر.ف) [غمگين].(عر)

مغمومه ـ (چو منصوره) زن غمناك(عر) و به لغت بربرى، قليه بادمجان است.

مغناط--->مغناطيس.

مغناطيس ـ يا مغنطيس ويا با قاف بدل غين; كه «آهن ربا» و «سنگ آهن ربا» و «چُنبك» هم گويند، نام يونانى سنگ معروفى است كه به نوشته برهان[ر.ض]، معدن آن قعر دريا و در گردن آويختن آن به جهت درد پشت و قوّت ذهن و حافظه نافع باشد كه هيچ چيز را فراموش نكند و هكذا در دست گرفتن آن نقرس و درد پاى را سودمند آيد و گويند چون آن را با آب سير يا آب دهان روزه دار بيندايند، خاصيّتش زايل گردد و ديگر آهن را جذب نكند و در تاريخ بحيره[ر.ض] گويد: و چون با سركه و خون ميش بشويند، باز به اصلاح آيد و چون روغن زيت را به مغناطيس مالند، آهن از آن بگريزد. پس، از محمد ابن زكريا نقل كرده كه چون مغناطيس را صلايه كرده [كوبيده] و بر دست مالند تا خشك شود، آنگاه دست بر هر درى كه مالند، قفلش گشوده شود و در مخزن[ر.ض] گويد: ماهيّت آن سنگى است سياه و مايل به سرخى تيره كه از انتهاى عمان و حوالى بحر

صفحه 190 - جلد چهارم

هند خيزد و بهترين آن لاجوردى رنگ صاف آن است كه آهن را خوب جذب كرده و بعد از جذب خوب بچسبد و زبون ترين آن، سياه آن است كه قوّه جاذبه آن آهن را ضعيف باشد و چون مدتى با آهن بگذارند، قوّه اش كم گردد و از ماليدن سير و رسيدن عرق و رطوبت بدن نيز رفع قوّه آن مى شود و چون در خون گاو گرم يا خون بز انداخته و هر روز تغيير داده و تازه كنند، بازهم اعاده قوّت آن مى شود و حكماى فرنگ مشاهده نموده اند كه سنگ مغناطيس را، هرچند مدتى غير معيّن مختلف، ميل به جانبى است از يمين و يسار قطب شمالى و وجه آن را تا حال نيافته اند.

بارى، در بعضى از رسائل مختصره گويد: مغناطيس به نام طبيعى و مصنوعى(عملى) به دو قسم است. امّا طبيعى يك نوع آهنى است كه از عهد قديم شناخته شده و در جزو معادن آن به شكل سنگ سياه يافت شده و معروف به «سنگ سياه» است و تركيبش از آهن و اكسيژن و داراى خواص عجيبه است كه من جمله جذب آهن است و اسم اين سنگ به زبان يونانى «ماگنيز» بوده، پس معرّب كرده و «مغناط» گفته اند و قوّه آن را «مغناطيس» گويند و وجه تسميه اش آنكه قدما اين معدن را در حوالى مگنيزى كه يكى از شهرهاى آسياى صغرى است، به دست آورده و به اسم آن شهر، آن را «ماگنيز» گفتند و اكنون مغناطيس طبيعى در همه جاى دنيا خصوصاً در سويِد و نوروژ كه معادن بهترين آهن هاى دنيا در آنجا است، زياده يافت مى شود ليكن چون در اين جزو زمان خواص مغناطيس را تحقيقاً و كاملاً دانسته اند، ديگر محتاج به مغناطيس طبيعى نيستند زيراكه به وسايط عديده و قواعد مختلفه، آثار مغناطيس را در فولاد مى توان ظاهر ساخت و از اصل مستغنى شد بلكه قوّه مغناطيس مصنوعى از طبيعى بيشتر است. و مصنوعى را دو جور ساخته اند; يكى به شكل نعل اسب و ديگر به شكل مستطيل از يك پارچه فولاد زيراكه قوّه مغناطيس را در خود نگاه مى دارد ولى اين آهن تا مدد به آن مى رسد، قوّه دارد و وقتى كه قوّه از آن سلب شد ديگر نمى تواند ضبط قوّه نمايد. بارى، در مغناطيس كردن فولاد، يك مفتول از مس به شكل مارپيچ دور لوله اى شيشه اى مى پيچيم و دو سر مفتول را به دو قطب پيل الكتريكى متّصل و تيغه فولادى را در آن لوله شيشه اى فرو مى بريم و پس از چند دقيقه بيرون مى آوريم. آن تيغه فولاد مغناطيس شده.

مغناطيس طبيعى; مغناطيس عملى; مغناطيس مصنوعى --->مغناطيس.

مغند; مُغَنده ـ (چو ترنج) دشپل[ر.م] و گلوله و ژوليده و هر چيز ممزوج و درهم آميخته و گنده.

مِغنَطيس; مِغنَطيس طبيعى; مِغنَطيس عملى; مِغنَطيس مصنوعى ـ مغناطيس[ر.م]، اِفراداً و تركيباً.

مغنى ـ (چو پشتى) غنى كننده و (چو صحرا) غنى شدن و محل آن و زمان آن و (چو يَخنى) به اصطلاح شيشه گران، مغنيسا[ر.م] است.(عر)

مَغنيسا ـ كه به پارسى «رنگ كاسه» گفته و به فرانسه «مَنگَنِز» و به لاتينى «مَنگانِزيوم» گويند، نام عربى نبطى فلزى است جامد و سفيد خاكسترى رنگ شبيه به چدن كه در 1774 ميلادى كشف شده و شكننده و خيلى سخت مى باشد و سوهان در آن اثر نمى كند و بر خلاف فولاد را هرچه بهتر آب داده باشند، خط مى كند و كاملاً قابل پرداخت و جلا مى باشد و وزن مخصوص آن از 138/7 تا 206/7 تغيير مى نمايد و در 160 درجه مى گدازد و صلابت آن به حدى است كه با قطعه آن كه صاحب زاويه حادى باشد، به جاى الماس مى توان شيشه را بريد و در قطع كردن فولاد و ساير فلزات نيز به كار مى رود و مانند آهن گداخته مى توان آن را قالب ريخت و مقناطيسى نمى شود و مقناطيس آن را جذب نمى كند. و در تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض ]فرمايند: مغنيسا سنگى است قريب به مرقشيشا[ر.م ]كه كاسه گران ظرف را بدان رنگ مى كنند و شيشه گران نيز بعد از آنكه سنگ شيشه را گداختند، آن را كوبيده و بر آن مى پاشند، صافى مى گردد و آن حديدى و فضّى[نقره اى] و ذهبى و نحاسى[مسى] مى باشد و گويند كه به اعتبار رنگ، پنج قسم است: سياه و مايل به سياهى و سرخ و سفيد و زردبيرون و سرخ اندرون و از محمد ابن

صفحه 191 - جلد چهارم

زكريا نقل كرده كه دو نوع است; يكى شهبا كه «اُنثى» گويند و ديگرى سرخ مايل به سياهى و حديدى كه «ذكر» نامند و به قول اكثرى، جديدى آن سياه و فضّى سفيد و ذهبى زرد و نحاسى سرخ و در جميع اقسام آن نقطه هاى سفيد و چشم ها ظاهر مى شود و قدرى درخشنده و گدازنده شيشه و صاف كننده آن و آن را قابل رنگ گرفتن مى سازد و با آهن نيز همان اثر دارد.

مَغنيساى اُنثى; مَغنيساى حديدى; مَغنيساى ذكر; مَغنيساى ذهبى; مَغنيساى زرد; مَغنيساى سرخ; مَغنيساى سفيد; مَغنيساى سياه; مَغنيساى شهبا; مَغنيساى فضّى; مَغنيساى نُحاسى--->مغنيسا.

مُغوبُد--->موبد.

مغول ـ (چو هبوط) موافق آنچه در «ترك» و «تاتار» اشاره نموديم، نام يكى از دو پسر هم شكم اَلَنجَه خان، رئيس قبيله ترك، بوده و هم عنوان مشهور جماعتى است از تركستان كه اكثر لشگر چنگيزخان از ايشان بوده است و ايشان طوايفى بودند وحشى و صحراگرد و در مركز آسيا متمكّن و در بدو امر سلطانى نداشتند و در 599 هجرى در تحت حكومت چنگيزخان حمله بر ايران نمودند و سلطان محمد سلجوقى از عهده مقاومت ايشان بر نيامده، فرار نموده و ايران پايمال ايشان گرديده و در 615 هجرى بسيارى از اهالى آن را به قتل رسانيدند، به شرحى كه در «چنگيز» مذكور افتاد.

مغياز; مغيازه ـ (چو سرباز و دلزار و سردابه و دلداده) عطا و بخشش و مژدگانه و شاگرد و شاگردانه.

مغيازى ـ (به فتح و كسر اوّل) مغيازه[ر.م] است.

مغيب ـ (چو مدير) زنى كه شوهرش غايب باشد و (چو امير) غيبت و دورى و پنهانى و زمان آن و مكان آن و (چو مسلّط) رانده و دور كرده و پنهانيده و هر امر غيبى و جمع آن، مغيّبات است.(عر)

مغيّبات--->مغيّب.(عر)

مغيريّه ـ پيروان مغيرة ابن سعيد عجلى بودند و به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، معتقد هستند بر اينكه بارى تعالى به شكل مردى است از نور كه تاجى از نور در سر و قلبش منبع حكمت و در هنگام خلقت انسانى تكلّم به اسم اعظم نموده و چون بر معصيت بندگان خود وقوف يافت، از روى غضب عَرَق نموده و از عرق او دو دريا به عمل آمد، يكى لذيذ و ديگرى نمكين و چون به درياى اوّلى نظر نمود، سايه خود را ديده و از همان سايه آفتاب و ماه و مؤمنين را ايجاد نمود و از درياى نمكين هم بى دينان را به وجود آورد. در نهايت در سال 119 هجرى در زمان حكومت خالد ابن عبدالله به دست وى كشته شد.

مغيلان ـ به نوشته برهان[ر.ض]، (بر وزن سليمان) درختى است مشهور و خاردار كه منبت [محل روييدن] آن باديه و صحراها و دامنه هاى كوه است و گاه است كه مطلق خار بزرگ و ستبر را هم گويند و به نام بزرگ و كوچك به دو قسم مقسوم است كه هر دو در شكل و برگ نزديك به يكديگرند و درخت اوّلى به قدر درخت سيب و از آن كوچك تر و پرخار و خارهاى آن كج و ساق آن سطبر و در اوّل سبز مايل به سفيدى است و چون كهنه شود، مانند آبنوس [درختى است] سياه مايل به سرخى مى گردد و صمغ اين را كه سرخ رنگ و زرد و شفاف و صافى است، «صمغ عربى» نامند و ثمر اين مانند باقلا و خرنوب [ر.م] در غلافى طولانى و گره دار پنج و شش تا نه عدد و زياده نيز و عصاره ثمر آن را «اقاقيا» يا «عقاقيا» نامند. و امّا درخت قسم دويّمى كم خار و يا بى خار و شاخه هاى آن انبوه و ساق آن سياه و بلندتر از اوّل است. و بالجمله عوام اين درخت را «طلح» گفته و اهل باديه «سمر» و «شوكة المصريّة» و «شوكة اعرابيّة» ناميده و به عربى «اُمّغيلان» هم گويند كه به ضمّ اوّل و كسر و تشديد ثانى و كسر ثالث است، چنانچه در مخزن[ر.ض] تصريح كرده و ظاهر برهان[ر.ض ]آنكه لفظ امّغيلان هم مانند مغيلان پارسى و به فتح اوّل و ضمّ ثانى است و تشديد و تخفيف آن هم هر دو صحيح است و بعضى گفته كه به همان وزن مذكور از مخزن[ر.ض] عربى است و از لفظ «اُمّ» به معنى مادر و «غيلان» جمعِ غول تركيب يافته، يعنى مادر غول ها و ديوها، پس ضمّ الف را به ميم نقل كرده و خودش را از راه تخفيف انداخته اند ليكن در كتب عربى بر ضبط اين

صفحه 192 - جلد چهارم

لغت برنخورديم.

مغيلانِ باستان; مغيلانِ قديم; مغيلانِ كهنه; مغيلان گاه ـ دنيا و روزگار.

آيين بيستودويّم

(در حرف ميم[كلمن] با فاى سعفص)

مفاد ـ (چو خمار) مقتول و مالِ كسب كرده و مالِ بخشيده شده.(عر)

مفازات ـ (چو هراسان) جمع مفازه[ر.م].

مفازه ـ (چو كَناره) محل نجات و جاى هلاك و صحراى خشك بى آب و هم به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، ولايتى است از ايران مشتمل بر بلاد فراوان، طولش از مغرب به سوى مشرق كشيده، ابتداى آن از ملك رى و غايتش به ولايت سيستان و عرضش كم و صحراى آن بسيار و اكثرش شوره زار است.(عر)

مفاصل ـ (ر) جمعِ مفصل است.(عر)

مفاوضه ـ (ر) برابرى و مساوات و مشاركت دو تن در هر چيز كه گويا هريك از ايشان تمامى اختيارات مالى و جانى خود را به ديگرى تفويض مى نمايد و اين قسم از شراكت در شرع مقدّس اسلامى ممنوع است و علامه حلّى در تذكره[تذكرة الفقها] فرموده: شركت مفاوضه آن است كه شريك بشوند در هر چيز از نفع و ضرر از مال و كسب و ديات و غير اينها¹ و توضيح زايد موافق فرموده شهيد ثانى آنكه مفاوضه، آن است كه دو شخص يا بيشتر بدين روش مقاوله كرده و بناى شراكت بگذارند كه تمامى منافع عايده بر هريك را از هر قبيل كه باشد، به طريق كسب و تجارت و صنعت و ارث و لقطه [چيز افتاده كه برداشته شود از زمين و برچيده شده باشد] و هبه و انعام و تعارف و معادن و غيرها فى مابين خودشان بالسّويّه تقسيم نمايند و هكذا تمامى خسارات وارده بر هريك را هم از هر قبيل كه باشد، از ديه و جريمه و تاوان غصب و تلف و ضمانت و كفالت و غيرها به طور تساوى قسمت نمايند.²(عر)

مفت ـ (چو پشت) هر چيز مجانى و بى عوض كه «شفت» و «چلمله» و «رايگان»[گويند].

مُفتَرِس ـ يكى از اوصاف شير درنده و معنى لغوى آن شكننده شكار و پيچ دهنده گردن آن است.(عر)

مُفترَض ـ واجب و لازم.(عر)

مفترض الطاعة ـ واجب الاطاعه.

مفتّش ـ (چو معلّم) كسى كه جوياى وقايع و اطوار و احوال ديگران بوده و در اين امر ساعى و مجدّ باشد و اين چنين حال را «تفتيش» گويند كه به پارسى «كاوش» و «پرسش» و «پژوهش» است، چنانچه آن كس را «پرسا» و «جويا» و «پژوهنده» گويند.(عر)

مفتضح ـ (چو منتخب) خوار و رسوا شده.(عر)

مفتول ـ (ر) تابيده و درهم پيچيده.(عر)

مفته ـ (چو پُسته) در زبان عامه همان مُفت است.

مفتى ـ (چو پشتى) فتوى دهنده و به پارسى «چُرگَر»[گويند].(عر)

مفجعه ـ (چو زَلزَله) فجيعه و زمان آن و محل و مكان آن و (به ضمّ اوّل و كسر ثالث) هر چيزى كه درد و مصيبت و فجيعه آورد و در اصطلاح متشرّعه، بالخصوص عنوان يكى از زيارات مشهوره حضرت حسين ابن على ـ صلوات الله عليهما ـ است كه مضامين آن بسيار سوزناك و دردناك است و ليكن در هيچ كدام از كتب زيارات معتبره و غير معتبره نقل نشده و بعيد نيست كه از مُنشآت بعضى از علما يا فضلا بوده باشد.(عر)

مفخر ـ (چو عنبر) فخر كردن و زمان آن و مكان آن.(عر)

مفر ـ (به فتح اوّل و ثانى و تشديد آخر) گريزگاه.(عر)

مفرّح ـ (چو معلّم) هر چيز شاد كننده و در اصطلاح اطبّاى قديم، گاوزبان[ر.م] و بادرنجبويه[ر.م] است ليكن در دويّمى با «قلب» مقيّد ساخته و «مفرّح القلب» گويند.(عر)

مفرّح القلب--->مفرّح.

مفرد ـ (چو دختر) منفرد و تنها و در معنى اصطلاحى دستورى آن و مركّب و جمع و اسم جمع، رجوع به نمايش چهارم و هشتم از نگارش اوّل آيين سيّم مقدّمه و به دستور چهارم از نگارش دويّم همان آيين نمايند و در

1. تذكرة الفقهاء(طبع قديم)، ج2، ص 220، مقصد سوم از كتاب شركت.
2. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقيّة، ج2، ص 199، كتاب شركت.

صفحه 193 - جلد چهارم

معنى اصطلاح جَفرى آن، رجوع به «جمل» و ماده 13 «حروف» نمايند و در اصطلاح فقها، صفت خاصه يك ركعت نماز وتر است كه به قاعده زبان عرب در آخر آن هاء افزوده و «مفرده وتر» گويند.(عر)

مفرده ـ (ر) زن تنها و رجوع به «مفرد» هم شود.(عر)

مفرس ـ (ل) نوعى از زيور و زينت كه از سقف خانه و عمارت آويزند و در معنى عربى آن، كه بر وزن مسلّط است و «معجم» هم گويند، به نمايش هفتم از آيين پنجم مقدّمه رجوع نمايند.

مفرش ـ (چو مسلّط) شتر بى كوهان و (چو معلّم) زراعت گسترده بر روى زمين و (چو دلبر) چيزى است شبيه به شاذگونه[جامه كلفت منقوش] كه بر بالاى چارواى باربردار انداخته و بر روى آن مى نشينند.(عر)

مفرط ـ (چو منكِر) افراط كننده و آن، عبارت است از فراموش كردن و ترك نمودن و شتابيدن و از حد و اندازه گذشتن و ايلچى خصوصى فرستادن و تحمل خارج از قدرت و (چو معلّم) كسى است كه تفريط كند و آن ضايع كردن و تقصير نمودن و ايلچى فرستادن و ترك كردن و بر چيزى مقدّم شدن و هلاك و پراگنده نمودن و در مدح يا قدح [هجو و طعنه] از اندازه گذشتن است.(عر)

مفرغ ـ (چو عنبر) موافق آنچه در «الياژ» اشاره نموديم، عبارت از آلياژ قلعى و مس است و آن به سهولت، اذابه پذير و سختى و خاصيّت احداث صوت آن بيشتر از مس است و آن را در ساختن مجسّمه و ستون هاى مفرغى و امثال آن و در ساختن اغلب آلات و اسباب و در ريختن توپ و ناقوس و آلات موزيكى به كار مى برند و رجوع به «فلز» و «روى» هم نمايند.

مَفروز ـ (ر) تقسيم شده و تشخيص داده شده.(عر)

مفسد ـ (چو منكِر) افساد كننده و به پارسى «جلبيز» و «جلويز» و «بكبكه»[گويند].(عر)

مفسده ـ (چو زَلزَله) فساد و افساد و (به ضمّ اوّل و سكون ثانى و كسر ثالث) زن افساد كننده.(عر)

مفصل ـ (چو دلبر) زبان و (چو مجلس) انتها و نهايت و موضع خروج و محل انفصال اعضا و جدا شدن آنها از يكديگر و جمع آن، مفاصل است، چنانچه مفاصل مابين دو كوه و سنگ هاى سخت روى هم ريخته را گويند و درد و وجع مفاصل اعضا و گوشت اطراف آنها را «روماتيسم» گويند و آنچه را كه در مفاصل پاى ها باشد، مثل مفصل كعب [استخوان بلند پشت پاى] و انگشتان، خصوصاً آن را كه در مفصل انگشت ابهام پاى ها باشد «نقرس» گويند كه از ريختن خون يا صفرا در مفصل قدم و انگشتان تكوّن يابد و در بحرالجواهر[ر.ض] از علامه نقل كرده: هر درد و وجعى را كه در مفصل هاى بدن غير مفصل پيشين پاى ها باشد «وجع مفاصل» گويند و درد مفصل پيشين پاى هم اگرچه اطلاق اين لفظ صحيح است ليكن در اصطلاح اطبّا به اسم «نقرس» اختصاص يافته.(عر)

مفضال ـ (چو دلزار) مردم كثيرالفضل.(عر)

مفضل ـ (چو دلبر) مفضال[ر.م] و (چو مسلّط) مفضال[ر.م ]و كسى كه بر غير خودش ترجيح داده باشند.(عر)

مفضول ـ (چو منصور) مرجوح و كسى يا چيزى كه ديگرى را بر وى تفضيل داده باشند.(عر)

مفعول ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاح دستورى آن، به نمايش بيستوپنجم از نگارش اوّل آيين سيّم مقدّمه رجوع نمايند.(عر)

مفقود ـ (ق) هر چيز ناپيدا و گم شده.(عر)

مفلاك ـ (چو سردار) مردم مفلس و پريشان.

مفلح ـ (چو معلّم) مكر و استهزا كننده و (چو مسلّط) مكر و استهزا كرده شده و (چو منكِر) مردم راستكار كه به مقصود خود برسد.(عر)

مفلحان ـ جمع مفلح و هم نام رودخانه اى است در سرحد غزّان[ر.م]; [خاقانى گويد:

«باد صبا بر آب كر نقش قدافلح آورد *** تا تو فلاح و فتح را بر شط مفلحان برى»].

مفلس ـ (چو مسلّط) كسى كه حاكم و قاضى به افلاس و بى چيزى او حكم كرده و اعلان نمايند و (چو منكِر) مردم صاحب افلاس و آن كه چيزى نداشته باشد گويا كه درهم و دينار وى فلوس و پول سياه شده[است] و يا در حق او مى گويند كه فلوس هم ندارد و يا آنكه همزه باب افعال در

صفحه 194 - جلد چهارم

اينجا از براى سلب است، يعنى از براى آن كس فلوسى هم نمانده، چنانچه گويند: اشفى المريض، يعنى شفاى او رفت و مفلس را به پارسى «هشنگ» و «گدا» و «ونگ»[گويند].(عر)

مفوض ـ (چو معلّم) كسى كه كار خود را به ديگرى سپرده و به او رد كرده و به عهده او واگذار نموده و او را حَكَم قرار دهد و در مؤنّث آن «مفوّضه» گويند و امر همچنانى را هم «مفوّض» (بر وزن مسلّط) گويند و آن شخص ديگرى را «مفوّض اليه» نامند و گاهى تخفيفاً او را «مفوض» خوانند. ولى لفظ مفوّضه علاوه بر آنچه اشاره نموديم، در اصطلاح متكلّمين، فرقه معتزله[ر.م] و قدريّه [ر.م] را هم گويند و در اصطلاح فقهاى اسلامى، دو قسم از زنِ مرد را گويند; يكى آنكه در ضمن عقد نكاح كابين او را معيّن نكرده و تعيين آن را موكول به عهده يكى از زن و شوهر دارند و اين چنين زن را «مفوّضة المهر» گويند و ديگرى آن كه كابين او اصلاً در ضمن عقد نكاح مذكور نشود و نامى از آن نبرند و اين چنين زن را هم «مفوّضة البضع» نامند و در اين هر دو هريك از فتحه و كسره صحيح است و احكام دينى هريك در كتب فقهيّه مذكور است.(عر)

مفهوم ـ (ر.ف) رجوع به «معنى» شود و هرآنچه را كه مفهوم شامل آن باشد، يعنى معنى و مفهوم در آن باشد، آن را «مصداق» گويند. در قطر[ر.ض] گويد: مصداقِ چيزى آن است كه آن چيز را راست و صادق نمايد، مثلاً معنى و مفهوم عالم (به كسر لام) واضح است و كسانى را كه داراى اين صفت باشند، مصداق آن گويند.(عر)

مفيد ـ (ر.ف)[سودمند و نافع].(عر)

آيين بيستوسيّم

(در حرف ميم[كلمن] با قاف [قرشت])

مقابر ـ (چو مساجد) جمع مقبره.(عر)

مقابرالشهدا ـ به نوشته مراصد[ر.ض]، نام دو موضع است; يكى در بغداد كه وجه تسميه آن معلوم نيست و ديگرى در مصر كه جماعتى از اهل مصر از اتباع زبير در عهد خلافت مروان ابن حكم مقتول لشگر وى گرديده و در آنجا مدفون گرديدند.

مقابر قريش ـ به نوشته مراصد[ر.ض]، مقبره و محلّه اى است در بغداد كه قبر مطهّر حضرت موسى ابن جعفر و حضرت محمّد تقى جواد(عليهم السلام) هم در آن ديار و مطاف اهل روزگار بوده و منصور عباسى[دوران خلافت: 136 ـ 158هـ] مقبره اش نموده و اوّل كسى كه در آنجا مدفون گرديد، جعفر اكبر، پسر منصور، بوده است.¹

مقابل ـ (چو منافق) روبه رو و (چو مبارك) مرد كريم النّسب كه از هر دو طرف پدر و مادر، كريم و اصيل باشد و در اصطلاح نجومى، هفتمين برج يا هفتمين خانه است.(عر)

مقابله ـ (ر) روبه رو شدن و در معنى اصطلاحى حسابى آن، رجوع به «جبر» شود و در اصطلاح نجومى، آن است كه درجه و دقيقه دو كوكب در دو برج كه يكى از آنها هفتم برج ديگر است، يكى باشد، مثلاً اگر زهره در پنجم درجه حَمَل[ر.م] بوده و زحل در پنجم درجه ميزان [ر.م] كه نسبت به حَمَل برج هفتم است، گويند كه در ميان اين دو كوكب مقابله هست، چه وضع هريك از دو كوكب مقابل موضع آن ديگرى است، يعنى در برج هفتم يكديگر باشند و به عبارت ساده، مقابله آن است كه ميان دو كوكب نصف دوره فلكى كه 180 درجه است، فاصله باشد و هكذا در ساير نظاير آن. و مقابله نيّرين[خورشيد و ماه] را «استقبال» گويند به سبب آنكه بعد از مقابله، قمر از شمس در طلوع مبادرت گيرد، مع هذا روزبه روز متقارب به او شود، پس آن را استقبال مى نمايد و به جهت اين مبادرت است كه آن را در اين حال «بدر» گويند و يا موافق نوشته بعضى، بدر مأخوذ از «بدره عين و ذهب» است، يعنى كيسه مملوّ از زر و يا چشم پُراشگ، چون صفحه قمر در اين حال پر از نور است و به همين جهت است كه منجّمان استقبال را «امتلا» نيز گويند و در اصطلاح فن بديع، آن است كه قبلاً دو و يا چندين معنىِ متوافق غير متباين مذكور شده و بعد از آن مقابل هريك از آنها به همان ترتيب مذكور

1. مراصدالاطلاع، ج3، ص 1295.

صفحه 195 - جلد چهارم

گردد:(فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَ لْيَبْكُوا كَثِيرًا)(توبه، 82).

«ماأحسنَ الدين والدنيا إذا اجتمعا *** و أقبح الكفر و الافلاس بالرّجل»

ايضاً:

«پديدار است عدل و ظلم پنهان *** مخالف، اندك و ناصح، فراوان»

ايضاً:

«ولى را وفاق تو سازنده آبى *** عدو را خلاف تو سوزنده نارى».

مقاتل ـ (چو مساجد) جمعِ مقتل و (چو منافق) مقاتله كننده.(عر)

مقاتله ـ (به ضمّ اوّل و كسر رابع) گروهى كه شروع در كارزار و جدال نمايند و (به فتح رابع) محاربه و قتال دو كس مر يكديگر را.(عر)

مقادير ـ (ر.ف) كه جمع مقدار است.(عر)

مقادير انظار ـ در اصطلاح نجومى، عبارت از تسديس و تثليث و تربيع و مقابله[ر.م] است; رجوع به «نظر» شود.

مقارن ـ (چو منافق) قرين و نزديك و مصاحب و مقارنه كننده.(عر)

مقارنه ـ (ر) نزديكى و مصاحبت و در اصطلاح نجومى، عبارت از اجتماع دو كوكب است در يك درجه و يك دقيقه و اين حال را «قِران» و «اقتران» نيز گويند. پس اگر اين حال ميان ماه و آفتاب باشد، آن را «اجتماع» خوانند به جهت آنكه احكاميان[منجّمان] شمس را مذكّر گرفته و قمر را مؤنّث گيرند و اين وضع به منزله ملاقات ايشان است و يا به مناسبت قرآن مجيد است:(وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ)(قيامت، 9). و اگر در ميان آفتاب و يكى از متحيّره[عطارد، زهره، مرّيخ، مشترى و زحل] باشد، آن را «احتراق» آن كوكب گويند به سبب تشبيه به آتش و اختفاء كوكب در تحت شعاع آن به احتراق و سوزش، گويا كه اين ميان در تحت شعاع آفتاب مى سوزد. و اگر در ميان كواكب متحيّره بوده و يا در ميان ماه و يكى از آنها باشد، آن را نيز «قِران» و «مقارنه» نامند.(عر)

مقاسات ـ (به ضمّ اوّل) تحمّل زحمت و مشقّت.(عر)

مقاطع ـ (چو منافق) مقاطعه[ر.م] كننده و (چو مساجد) جمعِ مقطع.(عر)

مقاطعه ـ دورى جستن دو كس از يكديگر و امتحان كردن دو كس تيزى شمشير خودشان را و شخص ديگر را در مقابل اجرت معيّنى مباشر عملى كردن.(عر)

مقاطعه تِلمِسان ـ (ل) موافق آنچه در «مراكش» اشاره نموديم، ناحيه اى است در سمت شرقى مراكش.

مقاعد ـ (چو مساجد) جمع مقعد و هم نام موضعى است در مدينه.(عر)

مقال ـ (چو كَنار) لفظ و گفتن و زمان آن و مكان آن.(عر)

مقالات ـ (ر) جمعِ مقال و مقاله.(عر)

مقاله ـ (ر) مقال و يك قطعه از كتاب.(عر)

مقام ـ (چو كَنار و خمار) اقامت كردن و زمان آن و مكان آن و جاى قدم ها و رتبه و منزلت و شأن و مرتبه كه به پارسى «كازه» و «كاژه» گويند.(عر)

مقام ابراهيم--->كعبه.

مقام مصلاّ ـ جايى است كه حضرت ابراهيم(عليه السلام) در آنجا نماز گزارده بوده.

مقامات ـ (به فتح و ضمّ اوّل) جمعِ مقامه[ر.م] و پاره اى خطب مركّبه از نظم و نثر و امثال و الغاز [لُغَزها و چيستان ها] را هم گويند، مانند مقامات بديع و حريرى و غيره.¹

مقامات رضوان ـ هشت بهشت.

مقامه ـ (چو كَناره و شماره) مجلس و گروه مردم.(عر)

مقاول ـ (چو منافق) مقاوله[ر.م] كننده و (چو مساجد) جمعِ

1. مقامات در اصطلاح، عبارت از قطعه اى ادبى است كه با نثرى مصنوع و مسجّع نوشته مى شود و داستان يا حادثه اى را بيان مى كند. قهرمان داستان عموماً مردى لطيفه پرداز و نكته جو است كه دچار مشكل مى شود و با چرب زبانى، خود را از مخمصه نجات مى دهد. بنيان گذار مقامه نويسى بديع الزمان همدانى (متوفى 398هـ) است و كتاب او تحت عنوان مقامات بديع الزمان همدانى به زبان عربى است. دوّمين مقامات مهم در زبان عربى مقامات حريرى تأليف قاسم بن على حريرى(446ـ516هـ) است. معروف ترين كتاب مقامات در زبان فارسى مقامات حميدى اثر قاضى حميدالدين بلخى(متوفّى559هـ) است.

صفحه 196 - جلد چهارم

مقول(چو دلبر) [ر.م] است.(عر)

مقاوله ـ (به فتح اوّل و پنجم و كسر چهارم) جمعِ مقول (چو دلبر)[ر.م] است و (به ضمّ اوّل و فتح رابع) مجادله و مواعده و مفاوضه.(عر)

مقاومت ـ (ر) برابرى كردن كه به پارسى «كانه» [گويند].(عر)

مقايسه ـ (ر) چيزى را به ديگرى قياس كردن.(عر)

مَقاييس ـ (ر.ف) رجوع به «مقياس» شود.(عر)

مقبر ـ (چو عنبر) دفن كردن و مخفّف مقبره.(عر)

مقبره ـ (چو زَلزَله و تبصره و خربزه و دل زده) قبرستان.

مقبل ـ (چو مسلّط) جامه مرقّع [وصله شده] و (چو منكِر) سال آينده.(عر)

مقبول ـ (چو منصور) قبول شده و جامه مرقّع [وصله شده].(عر)

مَقبون ـ (ق) هر چيزى كه با قپان [نوعى ترازو] وزن شده باشد.(عر)

مقت ـ (چو سخت) عداوت شديده و «نكاح مقت»، زن كردن زن پدر است بعد از وفات او.(عر)

مقتدا ـ (چو مرتضى) پيشوا و رئيس و اقتدا كرده شده.(عر)

مقتدر ـ (ر.ف) و هر چيزى كه در ديگش بپزند و (بر وزن منتخب) وسط هر چيز را گويند.(عر)

مقتدى ـ بر وزن و معنى مقتدا است و (به كسر دال) اقتدا كننده.(عر)

مقتضب ـ (چو مختلف) قطع كننده و (چو منتخب) قطع شده و كلام مرتجل [فى البداهه] و كسى كه پيش از ياد گرفتن عملى مكلّف به آن باشد و در اصطلاح عروضى، عنوان يكى از بحرهاى شعرى است كه به نوشته بعضى از اهل فن، در اصل از چهار بار «مَفعولاتُن مُستَفعِلُن» مركّب بوده و چون مانند منسرح[ر.م] مَطويّاً مستعمل بود[مطوى يعنى تبديل هجاى بلند دوم برخى اركان به هجاى كوتاه، مثلاً تبديل مفعولاتن به فاعِلاتن و مستفعلن به مُفتَعِلُن]، چهار بار «فاعلاتن مفتعلن» گرديده و ازاين رو كه اين بحر را از منسرح گرفته و منفصل كرده اند، به مناسبت آنكه اركان هر دو متّحد و تنها ترتيب آنها مختلف است، بدين اسم اختصاص يافته كه به معنى مقطوع است:

«وقت را غنيمت دان آن قدر كه بتوانى *** حاصل از حيات اى جان يك دم است تا دانى».

مقداد ـ (چو دلزار) نام نامى يكى از اصحاب كبار حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) بوده كه پدرش عمرو ابن اسود و كنيه اش ابوالاسود و از قبيله كنده و به همين نسبت به كِندى معروف و ديانت و شجاعت وى زياده از حد تحرير و تقرير و در جميع غزوات در خدمت آن حضرت مجاهده نموده تا در سال 33 هجرى در هفتادسالگى در ارض مصر وفات يافته و جسدش را به مدينه منوّره نقل داده و در آن ارض اقدس به خاكش سپردند.

مقدار ـ (ق) قدرت و قدر و اندازه و هرآنچه قدر چيزى را با آن معيّن نمايند، از پيمانه و وزن و عدد و غيره و جمع آن، مقادير است و به پارسى «وى» و «انداز» و «اندازه»[گويند ]و در اصطلاح فلاسفه، هريك از خط و سطح و جسم را گويند و در بسط زايد، رجوع به «مقولات عشره» نمايند.(عر)

مقدّر ـ (چو مسلّط) هر چيزى كه به چيزى ديگر قياس شده باشد و هر امر حتمى كه حكم و قضاى خداوندى به جريان آن وقوع يابد و به پارسى «سرنوشت» و «تاخيره» و «بَوِش» و «بفش»[گويند].(عر)

مقدس ـ (چو معلّم) راهب و كشيش و (چو مجلس) محل قدس و طهارت، خصوصاً بيت المقدّس كه در «بيت المقدّس» مذكور افتاد و (چو مسلّط) هر چيز پاك كرده شده، خصوصاً بيت المقدّس.(عر)

مقدسيّه ـ (ل) رجوع به «قادريّه» شود.

مقدّم ـ (ر.ف) و در اصطلاح نجومى، بيستوششمينِ منازل 28گانه ماه و علامت آن دو ستاره از كواكب قدر ثانى [ر.م]است.(عر)

مقدّمه ـ (ر) مطالبى كه پيش از مطالب اصلى كتاب در ديباچه آن ذكر نمايند.(عر)

مقدّمة الجيش--->غراول.

مقدور ـ (ر.ف) [تقدير شده و قدرت داده شده].(عر)

صفحه 197 - جلد چهارم

مَقدونِس ـ تخم كرفس كوهى.(يونانى يا رومى)

مَقدونيا; مَقدونيه--->ماكادونيا.

مقر ـ (با تشديد آخر و فتح اوّل و ثانى) محل و مكان و (به ضمّ اوّل و كسر ثانى) اقرار كننده و (چو سخت) علفى است كه ازواى[ر.م] از آن به هم رسد.

مِقراض ـ (ر.ف) و به پارسى «انبر» و «گاز»[گويند].(عر)

مِقراضه ـ نوعى از حلوا و قسمى از پيكان تير است كه آن را دوشاخه سازند.

مقرب ـ (چو عنبر) طريق مختصر و (چو منكِر) زن آبستن كه وقت زاييدن او نزديك باشد و (چو مسلّط) معروف است.(عر)

مقرَّر ـ [قرار داده شده و ثابت و معلوم].

مقرن ـ (چو دلبر) چوبى كه بر دو گاو زراعت بندند و (چو مسلّط) چيزى كه او را مثل شاخى درست كرده باشند و (چو منكِر) رجوع به «خشخاش» شود.(عر)

مقرنس ـ (چو سخنور) ظاهراً عربى است. در قطر[ر.ض ]گويد: شمشيرى كه به هيئت نردبانش ساخته باشند و در برهان[ر.ض] از مؤيّدالفضلا [ر.ض] نقل كرده كه بناى بلند مدوّرى است كه با نردبان بر آن بروند و از ديگران نقل كرده كه به معنى رنگ به رنگ و نوعى از كلاه و عمارت منقّش رنگارنگ است و در ماده «پاى آهو» از فرهنگ جهانگيرى[ر.ض] گويد: مقرنس به عربى، خانه اى را گويند كه گچ برى شده باشد.

مقرون ـ (چو منصور) نزديك شده و هم به نوشته مراصد[ر.ض]، شهرى است در اندلس از بلاد جزيره خضرا.(عر)

مقشر ـ (چو دلبر) كسى كه در سؤال اصرار نمايد و (چو مسلّط) هر چيزى كه پوست آن را برآورده باشند.(عر)

مقصد ـ (چو عنبر و مجلس) مكان و محل قصد و اراده و جمع آن، مقاصد است و (چو دختر) كسى كه بيمار شده و زود بميرد و (چو مسلّط) شخصى كه در لاغرى و فربهى ميانه باشد.(عر)

مقصّر ـ (چو معلّم) معروف است[گناهكار و تقصيركار].(عر)

مقصود ـ (ر.ف) كه به پارسى «وايا» و «كام» و «كامه» و «گر» و «يازش»[گويند].(عر)

مقصودِ كُن فكان ـ كنايه از وجود مقدّس حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) است.

مقصور ـ (چو منصور) ممنوع و منحصر و در اصطلاح نحوى، كلمه بى مدّ را گويند در مقابل ممدود كه كلمه بامدّ را نامند.(عر)

مقطع ـ (چو دلبر) آلت قطع و شمشير برنده و (چو مسلّط) آهنى كه سلاح كرده باشند و (چو منكِر) كسى كه از محبّت و برهان عاجز باشد و (چو عنبر) مخارج حروف و مواضع وقف از قرآن و محل عبور انهار و منتهاى صحرا و ريگزار كه بعد از آن ريگى نباشد و حرف متحرّك و هكذا دو حرف را هم گويند كه دويّمينِ آنها ساكن باشد، مثلاً «عمله» از سه مقطع مركّب شده و «موسى» و «عيسى» از دو مقطع تركيب يافته و در اصطلاح عروضى، بيت آخرينِ قصيده را هم گويند كه به «ختام» هم موسوم است، چنانچه بيت اوّلى آن را «مَطلع» نامند.(عر)

مقطوع ـ (ر) علاوه بر معنى لغوى معروف آن، در معنى اصطلاحى آن، كه در ميان علماى رجال و درايت معمول است، رجوع به «مسند» شود.(عر)

مقعد ـ (چو دختر) بچه كركس و مردم زمين گير و شخصى كه سوراخ بينى هاى او فراخ باشد و (چو عنبر) محل قعود و نشستن، خصوصاً آنچه در بازار و غيره مكان قعود مردم باشد و جمع آن، مقاعد است و در عرف عامه به معنى معروف است كه «دبر» هم گفته و به پارسى «كون» و «پند» و «انجير» و «انجيره»[گويند].(عر)

مقعده ـ (چو زَلزَله) مقعد (چو عنبر) و عضو پايين شخص و ظرفى كه در آن تغوّط[قضاى حاجت ]نمايند.(عر)

مقعّر ـ (چو مسلّط) هر چيز گود و عميق و رجوع به «محدّب» هم نمايند.

مقفّا ـ (چو معمّا) شعر و كلام قافيه دار.(عر)

مقفّل ـ (چو مسلّط) هر چيز قفل شده.(عر)

مقل ـ (چو سخت) قعر چاه و نوعى از رضاع[شير مكيدن كودك] و نظر كردن و به آب و مانند آن فرو رفتن و فرو

صفحه 198 - جلد چهارم

بردن و (چو تند) به نوشته قطر[ر.ض]، كُندرى است كه يهوديان با آن تبخير نمايند و هم صمغ درختى است كه به نام هندى و عربى و صِقلى به سه قسم بوده و همه آنها در دواها مستعمل است و به پارسى «گلگل» و «گوگل»[گويند] و مقل مكّى ثمر درختى است دومنام كه پخته و مى خورند و در بحرالجواهر[ر.ض] گويد: مقل، صمغى است خوش بو و شبيه به كندر كه به نام صقلبى و مكّى به دو قسم بوده و اوّلى را «مقل يهود» ناميده و دوّيمى را «مقل ازرق» خوانند و در برهان[ر.ض] گويد: مقل، گرز و عمود و نام درختى و نوعى از عطر است كه از عود و عنبر و سَندل[درختى است] و غيره سازند و هم دوايى است مركّب از هفت تخم كه به جهت دفع عشق بر عاشقان دهند و هم به معنى معروف و آن صمغى است كه «مقل مكّى» و «مقل يهود» و «مقل عربى» و «مقل سقلبى» و «مقل ازرق» گويند و ظاهر اين جمله آنكه همه اين الفاظ و اسامى يك معنى و يك مسمّى هستند و در «ب د» از همان كتاب گويد كه مقل ازرق را به سريانى «بدليون» گويند و در پزشگى نامه[ر.ض ]فرمايد: مَقل كه به عربى «قفر» و به يونانى «بِدِليون» و به فرانسه و لاتينى «بِدِليوم» گويند، نام يكى از صموغ سقّزى است كه از قديم معروف و در افريقيا و عربستان و هند شرقى به عمل آمده و به شكل قطعات جامدى است عموماً قرمزرنگ و يا سبزرنگ و طعم آن تند و تلخ و بويش معطّر شبيه به بوى مرّ[ر.م] مكّى است و در مخزن[ر.ض ]فرمايد: مطلق مقل را به پارسى «بوى جهودان» گويند براى آنكه يهودان آن را بسيار بخور مى نمايند و ماهيّت آن صمغى است شبيه به كُندر و درخت اين به قدر درخت آن و بسيار عظيم و در سواحل بحر عمان و بلاد هند بسيار و به چندين نوع مى باشد كه همه آنها تلخ است. آنچه صمغ آن سياه و مايل به سرخى و تلخى است «مقل ازرق» نامند كه به پارسى «اله» گويند و آنچه مايل به زردى است «مقل يهود» نامند و آنچه را كه مايل به تيرگى و كثافت و سياهى و نرمى است «صقالبى» خوانند و آنچه را كه از نواحى يمن خيزد و بادمجانى رنگ مى باشد «مقل عربى» نام كنند. و بهترين آن صافى خالص برّاق چسبنده نرم خوش بوى زرد مايل به تلخى آن است كه چون در آتش اندازند، بوى غار[ر.م] از آن آيد و در آب زود حل شود و به چوب و خاشاك و ريگ و خاك و غيرها نباشد و آنچه به خلاف اوصاف مذكوره باشد، زبون است و قوّت آن تا بيست سال باقى است و گاه است كه آن را مغشوش به مرّ[ر.م] مى نمايند و فرق با برّاقى و لزوجت اصلى است به خلاف مغشوش.(عر)

مقل ازرق ـ رجوع به ترجمه خود «مقل» شود و گويا همين است كه اهالى ما در محاورات خودشان تحريف داده و «مُلكِزراق» گويند و به پارسى «اَله»[نامند].

مقل اصلى--->مقل.

مقل باثا ـ تخم تره تيزك[ر.م].

مقل سَقالبى; مقل سَقلبى; مقبل صَقالبى; مقل صَقلبى; مقل صِقِلى; مقل عربى; مقل مغشوش--->مقل.

مقل مكّى ـ چنانچه اشاره نموديم، ثمر درختى است دومنام كه پخته و مى خورند و آن زمخت و درشت و شيرين و درخت آن در شكل و ثمر شبيه به درخت خرما است.

مقل هندى--->مقل.

مقل ياثا ـ تخم تره تيزك[ر.م].(سر)

مقل يهود--->مقل.

مَقلونيا ـ خيار دراز.(سر)

مقله ـ (چو بركه) حدقه چشم و يا تمامى آن كه مركّب از سواد [سياهى] و بياض[سفيدى] است و هم نام ابوعلى محمد ابن على [متولّد 277هـ] و به ابن مقله مشهور و فضايل وى معروف و به نوشته احمد رفعت[ر.ض] و سايرين، همين است كه خط عربى را از كوفى به شكل نسخ و ثلث انداخته و در 933 ميلادى ـ مطابق 322 هجرى ـ به منصب وزارت قاهر بالله عباسى منصوب و حاوى اعتبار و شرف فوق الغايه بوده و در كمال عقل و اصول انسانيّت، خصوصاً در حسن خط و كتابت، يكّه تاز عرصه مهارت مى بود و عاقبت از طرف خليفه متّهم بوده و بدين واسطه نخست دست راست او و سپس زبان وى را بريدند. پس

صفحه 199 - جلد چهارم

آن بيچاره تظلّم خود عرض درگاه خداوند قهّار نموده و در 941 ميلادى ـ مطابق 330 هجرى ـ بدرود جهان گفت. و در تاريخ بحيره[ر.ض] گفته كه چون ظلم القاهر بالله از حد گذشت و جميع مردم حتّى وزيرش، ابن مقله، هم از وى انديشناك[بيمناك] گرديدند، ازاين رو ابن مقله مردم را بر خلع وى بشورانيد. پس او را گرفته و از خلافت خلع كرده و چشمانش را برآورده و بيعت خلافت را با الراضى بالله استوار داشتند و قاهر بالله تا عهد مطيع بالله زنده بوده و در جامع بغداد مثل گدايان فرياد مى كرد كه ياران! خير كنيد كسى را كه ديروز خليفه شما بود و امروز گداى شما است و مردم بر وى رحم مى كردند.(فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِى الأَبْصَارِ)(حشر،2). پس قضيّه دست بريدن ابن مقله را در زمان راضى بالله مذكور داشته و سبب آن را بدين روش بيان كرده كه ابن مقله كاغذى به خط خود و مُهر خليفه به غلامان مرداويج [مؤسّس سلسله آل زيار كه از 316 تا حدود 435هجرى در شمال ايران حكومت مى كردند ]فرستاد كه در اعدام آن بكوشند. ايشان هم در حمام او را كشته و با لشگر بى كران متوجه بغداد شدند و چون خليفه از اين امر اطلاعى نداشت، ايشان را عتاب فرمود. ايشان هم كاغذ ابن مقله را نشان دادند. پس خليفه بددل شده و به دست بريدن فرمان داد و او فرياد مى كرد كه دستى را كه واضع خطى باشد و چند مصحف نوشته باشد و سه خليفه را وزارت كرده باشد، مثل دست دزدان مى برند. پس از آن قلم بر ساعد بسته و كتابت مى كرد. روزى باز طلب منصب وزارت كرد. خليفه اعراض نموده و فرمود كه زبانش را بريده و در زندانش كردند تا بمرد.(عر)

مقناطيس; مقناطيس طبيعى; مقناطيس عملى; مقناطيس مصنوعى; مِقنَطيس; مِقنَطيس طبيعى; مِقنَطيس عملى; مِقنَطيس مصنوعى ـ به «مغناطيس» و تركيبات آن رجوع نمايند.

مقنع ـ (چو دلبر) مقنعه و (چو عنبر) شاهدى كه به شهادت او راضى باشند و (چو مسلّط) مردى كه خود [كلاه جنگى ]آهنى در سر او باشد و (چو دختر) دهانى كه دندان هايش مايل به درون باشد و رجوع به «نخشب» هم نمايند.(عر)

مقنى ـ (چو پشتى) صاحب قنات و نيزه و (چو مقوّى) كسى كه چشمه آب و يا قنات و نيزه درست نمايد و كنايه از هدهد هم هست، يعنى به مواضع آب در زمين عالِم است.(عر)

مقول ـ (چو دلبر) زبان و مردم فصيح و پُرگوى و خوش بيان و پادشاه و سلطان و يا خصوص يكى از ملوك حمير[در يمن] و يا رئيسى كه رتبه او پايين تر از سلطان باشد و (چو عمود) كلام و سخن كه در مقام تأنيث «مقوله» گويند كه جمع آن، مقولات است و در اصطلاح علماى معقول، لفظ مقوله را بر جنس عالى اطلاق نمايند.

مقولات---> مقول.(عر)

مقولات عشره ـ در اصطلاح متكلّمين و حكما، عبارت از جوهر و كمّ و كيف و اعراض هفتگانه نسبيّه است كه عبارت از اَين و متى و وضع و جِده و فعل و انفعال و اضافه است. و شرح اجمالى اين مدعا موافق فرموده محقّقين اهل فن، آنكه موجودات عالم بر دو گونه اند: جوهر و عرض، زيراكه اگر موجود بنفسه موجود بود نه به تبعيّت موجود ديگرى، چون ذات جسم، آن را «موجود قائم بنفسه» گويند و «جوهر» نام او است و اگر چنين نبوده و به تبعيّت ديگرى موجود باشد، چون رنگ لاله و بوى گل و امثال آنها، آن «موجود قائم بغير» بود و موجود قائم بغير هم بر دو گونه است; يكى آنكه آن غير مستغنى از آن باشد كه اگر آن از اين غير زايل بوده و چيزى به جايش نيايد، آن غير زايل نشود، چون بياض نسبت به جسم و اين قسم را «عرض» گويند، و دوم آنكه آن غير مستغنى از آن نباشد و اين قسم را «صورت» خوانند، چون صورت نطفگى نسبت به جسم نطفه كه اگر صورت نطفگى از جسم نطفه زايل شده و صورت انسانى مثلاً به جاى آن نيايد، جسم نطفه لامحاله فاسد شود¹ و قيام بغير را به هر طور(به معنى اعم) كه باشد «حلول» گويند و آن

1. مؤلّف در اينجا علاوه بر اشاره به عرض، به صورت هاى نوعى اشاره كرده كه از مقوله جوهرند; جامع آنها اين است كه هر دو آنها به نوعى حال و محل مى باشند.

صفحه 200 - جلد چهارم

غير را «محل» و قائم به آن را «حال» و خصوص محل عرض را «موضوع» و محل صورت را «ماده» گويند و مطلق محل اعم از هر دو باشد.

و جوهر بر پنج گونه است; يكى «عقل» و آن جوهرى است مجرّد از ماده هم به حسب ذات و هم به حسب فعل. و مراد از ماده در اين موضع، قابل اشاره حسّى است و مراد از مجرّد از ماده به حسب ذات، آن است كه اشاره به ذات آن نتوان كرد كه اينجا است يا آنجا و مراد از مجرّد بودن از ماده به حسب فعل، آن است كه در صدور فعل از آن محتاج به جارحه و آلتى نباشد و به جهت اين قسم، مثالى نتوان نمود. و دويّمى «نفس» است و آن جوهرى است مجرّد به حسب ذات نه به حسب فعل، يعنى اشاره به ذات آن نتوان كرد امّا در صدور فعل محتاج به آلتى باشد، مثالش روح انسانى. و سيّمى «جسم» و آن به حسب وجود معلوم است و امّا به حسب ذات و ماهيّت، جوهرى است كه قابل ابعاد ثلاثه عرض و طول و عمق باشد كه در «جسم» مذكور افتاد. و اين سه قسم جوهر در وجود از هم ممتاز باشند و دو قسم باقى با هم مخلوط و آن هر دو جزو جسم باشند; يكى را كه اصل جسم است «ماده» و «هيولى» گويند و ديگرى را كه قائم بدان است «صورت جسميّه» نامند. بدان كه ماده، مايه و اصل چيزى را گويند و به عبارت ديگر، ماده موضوع صفت صانع باشد كه تصرّف در آن نموده و اثر صنع خود را ظاهر سازد، چنان كه فولاد مايه شمشير است و چوب پاره ماده تير و خالق اجسام نيز ـ جَلَّ صُنعه ـ چيزى را ماده و اصل اين اجسام گردانيده كه مثل و مانند آن موضوع بى صنعت است و آفريدن اين اجسام تازه به تازه و نوبه نو عبارت از آن باشد كه به حسب اراده كامله تامّه اثر صنعى كه مقتضاى حكمت بالغه باشد، در پاره اى از ماده كلّيّه ظاهر شود و شك نيست كه بعضى از اجسام ماده بعضى ديگر شوند، چنانچه نطفه، ماده حيوان و غذا ماده نطفه و عناصر، ماده غذا و جسم مطلق، ماده عناصر است و امّا ماده جسم مطلق جسمى ديگر نتواند بود زيراكه وراى مطلق چيزى نيست بلكه ماده جسم مطلق چيزى باشد كه جسم نباشد و آن را «هيولى اولى» و «مادة المواد» گويند و نزد اكثر اهل كلام و طايفه اى از متقدّمين بر زمان اسلام، ماده جسم مطلق جزو فرد است كه در «جزو فرد» اشاره نموديم، و بازهم در بسط زايد آن اجمال گوييم كه جزو فرد يا جوهر فرد، جزئى است كه نه در خارج و نه در ذهن قابل قسمت نباشد و قسمت خارجى، آن است كه جزئى از جزئى جدا شود و قسمت ذهنى، آن است كه جدا نشود بلكه ذهن در آن جزئى فرض تواند كه غير جزئى ديگر باشد در اشاره، يعنى اشاره به يكى غير اشاره به ديگرى باشد و هر جزوى از اجزاى همچنانى را «جزو لايتجزّى» و «جوهر فرد» و «جزو فرد» گويند و جمهور حكما و محقّقين متكلّمين، اين مذهب را باطل دانند و ادلّه بسيارى بر ابطال جزو لايتجزّى اقامه نموده اند و ظهور آن به مرتبه اى رسيده كه در ازمنه متأخّره بطلان جزو لايتجزّى از مسلّمات اكثر اهل اسلام بوده و احضر و اقوى دلايل به حيثيّتى كه نزديك به بديهيّات است، آن است كه هر متحيّزى بالذّات و قابل اشاره بالاستقلال، البته آنچه از آن محاذى فوق و يا يمين و يا طرف پيشين است، غير چيزى است از آن كه محاذى تحت و يا يسار و يا طرف پسين است. پس شش جزو ممتاز به حسب اشاره حسّى در هر متحيّز بالذّات متحقّق است بلكه از آنچه در بيان انتها به مادة المواد تقرير شد، متفطّن توان بود كه جزو لايتجزّى بر تقدير اينكه متحقّق شد، باز مادة المواد نتواند بود زيراكه مادة المواد بايد عارى از تمامى تعيّنات بوده و متعيّن به هيچ تعيّنى نباشد و او با هيچ تعيّنى جمع نتواند شد و اگر گويند كه در وقت جمع شدن با تعيّن ديگر تعيّن اوّلى از آن زايل بوده و با تعيّن ديگر جمع شود، چنان كه تعيّن نطفه با تعيّن حيوان متولّد از آن و نظاير اين، در جواب گوييم كه پس آن با تعيّن خود مادة المواد نبود بلكه بى تعيين مادة المواد باشد. پس ثابت شد كه مادة المواد متعيّن به

صفحه 201 - جلد چهارم

هيچ تعيّنى نتواند بود و حال آنكه جزو لايتجزّى متعيّن هست و لااقل به تعيّن وحدت و كثرت، پس مادة المواد نتواند بود.

و از اينكه گفتيم، بطلان مذهب ذيمقراطيس [فيلسوف يونانى قرن 5 ق.م] نيز روشن گردد كه گويد مادة المواد اجسام صغار، صُلبه است كه از غايت صغر و صلابت قابل قسمت خارجى نباشد امّا قابل قسمت ذهنى باشد و بهواسطه همين قيد از جزو لايتجزّى امتياز يابد و وجه بطلان آن ظاهر است، چه تعيّن آن ظاهرتر است از تعيّن جزو لايتجزّى.

و مذهب شيخ اشراق از حكماى اسلام و حكيم كامل خواجه نصيرالدين طوسى در كتاب تجريد¹ آن است كه مادة المواد جسم مطلق است نه جزو آن و بنابر مشهور، افلاطون نيز به همين عقيده بوده و ضعف آن هم روشن گرديد، چه جسم مطلق هم متعيّن است لامحاله به قابليّت ابعاد.

و مذهب ارسطو ملقّب به معلّم اوّل و ابونصر [فارابى ]ملقّب به معلّم ثانى و شيخ ابوعلى سينا و محقّق كامل خواجه نصيرالدين طوسى در شرح اشارات و ساير حكماى اسلام و جمهور مشّائين آن است كه مادة المواد جزو جسم مطلق است و در حد ذات خود متعيّن به هيچ تعيّن نيست بلكه تعيّن آن عين قابليّت همه تعيّن ها است و فعليّتش محض قوه قبول همه صورت ها است و اوّلين تعيّن و نخستين صورتى كه قبول كند، تعيّن قابليّت ابعاد ثلاثه است كه صورت جسميّه عبارت از آن است. و جسم مطلق، چنانچه مذكور داشتيم، مركّب است از دو جزو; يكى مادى كه هيولى اوّلى است و ديگرى صورى كه عبارت از صورت جسميّه است و اين مذهب صحيح است.

و توهّم اينكه قبول به هيولى مستلزم قِدم عالم است، باطل است زيرا مكشوف گرديد كه قول به هيولى به معنى مادة المواد، مذهب همه علما است و خلاف در مصداق هيولى است نه مفهوم آن.

و اگر توهّم شود كه قول به مادة المواد مطلقاً مستلزم قِدم عالم است، به سبب آنكه لازم شود كه مادة المواد مصنوع نباشد پس قديم باشد، در جواب گوييم كه اين توهّم نيز باطل است، چه لزوم عدم مصنوعيّت مادة المواد از ماده ديگر مسلّم است ليكن از اينجا لازم نيايد كه اصلاً مصنوع نباشد و به عبارت ديگر لزوم عدم مصنوعيّت به معنى عدم مخلوقيّت اصلاً مسلّم نيست زيرا گاه باشد كه لفظ مصنوع، مخلوق از ماده را گويند و گاهى آن لفظ را در مطلق مخلوق استعمال نمايند و از مصنوع به معنى اوّل نبودن، چنانچه در مادة المواد است، لازم نيايد كه مصنوع به معنى دويّمى (مخلوق) هم نباشد و در مقابل مصنوع به معنى اوّلى «مبدع» گويند و همه علما معتقدند بر اينكه مخلوقات بارى تعالى بر دوگونه است; مبدع كه مخلوق بلاماده است، چنانچه در مادة المواد، و مصنوع كه مخلوق از ماده است، چنانچه در ديگر مخلوقات كه از مادة المواد به وجود آمده اند و گاهى هر دو قسم را «مصنوع» گويند و اين را مصنوع به معنى اعم نامند، چنانچه مصنوع به معنى مذكور را كه تنها مخلوق از ماده است، مصنوع به معنى اخص خوانند.

بارى، اين همه داير بر اقسام پنجگانه جوهر است. امّا عرض بر سه گونه است، چه اگر در مفهوم آن قبول قسمت معتبر است، آن را «كمّ»گويند و اگر نسبت به غير معتبر است، آن را «عرض نِسبى» و «عرض اضافى» خوانند و اگر در مفهومش هيچ كدام معتبر نباشد، آن را «كيف» نامند كه عرضى است غير قابل قسمت و نسبت، چون: سفيدى و سياهى و حرارت و برودت و سبكى و سنگينى و امثال آنها و از جمله كيف هم هرچه مختص به ذات النفس باشد از انسان و حيوان، آنها را «كيفيّات نفسانيّه» خوانند، چون: علم و قدرت و اراده و مانند آنها، و هرچه به يكى از حواس پنجگانه ادراك شود «كيفيّات محسوسه» خوانند، چون: الوان و طعوم و روايح و مانند آنها، و هرچه را كه

1. كشف المراد، ص 86، عرفان صيدا.

صفحه 202 - جلد چهارم

مختص به كمّيّات متّصله يا منفصله باشد «كيفيّات كمّيّه» گويند، مثل: استقامت و انحناء خط و سطح و جسم و زوجيّت و فرديّت اعداد، و هر آنچه را كه بالفعل موجود نبوده و حدوث آن بالقوّه باشد «كيفيّات استعداديّه» نامند، چنانچه واضح است. و امّا «عرض اضافى يا نسبى» كه در مفهومش نسبت به غير معتبر است، بر هفت گونه است زيراكه اگر آن غير، زمان باشد، آن را «متى» گويند، يعنى كى بودن و مفهومش نسبت جسم است به زمان و اگر مكان باشد «اَين» خوانند، يعنى كجا بودن و مفهومش نسبت جسم است به مكان و اگر اجزاى جسم باشد نسبت به يكديگر يا نسبت به جسم ديگر، آن را «وضع» خوانند و مفهومش نسبت اجزاى جسم است نسبت به يكديگر، مثل اينكه فلان جزوش بالاى فلان جزو است يا پايين آن يا بر يمين آن است يا يسار آن و يا نسبت به جسمى ديگر به همان دستور و اگر آن غير، تأثير باشد، پس اگر تأثير كردن در غير باشد، آن را «فعل» نامند و مفهومش تأثير كردن جسم است به تدريج در جسم ديگر، چون: گرمانيدن آتش و سرمانيدن يخ مر آب را و مانند آن، و اگر قبول تأثير كردن از غير باشد، آن را «انفعال» يا «قبول» نام كنند، چون: گرم شدن آب از آتش و سرد شدن آن از يخ و مانند آنها، و اگر آن نسبت، احاطه كردن و گرد آمدن چيزى باشد مر آن جسم را، آن را «مِلك» و «جِده» گويند و مفهومش هيئتى است كه عارض شود جسم را به سبب احاطه چيزى ديگر بر آن، مثل: هيئت قبا پوشيدن و دستار بستن و امثال آن.

و قدما در مفهوم مِلك و جِدَه، احاطه را شرط ندانند بلكه مالك و صاحب بودن و جايز بودن اينكه به لفظ «ذو» نسبت دهند اعتبار كنند، خواه محيط باشد و خواه نه. پس هيئتى كه جسم مخروط را به سبب منتهى شدن به نقطه رأس حاصل شود، نزد قدما «ملك» باشد و حال آنكه احاطه نقطه به چيزى ممكن نيست.

و اگر آن نسبت غير نسبت هاى مذكوره باشد و بالجمله خصوص مفهومى در آن نسبت معتبر نباشد، آن را «اضافه» خوانند. پس اضافه غير از عَرَض اضافى است و مفهومش بودن چيزى است به نحوى كه تصوّر آن با تصوّر چيزى ديگر باشد و بدون آن ديگر اصلاً تصوّر نشود، چون ابوّت و بنوّت، چه تصوّر پدرى بى تصوّر پسرى ممكن نباشد و همچنين تصوّر پسرى بى تصوّر پدرى.

و امّا «كمّ» كه در مفهوم آن قبول قسمت معتبر است، عبارت از قدر و اندازه اشياء است و قسمتى كه در آنها واقع شود از خاصيّت آن است زيراكه هر چيزى تا قدرى در آن معتبر نباشد، فرض قسمت در آن نتوان كرد. و كمّ بر دو گونه است: متّصل و منفصل.

«كمّ متّصل» آن است كه در ميان هر دو قسمتى كه در آن فرض شود، حدى باشد مشترك ميان هر دو، بدين معنى كه چون حدى فرض كنى كه نهايت يكى است، همان حد بعينه بدايت ديگرى باشد، مانند يك ذراع كه فرض كنى، قسمت آن را به دو نصف ذراع، چه نقطه اى كه در منتصف ذراع فرض كنى، آن نقطه بعينها نهايت نصفى باشد و بدايت نصفى ديگر و اين كمّ متّصل را «مقدار» خوانند.

و «كمّ منفصل» آن است كه اين چنين نباشد، مثل: اعداد. مثلاً در ميان دو و سه كه دو جزو پنجند، حدى نيست كه مشترك ميان هر دو جزو باشد، چه ثانى كه نهايت دو است، بدايت سه نيست و ثالث كه بدايت سه است، نهايت دو نيست.

و كمّ متّصل بر دو گونه است: «قارّالذّات» و «غير قارّالذّات». اوّلى آن است كه مجموع اجزاى مفروضه وى با هم در يك آن موجود باشند، چون: مقدار يك ذراع، چه مجموع اجزايى كه در آن فرض كنى، مانند: نصف و ثلث و غيره، همه در يك آن با هم موجودند. و دويّمى[غير قار] آن است كه هر دو جزو كه در آن فرض كنى با هم يك بار موجود نتواند بود بلكه تا يك جزو مفروض آن معدوم نشود، جزو ديگرش موجود نتواند شد، مثل: مقدار زمان كه تا جزو موجود آن نگذرد و معدوم نشود، جزو مابعدى موجود نتواند

صفحه 203 - جلد چهارم

شد.

و مقدار متّصل اوّلاً و بالذّات عارض نتواند شد مگر جسم را و اگر عارض غير جسم باشد، به تبعيّت جسم خواهد بود. مثلاً اگر بياض متّصف به مقدار شود و گويند فلان بياض يك شِبر [وجب ]است، به سبب اين باشد كه جسمى كه محل آن است يك شِبر باشد. پس اگر مقدار مجموع طول و عرض و عمق جسم را با هم ملاحظه كنند، آن مجموع مقدار را «جسم تعليمى» گويند. و لفظ جسم، مشترك است مابين جسم مشهور كه قسم جوهر است و اين قسم از مقدار و تميز لفظى بدين گونه بود كه اين را «جسم تعليمى» گويند و آن را «جسم طبيعى». پس جسم طبيعى، جوهرى است معروض جسم تعليمى و جسم تعليمى، عرضى است عارض جسم طبيعى و اگر مجموع دو بُعد جسم را با هم تنها بدون بعد سيّم ملاحظه كنند، مثلاً طول و عرض را با هم بدون عمق منظور دارند و عمق را معدوم و منتهى شمارند، آن مجموع دو بعد با هم را «سطح» خوانند و اگر تنها يك بعد را ملاحظه كرده و دو بعد ديگر را منتفى فرض كنند، آن را «خط» گويند. پس خط، طرف و كناره و منتهاى سطح باشد و سطح، طرف و كناره و منتهاى جسم تعليمى، و جسم طبيعى، مجموع مقدار جسم طبيعى است و بعد واحد خطى هرگاه متناهى باشد، طرف و نهايت آن را «نقطه» خوانند. پس نقطه لامحاله از جنس مقدار نبوده و قابل قسمت نبود با آنكه قابل اشاره حسّى بود و نقطه و جزو لايتجزّى در عدم قبول قسمت شريك باشند و فرق بدين گونه باشد كه نقطه، عرض بوده و در وجود خود غير مستقل است و به همين سبب است كه نقطه موجود تواند بود و دليلى كه دلالت بر بطلان جزو لايتجزّى دارد، دلالت بر بطلان آن ندارد.

بارى، مجموع كمّ و كيف و جوهر و اقسام هفتگانه عرض اضافى را «مقولات عشره» خوانند كه يك مقوله جوهر و نُه مقوله عرض باشد و اطلاق مقوله بر جنس عالى كنند و جميع موجودات عالم امكان به حسب ذاتيّات منتهى به اين اجناس عاليه هستند و در ميان ممكنات، جنسى كه نه يكى از اينها باشد و نه داخل در يكى از اينها، متصوّر نشود. ¹

حتى اين هيكل بشرى هم كه نمونه عالم اكبر است، داراى تمامى مقولات عشره بوده و ازاين رو در لسان علماى معقول به «عالم اصغر» موسوم و تمامى مقولات عوالم امكان در آن موجود است:

«دو عالمى و تو خود را نكو نمى دارى *** تو را رسد به جهان سركشى و جبّارى

هَمَت ز عالم امر است جان روحانى *** هَمَت ز عالم خلق است جسم مقدارى

ستارگانت قواها و آسمان اعضاست *** به جسم خاكى و بادى و آبى و نارى

ز جوهر و كم و كيف و متى و وضع و جده *** ز اَين و فعل و قبول و مضاف خط دارى»

«دوائـك فيـــك و مــــاتبصـــــر *** و دائـك منــــك و مــــاتشعـــر

اَتــزعــم انّـك جـــــرمٌ صغيـــر *** وفيــك انطـــوى العــالــم الاكبــر

و انــت الكتـــاب المبيــن الّــذى *** بـاَحـــرفـــه يظهــــر المضمـــر».

مقوله ـ (ر.ف) و در اصطلاح فلسفى، هريك از مقولات عشره[ر.م] است كه مذكور افتاد.(عر)

مَِقياز; مَِقيازه; مَِقيازى ـ بر وزن و معنى مغياز و مغيازه و مغيازى.

مقياس ـ (چو دلزار) مقدار و هرآنچه اندازه و مقدار اشياء را بدان معيّن كنند از ذرع و ذراع و سنگ وزنه و غيرها و جمع آن، مقاييس است و به پارسى «انداز» و «اندازه» گويند و براى سنجيدن هر شىء اندازه و مقدار واحدى از جنس خود آن شىء انتخاب نموده و آن را «واحد مقياس» آن شىء گويند، چنانچه واحد مقياس طول، ذرع و واحد مقياس وزن، من است و بدين قياس، و چون واحد مقياس را چندين برابر نمايند، «اَضعاف واحد مقياس» گويند،

1. به كتاب گوهرمراد، ص 76 (نشر سايه) مراجعه شود.

صفحه 204 - جلد چهارم

چنانچه اگر آن را به چندين جزو قسمت كنند، كسور آن را «اجزاى واحد مقياس» گويند و مقياسات عمده معموله در ايران به چندين قسم مى باشد:

1. قران: كه واحد مقياس نقدى و اجزاى آن، پناباد و عباسى و صد دينار و شاهى و دينار و اضعاف آن، تومان و كرور و لك است و در قديم ريال بوده.

2. من: كه واحد مقياس وزنى است و اجزاى آن، نيم من و چارك و سيه و پونزه و هفدرم و سير و مثقال و نخود و گندم و اضعاف آن، خروار است و مقدار من هم به حسب زمان مختلف و در «من» خواهد آمد.

3. ذرع: كه واحد مقياس طولى و اجزاى آن نيم ذرع و چارك و سيه و گره و بهر و اضعاف آن، ميل و فرسخ و واحد طولى قديمى ذراع بوده است.

4. واحد مقياس سطح ذرع، مربع و اجزاى مربع همان اجزاى مذكوره در واحد طولى و اضعاف آن جريب و فرسخ مربع است.

5. ذرع مكعب: كه واحد مقياس حجم و اجزاى آن، مكعب همان اجزاى مذكور در واحد طول و اضعاف آن اسم معيّنى ندارد.

6. شبانه روز: كه واحد مقياس زمان و اجزاى آن، ساعت و نيم ساعت و ربع و دقيقه و ثانيه و اضعاف آن، هفته و ماه و سال و قرن است.

و اما مقياسات ممالك ديگر هم كه در ايران متداول است، متر و مربع و مكعب آن و گرم و فرانق در فرانسه و يارد و پوند در انگليس و ساجين و گروانكه و منات در روميه كه هريكى در محل خود مذكور است.(عر)

مقياس الحراره--->ترمومتر.

مقياس الزّاويه--->گونيا.

مقيّد ـ (چو مسلّط) موضع خلخال از پاى زنان و محل قيد و زنجير از پاى ستور و جاى بستن شتر كه پاى هايش را بسته و خودش را رها كنند و هرآنچه با چيزى بسته شده باشد.(عر)

مقيل ـ (چو امير) قيلوله[خواب ظهر] و محل آن و (چو مدير) فسخ و اقاله كننده و به پارسى، (چو امير) هفت دانه است كه در روز عاشورا پخته و مى خورند و آن جو و گندم و نخود و باقلا و عدس و ماش و لوبيا است.(عر)

مَقيل با ـ آش مَقيل[ر.م] روز عاشورا.

مقيم ـ (چو مدير) مواظب امرى و راست كننده آن و كسى كه در جايى بسيار اقامت كرده و وطنش نمايد.(عر)

آيين بيستوچهارم

(در حرف ميم[كلمن] با كاف كلمن)

مك ـ (چو رخ) زوپين[نوعى نيزه كوچك كه سر آن دوشاخ باشد] و (چو بد) زوپين و مكيدن و امر و فاعل از آن.

مكاب ـ (چو كَنار) نهى از كابيدن [شكافتن و كاويدن].

مكابر ـ (چو منافق) مكابره [ر.م] كننده.(عر)

مكابره ـ (ر) عناد و مغالبه.(عر)

مكاتب ـ (چو مساجد) جمع مكتب و مكتبه و (چو منافق و مبارك) كسى كه با كنيز و غلام خود مكاتبه نمايد و كنيز و غلام همچنانى را نيز گويند.(عر)

مكاتب مشروط; مكاتب مطلق--->مكاتبه.

مكاتبه ـ (ر) كه «كتابت» هم گويند، نوشتن دو كس است بر يكديگر و در اصطلاح دينى، آن است كه با غلام و كنيز خود قرار گذارند كه تا مدّت معيّنى معادل قيمت خودشان و يا مقدار معيّن ديگر را كسب كرده و به مولاى خود داده و آزاد شوند و چون غالباً در اين عمل نوشته اى در ميان مملوك و مولى مى باشد، لهذا بدين اسم مسمّى شده و آن هم بر دو گونه است; يكى آنكه شرط كنند كه اگر آن مقدار معيّن مال الكتابه را تا مدّت معيّنه ندهند، آزاد نباشند، و ديگرى آنكه خالى از اين شرط بوده و همين قدر مكاتبه نمايند كه قدر معيّنى داده و آزاد شوند و بس. و اوّلى را «مكاتب مشروط» ناميده و دويّمى را «مكاتب مطلق» نامند و به حسب حكم مطاع آيين مقدّس اسلامى، در قسم اوّلى مادامى كه تمامى مال كتابت را نداده، آزاد نمى شود اگرچه بسيار اندك مانده باشد، به خلاف دويّمى كه هرقدر از آن بدهد، به همان قدر بالنسبه آزاد خواهد شد اگرچه بسيار كمى باشد.(عر)

صفحه 205 - جلد چهارم

مكاتيب ـ (چو سلاطين) جمع مكتوب.(عر)

مكار ـ (چو بقّال) مكر كننده و به پارسى «چاپلوس» و «تبند» و «گُربُز» و «شاوور» گويند.(عر)

مكارم ـ (چو مساجد) جمع مُكرم و مكرمت.(عر)

مكاره ـ (چو مساجد) جمع مكروه و (چو علاّمه) زن مكر كننده و هم به نوشته مراصد[ر.ض]، شهرى است از نواحى طليطله[در اسپانيا] و در بستان السياحة[ر.ض] در آخر آن ياى حطّى عوض هاى هوّز نوشته و در ترجمه اش گفته: محلى است در ملك روس. سالى يك بار مردم بسيار از هر فرقه و هر ديار تجّار در آنجا جمع شده و دادوستد نمايند و چندين كرور مال التجاره در آنجا بيع و شرا مى شود و آن محل در كنار دريا واقع است و در اين زمان در زبان اهالى ما بر وزن كَناره معروف و به جهت كثرت برودت هوايش، موسم تجارت آن محدود و از پنجم برج اسد[مرداد] تا پانزدهم برج سنبله [شهريور] مدت چهل روز تجارت آن است و به همين جهت كه تجارت مكاره همه وقت امكان ندارد، بازار مكاره بين الاهالى ضرب المثل گرديده كه اگر كارى را در وقت و موسم خود كردى، فبها والاّ ديگر امكانى ندارد، مثل عدم امكان تجارت در مكاره بعد از فوت موسم تجارت آن.(عر)

مكارى ـ (چو مرادى) چاروادار و (به فتح اوّل و تشديد ثانى) حيله گر بودن و هم به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، همان شهر مكاره [ر.م] است.(عر)

مكاس ـ (چو كَنار) تأكيد و اصرار و مبالغه نمودن در كار و مردم باج گير و راهدار و آنچه به باج و راهدارى از مسافرين و اهل تجارت گيرند.(عر)

مكاشفه ـ (ر.ف) كه ظاهر شدن و مكشوف گرديدن و در اصطلاح عرفا، انكشاف عين واقع است به طورى كه حقيقت امر را با رأى العين ديده و مستغنى از بيّنه و برهان باشد و به پارسى «يان»[گويند] بلكه اكثرشان علم را منحصر به كشفى نموده و بس[مولوى در مثنوى در داستان ناليدن ستون حنّانه گويد:]

«پاى استدلاليان چوبين بود *** پاى چوبين سخت بى تمكين بود»

«ليس العلم بكثرة التّعليم والتّعلّم ولكنّه نورٌ يقذفه الله فى قلب من يشاء».(عر)

مكافات ـ (ر) رجوع به «مجازات» و ماده 3 «سلوك» نمايند.(عر)

مكافى ـ (چو مرادى) مثل و مانند و مماثل و مكافات كننده.(عر)

مَكاكُفت ـ رنج و آزار و آفت.

مكالمه ـ (ر.ف) [گفتوگو و مذاكره].(عر)

مكان ـ (ر.ف) و به پارسى «كنام»[گويند].(عر)

مكانت ـ (چو شماتت) جلالت و تقرّب سلطان و رسوخ و استقرار و در جايى متمكّن و مستقر شدن و قدر و منزلت يافتن و اين چنين كس را «مكين» گويند.(عر)

مكانيدن ـ (چو رَسانيدن) متعدّى از مكيدن.

مكاو ـ (چو كَنار) نهى از كاويدن.

مكايد ـ (چو منافق) كيد و حيله كننده و (چو مساجد) جمع مكيده است و آن، مكر و حيله و جنگ و خباثت است.(عر)

مكبّر ـ (چو معلّم) كسى كه ديگرى را تعظيم و احترام نمايد، خصوصاً آن كه «الله اكبر» بگويد.(عر)

مكتب ـ (چو عنبر) محل تعليم و جمع آن، مكاتب است و (چو دختر) خيك سربسته و (چو معلّم) معلّم خط و كتابت و (چو مسلّط) خوشه اى كه بعضى از آن را خورده باشند.(عر)

مكتبه ـ (چو زَلزَله) كتابخانه.(عر)

مكتوب ـ (ر) نوشته شده، خصوصاً آنچه به ديگرى بفرستند.(عر)

مكحال; مكحل ـ (چو دلزار و دلبر) ميلى كه بدان سرمه را در چشم كنند.(عر)

مكحله ـ (چو سنبله) سرمه دان.(عر)

مكديطس ـ (ل) نام پدر وامق[در داستان وامق و عذراى عنصرى، شاعر قرن 5هـ].

مكر ـ (چو سخت) معروف است و به پارسى «شكن» و «شكنج» و «كرش» و «كرشه» و «گريس» و «گريسه» و «فريب»[گويند].(عر)

صفحه 206 - جلد چهارم

مكران ـ (چو دستان و گلدان) ولايتى است مشهور و گرمسير قريب به سند و از ولايات ايران از نواحى بلوچستان كه در ميان كرمان و سيستان و اراضى آن، كوهستان و در ساحل بحر عمان است و ازاين رو هوايش بد و رطوبى و به مكران ابن هيتال منسوب و دارالملك[مركز] آن شهر كيج بوده و اكنون مقرّ اداره اش هم شهرى است موسوم به مكران و مردمانش بلوچ و لوديّه[به «لود» رجوع شود] و اهل سنّت مى باشند.

مكرّر ـ (ر.ف) [دوباره و دگرباره].(عر)

مكرم ـ (چو گندم) كَرَم و كريم و (چو عنبر) كريم و جمع آن، مكارم است و (چو مسلّط) معزّز و مشرّف و منزّه و معظّم.(عر)

مكرمت ـ (چو مردمك) كَرَم و كرامت و (چو بدنظر) كريم است و جمع آن، مكارم است.(عر)

مكرميّه--->عجارده.

مكرنه ـ (چو زَلزَله) گياهى است مأكول كه به عربى «لحية التّيس» و به تركى «گيچى سقّالى» گويند.

مكروب ـ (چو منصور) كسى كه غم و غصّه اش بسيار بوده و امرهاى او دشوار و مشكل باشد(عر) و (به كسر اوّل) به فرانسوى «microbe» و پاره اى موجودات ذرّه بينى است كه در آب يا هوا زندگى كرده و عوامل اصليّه امراض تعفّنيّه بوده و وسيله استحاله و تخمّر بعضى از اجسام مخصوصه مى گردند و پاستورنام(Pasteur) دانشمند فرانسوى [لويى پاستور; 1822ـ1895م] اوّلين كسى است كه بهواسطه اصول زراعتى در سيب زمينى و آبگوشت و مانند آنها مكروب هاى هريك از امراض متفرّقه را از همديگر تفكيك نموده و مكشوف داشت كه هر مرضى را مكروب خاصى است كه در ديگرى نيست.

مكروسكب ـ [اسبابى كه براى ديدن اشياء فوق العاده ريز كه رؤيت آنها با چشم ممكن نيست، به كار رود (لغت نامه دهخدا)].

مَكرونِتَن ـ قبول كردن.(ند)

مكروه ـ (چو منصور) هر چيزى كه خلاف ميل و طبيعت بوده و دوستش ندارند و در اصطلاح دينى، عملى است كه فعل آن مرجوح و ترك آن راجح باشد، به طورى كه به حد حرمت نرسيده باشد.(عر)

مكره ـ (چو منكر) اكراه كننده و (چو دختر) اكراه كرده شده و آن، عبارت از آن است كه ديگرى را قهراً و جبراً به كارى كه خلاف ميل و طبيعت او است، وادارند.(عر)

مكرى ـ (چو پشتى) كرايه دهنده و زايد و ناقص و كسى كه شب ها در طاعت خدا بيدار باشد و مردم پرگوى را هم گويند.(عر)

مكز ـ (ل) به نوشته مراصد[ر.ض]، شهرى است بزرگ در مكزان [در بلاد عرب] كه پايتخت آن سامان است.

مكزان ـ (چو گلدان) موضعى است در بلاد عرب.

مكس ـ (چو خَجِل و برص) مكاس [ر.م] و (چو برص) نيز موضعى است در ارمنيّه نزديكى قاليقلا[به «قالى» هم رجوع شود] و هم يكى از بلاد بلوچستان است كه هوايش گرم و مردمانش حنفى و قلعه محكمى دارد.

مكست ـ بر وزن و معنى شكست و مرادف و مهمل آن[در دستور زبان اينها را اتباع نامند، مثل «چيزميز»].

مكسّر ـ (چو مسلّط) هر چيزى كه بسيار و سخت شكسته باشد و در اصطلاح صرفى، صيغه جمعى است كه بناى واحد آن تغيير يافته باشد، مثل عوالم و مانند آن، به خلاف جمع مصحّح كه هم در اصطلاح مزبور، صيغه جمعى را گويند كه بناى مفرد آن تغيير نيافته و سالم مانده باشد و ازاين رو آن را «جمع سالم» نيز گويند، مثل مسلمون و مسلمات. و به عبارت ساده كه قريب به فهم عامه باشد، اگر صيغه جمع با «ون» يا «ات» باشد، آن را «جمع سالم يا مصحّح» گويند و ساير صيغ جمع را «جمع مكسّر» گويند.(عر)

مكسور ـ (چو منصور) شكسته شده و در اصطلاح صرفى، حرفى است كه حركت كسره داشته باشد.(عر)

مِكسيقا ـ (ل) ولايتى است جمهورى از امريكاى شمالى كه مركز اداره اش شهرى است مكسيقونام[مكزيكوسيتى ]و تا 1815 ميلادى ـ مطابق 1231هجرى ـ به معرفت وكيلى كه از طرف دولت اسپانيا مبعوث مى بوده، اداره مى شده تا در سايه غيرت و همّت، نايل استقلال بوده و در

صفحه 207 - جلد چهارم

سال 1864 ميلادى ـ مطابق 1281 هجرى ـ شكل اداره دولتى شان از جمهوريّت به امپراطورى مبدّل گرديد وليكن به جهت پاره اى انقلابات داخلى بازهم به فاصله سه سال به شكل جمهورى افتاده و در هر چهار سال يك رئيس ديگر انتخاب مى نمايند و موافق نوشته احمد رفعت[ر.ض]، عده نفوس اين دولت در حوالى نوزده كرور[هر كرور پانصد هزار] است.

مِكسيقو ـ (ل) رجوع به «مكسيقا» شود[مكزيكوسيتى پايتخت كشور مكزيك است].

مكعب ـ (چو دلبر) كفشى كه به كعب[مچ يا استخوان بلند پشت پا] و بند پاى نرسد و (چو معلّم) پستان برآمده و جاريه پستان برآمده و (چو مسلّط) لباس و جامه مزيّن و در اصطلاح حسابى، قوّه سيّمين هر عدد را گويند و در مكعّب كردن عددى كفايت مى كند كه آن را سه مرتبه در خودش ضرب نمايند، چنانچه كعب هر عددى ريشه سيّمينِ آن است كه چون مكعّبش كنند (به قوّه سيّم برسانند)، عدد مفروض حاصل گردد و هر دو در ماده «قوّه» مذكور افتادند و مكعّبات اعداد متواليه از يك تا ده:

كعب	1	2	3	4	5
مكعّب	1	8	27	64	125

كعب	6	7	8	9	10
مكعّب	216	343	512	729	1000

مكل ـ (چو خَجِل) زلو [زالو] و (چو قمر) غوك و وزغه.

مكلاّ ـ (چو معمّا) نام يكى از بندرهاى حضرموت[در شبه جزيره عربستان] است كه شرقاً به دريا و غرباً و شمالاً به كوه و جنوباً به صحرا محدود و مردمانش عرب و شافعى مذهب و قليلى هندو هستند.

مكمن ـ (چو عنبر) كمينگاه.(عر)

مكن ـ (چو سبُك) نهى از كردن است.

مكناس ـ (چو سردار) شهرى است در جانب مغرب [مراكش] كه پنج هزار خانه آبادان دارد و مردمانش عرب و مالكى مذهبند و آن از بلاد بربر و در چهارده منزلى مراكش و مكناسه هم گويند.

مِكناسه--->مكناس.

مكن پور ـ (ل) بلده اى است در هند كه به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، مزار شيخ معين الدين، مقدّم درويشان مدارى، در آن ديار در غايت اشتهار و سالى يك بار جمعيّت بسيار از فِرَق بى شمار به زيارت آمده و چند روزى توقّف كرده و مراجعت نمايند و گويند: بايد در هر سال 000،125 درويش خرقه پوش در آنجا حاضر باشند.

مكو ـ (چو عمو) دست افزار جولاهان [بافندگان] كه ماشوره در ميانش نصب كرده و جامه بافند.

مكوك ـ (چو عمود) مكو[ر.م] و به عربى، (به تشديد ثانى) به نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، مقدار سه كيلو و يك صاع و نيم است و در قطرالمحيط[ر.ض] گويد كه مكّوك طاس آبخورى است كه گنجايش يك صاع و نيم داشته و يا از نيم رطل تا هشت اوقيه و يا نصف ويبه و هر ويبه 22 يا 24 مدّ است و يا سه كيله داشته باشد كه هر كيله يك منا و هفت ثُمن[هفت هشتم] منا و منا دو رطل و رطل دوازده اوقيه و مقدار اوقيه هم در «درهم» مذكور و جمع مكّوك، مكاكيك است.

مكوكب ـ (به ضمّ ميم و فتح كافين) برّاق و روشن شده و به مناسبت معنى اوّلى، فلك هشتم را نيز گويند كه با كوكب ثابته مزيّن است و (با كسر كاف ثانى) برّاق و روشن شونده و كننده و خالق كواكب.(عر)

مكون ـ به يونانى، خشخاش سفيد و (چو مسلّط) به عربى، ايجاد شده و آفريده و جمع آن، مكوّنات است.

مُكوَّنات--->مكون.(عر)

مكونيون ـ (ل) افيون.(نان)

مكّه ـ (ر.ف) كه از اشهر بلاد حجاز و مقرّ اداره آن سامان و در سال دهم هجرت مفتوح اسلاميان گرديده و طول شرقى آن از جزاير خالدات [جزاير قنارى در شمال غربى آفريقا] «كوى» يا «عرو» و عرض شمالى آن از خط استوا «كام» و در ميان صفا و مروه و ابوقبيس و جبال شامات واقع و مولد و موطن و محل تبليغ حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)

صفحه 208 - جلد چهارم

مى باشد كه نخست در آن ارض اقدس آغاز تبليغ نهاده و تا ده سال على التوالى متحمل وقايع سراپا فجايع اعدا و اشقيا گرديده و در 11 بعثت ـ مطابق 622 ميلادى ـ به حسب دعوت اهل مدينه با جمعى وافر از مسلمين بدان صوب مهاجرت فرمودند و اين بلده محترمه در بدو امر به غير از چاه زمزم آبى ديگر نداشته تا آنكه به نوشته آيينه جهان نما [ر.ض]، مقتدر بالله عباسى[282ـ 320هـ] آبى از مسافت بعيده در آن جارى نمود و يا موافق مشهور، زبيده خاتون، زن هارون عباسى [148ـ 193هـ]، كاريزى[قنات ]اخراج كرده و بعد از مدتى كه خراب شد، مقتدر عباسى همان را تعمير نمود و در عهد القائم بالله[422ـ467هـ ]ديگرباره مطموس [محو و ناپديد ]گشته و او بيرونش آورد. پس به مرور دهور ديگرباره خراب شده و ناصر عباسى [حكومت: 575 ـ 622هـ ]بيرونش كرد و همان است كه به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، اكنون در مكّه آب روان و از سمت طايف و عرفات و منى در جريان است. و در گنج دانش [ر.ض] گويد كه بعد از خلفا باز با ريگ انباشته شده و مدتى مسدود بود تا عهد ابوسعيدِ خدابنده[پادشاه ايلخانى مغولى; 715ـ 735هـ] امير چوپان كه در ممالك سلطان فرمانروا بود، آن را جارى ساخته و در اطرافش لوح هاى مسين در زمين بنشاند تا با ريگ انباشته نشود و اكنون آبش روان است و احمد رفعت[ر.ض] گويد: زبيده، قناتى در عرفات احداث كرده و متوكّل عباسى [حكومت:232ـ 247هـ] تا مكّه اجرايش نموده و عاقبت از طرف سلطان سليمان [پادشاه عثمانى; 918ـ 926هـ] تا عرفات تجديد عمارت شده و از طرف مهرماه سلطان، دختر سلطان سليمان، هم از عرفات تا مكّه تجديد احيايش نمودند. بارى، از اماكن شريفه مشهوره اين بلده شريفه مسجدالحرام و كعبه و صفا و مروه و عرفات و منى و مزدلفه است كه اين آخرى را جمع و بطن محسّر هم گويند و هريكى در محل خود مذكور است و در جنوب شهر، كوه ثور است كه غار مشهورى كه حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) با ابى بكر در آن مختفى شدند، در آنجا است و «ثبير» هم كوه ديگرى است كه از منى و مزدلفه ديده مى شود و هم نام چند كوه است در نزديكى مكّه كه بهواسطه قيود مختلفه از همديگر امتياز يابند، مثل ثبير اعرج و ثبير رنج و ثبير خضراء وثبير نصع و ثبير غينا و ثبير احدب. بارى، اين بلده مباركه را مكّه گفتن به جهت آن است كه معاصى را فانى و هلاك گردانيده و يا جبابره و كسانى را كه اراده ظلمى درباره آن داشته باشند، محو و نابود مى نمايد، چنانچه در قصّه اصحاب فيل كه معروف است كه از مكّ به معنى نقض و هلاك اشتقاق يافته و يا از مكّ به معنى ازدحام و كثرت است كه محل توجه عموم است. و از اسامى شهر مكّه، صلاح و عرش و قادس و مقدّسه و نساسه و ناسّه و باسّه و بلدالحرام و حاطمه و رأس و كوثى و فاران و امّ رُحم و امّ القرى و بيت العتيق و بكّه مى باشد بلكه به نوشته بعضى، بكّه نام اصلى مكّه است و حرف باء مبدّل به ميم گرديده، چنانچه در لازب و لازم و يا آنكه بكّه نام كعبه و يا موضع آن بوده و مكّه نام خود آن شهر است.(عر)

مَكّى ـ منسوب به مكّه.(عر)

مكياز ـ (چو دلزار) حيز و مخنّث و پسر اَمرَد.

مكيب ـ (چو امير) نهى از كيبيدن[ر.م].

مَكيث ـ (ق) مردم سنگين و باوقار و مكث كننده و آن، عبارت است از درنگ كردن با انتظار و يا مطلق درنگ كردن است.(عر)

مكيدن ـ (چو رَسيدن) معروف است.

مكيده ـ (چو سكينه) اسم مفعول و ماضى بعيد از مكيدن و به عربى، رجوع به «مكايده» نمايند.

مكيس ـ (چو امير) مكاس[ر.م].

مَكين ـ (ق) رجوع به «مكانت» شود.(عر)

آيين بيستوپنجم

(در حرف ميم[كلمن] با كاف پارسى)

مگ ـ (چو بد) جماعتى است كه در كنار بعضى از درياها مى باشند و به زندى، درخت خرما است.

مگر ـ (چو قمر) ترجمه «الاّ» كه از براى استثنا است و در مقام شك و گمان و تمنى هم استعمال مى نمايند و افاده

صفحه 209 - جلد چهارم

معنى «يا» مى كند:

«مجلس است اين مگر بهشت برين».

مگس ـ (ر.ف) و در مخزن[ر.ض] فرمايد: مگس كه به تركى «شين» و به هندى «مكهى» و به عربى «ذباب» گويند، از جمله حشرات الارض و تكوّن از فضلات مى يابد و در اوّل تكوّن سفيدرنگ مى باشد و كمتر از يك هفته پر مى آورد و بزرگ و كوچك مى باشد و بزرگ را «خرمگس» نامند و الوان مى باشد، سياه و ازرق و زرد و بهترين همه سياه و بعد از آن ازرق و بدتر از همه زرد و آن خالى از سمّيّت نيست.

مگس پرانيدن ـ كسادى بازار.

مگس گير; مگس گيرك ـ عنكبوت و يا جانورى است از جنس آن.

مگل ـ (چو خَجِل) زلو [زالو] و (چو قمر) غوك و وزغه.

مگنيزى ـ (ل) رجوع به «مغناطيس» شود.

آيين بيستوششم

(در حرف ميم[كلمن] با لام [كلمن])

مل ـ (چو دل) موى و به لاتينى، عسل است و (چو رخ) شراب و پرسياوشان[ر.م] و اَمرود [گلابى]، خصوصاً نوعى از اَمرود بزرگ بى مزه و (بر وزن حقّ) به عربى، ملالت است.

ملْ تنگ ـ (به ضمّ اوّل) كسى كه در شراب خوردن تنگ حوصله باشد.

ملا ـ (به ضم اوّل و تشديد ثانى) رجوع به «منلا» شود و به عربى، (با همزه آخر، بر وزن سرد) مساعدت و پر كردن و (چو شكم) جمعِ مَلى[توانگر] و (چو خمار) زكامى كه از امتلاى معده باشد و (چو هند) مقدار گنجايش ظرفى است و (چو قمر) مشاوره و مَلى بودن و نزديك شدن و ظن و گمان و يك جا گرد آمدن و گروه و جماعت، خصوصاً آن كه چشم ها و دل هاى ديگران پر از هيبت ايشان باشد و يا خصوص اشراف و اعيان و آنان كه اقوالشان محل اعتماد باشد گويا كه مملو با عقل و رأى و تدبير هستند.

ملاَ اسفل ـ انس و جن كه ساكنان ارض هستند.

ملاَ اعلى ـ ملائكه كه ساكنان عالم علوى مى باشند.

ملاح ـ (چو كتاب) نام موضعى و جمع مليح است و (چو كفّار) قاقلى [ر.م] و مرد زيبا و خوش رو و يا آن كه بسيار مليح تر باشد و (چو بقّال) نمك فروش و يا صاحب نمك و كسى كه جوياى نهر باشد كه اصلاحش نمايد و مردم شناور، خصوصاً آن كه در دريا باشد.(عر)

ملاحده ـ جمع ملحد، خصوصاً فرقه دهريّه [به «دهرى» رجوع شود].(عر)

ملاحظه ـ (ر) مراعات و انتظار و نظر كردن دو كس بر يكديگر.(عر)

ملاخ ـ (چو كَنار) ملاخه [ر.م] و نام پسر اخلوخ كه يكى از بنى اعمام كيومرس[نخستين پادشاه پيشدادى] بوده و به زعم بعضى، بانى شهر بلخ[در شمال افغانستان] بوده و رجوع به «ملاخى» هم شود.

ملاخه ـ (چو كَناره) دوايى است مانند اُشنان [ر.م] و جزيره اى است از جزاير زيرباد[در آمريكاى مركزى و درياى آنتيل].

ملاخى ـ (چو امانى) به نوشته ناسخ[ر.ض]، نام نامى يكى از انبياى بنى اسرائيل است كه در 4915 هبوطى ظهور فرموده و معاصر دانيال(عليه السلام) بوده و بيشتر آل اسرائيل را از عصيان خدا باز داشته و روزگار خود را در تسبيح و هدايت خلق گذرانده و ايشان آن جناب را خاتم پيغمبران دانند و كتاب نبوّتش مشتمل بر چهل فصل مى باشد كه همه آنها پند و موعظه و رجا و خوف بوده و مردم را به شريعت موسى دعوت فرمودى و لفظ ملاخ در لغت عبرى، به معنى رسول و ياى آن از براى نسبت و معرّب آن، مَليخا است.

ملازم ـ (چو منافق) ملازمت كننده.

ملازمت ـ (ر) بر امرى ثابت و قائم بودن و دائم شدن.(عر)

ملازه; ملاژه ـ (چو كَناره و شماره) كام و سقف دهان و هم گوشت پاره كوچكى است شبيه به زبان كوچك كه از انتهاى كام آويخته است و آن را به پارسى «كنج» و «كژ» و «مه» هم گويند.

ملاسى; ملاسيا ـ (ل) رجوع به «اوقيانوس» شود و ظاهراً

صفحه 210 - جلد چهارم

استعمال ديگرى است در ملانزيا.

ملاصق ـ (چو منافق) چيزى كه به چيزى ديگر بچسبد.(عر)

ملاط ـ (چو كتاب) پهلو و گِلى كه بدان خشت و سنگ و ديوار را برآورده و به يكديگر وصل نمايند.(عر)

مَلاطيّه ـ شهرى است خوش آب و هوا از بلاد شام و يا آناطولى[آسياى صغير] كه باغاتش فراوان و غلاّتش ارزان و اكثر مردمانش حنفى و در قرب شط فرات واقع است.(عر)

ملاعبه ـ (ر) و بازيچه دو كس با يكديگر.(عر)

ملاغان--->ملعقه.

ملاغه ـ (چو كَناره) كفچه آهنى.(كى)

ملاقات ـ (ر.ف)[ديدن و برخورد].(عر)

ملاقه--->ملعقه.

ملاك ـ (چو كفّار) جمع مالك و (چو بقّال) كسى كه بسيار مالك باشد و كنايه از بسيارى ملك است و (چو كَنار و چنار) گِلابه و زفاف و قوام امرى كه بهواسطه آن قائم باشد.

ملال; ملالت ـ (چو كَنار و شماتت) رنجيدن و تنگدل شدن و به پارسى، «اندوه» و «فگار» و «افگار» هم گويند.(عر)

ملام; ملامت ـ (چو كَنار و شماتت) مذمّت كردن.(عر)

ملامتيّه; ملاميّه ـ قومى از دراويش هستند كه در رعايت معنى اخلاص كوشيده و طاعات و عبادات خود را از غير، پوشيده و هيچ شر و بدى را پوشيده ندارند تا مردم را وثوق و اعتمادى بر ايشان نباشد و چنانچه عاصى از ظهور معصيت در حذر است، ايشان نيز از ظهور طاعت بر حذر باشند. و ديگرى گفته كه ملامتيّه اشخاصى هستند كه اظهار فعل خيرى نكرده و خيال شرى نمى كنند و در بستان السياحة[ر.ض] بعد از نقل اينها گويد: هر چند اين فرقه عزيزالوجودند ليكن هنوز حجاب از نظر ايشان به كلّى مرتفع نگشته و از خيال اغيار نگذشته اند لهذا از مشاهده جمال توحيد محجوب گرديده و به مقام كمال نرسيده اند زيراكه اخفاى اعمال از غير، دليل رؤيت وجود خود و وجود غير است كه قاطع معنى توحيد است، به خلاف صوفى كه در محل خود و «قلندر» اشاره نموديم. پس مخلصان (به كسر لام) «المُخلِصُونَ عَلى خَطَر عَظيم»، بيان حال ملامتيّه و آيه مباركه( إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَة ذِكْرى الدَّارِ)(ص،46) وصف حال صوفيّه است و اين جمله صريح است در اينكه ملامتيّه غير از صوفيّه است و در حديقة الشيعه[ر.ض] گويد: ايشان يكى از فرق صوفيه است كه آشكارا مرتكب معاصى و مناهى شوند و در اين باب اصرارى بسيار دارند و اگر شراب نيابند، آب انار و ماننده آن را در شيشه كرده و در برابر مردم خورند تا مردم را از خود برانند و ارباب معاصى را افضل از اهل طاعت دانند زيراكه مردم ايشان را به سبب ارتكاب معصيت مذمّت مى كنند و اين درجه بلندى است كه دست هيچ عابدى بدان نرسد و گويند: تمامى افعال ناشايست را به جهت دفع ريا و مذمّت مردمان مى كنيم و مانند واصليّه[به «واصل» رجوع شود] نماز و روزه و ساير فرايض را ترك كنند.(عر)

ملامتيّه نوريّه ـ از شعب نقش بنديّه[به «نقش بند» رجوع شود] است.

ملان ـ (چو كَنار) نهى از لاندن [تپيدن و تكانيدن و افشاندن].

ملانزى; ملانزيا--->اوقيانوس.

ملاهى ـ (چو امانى) جمع ملهى است كه (بر وزن سِركا) آلت لهو و (بر وزن صحرا) خود لهو و زمان لهو و مكان لهو است.(عر)

ملاى ـ (به فتح اوّل) نهى از لاييدن[گفتن و ناليدن و آلوده كردن].

ملاير ـ (چو حمايل) به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، بلوكى است از عراق عجم كه آبش از كاريز و خوش گوار و هوايش سرد و سازگار و از جنوب به بروجرد و از شمال به جبال الوند و از مشرق به كزّاز و از مغرب به تويسرگان متصل و به سيصد قريه مشتمل و مردمانش فارس و ترك و كرد و لور مى باشند.

ملايك ـ (ق) جمع ملك (بر وزن قمر) است و به نوشته بعضى از ارباب تحقيق، لفظ ملك مفرد و جمع است و

صفحه 211 - جلد چهارم

اصل آن، ملاك (بر وزن كَنار) و از مَلَك اشتقاق يافته و الف را به جهت تخفيف انداخته اند و به نوشته ابى عبيده، ملئك(بر وزن مَفعَل) است و به معنى رسالت و هم روحى است كه خداى تعالى براى تبليغ اراده خود و اجراى آن به سوى مردمان مى فرستد و يا موافق نوشته بعضى، در اصل مألك(بر وزن مَفعَل) بوده و آن هم به معنى رسالت و اشتقاق آن از الوكت به همان معنى است، پس لام را بر همزه مقدّم كرده و «ملئك» (بر وزن مَعفَل) گفتند، پس به جهت كثرت استعمال حركت همزه را به ماقبل داده و خودش را انداخته و «ملك» گفتند و در مقام جمع موافق قاعده مشهوره «الجمع يردّ الاشياء إلى اصولها» بازهم به حال اوّلى، ملئك، برگردانده و «ملائك» و «ملائكه» گفتند و يا آنكه تاى آخر در صيغه ثانى به جهت مبالغه و يا تأنيث جمع است. و امّا همزه را مبدّل به ياء نموده و «ملايك» گفتن، چنانچه در السنه دائر است، خلاف اصل كلمه و مخالف قاعده صرفيّه است.

بارى، حقيقت، ملك معركه آراى ارباب تحقيق بوده و بنابر مشهور، جسمى است لطيف و علوى و نورانى كه به تمامى اشكال مختلفه غير از سگ و خوك متشكّل مى باشد و در مجمع البحرين[ر.ض] مى فرمايد كه جن و ملك به عقيده اكثر متكلّمين، اجسام لطيفه اى هستند كه قدرت تشكّل به اشكال مختلفه دارند و از معتزله نقل است كه جن و ملك و شيطان نوعاً متحد بوده و بهواسطه اختلاف افعال از همديگر امتياز يابند. آن را كه مرتكب خير محض بوده و اصلاً شرى از ايشان به عمل نيايد «ملك» گويند و آن را كه فعلش منحصر به شر باشد «شيطان» ناميده و آن را كه گاهى مباشر خير بوده و برخى مرتكب شر مى باشد «جن» خوانند و اين است كه ابليس را گاهى در جزو ملائكه شمرده و گاهى در شماره جن آورده اند. و از شرح مقاصد[ر.ض] نقل است كه ملائكه اجسامى است لطيف و نورانى و كامل در علم و قادر بر افعال شاقّه كه شأن ايشان طاعت و مسكن ايشان آسمان ها و در امتثال [اطاعت ]اوامر و نواهى الهى قصورى نورزيده و روز و شب مشغول تسبيح و تهليل مى باشند و ايشانند كه رسول مابين خدا و انبيا هستند و هريكى را عبادتى على حده: «بَعْضُهُمْ قيامٌ لايَرْكَعُونَ وَ بَعضُهُمْ رُكَّعٌ لا يَسْجُدُونَ وَسُجَّدٌ لايَقُومُونَ» (وَ مَا مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ)(صّافات، 164).(عر)

ملايكْ پى ـ مردم خوش قدم و مبارك قدم.

ملايمت ـ (ر) اصلاح كردن و جمع نمودن و موافقت و آشتى و مصالحه و با حرف ياى حطّى غلط مشهور و بدل آن همزه است.(عر)

ملّت ـ (چو مدّت) دوخت اوّلين جامه و جمع آن، ملل (بر وزن سخن) است و (چو شدّت) ديه و دين و شريعت و جمع آن، ملل (بر وزن شكم) است و به پارسى «فرسنداج» و «هاوش» و «هاوشت» و «بروس» و «بروسان» و «بروش» و «بروشان» و «بربروش» و «بربروشان» و «برپروش» و «برپروشان» و «برفروش» و «برفروشان» و «برسان» و «برشان» و «برتن»[گويند] و (چو تبّت) ملالت و اخگر و خاكستر گرم و عرق تب و نان سنگك است.(عر)

ملتان ـ (چو گلدان) مخفّف مولتان است و آن شهرى است مشهور و دلپسند از بلاد سند در جنوب غربى لاهور در ميان آن و قندهار واقع و دارالملك [مركز ]ناحيه اى است كه آن هم به همين اسم موسوم و در قرب غزنه مى باشد و يا از بلاد خود لاهور و اكثر مردمانش هندو و جمعى مسلمان و فواكه گرمسيرى آن فراوان و حبوب و غلاّتش ارزان و در دفاتر موصوف به دارالامان و در آن بتى است نامش «مولتان» كه در ميان هندوان احترام بى پايان داشته و از بلاد بعيده قصد زيارتش نموده و بهواسطه مال كثيرى كه به خود آن و خدّام آستانه و عبّاد حضور آن مصروف دارند، تقرّب جويند و آن در قصرى است كه در موضع معمورى بنا شده و در اطراف آن خانه هاى خدّام آن است.

مُلتَحِمه--->هفت پرده.(عر)

مُلتَذّ ـ كسى كه از چيزى لذّت بردارد و هم نام موضعى است در قرب عقيق[ر.م].

ملتزم ـ (چو مختلف) كسى كه عهده دار فعلى و عملى باشد كه بايد آن را بكند و آن فعل و عمل را «ملتزم» (به فتح زاء) گويند، چنانچه ملتزم (به همين وزن) مابين

صفحه 212 - جلد چهارم

حجرالاسود و باب كعبه را گويند.(عر)

ملتصق ـ (چو مختلف) هر آنچه به چيزى ديگر بچسبد.(عر)

ملتهب ـ (ق) آتش شعله ناك و مردم غضبناك و در معنى اصطلاح نجومى آن، رجوع به «قيقاوس» شود.(عر)

ملجأ ـ (ر.ف) [پناهگاه و جاى استراحت].(عر)

مَلَّجان ـ ناحيه اى است در فارس در ميان شيراز و ارّه جان كه مشتمل بر قلاع و قراء بسيار است.

ملجخ; ملچخ ـ (چو دلبر) سنگى كه با فلاخن اندازند.

ملچكا ـ (چو اَژدَها) قصد و اراده.

ملح ـ (چو هند) نمك و رجوع بدانجا شود، اِفراداً و تركيباً.

ملحد ـ (چو منكِر) مشرك و محتكر و كسى كه از دين حق خداوندى خارج شده و طعن در آن نمايد و شخصى كه با ديگرى مجادله نمايد و كسى كه از براى قبر لحد درست نمايد و آن كه در حق ديگرى تهمت و افترا گفته و يا آزار و اذيّت رساند و جمع آن، مَلاحده است و به پارسى «پشم»[گويند].(عر)

ملحم ـ (چو منكِر) كسى كه اطعام گوشت نمايد و (چو دختر) جامه مخلوط با ابريشم و غيره و كسى كه با مردمان مأنوس و مربوط باشد و شخصى كه در حق او اطعام گوشت نمايند.(عر)

ملحمه ـ (به ضمّ ميم و فتح و كسر حاء) مؤنّث ملحم[ر.م ]و (بر وزن زَلزَله) سلاّخ خانه و وقعه [نبرد و فتنه] بزرگى كه نفوس بسيارى در آن تلف باشند.(عر)

ملخ ـ (چو قمر) حيوانى است معروف و مختلف الالوان و پاهاى بسيار بلند و كمتر از يك هفته بچه برمى آورد و بر اشجار و نباتات مى باشد و بيشتر از يك سال نمى ماند و درختى را كه بخورد، فاسد گرداند و در بعضى از سال ها نوع بزرگ آن بسيار متكوّن شده و بر هر مزرعه كه بنشيند، آن مزرعه را خورده و فاسد سازد و به عربى «جراد» گويند و اين قسم از جراد را «جراد برّى» نامند، در مقابل «بحرى» كه خواهد آمد و بعضى گفته كه چون ملخ را بسوزانند، ملخ هاى ديگر از رايحه آن بگريزند و يا بميرند و در تاريخ بحيره[ر.ض] گويد: گويند در حوالى سيراف ملخى است كه چون آدم خفته را بگزد و خود را پيش از آن آدم به آب رساند، آن آدمى بميرد و اگر آن آدمى خود را پيش از ملخ به آب رساند، آن ملخ بميرد و مثل اين را درباره سقنقور هم گفته اند كه اگر كسى را بگزد و آن كس دهان خود را با آب بشويد، سقنقور بميرد.

ملخِ آبى; ملخِ بحرى ـ كه به عربى «جرادالبحر» گويند، حيوانى است كه سر آن مربع و از حوالى سر تا نصف آن صدفى و از هر طرف دو پا، شبيه به پاى عنكبوت و بر سر آن دو شاخ و دو شاخ ديگر در زير چشم آن رُسته باريك تر از آن و چشم هاى آن برآمده و در مخزن[ر.ض ]بعد از اين ترجمه گويد: شايد آنچه بيان نموده اند از ماهيّت آن، ماهيّت روبيان باشد[به «ماهى روبيان» رجوع شود] زيراكه روبيان از اكثر بلاد مانند بنگاله[بنگلادش] و سواحل درياى فارس و بحرين و غيرها بدين هيئت مى باشد. و امّا جرادالبحر شنيده شده كه فى الجمله شبيه به كنجشگ بزرگى است پردار و اندكى پرواز كرده و از آب برمى خيزد باز در آب فرو مى رود[ملخ آبى همان ميگو است].

ملخِ برّى--->ملخ.

ملخِ پياده ـ ملخ پر نياورده و يا ملخ جهنده كه از اصل پر نداشته باشد.

ملخِ دريايى ـ ملخ بحرى[ميگو] است.

ملخِ دشتى; ملخِ صحرايى ـ ملخ برّى است [به «ملخ» رجوع شود].

ملخان ـ (ل) رجوع به «سويق» شود.

ملخچ ـ (چو سمند) گياهى است كه خوردن آن چارپايان را مست كند.

مَِلخودن; مَِلخيدن ـ حلاّجى كردن پنبه.

ملسانه ـ (ل) رجوع به «مغرب» شود.

ملعقه ـ (چو دل زده) آلتى كه با آن ظرف را مى ليسند و در برهان[ر.ض] گويد: (بر وزن زَلزَله) كفچه آهنى است و خراسانيان «ملاقه» گويند و گويا همين است كه اهالى ما تحريف داده و «ملاغان» گويند.(عر)

مَلعَم ـ بر وزن و معنى مرهم و يا پنبه و كهنه اى است كه

صفحه 213 - جلد چهارم

مرهم را بر روى آن ماليده و بر زخم گذارند و روغن ماليدن بر اعضا را هم گويند.

ملعن ـ (چو عنبر) مكان لعنت و زمان لعنت و (چو مسلّط) كسى كه همه كس لعنتش نمايند.(عر)

ملعنت ـ (ر) به نوشته قطر[ر.ض]، مكان تخلّى و تغوّط [قضاى حاجت] و جمع آن، مَلاعِن است و در عرف عامه، به معنى لعنت و مكان لعنت هم استعمال نمايند.(عر)

ملعون ـ (ر.ف) [نفرين شده و رانده شده].(عر)

مَلغَم ـ به نوشته برهان[ر.ض]، ملعم[ر.م] است.

ملغمه ـ (چو مفرده) رجوع به «جيوه» شود.

مِلَف; مِلَفّه ـ هرآنچه با آن چيزى ديگر را مى پيچند، خصوصاً لحافى كه بدان پيچيده شوند.(عر)

ملك ـ (چو مدّت) جمعِ مالك و (چو شتر) قوائم و چهار دست و پاى چاروا و (چو قمر) رجوع به «ملايك» شود و (چو هند) زمين و راه راست و سفيدى كه در بن ناخن ها پديد آيد و نقطه هاى سفيدى كه بر ناخن افتد و هم به معنى زن گرفتن و مالك شدن و هرآنچه كه مالكش باشند و (چو تند) آب قليل و جلبان[به «خلّر» رجوع شود] و عظمت و سلطان و زن گرفتن و مالك شدن و هرآنچه كه مالكش باشند و (چو سخت) مالك شدن و زن گرفتن و باز داشتن ولىِّ زن مر او را از شوهر كردن و هرآنچه مالكش باشند و مالك را هم گويند و جمع آن، ملوك و املاك است و (چو خَجِل) پادشاه و سلطان و صاحب ملك و كسى كه حكمران قبيله و يا امتى باشد و بدين معنى بر وزن سخت هم آمده و جمع آن هم ملوك و املاك است.(عر)

ملكْ آوازه ـ (چو قمر يا خَجِل) مردم مشهور و معروف.

مُلكِ آرَشى ـ ملك ايران زمين[طبق روايات اساطيرى، در پايان دوران حكمرانى منوچهر، پادشاه پيشدادى، قرار بر آن شد كه دلاورى ايرانى تيرى رها كند و هرجا كه تير فرود آيد، مرز ايران و توران باشد. آرش كمانگير از قله دماوند تيرى بيفكنْد كه در كنار نهر جيحون و به قولى مرو فرود آمد و آنجا مرز شناخته شد].

ملك الارض ـ (چو خَجِل) موافق آنچه در «بعل» و «فينيقيه» اشاره نموديم، بت مجسّمه بزرگى است كه به «بعل» هم موسوم بوده و رجوع به «بعل» هم نمايند.

مَلِك الجبال--->قارن و لكام.

مَلِك شاه ـ نام پدر سلطان سنجر سلجوقى كه به جلال الدوله يا جلال الدين موصوف و پسر الب ارسلان و در 465هجرى بعد از آنكه پدرش در اثناى مسافرت تركستان در دست يوسف خوارزمى از ضابطان عسكرى مقتول گرديد، به اريكه حكمرانى نشسته و در 485 هجرى درگذشت و وزير او، نظام الملك، به حسن تدبير معروف و يك مرتبه هم خود شاه را از قيد اسارت رومى ها مستخلص فرمود. و چنانچه در «تاريخ جلالى» اشاره نموديم، تاريخ جلالى هم منسوب به همين ملك شاه است.

مَلِك الشعراء ـ عنوان چندى از شعراى نامدار قديم و جديد مى باشد و در صورت اطلاق، عنصرى [شاعر مداح دربار محمود غزنوى در قرن 5هـ] مراد است.

مَلَك طاووس ـ در نزد يزيديان [ر.م] عنوان شيطان است.

مَلِك الطيور--->عنقا.

مُلك فربه كردن ـ زياده كردن و قوّت دادن.

مَلِك الكلام--->صائب.

مَلِكِ نيمروز ـ پادشاه نيمروز[ر.م].

ملكا ـ (چو صحرا) گياى قيصر[ر.م] و نام مردى بوده فقيه و مجتهد ترسايان [مسيحيان] و به زندى، پادشاه است و رجوع به «هند چينى» هم نمايند.

ملكائيه ـ چنانچه در «مسيح» اشاره نموديم، از جمله فرق مسيحيّه است.

ملكان ـ (چو دستان) نام پدر حضرت خضر(عليه السلام) و هم كوهى است در طايف و يا در بلاد قبيله طىّ و يا دشتى است در يك منزلى مكّه.

ملكِزراق--->مقل ازرق.

ملكك ـ[ (چو مسلّط) درشت اندام پرگوشت (عر) و (چو نصرت) گياهى كه «خبازى» نيز گويند و نوعى از

صفحه 214 - جلد چهارم

بيد(لغت نامه دهخدا)].

ملكل ـ [(چو نصرت) نوعى از بيد و مكك[ر.م] و خبازى(لغت نامه دهخدا)].

ملكوت ـ (چو جبروت و مردمك) عزّت و سلطان و مملكت و مُلك عظيم و موافق آنچه در «مثال» اشاره نموديم، نام عالم مجرّدات است كه به پارسى به «روانگرد» و «ساده دشت»[موسوم] و از مدّت و ماده و استعداد و قوّه، مجرّد و رجوع بدانجا نمايند و در مجمع البحرين[ر.ض] گويد كه ملكوت فوق عالم مُلك و تحت عالم جبروت است و به فرموده نراقى [ر.ض]، ملكوت آن است كه با آن تعبير از صفات نمايند، در مقابل عالم جبروت كه تعبير از ذات است و در «عالم جبروت» مذكور افتاد.(عر)

ملكوت ادنى; ملكوت اسفل; ملكوت اعلى ـ رجوع به «روحانى» و «مثال» نمايند و نراقى فرمايد: ملكوت اعلى صفاتى از صفات خداوندى [است] كه متعلق به مخلوقات نباشد كه «صفات حقيقيّه» نيز گويند و ملكوت ادنى، صفاتى است كه متعلق به مخلوقات باشد كه «صفات اضافيّه» گويند.

ملكوتا ـ (به فتح اوّل و سكون ثانى) به زندى، شاهنشاه و (به فتح ثانى) هم به عربى، ملكوت است.

ملكه ـ (چو طلبه) صفت معنويّه راسخه در نفس است كه به پارسى «ورزش» و «ورزه» [گويند] و پيش از رسوخ در اوّل حدوثش «حال» گويند و (به كسر لام) معروف است [زنى كه پادشاه باشد].(عر)

ملكه چمن ـ گياه شنگ[ر.م] است.

ملكى ـ (به فتح اوّل و كسر ثانى) عنوان ديگر تاريخ جلالى [ر.م] است و در اصطلاح نجومى آن، رجوع به «اسد» شود.

ملل ـ (چو قمر) ملالت و (چو سخن و شكم) رجوع به «ملّت» نمايند.(عر)

ملمّات ـ جمع ملمّه و حوادث زمان و نوازل دنيا را گويند.(عر)

ملماز ـ (چو سرباز) رنگى است كه رنگرزان جامه را بدان زرد كنند.

ملمس ـ (چو عنبر) سودن و لمس كردن و زمان آن و مكان آن.(عر)

ملمّع ـ (چو مسلّط) هر چيز برّاق و روشن كرده شده و اسب خال دار كه در بدن آن خال هاى مخالف رنگ آن باشد.(عر)

مُلَمَّع كار ـ مردم منافق و مكّار و غدّار و شخصى كه تنكه طلا و نقره بر روى مس و آهن مى چسباند.

مُلَمَّع كار شيطانى ـ مردى كه باطل را در لباس حق جلوه مى دهد.

مُلِمَّه ـ [حادثه و نازله و سختى و بلا].

ملميز ـ (چو زنجير) ملماز[ر.م].

ملنجش ـ (چو پرستش و يا به كسر اوّل) جذبه و محبّت و اسم مصدر از ملنجيدن[ر.م].

ملنجيدن ـ (چو درخشيدن و پرستيدن) آويختن و بركشيدن و دوست داشتن.

ملند ـ (چو تفنگ) سخن و سخن گوى و شهرى است از افريقيا.

ملنگ ـ (چو پلنگ) شخص مجرّد و مرد بى زن و زن بى شوهر و مردم سر وپا برهنه و مست الهى و نهى از لنگيدن.

مَلَنگى ـ تجريد و تفريق.

ملوان ـ (چو صلوات) روز و شب و يا اوّل و آخر آنها و در حالت نصب و جر «ملوَين» گويند.(عر)

ملوّث ـ (چو مسلّط) معروف است[آلوده شده].(عر)

ملوحت ـ (چو رطوبت) طعم شورى و رجوع به «طعم» شود.(عر)

مُلوخيا; مُلوخيّه ـ خُبازى بستانى است; رجوع به «خبازى» نمايند.(عر)

ملوك ـ (چو سلوك) رجوع به «ملك» شود و هم به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام عمومى جزاير چندى است از مالزى كه به نام باندا و آسوان و ملوك به سه قسمت بوده و بزرگ ترين جزاير همين قسمت آخرى هم جزيره ژيلولو و تارتان و همين تارتان مركز تجارت فلمنكى ها [هلندى ها ]است.(عر)

ملوك الجبال--->باوند.

صفحه 215 - جلد چهارم

مُلوكا ـ ملكا[ر.م] است.

ملوكيّه ـ ملوخيا[به «خبازى» رجوع شود] و سرخ مرد[ر.م].

ملول ـ (ر.ف) و به پارسى «بَشَم» و «اندوهگين» [گويند].(عر)

ملوم ـ (چو عمود) مذمّت كرده شده.(عر)

ملون ـ (چو مسلّط) رنگارنگ(عر) و (چو نگون) به يونانى، سيب است.

مُلونيا ـ گرمك و خيار دراز.(يونانى يا سريانى)

مَلَوَين--->ملوان.(عر)

ملهم ـ (چو عنبر) مرهم و دهى است در يمامه [در شبه جزيره عربستان] و به عربى، (چو منكِر) الهام كننده و (چو دختر) الهام كرده شده و در «نفس ملهمه» رجوع به «نفس» نمايند.

ملى ـ (چو علىّ) توانگر و مال دار(عر) و (به كسر اوّل) به يونانى، عسل است.

مليبار ـ (چو نريمان) ناحيه بزرگى است در وسط بلاد هند در كنار درياى عمان كه درخت فلفل در آنجا بسيار بوده و از آنجا به اطراف عالم مى برند.

مليح ـ (ر.ف)[مرد شيرين و خوش صورت] (عر) و نوعى از عوسج [ر.م] بزرگ سرخ برگ است.

مَليخا--->ملاخى.

مَليطَرنا ـ زاگ سياه[به «زاگ اساكفه» رجوع شود].(نان)

مليله ـ (چو سليقه) شهرى است در مغرب زمين و هم به نوشته بحرالجواهر [ر.ض] در لغت، تب و در اصطلاح طبى، حالتى است مابين تب و اعتدال مزاج كه مقرون به كسالت و اَعراض مختلفه و اندكىِ حرارت بدن مى باشد نه به حدى كه به اندازه تب رسيده باشد.(عر)

مليّن ـ (چو معلّم) هر چيز نرم كننده و در اصطلاح طبى آن، رجوع به «مسهل» شود.(عر)

مليوس ـ (چو معيوب) جزيره اى است در يونان كه گِل مختوم[ر.م] از آنجا آورند و بعضى به عوض حرف آخرى آن، نون نوشته اند.

مليون ـ موافق آنچه در «عدد» مذكور داشتيم، عدد هزارهزار است و رجوع به «مليوس» هم نمايند و به نوشته تحفه[ر.ض] به پارسى، خربزه گرمك را گويند.

مليونيا ـ (ل) به نوشته تحفه[ر.ض]، نام پارسى گرمك است.

آيين بيستوهفتم

(در حرف ميم[كلمن] با ميم [كلمن])

مُمارات ـ مجادله و منازعه و طعن كردن در قول ديگران.(عر)

ممارس ـ (چو منافق) ممارست كننده.(عر)

مُمارست ـ (ر) معالجه و مباشرت و مواظبت و شروع كردن.(عر)

ممازج ـ (چو منافق) ممازجت كننده.(عر)

ممازجات ـ جمعِ ممازجت.(عر)

ممازجاتِ قمر ـ كه مصطلح منجّمين قديم است، عبارت از اتّصالات ماه است با كواكب سيّاره شش گانه عطارد و زهره و شمس و مرّيخ و مشترى و زحل. خواجه نصيرالدين طوسى در سى فصل خود فرمايد: در صفحه دست چپ (از تقاويم رقمى) شش جدول متساوى بنهند جهت نظر با كواكب شش گانه باقى و به ازاء هر روزى يا هر شبى كه بعد از وى بود، اگر قمر را با يكى از اين كواكب نظرى بود در جدول آن كوكب رقم آن نظر و رقم ساعتى كه نظر در آن ساعت بود و نشان روز يا شب بنهند و اگر هيچ نظرى نبود، خالى بماند و اين اتّصالات را «ممازجت قمر» خوانند و به نوشته بعضى از اهل فن، آن ممازجت را «امتزاج» نيز گويند.

ممازجت ـ (ر) مفاخرت و مصاحبت و مخالطت.(عر)

مماس ـ (چو خمار) گودال و پستى، در مقابل بلندى و (با تشديد آخر) در عربى، مَسّ كننده و مالنده و ساينده، خصوصاً كسى كه با زن مجامعت نمايد.(عر)

ممالك ـ (چو مسالك) جمعِ مملكت است.(عر)

ممانعت ـ (ر.ف) و به پارسى «بژكم» و «بازدارش» و «بازداشتن»[گويند].(عر)

ممتدّ ـ كشيده شده و دراز شده و كشنده و دراز شونده و كسى كه با كبر و تبختر راه رود و شخصى كه به چيزى نظر

صفحه 216 - جلد چهارم

نمايد و مايل باشد و اين چنين احوال را «امتداد» گويند.(عر)

ممتزج ـ (چو منتخب) آميخته شده و امتزاج يافته و در اصطلاح نجومى، ستاره عطارد را گويند، چنانچه در «سعد» و «مذكّر» مذكور افتاد.(عر)

ممتنع ـ (چو مختلف) امر محال و غير ممكن كه به پارسى «ترفند» و «تركند» و «تروند» و «نابايسته»گويند و رجوع به «واجب» هم شود.(عر)

ممتنع عادى; ممتنع عقلى--->معراج.

ممثّل ـ (چو معلّم) تشبيه كننده و مثله كننده و بيان كننده و كسى كه سخنى و چيزى را به طورى روشن و واضح نمايد، گويا كه ديده مى شود و (چو مسلّط) اسم مفعول از معانى مزبوره و در اصطلاح منجّمين قديم، دوايرى است كه در افلاك كواكب سيّاره شش گانه [عطارد، زهره، شمس، مرّيخ، مشترى و زحل] غير از قمر موازى دايره منطقة البروج[به «منطقه» رجوع شود ]باشد، چنانچه خود آن افلاك را نيز «ممثّل» گويند كه در قطبين و محور و مركز مماثل منطقة البروج هستند و به عبارت ديگر، قطب و محور و مركز آنها همان قطب و محور و مركز منطقة البروج است به خلاف افلاك ديگر سيّارات مذكوره از قبيل خارج مركز و تدوير و حامل و مايل، به شرحى كه در محل خود مذكور هستند.(عر)

ممجّد ـ (چو معلّم) تمجيد و احترام كننده و (چو مسلّط) تمجيد كرده شده.(عر)

ممحّض ـ (چو مسلّط) خالص و محض كرده شده.(عر)

مُمِدّ ـ مدد و يارى كننده.(عر)

ممدود ـ (ر) كشيده شده و رجوع به «مقصور» هم نمايند.(عر)

ممزوج ـ (ر) برهم زده و آميخته شده.(عر)

ممسك ـ (چو منكِر) نگهدارنده و امساك كننده.(عر)

ممسك الارواح ـ اسطوخودوس[ر.م].

ممسك الاَعنّة--->عيّوق.

مَمَسنى ـ (ل) طايفه اى است از ايلات فارس كه از شعب اكرادند و در گنج دانش [ر.ض] گويد: اين طايفه از ايلات و طوايف اصلى و حقيقى ايران هستند، نه از ايلات مهاجر كه ايشان را از خارج كوچانيده و در ايران ساكن كرده باشند.

ممسوح ـ (ر) ماليده و مسح كرده شده و نام يكى از اقسام فيروزه هم هست كه در «فيروزه» مذكوره افتاد.(عر)

ممسوس ـ (ر) مسّ كرده شده.(عر)

ممشاد ـ (چو فرهاد) موافق نوشته احمد رفعت[ر.ض]، از افاضل مشايخ عراق و عالم و عارف بوده و در 911 ميلادى ـ موافق 299 هجرى ـ وفات يافته و از كلمات او است كه در تنوير اذهان مريدان فرموده كه ادب مريد، در التزام احترام مشايخ و خدمت برادران و ترك اسباب دنيوى و محافظت آداب شرعى است و رجوع به «دينور» هم شود.

مِميس ـ (ل) رجوع به «مصر وسطى» نمايند.

ممل ـ (چو شتر)علّتى [بيمارى اى] است در چشم و (به ضمّ اوّل و كسر ثانى و تشديد آخر) به عربى، هر چيزى كه باعث ملالت و رنج باشد.(عر)

مملان ـ (چو دلزار) نام پدر هستودان[ر.م].

مملخت ـ (چو فرزند) كفش و موزه[نوعى چكمه] و چرم آنها.

مملكت ـ (چو مردمك و بدنظر) در قطر[ر.ض] گويد: عزّ ملك و سلطان آن و رعيّت و عبيد آن و موضع سلطان و يا هرآنچه از عباد و بلاد در تحت امر و سلطنت سلطان باشد و جمع آن، ممالك است و به پارسى «كشور»[گويند] و بنده و عبدى را نيز گويند كه خود آن مملوك شده و پدر و مادرش مملوك نباشند و رجوع به «قارّه» هم نمايند.(عر)

مملوك ـ (ر) بنده، مقابل آزاد.(عر)

ممن ـ (چو خَجِل) چه; ممن مى گويى، يعنى چه مى گويى.

ممنون ـ (ر) مقطوع و مرد قوى و ضعيف [از اضداد است ]و منتهاى آنچه در نزد كسى باشد و كسى را هم گويند كه در حق او احسان بى منّت و زحمت شود.(عر)

ممول ـ (چو عمود) نهى از موليدن[ر.م].

صفحه 217 - جلد چهارم

آيين بيستوهشتم

(در حرف ميم[كلمن] با نون [كلمن])

من ـ (چو دل) رجوع به «دون» شود و (چو بد) قلب و دل و توده هر چيز و سوراخ وسط شاهين ترازو و هم ضمير متكلّم است و موافق آنچه در «مقياس» مذكور داشتيم، وزن معمولى و متعارفى هرجا را هم «مَن» گفته و بيشتر از آن و كمتر از آن را بدان نسبت دهند، همچون: دو من و سه من و ده من و صد من و مانند آنها و نيم من و چارك و سيه و پونزه و غيره و پرواضح است كه مقدار من به حسب زمان و مكان و بلاد، مختلف و متفاوت مى باشد. در بحرالجواهر[ر.ض] گويد: من مقدار وزن دو رطل بغدادى [ر.م] است كه معادل 71257 درهم و يا 180 مثقال و يا 40 استار و يا 24 اوقيه است[به «درهم» رجوع شود] و من رومى 120 اوقيه و من مصرى 16 اوقيه است و در برهان[ر.ض ]گويد: من، وزنى است معيّن در هرجايى و آنچه در اين زمان متعارف است، 40 استار است و هر استارى 15 مثقال، كه مجموع من 600 مثقال باشد به وزن تبريز و هر مثقالى 6 دانگ و هر دانگ 8 حبّه و حبّه به وزن يك جو است و اين كلام صريح است در اينكه مقدار من تبريزى در آن زمان 600 مثقال بوده و مجلسى هم در مسئله فطره و زكات كتاب زادالمعاد[ر.ض] تصريح بدين فرموده و به مرور زمان 40 مثقال هم افزوده و مقدار وزن من تبريزى را 640 مثقال قرار داده اند، چنانچه گويند: من 40 سير و هر سيرى 16 مثقال و هر مثقالى 24 نخود و يا دو قيراط و نيم بوده و هر قيراطى 16 آنه[يك شانزدهم قيراط] است و هر نخودى 4 گندم است و واضح است كه بنابراين مقدار وزن من 640 مثقال مى باشد و همين مقدار است كه در ساير بلاد هم به «من تبريزى» معروف و به «سقط» هم مشهور است ليكن من تبريزى معمولى زمان ما مقدار هزار مثقال است و همين است كه در اصطلاح اهالى به «من جديد» يا «وزن جديد» معروف است كه بعد از دو وزن مذكور 600 مثقال و 640 مثقال معمول گرديده [به «درهم» رجوع شود]. بارى، لفظ منّ (بر وزن حقّ) به فرانسه، ترنجبين [به «ترنگبين» رجوع شود] و به عربى هم علاوه بر وزن مذكور، ترنجبين و يا چيزى است شيرين كه از آسمان بر اشجار بنى اسرائيل نازل شده و آن را مى چيده اند و يا نعمت بى زحمت خداوندى را گويند، مثل كماة[ر.م] و سماروخ [ر.م] و مانند آنها و يا موافق فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، اسم مجموع شبنمى است كه بر اشجار و غير آنها منعقد گرديده و شيرين باشد، مانند ترنجبين و گزانگبين[ر.م] و شيرخشت[ر.م] و امثال آنها و آنچه بر اشجار سمّى منعقد گردد هم باشد و آنچه بر نباتات قابضه نشيند، قابض بوده و در نباتات مسهله مسهل مى باشد. بالجمله همين منّ است كه از جمله معجزات حضرت موسى ابن عمران(عليه السلام)بوده و به منطوقه آيه مباركه(وَ أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَى)(اعراف، 160) در 3829 هبوطى بر بنى اسرائيل نازل گرديده و بدان واسطه رفع مجاعت[گرسنگى ]نمودند. و امّا سلوى كه معجزه ديگر آن حضرت بوده و از آسمان نازل گرديده، به نوشته بعضى همان مرغ سمانى است كه در «سمانى» مذكور افتاد و به زعم بعضى، مرغى است شبيه به كبوتر كه ساق و گردنش از آن درازتر است و به فرموده طريحى [ر.ض]، مرغى است سفيد و درازپا به قدر سمانى كه در ايّام بارندگى از آسمان فرود آيد و در تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض ]از بغدادى[ر.ض] نقل كرده اند كه آن غير از سمانى و عبارت از مرغى است آبى كه در كنار آب ها مى باشد. رنگ پر و بال آن اندك شباهتى به سمانى دارد و پاى هاى آن درازتر از سمانى است. پس در تحفه[ر.ض ]گويد: ظاهراً آنچه را كه به تركى «يلوه» و در تنكابن «لسه بال» نامند، عبارت از آن باشد، چه آن از جنس سمانى است كه به تركى «بيلديرچين» گويند و در مكان بى آب نمى باشد و از كثرت باران بسيار و از عدم آن كم مى باشد و در «وت» از برهان[ر.ض] گويد: وتك مرغى است خوش خط و خال و كوچك تر از تيهو كه به عربى «سلوى» و به تركى «بلدرچين» گويند و به پارسى «ورتيج» هم نامند.

منِ تبريزى; منِ جديد; منِ رومى--->من.

منِ رى ـ معادل 4 من تبريزى و موازى 2560 مثقال است.

صفحه 218 - جلد چهارم

منِ شاه ـ دو من تبريزى قديم و معادل 1280 مثقال است.

منِ مصرى--->من.

منا ـ (چو قضا) گشاده و فراخ و (به تشديد ثانى) به عربى، وزن من [ر.م] كه مذكور افتاد و به لاتينى و يونانى، ترنجبين است و رجوع به «مكوك» و «منى» هم نمايند.

منابت ـ (چو مساجد) جمع منبت[محل روييدن].(عر)

منات ـ (چو كَنار) نام يكى از بت هاى اهل ضلالت كه آن را مى پرستيده اند و رجوع به «باميان» هم شود و در اصطلاح روسى، واحد مقياس نقدى ايشان است كه «روبل» هم گفته و معادل صد كوپيك بوده و پنج منات را «امپريال» گويند.

مناخ ـ (چو كَنار) تنگ و فراخ و گشاده[از اضداد است] و (چو خمار) به عربى، محل اقامت، خصوصاً جاى شتران است.

مناد ـ (ل) به نوشته بحيره[ر.ض]، جانورى است دشتى مثل فيل اما كوچك تر از آن و بزرگ تر از گاو كه زبان بسيار خشن دارد و چون بچه از آن جدا شود بگريزد از بيم آنكه مبادا مادرش ليسيده و اندامش مجروح شود.

منادمت ـ (ر) هم جليس در شراب بودن و مجازاً در مطلق مصاحبت هم استعمال مى نمايند.(عر)

مُنادى ـ (ر.ف) [ندا دهنده و جارچى].(عر)

منادىِ اسلام ـ مؤذّن و قارى قرآن و وجود مقدّس حضرت خاتم(صلى الله عليه وآله).

منادر ـ (چو مساجد) نام دو شهر است در اهواز كه به قيد صغرى و كبرى از يكديگر امتياز مى يافته و اهواز چند شهر بدين نام ها داشته: سوق الاهواز و رامهرمز و ايدج و جندشاپور و سوس و نهر تبرى و برق و مناذر و گويند كه اهواز نام مجموع آن شهرها است و هريكى را به تنهايى اهواز نگويند و در اصل، احواز بوده و به جهت نبودن حاى حطّى در زبان پارسى آن را مبدّل به هاء نمودند.

منار ـ (چو كَنار) مناره، اِفراداً و تركيباً.

منارجُرد ـ معرّب منارگرد[ر.م] است.

منارگُرد ـ شهرى بوده در موصل و در مقام نسبت به آن «منارى» گويند و به نوشته مراصد[ر.ض]، شهرى است مشهور مابين اخلاط [در تركيه] و بلاد روم و مردمانش روم و ارمن است.

مناره ـ (چو كَناره) بيدق و عَلَم و شارع و جاده و وسط طريق و حد و سد مابين دو چيز و محل اذان گفتن و موضع نور و چراغ و جمع آن، مناور و منائر است و هم نام شهرى است در اندلس.(عر)

مناره اسكندريّه--->اسكندريّه.

مناره حوافر ـ مناره بلندى است در همدان به طول پنجاه ذراع كه شاپورش از سنگ و گچ بنا نهاده و ناخن هاى وحوش را بر اطراف آن با مسمارهاى آهنين نصب كرده.

مناره قرون ـ مناره اى است در راه مكه كه ملكشاه جلال الدين [پادشاه سلجوقى قرن 5هـ] در هنگام مراجعت از مشايعت حجاج بنايش نهاده و در ميان هر دو آجر آن شاخى و يا سُمى از وحوش نصب نموده و به نوشته ياقوت حموى[مورّخ و جغرافى دان و مؤلّف معجم البلدان; 575ـ 616هـ] تا زمان او باقى بوده است.

منارى ـ (ل) رجوع به «منارگرد» شود.

منازعه ـ (ر.ف) [پيكار كردن و خصومت].(عر)

منازگُرد ـ همان منارگرد[ر.م] است كه در فرهنگ ناصرى[ر.ض ]به عوض راى قرشت اوّلى آن، زاى هوّز نوشته و ظاهراً تصحيف شده.

منازل ـ جمع منزل و نام يكى از ميقات هاى حجّاج است كه به قَرْن المنازل معروف¹ و در «قرن» مذكور افتاد و اما «منازل قمر» كه مصطلح منجّمين است، عبارت از مسافتى است كه قمر در يك دوره خاص خود قطع مى كند، چنان كه در هر شبانه روزى در منزلى باشد تقريباً و چون قمر يك دوره را در 27 شبانه روز و ثلثى تمام كند، اهل هند آن ثلث را اسقاط كرده و منازل را 27 اعتبار كرده اند و اما عرب و اهل باديه تتميم آن ثلث كرده و منازل را 28 اعتبار نموده و علامت منازل، كوكبى را گيرند كه در

1. اين ميقات در مسير مناطق شرق مكه واقع است، مثل طائف، نجد، بحرين، عمان... .

صفحه 219 - جلد چهارم

حوالى منطقه[ر.م] باشد، خواه از صُوَر منطقه باشد و خواه نباشد و اسم هريك از آن علامات اخذ كنند و بعضى از مفسّرين «منازل» را در آيه مباركه(وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّى عادَ كَالْعُرجُونِ الْقَديمِ)(يس،39) همين منازل دانسته اند.

و اما اهل حساب دور فلك، يعنى منطقة البروج را كه 12 برج است، ابتدا از حَمَل [ر.م] كرده و به 28 قسم متساوى تقسيم كرده اند و هر قسمتى به اعتقاد ايشان، منزلى است از منازل قمر و معتبر در انتقال قمر همين باشد و چون عدد بروج 12 و عدد منازل 28 است، حصّه هر برجى دو منزل و ثلثى باشد و اسماء اين منازل را به همان صفتى كه اعراب قرار داده اند، اعتبار كنند و بهواسطه انتقال كواكب تغيير آن ندهند، همچنان كه در بروج، و آنها بدين ترتيبند:

شرطين بطين ثريّا دبران

هقعه هنعه زراع نثره

طرفه جبهه زبره صرفه

عوّا سماك غفر زبانا

اكليل قلب شوله نعايم

بلده ذابح بلع سعود

اخبيه مقدّم مؤخّر رشا

و ترجمه اجمالى هريك در محل خود مذكور است.(عر)

منازل شناسان ـ عرفا و اوليا و مجرّدان [وارستگان از دنيا و علايق آن].

منازل قمر; منازل ماه--->منازل.

مناسب ـ (چو منافق) قوم و خويش و هرچه با چيزى مناسبت داشته باشد.(عر)

مناسبت ـ قرابت و خويشى و مشابهت و مشاكلت و سزاوارى و لياقت.(عر)

مناسك ـ (چو مساجد) عبادات حج و يا موضع عبادات آن و جمع منسك است كه طريق و ذبح نسيكه و زمان ذبح آن و مكان ذبح آن را گويند كه «فديه» و «قربانى» است و مطلق اعمال خيريّه را هم گويند كه بهواسطه آنها تقرّب به درگاه خداوندى جويند.(عر)

مناص ـ (چو كَنار) ملجأ و مفر و پناهگاه.(عر)

مناصب ـ (چو مساجد) جمعِ منصب و هم نام موضعى است.(عر)

مناط ـ (چو كَنار) ملاك و موضع تعليق[آويختن].(عر)

مناط ثريّا ـ كه در بعضى امثال عرب وارد است، كنايه از نهايت بعد و دورى است [هذا منّى مناط الثريّا: اين در دورى از من، مانند دورى ثريّا است].

مناظر ـ (چو منافق) مماثل و مشاكل و مناظره كننده و (چو مساجد) جمعِ منظر است و آن چيزى است كه در وقت نظر موجب فرح و سرور بوده و يا سبب ملال و كدر باشد و هم موضع بلندى است در سر كوه و تل، كه در آن پاسبان و نگهبان نشسته و نگران سوى خصم بوده و از آمدنش بياگاهاند. بارى، لفظ مناظر در اصطلاح، علمى است كه از احوال حاسه بصر از جهت كيفيت شعور آن حالات محسوسات را معلوم كنند و «علم مرايا» هم گويند.(عر)

مناظره ـ (ر) مجادله و مباحثه و مشاكلت و مشابهت.(عر)

مناع ـ (چو بقّال) بسيار منع كننده و مضايقه كننده.(عر)

مناعت ـ (چو شماتت) جلالت و شرافت و اشتداد و قوّت و نام كوهى هم هست.

مناف ـ (چو خمار) مخفّف منافى و (چو كَنار) نام بتى بوده در زمان جاهليّت.

منافات ـ (ر.ف) [از هم جدا شدن و نفى كردن].(عر)

منافرت ـ (ر) نفرت و منافات و مفاخرت و محاكمه كردن در حسب و نسب.(عر)

منافق ـ (ر) مردم دوروى و مزوّر كه ظاهرش مخالف باطن باشد، خصوصاً آن كه كفر را پنهانيده و در ظاهر اظهار اسلام نمايد.(عر)

منافى ـ (چو مرادى) ضد و مخالف.(عر)

مناقب ـ (چو مساجد) جمع منقب است و آن (بر وزن عنبر و دلبر) راه ميان دو كوه و (بر وزن دلبر) آلتى است كه بدان ديوار را سوراخ كرده و بيطاران [دام پزشكان ]ناف حيوان را ببرند و جمع منقبت هم هست و آن ديوار و افتخار و راه ميان دو كوه و دربند و زقاق و اوصاف حسنه و اخلاق جميله انسانى را گويند كه بهواسطه آنها معروف و مشهور باشد و بالجمله لفظ مناقب بالخصوص نام موضعى است

صفحه 220 - جلد چهارم

كه در آن راهى است به سوى نجد و ديگرى به طايف و سيّمى به يمن و چهارمى به يمامه.(عر)

مناقشه ـ (ر) مباحثه و مجادله و دقت كردن در حساب.(عر)

منال ـ (چو كَنار) نهى از ناليدن است.

مَنام ـ (ق) خواب و محل خواب و در زبان عامه، آنچه را گويند كه در خواب بينند.(عر)

منامه ـ (چو كَناره) موضع خواب و قطيفه [لحاف خواب ]و دكان را هم گويند.(عر)

مناور ـ (چو سماور) شهرى است نزديك چين و يا ختا و ختن و هم نام بتخانه اى است و (چو مساجد) جمعِ مناره است.

مناوله ـ (ر.ف) عطا كردن و يا عطا كردن دو كس است بر يكديگر.(عر)

مناه ـ (ل) به نوشته مراصد[ر.ض]، موضعى است در حجاز و هم بتى است كه در زمان جاهليّت طرف پرستش قبيله ازد و غسّان بوده است[بت منات است] و در جايى ديدم كه به معنى مناره هم هست.

مناهى ـ (چو امانى) [چيزهاى نهى شده و گناهان].(عر)

منبت ـ (چو منكِر) روياننده و زمينى كه قوّه نباتى در آن بسيار باشد و (چو عنبر و مجلس) موضع نباتات و جمع آن، منابت است.(عر)

منبج ـ (چو مجلس) به نوشته ناصرى[ر.ض]، نام شهرى بوده از اقليم چهارم در ميان فرات و حلب كه انوشيروانش بنا نهاده. چون كه در آن موضع با قيصر روم محاربه كرده و او را شكست داده و بر زبان آورد كه: «من به» يعنى من بهترم، پس بفرمود كه در همان زمين شهرى ساخته و نام آن را من به نهادند. پس اعراب معرّب نموده و منبج گفتند.

منبر ـ (چو دلبر) جاى بلندى است معروف كه خطيب و واعظ خطب و مواعظ خود را بر بالاى آن به مردمان مى رسانند و جمع آن، منابر است و از نبر به معنى ارتفاع اشتقاق يافته و آن را به پارسى «فراز» و «افراز» و «نه پايه»[گويند].(عر)

منبرِ آلودگان ـ جسد مردمان فاسق و لاابالى.

منبرِ نه پايه ـ عرش الهى است.

منبسط ـ (چو مختلف) شايع و منتشر و روز دراز و شخصى كه گستاخ و جرى بوده و ناز و غَمزه نموده و ترك وقار نمايد و هر چيز گسترده و به زمين فرش شده را هم گويند.(عر)

منبع ـ (چو عنبر) محل خروج آب چشمه و مجازاً مطلق محل بروز چيزى را گويند.(عر)

منبك ـ (چو دلبر) گياهى است كه از آن جاروب سازند.

منبل ـ چو منكِر، وزناً و معناً و هم به معنى پيلهور و مردم دور از راه و روش و (چو عنبر) كاهل و تنبل و بداعتقاد و بى اعتقاد و كافر و شخصى كه مبتلا به مرضى باشد كه از زدن و كوفتن بهبودى يابد.

منبلْ دارو ـ رستنى اى است كه در تنگيدن و بهبودى يافتن زخم هاى تازه، خصوصاً جراحات چاروايان معمول دارند.

منبه ـ (چو مجلس) رجوع به «منبج» نمايند و (چو معلّم) تنبيه كننده و آگاهاننده و در پاره اى آثار دينيّه نام ملَكى است كه در قبر پيش از نكير و منكر حاضر شده و ميّت را امر به نوشتن اعمال خود مى نمايد.

منّت ـ (چو مدّت) ضعف و قوّت و جمع آن، منن(بر وزن سخن) است و (چو شدّت) انعام و احسان و به زبان آوردن و سركوب كردن احسانى كه درباره غير كرده باشند و جمع آن، منن(بر وزن شكم) است.(عر)

مَنتَجوسه; مَنتَجوشه ـ به رومى، ناردين[ر.م] است.

منتخب ـ (ر.ف) و به پارسى «بهين» و «بهينه» و «گزيده» و «گزين» و «گزينه» و «پسنده» و «پسنديده» [گويند].(عر)

منتشا ـ (ل) رجوع به «حيدر» شود و هم به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، نام شخصى است كه بعد از انقراض سلجوقيان، در قصبه موغله [نزديك قونيه] و توابع آن عَلَم استقلال برافراشته و ولاياتى كه به جهت انتساب بر وى موسوم به منتشا بودند، با ولايات آيدين و صاروخان در 1389 ميلادى ـ مطابق 792 هجرى ـ به تحت استيلاى دولت علّيّه گذشته و اليوم مركز اداره آنها قصبه موغله است.

صفحه 221 - جلد چهارم

منتشر ـ (ر.ف)[پراكنده شده و متفرّق].(عر)

مُنتصِر ـ (ر)علاوه بر معنى عربى معروف خود، لقب مخصوص محمّد ابن متوكّل، يازدهمينِ خلفاى عباسى، است كه بعد از پدر مدّت شش ماه مباشر امر خلافت بوده است[در سال هاى 247 و 248هجرى].

منتظر ـ (چو مختلف) معروف [است] و (چو منتخب) كسى كه ديگران انتظار او را بكشند و بالخصوص لقب مشهور حضرت حجّت ابن الحسن العسكرى ـ روحى و ارواح العالمين له و لآبائه الطاهرين الفداء ـ كه دوستانش صبح و شام منتظر طلوع آن نور الهى هستند:

«اى آينه ذات نما پرده برانداز *** تا بنگرم آن آينه ذات نما را

اى سرّ خدا برقع از آن روى برافكن *** تا در تو ببينيم عيان سرّ خدا را». منتفخ ـ (ر) آماسيده و نفخ كرده و پاشيده.(عر)

منتو ـ (چو بدبو) گدك (بر وزن قمر)[ر.م].

منثور ـ (ر) هر چيز پاشيده و پراگنده و بالخصوص كلام غير نظمى را گويند و هم اسم عمومى خشخاش و خيرى و شب بوى[ر.م] است و رجوع به «شب بوى» نمايند.

مُنثيه ـ به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، بندرى است از بندرهاى بلاد صعيد در كنار رود نيل كه آبش خوب و هوايش مرغوب و مردمانش عرب و شافعى مذهبند.

منج ـ (چو هند) ارجن[ر.م] و گنگ[لوله] سفالين راه آب و تخم گل و غيره، خصوصاً تخم بنگ و (چو تند) ارجن و ماش سبز و دهى است از بوانات [در فارس] و لاشه خر ضعيف و لاغر و مطلق زنبور و مگس، خصوصاً زنبور عسل و مگس سبز و خرمگس و هم غلّه اى است سرخ رنگ و يا سياه رنگ و شبيه به نان خواه[به «زنيان» رجوع شود] و كوچك تر از ماش و (چو قند) دزد و راهزن و بنج [بنگ] و تيمار و ريوند[ر.م] و گياه و بذرالبنج و دهان دره و خميازه و قانون و قاعده و لافيدن و گزافيدن و اشكيل و دغا و دغاباز و دغابازى و قمار و قمارخانه و قمارباز و قماربازى و شكستن اندام، يعنى نوعى خود را درهم پيچند كه صدا از پشت و پهلو و شانه و ديگر اعضا برآيد. بارى، به هر وزن كه باشد، معرّب منگ است.

منج زرافشان; منج زراَوشان ـ تخم گل خيرى[ر.م ]برّى كه مسكر و مفرّح است و يا تخمى است سرخ رنگ و شبيه به نان خواه [به «زنيان» رجوع شود ]و باليده تر از آن.

منج گوش --->موى گوش.

مِنجَخ ـ بر وزن و معنى ملجخ[سنگى كه با فلاخن اندازند].

منجك ـ (چو دختر) قرنفل [ر.م] و مصغّر منج (بر وزن تند)[ر.م] و (چو عنبر) گهواره و برجستن و هم نام شعبده اى است كه شعبده بازان آهن پاره و سنگ ريزه در كاسه پرآب ريخته و به زور شعبده از كاسه بجهانند.

منجل ـ (چو دلبر) كشكنجير[ر.م].

منجلاب ـ (چو هم زبان) پارگين.

منجلى ـ (چو مختفى) امر واضح و منكشف و شبى كه به آخر رسيده باشد.(عر)

منجم ـ (چو دلبر) آهنى است عريض در ترازو كه زبانه اش در آن نصب است و (چو عنبر) معدن و طريق واضح و استخوان بيرون برخاسته از درون شتالنگ[ر.م ]پاى كه هر دو را «منجمان» گويند و (چو معلّم) صاحب علم نجوم و كسى كه در نجوم و كواكب نظر كرده و به حسب قدر سير و وقت سير و ارتباطات آنها به يكديگر، حكم به آثار و وقايع معيّنه كه نتيجه آنها است مى نمايد و به پارسى «آسمان رند» و «اخترشناس» [گويند].(عر)

منجمان ـ (چو هم زبان) رجوع به «منجم» شود.(عر)

منجمد ـ (چو مختلف) سختيده و يخ بسته شده كه به پارسى «فسرده» و «افسرده» [گويند].(عر)

منجنيق ـ (چو زنجَبيل) معرّب منجنيك[ر.م].

مَنجَنيك ـ (ق) فلاخن مانند بزرگى است كه بر سر چوبى تعبيه كرده و در قلعه ها ساخته و سنگ و خاك و خاكستر و آتش در آن كرده و از خارج قلعه ديوارش را بدان ويران كنند و از داخل آن به طرف دشمنش انداخته و او را از آمدن پيش قلعه منع نمايند و آن را «قرا» و «بلكس» و «بلكن» و «يلكس» و «يلكن» و «كلكم» و «كشكنجير» هم گويند و معرّب آن، منجنيق و اصل در آن به نوشته

صفحه 222 - جلد چهارم

ناصرى[ر.ض]، «من چه نيكم» بوده، پس تخفيف داده اند و موافق نوشته بعضى، در اين زمان به چهارپايه اى اطلاق كنند كه از چوب سازند و بسيار مرتفع باشد و بالاى آن رفته و شكست عمارت و غير آن را اصلاح نمايند.

منجو ـ (چو بدبو) مرجمك[ر.م].

منجوسه; منجوشه ـ (چو منصوره) ناردين[ر.م].

منجوق ـ (چو منصور) چتر و بيدق و عَلَم و ماهچه آن [هلال كوچكى كه از طلا يا نقره ساخته و بالاى عَلَم نصب كنند] و هم موافق آنچه در «سد چين» اشاره نموديم، نام طايفه اى بوده قديم كه از خوف هجوم ايشان و مغول، آن سد را بسته اند و گويا محرّف مأجوج باشد.

منجى ـ (چو صحرا) زمين بلند و مكان نجات و (چو پشتى) كشف و ظاهر كننده و نجات دهنده و كسى كه چيزى را بر جاى بلندى بگذارد.(عر)

منجيق ـ (چو زنجير) رجوع به «مهره» شود.(كى)

منجيك ـ (چو زنجير) نام شاعرى است[ابوالحسن على بن محمّد منجيك ترمذى، قصيده سراى بزرگ نيمه دوّم قرن 4 و اوايل قرن 5 هجرى در دربار امراى چغانى در ماوراءالنهر].

مَنجيل ـ (ق) در جايى ديدم كه نام موضعى است در گيلان.

مِنچَخ ـ بر وزن و معنى ملچخ[سنگى كه با فلاخن اندازند].

منحرف ـ (ر.ف)[كج شده و برگشته].(عر)

منحلّ ـ گشاده شده و متفرّق و پراگنده.(عر)

منحنى ـ (ر.ف) و در اصطلاح هندسى، خطى است كه غير خط مستقيم و خط منكسر است، مثل محيط دايره و قطعه آن و مانند آنها.(عر)

منحور ـ نحر شده [گلو بريده].(عر)

منحوس ـ (ر.ف)[شوم و بداختر].(عر)

منخر ـ (چو عنبر و مجلس و بلبل و كشمش) بينى و يا سوراخ آن و در تثنيه آن، دو حالت رفع «منخران» و نصب و جر «منخرين» گويند.(عر)

منخران; منخرَين--->منخر.(عر)

منخسف ـ (چو مختلف) ناقص و لاغر و غريق و تاريك و مظلم و زمين غرق شده و هر چيز در زمين فرو رفته و سقف منهدم و فرو ريخته و ماهِ گرفته شده و چشم نابينا و چشمى كه حدقه اش فرو رفته باشد.(عر)

مُنخَفِضه ـ (ر.ف)[افتاده و فرونشسته] و در اصطلاح نجومى، شش برج جنوبى است كه عبارت از ميزان [ر.م ]و عقرب[ر.م] و قوس[ر.م] و جدى[ر.م] و دلو[ر.م] و حوت [ر.م ]است.(عر)

مُنخَلِع ـ (ق) عضوى كه از محل اصلى خود بيرون رود و كسى كه از مكان خود و يا شأن و شوكت خود خلع و دست خالى باشد.(عر)

منخول ـ (چو منصور) هر چيز ممتاز و برگزيده و تصفيه شده و آرد غربال زده و سبوس برآورده.(عر)

مند ـ (چو قند) قسم سياه و سنگين از عنبر و در حال تركيب، افاده معنى صاحب و خداوند نمايد، همچو: دردمند و ارجمند و مانند آنها و هم نام موضعى است در صنعا.

منداور ـ (چو بدحالت) ولايتى است غير معلوم [ظاهراً با مناور [ر.م] تصحيف شده است (حاشيه دكتر معين بر برهان قاطع)].

مَندبور; مَندپور ـ غمگين و بافلاكت و بخيل و بدبخت و پريشان و بى دولت و خسيس و بى بهره از نعمت.

مندراس ـ (ل) بندرى است عظيم و شهرى است جسيم از بلاد سرانديب [سرى لانكا] از اقليم دوّيم يا اوّل كه اكثر مردمانش هندو و ديگر مسلمان است.

مُندَرِس ـ (ر.ف)[از ميان رفته و محو شده].(عر)

مندش ـ (چو مجلس) مخفّف منديش[ر.م].

مندعلى--->مندلى.

مُندَعوره ـ به رومى، بيخ مردم گياه[ر.م] است.

مندك ـ (چو عنبر) مجروح و زخم دار و پاره پاره و كسادى كالا و اسباب و مال التجاره.

مندل ـ (چو دلبر) به عربى، منديل[دستمال] و (چو عنبر) عود، خصوصاً عود خام و دايره، خصوصاً آنكه عزايم خوانان [دعانويسان] بر دور خود كشيده و در ميان آن نشسته و دعا و عزايم خوانند و هم شهرى است در هند كه عود بسيار دارد و عود مندلى مشهور است. و بعضى

صفحه 223 - جلد چهارم

گفته كه عود در زمين مندل نمى رويد بلكه منبت آن جزيره اى است وراى خط استوا و آب، آن را به مندل مى آورد. پس اگر آن را تر قلع كرده باشند[كنده باشند ]«قامرونى» و اگر خشك قلع كرده باشند «مندلى» نامند و آن مُصمَت[توپر] و غير مجوّف باشد و بهتر از آن نباشد. بارى، لفظ مندل به زبان هندى، نوعى از دهل است كه «پكاوج» نيز گويند و رجوع به «مندلى» هم نمايند.

مندله ـ (چو زَلزَله) مندل [ر.م] و (چو تبصره) نوعى از قماش است كه از آن خيمه و سايبان سازند.

مندلى ـ (چو مثنوى) رجوع به «مندل» شود و در تاريخ بحيره[ر.ض] گويد: دو شهرند قريب به شوشتر كه مندلى و باورانى گويند. مند به معنى دم زدن است. وقتى حضرت على(عليه السلام)آنجا دم زدند، مندعلى نام آن موضع شد، پس رفته رفته مندلى شد.¹

مندمل ـ (چو مختلف) زخم و دمل چرك برآمده و بهبودى يافته.(عر)

مندو ـ (چو بدبو) قلعه اى است بر كوه بلندى از مالوه كه سال ها دارالمك [مركز و پايتخت] آن ديار بوده و به نوشته ناصرى[ر.ض]، آن را شادى آباد مى خواندند و در برهان[ر.ض ]گويد: نام شهرى است در هندوستان.

مندوب ـ (چو منصور) به نوشته مراصد[ر.ض]، نام موضعى است كه در آن روز مخصوصى است عرب را و در لغت، هر امرى كه به طرف آن دعوت شده و به كار كردن آن ترغيب نمايند. و اين است كه هر عمل مستحب دينى را «مندوب» گويند و ميّتى را هم گويند كه از براى او گريسته و ندبه و نوحه كرده و اوصاف حسنه او را بشمارند.(عر)

مندور ـ (چو منصور) مخفّف مندبور[غمگين و پريشان و بدبخت].

مندوله ـ (ر) قماشى است معروف و معلوم نيست كه كدام لغت است و شايد محرّف مندله باشد.

مَندوور ـ بر وزن و معنى مندبور[غمگين و پريشان و بدبخت].

منده ـ (چو هرزه) نان و مندك [ر.م] و كوزه بى دسته و گردن شكسته.

مندهير ـ (چو اردشير) به نوشته ناصرى[ر.ض]، نام شهرى بوده از بلاد هندوستان و گجرات كه به دست سلطان محمود غزنوى[قرن 4 و 5هـ] مفتوح گرديده و آبگيرى بزرگ و فراخ دارد كه رودهاى آب در آن جمع مى گرديد و هزار بتخانه خرد بر گرد آن حوض ساخته بودند و بتخانه بزرگ در پيش آن متعدد و از آن جمله بتى بزرگ و بلند و از همه بت ها با جمال تر، چنان كه فرخى گفته:

«چه مندهير كه در مندهير حوضى بود *** چنان كه خيره شدى اندر او دو چشم فكر

چگونه حوضى؟ حوضى كه هر چه بنديشم *** همى نتانم گفتن صفاتش اندر خور

ز دستبرد حكيمان بر او پديد نشان *** ز مال هاى فراوان بر او رسيده اثر

فراخ پهنا حوضى به صد هزار عمل *** هزار بتكده خرد گرد حوض اندر

بزرگ بتكده ها پيش و در ميانه بتى *** به حسن ماه و ليكن به قامت عرعر

بكند بتكده و كافران گرفت و بكشت *** چنان كه بتكده دارنى و تانيسر».²

منديش ـ (چو زنجير) فرش و بساط و مخفّف مينديش و قلعه اى است در خراسان و دهى است بر كوه ساوه و در وجه تسميه آن از ابوريحان نقل است كه چون كيخسرو [سوّمين پادشاه كيانى] از محاربه افراسياب [پادشاه توران ]بازگشت، در حوالى كوه ساوه يك روز منزل كرد و لشگريان آراميدند و خود به تنهايى براى تفرّج پياده بر فراز كوه آمد، تا به چشمه آبى رسيده و در آنجا ساكن شده و آبى بر سر و روى خود ريخته و مَلَكى بر او وارد شده و او خوفناك گرديده و بى خود افتاد. در اين حال بيژن ابن گودرز كه از قفاى شاه مى آمد، در رسيد و چون شاه را بدان حال ديد، آبى بر رويش زده و بر سنگى تكيه اش داده و مخاطبش نمود كه: «اى شاه! مينديش». و چون شاه را

1. اميرمؤمنان(عليه السلام) از حجاز جز به عراق و تا حدود شامات بيشتر نرفته است.
2. ديوان فرخى سيستانى، قصيده ذكر سفر سومنات.

صفحه 224 - جلد چهارم

هشيارى حاصل شد، امر فرمود كه بر سر آن چشمه عمارتى كرده و دهى ساخته و نام آن را منديش كردند كه مخفّف مينديش است و پس از آن رسم شد در چنان روزى غسل كردن و عيدى شد معيّن و در همان روز اهل آمل تبرستان به درياى خزر رفته، شادى و آب بازى و عيش و عشرت مى كنند.

منديل ـ (چو زنجير و دلگير) دستمال معروف.(عر)

منذر ـ (چو منكِر) ترساننده و بالخصوص از القاب حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) است كه مردم را از عذاب الهى و عقاب مخالفت حضرت بارى مى ترسانيد و هم نام پسر سودان ابن نعمان ابن نعمان از ملوك حيره [در يمن] كه در 6123 هبوطى ـ مطابق 538 ميلادى ـ در حيره جلوس كرده و مادرش به سبب لطافت وجه و صفاى جبين ماءالسّماء نام داشت. اين است كه خودش را هم به جهت انتساب مادر، منذر ماءالسّماء يا منذر ابن ماءالسّماء گويند و مدت حكمرانى وى دو سال بوده و به نوشته بعضى، او را ذوالقرنين هم مى گفته اند.

منذر ابن ماءالسّماء; منذرِ ماءالسّماء--->منذر.

منزل ـ (چو دختر) نازل كرده شده و (چو مجلس) محل نزول است.(عر)

منزلِ بى منزل ـ آن است كه به عربى در اصطلاح فلاسفه «لا خلأ ولا ملأ» تعبير نمايند كه فوق عرش و عالم جسمانيّات است.

منزلِ جان ـ بدن انسان و عالم بالا.

منزلِ حزن; منزلِ خاكى; منزلِ خالى ـ دنيا و روزگار.

منزل شناسان پى گم كرده; منزل شناسان گم كرده پى ـ شناسندگان منزلى كه اثر قدم در آنجا ديده نمى شود كه اوليا و عرفا و مجرّدان هستند:

«سلاطين عزلت گدايان حى *** منازل شناسان گم كرده پى».¹

منزلِ نَبَهره فريب ـ دنيا و روزگار.

منزوى ـ (چو مختفى) زاويه نشين.(عر)

منزّه ـ (چو مسلّط) مقدّس و مبرّا و دور شده.(عر)

منزى ـ (چو سعدى) نام ديگر مانچوريا[ر.م].

منسرح ـ (چو مختلف) سهل و آسان و اسب تيزرو و سهل السّير و در اصطلاح عروضى، نام يكى از بحرهاى شعر است كه به نوشته بعضى از ارباب فن، در اصل از چهار بار «مُستَفعِلُن مَفعولاتُ» مركّب بوده ليكن چون به حسب متعارف، مَطوى استعمال كرده و فاء را از ركن اوّل افكنده و او را از دويّم انداخته و آخرش را موقوف دارند، ازاين رو، به شكل چهار بار «مستفعلن فاعلاتن» افتد:

«يارِ مرا تا دميد سنبل تر بر عذار *** روز و شبم زين قبيل شيفته و بى قرار»

[وزن اين بيت چهار بار «مفتعلن فاعلن» است] و ازآن رو كه تلفّظ اين بحر به جهت تقدّم اسباب بر وتد [به تنبيه پايان ذيل مدخل هاى «بحر» رجوع شود] اسهل و آسان تر است، بدين اسم اختصاص يافته كه به معنى سهل و آسان است و در بعضى نسخ، منسرخ (با خاى ثخذ) نوشته اند و آن خالى از مناسبت است بلكه در كتب لغت موجوده در نزد حقير اين چنين لغتى به دست نيامد.

منسك ـ (چو عنبر) رجوع به «مناسك» شود.(عر)

منسم ـ (چو دختر و مجلس) گياهى است كه در عطريات به كار برند.

منسنو ـ (چو لَبلَبو و يا به كسر سين و يا به ضمّ آن) نواخته[خداوند] و اوليا و برگزيدگان بارى تعالى.

منسوب ـ (ر.ف) و در مؤنث آن «منسوبه» گويند و در برهان[ر.ض ]گويد: منسوبه بر وزن و معنى منصوبه است كه عبارت باشد از شطرنج و بازى هفتم نرد و درست و خوب نشستن نقش و مهمّات، و اين ترجمه خطا و اينها معانى منصوبه (با صاد سعفص) هستند و منسوبه (با سين سعفص) بدين معانى نيامده.(عر)

منسوبه ـ (چو منصوره) رجوع به «منسوب» شود.(عر)

مَنسىّ ـ فراموش شده.(عر)

منش ـ (چو قمر) مخفّف من اَش، يعنى من او را، چنانچه گويى: منش گفتم، يعنى من او را گفتم و (چو خَجِل) هستى و بزرگى و نيكويى و نيك ذاتى و كرم و همّت و خوى و طبيعت.

1. بوستان سعدى، باب سوّم، در عشق و مستى و شور.

صفحه 225 - جلد چهارم

مَنِش زدن ـ مريض شدن و تيره و رنجيده خاطر بودن و نمودن.

مَنِش زده ـ بيمار و رنجيده خاطر.

مَنِشْ گَردا ـ قىّ و برهم زدگى معده.

مَنِش گشتن ـ منش زدن[ر.م].

مَنِش گشته ـ بيمار و رنجيده خاطر.

منشار ـ (چو دلزار) شنه دهقانى[وسيله اى براى باد دادن غلّه كوفته و جدا كردن آن از كاه] و ارّه نجّارى، خصوصاً ارّه بزرگ معروف و هم به نوشته مراصد[ر.ض]، قلعه اى است در قرب فرات و يا نام كوهى است.(عر)

مُنشَقّ ـ (ر.ف) [شكافته شده و دريده].(عر)

منشم ـ بر وزن و معنى منسم[گياهى است كه در عطريات به كار برند].

منشن ـ (به فتح اوّل و كسر ثانى و ثالث) مخفّف منشين و هم به معنى منش است.

منشن زدن ـ منش زدن[ر.م] است.

منشن زَده ـ بيمار و رنجيده خاطر و خسته.

منشن گَردا ـ قىّ و برهم زدگى معده.

منشن گشتن ـ منش زدن [ر.م].

منشن گشته ـ بيمار و خسته و رنجيده خاطر.

منشور ـ (چو منصور) منثور[ر.م] و زنده شده و زنده كرده شده و منتشر و پراگنده، خصوصاً مردى كه امور و قضاياى او منتشر باشد و حكم و فرمان سلاطين را هم گويند، خصوصاً آنچه به مهر اشرف نرسيده باشد و در اصطلاح بعضى از ارباب هندسه، جسمى است كه احاطه مى كند آن را دو ثلث و سه سطح متوازى الاضلاع.(عر)

منشورنويسانِ باغ ـ بلبل و قُمرى و مانند آنها:

[«محضر منشورنويسان باغ *** فتوى بلبل شده بر خون زاغ»].¹

منشى ـ (به فتح اوّل و كسر ثانى و ثالث) هر امر فطرى و طبيعى و ذاتى و (چو پشتى) به عربى، انشا كننده و آن خلقت و تربيت و ايجاد و احداث است و به پارسى «دبير» و «بناغ» [گويند].

مُنشىِ فلك ـ ستاره عطارد.

مَنشيا ـ خادم آتشگده.(ند)

مَنشين ـ فطرى و طبيعى و نهى از نشستن است.

منصب ـ (به ضمّ اوّل و سكون ثانى و فتح ثالث با تشديد آخر) ريخته شده و (بر وزن مجلس) اصل و مرجع و حسن و جمال و بلندى و رفعت و در اصطلاح ارباب سياست و دولتيان، مأموريّت و مقام والى را گويند و جمع آن، مناصب است و «مناصب بلاد» در نزد اهل لبنان، حكّام و اعيان مملكت را گويند و (بر وزن دلبر) سه پايه آهنى معروف كه به جهت طبخ طعام در زير ديگ نصب نمايند و جمع آن هم مناصب است.(عر)

منصرف ـ (چو منتخب) محل انصراف و باز برگشتن و هم نام موضعى است مابين بدر و مكّه و (چو مختلف) كسى كه باز برگشته و از چيزى صرف نظر نمايد.(عر)

منصف ـ (چو منكر) مردم باانصاف و عادل و (چو دلبر) خادم و (چو مجلس) نصف طريق و (چو عنبر) خادم و نصف طريق و (چو معلّم) كسى كه بر سر عمامه گذارد و شخصى كه چيزى را تنصيف كرده و دونيمه نمايد و (چو مسلّط) شرابى كه نصف آن رفته و نصفش مانده باشد و هر چيز دونيمه شده را هم گويند.(عر)

منصوب ـ نصب كرده شده و در مؤنث آن، «منصوبه» گويند.(عر)

منصوبه ـ (ر) رجوع به «منصوب» و «منسوب» نمايند.(عر)

منصور ـ (ر) يارى كرده شده كه به پارسى «پيروز» و «فيروز» [گويند] و هم نام پدر حسين حلاّج مشهور است كه در «حلاّج» اشاره نموديم و هم نام دويّمينِ خلفاى عباسى است كه به ابوجعفر، مكنّى و به مناسبتى كه در «دوانيقى» مذكور افتاد، به دوانيقى ملقب و در 137 هجرى بعد از وفات برادرش، سفّاح، در انبار [در عراق] جلوس كرده و در 159 هجرى در موضعى از نواحى مكّه وفات يافته و پس از آنكه اختلالات داخلى آل على و دعواى سلطنت عمّ خود را اسكات نمود، ابومسلم خراسانى را كه در تشكيل دولت عباسيه اوّلين سبب بوده، به نيرنگى

1. مخزن الاسرار نظامى، خلوت اوّل در پرورش دل.

صفحه 226 - جلد چهارم

حاضر كرده و به فاصله چند روزى اعدامش نمود و پايتخت خود را نخست به هاشميّه نقل داده و عاقبت به بغداد كه بنا كرده خود او است، منتقل گرديد و با يونانيان اعلان جنگ داده و در ايران و الجزيره [ر.م] و آسياى صغرى حايز فتوحات بسيارى گرديده و اگر چه بهواسطه همّت مجدّانه كه در تشييد اساس دولت عباسيه و ترويج كتابت و علوم عامه به كار برده و اوّلين سبب ترقيات دولت اسلاميّه گرديده، ليكن به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، ستم هاى او درباره ابوحنيفه و ابومسلم خراسانى خون ريزى هاى او بسيار و خارج از حد انصاف است زيراكه در تمامى دوره خلافت خود كه 23 سال بوده، علاوه بر تلفيات محاربات رسميّه، 600هزار نفر مسلمان را محض به نام اسكات اهالى و ترساندن ايشان دست بسته اعدام نمود.(عر)

منصوره ـ (ر.ف) و هم شهرى است در يمن و يكى ديگر در قرب قيروان[در تونس] از افريقيه و سيّمى نام قديمى شهر خوارزم قديم كه در سمت شرقى جيحون [رودى در آسياى مركزى] بوده، پس آبش فرو گرفته و به جانب غربى جيحون در محاذى همان خوارزم قديم نقل نمودند و چهارمى شهرى است بزرگ و كثيرالخيرات در ارض سند كه مقرّ اداره آن سامان و به نوشته بعضى، در اصل وهنافاد نام داشته، پس به نام منصور ابن جمهور كه در آن بلاد عامل بنى اميّه بوده، به منصوره مسمّى گرديد و پنجمى شهرى است از بلاد مصر سفلى به مسافت 59 كيلومتر از جنوب غربى قاهره و در ساحل شرقى رود نيل و نواحى آن بسيار و مردمانش عرب و شافعى مذهب و قديماً مسخّر فرانسوى ها گرديده، پس به فاصله دو سه سال در 1798 ميلادى ـ مطابق 1213 هجرى ـ بازهم اعراب استرداد نموده و عسكر خصم را كه در توى شهر بودند، از تيغ قصاص بگذرانيدند.(عر)

منصوريّه ـ علاوه بر آنچه در «صبره» اشاره نموديم [شهرى در نزديكى قيروان تونس]، عنوان ديگر فرقه صوفيّه هم هست، چنانچه در «صوفيّه» مذكور داشتيم و احمد رفعت[ر.ض ]گويد: منصوريّه از جمله غلات شيعه و معتقد مى باشند بر اينكه طريق رسالت و باب سياست هيچ وقت مسدود نمى باشد و جنّت نام كسى است كه مأمور به محبّت او هستيم و جهنّم عبارت از شخصى است كه مكلّف به عداوتش مى باشيم. و رئيس ايشان ابومنصور عجلى است كه حضرت باقر(عليه السلام) بعد از استفسار از صحّت ادعاى او كه در اين باب دارد، از حضورش طرد فرمودند. او تا وفات آن حضرت سكوت ورزيده و پس از آن بازهم به هرزه درايى آغازيده و امامت را مخصوص خود نموده و اعلان رسمى داد و گويد كه من به آسمان رفتم و خدا را ديدم و دست بر سرم كشيده و فرموده كه پسرجان! به زمين رفته و مشغول دعوت باش. و هم گويد: لفظ كسف در آيه مباركه (وَ إِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحاب مَركُوم)(طور، 44) به من نازل شده. پس در عاقبت حَجّاج، والى عراق، اين هذيانات را شنيده و اعدامش نمود.

منضج ـ (چو دلبر) معدنى است در حجاز و (چو منكِر) رجوع به «مسهل» شود.(عر)

منطبق ـ (چو مختلف) برابر و محيط و هم به نوشته مراصد [ر.ض]، بتى بوده از مس در زمان جاهليّت كه آن را به طورى به تكلّم مى آوردند كه صدايى مثل صداى آن نشنيده بودند و بعد از ارتفاع لواى اسلام كه آن را شكستند، در جوف آن شمشيرى بود، پس آن را به محضر حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله)آورده و از طرف قرين الشرف به «مِخدَم» موسوم نمودند.(عر)

منطق ـ (چو دلبر) كمربند و (چو دختر يا منكِر) در اصطلاح حسابى، عددى است كه داراى جذر و يا يكى از كسور نه گانه باشد، در مقابل اصمّ كه داراى هيچ كدام نيست و (چو مجلس) كشف و بيان و تكلّم كردن و سخن راندن و هم علمى است معروف كه «علم ميزان» و «علم استدلال» هم گويند و آن عبارت از قواعدى است كه بهواسطه آنها كيفيّت استدلال معلوم بوده و صحيح و سقيم فكر در استكشاف تصوّرات و تصديقات از همديگر امتياز يابند و نسبت آن به فكر همچون نسبت عروض [علم شناختن اوزان شعرى] است با شعر الاّ آنكه بسيار كسان باشند كه به اقتضاى فطرت سليمه از تعليم عروض

صفحه 227 - جلد چهارم

مستغنى باشند ليكن استغنا در تعليم منطق بر سبيل ندرت باشد مگر كسانى كه مؤيّد به نفوس قدسى باشند. و قوانين و مسائل اين فن شريف در ميان پيشينيان حكما، مطرح مذاكره و مباحثه بوده ليكن تا زمان ارسطو مدوّن نبوده و آن حكيم دانشمند، اوّل كسى است كه مسائل و قوانين آن را مرتّب بر ابواب و فصول نموده و فاتحه و مقدّمه علوم حكميّه اش گردانيد و ازاين رو ملقّب به معلّم اوّل گرديد و كتاب او كه در اين فن تأليف داده و به فصّ موسومش نموده، مشتمل بر هشت باب است:

1. اجناس عاليه.

2. قضاياى تصديقيه.

3. قياس مطلق و كيفيّت انتاج آن.

4. قياس برهانى كه منتج يقين است.

5. جدل.

6. سفسطه.

7. خطابه.

8. كتاب شعر.

و پورفيريوس يونانى[232ـ 304م] مبحث كليّات خمس جنس و فصل و نوع و خاصّه و عرض عام را كتابى نموده و به ايساغوجى موسومش داشته و مدخل و مقدّمه مباحث منطقيّه اش گردانيد و در دوره ميمونه اسلاميّه هم كتب منطق پيشينيان ترجمه به عربى شده و ابن سينا و فارابى و جمعى ديگر از فلاسفه اسلاميّه در تنقيح مباحث آن كوشيده و كتاب هاى بسيارى تأليف دادند.(عر)

منطقه ـ (چو دل زده) كمربند و در اصطلاح هيئت، دايره بزرگى است كه از حركت محورى كره بر سطح آن حادث شده و بُعد آن از دو قطب به يك اندازه باشد و بالخصوص دايره همچنانى فلك هشتم است كه با دايره معدل النهار در دو منطقه اعتدال متقاطع و دوازده برج [ر.م] مشهور فلكى بر آن واقع و به منزله كمربند آنها است و ازاين رو به «منطقة البروج» معروف است.

منطقه بارده جنوبى; منطقه بارده شمالى--->مدار.

منطقة البروج --->منطقه.

منطقة الجوزا ـ نام سه ستاره است.

منطقه حارّه--->مدار.

منطقة العوّا ـ نام ستاره اى است.

منطقه معتدله جنوبى; منطقه معتدله شمالى--->مدار.

مَنطِقى ـ نام شاعرى است[ابومحمّد منصور بن على منطقى رازى كه وفاتش ظاهراً بين سال هاى 367 تا 380 هجرى بوده] و عالم به علم منطق و كسى كه كلمات او حسابى و از روى قوانين صحيحه باشد.

منظر ـ (چو عنبر) رجوع به «مناظر» شود.(عر)

منظرِ چشم ـ مردمك ديده.

منظرِ نيم خانه; منظر نيم خايه ـ گنبد و قبّه و آسمان.

منظره ـ (چو زَلزَله) منظر[ر.م]، اِفراداً و تركيباً.(عر)

منظور ـ (ر) ديده شده و هرآنچه قابل اعتنا باشد.(عر)

منظور نظر ـ چشميده[پسنديده و مورد نظر و عنايت قرار گرفته].

منظوريّه ـ از فرق مسيحيان است; رجوع به «مسيح» شود.

منغر; منغرك ـ (چو گندم و مردمك) نوعى از پول خرد كوچك كه اهالى ما تحريف داده و «مانقِر» گويند و (به ضمّ اوّل و ثالث) قدح بزرگ شراب خورى.

منفذ ـ (چو عنبر يا مجلس) محل نفوذ و روزنه و (چو دختر) هر امر انفاذ و اجرا شده و (چو منكِر) انفاذ كننده و (چو معلّم) تنفيذ و اجرا كننده و در اصطلاح طبى، دوايى است كه اگر به دوايى ديگر مخلوطش نمايند، آن دويّمى ديگر را زودتر به محل خود كه منظور نظر طبيب است برساند، چنان كه زعفران در ادويه معموله در علاج قلبى.(عر)

منفّر ـ (چو معلّم) ترساننده و رماننده.(عر)

منفرجه ـ (ر) علاوه بر معنى لغوى معروف آن [مؤنّث منفرج به معنى گشاده و داراى فرجه]، در معنى اصطلاحى اش، رجوع به «خط عمود» نمايند.(عر)

منفس ـ (ل) نام شهرى بوده در مصر در سمت شرقى رود نيل كه مصرايم، مؤسّس سلسله اوّل فراعنه، تأسيس نموده و پايتختش گردانيد و (بر وزن معلّم) به عربى، شخصى را گويند كه همّ و غمّ را زايل گرداند.

منفسخ ـ (چو مختلف) فسخ شده.(عر)

صفحه 228 - جلد چهارم

مَنفَلوط ـ شهرى است عظيم و خوش آبوهوا در قرب رود نيل از اعاظم بلاد صعيد[ر.م].

منفوخ ـ (چو منصور) دميده شده.(عر)

منفور ـ (ق) رانده و دور كرده و نفرت شده.(عر)

منفى ـ (چو سعدى) نفى كرده و طرد و تبعيد شده و در معنى اصطلاح دستورى آن، رجوع به دستور هفتم از نگارش دويّم از آيين سيّم مقدّمه نمايند.(عر)

منقار ـ (چو دلزار) اسكنه[ر.م] و كلنگ آهنين معروف و هم به معنى مشهور كه عضو دانه برچيدن طيور بوده و به پارسى «نك» و «نول» و «تِنگ» و «چِنگ» و «شند» و «كلفت» و «كلته» و «برپوز» و «برپوژ» و «برپوس» و «كلپ»[گويند].(عر)

منقارالدجاجه ـ نام ستاره اى است.

منقارالغُراب ـ نام كوكبى و استخوانى است در دوش.

منقارِ قار; منقارِ قير ـ زبانه قلم.

منقارِ گِل ـ زبان.

منقاش ـ (چو دلزار) آلت نقشه كشى.(عر)

منقب; منقبت--->مناقب.

منقر ـ (چو دلبر) مخفّف منقار و (چو منكِر) شير ترش خوردنى و (چو بلبل) حوض و چاه كوچك تنگ دهان و چاهى كه آب بسيار داشته باشد و هم چوبكى كه براى شرابش مى تراشند.(عر)

منقرض ـ (چو مختلف) بريده شده و قومى كه هلاك شده و يك تن از ايشان نمانده باشد.(عر)

منقرور ـ (ل) به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، بندرى است معمور در اقصاى هندوستان.

منقرى ـ (ل) نام ديگر قبيله داديان [از گرجى ها].

منقطع ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى دينى آن، رجوع به «مسند» نمايند.(عر)

منقل ـ (چو دلبر) آلت نقل و (چو عنبر) راه ميان كوه و كفش و موزه [نوعى چكمه] كهنه و در زبان اهالى ما آتشدان را گويند كه به پارسى «كلك» [نامند].(عر)

منقلب ـ (چو مختلف) برگشته و بر رو افتاده و پريشان حال و پژمرده و (چو منتخب) علاوه بر معانى مذكوره، زمان انقلاب و مكان انقلاب را گويند و در اصطلاح نجومى، موافق آنچه در «برج» مذكور داشتيم، بروج حَمَل[ر.م] و سرطان[ر.م] و ميزان [ر.م] و جدى[ر.م] را كه اوّل فصول چهارگانه هستند «منقلب» گويند.(عر)

منقله ـ (چو زَلزَله) يك منزل مسافر و (چو سنبله) به نوشته برهان[ر.ض]، زغالدان است و در لغت عربى به نظر نرسيده و فارسى بودن آن هم غلط است كه حرف قاف مختص عرب است و (چو دل زده) آلت نقل و چوبى است مستطيل كه در هر طرف آن هفت خانه كنده و در هر خانه اش هفت سنگ ريزه مى گذارند كه از آلات قمار و به «اربعة عشر» معروف و از منهيّات دينيّه است و (به ضمّ اوّل و فتح ثانى و رابع و كسر و تشديد ثالث) جراحتى است كه استخوان را بشكند تا آنكه خرده هاى آن بيرون آيد و يا آن است كه به جهت آن استخوان از محل اصلى طبيعى خود منتقل به محلى ديگر باشد و ديه مقدّره دينيّه آن پانزده شتر باشد.(عر)

منقوط ـ (چو منصور) حرف و خط نقطه دار و در اصطلاح بعضى از ادبا، شعرى است كه تمامى حروف آن نقطه دار بوده و اصلاً حرف بى نقطه در آن نباشد:

«ز نغزى، زيبِ جيشى زينِ تختى *** نزيبد جز بتخت زينتت تخت».

منكب ـ (چو مجلس) ناحيه و طرف و رئيس قوم و موضع بلند و مابين دوش و بازو كه محل اجتماع سر استخوان آنها است.(عر)

منكب الجوزا; منكب ذى العنان; منكب الفرس ـ هر يكى نام ستاره اى است.

منكدر ـ (چو مختلف) تيره و تار و ناصاف و افسرده دل و هم نام راهى است مابين شام و يمامه [در شبه جزيره عربستان ]و يا يمامه و كوفه.(عر)

منكر ـ (چو پرسش) انكار كننده و (چو دختر) انكار كرده شده و هر امر قبيح و زشت و مذموم و رجوع به «نكير» هم نمايند.(عر)

منكسر ـ (چو مختلف) شكسته و پژمرده و رجوع به تركيبات «خط» هم شود.(عر)

صفحه 229 - جلد چهارم

منكوب ـ (چو منصور) خوار و ذليل و مصيبت زده و كسى كه پايش بر سنگ خورده باشد.(عر)

منكوخان ـ يا منكوقاآن; نام يكى از نبيره هاى چنگيزخان كه در 1250ميلادى ـ مطابق 648 هجرى ـ از روى انتخاب متمكّن اريكه سلطنت مغولستان بوده و برادرش، هلاكوخان، را مأمور فتح ايران نموده و برادر ديگرش، قبلاى قاآن، را هم از براى تسخير چين و تاتارستان منصوب داشته و خودش هم عهده دار فتوحات چين جنوبى گرديده و هنوز به اكمال مقاصد خود موفّق نگرديده بود كه در سال يازدهم جلوس خود درگذشت و درباره اسلام و علما به نوشته احمد رفعت[ر.ض]، كمال خلوص و محبت را اظهار مى نمود.

منكور ـ (چو منصور) كوهى است در بلاد دشت قبچاق و گويند در آن چشمه اى است كه اندكى آب دارد امّا هر چند بردارند كم نشود.

منكوقاآن--->منكوخان.

منكوه ـ (به فتح اوّل و كسر ثانى) نهى از نكوهيدن است.

منگ--->منج.

منگك ـ (چو عنبر) قمار و لاف و گزاف و مصغّر منگ[ر.م].

منگل ـ (چو گندم) دزد و راهزن.

منگلوس ـ (چو اَشكَبوس) نام شهرى است كه فيل سفيد و فيل دلاور بزرگ جنگى در آنجا به هم رسد.

منگله ـ (چو زَلزَله) منگلوس[ر.م] و (چو خربزه) علاقه [هر چيزى كه بدان چيزى را آويزند] ابريشمى و غيره و نام سبزى و تره اى است صحرايى.

مَنگوش ـ (ل) گوشواره.

مَنگيا ـ قمار و قمارخانه.

مَنگياباز; مَنگياگر ـ قمارباز.

منگيدن ـ (چو ترسيدن) ركيدن[ر.م].

منلا ـ (چو خرما) كه «مُلاّ» نيز گويند، بزرگ و رئيس و عالم و قاضى و مولى است و ظاهر در درارى لامعات[ر.ض]، كه اين ترجمه از او است، تركى بودن آنها است و هم گويد كه مُلاّبگ، علماى اصيل را اطلاق كنند و در «م ن» از قطرالمحيط[ر.ض] گويد: منلا به لغت تتر[مغول]، قاضى است و در «م ل» از همان كتاب گويد: ملاّ و منلا به لغت تتر، كاهن است و در تحت ترجمه «هم خوند» از فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: ملاّ مخفّف مولانا است. پس گويد: و در كتب تركى، خاصّه مرآت الكاينات ديده شده كه ملاّ را «منلا» نويسند و آن مخفّف مولانا است و اينكه بعضى، از «ملأ» به معنى پُرى گرفته اند نادرست است. ظاهر همان است كه در اوّل گفته كه ملاّ يا منلا محرّف و مخفّف مولى است كه از كثرت استعمال بدين شكل افتاده و از علماى عظام تعبير كردن به «مولى» هم مرسوم و اين لفظ از القاب شايعه ايشان بوده است، مثل مولى محمّدباقر مجلسى و غير آن، چنانچه از مراجعه به كتب ايشان واضح و روشن مى گردد.

منلاب ـ (چو سُرخاب) به نوشته بعضى، منلا[ر.م] است.

مننگ ـ (چو نهنگ) گياهى است كه از آن جاروب سازند.

منو ـ (چو قَشَو) نهى از نويدن[ر.م] و (چو عمو و نكو) مينو[بهشت و آسمان و عالم روحانى] و در جايى ديدم كه به معنى مخنّث هم آمده.

منوچهر ـ نام پسر آرش از مبارزان ايران بوده و هم موافق آنچه در «پيشداد» اشاره نموديم، نام هفتمينِ ملوك پيشداديان هم هست كه پسر ايرج ابن فريدون و يا دخترزاده او بوده و به جهت زيبايى و خوب رويى و يا علوّ تبار وى بدين اسم موسوم بوده كه معنى تركيبى آن، بهشت روى و علوى ذات است كه از «منو» به معنى بهشت يا علوى و «چهر» به معنى ذات و رخساره تركيب يافته و يا آنكه چون سلم و تور، ايرج را كشته و تيغ بر اولادش نهاده و اكثر مخدّرات وى را هلاك ساختند، يكى از زنان او كه گردآفريد يا گردآفرين نام داشت، گريخته و به كوهى كه مانوش و مانوشان گفتندى، پناهيد و چون منوچهر در همين كوه تولّد يافت، او را مانوش چهر نام كردند و به مرور دهور تخفيف يافته و منوچهر شد. بارى، فريدون بس دلشاد شده و به تربيت وى همّت بگماشته و در نزد وى منزلت ايرج را داشت و ازاين رو سلم و تور انديشناك شده و نامه بر پدر نوشته و اظهار ندامت نمودند ليكن مؤثّر نيفتاده و منوچهر به حكم فريدون با قارن رزم زن، پسر كاوه

صفحه 230 - جلد چهارم

سپهسالار، با سيصد هزار سوار مأمور به رزم سلم و تور، گرديد:

«منوچهر با قارن رزم زن *** برون آمد از بيشه نارون

چپ لشگرش را به گرشاسب داد *** اَبَر ميمنه سام يل با قباد» و سلم و تور در همان معركه كشته شده و سر ايشان را هم در سارى به پهلوى سر ايرج به خاك سپرده و سه گنبد ساختند كه معروف به سه گنبدان شده و بعد از آنكه فريدون درگذشت، منوچهر كه نبيره او بود، در 4419 هبوطى به تخت سلطنت نشسته و 120 سال با كمال استقلال مالك تخت و تاج گرديد و او معاصر حضرت سليمان ابن داود(عليهما السلام) بوده و نبوتش را باور نموده و از ارسال تحف و هدايا به درگاه آن حضرت مضايقه نداشته و با شريعت موسى(عليه السلام) مى زيست.

منوّر ـ (چو معلّم) نورانى كننده و (چو مسلّط) هر چيز روشن و نورانى; رجوع به «قارون» هم شود.(عر)

منوشان ـ (چو عموجان) نهى از نوشاندن و هم اسم حاكم فارس بوده كه از طرف كيخسرو[سوّمين پادشاه كيانى ]حكومت مى نموده است.

منوشلخ ـ (ل) رجوع به «متوشلخ» شود.

منوط ـ (چو عمود) وابسته.(عر)

منه ـ (چو خَجِل) نهى از نهادن است و (چو مزه و قمر) چانه و مرتبه پايين دهان.

مَنهِلاك ـ (ل) گدا و مفلس.

منهى ـ (چو سعدى با تشديد آخر) هر عمل بد و شنيع و منكر و جمع آن، مناهى و منهيّات است و (چو پشتى) پيك و قاصد و معلّم و خفيه نويس و جاسوس و خبررسان كه هر وزيرى چند نفر در دربار سلطنتى بگماشته و مخفى دارد كه اگر در غياب او امرى راجع به او واقع شود، زود به او خبر رساند.(عر)

مَنهيّات ـ جمع مَنهىّ و رجوع بدانجا شود.(عر)

منهيان ـ (به ضمّ اوّل) جمع مُنهى [جاسوس].(عر)

مُنهيانِ رُبع مسكون; مُنهيانِ سبعِ طِباق; مُنهيانِ سپهر; مُنهيانِ فلك; مُنهيانِ هفت آسمان; مُنهيانِ هفت طارم ـ سبعه سيّاره[به «سيّارات سبعه» رجوع شود].

منى ـ (چو رضا) كوهى است در يك فرسخى شهر مكّه كه حُجّاج در آنجا قربانى كرده و رمى جمره مى نمايند و به جهت ريختن خون قربانى، بدين اسم موسوم گرديده كه از مَنْىْ، به معنى خون ريختن، اشتقاق يافته و يا به مناسبت تمنّى بهشت است كه حضرت آدم(عليه السلام) و يا حضرت خليل(عليه السلام) در آن مقام كرده و يا به جهت آن است كه حضرت خليل(عليه السلام) در آن مكان جليل متمنّى فديه بود كه از طرف حضرت بارى به عوض پسرش، اسماعيل(عليه السلام)، عنايت باشد.

بارى لفظ منى(بر وزن صفى) به پارسى، كبر و غرور و به عربى، مايعى است لزج و چسبناك و سفيد كدر و حاجب ماوراء و سنگين تر از آب با نتن[بوى بد ]مخصوص شبيه به نتن شكوفه خرما و حرارت، موجب انجماد آن نگردد و در آن حيوانات ذرّه بينى مخصوصى شناورند كه چون با ذرّه بين در آن بنگرند، حيواناتى با سر پهن و مدوّر يا بيضى شكل ديده مى شوند كه بدن آنها مانند دنباله، بدان متّصل است و اگر اين حيوان در منى نباشد، قوّه تكوين ندارد، مثل اينكه در بعضى حيوانات ديده مى شود كه چون به طلب بيايند، در منى آنها نيز حيوانات ديده مى شوند و هنگامى كه طلب نباشند در منى آنها نيز اين حيوانات نيست. و خاصيت اين حيوانات آن است كه تا مدتى فاسد نمى شوند، چنانچه هرگاه پارچه اى را كه در روى آن منى خشكيده باشد، تر نموده و با ذرّه بين بنگرند، آن حيوانات ديده شوند. بارى، منى را به پارسى «آبكار» و «آب آبستنى»[گويند].

منيجه ـ (چو سليقه) نام دختر افراسياب[پادشاه توران ]كه بيژن ابن گيو [پهلوان ايرانى] عاشق وى بوده و منيجه او را به خانه خودش برده، پس افراسياب باخبر گشته و منيجه را از شهر خارج نموده و بيژن را محبوس نموده و در سياه چال انداخت و رستم او را از چاه بيرون آورد و اين حكايت مشهور و ضرب المثل است.

منيژه ـ بر وزن و معنى منيجه.

صفحه 231 - جلد چهارم

منيگ ـ (چو امير) مننگ[گياهى كه از آن جاروب سازند].

منيل ـ (ل) جزيره فرحناكى است در مصر.

منيوش ـ نهى از نيوشيدن [گوش كردن].

آيين بيستونهم

(در[حرف] ميم [كلمن] با واو [هوّز])

مو ـ (چو جَو) آواز گربه و درخت انگور و (چو حقّ و مُدّ) زردك صحرايى [نوعى هويج] و ريشه سنبل جبلى و يا بيخ نباتى است كه ساق آن شبيه به شبت [شويد] و از آن غليظ تر و به قدر دو ذرع و برگ آن مانند برگ آن و بيخ آن متفرّق و باريك و بلند و خوش بو و به رنگ و وزن غاريقون[ر.م] و مايل به زردى و اندك تلخى و حدّت كه در وقت خاييدن [جويدن] زبان را گزيده و گرم كند و آن را به يونانى «ميون» هم گويند و منبت [محل روييدن] آن بيشتر مقدونيا و بهترين آن سفيد روشن پاك آن است و آن را به پارسى «ريشا» و «الان» گويند. بارى، لفظ مو (به ضمّ اوّل و تخفيف ثانى) كوه و رجوع به «موى» هم شود.

مو از كف برآمدن; موباف; مو بربستن; موبند; موپيچ;موپيچه; موتاب; موتاف; موتاو; موچين; موچينه; موشكاف ـ مانند تركيبات لفظ «موى» هستند; رجوع بدانجا نمايند.

مواجب ـ (ر) جمعِ موجب (بر وزن مَوعِد) است كه عبارت از مَصرَع و محل سقوط و نزول و غيبت است و احمد رفعت[ر.ض] گويد: نوعى از وظيفه[مقرّرى] است كه مقدّماً از طرف دولت عثمانيّه در حق عسكر عنايت مى شده و در هر سال از اوّل محرّم شروع كرده و با چهار قسط كه هر سه ماهى يك قسط باشد، مى دادند و به قسط سه ماه اوّلى محرّم و صفر و ربيع الاوّل «مصر» گفته و قسط سه ماه دويّمى را «رجج» خوانده و قسط سه ماه سيّمى را «رشن» نام داده و قسط سه ماه چهارمى را «لذذ» مى گفته اند. بارى، لفظ مواجب در مطلق وظيفه و مقرّرى روزانه و ساليانه و ماهيانه هم استعمال كرده و به پارسى «ورستاد» و «ورشتاد» و «راستاد» و «جداوى» و «بيستگانى»[گويند].(عر)

مواخات ـ (چو خُرامان) برادرى و دوستى كردن دو كس با يكديگر.(عر)

مُوارات ـ (ق) پوشيده و پنهانيدن.(عر)

موارد ـ (چو نوازش) جمعِ مورد.(عر)

مُوازات ـ موازى بودن.(عر)

موازنه ـ (ر) وزن كردن و قياس نمودن دو چيز نسبت به يكديگر.(عر)

موازى ـ (چو مرادى) برابر و نزديك.(عر)

موازين ـ (چو سرازير) جمعِ ميزان.(عر)

مواسات ـ (ر) مال خود را با ديگرى قسمت كردن و ديگرى را در باب مال خود قُدوِه و پيشوا نمودن و به پارسى «تيمناك» [گويند] و موافق نوشته قطر المحيط[ر.ض]، با واو بودن آن از لغات رديّه[بد و خطا ]و در لغات شايعه صحيحه، همزه بدل واو است.(عر)

مَواشى ـ (ر) جمعِ ماشيه و آن، زن كثيرالاولاد و هم گاو و گوسپند و شترى كه از براى نسل و مكتسب نگاه داشته باشند و يا مخصوص شتر و گوسفند است.(عر)

مواضع ـ (چو نوازش) جمعِ موضع.(عر)

مواضعه ـ گرو بستن دو كس با يكديگر و تبانى و موافقت ايشان در امرى و هم فكر و هم زبان شدن.(عر)

مواظب ـ (چو منافق) مواظبت كننده.(عر)

مواظبت ـ تعهّد و مداومت و از چيزى دور نشدن و به پارسى «برزش» و «ورزش» و «برزيدن» و «ورزيدن» [گويند] و در اصطلاح اطبّا، (به كسر ظاء) خصوص تبى است كه در هر روز عارض گردد.(عر)

مواعظ ـ جمع موعظه است.(عر)

موافق ـ (ر) موافقت كننده.(عر)

موافقت ـ (ر) تصادف كردن و برابرى نمودن و هم فكر و هم زبان شدن و مابين دو چيز را التيام دادن.(عر)

مواقع ـ (چو منافق) مواقعه كننده و (چو مساجد) جمعِ موقع.(عر)

مواقف ـ (ر) جمعِ موقف[ر.م].(عر)

مُوالات ـ (ر) متابعت و پى درپى بودن و يارى كردن و دوستى نمودن.(عر)

صفحه 232 - جلد چهارم

موالى ـ (چو مرادى) موالات كننده و (چو امانى) جمعِ مولى.(عر)

مواليد ـ (ر) جمعِ مولود.(عر)

مواليد ثلاثه; مواليد سه گانه ـ عبارت از جمادات و نباتات و حيوانات مى باشد كه تمامى موجودات اين عالم منحصر به آنها بوده و به پارسى، اوّلى را «بربسته» و دويّمى را «بررسته» و سيّمى را «جاندار» و «جنبنده» و «چُم» و «چمانه» و «زوار» و «زواره» گويند و بهواسطه اينكه تكوّن آنها به زعم فلاسفه، از تأثير آباء نه گانه علوى (افلاك تسعه) و تأثّر امّهات چهارگانه سفلى (عناصر اربعه) [خاك، آب، باد، آتش] بوده، بدين اسم اختصاص يافته اند. امّا جمادات عبارت از آب و سنگ و خاك و معادن مى باشد كه داراى حس و حيات نيستند و اگرچه در ظاهر نظر مبرّا از بزرگى و زيادتى بوده و داراى قوّه نما هم نيستند، ليكن بعضى از ارباب دقّت آنها را هم مثل نباتات صاحب قوّه ناميه مى دانند و بر طبق اين مدعا اقامه دليل هم نموده اند، اگرچه اين قوّه در آنها ضعيف تر بوده و مثل نماى نباتات محسوس و سريع نمى باشد. و امّا نباتات علاوه بر قوّه ناميه، داراى حيات هم مى باشند و اين است كه به جهت حِرمان[بى نصيبى] از هوا و خاك و حرارت و ساير لوازم حيات، فانى و هلاك مى باشند و آنها هم مثل حيوانات، نر و ماده و صاحب مقام تكثّر و تناسل و توليد مثل بوده(وَ مِنْ كُلِّ شَىْء خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ)(ذاريات، 49) و عصاره نباتى كه از راه ريشه آنها از رطوبت خاك در جسم آنها قرار مى يابد، به منزله خون بدن انسانى است كه در تمامى ذرّات آنها دوران مى نمايد. و امّا حيوانات علاوه بر قوّه نباتى داراى حركت ارادى نيز بوده و مبدأ و منشأ آن را «روح حيوانى» گويند و ازاين رو حيوانات را «ذى روح» نامند و آنها هم به نام دريايى و صحرايى و هوايى و غيره داراى اقسام بى شمار و قطع نظر از افراد آنها تعداد و انواع آنها هم درباره غير بارى خارج از حيّز امكان مى باشد و انسان هم داخل همين قسم آخرى بوده و بهواسطه عقل و عرفان و فكر و بيان، از غير خود امتياز يابد.

موبد ـ (چو گندم يا مَوعِد) به نوشته رشيدى[ر.ض]، كسى را گويند كه شراب را خوب ساخته و رَز[تاك انگور] را خوب تربيت كند و (چو رونق و دوزخ و سوزش) سردار و سالار و حاكم و قاضى مغان و زردشتيان و حكيم و دانشمند و صاحب دير و پيشواى دين ايشان و كسى را هم گويند كه از او روايت كند و در فرهنگ ناصرى[ر.ض ]گويد: اصل آن مُغوبِد بود، يعنى سردار مغان، مثل سپهبد كه سردار سپاه است و مغان (بر وزن خمار) جمع مُغ به معنى دانا و بينا است و اظهر از آن، آن است كه در اصل مُغبُِد بوده; پس، از كثرت استعمال حرف غين مبدّل به واو گرديده است.

موبدِ موبدان ـ اعلم العلما.

موبذ ـ بر وزن و معنى موبد.

موبذِ موبذان ـ اعلم العلما.

موباف; موبند; موپيچ; موپيچه ـ مانند تركيبات لفظ «موى» است و رجوع بدانجا شود.

موت ـ (چو روز) مرغ عقاب و يا آشيانه آن و به عربى، وزناً و معناً معروف است.

موتاب; موتاف ـ (چو كوتاه) رجوع به تركيبات «موى» شود.

موتان ـ (چو چوپان) مرگ مواشى [شتر و گاو و گوسفند و غيره] و (چو سرطان) هر چيز غير ذى روح و (چو تورات) امراضى كه از فساد هوا حادث شده و مهلك باشند.(عر)

موتاو ـ رجوع به تركيبات «موى» شود.

مُؤتَفِكات ـ نام عمومى مداين لوط است كه در «لوط» مذكور افتاد و رجوع به «سدوم» هم شود.

مؤتمر ـ (ل) رجوع به «تاريخ عرب» نمايند.

موتور ـ (چو موعود) كسى كه خون بهاى مقتولين خود را نگيرد و شخصى كه در بهشت بى مال و اهل و عيال باشد.(عر)

موج ـ (چو روز) قنابرى[به «مچّه» رجوع شود] و به عربى، وزناً و معناً معروف است كه به پارسى «خيزاب» و «كوهه»

صفحه 233 - جلد چهارم

و «آب خيز» و «كلاك» و «كولاك» و «شترك» و «اشترك»[گويند].(عر)

موجان ـ بر وزن و معنى موژان.

موجب ـ (چو سوزش) باعث و سبب و داعى و هم شهرى است در شام مابين قدس و بلقا و در زمان جاهليّت يكى از نام هاى ماه محرّم بوده است و (چو كودك) در اصطلاح فلاسفه، مضطر و بى اختيار و در اصطلاح نحوى، كلامى است كه نهى و نفى و استفهام نباشد و (چو موعد) رجوع به «مواجب» شود.(عر)

موجود ـ (ر.ف)[هست شده].(عر)

موجود قائم بالذّات; موجود قائم بالغير--->مقولات عشره.

موجه ـ رجوع به «مچّه» و «سبزه» شود و (بر وزن روضه) به عربى، دريا را گويند.

موچك ـ (چو دوزخ) پشه خاكى.

موچَلكا ـ به مغولى، خط و نوشته، خصوصاً امضايى كه در آخر نوشته ها مى نويسند.

موچه ـ (چو روزه) مچّه[ر.م] و خيار برّى.

موچينه ـ (چو پوشيده) موى چينه[ر.م].

موخ ـ (چو روز) سحق [ر.م] كردن زنان.

مؤخّر ـ (ر.ف)[(به فتح خاء) واپس داشته شده و (به كسر خاء) سپس گذارنده چيزها].(عر)

مود ـ (ق) مرغ عقاب.

مودرايا ـ (ل) نام باستانى مصر و سودان است.

مور ـ (ر) موريانه و ضعيف و حقير و هم به معنى معروف كه به جهت كوچكى آن بيشتر «مورچه» گويند و به فرانسه، توت است و رجوع به «چوب خوار» هم شود.

مورِ مارگشته ـ ضعيف قوى شده.

مورامون ـ پر سياوشان[ر.م] و زردك صحرايى[نوعى هويج].

موران ـ جمعِ مور[ر.م] و هم به نوشته برهان[ر.ض]، نام دشتى است كه به وادى موران معروف و معدن گوگرد احمر در آنجا بوده و گويند مورانش به قدر بزرگى بزى مى شوند و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد:آنجا كه موران آن به بزرگى بزى مى شوند، نمى دانم در كجاى اين عالم است؟

مورانِ مار گشته ـ ضعيفان قوّت يافته.

مورانه ـ موريانه.

موراوا ـ نهرى است از روم ايلى[ر.م] كه به نهر طوفه منصب مى گردد.

مورّب ـ (چو مسلّط) كج و منحرف.(عر)

مورجان ـ به نوشته برهان[ر.ض]، كوهى است در ارض فارس و در آن غارى است كه از سقف آن به قدر آنچه مردم در آنجا وارد شوند، آب تقاطر نموده و برمى آيد،يعنى اگر يك كس باشد، به قدر يك كس و اگر صد كس باشد، فراخور صدكس آب به هم مى رسد و هكذا. و در تاريخ بحيره[ر.ض] اين ترجمه را در «موريان» نوشته كه عوض جيم ابجدى، ياى حطّى باشد و هم گفته كه در وضع مذكور آب طلسمى كرده اند و موافق نوشته تاريخ بحيره[ر.ض]، موضعى است در فارس و كوهى است در آن موضع و غارى است در آن كوه و در آن غار جمعى مى باشند و گاه گاه قطراتى از آن غار بر آن جماعت مى چكد و به عدد هر يك قطره البته مهمانى مى رسد ايشان را. پس، پيش از رسيدن مهمان تهيه ساز و سامان نمايند:

«خواه مهمان نيك و خواهى بد *** از يكى تا به ده ز ده تا صد». مورجانه ـ موريانه.

مورجل ـ (ل) در تاريخ بحيره[ر.ض] گويد: كنايه از آن است كه لشگريان در وقت حركت درهم مخلوط نشده و هريكى به خط مستقيم از محل خود حركت نمايند تا اختلاط و ازدحام ايشان دشمن را خبردار نكند.

مورچال ـ گودالى كه به جهت تسخير قلعه در اطراف آن مى كنند و ديوارى كه به جهت محافظت قلعه و اهالى آن و خانه ها و سراى ها از سنگ و غيره در جلو آنها مى سازند تا در هنگام جنگ از دشمن محفوظ مانند و اين را «لنگ» نيز گويند، چنانچه هر دو را «سنگر» هم نامند و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: مورچال چنان است كه چون سپاهى خواهند قلعه را بگيرند، نقبى[سوراخ] كنند به جانب قلعه

صفحه 234 - جلد چهارم

و خاك آن را بر بالا ريزند كه حايل شود و اهل قلعه اگر تيرى اندازند، بديشان نخورد و آن نقب را به زير برج قلعه برده و زير برج را خالى كرده و باروت ريخته و آتش زنند كه تا قلعه خراب شود و به درون روند و اين را به چال مور تشبيه كرده و از آن مشتق نموده اند.

مورچانه ـ بر وزن و معنى موريانه.

مورچه ـ (ر) موريانه و ضعيف و حقير و جوهر كارد و شمشير و مصغّر مور و يا چنانچه اشاره نموديم، مطلق مور است كه به عربى «نمل» گويند و آن از جمله حشرات الارض و موافق فرموده مخزن[ر.ض]، قوّه شامه آن غالب تر از حيوانات ديگر و در حجم مختلف و بزرگ و متوسط و ريزه مى باشد. بزرگ سياه را «برّى» و دست و پا بلند آن را «نمل فارس» و به پارسى «مورچه سوار» و كوچك را «بلدى» و كبار پرنده را «طيّار» و «مورچه پرواز» نامند و گفته اند: هرچند بزرگ تر شود، پردار مى گردد.

مورچه برّى; مورچه بلدى; مورچه پردار--->مورچه.

مورچه پى زدن ـ از بيخ چيدن ريش.

مورچه سفيد ـ رجوع به ماده 5 «هندوستان» شود.

مورچه سوار; مورچه طيّار--->مورچه.

مورچه عنبرين ـ خط[موهاى تازه روييده بر صورت ]خوب رويان و نوخطان.

مورْد ـ مُهر و نگين و نام ديگر قلعه طوس كه در «قلعه طوس» مذكور افتاد و هم نام درختى است سبز و خرّم و كوچك و قشنگ از اشجار ممالك حارّه كه در غايت طراوت بوده و در باغ هايش غرس نموده و در دواها به كار برند و برگ و ميوه آن از عوامل مقوّى و محرّك و شكوفه آن خوش بو و عرق گل و برگ آن از محصولات گران بها و به جهت نهايت سبزى و طراوت آن است كه زلف خوبان را به آن تشبيه كنند و گويند عصاى حضرت موسى(عليه السلام) هم از همين چوب بوده و آن را به فرانسه «ميرْتْ» و به يونانى «مورتوس» و به لاتينى «ميرتوس كومونيس» و به پارسى «اسمار» هم گفته و به عربى «آس» نامند و يا اينكه «آس» هم پارسى و يا معرّب «اسا» است كه نام سريانى آن است. بارى، در تاريخ بحيره[ر.ض] از مؤيّدالفضلا [ر.ض] نقل كرده كه آس نام درختى است در ملك روم كه در تمامى عالم درختى بزرگ تر از آن نشان ندهند و هنگام بهار گلى آورد كه هركس آن را بركند، بيهوش بيفتد و احتلام يابد و در مخزن الادويه[ر.ض] فرمايد كه آس، كه به پارسى «مورد» نامند، به نام برّى و بستانى به دو قسم مى باشد و درخت بستانى آن بلندتر از درخت انار و برگش سبزتر از برگ انار و مايل به استداره و تخمش سياه است و خزان نمى كند. و امّا برّى كه به عربى «رند» و «ريحان القبور» ناميده و در تنكابن «جز» و به پارسى «مورداسپرم» گويند، درخت آن از درخت بستانى كوچك تر و برگ آن عريض تر و سر برگ آن تيزتر شبيه به سنان [نوك نيزه] و چوب آن صُلب تر و ثمر آن مستدير و بعد از رسيدن به نهايت سرخ گردد و از وسط برگ برمى آيد و شاخه هاى بسيار از يك اصل مى رويد و در زمستان خزان نمى كند.

مورد اِسپَرغَم; مورداِسپَرَم; مورداِسپَرهَم; مورداِسفَرغَم; مورداِسفَرَم; مورداِسفَرهَم ـ اذخر[ر.م] و يا مورد برّى و يا مورد رومى و يا نوعى از ريحان است كه برگ آن به برگ مورد مى ماند[به «مورد» هم رجوع شود].

موردِ برّى; موردِ بستانى--->مورد.

موردانه ـ تخم نوعى از ماذريون[ر.م] است.

موردِستان ـ نام يكى از محلات شيراز است.

موردوك--->چركزستان.

مورش ـ (چو سوزش) نظم و نسق و هر امر مرتّب و منظّم و مهره سفيد كم قيمت و مهره هاى ريزه و كوچكى كه زنان بر رشته كشيده و به گردن و دست و پا بندند.

مورك ـ (چو كودك) مورچه است.

موروم ـ به لاتينى، توت است.

مورون ـ به يونانى، توت است.

موره ـ (چو روزه) سندلى و تخت كوچك و هم به نوشته مراصد[ر.ض]، قلعه اى است در اندلس از توابع طليطله و در بستان السياحة[ر.ض] گويد: ولايتى است عظيم از توابع روم ايلى كه مردمانش حنفى مذهب و خوش مشرب و سفيدرخسار و از متاع جمال برخوردار و درخت زيتونش بى شمار و فواكهش بسيار و اطرافش دريا و يك

صفحه 235 - جلد چهارم

طرفش اندكى صحرا و 700 ميل دور او و آب و هوايش نيكو است.

مورى ـ (چو موذى) مورش[ر.م] و شلكك و ناودان و نام ولايتى است از تركستان [آسياى مركزى و شمال و شمال غربى چين] و نوعى است از بافته ريسمانى و رهگذر آب در زيرزمين و گنگ [لوله] سفالين آب و غيره.

موريان ـ (چو روسياه) رجوع به «مورجان» شود.

موريانه ـ چوب خوارك[ر.م] و زنگارى كه در آهن و فولاد و غيره كار كرده و برطرف نشده و به صيقل هم نرفته و ضايع كند.

موريچال --->مورچال.

موريون ـ به فرموده فرهنگ مخزن[ر.ض]، نوعى از يبروج[ر.م ]است كه برگش سفيد و شبيه به برگ چغندر باشد.

موز ـ (چو قول و روز) موزه [نوعى چكمه] و تركش[تيردان] و گل نرگس و ميوه اى است در هند و مصر و يمن كه برگ درخت آن سه چهار گز طول داشته و زياده بر نيم گز عرض دارد و زياده از يك سال بار ندهد و هر سال از بيخ مى برند و باز بلند شده و بار دهد و برگ آن درخت را هم «موز» گويند و احمد رفعت[ر.ض ]گويد: موز نام نُه تن اشخاص موهومى است كه به زعم پيشينيان يونانيان، در درجه دويّمين فنون و صنايع خداوندى بوده و هريكى تاجى بر سر داشته و به وظيفه معيّنى موظّف بوده اند و ميوه معروف عربستان را «موز»گفتن هم از آن زمان است و رجوع به «ماز» هم شود.

موزار ـ (ل) قلعه اى است در بلاد روم.

موزان ـ بر وزن و معنى موژان.

موزانبق; موزانبك ـ به نوشته بعضى از ارباب جغرافيا، نام يكى از ممالك افريقيا است كه به دولت پرتقال متعلّق و داراى ده مليان نفوس بوده و پايتخت آن هم به همين اسم موسوم است و احمد رفعت[ر.ض] گويد: حكومتى است در تحت نيم حمايت پورتكيز.

مَوَزدونِتَن ـ فروختن.(ند)

موزج ـ (چو دوزخ) معرّب موزه[ر.م].

موزون ـ (ر.ف)[سنجيده و صاحب وزن].(عر)

موزه ـ (چو روزه) چكمه معروف و نام حلوايى است و رجوع به «اسكندريّه» هم نمايند.

موزه در گِل ماندن ـ دشوارى كشيدن و درمانده شدن و پايبند گشتن.

موزه نهادن ـ اقامت كردن و ترك سفر نمودن.

موزه نهادن و كفش خواستن ـ از سفر به وطن رسيدن است.

موزى ـ (چو موذى) بلوط.

موژ ـ (چو روز) اندوه و غم و مصيبت و ماتم و انبار آب و آبگير و تالاب.

موژان ـ (چو چوپان) نيكو و طرفه و مردم خواب آلوده و چشم خواب آلوده و شهلا و پرگرشمه و نرگس نيم شكفته.

موژه ـ (چو روزه) موژ[ر.م].

موسخ ـ (چو دوزخ) زنّار [كمربندى كه غير مسلمانان در ممالك اسلامى بر كمر مى بستند].

موسك ـ (ل) رجوع به «كبيكه» نمايند.

موسكوس ـ به لاتينى و يونانى، مُشگ است.

موسم ـ [هنگام هر چيزى و فصلى از فصول چهارگانه].(عر)

موسوره ـ (ل) رجوع به «دله» شود.

موسوم ـ ناميده شده و داغ كرده شده.(عر)

موسه ـ (چو روزه و روضه) زنبور.

موسى ـ (ر) استره[وسيله اى براى تراشيدن سر] و هم نام نامى چندى از اجلّه و مشاهير است كه به ترجمه اجمالى بعضى از ايشان مبادرت مى نمايد:

1. پسر منسى ابن يوسف ابن يعقوب كه به نوشته ناسخ التواريخ[ر.ض] و بعضى ديگر از ارباب سِيَر، از جمله انبياى عظام و ظهورش پيش از موسى ابن عمران(عليه السلام)بوده و همين است كه در 3822 هبوطى با حضرت خضر(عليه السلام)ملاقات كرده و تاب تحمّل اسرار وى نياورده، چنانچه مشهور است والاّ موسى ابن عمران(عليه السلام) خود از حضرت خضر(عليه السلام) اعلم و داناتر بوده است و اين مطلب دور از صحّت، و تحقيق حال را به محل خود موكول مى داريم.

2. فرزند دلبند عمران ابن قهاث ابن ليوى ابن يعقوب

صفحه 236 - جلد چهارم

ابن اسحاق ابن حضرت خليل الرّحمان كه از اجلّه انبياى عظام بنى اسرائيل و علاوه بر نبوّت و رسالت داراى مقام عزم هم بوده، و در 3748 هبوطى ـ مطابق 1837 مقدّم ميلادى ـ از يوكَبَد كه هم از اولاد ليوى بوده، تولّد يافته و لقب مباركش كليم و كتاب آسمانى او تورات و وقايع و قضاياى محيّرالعقول آن حضرت مشهور و در تواريخ مثبت و ذكر آنها خارج از وضع كتاب است و مجمل در تحت ترجمه «يوشع» خواهد آمد.

3. هفتمينِ ائمه اثناعشر ـ عليهم صلوات الله الاكبر إلى يوم الحشر ـ كه فرزند دلبند حضرت جعفر ابن محمد ابن على ابن حسين ابن على ابن ابى طالب ـ روحى و ارواح العالمين لهم الفداء ـ و در 5 يا 25 رجب يا 17 شهر صفر 108 يا 128 يا 129[هجرى] در منزل ابوا، كه در ميان مدينه و مكّه و اوّلين غزوه اسلامى هم در آنجا بوده است، متولّد و والده ماجده اش، حميده بربريّه و يا امّ اسحاق فاطمه اندلسيّه و القاب سنيّه اش، صابر و صالح و عالم و ضارب و امين و ثقه و زين المجتهدين و باب الحوائج و اشهر از همه كاظم و مقامات عاليه فوق الطبيعه آن حضرت بى حصر و بى غايت و مسلّم موافق و مخالف و 18 يا 20 يا 23 يا 31 پسر و 18 يا 19 يا 28 يا 37 دختر داشته و كنيه اش ابوالحسن و ابوعلى و ابواسماعيل و ابوابراهيم بوده كه به نوشته بعضى، پسر بزرگ آن حضرت، ابراهيم نام داشته و در شيراز مدفون و به شاه چراغ مشهور و از جمله بزرگان دين است. بارى، آن حضرت در 54 يا 55 يا 65 سالگى در 5 يا 6 يا 24 يا 25 رجبِ 168 يا 183 يا 186 هجرى به حسب وسوسه يحيى ابن خالد برمكى، وزير هارون عباسى، به امر آن زبون و دون در دست سندى ابن شاهك، داروغه بغداد، مسموم گرديد.[رجوع به مدخل «ميمند» شود]

موسى ابن جعفر--->موسى.

موسى ابن طفر--->سامرى.

موسى ابن عمران; موسى ابن مَنَسىّ--->موسى.

موسى بره گير ـ آفتاب است در برج حَمَل[ر.م].

موسيچه ـ (چو پوشيده) مرغ ابابيل[ر.م] و يا دختر صوفى[ر.م] و يا مرغكى است شبيه به فاخته و قُمرى كه بيشتر در ميان طبق و كاسه و كنار طاقچه خانه بيضه كند.

موسير ـ (چو روبين) سير كوهى است كه از آن آچار[ترشى] ساخته و در سركه پرورده و با طعام مى خورند و آن داراى بويى است مطبوع و طعمى شيرين و از اجزاى ترياق فاروق[پادزهر] است و از «سير» به معنى معروف و «مو» به معنى كوه تركيب يافته و آن را «سير كوهى يا جبلى» و «سير صحرايى» و «سير دشتى» و «كلاسير» و «سيرمو» و «سيرمود» نيز گفته و به رومى يا يونانى «اسقورديون» ناميده و به عربى «ثوم الحيّه» و «ثوم الكلب» خوانده و به فرانسه «اِشالوت» گويند و در مخزن [ر.ض] گويد: ماهيّت آن ده صنف مى باشد; يكى كوچك و بى دندانه و پوست آن از آن جدا نمى شود و طعم آن تلخ و قابض و گزنده و برگ آن ريزه و كم عرض تر از سير بستانى و گل آن مايل به سرخى و ساق آن دراز و منبت[محل روييدن] آن صحراها و بالاى كوه ها و آن را «كراث برّى»(گندناى كوهى) هم گويند، و ديگرى مانند سير بستانى است به حسب شكل و برگ و طعم آن تندتر و لطيف تر و با عطريّت و در تحفه[ر.ض] گويد: صنف دويّمى آن مركّب از دو دانه و بزرگ ساق و گل آن سفيد است.

موسيقار ـ مطلق آلت سرود و غنا از بَربَط و غيره و يا سازى است كه درويشان نوازند و يا سازى است كه شبانان[چوپانان] نوازند و يا سازى است كه خُنياگران مى نوازند و يا سازى است معروف كه از نى هاى بزرگ و كوچك به اندام مثلّث به هم وصل كنند و هم مرغى است كه در منقارش سوراخ هاى بسيار داشته و از آن سوراخ ها آوازهاى گوناگون برمى آيد و «موسيقى» هم كه علم نغمه و تأليف الحان بوده و در آن از احوال نغمه و كيفيّت تأليف و التيام آن با يكديگر بحث و مذاكره مى نمايد، از آن مأخوذ است.

موسيقى ـ (به ضمّ اوّل و كسر ثالث و فتح قاف با الف آخر) علم نغمه است كه در «موسيقار» مذكور افتاد و (با كسر قاف و ياى حطّى مشدّد در آخر) اهل آن علم را گويند و به نوشته قطرالمحيط[ر.ض] به يونانى، «موسيكى» گويند.(عر)

صفحه 237 - جلد چهارم

موسيكا--->موسيقى.(نان)

موسيگار ـ موسيقار[ر.م].

موش ـ گريه و نوحه و خفاش و شب پره و كوهى است در بلاد قبيله طىّ و شهرى است از بلاد اخلاط [در تركيه] و صحرايى بدان منسوب است كه جلال الدين خوارزمشاه هنگام محاصره اخلاط در همان صحرا با لشگر روم و شام محاربه كرده و هم جانورى است معروف و موذى و باهوش كه به پارسى «هوشا» و «موكهك» نيز گفته و به تركى «سيچان» و به عربى «فاره» گويند.

موش برّى ـ موش دشتى.

موش بيش ـ بيش موش[ر.م].

موش پران; موش پرنده ـ كلهرى[ر.م].

موش خار ـ غليواج[ر.م] و زغن[ر.م].

موش خرما--->شغال.

موش خوار ـ زغن[ر.م] و غليواج[ر.م].

موش دربندى ـ پوش دربندى[به «پوش» رجوع شود].

موش دشتى ـ كه به عربى «يربوع» گويند، حيوانى است شبيه به موش و از آن بسيار بزرگ تر و دست هاى آن بسيار كوتاه و دم و پاى هايش بسيار بلند و قوى و در صحراها و خرابه ها و در بعضى عمارات كهنه بوده و خراب مى كند.

موش كور ـ شب پره[خفاش] و هم جانورى است كه «خُلد» و «انگشت بُرك» نيز گفته و به ديلمى «كابيش» و به اصفهانى «وازه سبانك» يا «وارسنباتك» گويند و به نوشته برهان[ر.ض]، گوشتش زهر قاتل بوده و در زيرِزمين خانه نموده و بيخ نباتات و اشجار را مى خورد و گندنا[نوعى تره] و پياز را بسيار دوست دارد. اين است كه چون آنها را بر در سوراخش نهند، بيرون آيد و بدين حيله آن را مى گيرند و در تحفه[ر.ض ]و مخزن[ر.ض] فرمايند كه اين حيوان بى چشم و بى دم و بى دست و پا و كريه الرايحه و از موش كوچك تر و سرخ رنگ و يا خاكسترى رنگ و در زمين هاى نمناك بوده و پيوسته زمين را سوراخ مى كند و گويند چشم آن در زير پوست است و اشيا را مى بيند.

موشْ گر ـ گريان و نوحه گر كه در مجالس عزا و ماتم نوحه كند كه ديگران را بگرياند.

موشْ گير ـ غليواج[ر.م].

موش هندى ـ به نوشته بحيره[ر.ض]، موشى است در هند كه به زبان هندوان «خجندر» گويند و در هر خانه كه باشد، اگر آن را آزارى رسانند، بنياد آن خانه را به آب رساند و ازاين رو هرچه كند متعرّض آن نمى شوند و با اينكه اكثر غذاى مار موش است، در باب خوردن خجندر عاجز است و چون به غلط آن را بگيرد اگر بخورد، «بيش» مى شود كه نام بيخى است مهلك و اگر بگذارد، كور گردد و اين بس عجيب و در ميان هندوان ضرب المثل است.

موشك ـ (چو كودك) شب پره[خفاش] و مصغّر موش و رجوع به «كبيكه» هم شود.

موشك پران; موشك پرنده--->كلهرى.

موشك كور ـ موش كور.

موشِكا ـ نام يكى از علماى يهود است و رجوع به «يهود» نمايند.

موشِكاف ـ رجوع به تركيبات «مو» شود.

موشْگر ـ رجوع به تركيبات «موش» شود.

موصل ـ (چو موعد) محل اتصال دو چيز و هم شهرى است شهير و قديم از جزاير در هفت منزلى و يا 74 فرسخى شمال بغداد و متّصل به ارض عراق و به «باب عراق» و «باب خراسان» هم موسوم و به نام بانى خود، كه پادشاه آن ديار بوده، مسمّى و يا بهواسطه آنكه ميان جزيره[ر.م] و عراق و يا دجله و فرات را به هم وصل كرده، بدين نام اختصاص يافته و مردمانش عرب و اكثرشان حنفى مذهب و قليلى شافعى و برخى شيعه اماميّه مى باشند و قبر جرجيس نبى هم در وسط آن است.(عر)

موصول ـ (ر) وصل كرده شده.(عر)

موصولات ـ جمعِ موصول و در معنى اصطلاح نحوى و دستورى آن، به بخش چهارم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه رجوع شود.

موصى ابن طفر--->سامرى.

صفحه 238 - جلد چهارم

موضع ـ (ر.ف) [جاىِ نهادن و مطلقِ جا].(عر)

موضوع ـ (ر) محل و مكان و در اصطلاح منطقى، محكوم عليه را گويند كه منظور نظر بيان احكام او است و نحويان «مبتدا» نامند، چنانچه محكوم به را در اصطلاح منطقى «محمول» خوانده و در اصطلاح نحوى «خبر» گويند. بارى، لفظ موضوع در اصطلاح علم معقول، در «مقولات عشره» مذكور افتاد.(عر)

موط--->مد.

موعد ـ (چو مجلس) وعده كردن و زمان آن و مكان آن.(عر)

موعظه ـ (ر) پند و نصيحت و كلام خطيب و واعظ و ترغيب و تنفير او و جمعِ آن، مواعظ است.(عر)

موغ ـ (چو روز) دانا و بينا و آتش پرست و تابع دين زردشت و دلبر و معشوق.

موغادور ـ (ل) رجوع به «فاس» شود.

موغان ـ (چو چوپان) جمعِ موغ[ر.م] و هم شهرى است از آذربايجان كه به نوشته برهان [ر.ض]، مركز ولايت موسومه به مغان است و ظاهر بلكه محقّق آن است كه مغان مخفّف موغان و هر دو به يك معنى هستند. بارى، موغان كه بعضاً با قاف هم نويسند، ولايتى است مشهور و مشتمل بر بلاد قديمه و نواحى عظيمه كه از شمال به ولايت شيروان و از جنوب به آذربايجان و از مشرق به ارض طالش و از مغرب به گرجستان محدود و به نام بانى خود، شخصى مغاننام، موسوم و يا آنكه جمعى از موغان و موبدان [روحانيان زردشتى] آباد كرده و گنجه و بردع و قره باغ هم از بلاد موغان و طايفه قزلباش و شاهسون در آنجا بسيار است و در آنجا صحرايى و چمنى است وسيع و گرمسير در نهايت صفا و نزهت كه نادرشاهِ [افشار] در آنجا بزرگان ايران را جمع كرده و تاج گذارى سلطنت ايران نمود و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: موغان نام شهرى است در آذربايجان منسوب به موغان ابن تورد ابن سام ابن نوح و حدود ولايتش به ارمن و آذربايجان و بحر خزر پيوسته و بعضى گويند: وقتى كه اسفنديار[شاهزاده كيانى] به ترويج مذهب زردشت مى رفت، آنجا را آباد كرده و موغان، يعنى آتش پرستان، را در آن جاى داده و ازآن رو بدين اسم مسمّى گرديد كه جاى موغ است.

موغله ـ (ل) رجوع به «منتشا» شود.

موفَيون ـ نوعى از زهر است.

موق ـ (چو روز) غبار و مورچه پردار و كودنى و حماقت و معرّب موزه [نوعى چكمه] و گوشه چشم از طرف بينى.(عر)

موقان ـ (چو چوپان) رجوع به «موغان» شود.

موقّر ـ (چو مسلّط) مردم با تمكين و وقار و هم موضعى است در نواحى بلقا از شام كه محل نزول يزيد ابن عبدالملك[خليفه اموى; حكومت: 101ـ 150هـ] بوده است.

موقع ـ (چو معلّم) حافظ و كاتب توقيع[ر.م] و فرمان و كسى كه آهسته راه رود و (چو مسلّط) كارد تيز كرده شده و مردم مصيبت زده و شترى كه آثار جَرَب[گرى] در آن ظاهر باشد و (چو موعد) محل وقوع، و جمع آن، مواقع است و «مواقع قتال»، مواضع آن و «مواقع باران»، محل افتادن قطرات آن است.(عر)

موقف ـ (چو موعد) محل وقوف و ايستادن.(عر)

موقوف ـ (ر.ف) و رجوع به «وقف» هم شود و در اصطلاح بعضى از ادبا، شعرى است كه كلمه در آخر مصرع قطع شده و نصف آن در آخر مصرع اوّل بوده و نصف ديگرش در اوّل مصرع آخر و يا جزوى از كلمه در آخر شعرى بوده و جزو ديگرش در اوّل شعر ديگر:

«الالمعى الّذى يظنّ بك الظّن *** نَ كَاَن قدرأى و قدسَمِعا»

ايضاً به پارسى:

«دوش در بزم حضرت مستو *** فى شنيدم كه در دل آمد سو

داى آن نازنين كه كردم تحـ *** سينِ اين شعرهاى قافيه مو

زون عالم خدايگان سلا *** طين اعظم اتابك خسرو

هركه اين شعر را به نظم بخوا *** ند سرم را دهم به او به گرو».

صفحه 239 - جلد چهارم

موك ـ (چو روز) ميش و يا نيش عقرب و غيره.

موكان ـ (ل) به نوشته ناصرى[ر.ض]، دهى است در پنج فرسخى بخارا بر طرف راست راه بيكند[پكن].

موكب ـ به نوشته برهان[ر.ض]، (بر وزن رونق) به معنى سپاه و لشگر است و ظاهرش پارسى بودن آن است و حال آنكه مسلّم، و محل ترديد نيست. در اخترى[ر.ض ]گويد: (چو رونق و موعد) عسكر كثير و جماعت سواره و جمعى كه به جهت زينت و خودنمايى سوار شتر باشند و در قطر[ر.ض ]گويد: موكب (چو معلّم) خرماى رسيده سياه شده و (چو موعد) نوعى از سير و شترسوار مذكور و مطلق جماعت سواره باشد يا پياده و جمع آن، مواكب است.

موكبيان ـ سپاهيان و لشگريان.

موكبيانِ سَحَر ـ فرشته چندى است كه در شب معراج در خدمت حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله) بودند.

موكَده ـ مطلق، مقابل مضاف.

موكهك ـ (ل) رجوع به «موش» شود.

مول ـ (چو قول) به عربى، مال و اسباب و سامان و به هندى، سرمايه و بيخ نباتات است و (چو روز) حريف و آشنا و بالش و حرامزاده و ناز و غمزه و معشوق زن از بيگانه و بازگشت و توبه و موليدن[ر.م] و امر و فاعل از آن.

مول مول ـ مولامول[ر.م].

مولا ـ (چو سودا) رجوع به «مولى» شود.(عر)

مولامول ـ موليدن[ر.م] از پى يكديگر.

مولتان--->ملتان.

مولد ـ (چو موعد) ولادت و محل ولادت و زمان ولادت و (چو معلّم) مردى كه ماما باشد، چنانچه در زن ماما «مولّده» گويند و (چو مسلّط) زاييده شده و به نوشته قطر[ر.ض]، مردم عرب غير خالص و كلام عربى غير خالص. پس از آن از كليات نقل كرده: هر لفظى را كه در اصل عربى بوده، پس در لسان عامه به زيادتى همزه و الف و حركت و يا نقصان آنها تغيير يافته باشد، «مولّد» گويند و هكذا كسى را كه در ميان عرب تولّد يافته و با اولاد ايشان نشو و نما نموده و متأدّب به آدابشان باشد هم «مولّد» نامند. بالجمله هر لفظى را كه سابق در ميان عرب نبوده و تازه پيدا شده باشد «مولّد» گويند.(عر)

مولداديا ـ (ل) رجوع به «گرگان» شود.

مولش ـ (چو سوزش) موليدن[ر.م] و اسم مصدر آن.

مولِنجه ـ چوب خوارك[ر.م].

مولو ـ (چو كوكو) ناقوس و نايى[نى اى] كه كشيشان در كليسا نوازند و شاخ آهويى كه جوگيان [مرتاضان] و قلندران هندوستان مى نوازند و يا زنگى و حلقه چندى است از آهن كه زاهدان ترسايان[مسيحيان] در دير نوازند و حلقه هاى آهنى را بجنبانند.

مولوى ـ منسوب به مولى[ر.م].

مولوى خانه ـ تكاياى مخصوص به اصحاب طريقت مولويّه[ر.م] است كه مشهورترين آنها در قونيه و كليبولى مى باشد.

مولويدانا ـ (ل) گرماله[ر.م].(نان)

مولويّه ـ بزرگ و مولى شدن و به مردان اصيل و نجيب تشبّه نمودن و رجوع به «ذهبيّه» هم شود.(عر)

مولى ـ (چو موذى) ايلا كننده و آن، قسم خوردن شوهر است كه با زن خود مجامعت ننمايد كه در زمان جاهليّت طلاق بوده و در آيين مقدّس اسلامى حرام و پاره اى احكام از براى آن مقرّر فرموده اند كه در كتب فقهيّه مذكور است و به يونانى، هزاراسپند[ر.م] و به پارسى، اسم فاعل از موليدن[ر.م] است و (چو معمّا) كودكى و مجنونى و سفيهى كه در تحت ولايت ديگر مى باشند و بيشتر «مولّى عليه» گويند و به نوشته قطر[ر.ض]، بر وزن حَولى با تشديد آخر هم صحيح است و (چو سودا) خويشاوند و داماد و شريك و پرستار و دوست و همسايه و عموزاده و خالوزاده و برادرزاده و خواهرزاده و نعمت دهنده و نعمت داده شده و مالك و بنده و آزاد كننده و آزاد كرده و گاه است كه بعضى از ارباب املا فرق خطى اين دو معنى آخرى را بدين گونه نمايند كه مالك و آزاد كننده را «مولا» (با الف) نوشته و بنده و آزاد كرده را «مولى» (با ياء) نويسند و اين فرق اگرچه دور از مناسبت نيست ليكن بيشتر اهل فن در همه

صفحه 240 - جلد چهارم

آنها با ياء مى نويسند.(عر)

مولّى عليه--->مولى.

موليدن ـ (چو پوشيدن) خزيدن و لغزيدن و بودن و درنگ نمودن و تأخير كردن و دير ماندن و باز ايستادن و آراميدن.

موم ـ (ر) عسل و رجوع به «شمع» هم شود.

مومْ آسين; مومْ آيين ـ رجوع به ماده 1 «موميايى» شود.

مومِ روغن ـ كه به عربى يا يونانى «قيروطى» گويند، به فرموده مخزن[ر.ض]، موم گداخته در روغن است، هر روغنى كه باشد از روغن گل و غيره و رجوع به «قيروتى» هم نمايند.

مومِ سفيد--->شمع.

مومِ سقزى--->فرفيون.

مومِ سياه--->عكبر.

مؤمن ـ (ر.ف) و رجوع به «مسلم» شود.(عر)

مومول ـ (چو روپوش) علّتى [بيمارى] است كه در چشم پديد آيد.

موميا ـ به فرموده جمعى از اجله، لغتى است يونانى و به معنى حافظ الأجساد كه به پارسى «موميايى» گفته و به عربى «عرق الجبال» و «حيض الجبال» نامند و آن، چيزى است سياه معروف شبيه به قير و ازآن رو كه در السنه داير و ياد گرفتن مزاياى آن محل رغبت عامه مى باشد، در ضمن 4 ماده به ذكر اجمالى آن مى پردازيم:

1. در وجه تسميه آن گفته اند كه در اصل «موم آيين» بوده و ازآن رو كه در نزديكى دهى آييننام غارى است كه موميا از آن حاصل مى شود، به همين جهت آن را «موم آيين» گفتندى، پس به طول زمان و كثرت استعمال، تغيير يافته و «موميايى» گفتند و بنابراين بايد به كسر ميم ثانى خوانده شود و بعضى گفته كه «موم آيين» گفتن به جهت آن است كه چون آن را از معدن برآورند مانند موم نرم مى شود، يعنى مومْ روش و مومْ طرز و بنابراين به سكون ميم ثانى است. و ديگر كه در اصل آن را «موم آبين» مى گفته كه به عوض ياى حطّى اوّلى، باى ابجدى باشد به مناسبت آنكه نام اصلى قريه مزبور، آبين بوده و يا در آن غار آب هم هست و آنجا كه موميايى حاصل مى شود رطوبتى دارد.

2. در حقيقتِ آن و امتحان اصلى و غير اصلى آن خلاصه فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض] و غيره آنكه ماهيّت آن جسمى است سياه، مانند زفت [ر.م] و قير كه عملى و معدنى هر دو مى باشد. امّا عملى به نوشته برهان[ر.ض] در ميان فرنگ معمول است، چنان كه كودك سرخ موى را محافظت كنند تا سى ساله شود; پس ظرفى از سنگ سازند، چنان كه آن كودك در آن بگنجد و پر از عسل كرده و آن كودك را در ميان آن نهاده و سر آن را استوار ساخته و گذارند تا 120 سال بر آن گذرد و همه آن موميايى شده باشد و بعضى اين قسم را بهتر از معدنى مى دانند. و امّا معدنى، آبى است كه در بلاد فارس از درزها و شكاف هاى بعضى جبال، خصوصاً در نزديكى بهبهان و دارابگرد و كرمان، چنانچه در «دارابگرد» و «كرمان» اشاره نموديم، تراويده و مانند قير منجمد شود و در بعضى جبال لرستان و گيلانات هم موجود است و آنچه در سواحل درياى مغرب مى شود، به خوبى فارسى و بلاد ايران نيست. پس گويند كه موميايى دو قسم است; يكى از جبال به عمل آيد كه مومياى معدنى همان است، و ديگرى از قبور موتى كه به جهت حفظ بدنشان بر ايشان طلايه مى كرده اند [مى ماليده اند] و اين را هم «مومياى انسان» و «مومياى قبورى» گويند كه به نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، در مصر پيدا مى شود و آن، چيزى است كه روميان در زمان قديم مردگان خود را بدان ملطّخ [آغشته ]مى نمودند و بدان سبب محفوظ مانده و تغيير نمى يافته اند و اين قسم نيز عزيزالوجود و خواص معدنى در آن موجود است و در تحفه[ر.ض] گويد: آن چنان است كه در ازمنه سابقه دستور بوده كه اجساد مردگان خودشان را به ماليدن مرّ[ر.م] مكّى و عسل و موميا و قفراليهود و امثال آنها از تعفّن حفظ مى نموده اند. و چون اكثر دخمه هاى بلاد مغرب را آب گرفته، هرچه از اجساد و اعضاى مردگان را كه امواج دريا به ساحل مى رساند، جهّال آن را به جاى موميايى صرف نموده و مى نمايند. پس گويد: و اگرچه در جبر كسر[شكستگى] نفعى مى كند ليكن شرب آن حرام و

صفحه 241 - جلد چهارم

مورث كورى و فساد اخلاط و مضرّت هاى بى غايت است و در بسط زايد همين مومياى انسانى، رجوع به ماده 4 هم شود. بارى، بهترين همه صاف سياه برّاق نرم دارابى آن است كه بوى بد نداشته و اندكى بوى نفطيّت داشته و در حوالى دارابگرد به هم رسد و بعد از آن در اصطهبانات [در فارس] و نواحى آن و بعد از آن در كوه كيلويه، و آنچه در جاى هاى ديگر اخذ مى نمايند، قير است نه موميايى و ضعيف الاثر و چندان اثر و خاصيّتى بر آن مترتّب نمى گردد. و از ارسطو نقل است كه بهترين آن، آن است كه چون جگر گوسپند را در گرمى ذبح با ريزه نى شكسته شق كرده و بر آن بمالند، التيام يابد. و نيز گفته: امتحان اصلى موميايى، آن است كه به هموارى پاى مرغ و يا خروسى را بشكنند و به قدر يك دانگ از آن را در روغن گل سرخ حل كرده و به حلق آن ريزند و قدرى هم بر آن بمالند; اگر در عرض يك شبانه روز جبر شكستگى پاى آن نموده و به اصلاح آورد، خوب است و جيّد و اصلى و الاّ بد و غير اصلى و گاه است كه در عرض هفت و هشت ساعت اصلاح كند. و امتحان ديگر آنكه مومياى خوب را چون به دست گيرند، مثل موم خالص به زودى نرم گردد امّا بد و مغشوش و بدل آن بسيار صُلب بوده و به زودى و به حرارت كمى نرم نمى شود و بهترين امتحانات آن است كه جبر كسر اعضاى انسان و اوجاع[دردها] آنها و تقويت باه و ساير قواى انسانى را تجربه نمايند كه اصلاح سستى و شكستگى و از جاى در آمدن اعضا و تسكين اوجاع حادثه در آنها از خواص مجرّبه مشهوره آن است، چنان كه گفته اند[عمادى غزنوى; شاعر قرن 6هـ]:

«مرا از شكستن چنان عار نايد *** كه از ناكسان خواستن موميايى».

3. در زمان كشف موميايى و كيفيّت آن، اتفاق همه است كه اطلاع بر حقيقت مومياى معدنى در عهد فريدون [ششمين پادشاه پيشدادى] بوده، اگرچه كيفيّت آن را هركس به طورى سروده. در برهان[ر.ض] گويد: روزى فريدون به شكار رفته بود، يكى از كسان او آهوبره اى به تيرى زد و چون شب نزديك بود آن را نيافت. آن هم لنگان لنگان به شكاف كوهى درآمده و از آنجا آب خورد و زخمش در دَم[فوراً] نيك شد. مردمان آن حدود بر حال آهوبره اطلاع يافته و صيدش كرده و نزد فريدونش آورده و كيفيّت زخم روز پيشين و بهبودى روز پسين را به عرض فريدون رسانده و جاى زخم را بدو وانمودند. فريدون حكما را طلبيده و درصدد استكشاف حال برآمد. پس به فرموده حكما پاى خروسى را شكسته و بسته و از آن آب خورانيدند. پاى خروس درست شد. پس فرمود تا آن آب را ضبط كردند. و از تاريخ الحكما [ر.ض] نقل است كه از جمله عجايب اتفاقات، ظهور موميايى كانى [معدنى ]است در عهد فريدون كه يكى از سپاهيان او، كه در حوالى دارابگرد مشغول شكار بودند، تيرى كارى بر قوچ كوهى زد و آن بعد از چنان زخمى از نظر غايب شده و هر چه تفحّص كردند، نيافتند. اتفاقاً بعد از يك هفته باز آن جماعت به شكار رفته و همان قوچ را صحيح و سالم ديدند كه گويا زخمى بدان نرسيده و آن تير از پوستش آويخته است. از آن حال بس تعجّب نموده و به هر نحوى كه بود آن را به دست آوردند و چون نيك ملاحظه كردند، قدرى از موميايى در توى زخم و حوالى آن چسبيده بود، چنانچه معلوم مى شد كه خود را به موضعى كه موميايى داشته ماليده و آن موميايى موجب التيام و التحام زخم وى شده و چون اين خبر به فريدون رسيد، حكم داد كه اطبا و حكما در مقام تجربه و امتحان آن شده و در التيام جراحات و جبر استخوان شكسته و غيرها، از آن آثار عظيمه يافتند. و بعضى در كيفيّت كشف آن گفته كه روزى فريدون در اثناى شكار تيرى بر آهويى زد كه بر پهلوى آن نشسته و از پهلوى ديگرش بيرون رفت و تيرى ديگر هم بر پاى آن زد كه لنگ شد و مى رفت و فريدون هم در عقب آن مى رفت تا آنكه آهو به جايى رسيد كه اندك گَردى داشت. آهو چند مرتبه زبان خود را بدان موضع ماليده و تا رسيدن فريدون باز آن آهو برفت و نمى لنگيد. فريدون متعجب شده و حكما را طلبيده و اظهار مقدمه نمود و بعد از تفحّص معلوم شد كه از درزهاى سنگ چيزى مانند صمغ مى چكد و آهو آن را ليسيد. پس فريدون حكم كرد

صفحه 242 - جلد چهارم

كه مستحفظان در آنجا بوده و هر سال هر مقدارى كه جمع شود، ارسال حضور نمايند و از آن زمان تا حال در آنجا مستحفظان هستند و هر سال آنچه جمع مى شود، قدرى را عمله به عنوان دزدى براى خود نگه داشته و تتمّه را جميع مستحفظان مُهر نموده و ارسال حضور مى نمايند و در هر سال به نوشته بحرالجواهر[ر.ض]، از سى مثقال تا شصت مثقال مى باشد كه به حسب قلّت باران و كثرت آن تفاوت مى كند و به فرموده مخزن[ر.ض]، تخميناً 150 مثقال نهايت تا 200 مثقال در تمام سال جمع شده و گاهى تا 300 مثقال مى باشد و زياده بر آن ديده نشده و اين است كه بسيار محترم و عزيزالوجود و مايه افتخار ملوك عجم گرديده، مثل طين مختوم [به «گل مختوم» رجوع شود ]و راوند[ر.م ]و هليلج [به «هليله» رجوع شود ]نسبت به ملوك روم و چين و هند، و به دست همه كس نمى افتد مگر اينكه قليلى از آن عمله و يا از بخشش و انعامات سلاطين و يا از عمله كارخانه جات به طريق سرقت به دست بعضى آيد. بلى، موافق فرموده مخزن[ر.ض]، بعضى از اهالى كوه كيلويه و اصطهبانات در بعضى از مغاره ها و شكاف هاى كوهى كه مى دانند موميايى دارد، هيمه بسيارى جمع كرده و آتش زده و مى روند. پس به سبب گرمى تابش آتش از شكاف ها و درزها و سنگ ها چيزى بسيار برآمده و در اطراف شكاف ها و درزها منجمد گردد و بعد از سرد شدن آن مغاره ها آمده و آنها را جمع كرده و قسمت نموده و مى فروشند و همين است كه در ميان مردم بسيار وافر و ارزان است و خريد و فروخت مى شود.

4. احمد رفعت[ر.ض] گويد: موميا عبارت از پاره اى اجساد و اجسام انسانى و حيوانى است كه مصريان قديم در پاره اى تابوت ها و صندوق هايى كه از چوب هاى سخت ساخته و تدهين [چرب كردن ]مى كرده اند، نگاه مى داشته اند و بعضى از آنها در رنگ زيره و بعضى سياه و برّاق و خودشان مثل چوب سخت و درشت و خشك بوده و داراى رايحه تند و تيز و سنگين مى باشند و در محافظت آنها به طورى مهارت به كار برده اند كه علاوه بر ابدانشان حدقه ديده هايشان هم به همان وضع اصلى طبيعى محسوس و مشاهده مى گردد و اليوم در اهرامات مصر سفلى و مزارات تحت الارضى آن از اين قبيل موميايى بسيار مى باشد و بسيارى از آنها را به موزه خانه هاى اوروپا نقل دادند ليكن به جهت رطوبت هواى آن حوالى محافظت آنها ممكن نشده و در اندك زمانى ريخته و پوسيده گرديدند. و در زمان فراعنه مصر همين عادت مومياگرى از جمله صنايع عمده مصريان بوده و تمامى اغنياى آن سامان مردگان خودشان را به طرق مختلفه موميا مى نموده اند و هركدام كه در عمل آن مسامحه شده و به قيمت ارزان درست مى كردند، چهار و پنج سال و نهايت تا ده سال استقرار مى داشته و هركدام كه در مومياگرى آن اهتمام كرده و قيمت هاى گزاف مصروف مى داشتند، چند هزار سال دوام داشتى و اين صنعت مدتى متروك بوده تا در قرن هفدهم ميلادى بازهم در پاره اى ممالك و نواحى به طرز و اصولى غير از اصول قديمى به رواج آغازيده است.

مومياى اصلى; مومياى انسانى ـ رجوع به ماده 2 «موميا» شود.

مومياى پالوده ـ مومياى كوهى است[به ماده 2 «موميا» رجوع شود].

مومياى دارابى ـ چنانچه مذكور داشتيم، بهترين اصناف موميا است; رجوع به «دارابگرد» و ماده 2 «موميا» نمايند.

مومياى عملى; موميا قُبورى ـ رجوع به ماده 2 «موميا» نمايند.

مومياى كوهى ـ مومياى معدنى است[به ماده 2 «موميا» رجوع شود].

مومياى مصنوعى ـ مومياى عملى است [به ماده 2 «موميا» رجوع شود].

مومياى معدنى; مومياى مغشوش ـ به ماده 2 «موميا» رجوع شود.

مومياى نحلى--->عكبر.

موميان ـ به نوشته درارى[ر.ض]، اسم پارسى كسى است كه نازك ميان بوده و تهى گاه [مابين شكم و پهلو] او باريك

صفحه 243 - جلد چهارم

باشد.

مونا ـ يكى از نام هاى خداى تعالى است.(ند)

مؤنّث ـ (ر.ف) و در معنى اصطلاحى نجومى آن، رجوع به «مذكّر» نمايند.(عر)

مونس ـ (ر.ف) و هم نام روز پنجشنبه است.

مونْگ ـ به زبان درى، ماه است [درى، زبان رسمى ايران از اوايل دوره اسلامى تاكنون] است.

مونه ـ (چو روزه) خاصيّت طبيعى اشيا، مثل حرارت آتش و برودت آب و مانند آنها.

موى ـ (ر) موييدن و امر و فاعل از آن و هم به معنى معروف كه به عربى «شَعر» گويند و از ابخره و ادخنه اخلاط محترقه و يابسه متولّد گردد.

موى از خمير كشيدن ـ كارى را به آسانى كردن.

موى از كف برآمدن ـ كنايه از محال بودن امرى است.

موى از ماست كشيدن ـ كارى را بى زحمت كردن.

موى باف ـ استناد شَعرباف معروف[كسى كه پارچه ابريشمى اعلا مى بافد].

موى بربستن; موى بستن ـ مهيّا و آماده شدن.

موى بند; موى پيچ; موى پيچه ـ گيسوبند زنان.

موى تاب; موى تاف; موى تاو ـ استاد شَعرباف معروف[كسى كه پارچه ابريشمى اعلا مى بافد].

موى چين; موى چينه ـ آلت معروفى است كه بدان موى از بدن بركنند.

موى شكاف ـ مردم مدقّق كه به غور و كُنه مطلب برود.

موى غول ـ يا ريش غول; كه به عربى «شَعرالغول» گويند، به نوشته مخزن[ر.ض]، گياهى است بى ساق و ثمر و منحصر در اوراق خشن شبيه به سرخس [به «گيل دارو» رجوع شود] مايل به سياهى و بيخ آن سياه و پُرريشه و در دارالمرز[رشت] موجود و به پارسى «اردمانه» گفته و در تنكابن و ديلم «كرف» گويند و آن غير پرسياوشان[ر.م] و در خواص قريب به آن است و آن تارهاى باريك شبيه به موى است كه بر روى زمين پهن مى شود و طول بسيار ندارد و شاخ و برگ و گل نيز ندارد.

موى گوش ـ نام مردى بوده خردگوش كه به منج گوش موسوم بوده و دين مجوسى را او اختراع كرده و يا نام جماعتى است از عجم و پارسيان كه موى سر را نمى سترده اند و بلندتر از گوش نمى گذاشته اند بر خلاف اعراب كه موى سر ايشان گيسودار تا كمر آويخته است. پس اعراب در لفظ موى گوش و يا منج گوش تصرّف نموده و مجوس گفتند.

موى گيا; موى گياه ـ بيخ گياهى است باريك و انبوه و درهم پيچيده و بسيار خوش بوى و در دواها معمول و به جهت شباهت آن به زلف و موى، به همين اسم موسوم است.

موى و خمير ـ آسودگى و آسانى و كار بى زحمت.

مويال--->يال.

مويان ـ اسم فاعل از موييدن[ر.م].

مويباف; مويتاب; مويتاو ـ رجوع به تركيبات «موى» نمايند.

مُويتونِتَن ـ شمردن زر و غيره.(ند)

مؤيّد ـ (ر.ف) [(به فتح ياء) تأييد كرده شده و (به كسر ياء) تأييد كننده].(عر)

مويز ـ (ر) انگور خشكيده و يا خصوص هسته دار آن، كه بى هسته را «كشمش» نامند و آن را به عربى «زبيب» و به پارسى «هولك» و به فرانسه «رِزَن سِك» نامند و بهترين آن پرگوشت و فربه و كم دانه و شيرين آن و بدترين آن خشك كم گوشت و پُردانه آن است.

مويزاب ـ شراب مويز.

مويز برّى; مويز جبلى; مويز صحرايى ـ كه به عربى «زبيب الجبل» و «حبّ الرّاسن» گفته و به پارسى «مويزك» و «كشمش كوليان» و به فرانسه «اِستافيزِگْر» گويند، دانه اى است شبيه به مويز و املس و در غلافى پهن، مانند غلاف نخود و با اندك تلخى و تندى و عطريّت و از كردستان و همدان و كوهستان فارس خيزد و گل آن شبيه به سوسن و راسن [ر.م] و مايل به سفيدى و نبات آن شبيه به تاك و از آن ضعيف تر و شاخه هاى آن راست و سياه است و مغز آن سفيد و

صفحه 244 - جلد چهارم

طعم آن در خاييدن [جويدن] تند و تيز است.

مويز عسلى--->سپستان.

مويز كوهى ـ مويز جبلى[ر.م] است.

مَويزَج ـ معرّب مويزك[ر.م].

مَويزَك ـ مويز جبلى[ر.م] و مصغّر مويز.

مويزك برّى; مويزك جبلى; مويزك صحرايى; مويزك عسلى; مويزك كوهى ـ مانند تركيبات «مويز» مى باشند.

مَويزه ـ نوعى از گياه است كه مانند لبلاب[ر.م] بر درخت پيچد.

مويژ; مويژك; مويژه ـ (چو امير و كنيزك و سليقه) سرنج[ر.م] و سرخجه[ر.م].

مويند ـ (چو روبند) هنرمند و اهل صنعت.

مويِنه ـ مخفّف مويينه[ر.م].

موينه دوز ـ پوستين دوز.

مويه ـ ناله و زارى و گريه و نوحه.

مويه زال ـ لحنى است كه مطربان نوازند.

مويه زن; مويه گر ـ نوحه گر و گريه كننده.

موييدن ـ مويه[زارى]كردن.

مويين; مويينه ـ هرآنچه از موى بافته باشند و هر چيزى كه موى بسيار داشته باشد، مثل خز و سنجاب و پوستين و غيره.

مويينه دوز ـ پوستين دوز است.

آيين سى ام

(در حرف ميم [كلمن] با هاى هوّز)

مه ـ (چو بد) ماه و (به اخفاى هاء) قلم و تلّ ريگ و دعا و نفرين و حرف نفى است به معنىِ نه كه به عربى «لا» گويند، همچون: مخور و مخواب و «مه اين ماند و مه آن» و مانند اينها و (چو دل) بزرگ و كبير و نزم و ميغ[ابر ]و گويا در زبان اهالى ما باد مخصوص و معيّن و سردى را هم كه بيشتر در بهار وزيده و نسبت به زراعت منفعت بسيار دارد، «مه» گفتن از اين معنى آخرى مأخوذ است و در بعضى از رسائل فيزيكى در جواب سؤال از حقيقت مِه گويد: سطح زمين هاى مرطوب و سطح آب هاى نهرها و مرداب ها و درياها على الاتصال بهواسطه حرارت بخار متصاعد مى شود ليكن در هواى گرم منبسط و غير مرعى بوده و در زمستان منقبض و مرئى مى باشد و بيشتر صبح هاى بهار و پاييز در دره ها و تنگه هايى كه مرداب يا مجراى آب است، مشاهده مى شود كه بخار آب منقبض و مه غليظ شده و چون آفتاب بلند شد، ذرّات بخار منبسط گرديده، مه برطرف و بخار غير مرئى مى شود و اين حالت در بُغاز[تنگه ]اسلامبول خوب مشهود مى شود كه تا سه چهار ساعت قبل از ظهر مه به طورى غليظ است كه كشتى هاى روى بغاز و ساحل آن بالمرّه ناپيدا است.

مَهِ آب ـ ماه آبان و رجوع به «آب» هم شود.

مِـه آباد ـ دهـى است بزرگ و آبـاد در ميـان قم و اصفهان در يك منزلى اردستان و هم به زعم پارسيان، اوّلين پيغمبرى است كه بر عجم مبعوث و به آباد و آذرهوشنگ نيز موسوم و در ماده «هيربد» نيز اشارتى از وى مذكور و از نژاد او فرزانگان به وجود آمده كه رهسپار دين و آيين وى بوده و كتاب او هم كه به زبانى بوده بس عجيب و ماوراى زبان خاكيان و به زعم پارسيان آسمانى است، دساتير نام داشته و مذهبش موسوم به «آبادان» بوده و او پيش از هوشنگ شاه [دوّمين پادشاه پيشدادى] بوده و وى بعد از تعمير هيكل استخر فارس خانه اى ساخت و آن را آباد نام كرد كه به نوشته آنندراج[ر.ض]، اكنون به كعبه شهرت دارد و پيروان كيش او را مه آباديان و آباديان و آذرهوشنگيان و آذريان گويند كه به دساتير عمل نمودندى. و بعد از مه آباد سيزده تن بزرگان دين و كيش او به تدريج به عالم آمدند و بر ايشان نيز نامه هاى آسمانى فرود آمد كه آخرين ايشان آبادآزاد بود. و بعد از آباديان سه طبقه ديگر به پادشاهى رسيدند و در ناسخ التواريخ[ر.ض ]گويد: پنج طبقه پيش از هبوط آدم(عليه السلام) در معموره عالم سلطنت نموده اند.

طبقه اوّل را ايزديان و يزدانيان و آباديان و هوشيان و انوشكان و آذريان و آذرهوشنگيان گويند و عقيده

صفحه 245 - جلد چهارم

عجمان ايران درباره ايشان و مدت سلطنت ايشان چنان است كه يك دور زحل را كه سى سال است، يك «روز» دانند و سى روز چنين را يك «ماه» و دوازده ماه چنين را يك «سال» و هزارهزار سال چنين را كه دو كرور(يك مليون) باشد، يك «فرد» و هزار فرد را يك «ورد» و هزار ورد را يك «مرد» و هزار مرد را يك «جاد» و هزار جاد را يك «داد» و هزار داد را يك «زاد» نامند. آنگاه گويند كه مدت دولت آباديان صد زاد سال بوده و اوّل اين دوره پادشاهى، خود مه آباد را بود كه مردم را به چهار قسم كرده و هريكى را به نامى ناميد:

1. موبدان و هيربدان كه آتش پرستان و عابدان و حكيمان بودند و ايشان را بَرمَن و برمان و هورستار نام گذاشت، يعنى ملائكه علوى.

2. پادشاهان و پهلوانان بودند و ايشان را چتريان و نورستار نيز گفتند، كنايه از اينكه مردم در ظلّ ايشان و فروغ ايشان زندگانى مى كنند.

3. اهل زراعت و حرفت و ايشان را سورستار و پاس نام نهاد كه پاس در لغت ايشان، به معنى بسيار و آبادانى است كه اين فرقه از غير خود بسيار و باعث آبادى عالمند.

4. گروهى كه به جهت خدمات و رفع زحمات معيّن بودند و ايشان را به سود مسمّى نمود كه سرمايه سود و سبب تن آسايى خلق بوده و تمامى مردمان به جهت ايشان آسوده اند. و اين چهار گروه را به جاى چهار عنصر مملكت قياس كرده و كار عالم را به نظام انداخت.

و اما طبقه دويّمى عبارت از طبقه جيان و مدّت سلطنت ايشان بعد از مه آباديان يك اسپار سال بوده و توضيح اين اجمال آنكه آبادآزاد، كه آخرين پادشاه طبقه مه آباديان است، از سلطنت استعفا نموده و راه تجرّد و انزوا پيش گرفته و از اين رو كار جهان مختل شده و حكماى عهد، كتاب بزرگ آباديان را برداشته و نزد جى افرام ابن آبادآزاد كه از جمله پيغمبران بوده و از غايت پاكى جى نام داشته، كه به معنى پاك است، رفته و چندان كه او را به سلطنت دعوت كردند، باور نكرد. عاقبت جبرئيل نازل شده و از طرف خداوندى به قبول سلطنتش واداشت. ناگزير بر تخت خسروى برآمده و كيش مه آباديان را به ميان آورده و عالم را ديگر باره آباد كرد و نام پادشاه آخرين اين طبقه جى آلاد بوده و رجوع به طبقه مابعدى هم شود.

و امّا طبقه سيّم، شائيان مى باشند. بعد از سلطنت جى آلاد باز كار زمانه درهم شده و مردم آشفته حال ماندند. حكماى عهد نزد كليو ابن جى آلاد رفتند كه او را از غايت يزدان پرستى شاى و شائى مى گفتند، يعنى خدا و خداپرست و بنابراين فرزندانش را شائيان گويند. پس به خواهش حكما شاى كليو به جاى پدر برنشسته و ابواب عدل و فضل بر عالم بگشاد و او نيز پيغمبر بزرگ بود و مدت ملك شائيان يك شمار سال بوده و پادشاه آخرين اين طبقه شاى مهبول است كه از سلطنت استعفا داده و گوشه اى اختيار نمود. بارى، در توضيح اجمالى لفظ اسپار، كه مدت سلطنت جيان بوده و در شرح لفظ شمار، كه دوره دولت شائيان مى باشد، گوييم: صد هزار سال زحلى را كه در طبقه اوّل مذكور افتاد، يك «سلام» گويند و صد سلام را يك «شمار» و صد شمار را يك «اسپار» و صد اسپار را يك «راده» و صد راده را يك «اراده» و صد اراده را يك «راز» و صد راز را يك «اراز» و صد اراز را يك «بى اراز» نامند.

و امّا طبقه چهارم ياسانيان نام دارد. گويند: چون شاى مهبول، آخرينِ سلسله شائيان، منزوى گرديد باز كار جهان آشفته و كار جهانيان پريشان گرديد. پس به موجب وحى آسمانى، ياسان، پسر شاى مهبول كه او نيز پيغمبر بود، بر تخت سلطنت قرار گرفت و چون لايق پيغمبرى گرديد، او را ياسان گفتند كه به معنى لايق است. پس جهان را از زشتى و بدى بپيراست و به قانون مه آباديان و ساير گذشتگان، حيوانات زَندبار را نيكو داشته و به برانداختن حيوانات تندبار فرمان داد زيراكه آيين ايشان چنان بود كه حيوانات بى آزار را

صفحه 246 - جلد چهارم

چون اسب و گاو و گوسپند و امثال آنها «زندبار» مى گفتند و اگر كسى از راه عمد يا خطا اين گونه جانوران را مى كشت، او را قصاص مى كردند و حيوانات موذى و درنده و گزنده را كه آزار حيوانى ديگر كند «تندبار» گفته و دفع آن را واجب شمرده و گوشت آن را هم نخوردندى و ستارگان را مظهر انوار يزدان و اشرف مخلوقات شمرده و ستايش و پرستش آنها را سرمايه توفيق و تقرّب به حضرت بى چون شمارند و آخرين پادشاه ياسانيان، ياسان آجام نام داشته و تمامى دوره حكمرانى ايشان 9 سلام سال بود.

و امّا طبقه پنجمى كه ملقّب به گلشاهيان است، اوّل ايشان آدم و ظهورشان مطابق ظهور ابوالبشر بوده و گلشاه را پسر ياسان آجام كه آخرينِ ياسانيان بوده، مى دانند و گويند كيومرث [نخستين پادشاه پيشدادى ]همان است و چون مردم پراگنده را فراهم كرد، ابوالبشر لقب يافت و از اولادش سيامك و هوشنگ و جمشيد و فريدون و منوچهر و كيخسرو و زردشت و آذرساسان نخست و آذرساسان پنجم پيغمبر بودند و اين طبقه تا زمان يزدجرد 6024 سال و 5 ماه سلطنت داشتند و اين سال و ماه را سال و ماه متعارف دانند بر خلاف سال و ماه طبقات پيشين.¹

مَه آسمانى; مَه آفرين; مَه آو; مَه بر كوهان; مَه بر كويان; مَه بصره; مَه پار; مَه پاره ـ مانند تركيبات «ماه» هستند و رجوع بدانجا نمايند.

مَه پَربين ـ جدوار[ر.م].

مَه پرست ـ عاشق گرفتار.

مَه پَروين ـ جدوار[ر.م].

مَه پيكر ـ مردم باجمال و خوش صورت.

مَه پيكرْ درفش ـ شب.

مَه تاب ـ ماه تاب [ر.م].

مَه تاب پيمودن ـ كار هرزه و بيهوده كردن.

مَهِ تابدار; مَهِ تابدان ـ كوره بزرگ و ماه چهارده شبه.

مَه تاب نورديدن ـ كار بيهوده كردن.

مَه چو شاخ گوزن ـ هلال.

مَه چه ـ ماه چه[ر.م].

مِه چين--->چين.

مَهِ خرگهى; مَه دم ـ رجوع به تركيبات «ماه» شود.

مَه رو ـ زيبا و خوش صورت.

مَهِ روزه ـ ماه روزه[ر.م].

مه زند ـ (به كسر ميم) رجوع به «نسك» نمايند.

مَهِ سيام ـ مه نخشب است[به «نخشب» رجوع شود].

مَهِ سى روزه; مَهِ سى شبه ـ رجوع به تركيبات «ماه» شود.

مَهِ شمسى--->ماه و سال.

مَه شيد ـ ماه و روشنايى آن.

مَه فَربين; مَه فَرفين; مَه فَروين ـ جدوار[ر.م].

مَهِ قَصَب پوش; مَهِ قَصَب دوخته ـ معشوق كتان پوش.

مَهِ قَمَرى--->ماه و سال.

مَهِ كاشغَر; مَهِ كاشمَر ـ ماه كاشغر[ر.م].

مِه كام; مِه كامه ـ مقصود اصلى و اعظم مقاصد.

مَهِ كديور ـ ناظر و پاسبان زراعت.

مَهِ كَش; مَهِ كشن ـ ماه كاشغر[ر.م].

مَهِ كنعان ـ حضرت يوسف(عليه السلام) است.

مَهِ كوفه--->ماه.

مَه گرفت; مَه گرفته; مَهِ گوساله كُش ـ رجوع به تركيبات «ماه» شود.

مَه لقا ـ زيبا و خوش صورت.

مِهْ مَرد ـ بزرگ و رئيس محله و اصناف و رجوع به «مهين جهان» هم شود.

مَهِ مزوّر ـ ماه نخشب[به «نخشب» رجوع شود].

مه مغان ـ (به كسر ميم اوّل و ضمّ ميم ثانى) رجوع به «سده» شود.

مَهِ مُقَنَّع ـ ماه نخشب[به «نخشب» رجوع شود].

مَهِ مَنجوقِ چتر ـ ماه منجوق چتر[ر.م].

1. همان طور كه مؤلف محترم فرموده، همه مطالب به زعم پارسيان است و هرگز صحّه بر آنان ننهاده است و از آنجا كه وظيفه فرهنگ نويسى او اقتضا مى كند، ناچار اين مطالب را نقل كرده است و مسلماً چنين مطالبى حكم ماقبل التاريخ دارد و نمى توان صحيح آن را از باطل جدا ساخت.

صفحه 247 - جلد چهارم

مَهِ نخشب--->نخشب.

مَهِ نو ـ هلال.

مَهوار; مَهواره ـ ماهيانه[حقوق و مقرّرى].

مَهوش ـ زيبا و خوش صورت.

مَهِ يمانى ـ ماه يمانى[پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)].

مها ـ (چو رضا) بزرگ و (چو قضا) بلور و يا سنگى است شبيه به آن.

مهابادى ـ رجوع به ماده 2 «هندوستان» شود.

مُهاجات ـ هجو كردن دو كس مر يكديگر را.(عر)

مهاجر ـ هجرت كننده و در اصطلاح دينى، خصوص كسى است كه از محرّمات دينيّه هجرت گزيند و يا كسانى است كه براى نصرت دين از مكّه به مدينه آمدند و يا كسى كه ترك باطل گفته و به سوى حق بگرايد و يا به مدلول پاره اى آثار دينيّه، كسى را كه با رضاى خاطر خود قبول اسلام نمايد «مهاجر» گويند، چنانچه «انصار» كه جمع ناصر است، در اصطلاح دينى خصوص كسانى هستند كه با حضرت رسالت(صلى الله عليه وآله وسلم)برابر بوده و در نصرت آن حضرت كوشند.(عر)

مهاجرت ـ (ر) هجرت كردن و دورى گزيدن.(عر)

مهاد ـ (چو كتاب) زمين و فراش[بستر] و جمع آن، مُهُد و اَمهِده است.(عر)

مهاد مهين ـ نام يكى از محلات تبريز كه بين الاهالى به مِيَرمِيَر معروف است.

مهار ـ (چو كَنار) زمام و عنان و افسار و چوبى كه در بينى شتر كرده و ريسمانى بر آن بندند.

مهاراج --->مهراج.

مهارت ـ (ر) استادى و هنرورى و در علمى و صنعتى كامل و پيش قدم شدن.(عر)

مَهامّ ـ جمع مهم است.

مهان ـ (چو شمار) خوار و زار و (چو چنار) جمع مِه، يعنى بزرگان.

مهانل; مهانول ـ (چو تصادف و قبادوز) ترياك، خصوصاً خالص آن.

مهبط ـ (چو منزل) محل هبوط و نزول.(عر)

مَهبَك ـ (ل) رجوع به «هدبه» شود.

مهتاب ـ (ر) ماه تاب [ر.م].

مهتاب پيمودن; مهتاب نورديدن ـ كارهاى هرزه كردن.

مهتدى ـ كسى كه قبول هدايت نمايد و بالخصوص لقب مشهور محمّد ابن واثق ابن معتصم، چهاردهمينِ خلفاى عباسى است كه بعد از پسرعمّ خود، معتز بالله، به خلافت قيام كرده و يازده ماه و هفده روز خلافت نموده و به زهد و ورع موصوف بوده و به دستور عمر ابن عبدالعزيز[خليفه اموى; 99ـ101هـ] به راه مى برد.(عر)

مهتر ـ (ر) بزرگ تر و خدمتكار چاروايان.

مهتوك ـ (چو منصور يا پرزور) ميّت و مرده و يا نويد و مژده و به عربى، مردم هتك حرمت شده.

مهج ـ (چو سخن) جمعِ مهجه[خون و روح] است.

مهجور ـ (ر) مردم هجرت كشيده و مبتلا به فراق شده و هم نام آبى است در نواحى مدينه.(عر)

مهجه ـ (چو سفره) خون و روح.(عر)

مهچه ـ (چو هرزه) ماهچه [هلالى از جنس طلا يا نقره كه بالاى عَلَم نصب مى كرده اند].

مهد ـ (چو قمر) برماه[ر.م] و (چو سخت) اُشنان [ر.م] و به عربى، زمين و گهواره است و جمع آن، مُهود است و (چو شتر) نيز به عربى، جمعِ مهاد[زمين و بستر] است و در مخزن [ر.ض]گويد: به لغت كشميرى، گياهى است كه شاخه هاى بسيار دارد و كبودرنگ و به شكل هميشه بهار[ر.م] و برگ هاى آن باريك و دراز و گل آن هميشه رو به آفتاب دارد و بيخ آن به قدر جدوارى [ر.م ]بزرگ و سفيدرنگ و در كوهستان كشمر كثيرالوجود و صيّادان آنجا بيخ آن را مانند سريشم پخته و تير را بدان آلوده و به هر حيوان شكارى كه مى زنند، در ساعت [فوراً ]افتاده و مى ميرد. پس آن را مى گذارند تا خوب سرد گردد. پس جميع زهرها از بدن آن حيوان بازگشته و با خون در محل زخم جمع مى گردد و آن موضع سطبر مى شود. پس آن موضع را بريده و مى اندازند و تتمه گوشت آن را مى خورند و گويند كه بى مضرّت است و سمّيّتى ندارد.

مَهدِ امان--->آسيا.

صفحه 248 - جلد چهارم

مَهدِ مينا ـ آسمان.

مَهدِ نفس موسى ـ صندوقى است كه حضرت كليم(عليه السلام)را در طفلى در توى آن گذاشته و به دريا انداختند.

مهدم ـ (چو گندم) ماه دم[ر.م] است.

مهدى ـ (ر) هدايت كرده شده و بالخصوص از القاب مشهوره حضرت قائم آل محمّد ـ صلوات الله عليهم وعجّل الله فرجه وسهّل مخرجه وجعلنا من اعوانه وانصاره ـ مى باشد.(عر)

مهديّه ـ به نوشته برهان[ر.ض]، شهرى است در حدود مغرب زمين[شمال آفريقا] و در بستان السياحة[ر.ض] گويد كه ملوك فاطميّه[297ـ567هـ] آنجا را بنا نموده و دارالملك[پايتخت] ايشان بوده و در ارض مغرب شهرى بزرگ تر از آن نبوده است.¹

مهر ـ (چو تند) معروف است كه «چرغان» هم [گويند] و (چو سخت) به عربى، كابين و (چو هند) آفتاب و مردن و مردم گيا[ر.م] و سنگ سرخ و قصبه اى است در هندوستان و نام مردى است عاشق زنى ماهنام و رحم و شفقت و عشق و محبّت و قبّه زرّينى كه بر سر چتر و عَلَم نصب كنند و هم نام آتشگده اى است و هم نام ماه هفتم سال هاى شمسى است كه در «تاريخ فرس» و «تاريخ جلالى» مذكور و بيشتر مهرماه جلالى با 24 و 25 سنبله مطابق بوده و مهرماه فرس كه «قديم» و «زردشتى» نيز گويند، با 16 و 17 دلو [ر.م ]موافق باشد و روز 15 يا 16 ماه مذكور را هم «مهر» گويند كه بنابر قاعده عمومى مذكوره در لفظ «آبان»، روز جشن پارسيان بوده و بعد از جشن نوروزى جشنى بزرگ تر از آن ندارند و علاوه بر قاعده مذكوره، پارسيان در سبب جشن مذكور گويند كه در اين روز خداى تعالى زمين را گسترده و اجساد را مقرون به ارواح گردانيد، و يا آنكه در همين روز ملائكه يارى كاوه آهنگر نموده و ضحّاك سفّاك بر دست وى مقتول بوده و تمامى ايرانيان از شر و فساد او آراميدند، و يا در همين روز فريدون [ششمين پادشاه پيشدادى] بر تخت نشسته و ضحّاك را در بابِل[در بين النهرين] گرفته و به كوه دماوندش فرستاده و در همان جا محبوسش داشت. پس پارسيان از ظلم وى خلاصيده و بر دين خودشان برگشته و به شكرانه آن، جشن كرده و محبت رعايا، جاگير دل هاىِ حكام گرديده و به همين جهت آن روز را «مهرگان» هم گفته و جشن آن را «جشن مهرگان» ناميدند كه مهرگان هم به معنى محبت است، چنانچه ماه مهر را هم «مهرگان» گويند و يا اينكه «مهرگان» گفتن به جهت آن است كه پارسيان را پادشاهى بوده خونى و ظالم و مهرنام و در همين روز مرده و رعايا از تحت فشار او برهيدند و يا اينكه «مهر» به معنى وفات و مردن و «گان» به معنى پادشاه ظالم است كه پادشاه مذكور پارسيان در همين روز مرده و يا به جهت تصادف قتل ضحّاك با روز شانزدهم مهرماه، آن روز را «مهرگان» گفته و به مناسبت تسميه كل به اسم جزو، تمامى ماه را هم «مهرگان» ناميدند. و بالجمله اصل جشن در روز شانزدهم مهرماه بوده، پس به جهت اهميّت آن به قياس نوروز عامه و نوروز خاصه شش روز امتدادش داده و تا 21 مهرماه جشن نموده و اوّل آن شش روز را هم كه 16 ماه بود، «مهرگان عامه» ناميده و آخر آن را هم كه 21 ماه باشد، «مهرگان خاصه» نام كردند و گويند: اردشير بابكان [نخستين پادشاه ساسانى در قرن 3م] در اين روز تاجى كه بر آن صورت آفتاب نقش كرده بودند، بر سر نهاده و بعد از او پادشاهان عجم نيز در اين روز همچنان تاجى بر سر اولاد خود نهادندى و به جهت تبرك، روغنِ بان[ر.م] بر بدن ماليدندى و اوّل كسى كه در اين روز نزد پادشاهان عجم آمدى، موبدان و دانشمندان بودندى كه هفت خوان [ظرف بزرگ] از هفت ميوه ترنج و بهى[به ]و عنّاب و انار و سيب و موز و انگور سفيد هم با خود بردندى. و عقيده پارسيان آن بوده كه هركه در اين روز از هفت ميوه مذكور بخورده و روغن بان بر بدن ماليده و گلاب آشاميده و بر خود و بر دوستانش بپاشد، در آن سال از آفات محفوظ ماند.

مُهربند ـ هر چيز مختوم و مهر كرده شد.

مِهرجان ـ معرّب مهرگان[ر.م] و دهى است در اسفرايين از بناهاى قباد فيروز، پدر نوشيروان دادگر[قرن 6م]، و نام قديمى خود اسفرايين هم هست كه در «اسفرايين»

1. اين شهر در سال 909م به نام عبيدالله مهدى در شرق تونس ساخته شده است.

صفحه 249 - جلد چهارم

مذكور افتاد.

مهرجم ـ (به ضمّ اوّل) مهرخم[ر.م] است.

مِهرِ خاوران ـ (به كسر اوّل) اشاره به حكيم انورى شاعر[قرن 6هـ] است كه از ولايت خاوران [ابيورد در تركمنستان] بوده و در بدو امر خاورى تخلّص داشته است.

مهر خم ـ (به ضمّ ميم و خاء) روزه و خاموشى.

مهرخوان ـ (به كسر اوّل) در برهان[ر.ض] گويد: به معنى خطاب است، همچنان كه در هندوستان متعارف است، مانند آصف خوان و اسلام خوان و لشگرخوان وامثال آنها. و پرواضح است كه اين عبارت مجمل و اصلاً معنى معيّنى را افاده نمى كند و در جايى ديدم كه مهرخوان لقب و خطاب محبت آميز سلاطين است به امـرا و اركان دولت كه ايشـان را از روى مهر و محبت به لقبى خوانند، همچون: مستشارالممالك و آصف الملك و مانند آنها.

مهر دهان ـ (به ضمّ ميم و كسر راء) روزه و سكوت و خاموشى و (به سكون راء) مردم ساكت و روزه دار.

مُهرِ دهانِ روزه دار ـ آفتاب.

مهرساى ـ (به ضمّ اوّل) حكّاك.

مُهرِ شريعت ـ (ق) حضرت پيغمبر خاتم(صلى الله عليه وآله وسلم).

مُهر طلا ـ (ق) به فرموده پزشگى نامه[ر.ض]، نباتى است كه در ممالك متحده امريكا به عمل آيد و آن را در رنگرزى استعمال كرده و ابريشم و كرك و پارچه ها را با آن زرد مى نمايند و ريشه آن به حجم قلم بزرگى است گره دار و زرد و تيره و تلخ و داراى بويى مهوّع.

مُهر فَم ـ مهر دهان [ر.م] است.

مهركار ـ (ل) رجوع به جدول «تاريخ جلالى» شود.

مهركن ـ (به ضمّ اوّل) حكّاك.

مهرْكينه ـ (به سكون اوّل) معشوق و دلبر.

مهرگر ـ (به ضمّ اوّل) حكّاك.

مِهرِ گوساله كُش --->ماه گوساله كش.

مهرگيا; مهرگياه; مهرگيَه ـ (به كسر اوّل) رجوع به «مردم گيا» شود و يا گياهى است ديگر كه برگ هاى آن در برابر آفتاب ايستاده و دارنده آن محبوب خلايق گردد.

مِهرماه; مِهرمَه ـ ماه هفتم سال هاى شمسى.

مهر هرمز ـ (ل) نام قاتل كيخسرو[سوّمين پادشاه كيانى].

مهرا ـ (چو سركا) مهراب[ر.م] و (چو معمّا) نيك پخته و مضمحل گرديده.

مهراب ـ (چو دلزار) نام والى كابل بوده كه نسب وى به ضحاك تازى [از شخصيّت هاى پليد شاهنامه] پيوسته و رستم از دختر او تولد يافته و پدر رودابه است و معنى تركيبى آن، آفتاب رونق است.

مهرات ـ (ل) رجوع به «ماهرات» شود.

مهراج ـ (چو دلزار) عنوان پادشاهان هند است، هركسى كه باشد و يا بالخصوص نام يكى از ايشان است كه پسرِ كش و در عهد گرشاسب [ر.م] بوده و مهاراج نيز گويند و گويند تا 700 سال با دولت و اقبال زيسته و از وى 14 پسر ماند كه بزرگ ترين ايشان كيشوراج نام داشته و معنى تركيبى مهراج، راجه بزرگ است كه راجه به هندى، حاكم را گويند و راجور(بر وزن كارْگر) به معنى حكم آور و (بر وزن كابوس) قصبه اى است از كشمير كه قلعه اى دارد از رُخام [سنگ مرمر] تراشيده و به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، لفظ مهراج هم نام بلوكى است در كشمير.

مهراس ـ (چو سرطان) نهى از هراسيدن است، يعنى هراس و واهمه نكن و (چو دلزار) موضعى است در اُحُد و ديگرى در يمامه[در جزيرة العرب] و نام پدر حضرت الياس(عليه السلام) و به عربى، شتر باركش پرزور و هاون را گويند از چوب باشد يا سنگ يا غيره.

مِهر اِسپند; مِهر اِسپندان; مِهر اِسپيد; مِهر اِسپيدان; مِهر اِسفند; مِهر اِسفندان; مِهر اِسفيد; مِهر اِسفيدان ـ ماراسپند[ر.م] و بعضاً در همه اينها بدون الف نيز اطلاق نمايند.

مهرام ـ (ل) به فرموده ناصرى[ر.ض]، نام فرزانه اى بوده از حكماى ايران و از شاگردان فرزانه بادان حكيم كه از اكابر

صفحه 250 - جلد چهارم

حكماى قديم بوده¹ و بادان و توابعش به قِدَم نفس ناطقه قائلند، و گويند: حكماى هند و يونان غير از ارسطو بدين عقيده بوده اند و جامدان هم كه از فرزانگان معروف بوده، از شاگردان او است.

مِهران ـ نام پادشاهى است و مردى هم بوده شجاع و صاحب كمال از عجم كه به نوشته بعضى، از اولادش در اردبيل بسيارند:

«گرچه شيبان در عرب بود از اميران معتبر *** ورچه مهران در عجم بود از بزرگان مُنتَخَب»²و نيز دهى است كوچك در نزديكى طهران كه در آنجا كارخانه باروت سازى دولتى است و هم رودى است در تبريز كه به مهرانه رود معروف و بلوكى را هم كه از آن جارى است، به مناسبت آن مهرانه رود گويند كه يكى از بلوكات ثلاثه است و هم رودخانه اى است در سند كه شيرين و بزرگ و پهناور و مانند نيل در آن كشتى ها تردّد نموده و نهنگ بسيارى در آن به عمل آمده و به بحر فارس مُنصبّ گردد و در هر سال بعد از عقب نشستن طغيان آن در رطوبتش زراعت مى نمايند و چون جلال الدين خوارزمشاه [آخرين پادشاه خوارزمشاهيان; 617ـ 628هـ ]سپاه مغول و تاتار را بر گرد خود محيط ديد، حمله بر ايشان برده و دايره ايشان را وسيع تر كرده و از بيم گرفتارى به جانب رود تاخته و زره از تن انداخته و چتر بگشاده و تازيانه بر اسب زده و خود را و اسب را از بالا به ميان رود انداخت كه ده ذرع فاصله داشته و به هر صورت از آن سوى رود برآمد و چنگيزخان و سپاهيان او از اين حال متحيّر ماندند.

مِهران رود ـ مهرانه رود است[به «مهران» رجوع شود].

مهرانستاد ـ (ل) نام ايلچى نوشيروان [پادشاه ساسانى قرن 6م] كه براى خواستگارى دختر خاقان[پادشاه چين] رفته بود.

مِهرانه رود ـ كه يكى از بلوكات ثلاثه است، محالى است در آذربايجان; رجوع به «مهران» شود.

مِهرْبان ـ صاحب مهر و محبت و گرمى كه از «مهر» و «بان» تركيب يافته.

مهربانى ـ مهرگانى[ر.م] و مهربان بودن و نوعى از جامه لطيف و خوش قماش.

مهرج ـ (چو دختر) معرّب مهره.

مِهرجان ـ رجوع به تركيبات «مهر» شود.

مهرك ـ (چو دختر) كتاب.

مهرگان--->مهر.

مهرگانِ بزرگ ـ مقامى است از موسيقى.

مهرگانِ خاصه ـ روز 21 مهرماه است، چنانچه در «مهر» مذكور داشتيم.

مهرگانِ خُرد; مهرگانِ خُردك; مهرگانِ خورد; مهرگانِ خوردك ـ نام مقامى است از موسيقى.

مهرگانِ عامه ـ چنانچه در «مهر» اشاره نموديم، روز 16 مهرماه است.

مهرگانِ كوچك ـ مهرگان خرد[ر.م] است.

مِهرگانى ـ نوايى است از موسيقى و نام لحن 25 باربدى است[به «سى لحن» رجوع شود].

مِهرگيا ـ رجوع به تركيبات «مهر» شود.

مِهرمانى ـ مهرگانى[ر.م] است.

مِهرمَه ـ رجوع به تركيبات «مهر» شود.

مهره ـ (چو سفره) علّتى [بيمارى اى] است در شتر و چكش آهنگرى و غيره و مهره ديوار[گچى است كه براى زينت بر روى ديوار كشند و هر رده از ديوارهاى گلى است بدين ترتيب كه ارتفاع هر رده يك وجب بوده] و كاغذ [صدف يا سنگى است كه براى جلا دادن و براق كردن كاغذ روى آن مى كشيدند ]و پشت و گردن معروف است كه «نچه» و «نسبه» و «نسپه» هم گويند و همچنين مهره گلوبند و دست بند و غيره كه به تركى «منجيق» گويند و كنايه از مال دنيا هم هست.

مهره جاندار; مهره جاندارو ـ پازهر [پادزهر].

مهره خاك ـ كره زمين و بدن انسانى.

مهره در جام افكندن; مهره در جام انداختن; مهره در

1. بادان حكيم از شاگردان جمشيد كه در حكمت معروف و باردان از شاگردان او بوده و سخنان ايشان در نامه باستان آمده.(آنندراج)
2. عبدالواسع جبلى.

صفحه 251 - جلد چهارم

طاس افكندن; مهره در طاس انداختن ـ تيز دادن و به صدا درآوردن چيزى بوده مانند جام از هفت جوش [هفت فلز آهن، سرب، قلع، طلا، نقره، مس و روح توتيا[ر.م] كه گدازند و با هم تركيب كنند] كه در زمان كيان[دوّمين سلسله اسطوره اى ايران] بر پهلوى فيل بسته و مهره اى از هفت جوش در ميان آن انداخته و در وقت سوار شدنِ پادشاه آن را مى زده اند كه مردمان باخبر شده و سوار مى شده اند.

مهره در شِش دَر ـ ماه و آفتاب و زمين.

مهره در شِش دَر بودن ـ عاجز و محبوس شدن.

مهره در گردن جمع شدن ـ شكستن گردن.

مهره زر; مهره زرد; مهره زرّين ـ آفتاب.

مهره زهره گاو ـ گاوزهره[ر.م] است.

مهره سليمانى; مهره سيم; مهره سيمابى; مهره سيمين ـ ماه و هريك از ستارگان.

مهره شطرنج ـ اجزاى آن.

مهره فلك ـ مهره سيمابى[ر.م].

مهره كمان گُروهه ـ گلوله اى است از گِل به مقدار فندقى.

مهره گِلى; مهره گِلين ـ مهره خاك[كره زمين و بدن انسان].

مهره لاجورد ـ آسمان.

مهره مار ـ يا سنگ پازهر يا سنگ مار يا سنگ اژدها يا سنگ افعى; كه به عربى«حجرالحيّه» گويند، به نوشته مخزن[ر.ض]، اقسام مى باشد: معدنى و حيوانى. امّا معدنى آن زبرجدى رنگ مايل به سياهى و خاكسترى بوده و به شكل نگين مربعى از يك مثقال تا دو مثقال مى باشد و به نوشته بعضى، در معدن زبرجد به هم مى رسد. و امّا حيوانى ندرتاً در عقب سر بعضى افاعى مى باشد و چون از گوشت جدا كنند، نرم مى باشد و بعد از رسيدن هوا متحجّر مى گردد و به قدر نصف صدفى مايل به درازى و خاكسترى رنگ و بعضى سياه و صُلب و مخطّط به سه خط سفيد و بعضى سفيد و سست و مجعول نيز مى باشد و امتحان اصلى از جعلى آنكه چون بر جامه پشمى سياه يا كبود بمالند، سفيد گرداند و چون مبالغه نمايند، سياه شود و سفيدى در آن نماند و ديگر آنكه چون در ظرف چينى در آب ليمو اندازند، به حركت و دوران آيد و ديگر آنكه چون بر موضع گزيده مار بگذارند، بچسبد و چون شير بر آن بريزند، شير منجمد و متغيّر گردد و چون جذب تمام سم كرده باشد، ديگر نچسبد و شير را متغيّر نسازد و در حين جذب سم لون آن متغيّر گردد و چون در شير اندازند به حال اصلى آيد، و بالجمله از جهت سم مار قوى الاثرش دانند.

مهره مار اصلى; مهره مار جعلى; مهره مار حيوانى; مهره مار مجعول; مهره مار مصنوعى; مهره مار معدنى ---> مهره مار.

مهره مسكين; مهره مشگين ـ دنيا و عالم و كره زمين.

مهره و حقّه ـ زمين و آسمان.

مهرى ـ (چو هندى) ساز چنگ و يا نوعى از آن است و به هندى، زن را گويند و (به ضمّ اوّل) كيسه سيم[نقره] و زرِ مهر كرده.

مَهِست ـ سنگين و گران.

مهشيد ـ (چو زنجير) مهتاب.

مهك ـ (چو سخت) نام درخت سوسن و (چو قمر) ضيا و روشنى و آزخ [زگيل] و رجوع به «شيرين بيان» نمايند.

مهكام; مهكامه ـ رجوع به تركيبات «مه» نمايند.

مَهلائيل ـ نام جد پدرى حضرت ادريس(عليه السلام) است و رجوع به «قينان» نمايند.

مُهلَبيّه--->فرنى.

مُهلك ـ [كشنده و قاتل].(عر)

مَهلَكه ـ [جاى هلاك].(عر)

مهلكيّه--->وثن.

مهلند ـ (چو فرزند) شمشير هندى.

مُهَلهِل ـ [لقب عدى بن ربيعة از شاعران دوره جاهليّت است و گويند اوّل كسى كه قصيده كرد او بود(لغت نامه دهخدا)].

مهم ـ (ر) امر شديد و ضرور و هرآنچه مهموم و محزون

صفحه 252 - جلد چهارم

گرداند و جمع آن، مهام است و به پارسى «بايا» و «بايسته» و «فركار»[گويند].(عر)

مهمات ـ در اصطلاح عامه، جمع «مهم»اش گرفته و به ضمّ اوّل و كسر ثانى و تشديد ثالثش خوانند و ظاهر، آن است كه به فتح اوّل و ثانى و تشديد ثالث بوده و جمع مَهَمَّة باشد و آن، عبارت از هر چيزى است كه مقصود و منظور نظر بوده و محل اراده و همّت باشد.(عر)

مهماز ـ (چو دلزار) مهميز[ر.م].

مهمان ـ (ر) مخفّف ميهمان.

مهمان سرا ـ كاروان سرا و دنيا و روزگار و جايى كه پيوسته در آنجا به مسافرين و فقرا طعام دهند، مانند خانقاه و مزارات و غيره.

مهمرد ـ (چو دلبند) رجوع به تركيبات «مه» شود.

مِهمُغان ـ رجوع به تركيبات «مه» شود.

مُهمل ـ (ر) هر چيز سرخود رها شده كه كسى با او كارى نداشته باشد و به همين مناسبت است كه در اصطلاح نحوى، الفاظ غير موضوعه را هم كه اصلاً معنى و مفهومى ندارند «مهمل» گويند، گويا كه همه مردمان از آنها صرف نظر كرده و به خود رها نموده و كارى با آنها ندارند و جمع آن، مهملات است و به پارسى «يافه» و «ياوه» و «هرزه»[گويند].(عر)

مُهمَلات ـ (ر) جمع مهمل است.(عر)

مهميز ـ (چو زنجير و دلگير) ميخى است آهنين سرتيز كه بر پاشنه كفش و موزه [چكمه] محكم كرده و بر پهلوى اسب بخلانند كه به جستوخيز درآيد.

مهنانه ـ (چو هَنگامه) ميمون و بوزينه.

مهندز ـ بر وزن و معنى مهندس.

مهندس ـ (ر) عالم هندسه و كسى كه نقشه و طرح عمارات را انداخته و اندازه مجازى قنوات را مى گيرد و رجوع به «هندسه» هم شود.(عر)

مهندسِ چرخ; مهندسِ فلك ـ منجّم و ستاره زحل.

مهنگ ـ (چو نهنگ) ضيا و روشنايى.

مهنوك ـ (چو منصور) مهتوك[ر.م] است.

مهوار; مهواره ـ (چو سردار و سردابه) ماهيانه[ر.م] و لفظ آنها مركّب است.

مهور ـ (چو عنبر) سنگى است شفاف و نافع صرع كه در شب هاى افزونى نور ماه يابند و يا گياهى است در عربستان كه در وقت زايدالنور بودن ماه برچينند تا نفع بخشد.

مهوش ـ (ر) رجوع به تركيبات «مه» شود.

مهوع ـ (چو معلّم) هر چيزى كه قى آورد و (چو دلبر) كسى كه در جنگ بانگ و فرياد كند.(عر)

مهول ـ (چو عروس) كمند و دام و تله.

مهوند ـ (چو فرزند) موضعى است در هند كه نمك بسيار سفيد دارد.

مهى ـ (به كسر اوّل و ثانى) بزرگى و (به فتح اوّل) نوعى از بلور و يا سنگى است ديگر كه سفيد و يكرنگ بوده و چون زنان بر گردنش آويزند، زاييدن برايشان آسان گردد.

مهيّا ـ (ر.ف) و به پارسى «آماده» و «جبيره» و «بسيج» و «بشغره»[گويند].(عر)

مهيابه ـ (چو سردابه) ماهيابه[ر.م].

مَهيار ـ (ل) موضعى است مابين اصفهان و قمشه كه هوايش اندكى حارّ و شاه سليمان صفوى [قرن 11هـ ]كاروان سرايى در غايت متانت در آنجا ساخته كه اكنون رو به خرابى است.

مهياوه ـ (چو سردابه) ماهيابه[ر.م].

مهيب ـ (چو امير) هر چيز ترسناك و باهيبت كه از آن بترسند و بالخصوص يكى از نام هاى شير درنده است.(عر)

مهيّج ـ (چو معلّم) هركه ديگران را به شور و نوا آورده و برانگيزانيده و بشوراند.(عر)

مهير ـ (چو امير) از نامه هاى ماه است.

مَهيز ـ (ق) زبون و ضعيف و خوار و ذليل.

مهين ـ (چو مدير) به عربى، خوار كننده و (چو دِلير) بزرگ تر و بزرگ ترين و در جايى ديدم كه به معنى خوار و ذليل هم آمده است.

مِهين بانو--->سميرا.

مِهين پيامبر; مِهين پيغامبر; مِهين پيغمبر; مِهين پيمبر ـ فرستاده و بزرگ خدا كه اشاره به وجود مقدّس

صفحه 253 - جلد چهارم

حضرت خاتم الانبيا(صلى الله عليه وآله) است و نزد بعضى از اهل تحقيق، اشاره به عقل فطرى سليم است كه پيغمبر باطنى است.

مِهين جهان ـ به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، به معنى مهمرد[ر.م] است كه هر دو جهان باشد و آن را «مهين مرد» و «مهين مردم» نيز گويند و از دساتير نقل كرده كه مهمرد كنايه از ماسوى الله است كه هر دو جهان باشد. بلى، افلاك و ارواح را «انسان كبير» گويند و آدمى را «انسان صغير» و از نامه جمشيد[يا فرازين اروند، كتابى است كه به عقيده پيروان فرقه دساتير، به يكى از پيامبرانشان، يعنى جمشيد، نازل شده] نقل كرده كه سراسر جهان يك كس است. تنى دارد از همه تن ها و آن را «تهم» گويند و روانى دارد از همه روان ها كه «روان گرد» نامند و خردى دارد از همه خردها كه آن را «هوش گرد» خوانند. مه مردم كه آن را «مهين مرد» نيز گويند، چون درنگرى جهانى بدين شگرفى پرستار او است. اگر چشم دل گشايى، ببينى كه آسمان پوست اين كس بزرگ است و «كيوان»، سپرز[طحال] و «برجيس»، جگر و «بهرام»، زَهره و «خورشيد»، دل و «ناهيد» يمينه [معده] و «تير»، مغزينه و «ماه»، شُش و «ستارگان»، رگ و پى و «آتش»، گرمى رفتار او و «باد»، دَم و «آب»، خوى[عرق] و «زمين»، گرد پا در رهروى و «درخش»(برق)، خنده و «آسمان»، غريو آواز و «باران»، گريه. و در آخر گويد كه اين فقره از سخنان جمشيد جم[چهارمين پادشاه پيشدادى] است از ترجمه دساتير كه ساسان از اولاد بهمن و جد ساسانيان بوده و به حق بايد گفت افسانه است.

مِهينْ چرخ ـ فلك نهم و حركت آن.

مِهينْ داور ـ احكم الحاكمين.

مِهينْ دستور ـ صدر اعظم.

مِهينْ مرد; مِهينْ مردم--->مهين جهان.

مِهين نامه ايزدى; مِهين نامه خداوندى; مهين نامه كردگارى; مهين نامه يزدانى ـ در نزد اوليا و عرفا، عبارت از عارف واصل كامل است كه كتاب حق و آيينه ذات نما است. شيخ شبسترى گفته:

«به نزد آنكه جانش در تجلى است *** همه عالم كتاب حق تعالى است»

بلكه تمام عالم كتاب حضرت حق است، چنانچه صريح شعر مذكور است، چه اهل بصيرت كه مردمان حقيقت بينند، پيوسته از اوراق و ذرات موجودات، احكام اسرار الهى را مطالعه مى كنند و همه عالم را از غيب و شهود كتاب ايزد تعالى مى دانند كه مشتمل است بر تمامى اسماء و صفات مقدّسه الهى، چنانچه گفته اند:

«از لوح جهان خط الهى خواندن *** خوش تر بود از حرف سياهى خواندن

هر صفحه كاينات خطى است كز آن *** اسرار ازل توان كما هى خواندن»

و ديگرى گفته:

«منوّر كرده خورشيد رخش آفاق و انفس را *** تو از كورى نمى بينى ز نادانى نمى دانى

جهان را بين منوّر گشته ز اشراقات انوارش *** هوا را بين معطّر گشته از انفاس روحانى

ايا مجنون، نظر بگشا همه ليلى است اين صحرا *** تو اندر جستوجو تا كى به حيرانى به حى رانى؟

ايا وامق، نگاهى كن ببين اين نور عذرا را *** كه عالم از فروغ وى سراسر گشته نورانى».

مِهينه ـ بزرگ تر و مهين[ر.م]، اِفراداً و تركيباً.

مهيوه ـ (چو زَلزَله) مخفّف مهياوه[ر.م] است.

آيين سىويكم

(در حرف ميم [كلمن] با ياى حطّى)

مى ـ (به كسر اوّل) به زبان تات، موى است و به تركى، حرف استفهام است: گلدون مى و (به فتح اوّل) گلاب و شراب و پياله آن.

مَى بُختَج ـ معرّب «مى پخته»[ر.م].

مَى بِه ـ به فرموده تحفه[ر.ض] و مخزن[ر.ض]، شربت ميوه بهى[به] و شراب آن است كه با شراب و يا آب انگور و

صفحه 254 - جلد چهارم

يا با دوشاب [شيره] انگورى ترتيب دهند.

مَىْ پخته ـ كه معرّب آن، مَيفختج است، آب انگورى است كه در طبخ زياده از دو ثلث آن نسوزد و غليظ گردد و مايل به ترشى باشد و در گيلانات آن را «دوشاب ترش» نامند. چون با خاك دوشاب بجوشانند، شيرين گردد و آن را «دوشاب» گويند و اگر آن را بار ديگر با عسل و شكر بجوشانند، آن را «مى پخته مدبر» گويند و اگر در آن هيل [هل] و قرنفل[ر.م] و جوزبوا[ر.م] و امثال آنها اضافه كرده باشند «مى پخته مفوّح» گويند و در برهان[ر.ض] گويد: مى پخته، دوشاب است خصوصاً به قوام آمده آن و يا شرابى است كه آن را با داروى چند جوشانيده و صاف كنند و معرّب آن «مى بختج» است.

مَى پرست ـ كسى كه پيوسته شراب بخورد.

مَى جوش ـ شرابى است كه با سنبل رومى و سنبل هندى ترتيب داده باشند.

مَىِ خام ـ مى تازه.

مَى زده ـ كسى كه به سبب بسيار خوردن شراب، بى مزه و بدحال باشد، به طورى كه به هيچ چيز ميل نداشته و از طعام و شراب بازماند.

مَىِ سوس ـ آب انگورى كه با آب سوس [ر.م ]بجوشانند.

مَىِ سوسن ـ شربت سوسن.

مَىِ شعرى فش; مَىِ شعرىوش ـ شراب لعلى درخشنده.

مَى گده ـ ميخانه.

مَى گسار ـ مى خوار.

مَى گون ـ هر چيز سرخ كه به رنگ شراب باشد.

ميا ـ (چو حيا) نهى از آمدن.

ميادين--->ميدان.

ميار ـ (چو عيان) شبان[چوپان] و نهى از آوردن است.

مياستو; مياستور; مياسطو; مياسطور ـ كليسا و هم نام معبدى است مر ترسايان[مسيحيان] را.

مَيّافارْقين ـ به نوشته مراصد[ر.ض]، مشهورترين بلاد دياربكر[در تركيه] است كه به زعم بعضى، بناهاى سنگى آن از نوشيروان [پادشاه ساسانى قرن 6م] بوده و بناهاى آجرى آن از پرويز[پادشاه ساسانى قرن 6 و 7م ]است و قول صحيح آنكه از بناهاى روم است زيراكه در بلاد ايشان است.

ميامار ـ (چو سماوار) نهى از آمار به معنى حساب است، يعنى نشمار و حساب نكن.

مَيامى ـ قريه اى است فرخنده پى كه از قصبه بسطام، نُه فرسخ دور و فواكه سردسيرى اش موفور و آبش از كاريز[قنات] و هوايش فرح انگيز و مردمانش اثناعشرى و از فسق و فجور برى هستند.

ميان ـ (ر) كمرگاه و هميان[كيسه] و غلاف كارد و شمشير و غيره كه به «فيام» مشهور بلكه نيام مقلوب آن است و هرآنچه از جواهر و غيره كه زنان در وسط گلوبند خود كنند و هم به معنى معروف كه مقابل گوشه و كنار است و به عربى «وسط» گويند و به هندى، بزرگ و رئيس و لفظ تعظيم است، چنان كه در تركى «آقا» و در پارسى «خواجه» و در عربى «شيخ» و در توران[آسياى مركزى ]«ايشان» و در كشمير «جو»، مثل احمدجو و على جو، يعنى احمدآقا و على آقا و لغت كشمير لغتى است مخصوص، غير همه لغت ها.

ميانِ آفتاب ـ كمر آفتاب[ر.م].

ميانْ بستن ـ كمر بستن[ر.م].

ميانْ بسته ـ كمربسته[ر.م].

ميانْ بند ـ كمربند.

ميانْ بود ـ هر چيزى كه در وسط باشد و هر چيز معتدل و دور از افراط و تفريط و هريك از كائنات جو[هر پديده اى كه در فضا رخ مى دهد، از قبيل رعد و برق و صاعقه...] را هم گفته و مجموع آنها را «ميان بودان» گويند.

ميانْ بودان ـ كائنات جو و جمع ميان بود[ر.م].

ميانْ بوى ـ ميان بود[ر.م].

ميانْ پُر--->گوزآگند.

ميان دون; ميانِ رستم ـ قوس قزح[رنگين كمان].

ميانْ رو ـ كمررو[ر.م].

صفحه 255 - جلد چهارم

ميانْ رودان ـ يكى از نواحى بصره است كه عبّادان[ر.م ]در آن بوده و دجله بر آن احاطه دارد.

ميانِ زال; ميانِ سام ـ قوس قزح[رنگين كمان].

ميانْ سرا ـ نوعى از انگور كه در خراسان بسيار است.

ميانِ شيطان; ميانِ فلك ـ قوس قزح[رنگين كمان].

ميان كش ـ مردم شجاع و دلير و پهلوان.

ميانِ كوه ـ كمر كوه.

ميانِ گردون ـ قوس قزح[رنگين كمان].

ميانْ گشادن ـ كمر گشادن[ترك كردن كارى و قطع نظر كردن].

ميانَج ـ معرّب ميانه.

ميانجى ـ (به كسر اوّل و فتح نون) منسوب به ميانه و (با سكون نون) توسّط كننده و كسى كه ميان دو كس را اصلاح نمايد و بدين معنى با جيم پارسى[ميانچى] هم هست.

ميانْچى--->ميانجى.

ميانه ـ (ر) ميان و هم دهى است قصبه مانند در ميان عراق [عراق عجم] و آذربايجان كه به همين جهت بدين اسم اختصاص يافته و يا موافق نوشته مراصد[ر.ض]، به جهت توسط آن است در ميان تبريز و مراغه كه به منزله زاويه مثلث است نسبت به آنها.

مَياى ـ نهى از آمدن.

ميبه ـ (چو هَيضه) منقل و انار ترش و (به كسر باء) رجوع به تركيبات «مى» شود.

ميّت ـ (ر.ف) [مرده].

ميتل ـ (ل) حريق و سوخته.

ميتو ـ (ل) سرپاس[ر.م].

ميتين ـ (چو بى دين) كلنگ آهنين معروف و ميل آهنى سنگ تراشان كه بدان، سنگ را تراشيده و شكافته و سوراخ كنند.

ميجوش ـ (چو ميمون) رجوع به تركيبات «مى» شود.

ميچودن ـ (چو پيمودن) آزمودن.

ميخ ـ (ر) شاش و سكه و قالبى است از فلزات كه سكه را بر آن نقش كرده و بر طلا و نقره و غيره زنند و آن را «ميخ دِرَم يا درهم» و «ميخ دينار» هم گويند و هم به معنى معروف كه به عربى «وتد» گويند.

ميخْ پا ـ ميخ قدم[ر.م] است.

ميخِ دِرَم; ميخِ درهم; ميخِ دينار--->ميخ.

ميخْ قدم ـ كسى كه پاشكسته در كنجى نشسته و به جايى نرود.

ميخْ گده ـ ضراب خانه.

ميخا ـ (چو بينا) موافق نوشته ناسخ التواريخ [ر.ض]، لفظى است عبرى به معنى مفلس و دو تن از انبياى بنى اسرائيل موسوم بدين اسم بوده اند; يكى پسر نملا كه در 4526 هبوطى ظهور فرموده و مروّج دين كليمى بوده است، و ديگرى پسر موراتى كه در 4666 هبوطى ظهور نموده و شريعت موسى(عليه السلام) را رواج همى داده و كتاب نبوتش مشتمل بر هفت فصل است كه حقايق و معارف را كشف نموده و از آفات و بليّات آينده خبر داده و لقب آن حضرت همسرش است كه به معنى خوش نشين است و گويا اين هم عبرى است.

ميخت ـ ميختن[ر.م] و ماضى قريب از آن.

ميختن ـ شاشيدن.

ميخك ـ (ر) ميخ كوچك و هم يكى از ادويه حارّه است كه در «قرنفل» مذكور افتاد و بعضى به منجك[ر.م] هم ترجمه نموده و آن تصحيف است.

ميخوش ـ (ر) ترش و شيرين.

ميخى ـ (چو بينى) خرقه و جبّه [نوعى لباس بلند ]درويشان، خصوصاً آنچه بخيه بسيارى بر آن زده باشند و يا پشمينه آويخته موى باشد كه به عربى «دلق» است و آن را «هزارميخ» و «هزارميخى» هم گويند و نام خط قديمى ايران هم هست كه در تركيبات «خط» مذكور افتاد.

ميدان ـ (چو ديدار) امر به دانستن است، يعنى بدان و (چو ايوان) ظرف شراب و (چو ايوان و ديدار) به عربى، عرصه و فضاى وسيع چوگان بازى و اسب دوانى كه جمع آن هم ميادين است و در فرهنگ ناصرى[ر.ض] گويد: در اصل پارسى بوده و اعراب به قاعده زبان خودشان بر وزن ميادين جمع كرده اند، چنانچه فرمان را بر وزن فرامين، و آن را به پارسى «جوبه» و «نيپلو»[گويند].

صفحه 256 - جلد چهارم

ميدان بسر آمدن ـ قيام قيامت و به آخر رسيدن عمر.

ميدانِ خاك; ميدانِ خاك فراخ; ميدانِ خاكى ـ زمين و كره خاك و جسد انسان و حيوان.

ميدانِ عاج ـ ورق كاغذ سفيد.

ميدان فراخ يافتن ـ وسعت و فراخى عيش و سالم بودن از رقيب و حريف.

ميدان گشاده يافتن ـ ميدان فراخ يافتن[ر.م].

ميدن ـ (چو ديگر) تازه بودن.

ميده ـ (چو هَيضه) نان و آرد گندم دوبار بيخته كه در گرفتن سبوس آن مبالغه كرده باشند و حلواى شير و شكر معروف و هم شمع مانندى است كه آب انگور را با آرد و دوشاب و نشاسته و شكر جوشانده و به قوام آورده و سخت كرده و بر رشته اى كه مغز گردكان [گردو] و بادام در آن كشيده باشند، مانند شمع بريزند و آن را «فراته» و «فلاته» هم گفته و اهالى ما «باسدق» گويند.

ميده زن ـ با حيا و پاك دامن.

ميده سالار ـ شخصى كه نان مى پزد.

ميده نِه ـ چاشنى گير[ر.م].

مير ـ (چو صيد) به عربى، طعام و (چو جگر) جمع ميره و آن طعامى است كه انسان از براى اهل و عيال خود درست مى كند و (چو تير) به نوشته درارى[ر.ض]، اسمى است پارسى به معنى رئيس و آمر ليكن در جايى ديگر نديدم و ظاهر، آن است كه مير بدين معنى مخفّف امير عربى است و در قطر[ر.ض] گويد: امير، همسايه و كسى كه با او مشاوره نمايند و هم به معنى آمر و حاكم است كه عوام الناس «مير» گويند.

ميرآب ـ مدير و رئيس آب و چشمه.

ميرآخُر; ميرآخور ـ مدير و رئيس اصطبل.

ميرِ آش ـ كسى كه مردم را به آش خوردن طلبيده و دعوت نمايد.

ميرِ بازار ـ شحنه و داروغه.

ميردينى ـ نوعى از گل خيرى بنفش و بافته حريرى كه بيشتر زنان پيراهن كنند.

ميرِ سخن ـ مردم فصيح و بليغ و سخنور.

ميرِ شب ـ شبگرد و عسس.

ميرِ شكار ـ صيّاد.

ميرِ عَرْض--->پيش گوى.

ميرعماد ـ يكى از خوش نويسان معروف عالم است كه در خط نستعليق استاد كل و مشهور آفاق و ضرب المثل عالم و از سادات حسنى قزوين بوده و در سال 1024 هجرى در شهر اصفهان به تحريك رقيبان و معاندان به دست مقصودنامى مسگر مقتول گرديد. «دشمن من عقل من و هوش من».

ميرغضب ـ معروف است كه به پارسى «دژخم» و «دژخو» و «دژخى» و «دژخيم»[گويند].

ميرِ كلام ـ مير سخن [بليغ و سخنور].

مَيرمَير--->مهاد مهين.

ميرِ ميران--->اميرالامرا.

ميرِ هشت بهشت ـ رضوان كه دربان بهشت است.

ميرِ هفتمين ـ زحل.

ميراب ـ رجوع به تركيبات «مير» شود.

ميراث ـ (ر) مالى كه بعد از مردن انسانى به ديگرى مى رسد.

ميراخُر; ميراخور; ميراش ـ رجوع به تركيبات «مير» شود.

ميران ـ (چو ديدار) امر حاضر از ميراندن، يعنى بران و بكش و هم نام يكى از احفاد تيمور لنگ است كه ميران شاه گويند[ميرزا جلال الدين ميران شاه پسر سوّم تيمور لنگ كه در سال 769 هجرى به دنيا آمد و در اواخر كار تيمور دچار پريشانى عقل شد و با اين حال، پس از مرگ پدر سه سال سلطنت كرد و در سال 810 هجرى در جنگ با سپاه قراقويونلو به دست يوسف تركمان كشته شد].

ميران شاه--->ميران.

ميراندن ـ راندن و كشتن.

ميرپور ـ قصبه اى است معمور مابين كشمير و لاهور كه موضعى است بَهجت مآب از بلاد پنجاب و آبش خوش گوار و هوايش سازگار و اكثر مردمانش حنفى و ديگر هندو و حكومتش در دست سنكان [به «امرت سر» رجوع شود] است.

صفحه 257 - جلد چهارم

ميردَك ـ ميروك[مورچه] و گويا تصحيف شده.

ميرزا ـ (ر) در اصل از دو كلمه تركيب يافته كه يكى «مير» مخفّف امير و ديگرى «زا» مخفّف زاده يا زاييده است، يعنى اميرزاده و بزرگ زاده و بعضاً «اميرزا» هم گويند و آن از القاب معموله عجم است كه در آخر اسامى شاهزادگان و اوّل نام هاى ساير محترمين و اشخاص اصيل و بزرگ و ارباب قلم مى آورند به جهت احترام و به نوشته فرهنگ ناصرى[ر.ض]، لفظ ميرزا نخست لقب اولاد امير تيمور كوركان [نخستين پادشاه تيمورى در قرن 8 و 9هـ] بوده و در آخر اسماء ايشان مى آورده اند، يعنى اميرزاده و بعد از آن در ساير آحاد نيز به ترتيب مذكور استعمال نمايند. بارى، به نوشته بستان السياحة[ر.ض]، لفظ ميرزا نام بلوكى هم هست از فارس از توابع دشتستان كه هوايش گرم و آبش كم و زراعتش موقوف به رحمت خداوند اكرم است.

ميرسين ـ (ل) درخت مورد [ر.م].

ميرك كازرونى ـ زوفرا[ر.م].

مَيرملو ـ (ر) مريملو[ر.م].(كى)

ميَرميَر--->مهاد مهين.

ميروك ـ (چو بيرون) مورچه.

ميره ـ (چو ريزه) عداوت و كينه و رئيس و كدخدا و صاحب خانه و به عربى، طعامى است كه از براى اهل و عيال درست مى كنند.

ميريامتر--->متر.

ميرين ـ (چو بى دين) نام داماد قيصر روم و كنايه از اميرخسرو و اميرحسن دهلوى معروف به سعدى هندوستان [اميرخسرو دهلوى(651ـ 725هـ) و اميرحسن دهلوى(650ـ 737هـ)]از شعراى پارسى هند .

ميز ـ (چو تير) مهمان و اسباب مهمانى و ميزيدن [بول كردن] و امر و فاعل از آن و مخفّف تميز و كرسى معروف.

ميزاب ـ (چو ديدار) ناودان كه از «آب» و «ميز» مركّب است.

ميزاد ـ (ق) ميزد[ر.م] و ماضى استمرارى از زاييدن.

ميزان ـ (ر) ترازو و آلت وزْن و سنجش و كنايه از عدالت هم هست و در اصطلاح نجومى، موافق آنچه در «برج» اشاره نموديم، نام يكى از بروج 12گانه فلكى است كه بودن آفتاب در آن اوّل فصل خريف بوده و در روز انتقال آن به همين برج، روز و شب در تمامى كره مساوى مى باشد و اين برج به نوشته پيشينيان، ترازويى را ماند كه دو كفه آن به جانب مغرب و عمودش به سوى مشرق و از هشت ستاره تركيب يافته و به پارسى «ترازو» [گويند].(عر)

ميزان الحراره--->ترمومتر.

ميزان الرطوبه ـ [ابزارى كه جهت سنجش رطوبت هوا به كار مى رود; رطوبت سنج(لغت نامه دهخدا)].

ميزان الضغطه ـ [آلتى كه براى تعيين فشار گازها و مايعات و بخارات به كار مى رود; فشارسنج(لغت نامه دهخدا)].

ميزان الهوا ـ [اسبابى است كه جهت تعيين فشار هوا به كار مى رود; فشارسنج(لغت نامه دهخدا)].

ميزبار ـ چاووش باشى[چاووش يعنى فرمانده لشگر، رئيس قافله، جارچى و خادم مخصوص پادشاه].

ميزبان ـ مردم مهمان دوست و مهمان كننده.

ميزد ـ (چو سمند) شراب انگورى و بزم شراب و عروسى و مجلس عشرت و مهمانى، خصوصاً مهمان خانه سلاطين و اكابر و (چو ديگر) به معانى مذكوره و ماضى استمرارى از زدن و فعل مضارع از ميزيدن[بول كردن ]است.

ميزداد ـ چاووش باشى[به «ميزبار» رجوع شود].

ميزدَك ـ مورچه.

ميزده ـ (چو مَيمنه) رجوع به تركيبات «مى» شود.

ميزر ـ (چو حيدر) به نوشته برهان[ر.ض]، دستار [عمامه ]و منديلى است كه بر سر بندند.

ميزك ـ (چو ديگر) شاش و بول و مصغّر آن [مصغّر ميز].

ميزه ـ (چو ريزه) ميزك [بول و مصغّر ميز] و ميان زين اسب.

ميزيدن ـ (چو پيچيدن) شاشيدن و بول كردن.

ميژد ـ (چو ديگر) معشوق و دلبر و محبوب، خصوصاًمعشوق زن كه غير شوهرش باشد.

صفحه 258 - جلد چهارم

ميس ـ (چو صَيد) به سريانى، ديواسپست[ر.م].

ميستى ـ علّت [بيمارى] جذام و برص.

ميسر ـ (چو مجلس) قمار و (چو حيدر) نام گياهى است و (چو مسلّط) هر چيز ممكن و هم طعامى است كه از گوشت و تخم مرغ ترتيب دهند.

ميسره ـ (چو مَيمنه) طرف چپ و محل قماربازى و (چو خربزه و تبصره و مَيمنه) غنا و ثروت و آسانى و سهولت.(عر)

ميسك ـ (ل) ملخ آبى.

ميسور ـ (چو مَيمون) هر چيز ممكن و آسان و به معنى مصدر هم هست كه سهولت و آسانى است.(عر)

مَيسوسَن ـ (چو پيمودن) به نوشته قطر[ر.ض]، شراب سوس[ر.م ]است ليكن ظاهر آن است كه پارسى و مركّب از «مى» و «سوس» است، چنان كه در تركيبات «مى» مذكور افتاد.

ميش ـ (چو تير) گوسپند و يا تنها قسم ماده آن و يا بره قسم ماده آن.

ميشْ بهار ـ ابر و ميشا[گياه هميشه بهار] و گل گاوچشم[ر.م].

ميشْ مرغ ـ خرچال[ر.م].

ميشا; ميشائى ـ گياه هميشه جوان[ر.م].

ميشانه ـ (چو ديوانه) نام حضرت حوا است.

ميشبا ـ گياه هميشه جوان[ر.م].

ميشته ـ معلّم جهودان است.

ميشتى ـ يا ميشى; نام حضرت آدم(عليه السلام) است.

ميشو ـ (ل) كرشنه[به «كرسنه» رجوع شود].

ميشى ـ (ل) ميشتى[ر.م] و ميشين [چرم و هر چيز منسوب به ميش].

ميشين ـ (ر.ف) كه «چرم» هم گويند و منسوب به ميش است.

ميعان ـ (چو سرطان) مايع شدن.(عر)

ميعه ـ (چو هَيضه) اوّل هر چيز، خصوصاً اوّل روز و اوّل جوانى و اوّل رفتار اسب و هم به نوشته قطر[ر.ض]، عطرى است بسيار خوش بوى و در برهان[ر.ض] گويد: نوعى از صمغ است كه از روم آورده و «لبنى» و «عسل لبنى» هم گفته و مانند كندر مى سوزانند و به همين جهت آن را «بخور» هم نامند و قسمى از آن را كه روان و آبكى باشد «ميعه سائله» گويند و در پزشگى نامه[ر.ض] فرمايد: ميعه به نام «سائله» و «يابسه» به دو قسم مى باشد كه به فرانسه اوّلى را «استيراكس ليكيد» و دويّمى را «استوراكس» (استراكس كالاميت) گويند و اقوال مصنّفين فرنگ در حقيقت آنها مختلف و هر دو قسم را از بعضى نباتات اخذ مى كنند و گويا قول صاحب مخزن [ر.ض] در اين باب به حقيقت نزديك تر بود. اين است كه ما هم به ذكر اجمالى عبارت مخزن[ر.ض] اكتفا مى كنيم. در آن كتاب مستطاب فرمايد: ميعه سائلى يا لبنى، صمغ و يا لبن درختى است بسيار خوش بو و شبيه به درخت بهى [به ]و در بلاد شام به «عبهر» موسوم و قوّت آن تا ده سال باقى و به سه قسم مى باشد. آنچه كه مانند صموغ ديگر خودبه خود تراوش كند، بهترين اقسام و رنگ آن اشقر [سرخ مايل به سياهى ]مايل به زردى و به قوام عسل مى باشد و آنچه از فشردن اجزاى درخت آن اخذ مى نمايند، مايل به سرخى و غليظ تر مى باشد و اين متوسط است، و آنچه از اجزاى درخت آن را در آب طبخ داده و ماليده و صاف كرده، پس بجوشانند تا غليظ گردد، سياه و ثقيل مى باشد و همين قسم را «ميعه يابسه» گويند و در نزد بعضى، ميعه يابسه دُردى [ته نشين ]قسم دويّم مذكور است كه اجزاى درخت آن را افشرده و صافى آن را مى گيرند و نزد بعضى، دُردى آب مطبوخ آن است. بارى، هم در پزشگى نامه[ر.ض ]فرمايد: از ميعه سائله قسمى است كه به «عنبر مايع» موسوم بوده و از مكزيك مى آورند و بوى آن شبيه به بوى حسن لبه[ر.م] و طعم آن بلسانى [به «بلسان» رجوع شود] و گرم است.

ميعه سائله; ميعه لبنى---> ميعه.

ميعه مايعه ـ ميعه سائله است[به «ميعه» رجوع شود].

ميعه يابسه--->ميعه.

ميغ ـ (چو صَيد) آميخته و (چو تير) آميغ [آميزش] و ابر و غبار و بخار تيره ملاصق [چسبيده] زمين مانند دود كه هوا

صفحه 259 - جلد چهارم

را تاريك و تيره گرداند و «نزم» و «نژم» و «تارميغ» هم گفته و به عربى «ضبابه» و به تركى «دومان» گويند.

ميغاز; ميغازه; ميغازى ـ (چو مَيدان و هَنگامه و سردارى) شاگردانه و مغيازه.

ميغك ـ (چو ديگر) ملخ آبى [ميگو].

ميفختج ـ معرّب مى پخته[ر.م].

ميفختج مدبر; ميفختج مفوح--->مى پخته.

ميق ـ به نوشته بعضى، ميخ است.

ميقات ـ (چو ديدار) وقت و زمان محدود فعل و مكان معيّن آن و يا آنكه در معنى ثانى مجاز است و در اصطلاح دينى، خصوص مواضع معيّنه از براى احرام[در مناسك ]حج را گويند كه شش موضع است:

1. قَرْن المنازل: كه در «قرن» مذكور است.

2. عَقيق: كه در «مسلحْ» نگارش يافته.

3. جُحْفه: كه در «جحفه» گذشته.

4. محاذات يَلَمْلَم: كه در «يلملم» خواهد آمد.

5. خود مكه در حج تمتّع و منزل حاج در حج افراد، به شرحى كه در محل خود مذكور است.

6. ذوالحُلَيفه: و آن نام آبى است در دو فرسخى مدينه و مراد در اينجا موضعى است كه همين آب در آن جارى و مسجد شَجَره هم در همان موضع و جزو آن و احرام بستن از همين مسجد افضل و يا معيّن است كه به مدلول پاره اى آثار دينيّه، ذوالحليفه منحصر به مسجد مذكور است و بس و ازآن رو كه جماعتى از عرب در همين موضع عهد و پيمان بسته و سوگند خورده اند، بدين اسم اختصاص يافته.¹

ميگ ـ (چو صَيد) ملخ و يا قسم دريايى آن [يعنى ميگو ]و رجوع به «ماهى روبيان» شود.

ميگرنزى--->اوقيانوس.

ميگزد ـ (چو فرزند و ريوند) ميزد [مجلس عشرت].

ميگسار ـ (ر) مى خوار.

ميگك ـ (چو حيدر) ميگ [ملخ و ميگو] و مصغّر آن.

ميل ـ (به كسر اوّل و ثانى) به فرانسه، عسل و (بر وزن صيد) به عربى، خواهش و اراده و توجه و رغبت كه به پارسى «كشش» و «گرايش» [گويند] و در اصطلاح نجومى، دورى نقطه مفروضه فلكى است از معدّل النهار [ر.م] و (بر وزن تير) مقدار يك مدّ بصر از زمين[آن مقدار مسافتى كه در زمين هموار، مردمى كه در ديدن ايشان قصورى نباشد و بسيار تيزبين هم نباشند، بتوانند ببينند] و چيزى است معروف كه با آن سرمه و دارو در چشم كشند و علامتى

1. ميقات در اصطلاح مناسك حج بر دو قسم است:
   1. ميقات زمانى
   براى احرام عمره تمتع، حج تمتع، افراد و قران، ماه هاى شوال، ذى قعده و همچنين ذى حجه (از ابتداى آن تا پيش از ظهر روز عرفه، به طورى كه حاجى بتواند همه اعمال عمره تمتع را انجام دهد و محرم به احرام حجّ تمتع گردد و خود را جهت وقوف اختيارى عرفه به سرزمين عرفات برساند) تعيين گرديده است.
   2. ميقات مكانى
   آن بر دو قسم است:
   الف) فاصله بيش از 16 فرسخ از مكه:
   ميقات كسانى كه مسكنشان از مكه معظمه بيش از 16 فرسخ فاصله دارد و در كتاب هاى مختلف فقهى براى مواقيت، پنج ميقات معروف را ذكر كرده اند، ولى شهيد اوّل و مرحوم علامه حلّى و محقق حلّى، «مكه» را نيز براى حجّ تمتع، اضافه مى كند.
   ب) أدنى الحلّ:
   أدنى الحلّ براى كسانى است كه داخل مكه هستند و مى خواهند عمره مفرده به جا آورند. اين افراد مى توانند از حدود حرم خارج شده، در اولين نقطه حلّ مُحرم گردند; ليكن أفضل و قدر متيقن همان ميقات هاى معروف سه گانه ذيل است:
   مسجد تنعيم: اين ميقات در شمال غربى حرم و در هفت كيلومترى شهر مكّه واقع شده كه نزديك ترين ميقات به شهر مكه است و امروز متصل به شهر شده است. اين مسجد و اين محلّ را از آن جهت تنعيم مى نامند كه در وادى نعمان واقع شده و اين وادى از سمت راست منتهى به كوه نعيم و از سمت چپ منتهى به كوه ناعم است. رسول گرامى اسلام به عبدالرحمن بن ابى بكر برادر عايشه دستور داد عايشه را بدين وادى ببرد تا محرم به احرام عمره مفرده گردد.
   حديبيه: روستايى است در مسير جدّه و حدود 48 كيلومتر از مكّه فاصله دارد، در آنجا چاه آبى نيز واقع است. از آن جهت آن را حديبيه ناميده اند كه در اين مكان حدود 1300 تا 1500 نفر با رسول گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله)در زير درختى به نام «حدباء» بيعت كردند كه به «بيعت رضوان» معروف گرديد.
   جعرانه: اين محل در شمال شرقى مكه معظمه در مسير طائف در ابتداى درّه سَرِفْ مى باشد و در اينجا چاهى است كه محلّ به نام آن چاه مى باشد. الآن در آنجا باغستان كوچكى است كه مسجد باعظمتى در كنارش ساخته شده است و چاه هاى نزديك به يكديگر دارد و فاصله آن با مكّه حدود 42 كيلومتر مى باشد.

صفحه 260 - جلد چهارم

است كه در راه ها به جهت تشخيص فرسخ و در ميدان به جهت چوگان بازى نصب نمايند و هر چيز طولانى كه ارباب صنعت در سُفتن[سوراخ كردن] چيزها به كار برند و قلمى كه روى تخته و مانند آن را با آن نقش كنند كه «قلم تخته خاك» هم گويند و موافق آنچه در «فرسنگ» مذكور داشتيم، يك ثلث فرسنگ را هم گويند.

ميل كشيدن ـ كور كردن و دور گردانيدن و از پيش راندن.

ميلاد ـ (چو ديدار) نام پهلوانى است ايرانى، پدر گرگين كه چون كيكاووس[دوّمين پادشاه كيانى] به مازندران رفت، ايران را بدو سپرد و هم شهرى است در سند كه كيدنام، پادشاه قنوج، كه يكى از رايان هند بوده، آن را دارالملك[پايتخت] خود ساخته بود و به عربى، وقت زايش و ولادت است.

ميـلادِ عيسى ـ كه تـولد آن حضـرت و در السنـه دايـر و تاريخ ميلادى هم كه مذكور افتاد، بدو منسوب است، مـوافق ناسخ التـواريخ[ر.ض]، در سـال 5585 هبوطى بـوده كه موافق 578 مقدّم بر ولادت حضرت ختمى مرتبت(صلى الله عليه وآله)مى باشد.

ميلادِ يوحنّا ـ كه در جدول توقيعات تقاويم ثبت نمايند، از جمله ايّام مشهوره روميان است كه 25 نيسان [ماه هفتم رومى مطابق با ارديبهشت] و يا 24 حزيران [ماه نهم رومى] است و در بيست باب[ر.ض ]ملاّمظفّر[گنابادى] از ابوريحان بيرونى نقل كرده كه يوحنّا، يحيى پيغمبر(عليه السلام) است. پس گويد: و ظاهر آن است كه يوحنّا به غير از حضرت يحيى(عليه السلام) كسى ديگر بوده است كه تقويت دين عيسى(عليه السلام) نموده و آنكه ارباب زيجات، ميلاد يحيى(عليه السلام) را على حده ذكر كنند، مصدّق اين قول است.

ميلاميل ـ مجموع و همه و پى درپى و ممزوج و درهم آميخته و ميل اندر ميل.

ميلان ـ (چو ديدار) قصبه اى است در آذربايجان و (چو ميدان) مرد فاضلى بوده كه هوا را خلأ مى دانست و (چو سرطان) به عربى، ميل و رغبت.

ميلاو; ميلاوه ـ (چو ديدار و بيچاره) مغياز[شاگردانه و شاگرد].

ميلرام ـ (ل) نام فرشته اى است كه رب النوع باد است.

ميله ـ (چو ريزه) نام جنگ گاه سلطان محمود غزنوى[360ـ 421هـ] در تركستان [ظاهراً شهرى بوده اين سوى رود جيحون در شمال افغانستان كنونى (لغت نامه دهخدا)] و هم پهلوانى بوده عظيم الجثه از اهالى همدان و معاصر اوكتاى قاآن خان ابن چنگيزخان مغول و اوكتاى، او را از همدان به تركستان خوانده و پهلوان درگاه نمود و او هم همه پهلوانان عصر را برافكند. پس قاآن بر وى زنى داد كه اولاد قوى هيكل به وجود آيند. و گويند او با زن نزديكى نكرد كه قوّت او نكاهد و چون مقصد قاآن را دريافت، يكى از اقرباى خود را بخوانده و در جاى خود نصب كرده و بر وفق امر قاآن از وى تخم گيرى كردند.

ميلى ـ (چو بينى) گربه.

ميليار ـ به فرانسه، عدد صد مليون است.

ميليگرم--->گرم.

ميليمتر--->متر.

ميم ـ (چو صيد) قصبه اى است نامعلوم و (چو تير) شراب و نام يكى از حروف تهجّى است.

ميمِ كاتب ـ كور و نابينا.

ميم مطوّق ـ آلت مردى.

ميمنت ـ (ر) كه در حال وقف تاء را مبدّل به هاء كرده و «ميمنه» گويند، يُمن و بركت و طرف راست و هم نام قصبه اى است از توران[آسياى مركزى] و يا زابلستان و در مراصد[ر.ض] گويد: شهرى است از غور و بلخ و باميان [هر سه در افغانستان] و مظنون آن است كه همان ميمند[ر.م ]است.(عر)

ميمند ـ (چو ريوند يا فرزند) نام چند موضع است:

1. دهى است در كرمان در يك منزلى شهر بابك كه در كوهسار واقع و خانه هاى آن همه از سنگ تراشيده و لحوم و لبنيات آن ممتاز و مردمانش شيعه مذهبند.

2. قصبه اى است در زابلستان از مضافات غزنين[در افغانستان] كه آب هاى روان داشته و ميوه هاى خوب دارد،

صفحه 261 - جلد چهارم

خصوصاً خرما و انگورِ آن موفور و ممتاز و خواجه حسن ميمندى مشهور، وزير سلطان محمود غزنوى [360ـ421هـ] هم بدان منسوب است.

3. قصبه اى است در فارس در 17 يا 18 فرسخى شيراز كه آبش خوب و هوايش مرغوب و مردمانش غريب نواز و شيعه مذهب و خوش مشرب و ميوه جاتش خوب، خصوصاً بادام و گل سرخ و گلابش مشهور و موافق نوشته آثار عجم[ر.ض] و ديگران، تاشى خاتون، مادر شاه شيخ ابواسحاق ابن محمودشاه كه مالك بود، آن را بر بقعه متبركه حضرت سيّد احمد ابن موسى ابن جعفر معروف به شاه چراغ وقف نموده كه منافع و عايدات آن هرچه باشد، در مصارف لازمه آن بقعه شريفه خرج شود و در آثار عجم[ر.ض ]گويد: ظاهراً نام تاشى، تركى است و اين زن، خيّره جليله اى بوده و روضه مطهّره آن امام زاده اعظم را عمارت كرده و بر آن قبه اى عالى برآورده و در جوار آن مدرسه اى بنا نهاده و امّا شيخ ابواسحاق در سال 744 هجرى در شيراز متمكّن اريكه سلطنت بوده و 14 سال حكمرانى نموده، پس مقتول گرديد. خواجه[حافظ]:

«راستى خاتم فيروزه بواسحاقى *** خوش درخشيد ولى دولت مستعجل بود».

مَيمَنه--->ميمنت.(عر)

ميمون ـ (ر) علاوه بر معنى عربى مشهور آن، كه خجسته و مبارك است، گياه شش بندان[ر.م] و نهرى است از اعمال [توابع ]واسط [در عراق] و دهى است بزرگ در صعيدِ [ر.م ]مصر در سمت غربى نيل در قرب فسطاط و هم جانورى است مشهور و برزخ ميان انسان و ساير افراد حيوان كه «كنى» و «كپى» و «بوزنه» و«بوزينه» و «بوزنينه» و «چز» هم گفته و به عربى «قِرْدْ» و به تركى «پيچى» يا «پيچين» گويند و ماهيّت آن موافق نوشته مخزن[ر.ض]، حيوانى است مشهور و شبيه به انسان كه در مزاج و خلق و اكثر حالات قابل تعليم بوده و حكايت انسان مى كند و به دست چيزى را بردارد و طرب سازد و بازى و خنده مى كند و احياناً به دو پا راه مى رود و بسيار ذكى و سريع الفهم است و به جهت كثرت مناسبت مزاج آن به مزاج انسانى است كه پيشينيان اطبا عمليات تشريحى آناتومى را در وى معمول داشته و اكثر دواهاى مجهول السّمّيّة را اوّلاً به وى مى خوراندند كه سمّى و غير سمّى بودن آن نسبت به مزاج انسانى را هم بدان وسيله مكشوف دارند. و نقل است كه از براى متوكل عباسى دو ميمون هديه آورده بودند كه يكى خياط بود و ديگرى زرگر و نيز شنيده شده كه ميمونى شطرنج بازى آموخته بود و به حدى خوب مى باخت[بازى مى كرد] كه اكثر صاحب خود را مى برد. روزى صاحب خود را در مجمعى مات كرد. آن شخص از غايت اعراض، شاه شطرنج را بر سرش زده و كشت و نيز نقل است كه ميمون ماده اى بود كه اشياء پنهانيده و دزديده را به صاحب خود خبر داده و بلكه كسى كه اراده دزدى داشت، باز به صاحب خود اعلام مى كرد، بدين روش كه بر پاره هاى كاغذ مطالب و نام هاى متهمين به دزدى را نوشته و پيش آن مى انداختند. پس آن يك يك بوييده و نام دزد و يا كسى را كه چيزى پنهان كرده، به دست صاحب خود مى داد و بعد از چندى دزدان آن ميمون را كشتند. بلندى بالاى بعضى به ارتفاع دو متر بوده و روى بعضى سرخ و برخى ديگر سياه روى و خاكسترى بدن و اين هر دو دُم دارند و آنچه روى آن سياه و فى الجمله شبيه به روى انسان و دست و پا و انگشتان آن دراز و بدن آن نيز سياه و پشم آن بلند است، بى دُم بوده و به هر دو پا نيز راه رفته و اين قسم را به پارسى «نسناس» و به هندى «بنماس» گويند، يعنى انسان جنگلى و اين صنف مأنوس تر از دو صنف اوّلى بوده و مثل ايشان بسيار موذى نيست و بعضى از دانشمندان اين نوع را به نام «ميمون آسيا» و «ميمون امريكا» به دو قبيله بزرگ مقسوم داشته و در وصف اوّلى گويد كه بينى آنها از طرف پايين گشاده و پيشانى آنها برآمده و گوش آنها به گوش انسانى شبيه تر و چشم آنها برجسته و به همديگر نزديك ترند. و اما ميمون امريكايى در بچگى 24 دندان داشته و در بزرگى 32 يا 36 دندانش مى باشد و دو سوراخ بينى آنها از طرفين بوده و از همديگر قدرى دورتر و دم آنها قدرى درازتر است. و اقسام ديگر آن بسيار است و عموماً ضعيف و رنگ آنها مختلف و

صفحه 262 - جلد چهارم

رويشان ساده [بى مو] و برهنه و خوراكشان حشرات و ميوه، و قوّه مدركه نوع ميمون و پاره اى حركات و يغماگرى و شرارت و چابكى و حدّت و غضب و ساير احوال ميمون معلوم عامه است.

ميمونيّه ـ از شعب مدينيّه[ر.م] و رجوع به «عجارده» هم نمايند.

ميمه ـ (چو هَيضه) يكى از نواحى اصفهان كه به چندين قريه مشتمل است.

ميميز ـ (چو بى دين) مويز.

مينا ـ (چو بينا) كيميا و قلعه اى است در ميان لار و هرموز و شيشه و آبگينه را هم گويند، خصوصاً آنچه الوان بوده و شبيه به زمرّد و ياقوت و ساير جواهر سازند.

ميناساز ـ ميناكار[ر.م].

ميناسُم ـ سبزسُم و سياه سُم.

مينافام ـ هر چيز مينارنگ[سبزرنگ].

ميناكار; ميناگر ـ صنعت كار و كيمياگر و شيشه گر و كسى كه اين ميناهاى ملوّن را آب كرده و بر ظرف طلا يا نقره كار كرده و بدل رنگ هاى جواهر نمايد.

مينان ـ زردآلو و يكى از نواحى هرات است.

مينُس ـ (ل) سيّمينِ هشت حكيم مشهور يونانى است [به «هشت حكيم» رجوع شود] كه 560 سال بعد از وفات غورس طبيب به ظهور آمده و تنها تجربه را در امور معالجه كافى ندانسته و قياس را منضم به تجربه نمود و تا عهد او تمامى معالجات طبى مبنى بر تجربه بود و او اوّل طبيبى بود كه قياس و تجربه را معاً رعايت فرموده و 84 سال در اين عالم بزيست.

مينك ـ (چو ديگر) مننگ[گياهى كه از آن جاروب سازند].

مينو ـ (چو نيكو) زمرّد و زبرجد و مينا[شيشه] و بهشت و آسمان و عالم علوى و هر چيز بالا و علوى.

مينوىِ خاك ـ قبر و مدفن.

مينوىِ مينوان ـ بهشت اعلى از ديگران كه «بهشت برين» گويند.

مينوان ـ جمع مينو[ر.م].

مينوانِ مينو ـ مينوى مينوان[بهشت برين].

مينوباد ـ شهرى بوده در زمان ضحاك[از شخصيت هاى پليد شاهنامه].

مينوچهر ـ منوچهر[ر.م].

مينوس ـ (چو بيرون) نام پادشاهى بوده كه به درويشى افتاده و بار ديگر پادشاه شد[در اساطير يونانى نام پادشاه كرت و پسر زئوس و اروپ بود كه به سبب عدالت خواهى پس از مرگ به صورت قاضى ارواح اموات درآمد].

مينه ـ (چو ريزه) به نوشته درارى[ر.ض]، مينا [شيشه] و جوهر شيشه و نقش برّاق نازك.

ميو ـ (چو ديو) موى و درخت انگور.

ميواد ـ (چو ديوار) ميباد كه مخفّف مى بايد است.

ميون ـ (ل) رجوع به «مو» نمايند.(نان)

ميوه ـ (ر.ف) كه «شايه» هم گفته و به عربى «فاكهه» و «ثمره» گويند و در تبرستان [مازندران و نواحى اطراف آن] خصوص امرود[گلابى] را گويند.

ميوه خرس ـ زعرور[ر.م] است.

ميوه خوش ـ ميوه خوب و دلچسب و ميوه خشك.

ميوه دل ـ شعر و سخن و معشوق و فرزند.

ميويز ـ مويز.

ميويز برّى; ميويز جبلى; ميويز صحرايى; ميويز عسلى; ميويز كوهى ـ رجوع به تركيبات «مويز» نمايند.

ميويزَج ـ معرّب ميويزك[ر.م].

ميويزك ـ مويزك[ر.م]، اِفراداً و تركيباً.

ميويژه ـ لبلاب و عشقه[گياه پيچك].

ميهمان ـ (ر.ف) كه مخفّف آن، مهمان و به عربى «ضيف» و «نزيل» گويند و معنى تركيبى آن، بزرگ خانه است و يا اينكه در اصل «ميهن مان» بوده، يعنى كسى كه در خانه ديگرى از دوست و رفيق و غيره بماند.

ميهمان سراى ـ مهمان سراى.

ميهن ـ (چو ديگر) مشگ و آرامگاه و زادوبوم و خانمان و وطن و زن و فرزند و شير گوسپند و كَره و مسكه و قوم و قبيله.

ميهن مان--->ميهمان.

جلد اول
انجمن اول (در حرف الف)
انجمن دويّم (در حرف باى ابجدى)
انجمن سِيّم(در حرف باى پارسى)
جلد دوم
انجمن چهارم(در تاى قرشت)
انجمن پنجم (در ثاى ثخذ)
انجمن ششم (در جيم ابجدى)
انجمن هفتم (در جيم پارسى)
انجمن هشتم (در حاى حطّى)
انجمن نهم (در خاى ثخذ)
انجمن دهم (در دال ابجدى)
انجمن يازدهم (در ذال ثخذ)
انجمن دوازدهم (در راى قرشت)
انجمن سيزدهم (در زاى هوّز)
انجمن چهاردهم (در زاى پارسى)
انجمن پانزدهم (در سين مهمله)
جلد سوم
انجمن شانزدهم (حرف شین)
انجمن هفدهم (حرف صاد)
انجمن هجدهم (حرف ضاد)
انجمن نوزدهم(حرف ط)
انجمن بيستم (حرف ظ)
انجمن بيست و یکم (حرف عین)
انجمن بيست و دوم (حرف غین)
انجمن بيست و سوم (حرف فا)
انجمن بيست و چهارم (حرف قاف)
انجمن بيست و پنجم (حرف کاف)
انجمن بيستو ششم (حرف گاف)
جلد چهارم
انجمن بيست و هفتم (حرف لام)
انجمن بيست و هشتم (حرف میم)
انجمن بيست و نهم (حرف نون)
انجمن سى ام (حرف واو)
انجمن سى و یکم (حرف هاء)
انجمن سى و دوم (حرف یاء)