welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری صوت گالری تصویر گالری فیلم اخبار

نام کتاب : شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام*
نویسنده :استاد محقق مهدى پيشوائى*

شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام

صفحه 1
   شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام
   

صفحه 2
سفيد

صفحه 3
شخصيت هاى شيعه
در صدر اسلام
بحث هاى آية اللّه العظمى جعفر سبحانى
نگارش و پژوهش: استاد محقق مهدى پيشوائى

صفحه 4
سبحانى تبريزي، جعفر، 1308 ـ
شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام / بحث هاى آية الله العظمى جعفر سبحانى; نگارش و پژوهش مهدى پيشوايى . ـ ]ويرايش 2[. ـ قم: توحيد قم، 1392.
552 ص.     ISBN :978-600-93750-1-1
فهرستنويسى براساس اطلاعات فيپا.
كتابنامه: ص . ]549[ ـ 552; همچنين به صورت زيرنويس.
اين كتاب قبلا با عنوان شخصيت هاى اسلامى شيعه در 2 مجلد به چاپ رسيده است.
چاپ دوم; 1393.
1. شيعه ـ ـ سرگذشتنامه. 2. اسلام ـ ـ سرگذشتنامه. 3. صحابه; الف . پيشوائى، مهدى، 1324 ـ.
ب . عنوان.
1393 3ش2س2/55 BP   996/297
اسم كتاب:    شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام
بحثهاى:    آيت الله العظمى جعفر سبحانى
نگارش:   استاد محقق مهدى پيشوايى
چاپخانه:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشــر:   توحيد قم
تاريخ و نوبت چاپ:    1393 / دوم
تعداد صفحات:   552 صفحه
تعداد:   1000
مسلسل انتشار: 9   مسلسل چاپ اول: 2
مركز پخش
قم ـ ميدان شهدا، انتشارات توحيد
مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
?37745457 ; 09121519271
http:// www.imamsadiq.org
Tohid.ir-shia.ir

صفحه 5
فهرست
پيش گفتار   21
   اصالت تشيع از نظر تاريخ   21
   نوشته هايى درباره ياران پيامبر   23
   دو نوشته قابل توجه درباره صحابه پيامبر   24
   هدف از نگارش اين كتاب   27
      1. معرفى صحيح ياران رسول خدا   27
      2. دفاع از حقانيت شيعه   28
         حق كشى هاى روشن در تاريخ   31
      3. اثبات اصالت شيعه   35
   شخصيت هاى اسلامى شيعه   37
   موارد استعمال لفظ شيعه   38
1 . ابوايّوب انصارى   41
   ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله) با يثربيان   41
   پيمان تاريخى عقبه   43

صفحه 6
   دومين پيمان عقبه   44
   ميزبان پيامبر(صلى الله عليه وآله)   45
   ادب ميزبانى   47
   بهترين وقت نماز   49
   همه جا در ركاب پيامبر   50
   منافق شكن!   50
   اخراج سردسته منافقان از مسجد   52
   در كنار على(عليه السلام)   54
   اعتراض به خلافت ابوبكر   55
   على(عليه السلام) رهبر است   57
   پاسخ دندان شكن   58
   مبارزه با توطئه گران   60
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)   62
   حامى و پشتيبانِ وفادار ولايت   64
   سلام بر مولاى مؤمنان   65
   فرمانده سواره ها در جنگ جمل   67
   حامل پرچم امان براى خوارج   67
   اعلام آمادگى جهت حمايت از ولايت   69
   حمله كوبنده   69
   مرد شمشير و شعر و قلم   71
   فرمانده سپاه   72
   پاسخ نامه معاويه   73
   فرماندار مدينه   75

صفحه 7
   گنجينه اى گران بها   76
   پنج خصلت ارزنده   77
   سخنى از گنج بهشت!   77
   توبه شكنى آدم بدخوى!   78
   حقوق شش گانه برادران دينى!   78
   پوشاندن عيب مؤمن   79
   تفاوت نماز و نمازگزار   80
   ادب دعا   80
   ابوايّوب انصارى در شام   81
   چند نكته   82
   رسوايى معاويه   83
   ابوايّوب انصارى در جنگ قسطنطنيه   84
   اشكال بى مورد   86
   وصيّت تاريخى   87
   مزار پربركت   87
   پاسخ به يك سؤال   89
2 . اَبان بن سعيد   91
   دو برادر «ابان» مسلمان مى شوند   92
   برخوردى هدف ساز   93
   استقبالى پرشور   95
   نامه اى به ابان   95
   مرد شمشير و قلم   96
   فرماندار بحرين   97

صفحه 8
   ابان خلافت ابوبكر را به رسميت نمى شناسد!   98
   در مسند قضاء   99
3 . ابوذر غِفارى   101
   حادثه چه بود؟   101
   در جستوجوى آيين حق   102
   پيش تازى در ايمان   105
   نخستين منادى اسلام   106
   قبيله غفار مسلمان مى شوند   108
   دفاع از خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)   109
   راست گوتر از ابوذر نيست   113
   زهد و وارستگى   114
   شهامت و صراحت در گفتار   118
   انتقاد سازنده نه انتقام ناجوانمردانه   119
   آغاز مبارزه با فساد دستگاه خلافت   120
   حَكَم بن ابى العاص كيست   121
   مروان   123
   بخشش هاى بى حساب عثمان از بيت المال   124
   نمونه اى از عدالت على(عليه السلام) در تقسيم اموال عمومى   128
   ثروت هاى كلان   129
   هشدار به زراندوزان   131
   فتواى مصلحتى!   133
   كَعب الأحبار   133
   تحريف حقايق   134

صفحه 9
   تبعيد به شام   136
   اوج مبارزه در شام   138
   ابوذر در راه مدينه   141
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) از حكومت پليد اموى   142
   كيفر ثروت اندوزى از بيت المال   144
   آزمايش روحيه ابوذر   145
   تبعيد به ربذه   146
   بدرقه ابوذر از طرف بنى هاشم   148
   سخنان اميرمؤمنان   149
   سخنان عقيل   150
   سخنان حسن بن على(عليه السلام)   150
   سخن حسين بن على(عليه السلام)   150
   سخنان عمار   151
   عكس العمل عثمان   152
   مقايسه ظالمانه   154
   جنايت هاى تاريخ   155
   تهمت بخارى   156
   نقد بخارى   157
   تهمت بَلاذُرى   158
   بررسى روايت بلاذرى   158
   جنايت طبرى   161
   بررسى سند روايت طبرى   163
   بررسى متن روايت طبرى   165

صفحه 10
   حق كشى ابن اثير و ابن ابى الحديد   167
   حدود اختيارات حاكم اسلامى   168
   خوددارى عثمان از اجراى كيفر خطاكاران   169
   عذر خليفه   170
   غرضورزى عمادالدين ابن كثير   172
   بررسى سخنان ابن كثير   173
   آيا ابوذر اشتراكى بود؟   174
   اشتراك يا بذل مال در راه خدا   175
   چرا معاويه بيت المال را «مال خدا» مى ناميد؟   181
   تنها مى رود، تنها مى ميرد و تنها...   182
   تحقق پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)   183
4 . ابو رافع   187
   ابورافع و ماجراى خبر پيروزى مسلمانان در جنگ بدر   188
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مورد روش مخالفان على(عليه السلام)   191
   ابورافع و شهادت به حقانيت على(عليه السلام)   193
   مرد شمشير و قلم   196
   منع ضبط حديث، چرا؟   197
   عذر كودكانه   198
   انگيزه سياسى بخشنامه   199
   چگونگى تدوين احاديث پيامبر   200
   پيش گامى شيعه در تدوين حديث   202
5 . ابوسفيان بن حارث   203
   ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله)   205

صفحه 11
   راهنمايى على(عليه السلام)   206
   نبرد حنين   208
   پايدارى در راه خدا   210
   اشعار ابوسفيان   211
6 . ابوقَتاده حارث بن ربعى انصارى   215
   در قلب دژ استوار خيبر   218
   يار وفادار پيامبر   220
   در همه جبهه ها در كنار على(عليه السلام)   221
   عايشه چه گفت؟   222
   اعتراض به جنايت خالد بن وليد   225
   داورى تاريخ درباره صِدّيق و خالد   226
   پوزش هاى كودكانه   227
7 . ابوليلاى انصارى   231
8 . ابوليلاى غِفارى   233
9 . اُبىّ بن كَعْب   235
   روايات جعلى   237
   مدافع حريم قرآن   240
   يك نمونه   240
   سير علمى در قرآن مجيد   242
   اُبىّ و فهم قرآن   243
   بينش اخلاقى او   244
   اُبىّ بن كعب و حوادث سقيفه   245
   استيضاح خليفه   246

صفحه 12
10 . اُسامة بن زيد   251
   گمشده عزيز   251
   مهربان ترين پدرها   253
   دوست پيامبر   255
   شفاعت نه، قانون شكنى   255
   يك اعتراف   256
   فرمانده جوان   257
   انگيزه هاى سياسى   261
   هدف عالى پيامبر   263
   نامه اعتراض به خليفه غيرقانونى   264
   چرا اسامه در سپاه اميرمؤمنان شركت نكرد؟   266
   اسامه و خاندان پيامبر   270
   نمونه ديگر   271
   باز هم سرزمين جُرْف!   271
11 . اَنَس بن حارث كاهلى   273
   پيش گويى شهادت امام حسين(عليه السلام)   274
12 . اُويس قَرَنى   277
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)   278
   تبليغات گمراه كننده حكومت معاويه   280
   پيمان مرگ   283
   شهادت اويس   285
13 . بَراء بن عازب   287
   در جبهه هاى جنگ   288

صفحه 13
   در ركاب على(عليه السلام)   288
   در جنگ صفين   289
   دوستدار اهل بيت(عليهم السلام)   290
   لغزش بزرگ   293
14 . بَراء بن مالك انصارى   295
   مرگ در بستر بيمارى، هرگز!   296
   داورى تاريخ   297
   فتح شوشتر   298
15 . بُريد اَسلَمى   301
16 . بُريدة بن خُضيب أسلمى   303
   آغاز آشنايى بريده با شخصيت على(عليه السلام)   305
   يك حادثه ديگر   309
   استيضاح خليفه   311
   مناظره مهيج   313
   ترك مدينه   316
17 . بِلال بن رَباح   319
   بلال آزاد مى شود   321
   اميّه به دست بلال كشته مى شود   322
   لعنت بلال به سران كفر   322
   بلال، پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به زبان حبشى مدح مى كند   323
   كمك به حضرت فاطمه(عليها السلام)   323
   پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تعليم اذان به بلال   324
   اذان بلال در فتح مكه   325

صفحه 14
   بلال و دستگاه خلافت   326
   پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بلال چندبار اذان گفته است   329
   و اينك بلال   330
18 . تَمّام بن عباس بن عبدالمطلب   333
   فرماندار مدينه   333
   بهداشت دندان از نظر اسلام   335
19 . ثابت بن عُبيد انصارى   337
20 . ثابت بن قيس بن خَطيم   341
21 . جابر بن عبداللّه انصارى   343
   دانش سرشار جابر   346
   سفرهاى طولانى براى يك حديث!   347
   جابر و شفاعت   350
   مناظره جابر درباره شفاعت   352
   يك تذكر لازم   355
   همبستگى با خاندان رسالت   356
   اولوا الامر چه كسانى هستند؟   360
   بررسى روايات لوح اسامى ائمه(عليهم السلام)   361
   ردّ عطاى معاويه   362
   حامل سلام پيامبر   363
   يك سؤال   364
   پاسخ   365
   تسليم و رضا در برابر خواست خدا   365
   نخستين زائر امام حسين(عليه السلام)   368

صفحه 15
   افول ستاره درخشان   374
22 . جارية بن قُدامة سعدى (تميمى)   375
   دعوت به يارى اميرمؤمنان   375
   در جبهه صفين   377
   عايشه به خانه ات برگرد!   379
   يورش بُسر بن ارطاة به حجاز و يمن   380
   شورش طرفداران عثمان در يمن   380
   نامه اميرمؤمنان(عليه السلام)   381
   مأموريت حساس جاريه   384
   اخذ بيعت براى امام حسن مجتبى(عليه السلام)   385
   پيكار با ابن حضرمى   387
   پايدارى در دوستى على(عليه السلام)   389
   يك حديث جالب   391
23 . جَبَلة بن عَمرو انصارى (ساعدى)   393
   انتقاد از روش عثمان   393
   هرگز از رهبران گمراه پيروى نخواهم كرد   395
24 . جَعْدة بن هُبيرة   397
   خاندان شجاع   398
   همه جا در كنار على(عليه السلام)   400
   در جبهه صفين   402
25 . جَهْجاه بن سعيد غِفارى   407
   جنگ با بنى مُصْطَلِق   409
   مخالفت با عثمان   410

صفحه 16
26 . حَجّاج بن عَمْرو بن غَزِيّه مازِنى   413
   نامه رسان شجاع   414
27 . حُجر بن عَدى كِنْدى   417
   حجر نيكوكار   419
   يار جانباز   421
   اعلام وفادارى   423
   مأموريت نظامى حساس   424
   پيمان وفادارى   426
   در شب نوزدهم   428
   خستگى از جنگ   429
   نقش حجر در بسيج نيروها   431
   در كوفه   432
   جنايت هاى مغيره   433
   ترس مغيره از كشتن حجر   436
   زياد بن ابيه جنايت كار   438
   تهديدهاى زياد   439
   مأموريت محمد بن اشعث   443
   كشته شدن آرى، بدگويى به على نه!   444
   شهادت هاى دروغين   445
   اسيران دلير   447
   در مَرْج عَذْراء   449
   آخرين شب   451
   حماسه شهيدان   453

صفحه 17
   فرزند حجر و يارانش   454
   بازتاب شهادت حجر بن عدى   456
   اعتراض عايشه   458
   چهار جنايت بزرگ   459
   آرزوى مرگ   460
   توجيهات بى اساس   461
   چرا حجر بن عدى تقيه نكرد؟   462
   پاسخ   463
   اشتباه «ولها وزن»   466
28 . حُذيفة بن اليَمان   471
   سابقه درخشان   472
   شهادت حسيل در جنگ احد   473
   مأموريت خطرناك و دشوار   474
   پرچمدار بزرگ   478
   رازدار و منافق شناس   480
   ادب و اخلاص حذيفه   482
   دوستدار و مدافع على(عليه السلام)   483
      1. اگر ضربت آن روز على نبود   485
      2. بهترين افراد بعد از پيامبر   486
         پاهايى كه قطع شد   487
      3. على(عليه السلام) رهبر راستين   489
         جوان شيعى ايرانى   491
      4. جانشينان پيامبر   493

صفحه 18
      5 . بهترين انسان ها   495
   همرزمان فشارديده   496
   نامه ابوذر   498
   پاسخ حذيفه   499
   فرماندار زاهد   501
   دشمن نفاق و فتنه   502
   آينده خلافت   504
   اين دل ها   505
   مبارزه با نفاق و فساد   506
   تأكيد بر امر به معروف و نهى از منكر   506
   درس هاى اخلاقى و دينى   507
   آفرين بر مرگ!   508
29 . خالد بن سعيد   511
   آن جا كه درخت حنظل، ميوه شيرين مى دهد   512
   پسران سعيد   515
   يك رؤياى سرنوشت ساز   515
   هجرت به حبشه   519
   ازدواج پيامبر با «ام حبيبه»   522
   منشى پيامبر   523
   نقش خالد در اسلام آوردن قبيله ثقيف   524
   اقدام انقلابى   526
   مأموريت در يمن   527
   پاسدارى از وحدت اسلامى   528

صفحه 19
   در كنار على(عليه السلام)   529
   اعتراض به خلافت ابوبكر   530
   خشم گردانندگان خلافت!   534
   ظاهرسازى   537
   يك تهمت بى اساس!   538
   شهادت سرخ   540
   در بامداد عروسى   540
چند شخصيت ديگر   543
   ـ ابوفَضاله انصارى   543
   ـ اَسلم بن حارث بن عبدالمطلب   544
   ـ اَسود بن عبس تميمى   544
   ـ اُسَيد بن ثُعلبه انصارى   544
   ـ اَنَس بن مُدرك خَثْعَمى   545
   ـ ثَعلبة بن قيظى انصارى   545
   ـ جارية بن زيد   545
   ـ جُبير بن حَبّاب بن مُنذِر   545
   ـ جعفر بن ابى سفيان بن حرث   546
   ـ حارث بن زُهير اَزْدى   546
   ـ حارث بن عَمْرو بن حرام   547
   ـ حارث بن نَوفِل بن حرث بن عبدالمطلب   547
   ـ حازم بن ابى حازم   548
كتاب نامه   549

صفحه 20

صفحه 21
پيش گفتار
اصالت تشيع از نظر تاريخ
زندگى ياران پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله)، بزرگ ترين گنجينه علمى و اخلاقى و اجتماعى است كه در اختيار ما مسلمانان قرار دارد. هنگامى كه شجره رسالت بارور گرديد و پيامبر به تبليغ و پرورش افراد پرداخت، نخستين دست آورد و ميوه اين شجره مقدسه، ايمان گروهى از رجال بااخلاص و باوفا بود، كه در طول تاريخ حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پس از وى، در گسترش و رسالت اسلام كوشيدند و جان و مال خود را فداى هدف مقدس حضرتش نمودند. قرآن درباره اين گروه از پرورش يافتگان رجال صدر اسلام چنين مى فرمايد:
( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُـجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَرِضْواناً سِـيماهُمْ فِى وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ );1
محمد فرستاده خداست كسانى كه با او هستند، با كافران سخت و با يكديگر مهربانند، آنان را در حال ركوع و سجود مشاهده مى كنى آنان پيوسته رحمت و خشنودى خدا را مى طلبند، در سيماى آنان آثار سجده نمايان است.

1 . فتح، آيه 29.

صفحه 22
باز در آيه ديگر مى فرمايد:
( رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَـدُوا اللّهَ عَلَيْهِ... );1
و آنان كسانى هستند بر پيمانى كه با خدا بسته بودند صادقانه عمل كردند... .
اين گروه هر موقع دعوت پيامبر گرامى را مى شنيدند، لبيك گويان به او پيوسته و چنين مى گفتند:
( رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِى لِـلاِْيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا );2
پروردگارا! ما نداى كسى را كه ما را به ايمان به خدا دعوت مى كرد شنيديم و او را لبيك گفته و به وى ايمان آورديم.
صحابه و ياران پيامبر، كسانى هستند كه براى نخستين بار درخت ايمان در سرزمين قلوب آنان غرس گرديد، و پس از زمان كوتاهى بارور شد، ميوه هاى بس رنگارنگ و شيرين داد و در محيط زندگانى آنان، فضائل اخلاقى و سجاياى انسانى رشد و نمود كرد تا اين كه گروهى از آنان مظهر تقوا و پرهيزگارى، فداكارى و جانبازى صبر و بردبارى، عاطفه و محبت، علو همت و بلندنظرى و عشق به لقاى الهى و شوق به آخرت، شجاعت و قهرمانى، زهد و پيراستگى از دلبستگى به دنيا و... گرديده و جهانى را با نور خود روشن ساختند.3

1 . احزاب، آيه 23.
2 . آل عمران، آيه 193.
3 . اين مطلب نه به آن معناست كه صفات برجسته انسانى در همه صحابه وجود داشته و زندگانى هر يك مملّو از اين صفات بوده است، زيرا در ميان آنان به گواهى قرآن، منافق و دورو، و متمايل به جناح هاى شرك، ضعيف الايمان و ناتوان كه به هر بادى از جاى كنده مى شدند و... فراوان بود، بنابراين هرگز نمى توان تنها صحابى بودن را، نشانه فضيلت و عدالت گرفت و گفتار و كردار او را محترم شمرد.
آيات ياد شده، يك حكم اقتضايى و اين كه تربيت يافته معلم بزرگى مانند پيامبر، بايد چنين و چنان باشند، بيش نيست و طبعاً مراقبت شخصى مانند پيامبر در نفوس مستعد و سرزمين هاى شايسته ايجاب مى كند كه رجال بزرگى تربيت شوند، كه داراى صفات بارز انسانى و سجاياى عظيم اخلاقى گردند. ولى در عين حال هرگز نبايد از عوامل ويرانگر غرايز نفسانى، غفلت ورزيد، زيرا اين عوامل به شدت آثار تربيت را خنثى نموده و انسان را به دوران جاهلى بازمى گرداند. چنان كه همين غرايز، گروهى را از تكامل بازداشت، و عده اى را به عقب بازگردانيد.
از اين جهت نمى توان درباره همه صحابه پيامبر، يك نوع قضاوت و داورى نمود، بلكه حالات يك يك را بايد نگريست و سپس قضاوت نهايى كرد.
مطالعه و بررسى زندگى همين افراد مى تواند بزرگ ترين درس زندگانى به ما بدهد، و ايمان و اخلاص آنان و رفتار و كردارشان، استوارترين راهنماى ما گردد.

صفحه 23
نوشته هايى درباره ياران پيامبر
درباره ياران پيامبر گرامى، از طرف دانشمندان شيعه و سنى، كتاب هاى بس فراوانى نوشته شده و هر نويسنده اى به اندازه اطلاعات و تتبع خود، حوادث و وقايعى را درباره آنان گردآورده، و به وقايع نگارى پرداخته است; مثلاً پس از ذكر نام و نشان و قبيله يك صحابى، به برخى از احاديثى كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل كرده يا درباره او نقل شده و يا با حوادث و رويدادهايى كه با آن روبه رو بوده است، اشاره شده، و بدون تجزيه و تحليل و اخذ نتيجه و تشريح نقاط آموزنده از زندگى وى و با انتقاد از لغزش هاى او، پرونده گفتار، پيرامون زندگى او بسته شده است و اين نقيصه اى است كه دامن گير بسيارى از كتاب هاى رجالى و تاريخى و سيره ها گرديده و بسيارى از كتاب ها با آن روبه رو مى باشند.
در حقيقت بيشتر دانشمندان رجالى ما وقايع نگارند نه وقايع نما، و آنچه را كه از استادان و راويان احاديث و وقايع شنيده اند، بدون كم و زياد با تحفّظ و احتياط كامل، و از هر نوع اظهار نظر خوددارى نموده اند; تو گويى فكر امانت، در نقل و تحفّظ بر حقيقت، آنان را از اين تجزيه و تحليل باز داشته است.
ولى آنچه مى تواند براى توده مردم به ويژه نسل جوان، مفيد و سودمند واقع گردد، همان وقايع نمايى و تشريح علل و انگيزه حوادث و يا آثار و واكنش هاى وقايع است،

صفحه 24
و اين هدف در هيچ يك از كتاب هاى رجالى و تاريخى ديرينه ما، انجام نگرفته است. از اين جهت نسل حاضر كه تشنه خواندن وقايع و بيوگرافى شخصيت هاى اسلامى است و به راستى مى خواهد از تحولات فكرى و اجتماعى كه به دست صحابه و ياران پيامبر گرامى انجام گرفته است و قرن ها اثر بخشيده، صادقانه آگاه گردد، گمشده خود را در اين كتاب ها پيدا نمى كند، و دست آورد اين نوع نوشته ها در نظر آنان جز نقل مطالب و عبور از خط حوادث، چيز ديگرى نيست.
انسان هاى بزرگ، زندگى هاى بزرگ تر و در صفحات زندگى خويش
سطور برجسته و نقاط درخشانى دارند كه مى تواند عالى ترين درس زندگى
را به آيندگان بياموزد، چرا نبايد از يك چنين گنجينه ارزنده، بهره بردارى
نمود.
امروز زندگانى فلان نوزانده جاز و موسيقى ايتاليايى و يا كارگردان سينمايى و هنرپيشه مجامع هنرى، نمى تواند الگوى زندگى و نشان دهنده راه و رسم زندگى گردد.
آنچه مى تواند نمايانگر اصول صحيح زندگى، روشنگر سنن واقعى اسلامى
باشد، آشنايى به زندگانى آن گروه از شخصيت هاى پاك دينى است كه نخستين دست آورد مكتب تربيتى پيامبر شمرده شده و به مركز وحى از همه نزديك تر
بودند.
دو نوشته قابل توجه درباره صحابه پيامبر
آرى اخيراً اين نقيصه در ميان نوشته هاى عربى به گونه اى برطرف شده و تا آن جا كه نگارنده اطلاع دارد در اين زمينه دو كتاب به شيوه خاصى نوشته شده و مع الوصف باز خالى از اشكال نيست اين دو كتاب عبارتند از:
1. رجال حول الرسول: نگارش «خالد محمد خالد» كه از انتشارات «دارالكتاب

صفحه 25
عربى» بيروت است.1 اين كتاب كه قبلاً در پنج جلد كوچك و اخيراً به صورت
يك مجلد بزرگ منتشر شده است، زندگانى شصت تن از ياران پيامبر گرامى را
به گونه دلپذيرى، تجزيه و تحليل كرده و از نظر اسلوب و شيوه نگارش بسيار
جالب است.
ولى چون مبناى نويسنده، بر تقديس و تعديل همه ياران رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى باشد، از اين جهت در ضمن اين شصت تن، پيرامون زندگى رجال ناپاكى در عهد رسول خدا مانند: سعد وقاص، عبدالرحمان عوف، ابوموسى اشعرى، عمروعاص، خالد بن وليد، عبداللّه بن زبير، اسيد بن حضر و... آن چنان قلم فرسايى كرده و جامه قدس و پاكى بر آن ها پوشانيده است، تو گويى آنان نمونه هاى بارزى از صدق و صفا، عدالت و ايمان بودند.
خواننده بى اطلاع از اين كتاب، دو فكر متناقض، برداشت مى كند، زيرا وقتى نويسنده به تشريح زندگانى «عمار» مى رسد، سنگ تمام مى گذارد و او را يك مرد مجاهد و فداكار، كه كانون وجود او لبريز از ايمان بوده است قلمداد مى كند، و شعر او را كه متضمن تكفير سپاه شام كه در رأس آن معاويه و عمروعاص قرار داشت نقل مى نمايد و مى گويد:
عمار بسان آتش بر امويانى كه دور معاويه گرد آمده بودند حمله مى برد و
مى گفت:
لقد ضربناكم على تنزيله *** واليوم نضربكم على تأويله
او شعر عمار را چنين تشريح مى كند و مى گويد: مقصود عمار اين است روزى با خاندان ابوسفيان كه كفر و الحاد خود را آشكار ساخته بودند به صريح قرآن كه فرمان به نبرد با كافر را مى دهد، مى جنگيديم، ولى اكنون كه همان افراد تغيير قيافه داده و

1 . برخى از اجزاى اين كتاب را آقاى مهدى پيشوايى به فارسى ترجمه كرده و در دو جزء به نام نورى كه به دنبال آن رفتند و در چاپ هاى بعدى به قهرمانان راستين تغيير نام يافته است.

صفحه 26
اسلام خود را آشكار ساخته اند، ولى كفر خود را پنهان داشتند جهت تأويل قرآن نبرد مى كنيم، زيرا آنان به حكم تأويل قرآن، كافر و مشركند.1
ولى همين نويسنده، وقتى به تشريح زندگى «عمروعاص» ـ اين سياستمدار تبهكار و روباه صفت ـ مى رسد، يعنى همان فردى كه عمار او را به حكم تأويل قرآن، كافر مى دانست، لباسى از فضيلت براى او مى پوشاند.2 تو گويى او همان آتش افروز جنگ صفين كه قربانيان آن به دويست هزار رسيد، و يا آن پيمان شكن و خيانتگر حكمين نيست كه به پيمان خود با ابوموسى، عمل نكرد، و در نتيجه، على را از خلافت خلع و معاويه پليد را به جاى آن نصب كرد.
ولى نويسنده، براى جلوگيرى از اين نوع انتقادها، در آغاز بحث3 با جمله اى بس كوتاه به كارهاى بد عمروعاص اشاره مى كند كه به هيچوجه نمى تواند اين نوع تناقض را از ذهن خواننده پاك سازد.
اشكال ديگر در اين كتاب اين است كه مطالب خود را مستند نقل نكرده و در اين كتاب كه مجموع صفحات آن به 800 صفحه مى رسد، حتى به يك مدرك هم اشاره نكرده است. در صورتى كه امروز اين روش مورد پسند محققان و پژوهش گران نيست، فقط در آغاز كتاب به طور كلى به چند مدرك اشاره كرده است.
2. حياة الصحابة: نگارش «محمد يوسف كاند هلوى» متوفاى سال 1363 هـ .ق با پيش گفتار «ابوالحسن ندوى» و تصحيح «محمدعلى دوله» چاپ دمشق در چهار جلد.
نام اين كتاب هر چند زندگانى صحابه است، ولى هرگز موضوع بحث آن زندگانى صحابه نيست، بلكه وى به ترتيب خاصى كه ويژه كتاب هاى اخلاقى و تبليغى است،

1 . رجال حول الرسول، ص 276 ـ 277.
2 . ر. ك: همان، ص 769 ـ 778.
3 . ر. ك: همان، ص 768.

صفحه 27
موضوعاتى را در نظر گرفته و در هر مورد موضوعى آنچه زندگانى ياران پيامبر به آن موضوع مى تواند مربوط باشد، آورده است.
مثلاً در ابواب: بيعت بر اسلام، صبر وبردبارى در راه خدا، هجرت به دار اسلام، جهاد در راه خدا و... آنچه مى تواند از زندگانى مجموع صحابه پيامبر مربوط به هر يك از اين ابواب باشد آورده است، و چه بسا به زندگانى يك صحابى، در چند باب استشهاد شده است.
اين كتاب از اين نظر كه در هر موضوعى از موضوعات خود، شواهد زنده اى از زندگانى ياران پيامبر آورده است، براى يك نويسنده و يا گوينده كه مى خواهد در موضوع خاصى سخن بگويد و يا بنويسد بسيار سودمند است، علاوه بر اين، به مدارك منقولات خود اشاره نموده و نام كتاب و شماره جلد و صفحه را نيز تعيين كرده است.
ولى با اين مزايا، فاقد تجزيه و تحليل شايان توجه است كه مورد علاقه جوانان امروز مى باشد و اگر اين كتاب، از تحليل و وقايع نمايى كتاب «خالد محمد خالد» برخوردار بود، مى توانست كتاب بس ارزنده اى باشد.
هدف از نگارش اين كتاب
1. معرفى صحيح ياران رسول خدا
بيان پيشين، خواننده گرامى را به يكى از اهداف كتاب راهنمايى مى كند، در اين كتاب كوشش شده كه زندگانى گروهى از ياران رسول خدا، كه گرايش صميمانه اى به نخستين پيشواى شيعه و حضرت اميرمؤمنان على(عليه السلام) داشتند، به گونه اى دلپذير تشريح گردد، و سيماى معصوم و پاك آنان كه پيوسته با خلوص و پاكى، فداكارى و جانبازى، شهامت و زهد و پيراستگى، خدمت و احساس مسئوليت، همراه بوده است ترسيم شود و از اين طريق، غذايى سالم و گوارا براى نويسندگان و گويندگان و

صفحه 28
بالاخص نسل جوان كه تشنه تاريخ اسلام و تشريح وقايع و رويدادهاى اسلامى مى باشند، تهيه و آماده گردد.
با توجه به نقايصى كه در كتاب هاى ياد شده بود، كوشش شده است
كه حتى الامكان مطالب كتاب به طور مستند از منابع اصيل و دست اول اسلامى
نقل گردد و حوادث به گونه اى كه متناسب با روح نويسندگى روز است تجزيه
و تحليل گردد. و تا به صحت و استوارى مطلبى اطمينان نباشد، از نقل آن
خوددارى شود.
چهره هايى كه در اين كتاب از ياران رسول خدا و نخستين تربيت يافتگان مكتب او ترسيم شده است، با آنچه كه از آن ها در اذهان نوع مردم، موجود است، كاملاً مغايرت دارد، و همه آنان با بررسى هايى كه در اين كتاب درباره آنان انجام گرفته است تولد جديدى پيدا كرده، و تصوير ما از اين افراد به گونه ديگرى مى گردد، و يا هرگز با آنچه كه در برخى از كتاب ها درباره آنان ديده و يا شنيده ايم، تطبيق نمى نمايد، و خدا را در برابر اين نعمت بزرگ سپاس گزاريم.
2. دفاع از حقانيت شيعه
تاريخ تشيع پيوسته با مظلوميت و حق كشى آغاز شده، و پيوسته در طول تاريخ خود، با ستم نيز همراه بوده است و در طول تاريخ بشريت، هيچ مذهب و آيينى دچار اين همه رنج و بلا، محنت و دربه درى نشده است. كار حق كشى به جايى كشيده است كه نه تنها مخالفان اين مذهب، در نقل عقايد و اصول آن، دچار مسامحه و سهل انگارى شده و احياناً دست به تحريف زده اند و مطالبى را كه روح شيعه و مكتب تشيع از آن بيزار است، به آن بسته اند، بلكه در نحوه شكل گيرى و پيدايش اين مذهب نيز دچار آشفته گويى شده و اكاذيبى را جعل كرده اند.
البته نمى توان همه دانشمندان اهل تسنن را به يك چوب راند و همه را شريك

صفحه 29
جرم اعلام نمود، زيرا در ميان آنان محدثان و مورخان و محققان بافضيلتى وجود دارند كه از تظاهر به حقيقت ابايى ندارند.
آيا شخصيتى با شهامت تر از عالم فقيد مصر، رئيس اسبق دانشگاه بزرگ الازهر شيخ محمود شلتوت پيدا مى شود كه در برابر اين همه مخالفان شيعه، در مصر و خارج آن، صريحاً به حقانيت فقه جعفرى اعتراف نموده و پيروى از آن را بسان پيروى از مذاهب چهارگانه فقهى، صحيح و مجزى اعلام كند.1
ولى با اين همه در ميان دانشمندان اهل تسنن يك نوع بدبينى خاصى به مذهب شيعه و تاريخ پيدايش آن وجود دارد كه مايه تأسف و تأثر شديد هر فرد بى نظر مى گردد.
درباره تاريخ تشيع، اجمال سخن اين كه: تشيع لباسى است كه بر اندام اسلام پوشانيده شده است و تشيع جز اسلام چيز ديگرى نيست، و شيعه در عصر پيامبر گرامى و پس از درگذشت او، همان گروهى از مهاجر و انصار است كه در دوران رسالت و پس از رحلت حضرتش، خاندان پيامبر را كه در رأس آنان على(عليه السلام) قرار داشت براى زعامت و خلافت، و مرجعيت عامه، و آشنا ساختن مردم به حلال و حرام، به فرائض و محرمات و ديگر امور فردى و اجتماعى، لايق تر و شايسته تر و به تعبير صحيح تر، متعين مى دانستند، و به كسانى كه در طى چهارده قرن اسلامى از اين مكتب پيروى كرده و از اين ديد به اسلام نگريسته اند، «شيعه» مى گويند.
تشيع همان اسلام است كه از خصوصيات بارز آن خلافت و زمامدارى و مرجعيت گسترده اميرمؤمنان و ديگر فرزندان اوست، و سر سوزنى با اسلام تفاوتى ندارد. فقط تشيع، رمز آن اسلامى است كه يكى از اركان آن، خلافت اهل بيت مى باشد.
بنابراين هرگز نبايد براى تشيع، تاريخ جداگانه اى انديشيد و براى پيدايش آن،

1 . متن فتواى ايشان در مجله رسالة الاسلام ارگان جمعيت دارالقريب اسلامى شماره سوم سال يازدهم چاپ شده است.

صفحه 30
فصل جداگانه اى باز نمود و تكوين آن را در محيطى جز اسلام، و شيعه را در محيطى غير از آن مسلمانان جستوجو كرد.
شيعه همان گروهى از ياران رسول خدا بودند كه در حال حيات پيامبر، اصول و فروع را از قرآن و سنت فرا گرفته و پس از درگذشت او، بزرگ ترين مرجع بر اين امور را، اميرمؤمنان و ديگر جانشينان او مى دانستند.
شيعه در اين راه و روش از گفتار پيامبر گرامى، در حادثه «يوم الدار» و غزوه «تبوك» و واقعه «غديرخم» پيروى مى كنند، زيرا پيامبر در اين سه واقعه كه مشروح آن در صفحات تاريخ اسلام منعكس است، على را وزير و خليفه و جانشين خود، و مرجع و زعيم مسلمين و ولىّ آنان خوانده است، از اين جهت به اجتهادهاى غيرصحيح و انديشه هاى بى پايه اكثريتى كه آراء و افكار و سليقه شخصى خود را، بر نص آسمانى مقدم داشته اند، احترامى نمى گذارد.
پيامبرگرامى در سال سوم، مأمور شد كه رسالت خود را آشكار سازد و دعوت علنى خود را از بستگان خود آغاز كند، و از اين جهت در مجمعى از بنى هاشم، پس از يك رشته گفتوگوها فرمود:
ان هذا اخى و وصيى وخليفتى فيكم فاسمعوا و اطيعوا له;
على برادر و وصى و جانشين من در ميان شماست اطاعت او را گردن نهيد.
اين حادثه در اصطلاح محدثان به واقعه «يوم الدار» معروف است.
پيامبر لحظه سفر به تبوك رو به على كرد و فرمود:
اما ترضى ان تكون منى بمنزلة هارون من موسى الاّ انّه لا نبىّ بعدى;1
آيا خشنود نمى شود كه نسبت به من، مانند هارون به موسى باشى، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست.

1 . مسند امام احمد، ج 1، ص 11; تاريخ طبرى، ج 2، ص 62 ـ 63 و كامل ابن اثير، ج 2، ص 40.

صفحه 31
داستان غديرخم هم آن چنان روشن است كه نيازى به نقل آن نيست.
اين احاديث و مانند آن ها سبب شد كه راه و روش گروهى از مهاجر و انصار با راه و روش گروه ديگر كه به اين نصوص اعتنا نكردند تفاوت پيدا كند و حساب خود را از آن گروه جدا سازند.
اين بيان كاملاً روشن مى سازد كه شكل گيرى و پيدايش شيعه، همان پيدايش اسلام است و بس، زيرا اسلام يك ايدئولوژى كامل و يك مكتب فكرى و عقيدتى است كه پيامبر گرامى به تدريج آن را، از عالم وحى گرفته و در ظرف 23 سال به مردم آموخته است و پيرو واقعى كسى است كه همه دستورهاى اسلام را بدون تبعيض بپذيرد و آن را قطعه قطعه نكند.
شيعه معتقد است كه وصايت و زعامت خاندان پيامبر از اركان تعاليم آسمانى اسلام است كه در اين مدت، براى مردم بيان شده است، و شيعه، يگانه گروهى است كه از روز نخست، به اين تعاليم چنگ زده و ميان آن ها تبعيض قائل نشده است، در حالى كه اهل تسنن از ميان تعاليم اسلام، اين قسمت را استثنا كرده، و آن را به نحوى طرد و يا تأويل كرده اند.
حق كشى هاى روشن در تاريخ
گروهى در تفسير تشيع و تحديد تاريخ شيعه، دچار آشفته گويى شده با نظرهاى بى اساس و انديشه هاى باطل، به تفسير ريشه شيعه و زيربناى تشيع پرداخته اند كه به برخى از آن ها اشاره مى كنيم:
الف) تشيع مولود افكار ابن سباى يهودى است1: نويسندگان مغرض سنى پايه گذار اين تهمت اند، ولى از اين تهمت خاورشناسان مغرض و يهوديان، زرتشتى ها و وهابى ها

1 . تفصيل داستان ابن سبا و تهمت هاى دشمنان شيعه را در توضيحات كتاب شيعه تأليف استاد علامه آقاى طباطبائى بخوانيد.

صفحه 32
و افراد اخلالگر و ماجراجو، بيش از همه استفاده كردند، و سياست هاى استعمارى نيز به اين طرز تفكر دامن زده است.
مى گويند: مردى يهودى كه از پيروزى مسلمانان بر ضد اديان ديگر، سخت ناراحت شده بود، تصميم گرفت، به ظاهر اسلام بياورد تا با آفريدن فرقه اى به نام «سبائيه» كه لباسى بر اندام يهودى گرى بوده، بر ضد آن قيام كند اين مرد به نام «عبداللّه بن وهب بن سبا» معروف به «ابن السوداء» است و براى همين منظور اصول تشيع را پايه گذارى نمود.
اين مرد، اصول يهودى گرى و مسيحيت را با عقايد اسلام مخلوط نمود و آيينى نو كه در آن وصايت بلافصل على و رجعت محمد و زنده بودن امام در ميان ابرها، كه برق تازيانه اوست، آورد. او بود كه انقلاب عثمان را رهبرى مى كرد و صحابى بزرگ ابوذر را بر ضد عثمان برانگيخت.
نسبت تشيع و اصول عقايد شيعه به «ابن سبا» از جنايت هاى بزرگ تاريخ است كه گروهى از نويسندگان مغرض، بدون تحقيق، اين سخن را گفته و در حقيقت ده قرن است كه اين جنايت در كتاب ها و نوشته ها، جابه جا مى گردد، در حالى كه اگر كسى به كتاب هاى شيعه و اصول و عقايد آنان مراجعه كند خواهد ديد كه شيعه نخستين فرقه اى است كه از اين دسيسه يهودى (اگر چنين دسيسه بازى وجود خارجى داشته باشد) دورى جسته است تا چه رسد كه امروز محققان اسلامى، عبداللّه بن سبا
را يك شخصيت افسانه اى كه دشمنان شيعه، آن را ساخته و پرداخته اند مى دانند. نخستين كسى كه اين مطالب را به صورت مستدل، ترسيم نمود دانشمند بزرگ مصرى دكتر طه حسين در كتاب الفتنة الكبرى مى باشد.1 وى پس از اقامه دلايلى مى گويد:

1 . الفتنه الكبرى، ج 1.

صفحه 33
«ابن السوداء يك شخصيت موهوم بوده و شخصيتى است كه دشمنان شيعه او را براى شيعه ذخيره نموده اند.»
پس از وى استاد دانشگاه بغداد در كتاب خود وعاظ السلاطين دومين شخصى است كه اين نظر را تأييد كرده است و مى گويد:
«كسانى كه مى خواهند انقلاب و شورش مردم مصر و مدينه را عليه عثمان، معلول تحريكات عبداللّه بن سبا بدانند، تصور مى كنند كه محيط اسلام، در آن وقت راضى و آرام و مطمئن مى زيسته است و هيچ موضوعى نبوده كه مايه ناراضى و اضطراب و عدم رضايت شود.»
ولى مقدم بر اين دو از حيث تحقيق و ارزيابى دقيق تاريخ، دانشمند معظم
علامه عسكرى محقق عالى قدر تاريخ و حديث شناس خبير مى باشد. ايشان با بررسى كامل تاريخ، شخصيت دروغين عبداللّه بن سبا را به اثبات رسانيده و در طى بحث هايى كه در تاريخ و حديث دارند محقق نموده اند كه اين شخصيت دروغين به دست «سيف بن عمرو» دروغ پرداز و جعّال بزرگ قرون اوليه تاريخ اسلام صورت گرفته است.1
ابن سبا كه مى گويند محرك شورش بوده، همان طور كه دكتر طه حسين مى گويد يك شخصيت موهوم بود و چنين مى نمايد كه اين شخصيت عجيب را عمداً ساخته اند و مخلوق همان ثروتمندانى است كه شورش بر ضد آنان بود و اين تهمت از عادت هاى طبقات اشرافى و تن آساست و در تمام مراحل تاريخى نسبت به انقلابيون اين روش را داشته است.
كوشش هاى پى گير دانشمندان در اين نقطه، متوقف نگرديد، بلكه معلوم گرديد كه

1 . حضرت آقاى عسكرى كتاب هايى تحت عنوان ارزيابى حديث و تاريخ دارند كه تا به حال شش جلد از آن از طبع خارج گشته است، البته همه كتاب ها به زبان عربى است كه بعضى به فارسى ترجمه و چاپ گشته و بقيه در دست ترجمه و چاپ مى باشد.

صفحه 34
سازنده چنين شخصيت افسانه اى، «سيف بن عمر» تميمى كوفى بود كه در سال 170 هـ . درگذشته است.1
طبرى نخستين كسى است كه داستان ابن سبا را در تاريخ وارد ساخته
است، وى اين داستان را منحصراً از طريق سيف بن عمر در حوادث 36 ـ 40
نقل نموده است. وقتى به كتاب هاى رجال مراجعه مى كنيم مى بينيم كه همگى
او را مردى ضعيف كه به قول و نوشته هايش نمى توان اطمينان كرد، معرفى
مى كنند.2
خواه عبداللّه بن سبا وجود خارجى داشته باشد، يا يك شخصيت افسانه اى باشد نسبت تشيع و شيعه به اين مرد، عظيم ترين جنايتى است كه در تاريخ يك ملت رخ داده است.
شيعه اى كه از روز نخست از رسول خدا و پس از آن، پيروان بى شمار و پيشوايان پاك دل و نويسندگان محقق داشته و پايه گذار بسيارى از علوم اسلامى و حكومت هاى بزرگ بوده است، نمى تواند آفريده شده يك فرد يهودى باشد كه تنها نام او، در حوادث سال هاى 36 ـ 40 يعنى سال هاى انقلاب و شورش بر ضد عثمان ديده مى شود، و ديگر از اين فرد در جنگ هاى صفين و نهروان و حوادث بعدى نام و نشانى نيست.
تهمت هاى ناجوانمردانه به شيعه در اين جا خاتمه نيافته است، نويسندگان مغرض در عصر اخير، نغمه هاى ديگرى را ساز كرده تو گويى از تهمت پيش نتوانستند نتيجه بگيرند به فكر تراشيدن علل و افسانه هايى براى پيدايش شيعه افتاده اند كه به طور فشرده به آن ها اشاره مى شود:
ب) انتقام جويى ايرانيان از اعراب تشيع را پديد آورد: اين تهمت را نويسندگانى از قبيل

1 . نقش وعاظ در اسلام، ص 115.
2 . الاستيعاب، ص 252 و الاصابه، ج 3، ص 23.

صفحه 35
«گوبينو» مسيحى و امير شكيب ارسلان و دكتر روخيم يهودى استاد دانشگاه تهران و برخى از مليت خواهان بر تشيع زده اند.1
ج) تشيع پديده اى است كه پيوند خويشاوندى حضرت حسين با ايرانيان، آن را پديد آورده است: نويسندگان غربى پيش از همه بر اين تهمت دامن زده و از آن بهره بردارى كرده اند.
د) تشيع مولود حكومت آل بويه;
هـ) تشيع مولود سياست صفويه;
و... .
علما و دانشمندان شيعه در هر عصر و زمانى، در هر نقطه و مكانى در برابر اين نوع حق كشى ها سكوت نكرده و در سنگر علمى از اصالت شيعه و مكتب تشيع دفاع كرده اند، خصوصاً در عصر حاضر شخصيت هاى بزرگى مانند مرحوم سيد محسن عاملى، شرف الدين عاملى، كاشف الغطاء و نيز بزرگانى مانند مرحوم امينى و عبداللّه سبيتى و محمدجواد مغنيه به طور سرسختانه از اصول تشيع دفاع كرده و پاسخ اين نوع تهمت هاى ناجوانمردانه را داده اند و هنوز گروهى ديگر در مراكز علمى شيعه در سنگر دفاع قرار دارند، و بسيارى از كتاب ها و نوشته هاى ديروز و امروز اهل تسنن و يا خاورشناسان مغرض را به وضع خاصى به محاكمه مى كشند و غرضورزى آنان را آشكار مى سازند.
3. اثبات اصالت شيعه
انگيزه ديگر ما از تأليف اين كتاب اثبات اصالت شيعه و مكتب فكرى تشيع و برانداختن اين نوع تهمت هاى ناروا از محيط مذهب شيعه است.

1 . ر.ك: شهسوار اسلام، ص 89 ; حاضر العالم الاسلامى، ترجمه سيداحمد مهذب، ج 1، ص 231 و تحولات فكرى در ايران، ص 71 (به نقل از كتاب شيعه تأليف استاد علامه آقاى طباطبائى).

صفحه 36
ما فكر كرديم كه پاسخ دندان شكن به اين تهمت ها، اين است كه نام و خصوصيات شخصيت هاى بزرگى را كه در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى زيستند و از صحابه و ياران او به شمار مى رفتند و مرجعيت و زعامت اميرمؤمنان، بزرگ ترين شعار زندگى آنان بود در اين كتاب مطرح كرده و موجوديت شيعه را در عصر خود رسول خدا(صلى الله عليه وآله) ثابت كنيم. در اين موقع ديگر براى اين نوع تهمت ها مجالى باقى نخواهد ماند، و تشيع نهالى خواهد بود كه همراه با نهال اسلام غرس شده، بلكه نهال واحدى خواهد بود، كه ساقه و شاخه و برگ فراوانى پيدا كرده است.
هيچ جوابى متين تر و روشن تر و كوبنده تر از اين نيست كه شيعه موجوديت
و شخصيت خارجى خود را در عصر رسول خدا ثابت نمايد و مدلل سازد كه
رسول خدا نخستين كسى است كه بذر تشيع را افشانده و يا نهال آن را آبيارى
كرده است.
مرحوم آية اللّه كاشف الغطاء در كتاب اصل الشيعه و اصولها از جمله كسانى است كه به گونه اى به اين پاسخ در ضمن چند سطر اشاره كرده و نام گروهى از ياران رسول خدا را كه شيعه بوده اند، برده است.
پيش از ايشان مرحوم سيدعلى خان مدنى مؤلف الدرجات الرفيعة فى طبقات الشيعة الامامية دست به نگارش چنين كتابى زده است و زندگانى برخى از ياران شيعه رسول خدا را در اين كتاب آورده، ولى متأسفانه اين مرد موفق به اتمام كتاب نشده است.
نگارنده از سال 1364 هـ .ق از طريق خواندن كتاب اصل الشيعة و كتاب هاى احمدامين مصرى مخصوصاً فجرالاسلام و ديگر كتاب هاى مصريان به
اين گونه تهمت هاى ناجوانمردانه واقف شده و پيوسته درصدد بود كه پاسخى به
آن ها بدهد و اصالت تشيع و يگانگى آن را با اسلام به صورت محسوس و ملموسى درآورد.

صفحه 37
شخصيت هاى اسلامى شيعه
اين نكته پيوسته گوشه اى از ذهن او را اشغال كرده بود، ولى انگيزه هاى جدى براى انجام آن در كار نبود تا اين كه در سال 1385 هـ، دارالتبليغ اسلامى قم، رسماً افتتاح گرديد، و قرار شد كه رشته هايى از علوم اسلامى كه برخى از آن ها در حوزه هاى رسمى شيعه كمتر مورد توجه قرار مى گيرد، در آن جا رسماً تدريس شود.
تدريس رجال و آشنايى با شخصيت هاى بزرگ شيعه با تدريس رشته عقايد اسلامى و تفسير بر عهده اين جانب گذارده شد. همين كار فرصتى به دست داد كه به فكر ديرينه خود جامه وجود بپوشاند، از ميان رجال بزرگ اسلام به تشريح آن گروه بپردازيم كه صحابه پيامبر گرامى بوده و از شيعيان اميرمؤمنان به شمار مى رفتند.
نگارنده با سوابقى كه درباره شناساسى رجال بزرگ اسلام اعم از سنى و شيعه صحابى و غيره داشت1 و پس از مراجعه به كتاب هايى مانند الاستيعاب، اسدالغابة، الاصابة، تاريخ بغداد، حلية الاولياء، رجال كشى، فهرست نجاشى، رجال شيخ طوسى، فهرست شيخ طوسى، معالم العلماء، فهرست منتجب الدين، تنقيح المقال، قاموس الرجال و... فهرست قسمتى از اسامى صحابه شيعه را استخراج نموده و به بيوگرافى آنان پرداخت و از مراجعه به هر كتابى كه احتمال مى داد در آن جا راجع به شخصيت مورد بحث سخنى و نكته اى باشد دريغ نكرد.
پس از تدريس شرح حال گروهى از شخصيت ها، روزى كتاب فصول المهمة مرحوم شرف الدين عاملى را مطالعه مى كرد، ناگهان چشمش به فهرستى افتاد كه در

1 . نخستين كسى كه نگارنده را با علم رجال و تراجم آشنا ساخت و او را به كتاب هاى مختلف رجال و تراجم راهنمايى نمود، استاد فقيد علم و ادب مرحوم محمدعلى مدرس مؤلف ريحانة الادب بود. مدت ها كه نگارنده خوش چين خرمن استاد بزرگ، در رشته هاى ادبيات و منطق و فقه بود، در طى فراگرفتن اين علوم، به رشته رجال و تراجم آشنايى يافت، و زير دست آن مرد بزرگ پرورش پيدا كرد (رحمة اللّه عليه).

صفحه 38
آن جا نام بيشتر ياران رسول خدا را كه افتخار پيروى از امام على(عليه السلام) را داشتند فهرست كرده بود، تنظيم اين اسامى نتيجه تتبعات فاضلانه مرحوم علامه فقيد شرف الدين است كه اظهار علاقه كرده به خواست خدا در شرح حال اين گروه، كتاب مستقلى بنگارد و نيز افزوده است كه ممكن است برخى از اهل علم و دانش در اين ميدان، گوى سبقت از من بربايد و در اين باره چيزى بنويسد، در اين موقع من به آن شخص از جهت گردآورى اسامى، خدمت شايسته اى كرده ام.1
موارد استعمال لفظ شيعه
واژه شيعه در كتاب هاى تاريخ و رجال و حديث در موارد مختلفى به كار رفته است، مقصود ما از لفظ شيعه در اين كتاب گروهى است كه به جانشينى بلافصل امام على(عليه السلام)اعتراف كرده و از وى پيروى نموده است.
ولى گاهى اين لفظ درباره گروهى نير به كار مى رود كه در فتنه و شورش عثمان و معاويه به على پيوسته و از امام طرفدارى نموده اند; در مقابل شيعه عثمان و معاويه كه به طرفدارى از او برخاستند.
و گاهى نيز درباره افرادى به كار مى رود كه از صميم دل به خاندان عترت و طهارت مهر مىورزيدند، هر چند به جانشينى بلافصل امام معتقد نبوده اند، اين گروه در برابر خوارج و نواصب قرار دارند كه عداوت امام را به دل گرفته و پيوسته از او بدگويى مى كنند. از اين جهت هرگز نمى توان در تاريخ به لفظ شيعه و يا تشيع كه درباره گروهى از ياران رسول خدا به كار رفته است اعتماد نمود، و آنان را در عداد شيعيان واقعى امام شمرد، هرگز حضور صحابى را در جنگ هاى جمل و صفين نمى توان نشانه تشيع او به معناى اخص دانست. مرحوم شرف الدين در استخراج اسامى

1 . الفصول المهمة، (چاپ پنجم)، ص 179.

صفحه 39
صحابه شيعه دچار اين اشتباه شده و گروهى را كه دليل به تشيع آنان نداريم جزء شيعيان واقعى امام آورده است و حضور صحابى را در جنگ هاى جمل و صفين در ركاب امام، و يا به كار رفتن لفظ «تشيع» را در حق او نشانه تشيع اصطلاحى او گرفته است.
نگارنده مدت پنج سال با تلاش هاى پى گير، اين رشته را در دوره هاى اول و دوم تدريس نموده و به تدريج در جزوه هايى در اختيار دانشجويان قرار مى داد.
گروهى از علاقه مندان اصرار مىورزيدند كه اين نوشته ها جامه طبع به خود بپوشد و به صورت كتاب در اختيار جامعه اسلامى قرار گيرد.
از طرف ديگر احساس مى كردم كه چاپ اين جزوه ها نياز به مراجعه مجدد، و شرح و بسط بيشتر و تجزيه و تحليل گسترده ترى دارد، و اين كار با اشتغالات و گرفتارى هاى ديگر علمى ام سازگار نيست.
سپس به فكرم رسيد كه اين نوشته ها را در اختيار دوست ديرينه و بافضيلت خود يعنى دانشمند معظم جناب آقاى مهدى پيشوائى كه از فضلاى حوزه علميه و از نويسندگان مجله مكتب اسلام است قرار دهم و از ايشان خواهش كنم كه نقايص آن ها را برطرف كرده و به تكميل آن ها بپردازد. معظم له به سبب لطف ديرينه اى كه به بنده دارد زحمت تحقيق و تنظيم و نگارش كتاب را پذيرفت و با پشتكار و دقت شايان تقدير، به كتاب جامه نوى پوشانيد. از ايشان به سبب تلاش علمى شايسته شان سپاس گزارم.
از خوانندگان درخواست مى شود كه اگر اشتباه و لغزشى به نظرشان رسيد، ما را از آن آگاه سازند.
جعفر سبحانى
قم ـ حوزه علميه
15 رمضان 1395، 30 شهريور 1354

صفحه 40

صفحه 41
ابوايّوب انصارى1
ابوايّوب انصارى از حماسه آفرينان صدر اسلام و از پيشاهنگان ايمان
و توحيد بود. او در بسيارى از صحنه هاى تكان دهنده تاريخ اسلام حضور فعّال داشت. كوچه هاى گرم مدينه، دامنه تفتيده گردنه عقبه، ميدان خونين جنگ بدر و احد و ديگر نبردها و پاى ديوارهاى بلند قلعه قسطنطنيه، هنوز خاطره هاى او را به ياد دارند، هنوز در بستر حوادث مهم و حساس تاريخ اسلام، رد پاى او به چشم مى خورد; حوادثى كه آينده اسلام و مسلمانان را نقش بندى كرد و تاريخ بشريت را دگرگون ساخت.
او شاهد عينىِ بخشى از تاريخ اسلام، ميزبان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، يار وفادار على(عليه السلام)، رزمنده اى جان بركف، مسلمانى پرشور و يكى از بزرگان انصار بود.2
ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله) با يثربيان
در تاريخ اسلام نخستين بار در جريان پيمان «عقبه دوم» با نام او آشنا مى شويم، او

1 . خالد بن كليب بن خزرجى، برخى از مورخان، نام پدر او را يزيد، و بعضى ديگر، نام خود او را «خلاّد» ثبت كرده اند، و در هر حال «ابوايّوب» كنيه اوست.
2 . وكان سيّداً معظماً من سادات الانصار (الدرجات الرفيعة، ص 314 و نصر بن مزاحم، وقعة صفين، 366).

صفحه 42
جزء هفتاد و سه نفر مسلمان بود كه در مراسم حج، از يثرب به مكه آمده با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)بيعت كردند.
اين پيمان، نقطه عطف درخشانى در پيشرفت و شكوفايى اسلام بود و شخصيت هايى كه در آن پيمان تاريخى شركت داشتند، سهم بزرگى در اوج گيرى نهضت اسلام داشتند. اينك براى آن كه سير تاريخى و اهميت اين قضيه بهتر روشن گردد، قدرى به عقب برمى گرديم و نخستين سال هاى دعوت عمومى پيامبر اسلام را ورق مى زنيم:
در شهر قديمى «يثرب» كه بعداً به نام «مدينة الرسول» معروف گرديد،
دو طايفه معروف به نام «اوس» و «خزرج» كه از مهاجران عرب يمن بودند،
از اوايل قرن چهارم ميلادى زندگى مى كردند، در ميان اين دو طايفه، كينه
ديرينه اى وجود داشت و جنگ هاى متعددى بين آنان رخ داده و خون هاى فراوانى ريخته بود.
از همان هنگام تا ظهور اسلام، جنگ و صلح به طور متناوب در ميان اين دو طايفه رخ مى داد و تلفات و ضايعاتى به هر دو طرف وارد مى ساخت. در اثر اين درگيرى هاى طولانى، نيروهاى طرفين فرسوده شده بود و تمايل شديدى به صلح در ميان آنان پديد آمده بود.
از طرف ديگر، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در سال هاى دعوت عمومى و آشكار خود در مكه، همه ساله با گروهى از قبايل عرب يثرب كه براى برگزارى مراسم حج، وارد مكه مى شدند، تماس مى گرفت و آنان را به آيين اسلام دعوت مى كرد.
در سال يازدهم بعثت، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در مراسم حج با شش نفر از قبيله «خزرج» ملاقات نمود و آنان را به آيين اسلام دعوت كرد، آنان پس از شنيدن آياتى از قرآن، ايمان آوردند و آن گاه به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) گفتند: ميان ما آتش جنگ، همواره فروزان است، اميد است خداوند به سبب آيين پاك تو، آن را فرو نشاند، و ما اكنون به «يثرب»

صفحه 43
برمى گرديم و آيين تو را عرضه مى داريم، اگر همگى آن را پذيرفتند، از نظر ما، هيچ كس گرامى تر از شما نيست.
اين شش تن پس از بازگشت به يثرب، فعاليت پى گيرى براى تبليغ اسلام در ميان مردم يثرب شروع كردند تا آن جا كه خانه اى نبود كه در آن سخن از پيامبر در ميان نباشد!1
تبليغات پى گير اين شش تن، اثر خوبى بخشيد و سبب شد كه گروهى از يثربيان به آيين اسلام بگروند.
پيمان تاريخى عقبه
در سال دوازدهم «بعثت»، دسته اى مركب از دوازده تن، از يثرب حركت كردند و در «عقبه» (گردنه اى نزديك منى) با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) ملاقات نموده، نخستين پيمان اسلامى را به وجود آوردند.
پيمان آنان علاوه بر پذيرش آيين اسلام، شامل تعهد دورى از شرك، خوددارى از دزدى، زنا، كشتن فرزندان خود، تهمت و نيز تعهد انجام كارهاى نيك بود. اين پيمان، در تاريخ اسلام به نام پيمان «عقبه اوّل» معروف گرديده است.
پس از انعقاد پيمان، اين دوازده تن با دلى لبريز از ايمان، به يثرب بازگشتند و به فعاليت دامنه دارى پرداختند و طى نامه اى از پيامبر درخواست اعزام مبلّغ كردند تا قرآن را به آنان تعليم نمايد. پيامبر «مُصعب بن عُمَير» را براى تعليم آيين اسلام به «يثرب» فرستاد.
«مصعب» جوانى پرشور و باايمان بود و در يك خانواده اشرافى و ثروتمند
مكه پرورش يافته بود، ولى از روزى كه آيين اسلام را از دل و جان پذيرفته

1 . تاريخ طبرى، ج 2، ص 86 .

صفحه 44
بود، خانه و زندگى و حمايت پدر و مادر خود را از دست داده دچار محروميت
و فقر بود!
ورود مصعب به شهر يثرب، فصل جديدى در تاريخ اسلام گشود و موجى از شور و علاقه در دل مردم يثرب به آيين اسلام به وجود آورد، به طورى كه در ظرف يك سال، تعداد مسلمانان به هفتاد نفر بالغ گرديد. هر چه موسم حج نزديك تر مى شد، شور و هيجان مسلمانان يثرب افزون تر مى گشت و روزشمارى مى كردند كه موسم حج فرا رسد تا ضمن انجام دادن مراسم حج، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)را از نزديك زيارت كنند و آمادگى خود را براى كوشش بيشتر در راه پيشرفت اسلام اعلام نمايند.
دومين پيمان عقبه
... موسم حج فرا رسيد، كاروان حج «يثرب» به سوى مكه رهسپار گرديد، در ميان آنان هفتاد و سه تن مسلمان بودند (كه دو تن از آنان زن بودند) اين گروه، در مكه با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) ملاقات نموده براى انجام دادن مراسم بيعت، درخواست تعيين وقت كردند، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) «منى» را به عنوان محل ملاقات تعيين كرد، شب سيزدهم ذيحجّه، پاسى از شب گذشته بود كه پيامبر اسلام و مسلمانان در پايين «عقبه» گرد هم آمدند و پس از گفتوگوهايى، مسلمانان دست بيعت در دست پيامبر گذاشته پيمان بستند كه در صورت هجرت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به يثرب، با تمام قدرت از آن حضرت دفاع و پشتيبانى كنند.
پس از اتمام پيمان، پيامبر از ميان آنان دوازده نفر را به عنوان نماينده جمعيت انتخاب نموده سرپرستى مسلمانان يثرب را به عهده آنان گذاشت.
يكى از آن هفتاد نفر كه در آن شب تاريخى با پيامبر پيمان دفاع و پشتيبانى بستند، «ابوايّوب انصارى» از طايفه «خزرج» بود.1

1 . الطبقات الكبرى، ج 3، ص 484; مستدرك حاكم، ج 3، ص 457; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 40، تهذيب الاسماء، ج 2، ص 177; الاصابة، ج 1، ص 404; الاستيعاب، ج 1، ص 403; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 10، ص 112 و الغدير، ج 7، ص 265.

صفحه 45
بدين ترتيب او يكى از سابقين در اسلام و از نخستين كسانى است كه آيين اسلام را پذيرفتند و در پشتيبانى و حمايت از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) با تمام نيرو كوشيدند.1
ميزبان پيامبر(صلى الله عليه وآله)
يكى از افتخارات بزرگ ابوايّوب، ميزبانى پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) هنگام هجرت به مدينه بود. هم چنان كه گفتيم، بيعت مسلمانان يثرب، زمينه را براى هجرت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به اين شهر، فراهم ساخت. و از طرف ديگر چون مشركان مكه تصميم به قتل آن حضرت گرفته بودند، پيامبر اسلام، مكه را ترك گفته به يثرب هجرت نمود.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پس از طىّ مسافت بين مكه و يثرب، ابتدا به دهكده «قُبا»، واقع در دو فرسخى يثرب، وارد شد و در منزل بزرگ قبيله «بنى عمرو بن عوف» فرود آمد و در آن جا شالوده مسجدى را ريخت كه در تاريخ اسلام به نام «مسجد قُبا» معروف گرديد.
مسلمانان يثرب كه سه سال بود به آيين اسلام ايمان آورده و هر سال نمايندگان خود را جهت ديدار و تجديد بيعت با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، به مكه مى فرستادند، وقتى كه شنيدند پيشواى اسلام در دو فرسخى شهر آنان فرود آمده و چند روز ديگر وارد شهر خواهد شد، با شور و شوق فراوان در انتظار ورود پيامبر به يثرب به سر مى بردند و خود را آماده استقبال گرم از آن حضرت مى نمودند و براى ديدار پيامبر بزرگ اسلام، لحظه شمارى مى كردند.
پيامبر اسلام، بعد از چند روز اقامت در قبا و پس از آن كه على(عليه السلام) به او پيوست، عازم يثرب گرديد.

1 . الاصابة، ج 1، ص 404.

صفحه 46
قبيله «بنى عمرو بن عوف» اصرار كردند كه حضرت در «قبا» اقامت گزيند و عرض كردند: ما افراد كوشا و بااستقامت و مدافعى هستيم1، ولى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)نپذيرفت، هنگامى كه مركب پيامبر قدم در خاك يثرب نهاد، جوانان و مسلمانان، مقدم او را گرامى شمرده با طنين سرودهاى شادى، محيط مدينه را سرشار از شادى و شعف كردند. در اين هنگام سران قبيله «اوس» و «خزرج» از ورود پيامبر آگاه شدند و لباس و سلاح بر تن كرده و به استقبال او شتافتند، در مسير راه، رؤساى قبايل مختلف، زمام ناقه پيامبر را گرفته مى گفتند: «ما افراد كوشا و با استقامت و مدافعى هستيم» و اصرار مىورزيدند كه پيامبر در منطقه آنان فرود آيد، ولى حضرت به آنان مى فرمود: «شتر من را به حال خود واگذاريد، او مأموريت دارد» (او در هر كجا كه زانو بزند، من همان جا پياده خواهم شد).2
سرانجام ناقه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمين وسيعى كه مركز خشك كردن خرما و متعلق به دو كودك يتيم بود، (محل فعلى مسجد النبى) و در نزديكى خانه ابوايّوب قرار داشت، زانو زد.
مردم اطراف ناقه پيامبر حلقه زده هر كدام درخواست مى كرد حضرت در منزل او فرود آيد، در اين هنگام مادر ابوايّوب از فرصت استفاده كرده اثاثيه پيامبر را به خانه خود برد، در اين بين كه اصرار و سماجت مردم براى ميهماندارى پيامبر، به اوج رسيده بود، حضرت نزاع آنان را قطع كرد و فرمود: «أَيْنَ الرَّحْل؟; لوازم سفر من كجاست؟». عرض كردند: مادر ابوايّوب برد! فرمود: انسان جايى مى رود كه اثاث سفرش در آن جاست.3

1 . اَقِمْ عِندضنا فانّا أهَلُ الجِدِّ و الجلد و المَنَعة.
2 . خَلُّوا سَبِيلها فانّها مأْمُورةٌ.
3 . ابن هشام مى نويسد: خود ابوايّوب اثاث پيامبر را به منزل برد (سيره ابن هشام، ج 2، ص 141)، ولى ابن شهرآشوب مى نويسد: ناقه پيامبر، بر درِ خانه ابوايّوب زانو زد، ابوايّوب صدا كرد: مادر! در را باز كن كه سرور آدميان، گرامى ترين فرد عرب، محمد مصطفى و فرستاده برگزيده خدا آمده است.
مادر او كه نابينا شده بود، در را باز كرد و گفت: افسوس! كاش چشمم بينا بود و مى توانستم صورت رسول خدا را ببينم! (به نقل از الدرجات الرفيعه، ص 314).

صفحه 47
بدين ترتيب افتخار ميزبانى پيامبر بزرگ اسلام، نصيب ابوايّوب گرديد و او در تاريخ اسلام به عنوان «ميزبان پيامبر» ناميده شد.1
ادب ميزبانى
ابوايّوب در ميزبانى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از هرگونه ادب و احترام كوتاهى نمى كرد، او بالاى خانه خود اتاقى درست كرده بود، وقتى كه پيامبر اسلام به منزل او وارد شد، مايل بود اتاق بالا را به آن حضرت اختصاص دهد، زيرا خوش نداشت كه او در اتاق بالا و رسول خدا در اتاق پايين سكونت گزيند، از اين رو به حضرت عرض كرد: آيا اتاق بالا را دوست داريد يا پايين را؟ حضرت فرمود: پايين براى ما راحت تر است، زيرا افراد نزد ما رفت و آمد مى كنند (و اين امر اسباب زحمت مى شود). از آن روز، او طبق تمايل پيامبر، همراه مادرش در اتاق بالا، و پيامبر در اتاق پايين زندگى مى كردند ولى مواظب بود كه كوچك ترين ناراحتى براى پيامبر، پيش نيايد. خود وى مى گويد:
«من و مادرم در اتاق بالا زندگى مى كرديم، هر وقت با سطل از پله ها آب بالا مى بردم، دقت مى كردم كه مبادا يك قطره آب به بدن رسول خدا بريزد، من و مادرم از پله ها به آهستگى بالا مى رفتيم تا رسول خدا صداى پاى ما را نشنود و با هم آهسته

1 . بحارالانوار، ج 19، ص 108 (چاپ جديد) و سيره ابن هشام، ج 2، ص 141. اين قضيه در كتاب هاى نامبرده در زير نيز به اختصار نقل شده است:
طبقات ابن سعد، ج 3، ص 485; اسدالغابه، ج 2، ص 80 ; تاريخ بغداد، ج 1، ص 154; حلية الأولياء، ج 1، ص 361; البداية و النهايه، ج 8 ، ص 58 ; حياة الصحابه، ج 2، ص 584 ; الاصابه، ج 1، ص 404 و الاستيعاب، ج 1، ص 403 (در حاشيه الاصابه).

صفحه 48
صحبت مى كرديم تا پيامبر از صداى ما ناراحت نشود، هر وقت حضرت مى خوابيد، حرمت نمى كرديم تا مانع خواب او نشويم، بسيارى از اوقات، موقع پختن غذا، در اتاق را مى بستيم تا پيامبر از دود ناراحت نشود. روزى كوزه آب ما شكست و آب آن به كف اتاق ريخت، مادرم بلند شد و با تنها قطيفه اى كه داشتيم، به سرعت آب كف اتاق را با آن خشك كرديم تا مبادا (از سقف نازك اتاق نفوذ كرده) بر سر پيامبر بريزد.1
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تا موقع ساختن مسجد و حجره هاى اطراف آن، در منزل ابوايّوب سكونت داشت و پس از آن كه منزل حضرت در كنار مسجد آماده شد، به آن جا منتقل گرديد.2

1 . بحارالانوار، ج 19، ص 109 و با اندكى اختلاف، سيره ابن هشام، ج 2، ص 144; الاستيعاب، ج 1، ص 404; حياة الصحابه، ج 1، ص 584 ; مستدرك حاكم، ج 3، ص 461 و تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 41.
چنان كه گفتيم، ميزبانى ابوايّوب، براى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در تاريخ اسلام معروف بود و مسلمانان، او را به اين نام مى شناختند و از خدمت گزارى او به بنيان گذار اسلام تجليل مى كردند كه يك نمونه آن تجليل «عبداللّه بن عباس» از وى بود.
در زمان خلافت امير مؤمنان على(عليه السلام) كه «عبداللّه بن عباس» از طرف آن حضرت فرماندار بصره بود، ابوايّوب وارد آن شهر شد، ابن عباس او را به گرمى مورد تجليل قرار داد و گفت: همچنان كه تو خانه خود را در اختيار پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) قرار دادى، اكنون من نيز بايد خانه خود را در اختيار شما قرار بدهم، آن گاه منزل خود را تخليه كرده در اختيار وى گذاشت و علاوه بر آن، اموال فراوانى به وى هديه كرده، نيازهاى او را برطرف ساخت (الدرجات الرفيعه، ص 315; البداية و النهايه، ج 8 ، ص 58 ; مستدرك حاكم، ج 3، ص 460 و تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44).
2 . اسدالغابه، ج 2، ص 80 ; حلية الأولياء، ج 1، ص 361; الاصابه، ج 1، ص 404; الاستيعات، ج 1، ص 403 و سيره ابن هشام، ج 2، ص 141.
حافظ «ابن كثير» و «ابن حجر عسقلانى» و حافظ «ابوزكريا محيى الدين بن شرف نووى» مى نويسد: رسول خدا مدت يك ماه در منزل ابوايّوب اقامت داشت و در اين مدت، منزل حضرت ساخت شد (البداية و النهايه، ج 8 ، ص 58 ; تهذيب التهذيب، ج 3، ص 91 و تهذيب الأسماء، ج 2، ص 177).
ولى «محمد بن سعد» مدت اقامت پيامبر در منزل ابوايوب را هفت ماه مى داند (طبقات ابن سعد، ج 1، ص 237).
«محمد بن عبدالبرّ» نيز بدون آن كه مدت دقيقى تعيين كند، مى نويسد: پيامبر در همان سال (اول) هجرت، مسجد را ساخت و به خانه خود منتقل شد (الاستيعاب، ج 1، ص 403).

صفحه 49
بهترين وقت نماز
در مدتى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در منزل ابوايّوب اقامت داشت، او در تمام اعمال و رفتار آن حضرت دقت مى كرد و درس هاى آموزنده اى از روش انسانى و الهى پيامبر فرا مى گرفت، به طورى كه اين مدت، در سازندگى شخصيت معنوى و رشد و پرورش ارزش هاى والاى اخلاقى او، تأثير شگرفى داشت. آنچه او از جزئيات روش پيامبر در اين مدت، نقل كرده است، براى همه ما جالب و آموزنده است و به همين جهت، ذيلاً براى نمونه، يك مورد از آن را از نظر خوانندگان محترم مى گذرانيم:
ابوايّوب مى گويد:
«پيامبر، مدت يك ماه در خانه من اقامت داشت.1 من در اين مدت تمام رفتار او را به دقت زيرنظر داشتم، به محض آن كه هنگام اذان ظهر يا شب مى شد، اگر پيامبر سرگرم كار دنيا بود، فوراً آن را رها مى كرد، و اگر خوابيده بود، انگار كسى او را بيدار مى كند، از خواب بلند مى شد، غسل يا وضو به جا مى آورد و سپس سرگرم نماز مى شد و با آرامش و وقار، چهار ركعت نماز به نحو كامل و نيكو به جا مى آورد.»
پس از يك ماه، هنگامى كه مى خواست منزل مرا ترك گويد، عرض كردم:
اى پيامبر! يك ماه در منزل من اقامت داشتى و من ميل داشتم بيش از اين مى ماندى، در اين مدت، تمام اعمال شما را به دقت زيرنظر داشتم، مى ديدم به محض آن كه هنگام ظهر يا مغرب مى شد، اگر در دستت كار دنيا بود، رها مى كردى و بى درنگ سرگرم نماز مى شدى.
پيامبر فرمود: درهاى آسمان (رحمت خداوند) در آن هنگام باز مى شود و تا زمان خواندن نماز در آن وقت، بسته نمى شود، من دوست دارم در آن هنگام، عمل خيرى از

1 . اين روايت، مؤيّد روايتى است كه حكايت از اقامت يك ماهه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در منزل ابوايّوب دارد.

صفحه 50
ناحيه من، به درگاه پروردگارم فرستاده شود و عمل من، پيشاپيشِ عمل عبادت گزاران به سوى آسمان بالا رود.1
همه جا در ركاب پيامبر
اگر ابوايّوب در پيمان تاريخى عقبه، دست در دست پيامبر گذاشت، و اگر در تأييد پيمان خود، هنگام ورود پيامبر به شهر يثرب، ميزبانى او را از دل و جان به عهده گرفت، در عمل نيز به پيمان خود وفادار بود و از هر گونه جانبازى و فداكارى در راه اسلام دريغ نمىورزيد، به طورى كه در تمام جنگ هاى زمان پيامبر، در ركاب آن حضرت شمشير مى زد و جان بر كف، در برابر جبهه هاى كفر و شرك مبارزه مى نمود.2
نخستين جنگى كه در آن شركت كرد، جنگ «بدر» بود كه در آن «مطّلب بن حنطب» را اسير نمود و سپس بدون گرفتن چيزى آزاد كرد.3
منافق شكن!
كلمه «منافق» از ريشه «نفاق» است كه به معناى «دورويى» و «دورنگى» و «دوگونگى ظاهر و باطن» است. در فرهنگ اسلامى منافق كسى است كه تظاهر به اسلام مى كند، ولى در باطن كافر است. منافقان دشمنان دوست نما هستند، دوست نمايانى به ظاهر دلسوز و مهربان، ولى در باطن درنده تر از گرگ بيابان! منافقان

1 . مستدرك حاكم، ج 3، ص 461.
2 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 100; الطبقات الكبرى، ج 3، ص 485; البداية والنهاية، ج 8 ، ص 58 ; اسدُالغابة، ج 5 ، ص 143; الاستيعاب، ج 4، ص 5 ; تهذيب التهذيب، ج 3، ص 91; تاريخ بغداد، ج 1، ص 153 و 154; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 40; الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 459; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 10، ص 112 و مستدرك حاكم، ج 3، ص 458.
3 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 314.

صفحه 51
در سنگر دوستى، از پشت به انسان خنجر مى زنند، به ظاهر دوست هستند و غم خوار، اما در باطن دشمنانى خوشحال، منافقان اصرار مىورزند كه امين و رازدارند، ولى در واقع خائن و جاسوسند!
طبيعى است كه پرهيز از چنين دشمنانى ناشناخته، بسيار مشكل است، زيرا هميشه چهره اصلى خود را زير نقابى فريبنده پنهان مى سازند و به اين زودى ماهيت پليد آنان افشا نمى شود.
در سوره هاى مختلفى از قرآن مجيد، پيرامون نفاق و دورويى و زيان هاى آن، بحث شده و علاوه بر آن ها، سوره مستقل و جداگانه اى پيرامون منافقان و شيوه كار و خطرات آنان نازل شده است.
پس از هجرت پيامبر اسلام به يثرب، و تشكيل حكومت اسلامى بر اساس خداشناسى و عدالت اجتماعى و فضايل اخلاقى كه با استقبال گرم اكثر مردم يثرب روبه رو گرديد، اقليتى به نام «حزب منافقان» به وجود آمد كه در ظاهر خود را مسلمان و پيرو پيامبر نشان مى دادند، ولى در نهان از دشمنان سرسخت اسلام بودند، آنان در مواقع حساس، با دشمنان اسلام همكارى مى كردند و اسرار نظامى مسلمانان را در اختيار دشمنان قرار مى دادند، و با جعل اكاذيب و شايعه سازى، در دل برخى از مسلمانان ايجاد رعب مى كردند، و از راه ارتباط با دولت هاى ضدّ اسلام، براى سقوط حكومت اسلامى كوشش مى كردند.
«حزب منافق» همواره كانون توطئه و كارشكنى و جاسوسى بود; به طورى كه ردّپاى اين حزب، در بسيارى از حوادث و تحركات ضد اسلامى به چشم مى خورد. منافقان پيوسته اسباب زحمت پيامبر اسلام را فراهم مى كردند، و با آن كه چندين مرتبه ضربت خردكننده اى از مسلمانان خورده بودند، اما باز هم دست از توطئه و دسيسه چينى و سم پاشى برنمى داشتند.
منافقان در اجتماعات مسلمانان در مسجد حاضر شده، به سخنان آنان گوش

صفحه 52
مى كردند و آيين اسلام را مورد تمسخر قرار مى دادند. روزى گروهى از آنان طبق شيوه پليد هميشگى خود، در مسجد پيامبر گرد آمده و به هم چسبيده بودند و آهسته با هم گفتوگو مى كردند، پيدا بود كه مشغول نقشه كشى هستند! پيامبر اسلام اين صحنه را مشاهده نمود و براى جلوگيرى از حادثه آفرينى و توطئه جديد آنان، دستور داد آنان را با شدت و قاطعيت از مسجد بيرون كنند.
در اين هنگام «ابوايّوب» به پا خاست و به سوى يكى از منافقان به نام «عمر بن قيس» كه از افراد قبيله خود وى (و در زمان جاهليت، پرده دار بت آن قبيله بود)، حمله برد و پاى او را گرفت و به روى زمين كشيد و از مسجد بيرون كرد! سپس به سراغ يكى ديگر از منافقان به نام «رافع بن وديعه» (كه او نيز از افراد قبيله وى بود) رفت و عبايش را دور گردنش پيچيد و به شدت كشيد و سيلى محكمى به صورتش نواخت و سپس از مسجد بيرون افكند و گفت: واى بر تو اى منافق خبيث! از مسجد پيامبر بيرون برو و از همان راهى كه آمده اى برگرد!
به دنبال اين اقدام قاطع ابوايّوب، مسلمانان ديگر نيز بقيه منافقان را از مسجد بيرون كردند.1
اخراج سردسته منافقان از مسجد
ابوايّوب يك بار ديگر نيز «عبداللّه بن اُبىّ» سردسته منافقان را از مسجد پيامبر بيرون كرد. چنان كه گفتيم «حزب منافقان» يك كانون خطر و توطئه بر ضدّ اسلام بود و از هر فرصتى براى ضربه زدن به اسلام استفاده مى كردند.
از آن جمله پس از جنگ «احد» كه مسلمانان شكست خورده به مدينه بازگشتند، و سرگرم مداواى زخم هاى خود شدند، درصدد بهره بردارى از شكست مسلمانان

1 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 175.

صفحه 53
برآمده همراه با يهوديان شروع به سم پاشى و تبليغات زهراگين بر ضدّ مسلمانان نمودند، اين دو گروه تلاش مى كردند شكست مسلمانان را نشانه بطلان عقايد آنان معرفى كنند و از اين راه، روحيه مسلمانان را تضعيف نمايند. يهوديان مى گفتند:
«محمد پادشاهى بيش نيست، زيرا هيچ پيامبرى، اين گونه شكست نخورده است، گروهى از پيروان او كشته شده، و خود او با گروهى ديگر زخمى شده اند!»
منافقان نيز از شكست مسلمانان اظهار خوشحالى و شادمانى كرده با زننده ترين تعبيرات، به مسلمانان نيش زبان مى زدند و به تضعيف روحيه آنان پرداخته وسوسه مى كردند كه مسلمانان از اطراف رسول خدا پراكنده شوند، آنان به مسلمانان مى گفتند: كسانى از شما كه كشته شدند اگر با ما بودند، كشته نمى شدند!
«عبداللّه بى ابىّ» نيز كه سردسته منافقان بود، اين جريان را رهبرى مى كرد و از هر كوششى در اين راه فروگذارى نمى كرد. پسر او «عبداللّه» نيز كه يكى از مسلمانان راستين و پرشور بود، در جنگ احد زخمى شده بود و پس از بازگشت به مدينه، سرگرم مداواى زخم هاى خود بود. پدر منافق وى با نيش زبان هاى خود، نمك بر جراحت او مى پاشيد و مى گفت:
«اين گونه رفتن تو با محمد، درست نبود! محمد با من مخالفت كرد، ولى فرزندان ما از او اطاعت كردند! من مى دانستم كه به اين وضع گرفتار خواهى شد!»
پسرش پاسخ داد: «آنچه از جانب خدا به پيامبر و مسلمانان برسد، خير و صلاح آنان است.»
يكى از مسلمانان، سخنان يهوديان و منافقان را شنيد و از پيامبر اجازه خواست آنان را به قتل برساند، حضرت مخالفت كرد و فرمود: «چون يهوديان در پناه اسلامند و منافقان نيز اظهار اسلام مى كنند، قتل آنان جايز نيست.»
از طرف ديگر، «عبداللّه بن ابىّ» با تمام اين كارها، طبق شيوه منافقان، تظاهر به اسلام نموده در اجتماعات مسلمانان شركت مى كرد. او روزهاى جمعه در مسجد

صفحه 54
حاضر مى شد و به عنوان ابراز تشخص، در محل معينى مى نشست و هنگامى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) براى ايراد خطبه بر فراز منبر مى نشست، او از جا برمى خاست و مزوّرانه چنين مى گفت:
«اين، پيامبر خداست كه اكنون در ميان شماست، خداوند با بعثت او شما را گرامى داشته است، او را يارى كنيد و از وى اطاعت نماييد!»
پس از حادثه احد، روز جمعه، باز، وى به روال هميشگى، از جا برخاست تا سخنان گذشته را تكرار كند، مسلمانان از هر طرف بلند شده صدا زدند:
«اى دشمن خدا، بنشين!»
در اين هنگام «ابوايّوب» و «عبادة بن صامت انصارى» كه هر دو از سرسخت ترين مخالفان وى بودند، از جا برخاستند و او را گرفتند تا از مسجد بيرون كنند، ابو ايّوب ريش او را گرفته مى كشيد و «عباده» به گردن او مى كوبيد، با اين كيفيت، او را مقدارى به طرف در برده رها كردند تا از مسجد بيرون برود، او كه از وحشت، پا به سر و گردن مردم مى گذاشت، مى گفت: «من كه حرف بدى نزدم، من خواستم او را تأييد كنم... .»1
در كنار على(عليه السلام)
ابوايّوب از پيشگامان تشيع بود و پس از درگذشت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از جمله افراد برجسته اى بود كه در كنار على(عليه السلام) قرار گرفتند و تنها او را رهبر شايسته جامعه اسلامى تشخيص دادند. او شيعه اى آتشين و آگاه بود كه در مواقع گوناگون و در شرايط حساس و دشوار با كمال صراحت، از ولايت اميرمؤمنان(عليه السلام) دفاع مى كرد و در اين زمينه هيچ گونه سازش كارى و پرده پوشى را روا نمى شمرد.
به واسطه همين ايستادگى هاى ابوايّوب در مسير راستين اسلام، و پايمردى هايش

1 . كتاب المغازى، واقدى، ج 2، ص 318.

صفحه 55
در حمايت از منطق خاندان پيامبر در رهبرى جامعه اسلامى بود كه پيشوايان بزرگ شيعه مانند امام ششم و امام هشتم، به هنگامى كه اصول تعاليم و برنامه هاى عقيدتى و عملى اسلام را بيان مى كردند، او را از جمله شخصيت هاى بزرگى مى شمردند كه پس از درگذشت پيامبر، از مسير حق منحرف نگشته و تغيير روش ندادند، بلكه همان راه پيامبر را ادامه داده در كنار خاندان او قرار گرفتند.1
اين گروه، مطابق گفتار دو پيشواى بزرگ، عبارت بودند از:
سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار، حذيفه، ابوالهيثم بن التيهان، سهل بن حنيف، عبادة بن صامت، ابوايّوب انصارى، خزيمة بن ثابت، ابوسعيد خُدرى.
امام در اين حديث، با بيان اسامى اين گروه، دوستى با آنان را بر هر فرد مسلمانى واجب شمرده و در مقابل، تنفّر و انزجار از پيمان شكنان و دشمنان داخلى اسلام را كه در برابر مردان خدا جبهه بندى نمودند، براى هر فرد مسلمانى لازم معرفى مى كند (تولّى و تبرّى).2
ابوايّوب از نخستين كسانى بود كه پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام)پيوستند و در پيمان خود با او وفادار و صميمى ماندند و خلافت ابوبكر را به رسميت نشناختند.3
اعتراض به خلافت ابوبكر
پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) گردانندگان «سقيفه» با نقشه سريع و حساب شده اى، زمام امور را در دست گرفته، ابوبكر را به عنوان خليفه و جانشين پيامبر، بر

1 . الذين مضوا على منهاج نبيّهم ولم يغيّروا و لم يبدّلوا.
2 . بحارالانوار، ج 10، ص 2 و 358.
3 . من السابقين الذين رجعوا الى اميرالمؤمنين (قاموس الرجال، ج 3، ص 472; رجال كشى، ص 38 و الدرجات الرفيعة، ص 315)

صفحه 56
مسند حكومت نشاندند، و بدين ترتيب رهبرى حكومت اسلامى را از مسير اصلى خود منحرف ساختند. ابوبكر و هوادارانش گمان مى كردند كه گذشت زمان به نفع آنان تمام شده و از فرداى سقيفه، كم كم گذشته ها فراموش خواهد شد و مردم، پيرامون مسئله خلافت، كمتر بحث خواهند كرد، ولى اين مهم نه تنها فراموش نشد، بلكه مسير حوادث نشان داد كه هر چه زمان پيش برود، موج اعتراض، بيشتر، و ماهيت توطئه گران سقيفه آشكارتر خواهد شد.
گواه اين مطلب اين است كه در همان روزهاى اول حكومت ابوبكر، دوازده نفر از ياران پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تصميم گرفتند متفقاً نزد وى رفته او را استيضاح نمايند; اين گروه عبارت بودند از: خالد بن سعيد، سلمان، ابوذر غفارى، مقداد بن اسود، عمار ياسر، بريده اسلمى، ابوالهيثم بن التيهان، سهل بن حنيف، خزيمة بن ثابت، ابى بن كعب، ابوايّوب انصارى و عثمان بن حنيف.1
به دنبال اين تصميم، روز جمعه هنگامى كه ابوبكر در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر فراز منبر نشسته بود، اين عده وارد شدند و در اطراف منبر حلقه زدند و آن گاه يكى يكى به پا خاسته طى سخنرانى هاى مستدل و مهيّجى به ابوبكر اعتراض نموده خلافت او را غيرقانونى اعلام كردند و از او خواستند از خلافت كناره گيرى نموده آن را به على(عليه السلام)واگذار كند.
نخستين كسى كه از اين عده سخن آغاز كرد، «خالد بن سعيد» و آخرين نفر، «ابوايّوب انصارى» بود كه پس از «سهل بن حنيف» به پا خاست و با شور و حماسه و با بيانى گرم، چنين گفت:
«اى بندگان خدا! در مورد خاندان پيامبر خود، از نافرمانى خدا بترسيد و حقّشان را كه خداوند به عهده شما گذاشته، به آنان باز پس دهيد، آنچه برادران ما از پيامبر

1 . احتجاج طبرسى، ص 47، چاپ نجف.

صفحه 57
شنيده اند، شما نيز بارها و در مواقع و موارد مختلف از آن حضرت شنيده ايد كه مى فرمود: خاندان من، بعد از من پيشوايان شما هستند! و به على(عليه السلام)اشاره نموده مى گفت: اين، امير نيكان و قاتل كافران است، هر كس از يارى او خوددارى ورزد، خوار و ذليل خواهد بود و هر كس او را يارى كند، يارى خواهد شد، اينك هر كس از شما به او ظلم كرده است در پيشگاه خدا توبه كند كه خدا، توبه پذير و مهربان است، ولى در هر حال از او روى گردان نشويد و از او جدا نگرديد.1
على(عليه السلام) رهبر است
اگر ابوايّوب پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در كنار على(عليه السلام) قرار گرفت، بى جهت نبود، زيرا خود او يكى از راويان حديث معروف غدير بود.2 و بارها شاهد تأكيد بنيان گذار اسلامى روى شايستگى على(عليه السلام) جهت رهبرى امت بود.
اگر ابوايّوب، على(عليه السلام) را تنها رهبر راستين امت اسلامى پس از پيامبر مى دانست، به اين علت بود كه خود، از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيده بود كه مى فرمود: «من سرور انبياء هستم و على سرور اوصياء است.»
او چگونه مى توانست خلافت ديگران را تأييد كند، در صورتى كه خود وى جزء اشخاصى بود كه پيامبر اسلام آنان را گواه خلافت و امامت على(عليه السلام) قرار داده بود، چنان «سلمان» مى گويد:

1 . همان، ص 51 ; الدرجات الرفيعه، ص 315 طبق نقل قاموس الرجال، ج 3، ص 473 چنين گفت: از خدا بترسيد و خلافت را به خاندان پيامبر واگذاريد، زيرا آنچه ما شنيده ايم شما نيز از رسول خدا شنيده ايد كه جانشين پيامبر ما، على بن ابى طالب است، و تعاليم اسلام را جز او كسى از جانب پيامبر ابلاغ نمى كند و جز او كسى خيرخواه امت اسلامى نيست. مؤلف قاموس الرجال سخنان ابوايّوب را به دو صورت ديگر نقل كرده است كه از ذكر آن ها صرف نظر شد.
2 . مرحوم علامه امينى در جلد 1 الغدير، ص 28; چهارده كتاب از كتب اهل سنت را نام مى برد كه حديث غدير را از طريق ابوايّوب نقل كرده اند.

صفحه 58
روزى به پيامبر عرض كرديم: پس از شما خليفه كيست تا او را بشناسيم؟
پيامبر فرمود: «به ابوذر و مقداد و ابوايّوب انصارى اطلاع بده تا نزد من بيايند و «ام سلمه»1 نيز از پشت در گوش كند.
سلمان مى گويد: وقتى كه اين عده حاضر شدند، پيامبر فرمود:
«شاهد باشيد و خوب توجه كنيد: على بن ابى طالب، وصى و وارث من، وصى و وارث من، پرداخت كننده ديون و اجراكننده وعده هاى من است، او ميزان حق و باطل، امام مسلمانان، پيشواى پرهيزكاران، رهبر برگزيدگان، و در روز رستاخيز پرچمدار پروردگار جهانيان است.2
پاسخ دندان شكن
ابوايّوب مى دانست چه مصائبى از ناحيه انحراف حكومت اسلامى از محور اصلى خود گريبان گير مسلمانان شده است; به ويژه در زمان خلافت عثمان كه عناصر فاسد، اطراف او را گرفته و بر گُرده مسلمانان سوار شده بودند. عثمان در مدت خلافت خود، پست هاى مهم مملكتى را در ميان بنى اميه تقسيم كرد و راه چپاول و غارت بيت المال را به روى دنياپرستان باز گذاشت و اين عده، بيت المال مردم مسلمان را غارت كردند و هر كدام صاحب آلاف و الوف شدند، و هرچه خيرانديشان و مسلمانان مبارزى همچون ابوذر غفارى، به اين اعمال خلاف اسلام اعتراض كردند، فرياد اعتراضشان به جايى نرسيد، تا آن كه كاسه صبر مسلمانان لبريز

1 . امّ سلمه يكى از همسران پيامبر اسلام بوده است.
2 . انّ على بن ابى طالب وصيّى و وارثى و قاضى دينى و عداتى و هوالفاروق بين الحق و الباطل، و هو يعسوب المسلمين و امام المتقين و قائد العزّ المحجّلين و الحامل غداً لواء رب العالمين... (بحارالانوار، ج 36، ص 264) پيامبر اسلام در ذيل اين روايت، به امامت حسنين(عليهم السلام) و نُه امام ديگر از نسل حسين بن على تصريح نموده و مظلوميت خاندان خود را پيش گويى فرموده است.

صفحه 59
شد و موج انقلاب، شهرهاى مختلف را فراگرفت و انقلابيون از نقاط مختلف،
وارد مدينه شده خانه عثمان را محاصره كردند و به او فشار آوردند كه استعفا
كند.
كسانى كه منافعشان در ادامه خلافت عثمان بود، تلاش مى كردند كه انقلاب را از مسير خود منحرف سازند و به اين منظور، از يك طرف عثمان را وادار به مقاومت مى كردند و از طرف ديگر برخى از مسلمانان را تحريك به ايستادگى در برابر انقلابيون مى كردند، يكى از آنان «زيد بن ثابت» بود، او كه در دستگاه خلافت عثمان، رياست صندوق بيت المال و دفتر مقررى مسلمانان را به عهده داشت و از اين راه در غارت بيت المال شريك بود، وقتى خانه عثمان را در محاصره ديد، به منظور سوء استفاده از عواطف مذهبى انصار، در جهت مقابله با انقلاب، خطاب به آنان چنين گفت:
«اى گروه انصار! يك بار ديگر خدا را يارى كنيد!»1
ابوايّوب كه در آن جا حضور داشت و مى دانست انگيزه او در اين سخن، منافع نامشروعى است كه در دستگاه خلافت عثمان از آن برخوردار است، بى درنگ (از جانب انصار) پاسخ داد: تو تنها به اين علت از عثمان حمايت مى كنى كه غلام و برده فراوانى در اختيار تو گذاشته است!2
در جريان محاصره خانه عثمان توسط انقلابيون، بار ديگر نام ابوايّوب در تاريخ به چشم مى خورد و آن اين است كه پس از محاصره خانه عثمان كه وى نتوانست از خانه بيرون بيايد، «سعد» مؤذن به حضور على(عليه السلام) رسيد و گفت: چه كسى براى مردم نماز بخواند؟ حضرت فرمود: «خالد بن زيد»، سعد رفت و خالد را فراخواند و او چندين

1 . كونوا انصاراً للّه مرتين; يعنى يك بار پس از ورود پيامبر به مدينه، او را يارى كرديد و به همين مناسبت «انصار» ناميده شديد، اينك يك بار ديگر نيز عثمان را يارى كنيد!
2 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 191.

صفحه 60
روز امامت جماعت را به عهده گرفت، آن روز نخستين بار بود كه مردم فهميدند اسم ابوايّوب انصارى، «خالد» بوده است!1
مبارزه با توطئه گران
ابوايّوب پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) آرزوى حكومت على(عليه السلام) را كه دنباله حكومت الهى پيامبر بود، در دل داشت و همواره براى رسيدن به اين آرزو تلاش مى كرد. پس از قتل عثمان كه مسلمانان جهت بحث و گفتوگو درباره انتخاب خليفه، در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) گرد آمده بودند، گروهى از شخصيت هاى بزرگ و چهره هاى درخشان به پا خاستند و فضايل و سوابق درخشان و مبارزات على(عليه السلام)را در راه اسلام برشمردند و او را شايسته ترين فرد براى رهبرى امت معرفى كردند. يكى از اين شخصيت ها «ابوايّوب انصارى» بود كه با سخنان خود كوشيد زمينه را براى رسيدن على(عليه السلام) به حكومت، هموار سازد.2
چنان كه اشاره شد، كسانى كه از حكومت عثمان حمايت مى كردند، به خاطر پست و مقام و منافع خودشان بود، آنان مى دانستند كه اگر حكومت عدل اسلامى به رهبرى على(عليه السلام) روى كار بيايد، دست آنان از بيت المال مسلمانان كوتاه خواهد شد، به همين دليل بود كه اين گروه، پس از پيروزى انقلاب و كشته شدن عثمان كه على(عليه السلام) بر اثر استقبال شديد و بى سابقه انقلابيون، به خلافت رسيد، از همان روزهاى نخست، در برابر حكومت عدل او به توطئه گرى و دسيسه بازى پرداختند و به بهانه هاى گوناگون، سعى در تضعيف حكومت اميرمؤمنان(عليه السلام) نمودند.

1 . همان، ص 187; اعيان الشيعه، ج 29 و با اندكى اختلاف مروج الذهب، ج 2، ص 346. اين قضيه مؤيّد اين معناست كه نام پدر ابوايّوب ـ برخلاف گفته بعضى از مورخان ـ «زيد» بوده است نه يزيد! و نيز نشان آن است كه ابوايّوب بر اثر سوابق درخشان و شخصيت والايى كه داشت، مورد توجه و علاقه اميرمؤمنان(عليه السلام) بوده است و به همين جهت على(عليه السلام)اين وظيفه خطير را در آن شرايط حساس به عهده وى گذاشته است!
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 7، ص 36.

صفحه 61
ابوايّوب كه به خوبى از انگيزه هاى آنان آگاه بود، نمى توانست در برابر تحريكات آنان بى تفاوت باشد. از اين رو براى خنثى كردن كارشكنى هاى مغرضانه آنان تلاش مى كرد.
روزى طلحه، زبير، مروان، سعيد بن عاص، عبداللّه بن زبير و وليد بن عقبه، كه عموماً از عناصر فاسد و مخالف على(عليه السلام)بودند، در مسجد گرد آمدند و مدتى آهسته با هم گفتوگو كردند و آن گاه وليد به نمايندگى از طرف آنان، نزد اميرمؤمنان(عليه السلام) آمد و خواسته هاى شان را كه غيرقانونى بود، مطرح كرد، وقتى كه پاسخ منفى و دندان شكن از آن حضرت شنيد، برگشت و سخنان امام را براى آنان بازگو كرد و چون از سازش كارى امام نااميد بودند، متفرق شدند، اما پيدا بود كه آرام نخواهند نشست و به اظهار عداوت و گسترش دامنه اختلاف خواهند پرداخت.
ابوايّوب و عمار ياسر و تنى چند از شخصيت هاى شيعه كه شاهد فعاليت هاى مغرضانه آنان بودند، به پيشنهاد عمار، به حضور اميرمؤمنان رسيدند و جريان را چنين گزارش دادند:
«... اين گروه از قريش نقض بيعت كرده، وعده هاى خود را زير پا گذاشته اند، و ما را مخفيانه دعوت به جدايى از تو مى كنند، آنان از پيروى تو كراهت دارند و راه ثروت اندوزى نامشروع را به روى خود بسته ديده اند، و چون شما در تقسيم بيت المال، بين عرب و عجم فرق نمى گذاريد، به مخالفت با تو برخاسته اند... .»
اميرمؤمنان(عليه السلام) مردم را در مسجد گردآورد و سخنرانى تند و مستدلى ايراد كرد و اين گروه را مورد انتقاد قرار داده آنان را دعوت به تحمل عدل و پيروى از حق نمود... .1
آن گروه توطئه گر، همچنان به اعمال نارواى خود ادامه دادند، اما در هر حال

1 . همان، ص 39.

صفحه 62
ابوايّوب و ديگر ياران صميمى و وفادار او مراقب توطئه دشمنان داخلى اسلام بودند و در برابر تحريكات مخالفان به منظور تضعيف حكومت على(عليه السلام) آرام نمى نشستند.
پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)
ابوايّوب بر اساس شناخت عميق و علاقه صميمانه اى كه به اميرمؤمنان(عليه السلام)داشت، در هر سه جنگى كه در زمان خلافت آن حضرت پيش آمد (جنگ جمل، صفين و نهروان) در ركاب آن حضرت شمشير زد و با ناكثين و مارقين و قاسطين مبارزه نمود.1
او پيش گويى پيامبر را در مورد توطئه هاى ناكثين و مارقين و قاسطين براى مردم بازگو مى كرد و حقيقت را براى كسانى كه دچار شك و ترديد بودند، روشن مى ساخت كه يك نمونه آن ذيلاً نقل مى گردد:
يكى از عراقيان مى گويد: هنگامى كه ابوايّوب وارد عراق شد (تا از آن جا همراه على(عليه السلام) به جنگ معاويه برود)، قبيله «ازد» شترى توسط من به او اهدا كردند، من شتر را به وى دادم و چنين گفتم:
ابوايّوب! خداوند با نعمت ميزبانى و صحابى بودن براى پيامبر، تو را عزت و شرف بخشيده است، اينك چرا هر روز به روى مردم شمشير مى كشى؟ يك روز با اين دسته و روز ديگر با آن دسته مى جنگى؟!
او پاسخ داد: پيامبر به ما توصيه كرد كه در ركاب على(عليه السلام) با ناكثين (پيمان شكنان) و

1 . الدرجات الرفيعة، ص 315; الاستيعاب، ج 1، ص 404 و ج 4، ص 6; اسدالغابة، ج 2، ص 81 و ج 5 ، ص 143; الكامل، ج 3، ص 459 ـ 495. برخى از مورخان و محدثان، تنها شركت او را در جنگ نهروان نقل نموده و يا شركت او را در جنگ صفين انكار كرده اند (البداية و النهاية، ج 8 ، 58 ; الطبقات الكبرى، ج 3، ص 143; الاستيعاب، ج 4، ص 24 و ج 4، ص 6; اسدالغابة، ج 143; الاصابة، ج 1، ص 405; مستدرك حاكم، ج 3، ص 458; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44) ولى در صفحات آينده خواهيم ديد كه او در هر سه جنگ شركت داشته است، و در اين جا تنها اعتراف «ابن حجر عسقلانى» را يادآور مى شويم كه مى نويسد، واقدى و ابوالقاسم بغوى و ديگران گفته اند كه، ابوايّوب در صفين در سپاه على(عليه السلام) شركت داشته است.

صفحه 63
قاسطين (ستمگران) و مارقين (از دين خارج شدگان) بجنگيم، ما با ناكثين (طلحه و زبير و...) جنگيديم و در راه جنگ با قاسطين (معاويه و طرفدارانش) هستيم و هنوز با مارقين روبه رو نشده ايم!1
گويا با توجه به وزنه اجتماعى ابوايّوب و احترامى كه مردم براى رأى و نظر او قائل بودند، او غير از موقع ورود به عراق، در موارد ديگر نيز با اين پرسش و اعتراض روبه رو شده و هر بار پيش گويى پيامبر را تكرار نموده است كه يكى از آن ها در بازگشت از جنگ صفين بوده2 و ديگرى پس از خاتمه جنگ جمل در شهر بصره، و چون آنچه در بصره رخ داده با توجه به كثرت پرسش كنندگان از اهميت بيشترى برخوردار است، كه خلاصه آن را ذيلاً از نظر خوانندگان مى گذرانيم:
پس از خاتمه جنگ جمل، ابوايّوب به منزل يكى از بنى هاشم رفت، در اين هنگام سى نفر از بزرگان بصره نزد وى رفتند و گفتوگوى زير ميان آنان صورت گرفت، بصريان به وى گفتند:
ـ تو در ركاب پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در جنگ بدر و احد با مشركان جنگيدى، اكنون چرا با مسلمانان مى جنگى؟!

1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 3، ص 207; الدرجات الرفيعة، ص 316; رجال كشى، ص 37; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 3، ص 172. مرحوم سيد عليخان مدنى مشابه اين قضيه را در صفحات 316 و 317 الدرجات الرفيعه نيز نقل كرده است.
2 . او در بازگشت از صفين وقتى كه با چنين اعتراضى روبه رو گرديد، پس از نقل گفتار پيامبر، چنين گفت:
«...با ناكثين يعنى طلحه و زبير و اهل جمل جنگيديم، و اينك از جنگ با قاسطين يعنى معاويه و عمروعاص برمى گرديم، ولى نمى دانم مارقين در كجا هستند لكن به خواست خدا با آنان نيز حتماً خواهيم جنگيد... .»
سپس افزود: «شنيدم پيامبر به عمار مى فرمود: تو را گروه ستمگر مى كشند، و تو در آن هنگام بر حق بوده و حق با تو خواهد بود، عمار! اگر ديدى على از راهى رفت و تمام مردم از راه ديگر، همراه على برو; زيرا او تو را گرفتار هلاكت نمى كند و از راه هدايت بيرون نمى رود...» (بحارالانوار، ج 38، ص 38; الدرجات الرفيعة، ص 317; تاريخ بغداد، ج 13، ص 186; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 3، ص 170) ابن عساكر علاوه بر اين روايت، پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را از دو طريق ديگر نيز از قول ابوايّوب نقل كرده است (ج 3، ص 169 ـ 170).

صفحه 64
ـ به خدا سوگند پيامبر به من فرمود: تو بعد از من در كنار على بن ابى طالب با ناكثين و قاسطين و مارقين خواهى جنگيد.
ـ تو را به خدا اين جمله را از رسول خدا شنيدى؟!
ـ به خدا سوگند عين اين جمله را از زبان خود پيامبر شنيدم!
ـ آنچه درباره على(عليه السلام) از پيامبر شنيده اى براى ما نقل كن.
ـ رسول خدا مى فرمود: على با حق، و حق با على است، او امام و خليفه بعد از من است.1 من بر سر نزول قرآن با مشركان جنگيدم، على نيز بر سر تأويل آن خواهد جنگيد. دو فرزند او حسن و حسين كه دو نوه من از اين امتند، دو پيشوا و امامند، چه قيام بكنند و چه صلح، پدر آن دو، از آنان بهتر است، امامان بعد از حسين، نُه نفر و از صلب او خواهند بود، و از آنان است قائمى كه در آخرالزمان قيام كرده دژهاى گمراهى را خواهد گشود هم چنان كه من در آغاز اسلام قيام كردم.
ـ نه نفر امام كه ياد كردى چه كسانى هستند؟
ـ آنان امامان بعد از حسين هستند كه يكى پس از ديگرى به امامت مى رسند.
ـ پيامبر، تعداد امامان بعد از خود را چند نفر معرفى كرد؟
ـ دوازده نفر.2
حامى و پشتيبانِ وفادار ولايت
در سال 35 هجرى كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) وارد كوفه شد، در همه جا سخن از فضايل على(عليه السلام) بود و اين كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) او را بر تمام صحابه مقدم مى شمرد، ولى

1 . على مع الحق و الحق معه، وهو الامام و الخليفة بعدى.
2 . بحارالانوار، ج 36، ص 325 ـ 326. ذيل اين حديث حاكى است كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اسامى دوازده امام را ذكر نموده و فرموده است: «در شب معراج ديدم اين اسامى در ساق عرش نوشته شده است» و چون دنباله حديث، شامل مطالب ديگرى است و از بحث ما بيرون است، از نقل آن خوددارى شد.

صفحه 65
گروهى در اين مورد شك نموده تقدم على(عليه السلام) را بر ديگران باور نمى داشتند. البته تا حدّى حق با آن ها بود، زيرا شهر كوفه پس از دوران رسالت (در زمان خلافت عمر) احداث شده بود و سكنه آن را تيره هاى مختلفى تشكيل مى دادند كه مثل مردم حجاز، ارتباط نزديكى با مركز حكومت اسلامى نداشتند و از اين رو سطح آگاهى آنان در اين گونه مسائل پايين بود. اميرمؤمنان(عليه السلام) در همان سال، گروهى از مردم را در «رُحبه» (محلى در كوفه) گرد آورد و خطاب به آنان چنين فرمود:
«هر كس در روز غدير حاضر بوده و سخنان پيامبر را شنيده است، برخيزد و شهادت دهد». آن گاه افزود: «تنها كسانى گواهى دهند كه خود شخصاً سخنان پيامبر را شنيده اند».
در اين هنگام گروهى متجاوز از ده نفر به پا خاستند و گفتند: ما گواهى مى دهيم كه پيامبر اسلام در روز غدير دست تو را گرفت و بلند كرد و فرمود: «من كنتُ مولاهُ فعلىٌّ مولاه; هر كس كه من مولا و رهبر او هستم، على مولا و رهبر اوست».1 يكى از اين گروه، ابوايّوب انصارى بود.2
البته چند تن از ياران پيامبر كه آن روز در رحبه بودند، از جمله «انس بن مالك» و «بُراء بن عازب» از اداى شهادت خوددارى كردند و على(عليه السلام) آنان را نفرين كرد و بر اثر آن گرفتار برص يا كورى شدند.
سلام بر مولاى مؤمنان
او يك بار نيز ولايت و رهبرى على(عليه السلام) را در ميان مردم اعلام كرد و با اشاره به

1 . نشهد انّا سمعنا رسول اللّه يقول: وأخذ بيدك يوم غدير فرفعها فقال: ألستم تشهدون انّى قد بلغت؟ قالوا: نشهد، قال: فمن كنت مولاه فعلى مولاه.
2 . اين قضيه با اندكى اختلاف، در كتب و منابع نامبرده در زير نقل شده است:
اسدالغابة، ج 3، ص 307 و ج 5 ، 205; الاصابة، ج 2، ص 408 و ج 4، ص 80 و البداية والنهاية، ج 7، ص 348. اين قضيه را مرحوم علامه امينى در الغدير، ج 1، ص 166 ـ 185 از كتب و منابع مختلف اهل تسنن و از طريق راويان متعدد نقل كرده است.

صفحه 66
مضمون حديث غدير، به آن حضرت به عنوان «مولا» و رهبر، سلام و عرض ادب نمود، كه مورخان آن را به صورت زير نقل كرده اند:
در دوران خلافت على(عليه السلام) در كوفه، روزى گروهى عرب بيابانى كه صورت هاى خود را پوشانده بودند، به حضور آن حضرت رسيدند و چنين گفتند:
«السلام عليك يا مولانا» حضرت فرمود: مگر شما عرب بيابانى نيستيد؟ (چگونه مرا مى شناسيد و به عنوان مولا سلام مى كنيد؟!)
گفتند: بلى، ما بيابان نشين هستيم، از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيديم فرمود: «هر كس كه من مولا و رهبر او هستم، على مولا و رهبر اوست، خدايا با دوستان او دوست و با دشمنان او دشمن باش».1
على(عليه السلام) از شنيدن اين سخنان چنان خوشحال شد كه به شدّت خنديد و فرمود: مردم شاهد باشيد!
راوى مى گويد: آن گروه نزد اثاث و لوازم سفر خود برگشتند، من به دنبال آنان رفتم و از يكى پرسيدم: شما چه كسانى هستيد؟ گفت: ما گروهى از انصار هستيم، و آن گاه يكى از آن گروه را نشان داد و گفت: اين، ابوايّوب انصارى ميزبان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)است.2
اين داستان كه در تاريخ به حديث «الرّكبان» معروف است و به صورت هاى مختلفى نقل شده، گواهى مى دهد كه ابوايّوب با پديد آوردن اين صحنه درصدد تبليغ وصايت و ولايت على(عليه السلام) بوده است.
بارى، اگر ابوايّوب از دل و جان به على(عليه السلام) سلام مى كرد، آن را وظيفه خود مى دانست، زيرا او از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيده بود كه مى فرمود:

1 . «من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه اللّهم والِ من والاه و عاد من عاداه».
2 . شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 3، ص 208; حياة الصحابة، ج 2، ص 769; الدرجات الرفيعة، ص 315، رجال كشّى، ص 45; الغدير، ج 1، ص 187 ـ 192 و البداية والنهاية، ج 5 ، ص 212.

صفحه 67
فرشتگان، مدت هفت سال به من و على درود فرستادند، زيرا هنگامى كه من و على نماز مى خوانديم، كسى غير از ما نماز نمى خواند!1
فرمانده سواره ها در جنگ جمل
چنان كه اشاره كرديم، ابوايّوب كه در زمان حيات رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در
جبهه هاى جنگ با شرك و كفر، شمشير مى زد، پس از رحلت آن حضرت
نيز در ركاب جانشين او، على(عليه السلام) در جنگ با دشمنان داخلى اسلام در جبهه
مقدم شمشير مى زد و از هيچ گونه جانبازى و فداكارى فروگذارى نمى كرد.
او در جنگ نهروان در جناح مقدم سپاه اميرمومنان(عليه السلام) قرار داشت2 و فرمانده
سواره ها بود.3
او در اين جنگ يكى از خوارج بنام «زيد بن حَصين طائى» را به قتل رسانيد4 و شخص ديگرى به نام «عبداللّه بن وهب راسبى» را نيز به كمك «صعصعة بن صوحان» كشت.5
حامل پرچم امان براى خوارج
ابوايّوب در اثناى جنگ جمل، به منظور اتمام حجت و به اميد آن كه خوارج

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر (تاريخ دمشق)، ج 1، ص 70.
2 . الدرجات الرفيعة، ص 315; الاستيعاب، ج 4، ص 6; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 112 و تاريخ بغداد، ج 1، ص 154.
3 .الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 345; الامامة والسياسة، ج 1، ص 149. ولى ابن ابى الحديد و علامه مجلسى مى نويسند: او در اين جنگ، در جناح راست سپاه اميرمؤمنان بوده است (شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 273 و بحارالانوار، ج 8 ، ص 601 چاپ قديم)
4 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 346.
5 . مروج الذهب، ج 3، ص 47.

صفحه 68
كج انديش، آگاه و بيدار گشته دست از لجاجت بردارند، آنان را دعوت به ترك جنگ و خونريزى كرد و گفت:
«بندگان خدا! ما و شما هر دو مثل گذشته مسلمانيم، آيا جز اين است كه
در ميان ما و شما اختلافى وجود دارد؟ آيا اين، باعث مى شود كه كمر به جنگ ما ببنديد؟!
خوارج پاسخ دادند: اگر امروز از شما پيروى كنيم، فردا باز حكميت را برقرار مى كنيد!
ابوايّوب پاسخ داد: شما را به خدا، از ترس فتنه فردا، خود را گرفتار
فتنه امروز نكنيد!1 ولى متأسفانه اين سخنان منطقى در آنان اثر نبخشيد و
به لجاجت ادامه دادند، لكن از آن جا كه على(عليه السلام) مى خواست به قدر امكان آتش
فتنه خوارج بدون خونريزى خاموش گردد، و از طرف ديگر مى ديد خوارج بر اثر جمود و لجاجت، هنوز ايستادگى مى كنند، راه ديگرى به روى آنان گشود و به ابوايّوب دستور داد به آنان امان بدهد تا خود را تسليم كنند.2 ابوايّوب پرچم امان را بلند كرد و صدا زد:
«هر كس از شما كه زير اين پرچم بيايد، در امان است، هر كس به مصر برود يا به عراق برگردد و يا از اين سپاه جدا شود، در امان است، زيرا ما نيازى به ريختن خون شما نداريم.»3
پس از اين اعلام، هشت هزار نفر از آنان توبه كرده برگشتند، اميرمؤمنان به آنان فرمود: از سپاه خوارج جدا شوند، اين گروه جدا شدند ولى بقيه خوارج به سركشى ادامه دادند و سرانجام شكست خورده، كشته شدند.

1 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 343.
2 . بحارالانوار، ج 15، ص 144 و سفينة البحار، ج 1، ص 51 .
3 . الامامة والسياسة، ج 1، ص 149.

صفحه 69
اعلام آمادگى جهت حمايت از ولايت
اگر ابوايّوب در كنار اميرمؤمنان(عليه السلام) شمشير مى زد، به اين علت بود كه به حقانيت راه و روش او ايمان داشت و اين اعتقاد خود را به مناسبت هاى مختلف اظهار مى كرد، از آن جمله او هنگام عزيمت اميرمؤمنان(عليه السلام) به جنگ صفّين، همراه «عبادة بن صامت» (يكى ديگر از ياران على(عليه السلام)) به حضور آن حضرت رسيد و با بيانى گرم و صميمى ابراز پشتيبانى كرده چنين گفتند:
«اى اميرمؤمنان! هرگز نگران نباشيد، پدران و مادران ما، فداى شما باد، به خدا سوگند هم چنان كه برادرت پيامبر را يارى كرديم، تو را نيز يارى مى كنيم، مهاجران و انصار همگى در ركابت شمشير مى زنند، و جز افراد گمراه، كسى از شركت در جنگ خوددارى نمى كند.»
اميرمؤمنان(عليه السلام) از وفادارى آنان خوشحال شده از آن دو، تقدير كرد.1
حمله كوبنده
ابوايّوب تنها مرد شعار نبود، بلكه او شعار حماسه را با عمل در هم آميخته بود، اگر او پيش از آغاز جنگ، نسبت به اميرمؤمنان اعلام وفادارى كرد، در ميدان جنگ نيز وفادارى خود را به اثبات رسانيد و با تمام قدرت، با سپاه معاويه پيكار كرد و قهرمانى ها از خود نشان داد.
او روزى از سپاه اميرمؤمنان بيرون آمد و در ميدان جنگ، در ميان دو سپاه ايستاد و مبارز طلبيد و كسى از سپاه شام به جنگ او بيرون نيامد، و چون كسى جرئت پيكار با او را از خود نشان نداد، بدون آن كه كسى در برابر او ياراى مقاومت داشته باشد، اسب

1 . بحارالانوار، ج 39، ص 135.

صفحه 70
تاخت و به سوى چادر معاويه يورش برد. معاويه چون او را ديد به داخل چادر گريخت و از در ديگر آن بيرون رفت...!
در اين هنگام گروهى از سپاه شام به طرف او هجوم آوردند، وى مدتى با آنان جنگيد و سرانجام سالم به اردوى اميرمؤمنان بازگشت.
معاويه با رنگى پريده به چادر خود بازگشت و سپاهيان خود را سرزنش كرد و با طعنه گفت: واى بر شما! من گمان مى كنم شمشيرهاى شما اجازه ندارند اينان را بكشند! و گرنه او نمى توانست به اين جا برسد! پس، اگر بار ديگر چنين اتفاقى افتاد، با سنگ حمله كنيد!
در اين هنگام مردى از اهل شام به نام «مبرقع بن منصور» به معاويه گفت: هم چنان كه آن سواره به چادر تو حمله كرد، من نيز به چادر على حمله خواهم كرد و اگر توانستم او را خواهم كشت، آن گاه اسب تاخت و به سوى چادر اميرمؤمنان حركت كرد، ابوايّوب او را ديد و بى درنگ با شمشير به وى حمله كرد و چنان ضربت قاطعى بر گردنش وارد ساخت كه سر وى از تن جدا شد، ولى همچنان بر پيكرش باقى ماند! مردم تصور كردند شمشير ابوايّوب به خطا رفته است، لكن وقتى كه اسب او حركت كرد، سر وى يك طرف و تنش طرف ديگر افتاد! و مردم از اين ضربت قاطع تعجب كردند.
على(عليه السلام) فرمود: من بيش از ضربت ابوايّوب، از ماندن سر وى بر پيكرش تعجب مى كنم، آن گاه خطاب به ابوايّوب فرمود: تو مصداق گفتار شاعرى كه مى گويد:
«پدران ما جنگ را به ما آموختند، ما نيز آن را به فرزندان خود خواهيم آموخت.»1

1 .         علّمنا الحرب آباؤنا *** و سوف نُعلّم ايضاً بنينا
احمد بن اعثم كوفى، الفتوح، ج 3، ص 49 ـ 50 ; چاپ حيدرآباد.
اين قضيه در كتاب مناقب تأليف ابن شهرآشوب به صورت ناقص نقل شده و گويا مقدارى از مطلب ساقط شده است، عبارت آن در نسخه اى كه نگارنده در اختيار دارد، چنين است:
«و برز ابوايّوب الانصارى فنكلوا عنه فحاذى معاوية حتى دخل فُسطاطه فترفع ابن منصور فقال اميرالمؤمنين:
وعلّمنا الحرب آباؤنا *** سوف نعلم ايضاً بنينا
چنان كه ملاحظه مى شود، عبارت ناقص و نامفهوم است.

صفحه 71
مرد شمشير و شعر و قلم
چنان كه مى دانيم جنگ صفين مدّتى طول كشيد و نيروهاى طرفين را به تحليل برد، سرانجام سپاه اميرمؤمنان على(عليه السلام) با يك حمله قاطع ضربت بزرگى بر ارتش معاويه وارد كرد. معاويه كه وضع را چنين ديد، با حيله عوام فريبانه «عمروبن عاص» (قران بر سر نيزه ها كردن) شكافى در ميان سپاه اميرمؤمنان ايجاد كرد و خود را از شكست قطعى نجات داد. به دنبال اين حوادث، جريان حكميت پيش آمد و خوارج بر اثر حكميت، منشعب شده جنگ نهروان را پديد آوردند. پس از خاتمه جنگ نهروان كه فتنه خوارج خاموش شد، على(عليه السلام) نيروهاى خود را براى جنگ مجدد و سرنوشت ساز با معاويه آماده مى كرد تا كار معاويه را يك سره سازد، ولى گروهى از ياران على(عليه السلام) از خود سستى نشان داده هر كدام به بهانه اى، از حركت به سوى جبهه خوددارى ورزيدند. امير مؤمنان(عليه السلام) از اين سستى متأثر شده، خطبه انتقادآميز و كوبنده اى ايراد نمود و ضمن آن ياران خود را جهت شركت در جنگ تشويق كرد.
«ابوايّوب» كه شاهد عينى فساد دوران حكومت «عثمان» بود و مى ديد عده اى به جاى آن كه از جان و دل از حكومت عدل على(عليه السلام) پشتيبانى كنند، شانه از زير بار مسئوليت خالى مى كنند، از اين وضع متأثر بود، وقتى كه رنج و آزردگى على(عليه السلام) را مشاهده كرد، در ميان ياران آن حضرت به پا خاست و خطبه اى ايراد كرد كه ترجمه آن به قرار زير است:
«اميرمؤمنان(عليه السلام) سخنان خود را به اطلاع تمام كسانى كه گوش شنوا و دل بيدار

صفحه 72
دارند، رسانيد. خداوند به واسطه وجود گرامى او، به شما كرامت بخشيد، ولى شما آن را چنان كه بايد نپذيرفتيد. پسرعموى پيامبر، بهتيرين و شايسته ترين مسلمانان و سرور مؤمنان پس از پيامبر، در ميان شماست، او حقايق دين را به شما مى آموزد و شما را به جهاد با كسانى كه ريختن خون مسلمانان را حلال مى دانند، فرا مى خواند، ولى شما سستى از خود نشان مى دهيد، گويى گوش هايتان كر و دل هايتان با پرده اى از غفلت پوشانده شده است و به نداى امام خود پاسخ نمى دهيد!
اى بندگان خدا! مگر وضع ديروز (زمان عثمان) را فراموش كرده ايد كه چگونه ظلم و تجاوز، جامعه اسلامى را پر كرده و همه را گرفتار ساخته، چه بسيار حق دارانى كه از حق خود محروم شدند، چه عِرض هايى كه بر باد رفت، چه افراد محترمى كه كتك خوردند، سيلى به صورتشان نواخته شد، لگد به شكمشان زدند و پيكر نيمه جانشان را در بيابان افكندند، تا آن كه اميرمؤمنان(عليه السلام) به حكومت رسيد، حق را آشكارا گفت، عدالت را گسترش داد و به كتاب خدا (قرآن) عمل كرد، اينك شكر اين نعمت را به جاى آوريد، از اين حكومت روى مگردانيد كه گنهكار خواهيد شد و مانند كسانى نباشيد كه گفتند: شنيديم ولى در واقع نشنيدند!
شمشيرهاى خود را تيز كنيد، ابزار جنگى تازه اى فراهم سازيد، آماده جهاد باشيد، وقتى كه براى بسيج به جبهه ها فرا خوانده شديد، حاضر شويد و هر وقت دستورى به شما دادند، اطاعت كنيد و بدين گونه از ياران راستين پيشواى خود باشيد.»1
فرمانده سپاه
گفتيم كه اميرمؤمنان(عليه السلام) براى جنگ مجدد با معاويه، بسيج نيرو كرد، ولى در
اين جا بايد يادآورى كنيم كه براى پيروزى در چنين جنگى، لازم بود فرماندهان

1 . الامامة والسياسة، ج 1، ص 152; الغارات، ج 2، ص 496; الغدير، ج 9، ص 125 و بحارالانوار، ج 8 ، ص 702، چاپ قديم.

صفحه 73
مؤمن و لايق و برجسته اى در رأس نيروها قرار گيرد، و اين معنا بر اميرمؤمنان(عليه السلام)پوشيده نبود.
يكى از شخصيت هاى بزرگى كه اميرمؤمنان چنين مسئوليتى را به عهده او گذاشت، ابوايّوب بود. امام، فرماندهى ده هزار نفر را به فرزند بزرگ خود «امام حسن مجتبى(عليه السلام)»، و فرماندهى ده هزار نفر ديگر را به ابوايّوب سپرد، و اين نشانه لياقت و پختگى و ارزش او نزد اميرمؤمنان بود، ولى پيش از شروع جنگ، على(عليه السلام)قربانى توطئه خوارج شد و توسط «عبدالرحمن بن ملجم» به شهادت رسيد.1
پاسخ نامه معاويه
«ابوايّوب» نه تنها در جبهه جنگ با شمشير و تير و نيزه با معاويه پيكار
مى كرد، بلكه در ميدان تبليغات و جنگ سرد نيز با وى مبارزه مى نمود و با
سخنان كوبنده و اشعار تند و آبدار خود، كه همچون نيزه اى بر قلب معاويه
فرو مى رفت، به تبليغات وى پاسخ مى داد، گويا به همين جهت است كه «ابن قطيبه» مى نويسد:
«از ميان انصار، ابوايّوب سرسخت ترين دشمن معاويه بود.2 روزى معاويه نامه كوتاهى به اين مضمون به ابوايّوب نوشت: «زن هيچ وقت درد شب زفاف و كينه قاتل نخستين فرزند خود را فراموش نمى كند» و در ذيل نامه، اشعارى خطاب به وى در مورد قتل عثمان نوشت و انصار را مسئول آن معرفى كرد، وقتى كه نامه به دست ابوايّوب رسيد، وى متوجه مقصود معاويه از آن نامه نشد و به حضور اميرمؤمنان(عليه السلام)رسيد و عرض كرد:
معاويه پسر هند جگرخوار و پناه منافقان، نامه اى به من نوشته است كه نمى دانم

1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 7، ص 93 و ج 10، ص 100.
2 . وكان اشدّ الانصار على معاويه (الامامة والسياسة، ج 1، ص 109).

صفحه 74
مقصودش چيست؟ حضرت فرمود: نامه او كجاست؟ ابوايّوب نامه را تسليم كرد حضرت آن را خواند و فرمود: اين، مَثَلى است كه معاويه براى تو زده است، مقصود او اين است كه:
همچنان كه زن، هيچ وقت درد شب زفاف و نيز كنيه قاتل نخستين فرزند خود را فراموش نمى كند، او نيز كينه قتل عثمان را هرگز فراموش نخواهد كرد!»
حضرت آن گاه خطاب به انصار فرمود: معاويه، شما را سخت به مبارزه طلبيده است، پاسخ او را بدهيد. ابوايّوب عرض كرد: اگر بخواهم شعرى بگويم كه مردان بزرگ از پاسخ آن عاجز بمانند مى توانم؟
حضرت فرمود: پس راستى تو همان ابوايّوبى!
آن گاه ابوايّوب در پاسخ وى چنين نوشت:
«در نامه ات نوشته اى كه زن، درد شب زفاف و كينه قاتل نخستين فرزند خود را فراموش نمى كند، و اين را مثل زده اى به قتل عثمان! ما كجا و قتل عثمان كجا! كسى كه در كمين عثمان نشست و «يزيد بن اسد» و اهل شام را از يارى او بازداشت، تو بودى، و كسانى كه او را كشتند، انصار نبودند!1
آن گاه در پايان نامه خود، اشعارى در پاسخ معاويه نوشت كه ترجمه برخى از ابيات آن به قرار زير است:

1. طبق تصريح مورخان، موقعى كه انقلابيون، به عثمان فشار آوردند، او از معاويه يارى خواست، معاويه، «يزيد بن اسد قسرى» را در رأس سپاهى به سوى مدينه گسيل داشت و به وى گفت: وقتى كه به منطقه «ذى خشب» رسيدى در آن جا توقف كرده پيشروى نكن! و نگو: چيزى را كه شخص حاضر مى بيند، غايب نمى بيند! زيرا حاضر منم و تو غايبى!
يزيد طبق اين دستور، حركت كرد و وقتى به ذى خشب رسيد، آن قدر در آن جا توقف كرد كه سرانجام عثمان كشته شد! و آن گاه معاويه او را به شام احضار كرد! هدف معاويه از اين كار اين بود كه عثمان كشته شود و او آن را دستاويز قرار داده، خود را خليفه و وارث خون او معرفى نمايد! (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 154).

صفحه 75
«اى پسر ابوسفيان! ما را تهديد نكن، ما هرگز خواهان دوستى فردى كينهورز نيستيم.
اى زادگان احزاب (كه در جنگ خندق به محو اسلام كمر بسته بوديد) هر كارى مى توانيد، بكنيد، ولى بدانيد كه ما هرگز دست دوستى به سوى شما دراز نخواهيم كرد.
ما (انصار) كسانى هستيم كه بر ضد همه مردمى كه گرفتار كجروى و انحراف بودند، شمشير زديم تا به راه راست برگشتند.
مادامى كه سراب در بيابان خلوت مى درخشد (طبيعت و دنيا باقى است)، ما از على(عليه السلام) جدا نخواهيم شد.»1
معاويه وقتى كه اين نامه را دريافت كرد از شدت بغض و ناراحتى آن را
پاره كرد!2
فرماندار مدينه
اميرمؤمنان(عليه السلام) هنگامى كه پس از سركوبى فتنه «ناكثين» رهسپار عراق شد، و عملاً كوفه را مركز حكومت خود قرار داد; ابوايّوب را به جاى خود به فرماندارى شهر مدينه منصوب كرد.3 ابوايّوب اداره امور شهر مدينه را به عهده داشت تا آن كه معاويه، به «بسر بن ارطاة» كه از افسران مزدور و سنگدل و خونريز وى بود، مأموريت داد كه

1 .         لا توعدنا اسبق حزب اننا بشر *** لاتبتغى ودّ ذى البغضاء من احد
فاسمعوا جميعاً بنى الاحزاب كلكم *** لسنا نريد ولاكم آخر الابن
نحن الذين ضربنا الناس كلهم *** حتى استقاموا و كانوا عرضة الاود
اما علىّ فانّا نُفارقه *** مار قرق الأل فى الداوية الجرد
2 . نصر بن مزاحم، وقعة صفين، ص 366 ـ 369; الدرجات الرفيعة، ص 318; بحارالانوار، ج 8 ، ص 497 چاپ قديم و به طور اختصار در الامامة والسياسة، ج 1، ص 109.
3 . الاصابة، ج 1، ص 405.

صفحه 76
براى ايجاد رعب و وحشت در ميان شيعيان، و به منظور حمايت از طرفداران خود در يمن، از طريق حجاز (مدينه و مكه) به سوى يمن حركت كند و هرجا پيروان على(عليه السلام)را مى يابد، مورد تهديد و فشار قرار دهد.
«بُسر» در اين سفر در قتل و غارت و كشتار مردم بى گناه چيزى فروگذار نكرد، و وقتى كه به مدينه رسيد، «ابوايّوب» كه خود را قادر به مقابله با وى نمى ديد، از آن شهر فرار كرد و در كوفه به على(عليه السلام) پيوست.
«بُسر» اهل مدينه را سخت نكوهش كرده تهديد و ارعاب نموده و خانه هاى متعددى را به آتش كشيد كه يكى از آن ها خانه «ابوايّوب» بود.1
گنجينه اى گران بها
ابوايّوب انصارى به حكم عشق و علاقه اى كه به احاديث پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)داشت، وبه واسطه آن كه سال ها در مواقع مختلف در ركاب رسول خدا به سر مى برد، گنجينه گران بهايى از گفتارها و رهنمودهاى پيشواى بزرگ اسلام در زمينه هاى مختلف را از خود به يادگار گذاشته است كه برخى از محدّثان، تعداد آن ها را در حدود پنجاه حديث2 و برخى ديگر بالغ بر صدوپنجاه حديث دانسته اند3، ولى از آن جا كه نه اطّلاع كاملى از مجموع احاديثى كه از طريق او نقل شده، داريم و نه همه آن ها در اين بحث مى گنجد، نمونه هايى از اين احاديث را كه در لابه لاى كتب تاريخ و سيره و حديث، ـ از او و از طريق او ـ نقل شده و روشنگر شخصيت اخلاقى و معنوى او بوده و براى ما نيز درس هاى آموزنده اى در زندگى است، ذيلاً مى آوريم:

1 . الغارات، ج 1، ص 602 ـ 604; الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 383; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 9. مشروح يورش بى رحمانه «بسر» به قلمرو حكومت على(عليه السلام) را در همين كتاب آورده ايم.
2 . حفظ نحواً من خمسين حديثاً (تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 40).
3 . روى له عن رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) مائة و خمسون حديثاً (تهذيب الاسماء، نورى، ج 2، ص 177).

صفحه 77
پنج خصلت ارزنده
روزى ابوايّوب به حضور پيامبر رسيد و عرض كرد: مرا نصيحت كنيد، ولى نصيحتى كوتاه تا بتوانم آن را به خاطر بسپارم، حضرت فرمود: پنج چيز را رعايت كن:
1. چشم طمع از آنچه در دست مردم است، فرو بند، چه، غناى حقيقى همين است;
2. مبادا طمع بورزى زيرا طمع، فقر فورى است;
3. نماز را طورى بخوان كه گويا آخرين نماز تو است;
4. كارى نكن كه عذر آن را بخواهى;
5 . آنچه براى خود مى پسندى، براى برادر دينى خود نيز بپسند.1
سخنى از گنج بهشت!
«عبداللّه»، «پسر سعد وقاص» مى گويد: ابوايّوب به من گفت: آيا سخنى را كه رسول خدا به من ياد داد، به تو ياد بدهم؟ گفتم: بلى، گفت: هنگامى كه رسول خدا وارد خانه من شد، فرمود: ابوايّوب! آيا مى خواهى كلمه اى از گنج بهشت به تو ياد بدهم؟
گفتم: بلى يا رسول اللّه.
فرمود: ذكر «لا حول ولا قوّة الا باللّه» را زياد بگو.2
نكته تأكيد پيامبر اسلام اين است كه اين ذكر، قدرت هاى غيرخدايى را نفى مى كند و از اين نظر، بسيار پرمعنا و حركت آفرين است. اگر كسى اين سخنان را واقعاً باور كند و آن را در زندگى به كار برد، هرگز در برابر طاغوت ها و قدرت هاى باطل تسليم

1 . اوصيك بخمس: باليأس عمّا فى أيدى النّاس فانّه الغِنى، وايّاك والطّمع فانّه الفقر الحاضر، و صلّ صلاة مودّع، وايّاك وما تعتذر منه، واحبّ لاخيك ما تحبّ لنفسك (بحارالانوار، ج 73، ص 168).
2 . حياة الصحابة، ج 4، ص 43.

صفحه 78
نمى شود و جز «اللّه» به هيچ قدرتى تكيه نمى كند، و اگر در احاديث ما، فضيلت فراوانى براى اين ذكر وارد شده، روى همين جهت است.
توبه شكنى آدم بدخوى!
روزى اميرالمؤمنين(عليه السلام) به وى گفت: ميزان ارزش هاى اخلاقى تو به كجا رسيده است؟
«ابوايّوب» پاسخ داد: «من همسايه و غيرهمسايه را اذيت نمى كنم و هر كار نيكى كه از عهده ام برمى آيد، از آنان دريغ نمى كنم.»
سپس افزود: هر گناهى توبه اى دارد، و توبه هر توبه كننده اى ممكن است شكسته نشود، جز آدم بدخوى، زيرا چنين كسى هنوز از يك گناه توبه نكرده گرفتار گناه بزرگ ترى مى شود.1
حقوق شش گانه برادران دينى!
«زياد بن انعم» مى گويد: در جريان جنگ با روميان، روزى كشتى ما، در سطح دريا، با كشتى ابوايّوب در كنار هم قرار گرفت، هنگام صبحانه او را به صرف صبحانه دعوت كرديم، او دعوت ما را اجابت كرد و به كشتى ما آمد و گفت: شما مرا
دعوت كرديد و من با آن كه روزه دارم، چاره اى جز اجابت دعوت شما نداشتم، زيرا
از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه مى فرمود: هر مسلمانى شش حقّ به گردن مسلمان ديگر دارد و اگر آن را انجام ندهد، حقّ واجبى را ترك كرده است، اين شش حقّ بدين
قرار است:
1. هنگام ديدار، به برادر مسلمان سلام كند;

1 . بحارالانوار، ج 15، ص 142، چاپ قديم.

صفحه 79
2. دعوت او را بپذيرد;
3. هنگام عطسه، به او رحمت فرستد;1
4. هنگام بيمارى از او عيادت كند;
5 . پس از مرگ او، در مراسم تشييع و تدفين جنازه اش شركت جويد;
6. اگر درخواست نصيحت كرد، او را نصيحت كند.2
پوشاندن عيب مؤمن
اگر ابوايّوب، احاديث آموزنده و ارزنده اى از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) نقل مى كرد، و اگر در پرتو تعاليم عالى اسلام، شخصيّت اخلاقى ويژه اى يافته بود. در اثر شوق و علاقه او به احاديث پيامبر بود. او به قدرى به شنيدن و حفظ گفتارهاى پيامبر اسلام علاقه داشت كه پس از فوت پيامبر، براى شنيدن يك حديث به مصر مسافرت كرد كه شرح آن به قرار زير است:
ابوايّوب حديثى در مورد پوشاندن عيب مؤمن، از رسول خدا شنيده بود، بعدها آگاهى يافت كه آن حديث را «عقبة بن عامر» نيز كه مقيم مصر بود، از پيامبر شنيده است، به منظور ديدار وى رهسپار مصر شد و در آن جا به ديدار «عقبه» رفت و چنين گفت: درباره موضوعى از تو سؤال مى كنم كه از كسانى كه شاهد آن بوده اند، جز من و تو كسى باقى نمانده است، آن گاه افزود:
آيا رسول خدا در مورد پوشاندن عيب مسلمان چه فرمود؟
«عقبه» پاسخ داد: از رسول خدا شنيدم مى فرمود:

1 . مثلا بگويد: «يرحمك اللّه».
2 . ان للمسلم على المسلم ستُ خصال واجبة ان ترك منها شيئاً فقد ترك حقاً واجباً لأخيه عليه: يسلّم عليه اذا لقيه، و يجيبه اذا دعاه، و يشمته اذا عطس، و يعوده اذا مرض، و يحضره اذا مات، و ينصحه اذا استنصحه (حياة الصحابة، ج 3، ص 79).

صفحه 80
«هر كس در دنيا عيب مؤمن را بپوشاند، خداوند در روز قيامت، عيب او را مى پوشاند.»1
ابوايّوب پس از شنيدن اين حديث، به مدينه بازگشت و پيش از آن كه اثاث سفر خود را باز كند، آن را براى مردم بازگو كرد.2
تفاوت نماز و نمازگزار
ابوايّوب مى گويد: رسول خدا فرمود: دو نفر به مسجد مى روند و نماز مى خوانند و برمى گردند در حالى كه در كفّه محاسبه الهى، نماز يكى از كوه «احد» سنگين تر است ولى نماز ديگرى ذرّه اى ارزش ندارد!
يكى از مسلمانان به نام «ابوحميد ساعدى» پرسيد: اين امر چگونه ممكن است؟ حضرت فرمود: اين در صورتى است كه نفر اوّل عاقل تر باشد. سؤال كننده باز توضيح خواست، پيامبر فرمود:
اگر نفر اوّل در دورى از كارهاى حرام، پرهيزكارتر و در شتاب به سوى نيكى ها، علاقه مندتر باشد، نماز او داراى چنين وزن و ارزشى خواهد بود، گو آن كه عبادات مستحبّى او از نظر كميّت كمتر باشد.3
ادب دعا
روزى ابوايّوب بيمار بود، دو نفر از مسلمانان به عيادت او رفتند، يكى از آنان در حقّ او دعا كرد و گفت: خدايا او را عافيت و شفا بده.

1 . من ستر مؤمناً فى الدنيا على عورة ستره اللّه عزّوجلّ يوم القيمة (كنزالعمال، ج 3، ص 250).
2 . حياة الصحابه، ص 699.
3 . انّ الرجلين ليتوجهان الى المسجد فيصلّيان فينصرف أحدهما و صلاته أوزن من احد، و ينصرف الاخر و ما تعدّل صلاته مثقال ذرّة، فقال ابوحميد الساعدى و كيف يكون ذلك يا رسول اللّه؟ قال: اذا كان أحسنه عقلاً قال: وكيف يكون ذلك؟ قال: اذا كان أورعهما عن محارم اللّه وأحرصها على المسارعة الى الخير و ان كان دونه فى التّطوّل (حلية الاولياء، ج 1، ص 361 و البداية والنهاية، ج 8 ، ص 59).

صفحه 81
ابوايّوب گفت: چنين نگوييد، بلكه بگوييد: خدايا اگر اجل او رسيده، او را مورد عفو و مشمول رحمتت قرار بده، و اگر هنوز اجلش نرسيده، او را عافيت و شفا و اجر بده.1
ابوايّوب انصارى در شام
پس از شهادت اميرمؤمنان على(عليه السلام)، معاويه علاوه بر شام، كه منطقه پردرآمدى بود، بر بخش عظيمى از كشور پهناور اسلامى پنجه افكنده و آن را تحت سلطه نظامى و اقتصادى خود درآورده بود. او ماليات هاى اسلامى مناطق تحت كنترل خود را به زور جمع آورى كرده، صرف عياشى ها، دسيسه بازى ها، جعل حديث ها، خريدن شخصيت هاى پول پرست و... مى كرد، ولى نه تنها حاضر نبود از همان بيت المال دينارى به مردان مبارز و مسلمانان راستين بپردازد، بلكه حتى با قطع مقررى بسيارى از آنان از بيت المال، آنان را در فشار شديد اقتصادى قرار مى داد. ابوايّوب از اين گروه بود و به جرم آزادگى و حق گويى، در فشار شديد مالى به سر مى برد. او در سر راه خود به سوى روم، (در جريان جنگ با روميان، كه شرح آن خواهد آمد) وارد شام شد، و چون دچار مضيقه مالى و بدهكارى شده بود، نزد معاويه رفت و از قرض دارى خود شكوه كرد (و از وى خواست قرض او را از بيت المال اداء كند). معاويه كه دل پرى از وى داشت (زيرا مى دانست او از پيروان صميمى على(عليه السلام) و دشمنان سرسخت غاصبان خلافت است)، به او روى خوش نشان نداد و گفت: تو نبودى كه در قتل عثمان شركت داشتى؟
ابوايّوب از عكس العمل سرد و بى اعتنايى و كينه توزى او ناراحت شد
و گفت:

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 43.

صفحه 82
شنيدم رسول خدا فرمود: بعد از من كسانى را خواهيد ديد كه بيت المال مسلمانان را به خود اختصاص خواهند داد!1
معاويه از اين سخن ناراحت شد و گفت: پيامبر بعد از اين جمله چه گفت؟ ابوايّوب پاسخ داد: فرمود: صبر كنيد.
معاويه به طعنه گفت: پس صبر كنيد!
ابوايّوب گفت: به خدا سوگند ديگر هرگز از تو چيزى نخواهم خواست!
و آن گاه رهسپار بصره شد و «عبداللّه بن عباس» كه فرماندار آن عهد بود،
از او تجليل كرد و به پاس ميزبانى او به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) خانه خود را در اختيار وى
گذاشت... .2
چند نكته
در اين جا تذكر چند نكته لازم است.
1. اين كه رسول خدا طبق اين حديث، ياران خود را در برابر غصب بيت المال، توصيه به صبر مى كند، مقصود از صبر در اين جا، سكوت و تن در دادن به ستمگرى هاى حكام بيدادگر نيست، بلكه مقصود، ايستادگى و مقاومت است، و با مراجعه به موارد استعمال كلمه صبر در قرآن، و مطالعه كتاب هاى مربوط به اين موضوع، اين مطلب بهتر روشن مى گردد، ولى معاويه با مغالطه كارى، خواسته است صبر را به معناى سكوت و تسليم وانمود كند!
2. چنان كه ملاحظه مى شود بعضى از مورخان و محدثان، در جريان سفر «ابوايّوب» به شام، دو روايت را با هم مخلوط كرده و ديدار وى با «ابن عباس» را به

1 . سَتَرونَ بعدى أثره.
2 . مستدرك حاكم، ج 3، ص 459 ـ 461; حياة الصحابة، ج 1، ص 601 ـ 602 و به طور اختصار در اعيان الشيعه، ج 29، ص 91 به نقل از تهذيب تاريخ، ابن عساكر.

صفحه 83
دنبال سفر او به شام ذكر كرده اند، در حالى كه فرماندارى «ابن عباس» در بصره، مربوط به زمان خلافت اميرمؤمنان(عليه السلام) است و ديدار ابوايّوب با معاويه، مربوط به سال 50 به بعد، يعنى سال ها پس از شهادت على(عليه السلام) مى باشد، و اين دو حادثه، در دو زمان جداگانه رخ داده است.
3. قرائن; گواهى مى دهد كه انگيزه سفر ابوايّوب به شام، درخواست كمك مالى از معاويه نبوده است، بلكه او در سر راه خود جهت شركت با روميان وارد شام شده بوده است.
از جمله اين قرائن، نوشته دو نفر از بزرگ ترين محدثان جهان تسنن يعنى «ابن عساكر» و «حاكم نيشابورى» است، ابن عساكر پس از نقل ديدار و گفتوگوى تند وى با معاويه، مى نويسد:
«... او بى درنگ به سوى روميان حركت كرد و در آن جا بيمار شد...».1
«حاكم» نيز مى نويسد:
«... ابوايّوب به قصد جنگ با روميان حركت كرد و در راه روم، با معاويه ديدار كرد... .»2
رسوايى معاويه
در يكى از روزهايى كه ابوايّوب در شام بود، وارد كاخ معاويه شد، معاويه او را كنار خود نشانيد و شروع كرد به گزافه گويى و لاف زنى درباره به اصطلاح سوابق درخشان! خود در تاريخ اسلام! و آن گاه رو به اهل شام نموده گفت:
ما چنين و چنان كرديم! و سپس براى آن كه به خيال خود از ابوايّوب اقرار بگيرد، رو به وى نموده گفت:

1 . «... ثم خرج من فوره ذلك الى الصائفه فمرض...» (تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44 و 45).
2 . غزا أرض روم فمرّ على معاوية فجفاه معاوية (مستدرك، ج 3، ص 461).

صفحه 84
آن سواره را كه بر اسب سفيد و سياه سوار شده بود و مرتب تاخت و تاز مى كرد، چه كسى كشت؟ (او انتظار داشت ابوايّوب بگويد: تو كشتى!)
«ابوايّوب» پاسخ داد: «من كشتم! و آن روز تو و پدرت بر شتر سرخى سوار شده بوديد و پرچم كفر را بر دوش داشتيد!»
معاويه از خجلت سر به پايين افكند و شاميان از اين پاسخ صريح و بى پرده، سخت خشمگين شدند، معاويه سر بلند كرد و گفت: «نه، نه، مقصود من اين نبود و از اين موضوع سؤال نكردم!»1
ابوايّوب انصارى در جنگ قسطنطنيه2
در يكى از روزهاى جنگ قسطنطنيه، صف بزرگى از سپاه روم از شهر بيرون آمدند و مسلمانان در برابر آنان صف آرايى كردند. در اين هنگام يكى از مسلمانان از

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44.
2 . قسطنطنيه (استانبول كنونى در كشور تركيه) يكى از شهرهاى بزرگ و پرخاطره و قديمى جهان است كه شش بار نام آن عوض شده و تاريخ پرماجرا و كهن دارد و تاريخ بناى آن به 1650 سال پيش از اين برمى گردد.
اين شهر بر روى هفت تپّه بنا شده و شبه جزيره مثلث الشكلى است كه از دو طرف به آب محدود است. يكى از زيبايى هاى اين شهر، «تنگه بُسفر» است كه شهر را به دو قسمت آسيايى و اروپايى تقسيم مى كند و درياى «مرمره» را به درياى «سياه» متصل مى سازد.
عواملى چند سبب اهميت بسيار اين شهر گرديده است كه از آن جمله وضع خاك، آب، هوا و موقعيت آن را در محل تلاقى سه راه آبى و كشتى رو مى توان شمرد، علاوه بر اين، محل اتصال آسيا و اروپا به شمار مى رود.
در سال 44 هجرى كشتى هاى جنگى مسلمانان به فرماندهى «بُسر بن ارطاة» با قسطنطنيه جنگيد و در سال 52 هجرى (در زمان حكومت معاويه) توسط نيروهاى اسلامى محاصره شد. اين شهر پس از آن حداقّل چهار بار توسط سربازان اسلامى محاصره گرديد ولى به واسطه استحكاماتى كه داشت، در هيچ كدام فتح نگرديد. (در اين زمينه به منابع ياد شده در زير مراجعه شود:
لغت نامه دهخدا واژه استانبول ص 2111 به بعد; ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمين، ص 159; سقوط قسطنطنيه، برناردين كيلتى، ترجمه مصطفى مقربى، ص 15 و 18; دايرة المعارف يا فرهنگ دانش و هنر، ص 883 و المنجد فى الاعلام، واژه استانبول).

صفحه 85
صف بيرون آمده خود را به سپاه دشمن زد و صفوف آنان را شكافت، با مشاهده اين صحنه، گروهى از مسلمانان فرياد كردند، اين مرد، خود را به هلاكت افكند در صورتى كه خداوند در قرآن مى فرمايد: خود را به دست خويش در مَهلكه نيفكنيد.1
ابوايّوب كه در آن جا حضور داشت، گفت: ما به معناى اين آيه داناتريم و شما آن را تأويل نادرست مى كنيد، اين آيه درباره ما انصار كه افتخار پذيرايى و يارى پيامبر را داشتيم، نازل شده است، زمانى كه اسلام رونق يافت، ما در يارى پيامبر سستى كرديم و پيش خود گفتيم: اكنون كه اسلام رواج پيدا كرده و عزيز شده است، قدرى به زن و فرزند خود برسيم و با اين فكر، در يارى پيامبر كوتاهى كرديم، در اين هنگام اين آيه نازل شد:
( وَأَنْفِقُوا فِى سَبِـيلِ اللّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ );2
از مال خود در راه خدا انفاق كنيد (و با خوددارى از انفاق) خود را به دست خويش به هلاكت نيفكنيد.
بنابراين، هلاكت نتيجه پرداختن به زن و فرزند و مال، و عاقبت خوددارى از جهاد است، نه تاختن بر دشمن و شكافتن صف آنان!3
اين قضيه كه از چند طريق از ابوايّوب روايت شده است، از اين نظر جالب
است كه ابوايّوب خود شاهد عينى حادثه بوده و از شأن نزول آيه به خوبى آگاه
بوده است.
علاوه بر اين، او از جمله افرادى است كه در زمان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) قرآن را جمع آورى كردند كه عبارت بودند از: «معاذ بن جبل، عبادة بن صامت، ابىّ بن كعب،

1 . ( وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ) (بقره، آيه 195).
2 . بقره، آيه 195.
3 . سنن بيهقى، ج 9، ص 45; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 45; حياة الصحابة، ج 1، ص 699 و تفسير ابن كثير، ج 1، ص 228.

صفحه 86
ابودرداء و ابوايّوب انصارى»1. او به حكم اين رسالت مقدسى كه به عهده گرفته بود، آگاهى بيشترى از معانى و شأن نزول آيات قرآن داشت، به همين جهت گواهى اش در اين زمينه جاى هيچ گونه شكّى باقى نمى گذارد.
اشكال بى مورد
سخنان ابوايّوب در تفسير اين آيه پاسخ قانع كننده اى است به افرادى كه گاهى اين آيه را در مورد قيام و جهاد با دشمنان اسلام پيش مى كشند و مى گويند: اين آيه از اقدام به كار خطرناك كه منجر به هلاكت مى شود، نهى مى كند. چنان كه برخى از كسانى كه در زمينه قيام و شهادت امام حسين(عليه السلام) كتاب نوشته اند، اين سؤال را پيش كشيده اند كه آيا قيام امام حسين(عليه السلام) با اين آيه سازگار بوده است يا نه؟ و اگر امام حسين(عليه السلام)مى دانست شكست مى خورد و كشته مى شود، چرا قيام كرد در صورتى كه خداوند در اين آيه مسلمانان را از اقدام به كار خطرناك نهى مى كند؟!
اين عده به اين نكته توجه نداشته اند كه اصولاً اين آيه (همچنان كه ابوايّوب مى گويد) مربوط به كارهاى خطرناك و هلاكت آور نيست، بلكه آيه در رديف آيات جهاد است2 و خداوند طى آن به كسانى كه از بذل مال خود در راه مبارزه با دشمنان اسلام خوددارى مى كنند، هشدار مى دهد كه در اثر اين سستى و دريغ از انفاق مال در راه خدا، خود را گرفتار مَهلَكه نكنند، زيرا در صورت سستى و عدم آمادگى براى

1 . سيوطى، الاتقان، ج 1، ص 72; حياة الصحابة، ج 3، ص 694 و ابوعبداللّه زنجانى، تاريخ قرآن، ص 57 .
2 . ( وَقاتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلاتَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ القَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ المَسْجِدِ الحَرامِ حَتّى يُقاتِلُوكُمْ فِـيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذ لِكَ جَزاءُ الكافِرِينَ * فَإِنِ انْتَهَوْا فَإنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِـيمٌ * وَقاتِلُوهُمْ حَتّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاّ عَلَى الظّالِمِـينَ * الشَّهْرُ الحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ ما اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِـينَ * وَأَنْفِقُوا فِى سَبِـيلِ اللّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِـينَ )(بقره، آيات 190 ـ 195).

صفحه 87
مبارزه، دشمنان بر آنان مسلط شده آنان را نابود مى كنند و در اين صورت، مسبب اين هلاكت، خود آنان خواهند بود.
وصيّت تاريخى
ابوايّوب در اثناى جنگ قسطنطنيه مريض شد و كم كم بيمارى وى شدت.
در يكى از روزهاى بيمارى او، «يزيد بن معاويه» به عيادتش رفت و گفت: اگر
حاجتى دارى وصيت كن تا آن را انجام دهم. او پاسخ داد: «من نيازى به تو و پدرت ندارم».1
او هنگامى كه آثار مرگ را در خود احساس كرد، در مورد دفن جسد خويش وصيت كرد، اما وصيتى تاريخى و بى سابقه كه شور و حماسه در آن موج مى زند. او گفت:
«پس از مرگ من، جسدم را حركت دهيد و هرقدر مى توانيد در منطقه دشمن پيش ببريد و وقتى كه با دشمن روبه رو شديد، و ديگر پيشروى مقدور نشد، زير پاى خود دفن كنيد.»
آن گاه فرمود:
از رسول خدا شنيدم مى فرمود: «شخصى صالح از ياران من در كنار قلعه قسطنطنيه مدفون خواهد شد». اميدوارم آن شخص من باشم!2
مزار پربركت
قبر ابوايّوب از همان زمان، معروف و محل زيارت مردم بوده است و روميان در قحط سالى، براى نزول باران به او متوسل مى شدند، چنان كه گروهى از مورخان

1 . «مازددت عنك وعن أبيك بعد الا غنىّ» (تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 45).
2 . العِقد الفريد، ج 2، ص 368; بحارالانوار، ج 18، ص 142 و الدرجات الرفيعة، ص 320.

صفحه 88
اسلامى به اين معنا تصريح كرده اند كه ذيلاً نمونه هايى از سخنان آنان را در اين زمينه مى آوريم:
1. «محمد بن سعد» (متوفاى 230هـ ق) كه يكى از قديمى ترين مورخان اسلامى است، از «محمد بن عمر» چنين نقل مى كند:
قبر ابوايّوب در ميان قلعه قسطنطنيه در سرزمين روم است و شنيده ام روميان به آن جا رفت و آمد مى كنند و در قحط سالى به او متوسل شده به پاس او از پيشگاه خدا درخواست نزول باران مى كنند.1
2. خطيب بغدادى» (متوفاى 463 هـ ق) از قول پيرمردى از اهل فلسطين چنين نقل مى كند:
«بناى كوچك سفيدى را در كنار ديوار قلعه قسطنطنيه ديدم، گفتند: آن جا قبر ابوايّوب انصارى يار پيامبر است، به داخل ساختمان رفتم و قبر او را در آن جا ديدم، بر فراز قبر، قنديلى به وسيله زنجير آويزان شده بود».2
3. «ابن عبد ربّه اندلسى» (246 ـ 327 هـ ق) مى نويسد:
«شنيده ام قبّه اى بر فراز قبر او ساخته شده است كه تا امروز در آن چراغ روشن مى كنند.»3
4. «ابن عبدالبرّ» (متوفاى 462 هـ ق) نيز مى نويسد:
«قبر ابوايّوب در نزديكى قلعه قسطنطنيه واقع شده و تاكنون مشهور و مورد تعظيم است، مردم جهت نزول باران به آن متوسل مى شوند و به مقصود خود مى رسند.»4

1 . الطبقات الكبرى، ج 3، ص 485.
2 . تاريخ بغداد، ج 1، ص 154.
3 . العقد الفريد، ج 2، ص 368.
4 . الاستيعاب، ج 1، در حاشيه الاصابة، ص 405.

صفحه 89
5 . «حافظ على بن حسن» معروف به «ابن عساكر» (متوفاى سال 571 هـ ق) پس از نقل موضوع ساختن قبّه اى بر فراز قبر او و روشن ساختن قنديلى در آن جا، چنين مى نويسد:
«ابوسعيد معيطى مى گويد: من در سال صد هجرى وارد آن قبّه شدم و آن قنديل را ديدم و متوجه شدم كه آن قنديل از زمان دفن تا آن روز همچنان روشن نگه داشته شده است.»1
6. مرحوم «سيد عليخان مدنى» (متوفاى 1120هـ ق) نيز مى نويسد:
«پيكر ابوايّوب را در كنار ديوار قلعه قسطنطنيه به خاك سپردند و بر فراز قبر او قبّه اى ساختند كه تا امروز در آن چراغ روشن مى كنند.»2
بارى اكنون قبر او در شهر استانبول در بيرون قلعه قرار گرفته و در ميان مردم به نام «سلطان ايّوب» معروف و مورد تعظيم و احترام مسلمانان است.
پاسخ به يك سؤال
در اين جا به پايان دفتر زندگانى پرافتخار ميزبان پيامبر نزديك مى شويم، تنها مطلبى كه در زندگى نامه او باقى مانده است، شركت او در جنگ با روميان در حكومت معاويه است، توضيح اين كه: ممكن است اين سؤال براى خوانندگان اين نوشتار پيش آيد كه چرا ابوايّوب در سپاه معاويه كه غاصب خلافت و حاكم ظالم بود، شركت كرد؟ و آيا اين كار او به معناى تأييد حكومت وى نبود؟
گويا اين سؤال در گذشته هم مطرح بوده و به آن پاسخ داده شده است از آن جمله طبق نقل برخى از رجال نويسان، در اين مورد از «فضل بن شاذان» (كه از شاگردان و ياران امام دهم(عليه السلام) و فقيه و متكلم گران قدرى بود)3، سؤال شد، وى چنين پاسخ داد:

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 47.
2 . الدرجات الرفيعة، ص 320.
3 . فهرست شيخ طوسى، ص 354.

صفحه 90
اين كار ابوايّوب، از محدود بودن دانش فقهى و غفلت او سرچشمه گرفته است، زيرا او گمان مى كرد شركت او در جنگ، يك عمل شخصى است كه موجب تقويت اسلام و مايه تضعيف شرك است، و او خواه با معاويه باشد و خواه نباشد، چيزى از اعمال معاويه دامنگيرش نمى شود.1
به تعبير ديگر مى توان گفت: همچنان كه زندگى درخشان و پر از مبارزه ابوايّوب نشان مى دهد، او يكى از سرسخت ترين دشمنان معاويه بود و كسى نبود كه به هيچ قيمتى حكومت معاويه را تأييد كند، اما وقتى كه پاى دشمن خارجى در ميان بوده و كلّيت اسلام مطرح باشد، طبعاً مسئله صورت ديگرى به خود مى گيرد، و شركت در جنگ در اين صورت، جنبه دفاع از اسلام و مسلمانان پيدا خواهد كرد و اگر ابوايّوب در جنگ قسطنطنيه شركت كرده بود، به خاطر جنگ با دشمنان اسلام و كفّار بود، نه به معناى به رسميّت شناختن حكومت فاسد معاويه!
اما مؤلّف محقق و عالى قدر كتاب قاموس الرجال به اين سؤال به گونه اى ديگر پاسخ مى دهد كه بحث خود را با آن به پايان مى بريم، او با اشاره به پاسخ «فضل بن شاذان» مى گويد:
اين كار ابوايّوب در صورتى مى تواند ناشى از محدوديت دانش فقهى او باشد كه با اجازه امام عصر وى يعنى امام حسين(عليه السلام) صورت نگرفته باشد، ولى از كجا ثابت شده است كه او چنين اجازه نگرفته بود؟»2

1 . «كان ذلك منه قلّة فقه و غفلة ظنّ انه انما يعمل عملاً لنفسه يقوى به الاسلام و يوهى (يوهن ـ خ ل) به الشرك و ليس عليه من معاوية متى كان معه أو لم يكن واللّه أعلم» (الدرجات الرفيعة، ص 320; رجال كشى، ص 38 و تنقيح المقال، ج 1، ص 391)
2 . قاموس الرجال، ج 3، ص 474.

صفحه 91
اَبان بن سعيد
آيا هرگز ديده ايد كه درخت حنظل، ميوه شيرين دهد؟ آيا هرگز شنيده ايد
كه در زمين شوره زار و بيابان سوزان، گلستانى مصفا و چمنى سرسبز و خرم
پديد آيد؟
آيا هرگز ممكن است نور، در آغوش ظلمت به وجود آيد؟... اين ها همه، ناشدنى است; ولى اگر با زندگى «ابان بن سعيد» آشنا شويد، خواهيد ديد كه اين قانون طبيعى همه جا حكمفرما نبوده، استثناپذير مى باشد!
آرى، «ابان» در پرتو ايمان پرشور و با زندگى شگفت انگيز خود «ممتنع» را «ممكن» ساخت!
اگر مى خواهيد بدانيد چگونه درخت حنظل، ميوه شيرين مى دهد و چگونه از زمين شوره زار، گلستانى سبز و خرم به وجود مى آيد و چگونه نور در آغوش ظلمت پديدار مى شود، دفتر زندگى پرافتخار و درخشان او را ورق بزنيم:
پدر او سعيد بن عاص از قبيله معروف بنى اميه است. بنى اميه از روزگاران قديم، با بنى هاشم كينه ديرينه داشتند. كينه هايى كه با گذشت زمان، آتش آن خاموش نشده بود، از اين رو بنى اميه از نخستين روزى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دعوت خود را آشكار ساخت به مخالفت با او برخاستند و در كارشكنى و دشمنى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) از هيچ اقدامى

صفحه 92
فروگذار نكردند. براى بنى اميه قابل تحمل نبود كه به آيين محمد(صلى الله عليه وآله) كه از تيره بنى هاشم بود درآيند و از او پيروى كند.
بنى اميه نمى توانستند ببينند محمد(صلى الله عليه وآله)، پرچمدار آيينى شده است كه مردم، آن را از جان و دل مى پذيرند و در راه آن، همه گونه فداكارى و جانبازى مى كنند و هر روز بر تعداد پيروانش افزوده مى گردد.
از اين رو با تمام قدرت، از نفوذ و گسترش اسلام جلوگيرى مى كردند. اين
خاندان بدسرشت، به اندازه اى ناپاك بودند كه قرآن مجيد، آن ها را درخت پليد
ناميده است.
دو برادر «ابان» مسلمان مى شوند
سعيد بن عاص (پدر ابان)، از بزرگان اين خاندان و از دشمنان سرسخت پيامبر اسلام بود. سعيد سه پسر به نام «ابان»، «خالد» و «عمرو» داشت. سعيد فكر همه چيز را مى كرد جز اين كه روزى پسران او به آيين محمد(صلى الله عليه وآله) بگروند. از اين رو وقتى شنيد دو فرزندش «عمرو» و «خالد» دور از چشم او، آيين اسلام را پذيرفته اند، نزديك بود قالب تهى كند.
سعيد براى برگرداندن فرزندان خود از اسلام، نقشه ها كشيد، فكرها كرد، طرح ها ريخت. و سرانجام به اين نتيجه رسيد كه هيچ كدام از آن ها عملى نيست.
براى سعيد يك راه بيشتر وجود نداشت و آن اين كه آن ها را از خانه خود بيرون كند تا هر كجا مى خواهند بروند. او بى درنگ اين كار را انجام داد و دو فرزند خود خالد و عمرو را به جرم اين كه دست از بت ها كشيده و به آيين يكتاپرستى گرويده بودند از خانه بيرون كرد.
تنها اين دو جوان نبودند كه به جرم يكتاپرستى، با چنين مخالفت ها و بى مهرى ها روبه رو مى شدند، بلكه اغلب مسلمانان نخستين، با فشارها و شكنجه هاى گوناگون

صفحه 93
روبه رو بودند. به همين جهت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دستور داد مسلمانان به كشور حبشه هجرت كنند تا موقتاً از آزار و اذيت بت پرستان در امان بمانند.
به دنبال اين دستور، متجاوز از هفتاد نفر از زنان و مردان مسلمان، رهسپار كشور «حبشه» شدند، خالد و عمرو نيز، جزء مهاجران بودند و در مدت اقامت در حبشه، دور از فشار و تهديد پدر، در آسايش به سر مى بردند.1
برخوردى هدف ساز
ابان كه بيش از دو برادر ديگر تحت تأثير سخنان و سم پاشى هاى پدر بر ضد محمد(صلى الله عليه وآله) و آيين او، قرار گرفته بود; و شايد بيش از دو برادر خود، از پدر بيم داشت جرئت نمى كرد درباره آيين نوخاسته اسلام، پژوهش كند; ولى حادثه كوچكى در زندگى او رخ داد كه مسير زندگى اش را عوض كرد; اين حادثه باعث شد كه دفتر سرگذشت او ورق بخورد و فصل جديدى در زندگى اش گشوده گردد.
اين حادثه چه بود؟
او، در سفرى كه براى تجارت به شام مى رفت، با يك «راهب» مسيحى ملاقات كرد كه كتاب هاى پيامبران پيشين را خوانده و از پيش گويى هاى آن ها آگاه بود.
ابان به راهب گفت: شخصى از ميان ما قريش، برخاسته و مدعى است كه او نيز مانند «موسى» و «عسيى»(عليهما السلام) پيامبر خداست.
ـ نام او چيست؟
ـ محمد(صلى الله عليه وآله).
ـ من اوصاف آخرين پيامبر آسمانى را به شما مى گويم، اگر او داراى چنين نشانه ها و اوصاف است، بدانيد او همان پيامبرى است كه ظهور او در «انجيل» مژده داده شده

1 . الدرجات الرفيعه، ص 392 و الاصابه، ج 1، ص 24.

صفحه 94
است. آن گاه راهب تمام اوصاف پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و سن و نسب و نژاد او را يك به يك بيان كرد.
ابان گفت: تمام اوصافى كه گفتى در او جمع است.
راهب پاسخ داد: او بر تمام اعراب پيروز مى گردد و آيين او در همه نقاط جهان، گسترش خواهد يافت.
آن گاه افزود: به مكه كه برگشتى سلام مرا به آن مرد نيك برسان.1
گاه حادثه كوچكى، سرچشمه حوادث بزرگى در اجتماع يا در زندگى شخصى انسان، مى گردد، اين گونه حوادث كوچك به جرقه اى مى مانند كه در كنار انبار بزرگى، پر از باروت و بنزين، قرار گيرند كه در اثر اصابت يك جرقه به صورت توده آتش و شعله درمى آيد.
روح و روانى كه آماده دگرگونى است، با يك حركت، با يك جرقه، شعلهور مى شود و دچار انقلاب مى گردد.
اين حادثه به ظاهر كوچك نيز، در روحيه ابان، كه آماده دگرگونى بود، انقلابى به پا كرد و سرنوشت و آينده او را نقش بندى نمود.
ابان، ابان گذشته نبود، او ديگر نه تنها كينه اى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) نداشت، بلكه احساس مى كرد كشش مرموزى او را به سوى پيامبر(صلى الله عليه وآله) جذب مى كند، او تا ديروز برادران خود را سرزنش مى كرد كه چرا مسلمان شده اند و با شعر خود، پشت سر آن ها بد مى گفت، ولى امروز نه تنها آنان را براى انتخاب اسلام، ملامت نمى كند، بلكه كم كم احساس مى نمايد كه وى در اشتباه بوده و برادرانش راه حق پيموده اند.
او ديگر حاضر نيست پشت سر پيامبر(صلى الله عليه وآله) بد بگويد و در انتظار فرصتى است كه به پيامبر بپيوندد.

1 . اسدالغابه، ج 1، ص 36.

صفحه 95
ابان مى توانست درباره اسلام كاملاً تحقيق كند، زيرا پدرش ديگر در حال حيات نبود كه مانع اين كار شود، بلكه محلى به نام «ظريبه»، از نواحى «طائف» از دنيا رفته بود و ابان آزادى عمل بيشترى داشت.
استقبالى پرشور
سال ششم هجرى فرا رسد....
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، با گروهى از مسلمانان، براى زيارت خانه خدا تا سرزمين «حديبيه» پيشروى كردند نيروهاى قريش، مانع ورود پيامبر(صلى الله عليه وآله)، به مكه شدند، عثمان بن عفان به نمايندگى از طرف پيامبر(صلى الله عليه وآله)، عازم مكه گرديد تا مسئله را از طريق مذاكره با سران قريش، حل و فصل كند، ولى مأموران دروازه مكه مانع ورود او شدند. ابان بن سعيد كه در آن جا حاضر بود و اكنون پس از شنيدن سخنان راهب، گرايش خاصى به اسلام پيدا كرده بود به نماينده پيامبر(صلى الله عليه وآله) اجازه ورود داد و شعرى سرود كه ترجمه آن چنين است:
«وارد سرزمين حرم شو و از هيچ كس مترس كه فرزندان سعيد، عزيزان حرم مى باشند.»1
آن گاه او را بر اسب خويش سوار كرد و به مكه برد و گفت: در هر كجاى مكه خواستى فرود آى، و بدان كسى نمى تواند گزندى به تو برساند!2
نامه اى به ابان
... پيامبر(صلى الله عليه وآله) از «حديبيه»، به مدينه بازگشت. مهاجران حبشه كه شنيده بودند

1 .            أسبل وأقبل ولا تخف احداً *** بنوسعيد اعزة الحرم
(الاصابه، ج 1، ص 169)
2 . اسدالغابه، ج 1، ص 36 و الاصابه، ج 1، ص 24.

صفحه 96
پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مدينه حكومتى تشكيل داده و دوران فشار و شكنجه مسلمانان به سر آمده رهسپار مدينه شدند، خالد و عمرو نيز جزء اين عده بودند. اين دو برادر، پس از ورود به مدينه، انقلاب روحى ابان و تمايل او را به اسلام شنيدند، و او را به وسيله نامه، به اسلام دعوت كردند. ابان فوراً دعوت آن ها را پذيرفت و اندكى پيش از جنگ «خيبر» به سربازان اسلام پيوست.1
مرد شمشير و قلم
ابان به زودى نشان داد كه از استعداد فراوانى برخوردار است، و مى تواند زير پرچم اسلام، مسئوليت هاى خطيرى را به عهده بگيرد و به بهترين وجهى از عهده آن برآيد. پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه از استعداد سرشار او آگاه بود، به وى مأموريت داد گروهى را كه در «نجد» پرچم مخالفت برافراشته بودند، سركوب سازد.2
ابان تها يك مرد نظامى نبود، بلكه از هوش و درايت خاصى برخوردار بود، او امتيازات ديگرى داشت كه بسيارى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) فاقد آن بودند و آن اين كه قادر به خواندن و نوشتن بود.
طبق نوشته مورخان، روزى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در مكه براى رسالت برانگيخته شد شماره باسوادان مكه، از هفده نفر تجاوز نمى كرد و يكى از آنان «ابان» بود3، از اين رو ابان، پس از آن كه وارد مدينه شد و اسلام آورد، در جرگه نويسندگان وحى وارد شد!
اين جاست كه بايد گفت: درخت حنظل ميوه شيرين مى دهد و در سرزمين شوره زار، گل و سبزه مى رويد! پدر، يكى از مشركان معروف و دشمن سرسخت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پسر، يكى از نويسندگان وحى!

1 . الاصابه، ج 1، ص 24.
2 . همان و اسدالغابه، ج 1، ص 36.
3 . فتوح البلدان، ص 459.

صفحه 97
البته نبايد تصور شود كه آنچه دانشمندان در مورد «عامل وراثت» و «تأثير محيط خانواده» در روحيه فرزندان گفته اند بى اساس است، درست است كه در آغوش خانواده هاى پاك و بافضيلت، رجال بزرگ و باشخصيت رشد مى كنند و محصول خانواده هاى كثيف و آلوده، فرزندان منحرف و آلوده است.
درست است كه به حكم قانون وراثت، صفات پدر و مادر از طريق «ژن»
به فرزندان منتقل مى شود، و دانش «ژنتيك» نيز اين مسئله را ثابت كرده
است. همه اين ها درست است، اما نه صددرصد; تأثير وراثت و خانواده و...
غيرقابل انكار مى باشد، اما صددرصد نيست، زيرا بالاتر از عامل وراثت،
تربيت خانواده، عامل ديگرى نيز وجود و آن، «اراده و خواست» انسان براى پاك زيستن است.
گاهى در خانواده هاى آلوده، رجال پاك و بزرگ و بافضيلت به وجود مى آيند و ابان از اين دسته بود.
فرماندار بحرين
پس از هجرت پيامبر اسلام و مسلمانان به مدينه، به تدريج قلمرو نفوذ اسلام گسترش يافت و نقاط جديدى بر قلمرو حكومت اسلامى افزوده گرديد.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در انتخاب فرمانروايان و نمايندگان حكومت اسلامى، فوق العاده دقيق بود، زيرا اين فرمانروايان در واقع، نمونه اى از تربيت شدگان آيين اسلام بودند كه نمونه و مظهر اسلام، براى تازه مسلمانان به شمار مى رفتند. از اين رو كوچك ترين انحراف از طرف اين نمايندگان، قابل چشم پوشى نبود!
«بحرين» از مناطقى بود كه دعوت اسلام را پذيرفت، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) «علاء بن حضرمى» را به سمت فرماندار آن منطقه معين نمود، ولى بعد از مدتى «علاء» را از اين سمت بركنار كرد....

صفحه 98
آيا پيامبر(صلى الله عليه وآله) چه كسى را، به جاى علاء، منصوب نمود؟ فرماندار جديد «بحرين» كسى جز «ابان» نبود.
«ابان» تا رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، در آن منطقه اقامت داشت. پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، بدون آن كه از طرف حكومت مركزى احضار شود، بحرين را به سوى مدينه ترك گفت، خليفه وقت هر چه اصرار كرد به حوزه مأموريت خود برگردد، در پاسخ گفت:
پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) هرگز از طرف كسى مقام فرماندارى را نمى پذيرم!
آرى، «ابان» وارسته تر از آن بود كه مقامى را به خاطر منافع مادى، بپذيرد،
و اگر از جانب پيامبر(صلى الله عليه وآله) اين مسئوليت را پذيرفته بود، براى خدمت به جامعه
و اداى دين اخلاقى و دينى بود، و وقتى ديد كسى بر مسند پيامبر(صلى الله عليه وآله) تكيه زده
است كه فاقد شايستگى چنين مقام بزرگى است، نمايندگى از طرف او را با صراحت نفى كرد.
ابان خلافت ابوبكر را به رسميت نمى شناسد!
«ابان» عقيده داشت، پس از پيامبر(صلى الله عليه وآله) تنها يك نفر است كه شايستگى زمامدارى جامعه اسلامى را، به بهترين وجهى، داراست و تنها او مى تواند برنامه هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله)را پياده كند، و او جز اميرمؤمنان على(عليه السلام) كسى ديگر نيست.
از اين رو دست بيعت، به سوى ابوبكر دراز نكرد و چشم اميد به بنى هاشم دوخت تا آن ها به هر طرف بروند، از آنان پيروى كند.
او و برادرش خالد، به در خانه بنى هاشم آمده مى گفتند: «شما درختان بلند و برومند باغ رسالت هستيد، ما از شما پيروى مى كنيم و شما هر كس را مقدم بداريد ما مطيع او مى باشيم.»1

1 . انكم لطول الشجر و طيبوا لثمر و نحن تبع لكم. (علامه عسكرى، معالم المدرستين، ج 1، ص 133)

صفحه 99
هنگامى كه «بنى هاشم» روى مصالحى، خلافت ابوبكر ار پذيرفتند، او نيز بيعت نمود.1
ابان، در عين حال كه از خلافت ابوبكر راضى نبود، زيرا او را شايسته خلافت نمى دانست (و به همين دليل نيز فرماندارى بحرين را از جانب او نپذيرفت) ولى در رفع گرفتارى ها و مشكلاتى كه پيش مى آمد و مربوط به امور جامعه اسلامى بود از هيچ كوششى دريغ نمى كرد، زيرا خود على(عليه السلام) و ديگر شيعيان نيز با خلفاى وقت، اين مقدار همكارى مى كردند.
از اين رو، وقتى ابوبكر به او پيشنهاد كرد به «يمن» رفته به حادثه قتلى كه در آن منطقه رخ داده بود، رسيدگى كند پذيرفت و رهسپار يمن شد.
در مسند قضاء
ابان وقتى در يمن با قاتل روبه رو شد، از او پرسد: چرا فرد مسلمانى را كشته اى؟
ـ او را به انتقام خون پدر و عمويم كه او پيش از اسلام كشته بود، به قتل رساندم.
ـ به دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) كليه خون هايى كه پيش از اسلام ريخته شده، قابل تعقيب نيست، ولى اگر كسى در اسلام مرتكب جنايتى بشود، بايد در انتظار كيفر سخت آن باشد.2
آن گاه به قاتل گفت: بايد خود را در مدينه به خليفه معرفى كنى، و من به خليفه خواهم نوشت كه بر اساس اين سخن پيامبر(صلى الله عليه وآله) ميان شما داورى كرده ام.
خليفه وقتى از اين داورى آگاه شد آن را تأييد كرد.3

1 . اسدالغابه، ج 3، ص 476، شرح حال خالد بن سعيد.
2 . ان رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) قد وضع كل دم كان فى الجاهلية فمن احدث فى الاسلام حدثاً اخذناه به. (الاصابه، ج 1، ص 170 و تاريخ دمشق، ج 6، ص 127)
3 . ألاصابه، ج 1، ص 25.

صفحه 100
«ابان» پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، پيوسته در جبهه هاى جنگ شركت مى كرد و همانند يك سرباز مجاهد جانبازى مى نمود. سرانجام در سال 15 هجرى، در ماه رجب، در «يرموك» شام، شربت شهادت نوشيد.1

1 . اسدالغابة، ج 1، ص 37.