welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب : شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام*
نویسنده :استاد محقق مهدى پيشوائى*

شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام

صفحه 1
   شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام
   

صفحه 2
سفيد

صفحه 3
شخصيت هاى شيعه
در صدر اسلام
بحث هاى آية اللّه العظمى جعفر سبحانى
نگارش و پژوهش: استاد محقق مهدى پيشوائى

صفحه 4
سبحانى تبريزي، جعفر، 1308 ـ
شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام / بحث هاى آية الله العظمى جعفر سبحانى; نگارش و پژوهش مهدى پيشوايى . ـ ]ويرايش 2[. ـ قم: توحيد قم، 1392.
552 ص.     ISBN :978-600-93750-1-1
فهرستنويسى براساس اطلاعات فيپا.
كتابنامه: ص . ]549[ ـ 552; همچنين به صورت زيرنويس.
اين كتاب قبلا با عنوان شخصيت هاى اسلامى شيعه در 2 مجلد به چاپ رسيده است.
چاپ دوم; 1393.
1. شيعه ـ ـ سرگذشتنامه. 2. اسلام ـ ـ سرگذشتنامه. 3. صحابه; الف . پيشوائى، مهدى، 1324 ـ.
ب . عنوان.
1393 3ش2س2/55 BP   996/297
اسم كتاب:    شخصيت هاى شيعه در صدر اسلام
بحثهاى:    آيت الله العظمى جعفر سبحانى
نگارش:   استاد محقق مهدى پيشوايى
چاپخانه:   مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
ناشــر:   توحيد قم
تاريخ و نوبت چاپ:    1393 / دوم
تعداد صفحات:   552 صفحه
تعداد:   1000
مسلسل انتشار: 9   مسلسل چاپ اول: 2
مركز پخش
قم ـ ميدان شهدا، انتشارات توحيد
مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
?37745457 ; 09121519271
http:// www.imamsadiq.org
Tohid.ir-shia.ir

صفحه 5
فهرست
پيش گفتار   21
   اصالت تشيع از نظر تاريخ   21
   نوشته هايى درباره ياران پيامبر   23
   دو نوشته قابل توجه درباره صحابه پيامبر   24
   هدف از نگارش اين كتاب   27
      1. معرفى صحيح ياران رسول خدا   27
      2. دفاع از حقانيت شيعه   28
         حق كشى هاى روشن در تاريخ   31
      3. اثبات اصالت شيعه   35
   شخصيت هاى اسلامى شيعه   37
   موارد استعمال لفظ شيعه   38
1 . ابوايّوب انصارى   41
   ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله) با يثربيان   41
   پيمان تاريخى عقبه   43

صفحه 6
   دومين پيمان عقبه   44
   ميزبان پيامبر(صلى الله عليه وآله)   45
   ادب ميزبانى   47
   بهترين وقت نماز   49
   همه جا در ركاب پيامبر   50
   منافق شكن!   50
   اخراج سردسته منافقان از مسجد   52
   در كنار على(عليه السلام)   54
   اعتراض به خلافت ابوبكر   55
   على(عليه السلام) رهبر است   57
   پاسخ دندان شكن   58
   مبارزه با توطئه گران   60
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)   62
   حامى و پشتيبانِ وفادار ولايت   64
   سلام بر مولاى مؤمنان   65
   فرمانده سواره ها در جنگ جمل   67
   حامل پرچم امان براى خوارج   67
   اعلام آمادگى جهت حمايت از ولايت   69
   حمله كوبنده   69
   مرد شمشير و شعر و قلم   71
   فرمانده سپاه   72
   پاسخ نامه معاويه   73
   فرماندار مدينه   75

صفحه 7
   گنجينه اى گران بها   76
   پنج خصلت ارزنده   77
   سخنى از گنج بهشت!   77
   توبه شكنى آدم بدخوى!   78
   حقوق شش گانه برادران دينى!   78
   پوشاندن عيب مؤمن   79
   تفاوت نماز و نمازگزار   80
   ادب دعا   80
   ابوايّوب انصارى در شام   81
   چند نكته   82
   رسوايى معاويه   83
   ابوايّوب انصارى در جنگ قسطنطنيه   84
   اشكال بى مورد   86
   وصيّت تاريخى   87
   مزار پربركت   87
   پاسخ به يك سؤال   89
2 . اَبان بن سعيد   91
   دو برادر «ابان» مسلمان مى شوند   92
   برخوردى هدف ساز   93
   استقبالى پرشور   95
   نامه اى به ابان   95
   مرد شمشير و قلم   96
   فرماندار بحرين   97

صفحه 8
   ابان خلافت ابوبكر را به رسميت نمى شناسد!   98
   در مسند قضاء   99
3 . ابوذر غِفارى   101
   حادثه چه بود؟   101
   در جستوجوى آيين حق   102
   پيش تازى در ايمان   105
   نخستين منادى اسلام   106
   قبيله غفار مسلمان مى شوند   108
   دفاع از خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)   109
   راست گوتر از ابوذر نيست   113
   زهد و وارستگى   114
   شهامت و صراحت در گفتار   118
   انتقاد سازنده نه انتقام ناجوانمردانه   119
   آغاز مبارزه با فساد دستگاه خلافت   120
   حَكَم بن ابى العاص كيست   121
   مروان   123
   بخشش هاى بى حساب عثمان از بيت المال   124
   نمونه اى از عدالت على(عليه السلام) در تقسيم اموال عمومى   128
   ثروت هاى كلان   129
   هشدار به زراندوزان   131
   فتواى مصلحتى!   133
   كَعب الأحبار   133
   تحريف حقايق   134

صفحه 9
   تبعيد به شام   136
   اوج مبارزه در شام   138
   ابوذر در راه مدينه   141
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) از حكومت پليد اموى   142
   كيفر ثروت اندوزى از بيت المال   144
   آزمايش روحيه ابوذر   145
   تبعيد به ربذه   146
   بدرقه ابوذر از طرف بنى هاشم   148
   سخنان اميرمؤمنان   149
   سخنان عقيل   150
   سخنان حسن بن على(عليه السلام)   150
   سخن حسين بن على(عليه السلام)   150
   سخنان عمار   151
   عكس العمل عثمان   152
   مقايسه ظالمانه   154
   جنايت هاى تاريخ   155
   تهمت بخارى   156
   نقد بخارى   157
   تهمت بَلاذُرى   158
   بررسى روايت بلاذرى   158
   جنايت طبرى   161
   بررسى سند روايت طبرى   163
   بررسى متن روايت طبرى   165

صفحه 10
   حق كشى ابن اثير و ابن ابى الحديد   167
   حدود اختيارات حاكم اسلامى   168
   خوددارى عثمان از اجراى كيفر خطاكاران   169
   عذر خليفه   170
   غرضورزى عمادالدين ابن كثير   172
   بررسى سخنان ابن كثير   173
   آيا ابوذر اشتراكى بود؟   174
   اشتراك يا بذل مال در راه خدا   175
   چرا معاويه بيت المال را «مال خدا» مى ناميد؟   181
   تنها مى رود، تنها مى ميرد و تنها...   182
   تحقق پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)   183
4 . ابو رافع   187
   ابورافع و ماجراى خبر پيروزى مسلمانان در جنگ بدر   188
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مورد روش مخالفان على(عليه السلام)   191
   ابورافع و شهادت به حقانيت على(عليه السلام)   193
   مرد شمشير و قلم   196
   منع ضبط حديث، چرا؟   197
   عذر كودكانه   198
   انگيزه سياسى بخشنامه   199
   چگونگى تدوين احاديث پيامبر   200
   پيش گامى شيعه در تدوين حديث   202
5 . ابوسفيان بن حارث   203
   ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله)   205

صفحه 11
   راهنمايى على(عليه السلام)   206
   نبرد حنين   208
   پايدارى در راه خدا   210
   اشعار ابوسفيان   211
6 . ابوقَتاده حارث بن ربعى انصارى   215
   در قلب دژ استوار خيبر   218
   يار وفادار پيامبر   220
   در همه جبهه ها در كنار على(عليه السلام)   221
   عايشه چه گفت؟   222
   اعتراض به جنايت خالد بن وليد   225
   داورى تاريخ درباره صِدّيق و خالد   226
   پوزش هاى كودكانه   227
7 . ابوليلاى انصارى   231
8 . ابوليلاى غِفارى   233
9 . اُبىّ بن كَعْب   235
   روايات جعلى   237
   مدافع حريم قرآن   240
   يك نمونه   240
   سير علمى در قرآن مجيد   242
   اُبىّ و فهم قرآن   243
   بينش اخلاقى او   244
   اُبىّ بن كعب و حوادث سقيفه   245
   استيضاح خليفه   246

صفحه 12
10 . اُسامة بن زيد   251
   گمشده عزيز   251
   مهربان ترين پدرها   253
   دوست پيامبر   255
   شفاعت نه، قانون شكنى   255
   يك اعتراف   256
   فرمانده جوان   257
   انگيزه هاى سياسى   261
   هدف عالى پيامبر   263
   نامه اعتراض به خليفه غيرقانونى   264
   چرا اسامه در سپاه اميرمؤمنان شركت نكرد؟   266
   اسامه و خاندان پيامبر   270
   نمونه ديگر   271
   باز هم سرزمين جُرْف!   271
11 . اَنَس بن حارث كاهلى   273
   پيش گويى شهادت امام حسين(عليه السلام)   274
12 . اُويس قَرَنى   277
   پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)   278
   تبليغات گمراه كننده حكومت معاويه   280
   پيمان مرگ   283
   شهادت اويس   285
13 . بَراء بن عازب   287
   در جبهه هاى جنگ   288

صفحه 13
   در ركاب على(عليه السلام)   288
   در جنگ صفين   289
   دوستدار اهل بيت(عليهم السلام)   290
   لغزش بزرگ   293
14 . بَراء بن مالك انصارى   295
   مرگ در بستر بيمارى، هرگز!   296
   داورى تاريخ   297
   فتح شوشتر   298
15 . بُريد اَسلَمى   301
16 . بُريدة بن خُضيب أسلمى   303
   آغاز آشنايى بريده با شخصيت على(عليه السلام)   305
   يك حادثه ديگر   309
   استيضاح خليفه   311
   مناظره مهيج   313
   ترك مدينه   316
17 . بِلال بن رَباح   319
   بلال آزاد مى شود   321
   اميّه به دست بلال كشته مى شود   322
   لعنت بلال به سران كفر   322
   بلال، پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به زبان حبشى مدح مى كند   323
   كمك به حضرت فاطمه(عليها السلام)   323
   پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تعليم اذان به بلال   324
   اذان بلال در فتح مكه   325

صفحه 14
   بلال و دستگاه خلافت   326
   پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بلال چندبار اذان گفته است   329
   و اينك بلال   330
18 . تَمّام بن عباس بن عبدالمطلب   333
   فرماندار مدينه   333
   بهداشت دندان از نظر اسلام   335
19 . ثابت بن عُبيد انصارى   337
20 . ثابت بن قيس بن خَطيم   341
21 . جابر بن عبداللّه انصارى   343
   دانش سرشار جابر   346
   سفرهاى طولانى براى يك حديث!   347
   جابر و شفاعت   350
   مناظره جابر درباره شفاعت   352
   يك تذكر لازم   355
   همبستگى با خاندان رسالت   356
   اولوا الامر چه كسانى هستند؟   360
   بررسى روايات لوح اسامى ائمه(عليهم السلام)   361
   ردّ عطاى معاويه   362
   حامل سلام پيامبر   363
   يك سؤال   364
   پاسخ   365
   تسليم و رضا در برابر خواست خدا   365
   نخستين زائر امام حسين(عليه السلام)   368

صفحه 15
   افول ستاره درخشان   374
22 . جارية بن قُدامة سعدى (تميمى)   375
   دعوت به يارى اميرمؤمنان   375
   در جبهه صفين   377
   عايشه به خانه ات برگرد!   379
   يورش بُسر بن ارطاة به حجاز و يمن   380
   شورش طرفداران عثمان در يمن   380
   نامه اميرمؤمنان(عليه السلام)   381
   مأموريت حساس جاريه   384
   اخذ بيعت براى امام حسن مجتبى(عليه السلام)   385
   پيكار با ابن حضرمى   387
   پايدارى در دوستى على(عليه السلام)   389
   يك حديث جالب   391
23 . جَبَلة بن عَمرو انصارى (ساعدى)   393
   انتقاد از روش عثمان   393
   هرگز از رهبران گمراه پيروى نخواهم كرد   395
24 . جَعْدة بن هُبيرة   397
   خاندان شجاع   398
   همه جا در كنار على(عليه السلام)   400
   در جبهه صفين   402
25 . جَهْجاه بن سعيد غِفارى   407
   جنگ با بنى مُصْطَلِق   409
   مخالفت با عثمان   410

صفحه 16
26 . حَجّاج بن عَمْرو بن غَزِيّه مازِنى   413
   نامه رسان شجاع   414
27 . حُجر بن عَدى كِنْدى   417
   حجر نيكوكار   419
   يار جانباز   421
   اعلام وفادارى   423
   مأموريت نظامى حساس   424
   پيمان وفادارى   426
   در شب نوزدهم   428
   خستگى از جنگ   429
   نقش حجر در بسيج نيروها   431
   در كوفه   432
   جنايت هاى مغيره   433
   ترس مغيره از كشتن حجر   436
   زياد بن ابيه جنايت كار   438
   تهديدهاى زياد   439
   مأموريت محمد بن اشعث   443
   كشته شدن آرى، بدگويى به على نه!   444
   شهادت هاى دروغين   445
   اسيران دلير   447
   در مَرْج عَذْراء   449
   آخرين شب   451
   حماسه شهيدان   453

صفحه 17
   فرزند حجر و يارانش   454
   بازتاب شهادت حجر بن عدى   456
   اعتراض عايشه   458
   چهار جنايت بزرگ   459
   آرزوى مرگ   460
   توجيهات بى اساس   461
   چرا حجر بن عدى تقيه نكرد؟   462
   پاسخ   463
   اشتباه «ولها وزن»   466
28 . حُذيفة بن اليَمان   471
   سابقه درخشان   472
   شهادت حسيل در جنگ احد   473
   مأموريت خطرناك و دشوار   474
   پرچمدار بزرگ   478
   رازدار و منافق شناس   480
   ادب و اخلاص حذيفه   482
   دوستدار و مدافع على(عليه السلام)   483
      1. اگر ضربت آن روز على نبود   485
      2. بهترين افراد بعد از پيامبر   486
         پاهايى كه قطع شد   487
      3. على(عليه السلام) رهبر راستين   489
         جوان شيعى ايرانى   491
      4. جانشينان پيامبر   493

صفحه 18
      5 . بهترين انسان ها   495
   همرزمان فشارديده   496
   نامه ابوذر   498
   پاسخ حذيفه   499
   فرماندار زاهد   501
   دشمن نفاق و فتنه   502
   آينده خلافت   504
   اين دل ها   505
   مبارزه با نفاق و فساد   506
   تأكيد بر امر به معروف و نهى از منكر   506
   درس هاى اخلاقى و دينى   507
   آفرين بر مرگ!   508
29 . خالد بن سعيد   511
   آن جا كه درخت حنظل، ميوه شيرين مى دهد   512
   پسران سعيد   515
   يك رؤياى سرنوشت ساز   515
   هجرت به حبشه   519
   ازدواج پيامبر با «ام حبيبه»   522
   منشى پيامبر   523
   نقش خالد در اسلام آوردن قبيله ثقيف   524
   اقدام انقلابى   526
   مأموريت در يمن   527
   پاسدارى از وحدت اسلامى   528

صفحه 19
   در كنار على(عليه السلام)   529
   اعتراض به خلافت ابوبكر   530
   خشم گردانندگان خلافت!   534
   ظاهرسازى   537
   يك تهمت بى اساس!   538
   شهادت سرخ   540
   در بامداد عروسى   540
چند شخصيت ديگر   543
   ـ ابوفَضاله انصارى   543
   ـ اَسلم بن حارث بن عبدالمطلب   544
   ـ اَسود بن عبس تميمى   544
   ـ اُسَيد بن ثُعلبه انصارى   544
   ـ اَنَس بن مُدرك خَثْعَمى   545
   ـ ثَعلبة بن قيظى انصارى   545
   ـ جارية بن زيد   545
   ـ جُبير بن حَبّاب بن مُنذِر   545
   ـ جعفر بن ابى سفيان بن حرث   546
   ـ حارث بن زُهير اَزْدى   546
   ـ حارث بن عَمْرو بن حرام   547
   ـ حارث بن نَوفِل بن حرث بن عبدالمطلب   547
   ـ حازم بن ابى حازم   548
كتاب نامه   549

صفحه 20

صفحه 21
پيش گفتار
اصالت تشيع از نظر تاريخ
زندگى ياران پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله)، بزرگ ترين گنجينه علمى و اخلاقى و اجتماعى است كه در اختيار ما مسلمانان قرار دارد. هنگامى كه شجره رسالت بارور گرديد و پيامبر به تبليغ و پرورش افراد پرداخت، نخستين دست آورد و ميوه اين شجره مقدسه، ايمان گروهى از رجال بااخلاص و باوفا بود، كه در طول تاريخ حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پس از وى، در گسترش و رسالت اسلام كوشيدند و جان و مال خود را فداى هدف مقدس حضرتش نمودند. قرآن درباره اين گروه از پرورش يافتگان رجال صدر اسلام چنين مى فرمايد:
( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُـجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَرِضْواناً سِـيماهُمْ فِى وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ );1
محمد فرستاده خداست كسانى كه با او هستند، با كافران سخت و با يكديگر مهربانند، آنان را در حال ركوع و سجود مشاهده مى كنى آنان پيوسته رحمت و خشنودى خدا را مى طلبند، در سيماى آنان آثار سجده نمايان است.

1 . فتح، آيه 29.

صفحه 22
باز در آيه ديگر مى فرمايد:
( رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَـدُوا اللّهَ عَلَيْهِ... );1
و آنان كسانى هستند بر پيمانى كه با خدا بسته بودند صادقانه عمل كردند... .
اين گروه هر موقع دعوت پيامبر گرامى را مى شنيدند، لبيك گويان به او پيوسته و چنين مى گفتند:
( رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِى لِـلاِْيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا );2
پروردگارا! ما نداى كسى را كه ما را به ايمان به خدا دعوت مى كرد شنيديم و او را لبيك گفته و به وى ايمان آورديم.
صحابه و ياران پيامبر، كسانى هستند كه براى نخستين بار درخت ايمان در سرزمين قلوب آنان غرس گرديد، و پس از زمان كوتاهى بارور شد، ميوه هاى بس رنگارنگ و شيرين داد و در محيط زندگانى آنان، فضائل اخلاقى و سجاياى انسانى رشد و نمود كرد تا اين كه گروهى از آنان مظهر تقوا و پرهيزگارى، فداكارى و جانبازى صبر و بردبارى، عاطفه و محبت، علو همت و بلندنظرى و عشق به لقاى الهى و شوق به آخرت، شجاعت و قهرمانى، زهد و پيراستگى از دلبستگى به دنيا و... گرديده و جهانى را با نور خود روشن ساختند.3

1 . احزاب، آيه 23.
2 . آل عمران، آيه 193.
3 . اين مطلب نه به آن معناست كه صفات برجسته انسانى در همه صحابه وجود داشته و زندگانى هر يك مملّو از اين صفات بوده است، زيرا در ميان آنان به گواهى قرآن، منافق و دورو، و متمايل به جناح هاى شرك، ضعيف الايمان و ناتوان كه به هر بادى از جاى كنده مى شدند و... فراوان بود، بنابراين هرگز نمى توان تنها صحابى بودن را، نشانه فضيلت و عدالت گرفت و گفتار و كردار او را محترم شمرد.
آيات ياد شده، يك حكم اقتضايى و اين كه تربيت يافته معلم بزرگى مانند پيامبر، بايد چنين و چنان باشند، بيش نيست و طبعاً مراقبت شخصى مانند پيامبر در نفوس مستعد و سرزمين هاى شايسته ايجاب مى كند كه رجال بزرگى تربيت شوند، كه داراى صفات بارز انسانى و سجاياى عظيم اخلاقى گردند. ولى در عين حال هرگز نبايد از عوامل ويرانگر غرايز نفسانى، غفلت ورزيد، زيرا اين عوامل به شدت آثار تربيت را خنثى نموده و انسان را به دوران جاهلى بازمى گرداند. چنان كه همين غرايز، گروهى را از تكامل بازداشت، و عده اى را به عقب بازگردانيد.
از اين جهت نمى توان درباره همه صحابه پيامبر، يك نوع قضاوت و داورى نمود، بلكه حالات يك يك را بايد نگريست و سپس قضاوت نهايى كرد.
مطالعه و بررسى زندگى همين افراد مى تواند بزرگ ترين درس زندگانى به ما بدهد، و ايمان و اخلاص آنان و رفتار و كردارشان، استوارترين راهنماى ما گردد.

صفحه 23
نوشته هايى درباره ياران پيامبر
درباره ياران پيامبر گرامى، از طرف دانشمندان شيعه و سنى، كتاب هاى بس فراوانى نوشته شده و هر نويسنده اى به اندازه اطلاعات و تتبع خود، حوادث و وقايعى را درباره آنان گردآورده، و به وقايع نگارى پرداخته است; مثلاً پس از ذكر نام و نشان و قبيله يك صحابى، به برخى از احاديثى كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل كرده يا درباره او نقل شده و يا با حوادث و رويدادهايى كه با آن روبه رو بوده است، اشاره شده، و بدون تجزيه و تحليل و اخذ نتيجه و تشريح نقاط آموزنده از زندگى وى و با انتقاد از لغزش هاى او، پرونده گفتار، پيرامون زندگى او بسته شده است و اين نقيصه اى است كه دامن گير بسيارى از كتاب هاى رجالى و تاريخى و سيره ها گرديده و بسيارى از كتاب ها با آن روبه رو مى باشند.
در حقيقت بيشتر دانشمندان رجالى ما وقايع نگارند نه وقايع نما، و آنچه را كه از استادان و راويان احاديث و وقايع شنيده اند، بدون كم و زياد با تحفّظ و احتياط كامل، و از هر نوع اظهار نظر خوددارى نموده اند; تو گويى فكر امانت، در نقل و تحفّظ بر حقيقت، آنان را از اين تجزيه و تحليل باز داشته است.
ولى آنچه مى تواند براى توده مردم به ويژه نسل جوان، مفيد و سودمند واقع گردد، همان وقايع نمايى و تشريح علل و انگيزه حوادث و يا آثار و واكنش هاى وقايع است،

صفحه 24
و اين هدف در هيچ يك از كتاب هاى رجالى و تاريخى ديرينه ما، انجام نگرفته است. از اين جهت نسل حاضر كه تشنه خواندن وقايع و بيوگرافى شخصيت هاى اسلامى است و به راستى مى خواهد از تحولات فكرى و اجتماعى كه به دست صحابه و ياران پيامبر گرامى انجام گرفته است و قرن ها اثر بخشيده، صادقانه آگاه گردد، گمشده خود را در اين كتاب ها پيدا نمى كند، و دست آورد اين نوع نوشته ها در نظر آنان جز نقل مطالب و عبور از خط حوادث، چيز ديگرى نيست.
انسان هاى بزرگ، زندگى هاى بزرگ تر و در صفحات زندگى خويش
سطور برجسته و نقاط درخشانى دارند كه مى تواند عالى ترين درس زندگى
را به آيندگان بياموزد، چرا نبايد از يك چنين گنجينه ارزنده، بهره بردارى
نمود.
امروز زندگانى فلان نوزانده جاز و موسيقى ايتاليايى و يا كارگردان سينمايى و هنرپيشه مجامع هنرى، نمى تواند الگوى زندگى و نشان دهنده راه و رسم زندگى گردد.
آنچه مى تواند نمايانگر اصول صحيح زندگى، روشنگر سنن واقعى اسلامى
باشد، آشنايى به زندگانى آن گروه از شخصيت هاى پاك دينى است كه نخستين دست آورد مكتب تربيتى پيامبر شمرده شده و به مركز وحى از همه نزديك تر
بودند.
دو نوشته قابل توجه درباره صحابه پيامبر
آرى اخيراً اين نقيصه در ميان نوشته هاى عربى به گونه اى برطرف شده و تا آن جا كه نگارنده اطلاع دارد در اين زمينه دو كتاب به شيوه خاصى نوشته شده و مع الوصف باز خالى از اشكال نيست اين دو كتاب عبارتند از:
1. رجال حول الرسول: نگارش «خالد محمد خالد» كه از انتشارات «دارالكتاب

صفحه 25
عربى» بيروت است.1 اين كتاب كه قبلاً در پنج جلد كوچك و اخيراً به صورت
يك مجلد بزرگ منتشر شده است، زندگانى شصت تن از ياران پيامبر گرامى را
به گونه دلپذيرى، تجزيه و تحليل كرده و از نظر اسلوب و شيوه نگارش بسيار
جالب است.
ولى چون مبناى نويسنده، بر تقديس و تعديل همه ياران رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى باشد، از اين جهت در ضمن اين شصت تن، پيرامون زندگى رجال ناپاكى در عهد رسول خدا مانند: سعد وقاص، عبدالرحمان عوف، ابوموسى اشعرى، عمروعاص، خالد بن وليد، عبداللّه بن زبير، اسيد بن حضر و... آن چنان قلم فرسايى كرده و جامه قدس و پاكى بر آن ها پوشانيده است، تو گويى آنان نمونه هاى بارزى از صدق و صفا، عدالت و ايمان بودند.
خواننده بى اطلاع از اين كتاب، دو فكر متناقض، برداشت مى كند، زيرا وقتى نويسنده به تشريح زندگانى «عمار» مى رسد، سنگ تمام مى گذارد و او را يك مرد مجاهد و فداكار، كه كانون وجود او لبريز از ايمان بوده است قلمداد مى كند، و شعر او را كه متضمن تكفير سپاه شام كه در رأس آن معاويه و عمروعاص قرار داشت نقل مى نمايد و مى گويد:
عمار بسان آتش بر امويانى كه دور معاويه گرد آمده بودند حمله مى برد و
مى گفت:
لقد ضربناكم على تنزيله *** واليوم نضربكم على تأويله
او شعر عمار را چنين تشريح مى كند و مى گويد: مقصود عمار اين است روزى با خاندان ابوسفيان كه كفر و الحاد خود را آشكار ساخته بودند به صريح قرآن كه فرمان به نبرد با كافر را مى دهد، مى جنگيديم، ولى اكنون كه همان افراد تغيير قيافه داده و

1 . برخى از اجزاى اين كتاب را آقاى مهدى پيشوايى به فارسى ترجمه كرده و در دو جزء به نام نورى كه به دنبال آن رفتند و در چاپ هاى بعدى به قهرمانان راستين تغيير نام يافته است.

صفحه 26
اسلام خود را آشكار ساخته اند، ولى كفر خود را پنهان داشتند جهت تأويل قرآن نبرد مى كنيم، زيرا آنان به حكم تأويل قرآن، كافر و مشركند.1
ولى همين نويسنده، وقتى به تشريح زندگى «عمروعاص» ـ اين سياستمدار تبهكار و روباه صفت ـ مى رسد، يعنى همان فردى كه عمار او را به حكم تأويل قرآن، كافر مى دانست، لباسى از فضيلت براى او مى پوشاند.2 تو گويى او همان آتش افروز جنگ صفين كه قربانيان آن به دويست هزار رسيد، و يا آن پيمان شكن و خيانتگر حكمين نيست كه به پيمان خود با ابوموسى، عمل نكرد، و در نتيجه، على را از خلافت خلع و معاويه پليد را به جاى آن نصب كرد.
ولى نويسنده، براى جلوگيرى از اين نوع انتقادها، در آغاز بحث3 با جمله اى بس كوتاه به كارهاى بد عمروعاص اشاره مى كند كه به هيچوجه نمى تواند اين نوع تناقض را از ذهن خواننده پاك سازد.
اشكال ديگر در اين كتاب اين است كه مطالب خود را مستند نقل نكرده و در اين كتاب كه مجموع صفحات آن به 800 صفحه مى رسد، حتى به يك مدرك هم اشاره نكرده است. در صورتى كه امروز اين روش مورد پسند محققان و پژوهش گران نيست، فقط در آغاز كتاب به طور كلى به چند مدرك اشاره كرده است.
2. حياة الصحابة: نگارش «محمد يوسف كاند هلوى» متوفاى سال 1363 هـ .ق با پيش گفتار «ابوالحسن ندوى» و تصحيح «محمدعلى دوله» چاپ دمشق در چهار جلد.
نام اين كتاب هر چند زندگانى صحابه است، ولى هرگز موضوع بحث آن زندگانى صحابه نيست، بلكه وى به ترتيب خاصى كه ويژه كتاب هاى اخلاقى و تبليغى است،

1 . رجال حول الرسول، ص 276 ـ 277.
2 . ر. ك: همان، ص 769 ـ 778.
3 . ر. ك: همان، ص 768.

صفحه 27
موضوعاتى را در نظر گرفته و در هر مورد موضوعى آنچه زندگانى ياران پيامبر به آن موضوع مى تواند مربوط باشد، آورده است.
مثلاً در ابواب: بيعت بر اسلام، صبر وبردبارى در راه خدا، هجرت به دار اسلام، جهاد در راه خدا و... آنچه مى تواند از زندگانى مجموع صحابه پيامبر مربوط به هر يك از اين ابواب باشد آورده است، و چه بسا به زندگانى يك صحابى، در چند باب استشهاد شده است.
اين كتاب از اين نظر كه در هر موضوعى از موضوعات خود، شواهد زنده اى از زندگانى ياران پيامبر آورده است، براى يك نويسنده و يا گوينده كه مى خواهد در موضوع خاصى سخن بگويد و يا بنويسد بسيار سودمند است، علاوه بر اين، به مدارك منقولات خود اشاره نموده و نام كتاب و شماره جلد و صفحه را نيز تعيين كرده است.
ولى با اين مزايا، فاقد تجزيه و تحليل شايان توجه است كه مورد علاقه جوانان امروز مى باشد و اگر اين كتاب، از تحليل و وقايع نمايى كتاب «خالد محمد خالد» برخوردار بود، مى توانست كتاب بس ارزنده اى باشد.
هدف از نگارش اين كتاب
1. معرفى صحيح ياران رسول خدا
بيان پيشين، خواننده گرامى را به يكى از اهداف كتاب راهنمايى مى كند، در اين كتاب كوشش شده كه زندگانى گروهى از ياران رسول خدا، كه گرايش صميمانه اى به نخستين پيشواى شيعه و حضرت اميرمؤمنان على(عليه السلام) داشتند، به گونه اى دلپذير تشريح گردد، و سيماى معصوم و پاك آنان كه پيوسته با خلوص و پاكى، فداكارى و جانبازى، شهامت و زهد و پيراستگى، خدمت و احساس مسئوليت، همراه بوده است ترسيم شود و از اين طريق، غذايى سالم و گوارا براى نويسندگان و گويندگان و

صفحه 28
بالاخص نسل جوان كه تشنه تاريخ اسلام و تشريح وقايع و رويدادهاى اسلامى مى باشند، تهيه و آماده گردد.
با توجه به نقايصى كه در كتاب هاى ياد شده بود، كوشش شده است
كه حتى الامكان مطالب كتاب به طور مستند از منابع اصيل و دست اول اسلامى
نقل گردد و حوادث به گونه اى كه متناسب با روح نويسندگى روز است تجزيه
و تحليل گردد. و تا به صحت و استوارى مطلبى اطمينان نباشد، از نقل آن
خوددارى شود.
چهره هايى كه در اين كتاب از ياران رسول خدا و نخستين تربيت يافتگان مكتب او ترسيم شده است، با آنچه كه از آن ها در اذهان نوع مردم، موجود است، كاملاً مغايرت دارد، و همه آنان با بررسى هايى كه در اين كتاب درباره آنان انجام گرفته است تولد جديدى پيدا كرده، و تصوير ما از اين افراد به گونه ديگرى مى گردد، و يا هرگز با آنچه كه در برخى از كتاب ها درباره آنان ديده و يا شنيده ايم، تطبيق نمى نمايد، و خدا را در برابر اين نعمت بزرگ سپاس گزاريم.
2. دفاع از حقانيت شيعه
تاريخ تشيع پيوسته با مظلوميت و حق كشى آغاز شده، و پيوسته در طول تاريخ خود، با ستم نيز همراه بوده است و در طول تاريخ بشريت، هيچ مذهب و آيينى دچار اين همه رنج و بلا، محنت و دربه درى نشده است. كار حق كشى به جايى كشيده است كه نه تنها مخالفان اين مذهب، در نقل عقايد و اصول آن، دچار مسامحه و سهل انگارى شده و احياناً دست به تحريف زده اند و مطالبى را كه روح شيعه و مكتب تشيع از آن بيزار است، به آن بسته اند، بلكه در نحوه شكل گيرى و پيدايش اين مذهب نيز دچار آشفته گويى شده و اكاذيبى را جعل كرده اند.
البته نمى توان همه دانشمندان اهل تسنن را به يك چوب راند و همه را شريك

صفحه 29
جرم اعلام نمود، زيرا در ميان آنان محدثان و مورخان و محققان بافضيلتى وجود دارند كه از تظاهر به حقيقت ابايى ندارند.
آيا شخصيتى با شهامت تر از عالم فقيد مصر، رئيس اسبق دانشگاه بزرگ الازهر شيخ محمود شلتوت پيدا مى شود كه در برابر اين همه مخالفان شيعه، در مصر و خارج آن، صريحاً به حقانيت فقه جعفرى اعتراف نموده و پيروى از آن را بسان پيروى از مذاهب چهارگانه فقهى، صحيح و مجزى اعلام كند.1
ولى با اين همه در ميان دانشمندان اهل تسنن يك نوع بدبينى خاصى به مذهب شيعه و تاريخ پيدايش آن وجود دارد كه مايه تأسف و تأثر شديد هر فرد بى نظر مى گردد.
درباره تاريخ تشيع، اجمال سخن اين كه: تشيع لباسى است كه بر اندام اسلام پوشانيده شده است و تشيع جز اسلام چيز ديگرى نيست، و شيعه در عصر پيامبر گرامى و پس از درگذشت او، همان گروهى از مهاجر و انصار است كه در دوران رسالت و پس از رحلت حضرتش، خاندان پيامبر را كه در رأس آنان على(عليه السلام) قرار داشت براى زعامت و خلافت، و مرجعيت عامه، و آشنا ساختن مردم به حلال و حرام، به فرائض و محرمات و ديگر امور فردى و اجتماعى، لايق تر و شايسته تر و به تعبير صحيح تر، متعين مى دانستند، و به كسانى كه در طى چهارده قرن اسلامى از اين مكتب پيروى كرده و از اين ديد به اسلام نگريسته اند، «شيعه» مى گويند.
تشيع همان اسلام است كه از خصوصيات بارز آن خلافت و زمامدارى و مرجعيت گسترده اميرمؤمنان و ديگر فرزندان اوست، و سر سوزنى با اسلام تفاوتى ندارد. فقط تشيع، رمز آن اسلامى است كه يكى از اركان آن، خلافت اهل بيت مى باشد.
بنابراين هرگز نبايد براى تشيع، تاريخ جداگانه اى انديشيد و براى پيدايش آن،

1 . متن فتواى ايشان در مجله رسالة الاسلام ارگان جمعيت دارالقريب اسلامى شماره سوم سال يازدهم چاپ شده است.

صفحه 30
فصل جداگانه اى باز نمود و تكوين آن را در محيطى جز اسلام، و شيعه را در محيطى غير از آن مسلمانان جستوجو كرد.
شيعه همان گروهى از ياران رسول خدا بودند كه در حال حيات پيامبر، اصول و فروع را از قرآن و سنت فرا گرفته و پس از درگذشت او، بزرگ ترين مرجع بر اين امور را، اميرمؤمنان و ديگر جانشينان او مى دانستند.
شيعه در اين راه و روش از گفتار پيامبر گرامى، در حادثه «يوم الدار» و غزوه «تبوك» و واقعه «غديرخم» پيروى مى كنند، زيرا پيامبر در اين سه واقعه كه مشروح آن در صفحات تاريخ اسلام منعكس است، على را وزير و خليفه و جانشين خود، و مرجع و زعيم مسلمين و ولىّ آنان خوانده است، از اين جهت به اجتهادهاى غيرصحيح و انديشه هاى بى پايه اكثريتى كه آراء و افكار و سليقه شخصى خود را، بر نص آسمانى مقدم داشته اند، احترامى نمى گذارد.
پيامبرگرامى در سال سوم، مأمور شد كه رسالت خود را آشكار سازد و دعوت علنى خود را از بستگان خود آغاز كند، و از اين جهت در مجمعى از بنى هاشم، پس از يك رشته گفتوگوها فرمود:
ان هذا اخى و وصيى وخليفتى فيكم فاسمعوا و اطيعوا له;
على برادر و وصى و جانشين من در ميان شماست اطاعت او را گردن نهيد.
اين حادثه در اصطلاح محدثان به واقعه «يوم الدار» معروف است.
پيامبر لحظه سفر به تبوك رو به على كرد و فرمود:
اما ترضى ان تكون منى بمنزلة هارون من موسى الاّ انّه لا نبىّ بعدى;1
آيا خشنود نمى شود كه نسبت به من، مانند هارون به موسى باشى، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست.

1 . مسند امام احمد، ج 1، ص 11; تاريخ طبرى، ج 2، ص 62 ـ 63 و كامل ابن اثير، ج 2، ص 40.

صفحه 31
داستان غديرخم هم آن چنان روشن است كه نيازى به نقل آن نيست.
اين احاديث و مانند آن ها سبب شد كه راه و روش گروهى از مهاجر و انصار با راه و روش گروه ديگر كه به اين نصوص اعتنا نكردند تفاوت پيدا كند و حساب خود را از آن گروه جدا سازند.
اين بيان كاملاً روشن مى سازد كه شكل گيرى و پيدايش شيعه، همان پيدايش اسلام است و بس، زيرا اسلام يك ايدئولوژى كامل و يك مكتب فكرى و عقيدتى است كه پيامبر گرامى به تدريج آن را، از عالم وحى گرفته و در ظرف 23 سال به مردم آموخته است و پيرو واقعى كسى است كه همه دستورهاى اسلام را بدون تبعيض بپذيرد و آن را قطعه قطعه نكند.
شيعه معتقد است كه وصايت و زعامت خاندان پيامبر از اركان تعاليم آسمانى اسلام است كه در اين مدت، براى مردم بيان شده است، و شيعه، يگانه گروهى است كه از روز نخست، به اين تعاليم چنگ زده و ميان آن ها تبعيض قائل نشده است، در حالى كه اهل تسنن از ميان تعاليم اسلام، اين قسمت را استثنا كرده، و آن را به نحوى طرد و يا تأويل كرده اند.
حق كشى هاى روشن در تاريخ
گروهى در تفسير تشيع و تحديد تاريخ شيعه، دچار آشفته گويى شده با نظرهاى بى اساس و انديشه هاى باطل، به تفسير ريشه شيعه و زيربناى تشيع پرداخته اند كه به برخى از آن ها اشاره مى كنيم:
الف) تشيع مولود افكار ابن سباى يهودى است1: نويسندگان مغرض سنى پايه گذار اين تهمت اند، ولى از اين تهمت خاورشناسان مغرض و يهوديان، زرتشتى ها و وهابى ها

1 . تفصيل داستان ابن سبا و تهمت هاى دشمنان شيعه را در توضيحات كتاب شيعه تأليف استاد علامه آقاى طباطبائى بخوانيد.

صفحه 32
و افراد اخلالگر و ماجراجو، بيش از همه استفاده كردند، و سياست هاى استعمارى نيز به اين طرز تفكر دامن زده است.
مى گويند: مردى يهودى كه از پيروزى مسلمانان بر ضد اديان ديگر، سخت ناراحت شده بود، تصميم گرفت، به ظاهر اسلام بياورد تا با آفريدن فرقه اى به نام «سبائيه» كه لباسى بر اندام يهودى گرى بوده، بر ضد آن قيام كند اين مرد به نام «عبداللّه بن وهب بن سبا» معروف به «ابن السوداء» است و براى همين منظور اصول تشيع را پايه گذارى نمود.
اين مرد، اصول يهودى گرى و مسيحيت را با عقايد اسلام مخلوط نمود و آيينى نو كه در آن وصايت بلافصل على و رجعت محمد و زنده بودن امام در ميان ابرها، كه برق تازيانه اوست، آورد. او بود كه انقلاب عثمان را رهبرى مى كرد و صحابى بزرگ ابوذر را بر ضد عثمان برانگيخت.
نسبت تشيع و اصول عقايد شيعه به «ابن سبا» از جنايت هاى بزرگ تاريخ است كه گروهى از نويسندگان مغرض، بدون تحقيق، اين سخن را گفته و در حقيقت ده قرن است كه اين جنايت در كتاب ها و نوشته ها، جابه جا مى گردد، در حالى كه اگر كسى به كتاب هاى شيعه و اصول و عقايد آنان مراجعه كند خواهد ديد كه شيعه نخستين فرقه اى است كه از اين دسيسه يهودى (اگر چنين دسيسه بازى وجود خارجى داشته باشد) دورى جسته است تا چه رسد كه امروز محققان اسلامى، عبداللّه بن سبا
را يك شخصيت افسانه اى كه دشمنان شيعه، آن را ساخته و پرداخته اند مى دانند. نخستين كسى كه اين مطالب را به صورت مستدل، ترسيم نمود دانشمند بزرگ مصرى دكتر طه حسين در كتاب الفتنة الكبرى مى باشد.1 وى پس از اقامه دلايلى مى گويد:

1 . الفتنه الكبرى، ج 1.

صفحه 33
«ابن السوداء يك شخصيت موهوم بوده و شخصيتى است كه دشمنان شيعه او را براى شيعه ذخيره نموده اند.»
پس از وى استاد دانشگاه بغداد در كتاب خود وعاظ السلاطين دومين شخصى است كه اين نظر را تأييد كرده است و مى گويد:
«كسانى كه مى خواهند انقلاب و شورش مردم مصر و مدينه را عليه عثمان، معلول تحريكات عبداللّه بن سبا بدانند، تصور مى كنند كه محيط اسلام، در آن وقت راضى و آرام و مطمئن مى زيسته است و هيچ موضوعى نبوده كه مايه ناراضى و اضطراب و عدم رضايت شود.»
ولى مقدم بر اين دو از حيث تحقيق و ارزيابى دقيق تاريخ، دانشمند معظم
علامه عسكرى محقق عالى قدر تاريخ و حديث شناس خبير مى باشد. ايشان با بررسى كامل تاريخ، شخصيت دروغين عبداللّه بن سبا را به اثبات رسانيده و در طى بحث هايى كه در تاريخ و حديث دارند محقق نموده اند كه اين شخصيت دروغين به دست «سيف بن عمرو» دروغ پرداز و جعّال بزرگ قرون اوليه تاريخ اسلام صورت گرفته است.1
ابن سبا كه مى گويند محرك شورش بوده، همان طور كه دكتر طه حسين مى گويد يك شخصيت موهوم بود و چنين مى نمايد كه اين شخصيت عجيب را عمداً ساخته اند و مخلوق همان ثروتمندانى است كه شورش بر ضد آنان بود و اين تهمت از عادت هاى طبقات اشرافى و تن آساست و در تمام مراحل تاريخى نسبت به انقلابيون اين روش را داشته است.
كوشش هاى پى گير دانشمندان در اين نقطه، متوقف نگرديد، بلكه معلوم گرديد كه

1 . حضرت آقاى عسكرى كتاب هايى تحت عنوان ارزيابى حديث و تاريخ دارند كه تا به حال شش جلد از آن از طبع خارج گشته است، البته همه كتاب ها به زبان عربى است كه بعضى به فارسى ترجمه و چاپ گشته و بقيه در دست ترجمه و چاپ مى باشد.

صفحه 34
سازنده چنين شخصيت افسانه اى، «سيف بن عمر» تميمى كوفى بود كه در سال 170 هـ . درگذشته است.1
طبرى نخستين كسى است كه داستان ابن سبا را در تاريخ وارد ساخته
است، وى اين داستان را منحصراً از طريق سيف بن عمر در حوادث 36 ـ 40
نقل نموده است. وقتى به كتاب هاى رجال مراجعه مى كنيم مى بينيم كه همگى
او را مردى ضعيف كه به قول و نوشته هايش نمى توان اطمينان كرد، معرفى
مى كنند.2
خواه عبداللّه بن سبا وجود خارجى داشته باشد، يا يك شخصيت افسانه اى باشد نسبت تشيع و شيعه به اين مرد، عظيم ترين جنايتى است كه در تاريخ يك ملت رخ داده است.
شيعه اى كه از روز نخست از رسول خدا و پس از آن، پيروان بى شمار و پيشوايان پاك دل و نويسندگان محقق داشته و پايه گذار بسيارى از علوم اسلامى و حكومت هاى بزرگ بوده است، نمى تواند آفريده شده يك فرد يهودى باشد كه تنها نام او، در حوادث سال هاى 36 ـ 40 يعنى سال هاى انقلاب و شورش بر ضد عثمان ديده مى شود، و ديگر از اين فرد در جنگ هاى صفين و نهروان و حوادث بعدى نام و نشانى نيست.
تهمت هاى ناجوانمردانه به شيعه در اين جا خاتمه نيافته است، نويسندگان مغرض در عصر اخير، نغمه هاى ديگرى را ساز كرده تو گويى از تهمت پيش نتوانستند نتيجه بگيرند به فكر تراشيدن علل و افسانه هايى براى پيدايش شيعه افتاده اند كه به طور فشرده به آن ها اشاره مى شود:
ب) انتقام جويى ايرانيان از اعراب تشيع را پديد آورد: اين تهمت را نويسندگانى از قبيل

1 . نقش وعاظ در اسلام، ص 115.
2 . الاستيعاب، ص 252 و الاصابه، ج 3، ص 23.

صفحه 35
«گوبينو» مسيحى و امير شكيب ارسلان و دكتر روخيم يهودى استاد دانشگاه تهران و برخى از مليت خواهان بر تشيع زده اند.1
ج) تشيع پديده اى است كه پيوند خويشاوندى حضرت حسين با ايرانيان، آن را پديد آورده است: نويسندگان غربى پيش از همه بر اين تهمت دامن زده و از آن بهره بردارى كرده اند.
د) تشيع مولود حكومت آل بويه;
هـ) تشيع مولود سياست صفويه;
و... .
علما و دانشمندان شيعه در هر عصر و زمانى، در هر نقطه و مكانى در برابر اين نوع حق كشى ها سكوت نكرده و در سنگر علمى از اصالت شيعه و مكتب تشيع دفاع كرده اند، خصوصاً در عصر حاضر شخصيت هاى بزرگى مانند مرحوم سيد محسن عاملى، شرف الدين عاملى، كاشف الغطاء و نيز بزرگانى مانند مرحوم امينى و عبداللّه سبيتى و محمدجواد مغنيه به طور سرسختانه از اصول تشيع دفاع كرده و پاسخ اين نوع تهمت هاى ناجوانمردانه را داده اند و هنوز گروهى ديگر در مراكز علمى شيعه در سنگر دفاع قرار دارند، و بسيارى از كتاب ها و نوشته هاى ديروز و امروز اهل تسنن و يا خاورشناسان مغرض را به وضع خاصى به محاكمه مى كشند و غرضورزى آنان را آشكار مى سازند.
3. اثبات اصالت شيعه
انگيزه ديگر ما از تأليف اين كتاب اثبات اصالت شيعه و مكتب فكرى تشيع و برانداختن اين نوع تهمت هاى ناروا از محيط مذهب شيعه است.

1 . ر.ك: شهسوار اسلام، ص 89 ; حاضر العالم الاسلامى، ترجمه سيداحمد مهذب، ج 1، ص 231 و تحولات فكرى در ايران، ص 71 (به نقل از كتاب شيعه تأليف استاد علامه آقاى طباطبائى).

صفحه 36
ما فكر كرديم كه پاسخ دندان شكن به اين تهمت ها، اين است كه نام و خصوصيات شخصيت هاى بزرگى را كه در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى زيستند و از صحابه و ياران او به شمار مى رفتند و مرجعيت و زعامت اميرمؤمنان، بزرگ ترين شعار زندگى آنان بود در اين كتاب مطرح كرده و موجوديت شيعه را در عصر خود رسول خدا(صلى الله عليه وآله) ثابت كنيم. در اين موقع ديگر براى اين نوع تهمت ها مجالى باقى نخواهد ماند، و تشيع نهالى خواهد بود كه همراه با نهال اسلام غرس شده، بلكه نهال واحدى خواهد بود، كه ساقه و شاخه و برگ فراوانى پيدا كرده است.
هيچ جوابى متين تر و روشن تر و كوبنده تر از اين نيست كه شيعه موجوديت
و شخصيت خارجى خود را در عصر رسول خدا ثابت نمايد و مدلل سازد كه
رسول خدا نخستين كسى است كه بذر تشيع را افشانده و يا نهال آن را آبيارى
كرده است.
مرحوم آية اللّه كاشف الغطاء در كتاب اصل الشيعه و اصولها از جمله كسانى است كه به گونه اى به اين پاسخ در ضمن چند سطر اشاره كرده و نام گروهى از ياران رسول خدا را كه شيعه بوده اند، برده است.
پيش از ايشان مرحوم سيدعلى خان مدنى مؤلف الدرجات الرفيعة فى طبقات الشيعة الامامية دست به نگارش چنين كتابى زده است و زندگانى برخى از ياران شيعه رسول خدا را در اين كتاب آورده، ولى متأسفانه اين مرد موفق به اتمام كتاب نشده است.
نگارنده از سال 1364 هـ .ق از طريق خواندن كتاب اصل الشيعة و كتاب هاى احمدامين مصرى مخصوصاً فجرالاسلام و ديگر كتاب هاى مصريان به
اين گونه تهمت هاى ناجوانمردانه واقف شده و پيوسته درصدد بود كه پاسخى به
آن ها بدهد و اصالت تشيع و يگانگى آن را با اسلام به صورت محسوس و ملموسى درآورد.

صفحه 37
شخصيت هاى اسلامى شيعه
اين نكته پيوسته گوشه اى از ذهن او را اشغال كرده بود، ولى انگيزه هاى جدى براى انجام آن در كار نبود تا اين كه در سال 1385 هـ، دارالتبليغ اسلامى قم، رسماً افتتاح گرديد، و قرار شد كه رشته هايى از علوم اسلامى كه برخى از آن ها در حوزه هاى رسمى شيعه كمتر مورد توجه قرار مى گيرد، در آن جا رسماً تدريس شود.
تدريس رجال و آشنايى با شخصيت هاى بزرگ شيعه با تدريس رشته عقايد اسلامى و تفسير بر عهده اين جانب گذارده شد. همين كار فرصتى به دست داد كه به فكر ديرينه خود جامه وجود بپوشاند، از ميان رجال بزرگ اسلام به تشريح آن گروه بپردازيم كه صحابه پيامبر گرامى بوده و از شيعيان اميرمؤمنان به شمار مى رفتند.
نگارنده با سوابقى كه درباره شناساسى رجال بزرگ اسلام اعم از سنى و شيعه صحابى و غيره داشت1 و پس از مراجعه به كتاب هايى مانند الاستيعاب، اسدالغابة، الاصابة، تاريخ بغداد، حلية الاولياء، رجال كشى، فهرست نجاشى، رجال شيخ طوسى، فهرست شيخ طوسى، معالم العلماء، فهرست منتجب الدين، تنقيح المقال، قاموس الرجال و... فهرست قسمتى از اسامى صحابه شيعه را استخراج نموده و به بيوگرافى آنان پرداخت و از مراجعه به هر كتابى كه احتمال مى داد در آن جا راجع به شخصيت مورد بحث سخنى و نكته اى باشد دريغ نكرد.
پس از تدريس شرح حال گروهى از شخصيت ها، روزى كتاب فصول المهمة مرحوم شرف الدين عاملى را مطالعه مى كرد، ناگهان چشمش به فهرستى افتاد كه در

1 . نخستين كسى كه نگارنده را با علم رجال و تراجم آشنا ساخت و او را به كتاب هاى مختلف رجال و تراجم راهنمايى نمود، استاد فقيد علم و ادب مرحوم محمدعلى مدرس مؤلف ريحانة الادب بود. مدت ها كه نگارنده خوش چين خرمن استاد بزرگ، در رشته هاى ادبيات و منطق و فقه بود، در طى فراگرفتن اين علوم، به رشته رجال و تراجم آشنايى يافت، و زير دست آن مرد بزرگ پرورش پيدا كرد (رحمة اللّه عليه).

صفحه 38
آن جا نام بيشتر ياران رسول خدا را كه افتخار پيروى از امام على(عليه السلام) را داشتند فهرست كرده بود، تنظيم اين اسامى نتيجه تتبعات فاضلانه مرحوم علامه فقيد شرف الدين است كه اظهار علاقه كرده به خواست خدا در شرح حال اين گروه، كتاب مستقلى بنگارد و نيز افزوده است كه ممكن است برخى از اهل علم و دانش در اين ميدان، گوى سبقت از من بربايد و در اين باره چيزى بنويسد، در اين موقع من به آن شخص از جهت گردآورى اسامى، خدمت شايسته اى كرده ام.1
موارد استعمال لفظ شيعه
واژه شيعه در كتاب هاى تاريخ و رجال و حديث در موارد مختلفى به كار رفته است، مقصود ما از لفظ شيعه در اين كتاب گروهى است كه به جانشينى بلافصل امام على(عليه السلام)اعتراف كرده و از وى پيروى نموده است.
ولى گاهى اين لفظ درباره گروهى نير به كار مى رود كه در فتنه و شورش عثمان و معاويه به على پيوسته و از امام طرفدارى نموده اند; در مقابل شيعه عثمان و معاويه كه به طرفدارى از او برخاستند.
و گاهى نيز درباره افرادى به كار مى رود كه از صميم دل به خاندان عترت و طهارت مهر مىورزيدند، هر چند به جانشينى بلافصل امام معتقد نبوده اند، اين گروه در برابر خوارج و نواصب قرار دارند كه عداوت امام را به دل گرفته و پيوسته از او بدگويى مى كنند. از اين جهت هرگز نمى توان در تاريخ به لفظ شيعه و يا تشيع كه درباره گروهى از ياران رسول خدا به كار رفته است اعتماد نمود، و آنان را در عداد شيعيان واقعى امام شمرد، هرگز حضور صحابى را در جنگ هاى جمل و صفين نمى توان نشانه تشيع او به معناى اخص دانست. مرحوم شرف الدين در استخراج اسامى

1 . الفصول المهمة، (چاپ پنجم)، ص 179.

صفحه 39
صحابه شيعه دچار اين اشتباه شده و گروهى را كه دليل به تشيع آنان نداريم جزء شيعيان واقعى امام آورده است و حضور صحابى را در جنگ هاى جمل و صفين در ركاب امام، و يا به كار رفتن لفظ «تشيع» را در حق او نشانه تشيع اصطلاحى او گرفته است.
نگارنده مدت پنج سال با تلاش هاى پى گير، اين رشته را در دوره هاى اول و دوم تدريس نموده و به تدريج در جزوه هايى در اختيار دانشجويان قرار مى داد.
گروهى از علاقه مندان اصرار مىورزيدند كه اين نوشته ها جامه طبع به خود بپوشد و به صورت كتاب در اختيار جامعه اسلامى قرار گيرد.
از طرف ديگر احساس مى كردم كه چاپ اين جزوه ها نياز به مراجعه مجدد، و شرح و بسط بيشتر و تجزيه و تحليل گسترده ترى دارد، و اين كار با اشتغالات و گرفتارى هاى ديگر علمى ام سازگار نيست.
سپس به فكرم رسيد كه اين نوشته ها را در اختيار دوست ديرينه و بافضيلت خود يعنى دانشمند معظم جناب آقاى مهدى پيشوائى كه از فضلاى حوزه علميه و از نويسندگان مجله مكتب اسلام است قرار دهم و از ايشان خواهش كنم كه نقايص آن ها را برطرف كرده و به تكميل آن ها بپردازد. معظم له به سبب لطف ديرينه اى كه به بنده دارد زحمت تحقيق و تنظيم و نگارش كتاب را پذيرفت و با پشتكار و دقت شايان تقدير، به كتاب جامه نوى پوشانيد. از ايشان به سبب تلاش علمى شايسته شان سپاس گزارم.
از خوانندگان درخواست مى شود كه اگر اشتباه و لغزشى به نظرشان رسيد، ما را از آن آگاه سازند.
جعفر سبحانى
قم ـ حوزه علميه
15 رمضان 1395، 30 شهريور 1354

صفحه 40

صفحه 41
ابوايّوب انصارى1
ابوايّوب انصارى از حماسه آفرينان صدر اسلام و از پيشاهنگان ايمان
و توحيد بود. او در بسيارى از صحنه هاى تكان دهنده تاريخ اسلام حضور فعّال داشت. كوچه هاى گرم مدينه، دامنه تفتيده گردنه عقبه، ميدان خونين جنگ بدر و احد و ديگر نبردها و پاى ديوارهاى بلند قلعه قسطنطنيه، هنوز خاطره هاى او را به ياد دارند، هنوز در بستر حوادث مهم و حساس تاريخ اسلام، رد پاى او به چشم مى خورد; حوادثى كه آينده اسلام و مسلمانان را نقش بندى كرد و تاريخ بشريت را دگرگون ساخت.
او شاهد عينىِ بخشى از تاريخ اسلام، ميزبان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، يار وفادار على(عليه السلام)، رزمنده اى جان بركف، مسلمانى پرشور و يكى از بزرگان انصار بود.2
ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله) با يثربيان
در تاريخ اسلام نخستين بار در جريان پيمان «عقبه دوم» با نام او آشنا مى شويم، او

1 . خالد بن كليب بن خزرجى، برخى از مورخان، نام پدر او را يزيد، و بعضى ديگر، نام خود او را «خلاّد» ثبت كرده اند، و در هر حال «ابوايّوب» كنيه اوست.
2 . وكان سيّداً معظماً من سادات الانصار (الدرجات الرفيعة، ص 314 و نصر بن مزاحم، وقعة صفين، 366).

صفحه 42
جزء هفتاد و سه نفر مسلمان بود كه در مراسم حج، از يثرب به مكه آمده با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)بيعت كردند.
اين پيمان، نقطه عطف درخشانى در پيشرفت و شكوفايى اسلام بود و شخصيت هايى كه در آن پيمان تاريخى شركت داشتند، سهم بزرگى در اوج گيرى نهضت اسلام داشتند. اينك براى آن كه سير تاريخى و اهميت اين قضيه بهتر روشن گردد، قدرى به عقب برمى گرديم و نخستين سال هاى دعوت عمومى پيامبر اسلام را ورق مى زنيم:
در شهر قديمى «يثرب» كه بعداً به نام «مدينة الرسول» معروف گرديد،
دو طايفه معروف به نام «اوس» و «خزرج» كه از مهاجران عرب يمن بودند،
از اوايل قرن چهارم ميلادى زندگى مى كردند، در ميان اين دو طايفه، كينه
ديرينه اى وجود داشت و جنگ هاى متعددى بين آنان رخ داده و خون هاى فراوانى ريخته بود.
از همان هنگام تا ظهور اسلام، جنگ و صلح به طور متناوب در ميان اين دو طايفه رخ مى داد و تلفات و ضايعاتى به هر دو طرف وارد مى ساخت. در اثر اين درگيرى هاى طولانى، نيروهاى طرفين فرسوده شده بود و تمايل شديدى به صلح در ميان آنان پديد آمده بود.
از طرف ديگر، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در سال هاى دعوت عمومى و آشكار خود در مكه، همه ساله با گروهى از قبايل عرب يثرب كه براى برگزارى مراسم حج، وارد مكه مى شدند، تماس مى گرفت و آنان را به آيين اسلام دعوت مى كرد.
در سال يازدهم بعثت، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در مراسم حج با شش نفر از قبيله «خزرج» ملاقات نمود و آنان را به آيين اسلام دعوت كرد، آنان پس از شنيدن آياتى از قرآن، ايمان آوردند و آن گاه به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) گفتند: ميان ما آتش جنگ، همواره فروزان است، اميد است خداوند به سبب آيين پاك تو، آن را فرو نشاند، و ما اكنون به «يثرب»

صفحه 43
برمى گرديم و آيين تو را عرضه مى داريم، اگر همگى آن را پذيرفتند، از نظر ما، هيچ كس گرامى تر از شما نيست.
اين شش تن پس از بازگشت به يثرب، فعاليت پى گيرى براى تبليغ اسلام در ميان مردم يثرب شروع كردند تا آن جا كه خانه اى نبود كه در آن سخن از پيامبر در ميان نباشد!1
تبليغات پى گير اين شش تن، اثر خوبى بخشيد و سبب شد كه گروهى از يثربيان به آيين اسلام بگروند.
پيمان تاريخى عقبه
در سال دوازدهم «بعثت»، دسته اى مركب از دوازده تن، از يثرب حركت كردند و در «عقبه» (گردنه اى نزديك منى) با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) ملاقات نموده، نخستين پيمان اسلامى را به وجود آوردند.
پيمان آنان علاوه بر پذيرش آيين اسلام، شامل تعهد دورى از شرك، خوددارى از دزدى، زنا، كشتن فرزندان خود، تهمت و نيز تعهد انجام كارهاى نيك بود. اين پيمان، در تاريخ اسلام به نام پيمان «عقبه اوّل» معروف گرديده است.
پس از انعقاد پيمان، اين دوازده تن با دلى لبريز از ايمان، به يثرب بازگشتند و به فعاليت دامنه دارى پرداختند و طى نامه اى از پيامبر درخواست اعزام مبلّغ كردند تا قرآن را به آنان تعليم نمايد. پيامبر «مُصعب بن عُمَير» را براى تعليم آيين اسلام به «يثرب» فرستاد.
«مصعب» جوانى پرشور و باايمان بود و در يك خانواده اشرافى و ثروتمند
مكه پرورش يافته بود، ولى از روزى كه آيين اسلام را از دل و جان پذيرفته

1 . تاريخ طبرى، ج 2، ص 86 .

صفحه 44
بود، خانه و زندگى و حمايت پدر و مادر خود را از دست داده دچار محروميت
و فقر بود!
ورود مصعب به شهر يثرب، فصل جديدى در تاريخ اسلام گشود و موجى از شور و علاقه در دل مردم يثرب به آيين اسلام به وجود آورد، به طورى كه در ظرف يك سال، تعداد مسلمانان به هفتاد نفر بالغ گرديد. هر چه موسم حج نزديك تر مى شد، شور و هيجان مسلمانان يثرب افزون تر مى گشت و روزشمارى مى كردند كه موسم حج فرا رسد تا ضمن انجام دادن مراسم حج، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)را از نزديك زيارت كنند و آمادگى خود را براى كوشش بيشتر در راه پيشرفت اسلام اعلام نمايند.
دومين پيمان عقبه
... موسم حج فرا رسيد، كاروان حج «يثرب» به سوى مكه رهسپار گرديد، در ميان آنان هفتاد و سه تن مسلمان بودند (كه دو تن از آنان زن بودند) اين گروه، در مكه با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) ملاقات نموده براى انجام دادن مراسم بيعت، درخواست تعيين وقت كردند، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) «منى» را به عنوان محل ملاقات تعيين كرد، شب سيزدهم ذيحجّه، پاسى از شب گذشته بود كه پيامبر اسلام و مسلمانان در پايين «عقبه» گرد هم آمدند و پس از گفتوگوهايى، مسلمانان دست بيعت در دست پيامبر گذاشته پيمان بستند كه در صورت هجرت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به يثرب، با تمام قدرت از آن حضرت دفاع و پشتيبانى كنند.
پس از اتمام پيمان، پيامبر از ميان آنان دوازده نفر را به عنوان نماينده جمعيت انتخاب نموده سرپرستى مسلمانان يثرب را به عهده آنان گذاشت.
يكى از آن هفتاد نفر كه در آن شب تاريخى با پيامبر پيمان دفاع و پشتيبانى بستند، «ابوايّوب انصارى» از طايفه «خزرج» بود.1

1 . الطبقات الكبرى، ج 3، ص 484; مستدرك حاكم، ج 3، ص 457; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 40، تهذيب الاسماء، ج 2، ص 177; الاصابة، ج 1، ص 404; الاستيعاب، ج 1، ص 403; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 10، ص 112 و الغدير، ج 7، ص 265.

صفحه 45
بدين ترتيب او يكى از سابقين در اسلام و از نخستين كسانى است كه آيين اسلام را پذيرفتند و در پشتيبانى و حمايت از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) با تمام نيرو كوشيدند.1
ميزبان پيامبر(صلى الله عليه وآله)
يكى از افتخارات بزرگ ابوايّوب، ميزبانى پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) هنگام هجرت به مدينه بود. هم چنان كه گفتيم، بيعت مسلمانان يثرب، زمينه را براى هجرت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به اين شهر، فراهم ساخت. و از طرف ديگر چون مشركان مكه تصميم به قتل آن حضرت گرفته بودند، پيامبر اسلام، مكه را ترك گفته به يثرب هجرت نمود.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پس از طىّ مسافت بين مكه و يثرب، ابتدا به دهكده «قُبا»، واقع در دو فرسخى يثرب، وارد شد و در منزل بزرگ قبيله «بنى عمرو بن عوف» فرود آمد و در آن جا شالوده مسجدى را ريخت كه در تاريخ اسلام به نام «مسجد قُبا» معروف گرديد.
مسلمانان يثرب كه سه سال بود به آيين اسلام ايمان آورده و هر سال نمايندگان خود را جهت ديدار و تجديد بيعت با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، به مكه مى فرستادند، وقتى كه شنيدند پيشواى اسلام در دو فرسخى شهر آنان فرود آمده و چند روز ديگر وارد شهر خواهد شد، با شور و شوق فراوان در انتظار ورود پيامبر به يثرب به سر مى بردند و خود را آماده استقبال گرم از آن حضرت مى نمودند و براى ديدار پيامبر بزرگ اسلام، لحظه شمارى مى كردند.
پيامبر اسلام، بعد از چند روز اقامت در قبا و پس از آن كه على(عليه السلام) به او پيوست، عازم يثرب گرديد.

1 . الاصابة، ج 1، ص 404.

صفحه 46
قبيله «بنى عمرو بن عوف» اصرار كردند كه حضرت در «قبا» اقامت گزيند و عرض كردند: ما افراد كوشا و بااستقامت و مدافعى هستيم1، ولى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)نپذيرفت، هنگامى كه مركب پيامبر قدم در خاك يثرب نهاد، جوانان و مسلمانان، مقدم او را گرامى شمرده با طنين سرودهاى شادى، محيط مدينه را سرشار از شادى و شعف كردند. در اين هنگام سران قبيله «اوس» و «خزرج» از ورود پيامبر آگاه شدند و لباس و سلاح بر تن كرده و به استقبال او شتافتند، در مسير راه، رؤساى قبايل مختلف، زمام ناقه پيامبر را گرفته مى گفتند: «ما افراد كوشا و با استقامت و مدافعى هستيم» و اصرار مىورزيدند كه پيامبر در منطقه آنان فرود آيد، ولى حضرت به آنان مى فرمود: «شتر من را به حال خود واگذاريد، او مأموريت دارد» (او در هر كجا كه زانو بزند، من همان جا پياده خواهم شد).2
سرانجام ناقه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمين وسيعى كه مركز خشك كردن خرما و متعلق به دو كودك يتيم بود، (محل فعلى مسجد النبى) و در نزديكى خانه ابوايّوب قرار داشت، زانو زد.
مردم اطراف ناقه پيامبر حلقه زده هر كدام درخواست مى كرد حضرت در منزل او فرود آيد، در اين هنگام مادر ابوايّوب از فرصت استفاده كرده اثاثيه پيامبر را به خانه خود برد، در اين بين كه اصرار و سماجت مردم براى ميهماندارى پيامبر، به اوج رسيده بود، حضرت نزاع آنان را قطع كرد و فرمود: «أَيْنَ الرَّحْل؟; لوازم سفر من كجاست؟». عرض كردند: مادر ابوايّوب برد! فرمود: انسان جايى مى رود كه اثاث سفرش در آن جاست.3

1 . اَقِمْ عِندضنا فانّا أهَلُ الجِدِّ و الجلد و المَنَعة.
2 . خَلُّوا سَبِيلها فانّها مأْمُورةٌ.
3 . ابن هشام مى نويسد: خود ابوايّوب اثاث پيامبر را به منزل برد (سيره ابن هشام، ج 2، ص 141)، ولى ابن شهرآشوب مى نويسد: ناقه پيامبر، بر درِ خانه ابوايّوب زانو زد، ابوايّوب صدا كرد: مادر! در را باز كن كه سرور آدميان، گرامى ترين فرد عرب، محمد مصطفى و فرستاده برگزيده خدا آمده است.
مادر او كه نابينا شده بود، در را باز كرد و گفت: افسوس! كاش چشمم بينا بود و مى توانستم صورت رسول خدا را ببينم! (به نقل از الدرجات الرفيعه، ص 314).

صفحه 47
بدين ترتيب افتخار ميزبانى پيامبر بزرگ اسلام، نصيب ابوايّوب گرديد و او در تاريخ اسلام به عنوان «ميزبان پيامبر» ناميده شد.1
ادب ميزبانى
ابوايّوب در ميزبانى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از هرگونه ادب و احترام كوتاهى نمى كرد، او بالاى خانه خود اتاقى درست كرده بود، وقتى كه پيامبر اسلام به منزل او وارد شد، مايل بود اتاق بالا را به آن حضرت اختصاص دهد، زيرا خوش نداشت كه او در اتاق بالا و رسول خدا در اتاق پايين سكونت گزيند، از اين رو به حضرت عرض كرد: آيا اتاق بالا را دوست داريد يا پايين را؟ حضرت فرمود: پايين براى ما راحت تر است، زيرا افراد نزد ما رفت و آمد مى كنند (و اين امر اسباب زحمت مى شود). از آن روز، او طبق تمايل پيامبر، همراه مادرش در اتاق بالا، و پيامبر در اتاق پايين زندگى مى كردند ولى مواظب بود كه كوچك ترين ناراحتى براى پيامبر، پيش نيايد. خود وى مى گويد:
«من و مادرم در اتاق بالا زندگى مى كرديم، هر وقت با سطل از پله ها آب بالا مى بردم، دقت مى كردم كه مبادا يك قطره آب به بدن رسول خدا بريزد، من و مادرم از پله ها به آهستگى بالا مى رفتيم تا رسول خدا صداى پاى ما را نشنود و با هم آهسته

1 . بحارالانوار، ج 19، ص 108 (چاپ جديد) و سيره ابن هشام، ج 2، ص 141. اين قضيه در كتاب هاى نامبرده در زير نيز به اختصار نقل شده است:
طبقات ابن سعد، ج 3، ص 485; اسدالغابه، ج 2، ص 80 ; تاريخ بغداد، ج 1، ص 154; حلية الأولياء، ج 1، ص 361; البداية و النهايه، ج 8 ، ص 58 ; حياة الصحابه، ج 2، ص 584 ; الاصابه، ج 1، ص 404 و الاستيعاب، ج 1، ص 403 (در حاشيه الاصابه).

صفحه 48
صحبت مى كرديم تا پيامبر از صداى ما ناراحت نشود، هر وقت حضرت مى خوابيد، حرمت نمى كرديم تا مانع خواب او نشويم، بسيارى از اوقات، موقع پختن غذا، در اتاق را مى بستيم تا پيامبر از دود ناراحت نشود. روزى كوزه آب ما شكست و آب آن به كف اتاق ريخت، مادرم بلند شد و با تنها قطيفه اى كه داشتيم، به سرعت آب كف اتاق را با آن خشك كرديم تا مبادا (از سقف نازك اتاق نفوذ كرده) بر سر پيامبر بريزد.1
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تا موقع ساختن مسجد و حجره هاى اطراف آن، در منزل ابوايّوب سكونت داشت و پس از آن كه منزل حضرت در كنار مسجد آماده شد، به آن جا منتقل گرديد.2

1 . بحارالانوار، ج 19، ص 109 و با اندكى اختلاف، سيره ابن هشام، ج 2، ص 144; الاستيعاب، ج 1، ص 404; حياة الصحابه، ج 1، ص 584 ; مستدرك حاكم، ج 3، ص 461 و تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 41.
چنان كه گفتيم، ميزبانى ابوايّوب، براى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در تاريخ اسلام معروف بود و مسلمانان، او را به اين نام مى شناختند و از خدمت گزارى او به بنيان گذار اسلام تجليل مى كردند كه يك نمونه آن تجليل «عبداللّه بن عباس» از وى بود.
در زمان خلافت امير مؤمنان على(عليه السلام) كه «عبداللّه بن عباس» از طرف آن حضرت فرماندار بصره بود، ابوايّوب وارد آن شهر شد، ابن عباس او را به گرمى مورد تجليل قرار داد و گفت: همچنان كه تو خانه خود را در اختيار پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) قرار دادى، اكنون من نيز بايد خانه خود را در اختيار شما قرار بدهم، آن گاه منزل خود را تخليه كرده در اختيار وى گذاشت و علاوه بر آن، اموال فراوانى به وى هديه كرده، نيازهاى او را برطرف ساخت (الدرجات الرفيعه، ص 315; البداية و النهايه، ج 8 ، ص 58 ; مستدرك حاكم، ج 3، ص 460 و تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44).
2 . اسدالغابه، ج 2، ص 80 ; حلية الأولياء، ج 1، ص 361; الاصابه، ج 1، ص 404; الاستيعات، ج 1، ص 403 و سيره ابن هشام، ج 2، ص 141.
حافظ «ابن كثير» و «ابن حجر عسقلانى» و حافظ «ابوزكريا محيى الدين بن شرف نووى» مى نويسد: رسول خدا مدت يك ماه در منزل ابوايّوب اقامت داشت و در اين مدت، منزل حضرت ساخت شد (البداية و النهايه، ج 8 ، ص 58 ; تهذيب التهذيب، ج 3، ص 91 و تهذيب الأسماء، ج 2، ص 177).
ولى «محمد بن سعد» مدت اقامت پيامبر در منزل ابوايوب را هفت ماه مى داند (طبقات ابن سعد، ج 1، ص 237).
«محمد بن عبدالبرّ» نيز بدون آن كه مدت دقيقى تعيين كند، مى نويسد: پيامبر در همان سال (اول) هجرت، مسجد را ساخت و به خانه خود منتقل شد (الاستيعاب، ج 1، ص 403).

صفحه 49
بهترين وقت نماز
در مدتى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در منزل ابوايّوب اقامت داشت، او در تمام اعمال و رفتار آن حضرت دقت مى كرد و درس هاى آموزنده اى از روش انسانى و الهى پيامبر فرا مى گرفت، به طورى كه اين مدت، در سازندگى شخصيت معنوى و رشد و پرورش ارزش هاى والاى اخلاقى او، تأثير شگرفى داشت. آنچه او از جزئيات روش پيامبر در اين مدت، نقل كرده است، براى همه ما جالب و آموزنده است و به همين جهت، ذيلاً براى نمونه، يك مورد از آن را از نظر خوانندگان محترم مى گذرانيم:
ابوايّوب مى گويد:
«پيامبر، مدت يك ماه در خانه من اقامت داشت.1 من در اين مدت تمام رفتار او را به دقت زيرنظر داشتم، به محض آن كه هنگام اذان ظهر يا شب مى شد، اگر پيامبر سرگرم كار دنيا بود، فوراً آن را رها مى كرد، و اگر خوابيده بود، انگار كسى او را بيدار مى كند، از خواب بلند مى شد، غسل يا وضو به جا مى آورد و سپس سرگرم نماز مى شد و با آرامش و وقار، چهار ركعت نماز به نحو كامل و نيكو به جا مى آورد.»
پس از يك ماه، هنگامى كه مى خواست منزل مرا ترك گويد، عرض كردم:
اى پيامبر! يك ماه در منزل من اقامت داشتى و من ميل داشتم بيش از اين مى ماندى، در اين مدت، تمام اعمال شما را به دقت زيرنظر داشتم، مى ديدم به محض آن كه هنگام ظهر يا مغرب مى شد، اگر در دستت كار دنيا بود، رها مى كردى و بى درنگ سرگرم نماز مى شدى.
پيامبر فرمود: درهاى آسمان (رحمت خداوند) در آن هنگام باز مى شود و تا زمان خواندن نماز در آن وقت، بسته نمى شود، من دوست دارم در آن هنگام، عمل خيرى از

1 . اين روايت، مؤيّد روايتى است كه حكايت از اقامت يك ماهه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در منزل ابوايّوب دارد.

صفحه 50
ناحيه من، به درگاه پروردگارم فرستاده شود و عمل من، پيشاپيشِ عمل عبادت گزاران به سوى آسمان بالا رود.1
همه جا در ركاب پيامبر
اگر ابوايّوب در پيمان تاريخى عقبه، دست در دست پيامبر گذاشت، و اگر در تأييد پيمان خود، هنگام ورود پيامبر به شهر يثرب، ميزبانى او را از دل و جان به عهده گرفت، در عمل نيز به پيمان خود وفادار بود و از هر گونه جانبازى و فداكارى در راه اسلام دريغ نمىورزيد، به طورى كه در تمام جنگ هاى زمان پيامبر، در ركاب آن حضرت شمشير مى زد و جان بر كف، در برابر جبهه هاى كفر و شرك مبارزه مى نمود.2
نخستين جنگى كه در آن شركت كرد، جنگ «بدر» بود كه در آن «مطّلب بن حنطب» را اسير نمود و سپس بدون گرفتن چيزى آزاد كرد.3
منافق شكن!
كلمه «منافق» از ريشه «نفاق» است كه به معناى «دورويى» و «دورنگى» و «دوگونگى ظاهر و باطن» است. در فرهنگ اسلامى منافق كسى است كه تظاهر به اسلام مى كند، ولى در باطن كافر است. منافقان دشمنان دوست نما هستند، دوست نمايانى به ظاهر دلسوز و مهربان، ولى در باطن درنده تر از گرگ بيابان! منافقان

1 . مستدرك حاكم، ج 3، ص 461.
2 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 100; الطبقات الكبرى، ج 3، ص 485; البداية والنهاية، ج 8 ، ص 58 ; اسدُالغابة، ج 5 ، ص 143; الاستيعاب، ج 4، ص 5 ; تهذيب التهذيب، ج 3، ص 91; تاريخ بغداد، ج 1، ص 153 و 154; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 40; الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 459; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 10، ص 112 و مستدرك حاكم، ج 3، ص 458.
3 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 314.

صفحه 51
در سنگر دوستى، از پشت به انسان خنجر مى زنند، به ظاهر دوست هستند و غم خوار، اما در باطن دشمنانى خوشحال، منافقان اصرار مىورزند كه امين و رازدارند، ولى در واقع خائن و جاسوسند!
طبيعى است كه پرهيز از چنين دشمنانى ناشناخته، بسيار مشكل است، زيرا هميشه چهره اصلى خود را زير نقابى فريبنده پنهان مى سازند و به اين زودى ماهيت پليد آنان افشا نمى شود.
در سوره هاى مختلفى از قرآن مجيد، پيرامون نفاق و دورويى و زيان هاى آن، بحث شده و علاوه بر آن ها، سوره مستقل و جداگانه اى پيرامون منافقان و شيوه كار و خطرات آنان نازل شده است.
پس از هجرت پيامبر اسلام به يثرب، و تشكيل حكومت اسلامى بر اساس خداشناسى و عدالت اجتماعى و فضايل اخلاقى كه با استقبال گرم اكثر مردم يثرب روبه رو گرديد، اقليتى به نام «حزب منافقان» به وجود آمد كه در ظاهر خود را مسلمان و پيرو پيامبر نشان مى دادند، ولى در نهان از دشمنان سرسخت اسلام بودند، آنان در مواقع حساس، با دشمنان اسلام همكارى مى كردند و اسرار نظامى مسلمانان را در اختيار دشمنان قرار مى دادند، و با جعل اكاذيب و شايعه سازى، در دل برخى از مسلمانان ايجاد رعب مى كردند، و از راه ارتباط با دولت هاى ضدّ اسلام، براى سقوط حكومت اسلامى كوشش مى كردند.
«حزب منافق» همواره كانون توطئه و كارشكنى و جاسوسى بود; به طورى كه ردّپاى اين حزب، در بسيارى از حوادث و تحركات ضد اسلامى به چشم مى خورد. منافقان پيوسته اسباب زحمت پيامبر اسلام را فراهم مى كردند، و با آن كه چندين مرتبه ضربت خردكننده اى از مسلمانان خورده بودند، اما باز هم دست از توطئه و دسيسه چينى و سم پاشى برنمى داشتند.
منافقان در اجتماعات مسلمانان در مسجد حاضر شده، به سخنان آنان گوش

صفحه 52
مى كردند و آيين اسلام را مورد تمسخر قرار مى دادند. روزى گروهى از آنان طبق شيوه پليد هميشگى خود، در مسجد پيامبر گرد آمده و به هم چسبيده بودند و آهسته با هم گفتوگو مى كردند، پيدا بود كه مشغول نقشه كشى هستند! پيامبر اسلام اين صحنه را مشاهده نمود و براى جلوگيرى از حادثه آفرينى و توطئه جديد آنان، دستور داد آنان را با شدت و قاطعيت از مسجد بيرون كنند.
در اين هنگام «ابوايّوب» به پا خاست و به سوى يكى از منافقان به نام «عمر بن قيس» كه از افراد قبيله خود وى (و در زمان جاهليت، پرده دار بت آن قبيله بود)، حمله برد و پاى او را گرفت و به روى زمين كشيد و از مسجد بيرون كرد! سپس به سراغ يكى ديگر از منافقان به نام «رافع بن وديعه» (كه او نيز از افراد قبيله وى بود) رفت و عبايش را دور گردنش پيچيد و به شدت كشيد و سيلى محكمى به صورتش نواخت و سپس از مسجد بيرون افكند و گفت: واى بر تو اى منافق خبيث! از مسجد پيامبر بيرون برو و از همان راهى كه آمده اى برگرد!
به دنبال اين اقدام قاطع ابوايّوب، مسلمانان ديگر نيز بقيه منافقان را از مسجد بيرون كردند.1
اخراج سردسته منافقان از مسجد
ابوايّوب يك بار ديگر نيز «عبداللّه بن اُبىّ» سردسته منافقان را از مسجد پيامبر بيرون كرد. چنان كه گفتيم «حزب منافقان» يك كانون خطر و توطئه بر ضدّ اسلام بود و از هر فرصتى براى ضربه زدن به اسلام استفاده مى كردند.
از آن جمله پس از جنگ «احد» كه مسلمانان شكست خورده به مدينه بازگشتند، و سرگرم مداواى زخم هاى خود شدند، درصدد بهره بردارى از شكست مسلمانان

1 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 175.

صفحه 53
برآمده همراه با يهوديان شروع به سم پاشى و تبليغات زهراگين بر ضدّ مسلمانان نمودند، اين دو گروه تلاش مى كردند شكست مسلمانان را نشانه بطلان عقايد آنان معرفى كنند و از اين راه، روحيه مسلمانان را تضعيف نمايند. يهوديان مى گفتند:
«محمد پادشاهى بيش نيست، زيرا هيچ پيامبرى، اين گونه شكست نخورده است، گروهى از پيروان او كشته شده، و خود او با گروهى ديگر زخمى شده اند!»
منافقان نيز از شكست مسلمانان اظهار خوشحالى و شادمانى كرده با زننده ترين تعبيرات، به مسلمانان نيش زبان مى زدند و به تضعيف روحيه آنان پرداخته وسوسه مى كردند كه مسلمانان از اطراف رسول خدا پراكنده شوند، آنان به مسلمانان مى گفتند: كسانى از شما كه كشته شدند اگر با ما بودند، كشته نمى شدند!
«عبداللّه بى ابىّ» نيز كه سردسته منافقان بود، اين جريان را رهبرى مى كرد و از هر كوششى در اين راه فروگذارى نمى كرد. پسر او «عبداللّه» نيز كه يكى از مسلمانان راستين و پرشور بود، در جنگ احد زخمى شده بود و پس از بازگشت به مدينه، سرگرم مداواى زخم هاى خود بود. پدر منافق وى با نيش زبان هاى خود، نمك بر جراحت او مى پاشيد و مى گفت:
«اين گونه رفتن تو با محمد، درست نبود! محمد با من مخالفت كرد، ولى فرزندان ما از او اطاعت كردند! من مى دانستم كه به اين وضع گرفتار خواهى شد!»
پسرش پاسخ داد: «آنچه از جانب خدا به پيامبر و مسلمانان برسد، خير و صلاح آنان است.»
يكى از مسلمانان، سخنان يهوديان و منافقان را شنيد و از پيامبر اجازه خواست آنان را به قتل برساند، حضرت مخالفت كرد و فرمود: «چون يهوديان در پناه اسلامند و منافقان نيز اظهار اسلام مى كنند، قتل آنان جايز نيست.»
از طرف ديگر، «عبداللّه بن ابىّ» با تمام اين كارها، طبق شيوه منافقان، تظاهر به اسلام نموده در اجتماعات مسلمانان شركت مى كرد. او روزهاى جمعه در مسجد

صفحه 54
حاضر مى شد و به عنوان ابراز تشخص، در محل معينى مى نشست و هنگامى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) براى ايراد خطبه بر فراز منبر مى نشست، او از جا برمى خاست و مزوّرانه چنين مى گفت:
«اين، پيامبر خداست كه اكنون در ميان شماست، خداوند با بعثت او شما را گرامى داشته است، او را يارى كنيد و از وى اطاعت نماييد!»
پس از حادثه احد، روز جمعه، باز، وى به روال هميشگى، از جا برخاست تا سخنان گذشته را تكرار كند، مسلمانان از هر طرف بلند شده صدا زدند:
«اى دشمن خدا، بنشين!»
در اين هنگام «ابوايّوب» و «عبادة بن صامت انصارى» كه هر دو از سرسخت ترين مخالفان وى بودند، از جا برخاستند و او را گرفتند تا از مسجد بيرون كنند، ابو ايّوب ريش او را گرفته مى كشيد و «عباده» به گردن او مى كوبيد، با اين كيفيت، او را مقدارى به طرف در برده رها كردند تا از مسجد بيرون برود، او كه از وحشت، پا به سر و گردن مردم مى گذاشت، مى گفت: «من كه حرف بدى نزدم، من خواستم او را تأييد كنم... .»1
در كنار على(عليه السلام)
ابوايّوب از پيشگامان تشيع بود و پس از درگذشت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از جمله افراد برجسته اى بود كه در كنار على(عليه السلام) قرار گرفتند و تنها او را رهبر شايسته جامعه اسلامى تشخيص دادند. او شيعه اى آتشين و آگاه بود كه در مواقع گوناگون و در شرايط حساس و دشوار با كمال صراحت، از ولايت اميرمؤمنان(عليه السلام) دفاع مى كرد و در اين زمينه هيچ گونه سازش كارى و پرده پوشى را روا نمى شمرد.
به واسطه همين ايستادگى هاى ابوايّوب در مسير راستين اسلام، و پايمردى هايش

1 . كتاب المغازى، واقدى، ج 2، ص 318.

صفحه 55
در حمايت از منطق خاندان پيامبر در رهبرى جامعه اسلامى بود كه پيشوايان بزرگ شيعه مانند امام ششم و امام هشتم، به هنگامى كه اصول تعاليم و برنامه هاى عقيدتى و عملى اسلام را بيان مى كردند، او را از جمله شخصيت هاى بزرگى مى شمردند كه پس از درگذشت پيامبر، از مسير حق منحرف نگشته و تغيير روش ندادند، بلكه همان راه پيامبر را ادامه داده در كنار خاندان او قرار گرفتند.1
اين گروه، مطابق گفتار دو پيشواى بزرگ، عبارت بودند از:
سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار، حذيفه، ابوالهيثم بن التيهان، سهل بن حنيف، عبادة بن صامت، ابوايّوب انصارى، خزيمة بن ثابت، ابوسعيد خُدرى.
امام در اين حديث، با بيان اسامى اين گروه، دوستى با آنان را بر هر فرد مسلمانى واجب شمرده و در مقابل، تنفّر و انزجار از پيمان شكنان و دشمنان داخلى اسلام را كه در برابر مردان خدا جبهه بندى نمودند، براى هر فرد مسلمانى لازم معرفى مى كند (تولّى و تبرّى).2
ابوايّوب از نخستين كسانى بود كه پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام)پيوستند و در پيمان خود با او وفادار و صميمى ماندند و خلافت ابوبكر را به رسميت نشناختند.3
اعتراض به خلافت ابوبكر
پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) گردانندگان «سقيفه» با نقشه سريع و حساب شده اى، زمام امور را در دست گرفته، ابوبكر را به عنوان خليفه و جانشين پيامبر، بر

1 . الذين مضوا على منهاج نبيّهم ولم يغيّروا و لم يبدّلوا.
2 . بحارالانوار، ج 10، ص 2 و 358.
3 . من السابقين الذين رجعوا الى اميرالمؤمنين (قاموس الرجال، ج 3، ص 472; رجال كشى، ص 38 و الدرجات الرفيعة، ص 315)

صفحه 56
مسند حكومت نشاندند، و بدين ترتيب رهبرى حكومت اسلامى را از مسير اصلى خود منحرف ساختند. ابوبكر و هوادارانش گمان مى كردند كه گذشت زمان به نفع آنان تمام شده و از فرداى سقيفه، كم كم گذشته ها فراموش خواهد شد و مردم، پيرامون مسئله خلافت، كمتر بحث خواهند كرد، ولى اين مهم نه تنها فراموش نشد، بلكه مسير حوادث نشان داد كه هر چه زمان پيش برود، موج اعتراض، بيشتر، و ماهيت توطئه گران سقيفه آشكارتر خواهد شد.
گواه اين مطلب اين است كه در همان روزهاى اول حكومت ابوبكر، دوازده نفر از ياران پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تصميم گرفتند متفقاً نزد وى رفته او را استيضاح نمايند; اين گروه عبارت بودند از: خالد بن سعيد، سلمان، ابوذر غفارى، مقداد بن اسود، عمار ياسر، بريده اسلمى، ابوالهيثم بن التيهان، سهل بن حنيف، خزيمة بن ثابت، ابى بن كعب، ابوايّوب انصارى و عثمان بن حنيف.1
به دنبال اين تصميم، روز جمعه هنگامى كه ابوبكر در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر فراز منبر نشسته بود، اين عده وارد شدند و در اطراف منبر حلقه زدند و آن گاه يكى يكى به پا خاسته طى سخنرانى هاى مستدل و مهيّجى به ابوبكر اعتراض نموده خلافت او را غيرقانونى اعلام كردند و از او خواستند از خلافت كناره گيرى نموده آن را به على(عليه السلام)واگذار كند.
نخستين كسى كه از اين عده سخن آغاز كرد، «خالد بن سعيد» و آخرين نفر، «ابوايّوب انصارى» بود كه پس از «سهل بن حنيف» به پا خاست و با شور و حماسه و با بيانى گرم، چنين گفت:
«اى بندگان خدا! در مورد خاندان پيامبر خود، از نافرمانى خدا بترسيد و حقّشان را كه خداوند به عهده شما گذاشته، به آنان باز پس دهيد، آنچه برادران ما از پيامبر

1 . احتجاج طبرسى، ص 47، چاپ نجف.

صفحه 57
شنيده اند، شما نيز بارها و در مواقع و موارد مختلف از آن حضرت شنيده ايد كه مى فرمود: خاندان من، بعد از من پيشوايان شما هستند! و به على(عليه السلام)اشاره نموده مى گفت: اين، امير نيكان و قاتل كافران است، هر كس از يارى او خوددارى ورزد، خوار و ذليل خواهد بود و هر كس او را يارى كند، يارى خواهد شد، اينك هر كس از شما به او ظلم كرده است در پيشگاه خدا توبه كند كه خدا، توبه پذير و مهربان است، ولى در هر حال از او روى گردان نشويد و از او جدا نگرديد.1
على(عليه السلام) رهبر است
اگر ابوايّوب پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در كنار على(عليه السلام) قرار گرفت، بى جهت نبود، زيرا خود او يكى از راويان حديث معروف غدير بود.2 و بارها شاهد تأكيد بنيان گذار اسلامى روى شايستگى على(عليه السلام) جهت رهبرى امت بود.
اگر ابوايّوب، على(عليه السلام) را تنها رهبر راستين امت اسلامى پس از پيامبر مى دانست، به اين علت بود كه خود، از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيده بود كه مى فرمود: «من سرور انبياء هستم و على سرور اوصياء است.»
او چگونه مى توانست خلافت ديگران را تأييد كند، در صورتى كه خود وى جزء اشخاصى بود كه پيامبر اسلام آنان را گواه خلافت و امامت على(عليه السلام) قرار داده بود، چنان «سلمان» مى گويد:

1 . همان، ص 51 ; الدرجات الرفيعه، ص 315 طبق نقل قاموس الرجال، ج 3، ص 473 چنين گفت: از خدا بترسيد و خلافت را به خاندان پيامبر واگذاريد، زيرا آنچه ما شنيده ايم شما نيز از رسول خدا شنيده ايد كه جانشين پيامبر ما، على بن ابى طالب است، و تعاليم اسلام را جز او كسى از جانب پيامبر ابلاغ نمى كند و جز او كسى خيرخواه امت اسلامى نيست. مؤلف قاموس الرجال سخنان ابوايّوب را به دو صورت ديگر نقل كرده است كه از ذكر آن ها صرف نظر شد.
2 . مرحوم علامه امينى در جلد 1 الغدير، ص 28; چهارده كتاب از كتب اهل سنت را نام مى برد كه حديث غدير را از طريق ابوايّوب نقل كرده اند.

صفحه 58
روزى به پيامبر عرض كرديم: پس از شما خليفه كيست تا او را بشناسيم؟
پيامبر فرمود: «به ابوذر و مقداد و ابوايّوب انصارى اطلاع بده تا نزد من بيايند و «ام سلمه»1 نيز از پشت در گوش كند.
سلمان مى گويد: وقتى كه اين عده حاضر شدند، پيامبر فرمود:
«شاهد باشيد و خوب توجه كنيد: على بن ابى طالب، وصى و وارث من، وصى و وارث من، پرداخت كننده ديون و اجراكننده وعده هاى من است، او ميزان حق و باطل، امام مسلمانان، پيشواى پرهيزكاران، رهبر برگزيدگان، و در روز رستاخيز پرچمدار پروردگار جهانيان است.2
پاسخ دندان شكن
ابوايّوب مى دانست چه مصائبى از ناحيه انحراف حكومت اسلامى از محور اصلى خود گريبان گير مسلمانان شده است; به ويژه در زمان خلافت عثمان كه عناصر فاسد، اطراف او را گرفته و بر گُرده مسلمانان سوار شده بودند. عثمان در مدت خلافت خود، پست هاى مهم مملكتى را در ميان بنى اميه تقسيم كرد و راه چپاول و غارت بيت المال را به روى دنياپرستان باز گذاشت و اين عده، بيت المال مردم مسلمان را غارت كردند و هر كدام صاحب آلاف و الوف شدند، و هرچه خيرانديشان و مسلمانان مبارزى همچون ابوذر غفارى، به اين اعمال خلاف اسلام اعتراض كردند، فرياد اعتراضشان به جايى نرسيد، تا آن كه كاسه صبر مسلمانان لبريز

1 . امّ سلمه يكى از همسران پيامبر اسلام بوده است.
2 . انّ على بن ابى طالب وصيّى و وارثى و قاضى دينى و عداتى و هوالفاروق بين الحق و الباطل، و هو يعسوب المسلمين و امام المتقين و قائد العزّ المحجّلين و الحامل غداً لواء رب العالمين... (بحارالانوار، ج 36، ص 264) پيامبر اسلام در ذيل اين روايت، به امامت حسنين(عليهم السلام) و نُه امام ديگر از نسل حسين بن على تصريح نموده و مظلوميت خاندان خود را پيش گويى فرموده است.

صفحه 59
شد و موج انقلاب، شهرهاى مختلف را فراگرفت و انقلابيون از نقاط مختلف،
وارد مدينه شده خانه عثمان را محاصره كردند و به او فشار آوردند كه استعفا
كند.
كسانى كه منافعشان در ادامه خلافت عثمان بود، تلاش مى كردند كه انقلاب را از مسير خود منحرف سازند و به اين منظور، از يك طرف عثمان را وادار به مقاومت مى كردند و از طرف ديگر برخى از مسلمانان را تحريك به ايستادگى در برابر انقلابيون مى كردند، يكى از آنان «زيد بن ثابت» بود، او كه در دستگاه خلافت عثمان، رياست صندوق بيت المال و دفتر مقررى مسلمانان را به عهده داشت و از اين راه در غارت بيت المال شريك بود، وقتى خانه عثمان را در محاصره ديد، به منظور سوء استفاده از عواطف مذهبى انصار، در جهت مقابله با انقلاب، خطاب به آنان چنين گفت:
«اى گروه انصار! يك بار ديگر خدا را يارى كنيد!»1
ابوايّوب كه در آن جا حضور داشت و مى دانست انگيزه او در اين سخن، منافع نامشروعى است كه در دستگاه خلافت عثمان از آن برخوردار است، بى درنگ (از جانب انصار) پاسخ داد: تو تنها به اين علت از عثمان حمايت مى كنى كه غلام و برده فراوانى در اختيار تو گذاشته است!2
در جريان محاصره خانه عثمان توسط انقلابيون، بار ديگر نام ابوايّوب در تاريخ به چشم مى خورد و آن اين است كه پس از محاصره خانه عثمان كه وى نتوانست از خانه بيرون بيايد، «سعد» مؤذن به حضور على(عليه السلام) رسيد و گفت: چه كسى براى مردم نماز بخواند؟ حضرت فرمود: «خالد بن زيد»، سعد رفت و خالد را فراخواند و او چندين

1 . كونوا انصاراً للّه مرتين; يعنى يك بار پس از ورود پيامبر به مدينه، او را يارى كرديد و به همين مناسبت «انصار» ناميده شديد، اينك يك بار ديگر نيز عثمان را يارى كنيد!
2 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 191.

صفحه 60
روز امامت جماعت را به عهده گرفت، آن روز نخستين بار بود كه مردم فهميدند اسم ابوايّوب انصارى، «خالد» بوده است!1
مبارزه با توطئه گران
ابوايّوب پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) آرزوى حكومت على(عليه السلام) را كه دنباله حكومت الهى پيامبر بود، در دل داشت و همواره براى رسيدن به اين آرزو تلاش مى كرد. پس از قتل عثمان كه مسلمانان جهت بحث و گفتوگو درباره انتخاب خليفه، در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) گرد آمده بودند، گروهى از شخصيت هاى بزرگ و چهره هاى درخشان به پا خاستند و فضايل و سوابق درخشان و مبارزات على(عليه السلام)را در راه اسلام برشمردند و او را شايسته ترين فرد براى رهبرى امت معرفى كردند. يكى از اين شخصيت ها «ابوايّوب انصارى» بود كه با سخنان خود كوشيد زمينه را براى رسيدن على(عليه السلام) به حكومت، هموار سازد.2
چنان كه اشاره شد، كسانى كه از حكومت عثمان حمايت مى كردند، به خاطر پست و مقام و منافع خودشان بود، آنان مى دانستند كه اگر حكومت عدل اسلامى به رهبرى على(عليه السلام) روى كار بيايد، دست آنان از بيت المال مسلمانان كوتاه خواهد شد، به همين دليل بود كه اين گروه، پس از پيروزى انقلاب و كشته شدن عثمان كه على(عليه السلام) بر اثر استقبال شديد و بى سابقه انقلابيون، به خلافت رسيد، از همان روزهاى نخست، در برابر حكومت عدل او به توطئه گرى و دسيسه بازى پرداختند و به بهانه هاى گوناگون، سعى در تضعيف حكومت اميرمؤمنان(عليه السلام) نمودند.

1 . همان، ص 187; اعيان الشيعه، ج 29 و با اندكى اختلاف مروج الذهب، ج 2، ص 346. اين قضيه مؤيّد اين معناست كه نام پدر ابوايّوب ـ برخلاف گفته بعضى از مورخان ـ «زيد» بوده است نه يزيد! و نيز نشان آن است كه ابوايّوب بر اثر سوابق درخشان و شخصيت والايى كه داشت، مورد توجه و علاقه اميرمؤمنان(عليه السلام) بوده است و به همين جهت على(عليه السلام)اين وظيفه خطير را در آن شرايط حساس به عهده وى گذاشته است!
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 7، ص 36.

صفحه 61
ابوايّوب كه به خوبى از انگيزه هاى آنان آگاه بود، نمى توانست در برابر تحريكات آنان بى تفاوت باشد. از اين رو براى خنثى كردن كارشكنى هاى مغرضانه آنان تلاش مى كرد.
روزى طلحه، زبير، مروان، سعيد بن عاص، عبداللّه بن زبير و وليد بن عقبه، كه عموماً از عناصر فاسد و مخالف على(عليه السلام)بودند، در مسجد گرد آمدند و مدتى آهسته با هم گفتوگو كردند و آن گاه وليد به نمايندگى از طرف آنان، نزد اميرمؤمنان(عليه السلام) آمد و خواسته هاى شان را كه غيرقانونى بود، مطرح كرد، وقتى كه پاسخ منفى و دندان شكن از آن حضرت شنيد، برگشت و سخنان امام را براى آنان بازگو كرد و چون از سازش كارى امام نااميد بودند، متفرق شدند، اما پيدا بود كه آرام نخواهند نشست و به اظهار عداوت و گسترش دامنه اختلاف خواهند پرداخت.
ابوايّوب و عمار ياسر و تنى چند از شخصيت هاى شيعه كه شاهد فعاليت هاى مغرضانه آنان بودند، به پيشنهاد عمار، به حضور اميرمؤمنان رسيدند و جريان را چنين گزارش دادند:
«... اين گروه از قريش نقض بيعت كرده، وعده هاى خود را زير پا گذاشته اند، و ما را مخفيانه دعوت به جدايى از تو مى كنند، آنان از پيروى تو كراهت دارند و راه ثروت اندوزى نامشروع را به روى خود بسته ديده اند، و چون شما در تقسيم بيت المال، بين عرب و عجم فرق نمى گذاريد، به مخالفت با تو برخاسته اند... .»
اميرمؤمنان(عليه السلام) مردم را در مسجد گردآورد و سخنرانى تند و مستدلى ايراد كرد و اين گروه را مورد انتقاد قرار داده آنان را دعوت به تحمل عدل و پيروى از حق نمود... .1
آن گروه توطئه گر، همچنان به اعمال نارواى خود ادامه دادند، اما در هر حال

1 . همان، ص 39.

صفحه 62
ابوايّوب و ديگر ياران صميمى و وفادار او مراقب توطئه دشمنان داخلى اسلام بودند و در برابر تحريكات مخالفان به منظور تضعيف حكومت على(عليه السلام) آرام نمى نشستند.
پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)
ابوايّوب بر اساس شناخت عميق و علاقه صميمانه اى كه به اميرمؤمنان(عليه السلام)داشت، در هر سه جنگى كه در زمان خلافت آن حضرت پيش آمد (جنگ جمل، صفين و نهروان) در ركاب آن حضرت شمشير زد و با ناكثين و مارقين و قاسطين مبارزه نمود.1
او پيش گويى پيامبر را در مورد توطئه هاى ناكثين و مارقين و قاسطين براى مردم بازگو مى كرد و حقيقت را براى كسانى كه دچار شك و ترديد بودند، روشن مى ساخت كه يك نمونه آن ذيلاً نقل مى گردد:
يكى از عراقيان مى گويد: هنگامى كه ابوايّوب وارد عراق شد (تا از آن جا همراه على(عليه السلام) به جنگ معاويه برود)، قبيله «ازد» شترى توسط من به او اهدا كردند، من شتر را به وى دادم و چنين گفتم:
ابوايّوب! خداوند با نعمت ميزبانى و صحابى بودن براى پيامبر، تو را عزت و شرف بخشيده است، اينك چرا هر روز به روى مردم شمشير مى كشى؟ يك روز با اين دسته و روز ديگر با آن دسته مى جنگى؟!
او پاسخ داد: پيامبر به ما توصيه كرد كه در ركاب على(عليه السلام) با ناكثين (پيمان شكنان) و

1 . الدرجات الرفيعة، ص 315; الاستيعاب، ج 1، ص 404 و ج 4، ص 6; اسدالغابة، ج 2، ص 81 و ج 5 ، ص 143; الكامل، ج 3، ص 459 ـ 495. برخى از مورخان و محدثان، تنها شركت او را در جنگ نهروان نقل نموده و يا شركت او را در جنگ صفين انكار كرده اند (البداية و النهاية، ج 8 ، 58 ; الطبقات الكبرى، ج 3، ص 143; الاستيعاب، ج 4، ص 24 و ج 4، ص 6; اسدالغابة، ج 143; الاصابة، ج 1، ص 405; مستدرك حاكم، ج 3، ص 458; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44) ولى در صفحات آينده خواهيم ديد كه او در هر سه جنگ شركت داشته است، و در اين جا تنها اعتراف «ابن حجر عسقلانى» را يادآور مى شويم كه مى نويسد، واقدى و ابوالقاسم بغوى و ديگران گفته اند كه، ابوايّوب در صفين در سپاه على(عليه السلام) شركت داشته است.

صفحه 63
قاسطين (ستمگران) و مارقين (از دين خارج شدگان) بجنگيم، ما با ناكثين (طلحه و زبير و...) جنگيديم و در راه جنگ با قاسطين (معاويه و طرفدارانش) هستيم و هنوز با مارقين روبه رو نشده ايم!1
گويا با توجه به وزنه اجتماعى ابوايّوب و احترامى كه مردم براى رأى و نظر او قائل بودند، او غير از موقع ورود به عراق، در موارد ديگر نيز با اين پرسش و اعتراض روبه رو شده و هر بار پيش گويى پيامبر را تكرار نموده است كه يكى از آن ها در بازگشت از جنگ صفين بوده2 و ديگرى پس از خاتمه جنگ جمل در شهر بصره، و چون آنچه در بصره رخ داده با توجه به كثرت پرسش كنندگان از اهميت بيشترى برخوردار است، كه خلاصه آن را ذيلاً از نظر خوانندگان مى گذرانيم:
پس از خاتمه جنگ جمل، ابوايّوب به منزل يكى از بنى هاشم رفت، در اين هنگام سى نفر از بزرگان بصره نزد وى رفتند و گفتوگوى زير ميان آنان صورت گرفت، بصريان به وى گفتند:
ـ تو در ركاب پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در جنگ بدر و احد با مشركان جنگيدى، اكنون چرا با مسلمانان مى جنگى؟!

1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 3، ص 207; الدرجات الرفيعة، ص 316; رجال كشى، ص 37; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 3، ص 172. مرحوم سيد عليخان مدنى مشابه اين قضيه را در صفحات 316 و 317 الدرجات الرفيعه نيز نقل كرده است.
2 . او در بازگشت از صفين وقتى كه با چنين اعتراضى روبه رو گرديد، پس از نقل گفتار پيامبر، چنين گفت:
«...با ناكثين يعنى طلحه و زبير و اهل جمل جنگيديم، و اينك از جنگ با قاسطين يعنى معاويه و عمروعاص برمى گرديم، ولى نمى دانم مارقين در كجا هستند لكن به خواست خدا با آنان نيز حتماً خواهيم جنگيد... .»
سپس افزود: «شنيدم پيامبر به عمار مى فرمود: تو را گروه ستمگر مى كشند، و تو در آن هنگام بر حق بوده و حق با تو خواهد بود، عمار! اگر ديدى على از راهى رفت و تمام مردم از راه ديگر، همراه على برو; زيرا او تو را گرفتار هلاكت نمى كند و از راه هدايت بيرون نمى رود...» (بحارالانوار، ج 38، ص 38; الدرجات الرفيعة، ص 317; تاريخ بغداد، ج 13، ص 186; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 3، ص 170) ابن عساكر علاوه بر اين روايت، پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را از دو طريق ديگر نيز از قول ابوايّوب نقل كرده است (ج 3، ص 169 ـ 170).

صفحه 64
ـ به خدا سوگند پيامبر به من فرمود: تو بعد از من در كنار على بن ابى طالب با ناكثين و قاسطين و مارقين خواهى جنگيد.
ـ تو را به خدا اين جمله را از رسول خدا شنيدى؟!
ـ به خدا سوگند عين اين جمله را از زبان خود پيامبر شنيدم!
ـ آنچه درباره على(عليه السلام) از پيامبر شنيده اى براى ما نقل كن.
ـ رسول خدا مى فرمود: على با حق، و حق با على است، او امام و خليفه بعد از من است.1 من بر سر نزول قرآن با مشركان جنگيدم، على نيز بر سر تأويل آن خواهد جنگيد. دو فرزند او حسن و حسين كه دو نوه من از اين امتند، دو پيشوا و امامند، چه قيام بكنند و چه صلح، پدر آن دو، از آنان بهتر است، امامان بعد از حسين، نُه نفر و از صلب او خواهند بود، و از آنان است قائمى كه در آخرالزمان قيام كرده دژهاى گمراهى را خواهد گشود هم چنان كه من در آغاز اسلام قيام كردم.
ـ نه نفر امام كه ياد كردى چه كسانى هستند؟
ـ آنان امامان بعد از حسين هستند كه يكى پس از ديگرى به امامت مى رسند.
ـ پيامبر، تعداد امامان بعد از خود را چند نفر معرفى كرد؟
ـ دوازده نفر.2
حامى و پشتيبانِ وفادار ولايت
در سال 35 هجرى كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) وارد كوفه شد، در همه جا سخن از فضايل على(عليه السلام) بود و اين كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) او را بر تمام صحابه مقدم مى شمرد، ولى

1 . على مع الحق و الحق معه، وهو الامام و الخليفة بعدى.
2 . بحارالانوار، ج 36، ص 325 ـ 326. ذيل اين حديث حاكى است كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اسامى دوازده امام را ذكر نموده و فرموده است: «در شب معراج ديدم اين اسامى در ساق عرش نوشته شده است» و چون دنباله حديث، شامل مطالب ديگرى است و از بحث ما بيرون است، از نقل آن خوددارى شد.

صفحه 65
گروهى در اين مورد شك نموده تقدم على(عليه السلام) را بر ديگران باور نمى داشتند. البته تا حدّى حق با آن ها بود، زيرا شهر كوفه پس از دوران رسالت (در زمان خلافت عمر) احداث شده بود و سكنه آن را تيره هاى مختلفى تشكيل مى دادند كه مثل مردم حجاز، ارتباط نزديكى با مركز حكومت اسلامى نداشتند و از اين رو سطح آگاهى آنان در اين گونه مسائل پايين بود. اميرمؤمنان(عليه السلام) در همان سال، گروهى از مردم را در «رُحبه» (محلى در كوفه) گرد آورد و خطاب به آنان چنين فرمود:
«هر كس در روز غدير حاضر بوده و سخنان پيامبر را شنيده است، برخيزد و شهادت دهد». آن گاه افزود: «تنها كسانى گواهى دهند كه خود شخصاً سخنان پيامبر را شنيده اند».
در اين هنگام گروهى متجاوز از ده نفر به پا خاستند و گفتند: ما گواهى مى دهيم كه پيامبر اسلام در روز غدير دست تو را گرفت و بلند كرد و فرمود: «من كنتُ مولاهُ فعلىٌّ مولاه; هر كس كه من مولا و رهبر او هستم، على مولا و رهبر اوست».1 يكى از اين گروه، ابوايّوب انصارى بود.2
البته چند تن از ياران پيامبر كه آن روز در رحبه بودند، از جمله «انس بن مالك» و «بُراء بن عازب» از اداى شهادت خوددارى كردند و على(عليه السلام) آنان را نفرين كرد و بر اثر آن گرفتار برص يا كورى شدند.
سلام بر مولاى مؤمنان
او يك بار نيز ولايت و رهبرى على(عليه السلام) را در ميان مردم اعلام كرد و با اشاره به

1 . نشهد انّا سمعنا رسول اللّه يقول: وأخذ بيدك يوم غدير فرفعها فقال: ألستم تشهدون انّى قد بلغت؟ قالوا: نشهد، قال: فمن كنت مولاه فعلى مولاه.
2 . اين قضيه با اندكى اختلاف، در كتب و منابع نامبرده در زير نقل شده است:
اسدالغابة، ج 3، ص 307 و ج 5 ، 205; الاصابة، ج 2، ص 408 و ج 4، ص 80 و البداية والنهاية، ج 7، ص 348. اين قضيه را مرحوم علامه امينى در الغدير، ج 1، ص 166 ـ 185 از كتب و منابع مختلف اهل تسنن و از طريق راويان متعدد نقل كرده است.

صفحه 66
مضمون حديث غدير، به آن حضرت به عنوان «مولا» و رهبر، سلام و عرض ادب نمود، كه مورخان آن را به صورت زير نقل كرده اند:
در دوران خلافت على(عليه السلام) در كوفه، روزى گروهى عرب بيابانى كه صورت هاى خود را پوشانده بودند، به حضور آن حضرت رسيدند و چنين گفتند:
«السلام عليك يا مولانا» حضرت فرمود: مگر شما عرب بيابانى نيستيد؟ (چگونه مرا مى شناسيد و به عنوان مولا سلام مى كنيد؟!)
گفتند: بلى، ما بيابان نشين هستيم، از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيديم فرمود: «هر كس كه من مولا و رهبر او هستم، على مولا و رهبر اوست، خدايا با دوستان او دوست و با دشمنان او دشمن باش».1
على(عليه السلام) از شنيدن اين سخنان چنان خوشحال شد كه به شدّت خنديد و فرمود: مردم شاهد باشيد!
راوى مى گويد: آن گروه نزد اثاث و لوازم سفر خود برگشتند، من به دنبال آنان رفتم و از يكى پرسيدم: شما چه كسانى هستيد؟ گفت: ما گروهى از انصار هستيم، و آن گاه يكى از آن گروه را نشان داد و گفت: اين، ابوايّوب انصارى ميزبان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)است.2
اين داستان كه در تاريخ به حديث «الرّكبان» معروف است و به صورت هاى مختلفى نقل شده، گواهى مى دهد كه ابوايّوب با پديد آوردن اين صحنه درصدد تبليغ وصايت و ولايت على(عليه السلام) بوده است.
بارى، اگر ابوايّوب از دل و جان به على(عليه السلام) سلام مى كرد، آن را وظيفه خود مى دانست، زيرا او از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيده بود كه مى فرمود:

1 . «من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه اللّهم والِ من والاه و عاد من عاداه».
2 . شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 3، ص 208; حياة الصحابة، ج 2، ص 769; الدرجات الرفيعة، ص 315، رجال كشّى، ص 45; الغدير، ج 1، ص 187 ـ 192 و البداية والنهاية، ج 5 ، ص 212.

صفحه 67
فرشتگان، مدت هفت سال به من و على درود فرستادند، زيرا هنگامى كه من و على نماز مى خوانديم، كسى غير از ما نماز نمى خواند!1
فرمانده سواره ها در جنگ جمل
چنان كه اشاره كرديم، ابوايّوب كه در زمان حيات رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در
جبهه هاى جنگ با شرك و كفر، شمشير مى زد، پس از رحلت آن حضرت
نيز در ركاب جانشين او، على(عليه السلام) در جنگ با دشمنان داخلى اسلام در جبهه
مقدم شمشير مى زد و از هيچ گونه جانبازى و فداكارى فروگذارى نمى كرد.
او در جنگ نهروان در جناح مقدم سپاه اميرمومنان(عليه السلام) قرار داشت2 و فرمانده
سواره ها بود.3
او در اين جنگ يكى از خوارج بنام «زيد بن حَصين طائى» را به قتل رسانيد4 و شخص ديگرى به نام «عبداللّه بن وهب راسبى» را نيز به كمك «صعصعة بن صوحان» كشت.5
حامل پرچم امان براى خوارج
ابوايّوب در اثناى جنگ جمل، به منظور اتمام حجت و به اميد آن كه خوارج

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر (تاريخ دمشق)، ج 1، ص 70.
2 . الدرجات الرفيعة، ص 315; الاستيعاب، ج 4، ص 6; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 112 و تاريخ بغداد، ج 1، ص 154.
3 .الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 345; الامامة والسياسة، ج 1، ص 149. ولى ابن ابى الحديد و علامه مجلسى مى نويسند: او در اين جنگ، در جناح راست سپاه اميرمؤمنان بوده است (شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 273 و بحارالانوار، ج 8 ، ص 601 چاپ قديم)
4 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 346.
5 . مروج الذهب، ج 3، ص 47.

صفحه 68
كج انديش، آگاه و بيدار گشته دست از لجاجت بردارند، آنان را دعوت به ترك جنگ و خونريزى كرد و گفت:
«بندگان خدا! ما و شما هر دو مثل گذشته مسلمانيم، آيا جز اين است كه
در ميان ما و شما اختلافى وجود دارد؟ آيا اين، باعث مى شود كه كمر به جنگ ما ببنديد؟!
خوارج پاسخ دادند: اگر امروز از شما پيروى كنيم، فردا باز حكميت را برقرار مى كنيد!
ابوايّوب پاسخ داد: شما را به خدا، از ترس فتنه فردا، خود را گرفتار
فتنه امروز نكنيد!1 ولى متأسفانه اين سخنان منطقى در آنان اثر نبخشيد و
به لجاجت ادامه دادند، لكن از آن جا كه على(عليه السلام) مى خواست به قدر امكان آتش
فتنه خوارج بدون خونريزى خاموش گردد، و از طرف ديگر مى ديد خوارج بر اثر جمود و لجاجت، هنوز ايستادگى مى كنند، راه ديگرى به روى آنان گشود و به ابوايّوب دستور داد به آنان امان بدهد تا خود را تسليم كنند.2 ابوايّوب پرچم امان را بلند كرد و صدا زد:
«هر كس از شما كه زير اين پرچم بيايد، در امان است، هر كس به مصر برود يا به عراق برگردد و يا از اين سپاه جدا شود، در امان است، زيرا ما نيازى به ريختن خون شما نداريم.»3
پس از اين اعلام، هشت هزار نفر از آنان توبه كرده برگشتند، اميرمؤمنان به آنان فرمود: از سپاه خوارج جدا شوند، اين گروه جدا شدند ولى بقيه خوارج به سركشى ادامه دادند و سرانجام شكست خورده، كشته شدند.

1 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 343.
2 . بحارالانوار، ج 15، ص 144 و سفينة البحار، ج 1، ص 51 .
3 . الامامة والسياسة، ج 1، ص 149.

صفحه 69
اعلام آمادگى جهت حمايت از ولايت
اگر ابوايّوب در كنار اميرمؤمنان(عليه السلام) شمشير مى زد، به اين علت بود كه به حقانيت راه و روش او ايمان داشت و اين اعتقاد خود را به مناسبت هاى مختلف اظهار مى كرد، از آن جمله او هنگام عزيمت اميرمؤمنان(عليه السلام) به جنگ صفّين، همراه «عبادة بن صامت» (يكى ديگر از ياران على(عليه السلام)) به حضور آن حضرت رسيد و با بيانى گرم و صميمى ابراز پشتيبانى كرده چنين گفتند:
«اى اميرمؤمنان! هرگز نگران نباشيد، پدران و مادران ما، فداى شما باد، به خدا سوگند هم چنان كه برادرت پيامبر را يارى كرديم، تو را نيز يارى مى كنيم، مهاجران و انصار همگى در ركابت شمشير مى زنند، و جز افراد گمراه، كسى از شركت در جنگ خوددارى نمى كند.»
اميرمؤمنان(عليه السلام) از وفادارى آنان خوشحال شده از آن دو، تقدير كرد.1
حمله كوبنده
ابوايّوب تنها مرد شعار نبود، بلكه او شعار حماسه را با عمل در هم آميخته بود، اگر او پيش از آغاز جنگ، نسبت به اميرمؤمنان اعلام وفادارى كرد، در ميدان جنگ نيز وفادارى خود را به اثبات رسانيد و با تمام قدرت، با سپاه معاويه پيكار كرد و قهرمانى ها از خود نشان داد.
او روزى از سپاه اميرمؤمنان بيرون آمد و در ميدان جنگ، در ميان دو سپاه ايستاد و مبارز طلبيد و كسى از سپاه شام به جنگ او بيرون نيامد، و چون كسى جرئت پيكار با او را از خود نشان نداد، بدون آن كه كسى در برابر او ياراى مقاومت داشته باشد، اسب

1 . بحارالانوار، ج 39، ص 135.

صفحه 70
تاخت و به سوى چادر معاويه يورش برد. معاويه چون او را ديد به داخل چادر گريخت و از در ديگر آن بيرون رفت...!
در اين هنگام گروهى از سپاه شام به طرف او هجوم آوردند، وى مدتى با آنان جنگيد و سرانجام سالم به اردوى اميرمؤمنان بازگشت.
معاويه با رنگى پريده به چادر خود بازگشت و سپاهيان خود را سرزنش كرد و با طعنه گفت: واى بر شما! من گمان مى كنم شمشيرهاى شما اجازه ندارند اينان را بكشند! و گرنه او نمى توانست به اين جا برسد! پس، اگر بار ديگر چنين اتفاقى افتاد، با سنگ حمله كنيد!
در اين هنگام مردى از اهل شام به نام «مبرقع بن منصور» به معاويه گفت: هم چنان كه آن سواره به چادر تو حمله كرد، من نيز به چادر على حمله خواهم كرد و اگر توانستم او را خواهم كشت، آن گاه اسب تاخت و به سوى چادر اميرمؤمنان حركت كرد، ابوايّوب او را ديد و بى درنگ با شمشير به وى حمله كرد و چنان ضربت قاطعى بر گردنش وارد ساخت كه سر وى از تن جدا شد، ولى همچنان بر پيكرش باقى ماند! مردم تصور كردند شمشير ابوايّوب به خطا رفته است، لكن وقتى كه اسب او حركت كرد، سر وى يك طرف و تنش طرف ديگر افتاد! و مردم از اين ضربت قاطع تعجب كردند.
على(عليه السلام) فرمود: من بيش از ضربت ابوايّوب، از ماندن سر وى بر پيكرش تعجب مى كنم، آن گاه خطاب به ابوايّوب فرمود: تو مصداق گفتار شاعرى كه مى گويد:
«پدران ما جنگ را به ما آموختند، ما نيز آن را به فرزندان خود خواهيم آموخت.»1

1 .         علّمنا الحرب آباؤنا *** و سوف نُعلّم ايضاً بنينا
احمد بن اعثم كوفى، الفتوح، ج 3، ص 49 ـ 50 ; چاپ حيدرآباد.
اين قضيه در كتاب مناقب تأليف ابن شهرآشوب به صورت ناقص نقل شده و گويا مقدارى از مطلب ساقط شده است، عبارت آن در نسخه اى كه نگارنده در اختيار دارد، چنين است:
«و برز ابوايّوب الانصارى فنكلوا عنه فحاذى معاوية حتى دخل فُسطاطه فترفع ابن منصور فقال اميرالمؤمنين:
وعلّمنا الحرب آباؤنا *** سوف نعلم ايضاً بنينا
چنان كه ملاحظه مى شود، عبارت ناقص و نامفهوم است.

صفحه 71
مرد شمشير و شعر و قلم
چنان كه مى دانيم جنگ صفين مدّتى طول كشيد و نيروهاى طرفين را به تحليل برد، سرانجام سپاه اميرمؤمنان على(عليه السلام) با يك حمله قاطع ضربت بزرگى بر ارتش معاويه وارد كرد. معاويه كه وضع را چنين ديد، با حيله عوام فريبانه «عمروبن عاص» (قران بر سر نيزه ها كردن) شكافى در ميان سپاه اميرمؤمنان ايجاد كرد و خود را از شكست قطعى نجات داد. به دنبال اين حوادث، جريان حكميت پيش آمد و خوارج بر اثر حكميت، منشعب شده جنگ نهروان را پديد آوردند. پس از خاتمه جنگ نهروان كه فتنه خوارج خاموش شد، على(عليه السلام) نيروهاى خود را براى جنگ مجدد و سرنوشت ساز با معاويه آماده مى كرد تا كار معاويه را يك سره سازد، ولى گروهى از ياران على(عليه السلام) از خود سستى نشان داده هر كدام به بهانه اى، از حركت به سوى جبهه خوددارى ورزيدند. امير مؤمنان(عليه السلام) از اين سستى متأثر شده، خطبه انتقادآميز و كوبنده اى ايراد نمود و ضمن آن ياران خود را جهت شركت در جنگ تشويق كرد.
«ابوايّوب» كه شاهد عينى فساد دوران حكومت «عثمان» بود و مى ديد عده اى به جاى آن كه از جان و دل از حكومت عدل على(عليه السلام) پشتيبانى كنند، شانه از زير بار مسئوليت خالى مى كنند، از اين وضع متأثر بود، وقتى كه رنج و آزردگى على(عليه السلام) را مشاهده كرد، در ميان ياران آن حضرت به پا خاست و خطبه اى ايراد كرد كه ترجمه آن به قرار زير است:
«اميرمؤمنان(عليه السلام) سخنان خود را به اطلاع تمام كسانى كه گوش شنوا و دل بيدار

صفحه 72
دارند، رسانيد. خداوند به واسطه وجود گرامى او، به شما كرامت بخشيد، ولى شما آن را چنان كه بايد نپذيرفتيد. پسرعموى پيامبر، بهتيرين و شايسته ترين مسلمانان و سرور مؤمنان پس از پيامبر، در ميان شماست، او حقايق دين را به شما مى آموزد و شما را به جهاد با كسانى كه ريختن خون مسلمانان را حلال مى دانند، فرا مى خواند، ولى شما سستى از خود نشان مى دهيد، گويى گوش هايتان كر و دل هايتان با پرده اى از غفلت پوشانده شده است و به نداى امام خود پاسخ نمى دهيد!
اى بندگان خدا! مگر وضع ديروز (زمان عثمان) را فراموش كرده ايد كه چگونه ظلم و تجاوز، جامعه اسلامى را پر كرده و همه را گرفتار ساخته، چه بسيار حق دارانى كه از حق خود محروم شدند، چه عِرض هايى كه بر باد رفت، چه افراد محترمى كه كتك خوردند، سيلى به صورتشان نواخته شد، لگد به شكمشان زدند و پيكر نيمه جانشان را در بيابان افكندند، تا آن كه اميرمؤمنان(عليه السلام) به حكومت رسيد، حق را آشكارا گفت، عدالت را گسترش داد و به كتاب خدا (قرآن) عمل كرد، اينك شكر اين نعمت را به جاى آوريد، از اين حكومت روى مگردانيد كه گنهكار خواهيد شد و مانند كسانى نباشيد كه گفتند: شنيديم ولى در واقع نشنيدند!
شمشيرهاى خود را تيز كنيد، ابزار جنگى تازه اى فراهم سازيد، آماده جهاد باشيد، وقتى كه براى بسيج به جبهه ها فرا خوانده شديد، حاضر شويد و هر وقت دستورى به شما دادند، اطاعت كنيد و بدين گونه از ياران راستين پيشواى خود باشيد.»1
فرمانده سپاه
گفتيم كه اميرمؤمنان(عليه السلام) براى جنگ مجدد با معاويه، بسيج نيرو كرد، ولى در
اين جا بايد يادآورى كنيم كه براى پيروزى در چنين جنگى، لازم بود فرماندهان

1 . الامامة والسياسة، ج 1، ص 152; الغارات، ج 2، ص 496; الغدير، ج 9، ص 125 و بحارالانوار، ج 8 ، ص 702، چاپ قديم.

صفحه 73
مؤمن و لايق و برجسته اى در رأس نيروها قرار گيرد، و اين معنا بر اميرمؤمنان(عليه السلام)پوشيده نبود.
يكى از شخصيت هاى بزرگى كه اميرمؤمنان چنين مسئوليتى را به عهده او گذاشت، ابوايّوب بود. امام، فرماندهى ده هزار نفر را به فرزند بزرگ خود «امام حسن مجتبى(عليه السلام)»، و فرماندهى ده هزار نفر ديگر را به ابوايّوب سپرد، و اين نشانه لياقت و پختگى و ارزش او نزد اميرمؤمنان بود، ولى پيش از شروع جنگ، على(عليه السلام)قربانى توطئه خوارج شد و توسط «عبدالرحمن بن ملجم» به شهادت رسيد.1
پاسخ نامه معاويه
«ابوايّوب» نه تنها در جبهه جنگ با شمشير و تير و نيزه با معاويه پيكار
مى كرد، بلكه در ميدان تبليغات و جنگ سرد نيز با وى مبارزه مى نمود و با
سخنان كوبنده و اشعار تند و آبدار خود، كه همچون نيزه اى بر قلب معاويه
فرو مى رفت، به تبليغات وى پاسخ مى داد، گويا به همين جهت است كه «ابن قطيبه» مى نويسد:
«از ميان انصار، ابوايّوب سرسخت ترين دشمن معاويه بود.2 روزى معاويه نامه كوتاهى به اين مضمون به ابوايّوب نوشت: «زن هيچ وقت درد شب زفاف و كينه قاتل نخستين فرزند خود را فراموش نمى كند» و در ذيل نامه، اشعارى خطاب به وى در مورد قتل عثمان نوشت و انصار را مسئول آن معرفى كرد، وقتى كه نامه به دست ابوايّوب رسيد، وى متوجه مقصود معاويه از آن نامه نشد و به حضور اميرمؤمنان(عليه السلام)رسيد و عرض كرد:
معاويه پسر هند جگرخوار و پناه منافقان، نامه اى به من نوشته است كه نمى دانم

1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 7، ص 93 و ج 10، ص 100.
2 . وكان اشدّ الانصار على معاويه (الامامة والسياسة، ج 1، ص 109).

صفحه 74
مقصودش چيست؟ حضرت فرمود: نامه او كجاست؟ ابوايّوب نامه را تسليم كرد حضرت آن را خواند و فرمود: اين، مَثَلى است كه معاويه براى تو زده است، مقصود او اين است كه:
همچنان كه زن، هيچ وقت درد شب زفاف و نيز كنيه قاتل نخستين فرزند خود را فراموش نمى كند، او نيز كينه قتل عثمان را هرگز فراموش نخواهد كرد!»
حضرت آن گاه خطاب به انصار فرمود: معاويه، شما را سخت به مبارزه طلبيده است، پاسخ او را بدهيد. ابوايّوب عرض كرد: اگر بخواهم شعرى بگويم كه مردان بزرگ از پاسخ آن عاجز بمانند مى توانم؟
حضرت فرمود: پس راستى تو همان ابوايّوبى!
آن گاه ابوايّوب در پاسخ وى چنين نوشت:
«در نامه ات نوشته اى كه زن، درد شب زفاف و كينه قاتل نخستين فرزند خود را فراموش نمى كند، و اين را مثل زده اى به قتل عثمان! ما كجا و قتل عثمان كجا! كسى كه در كمين عثمان نشست و «يزيد بن اسد» و اهل شام را از يارى او بازداشت، تو بودى، و كسانى كه او را كشتند، انصار نبودند!1
آن گاه در پايان نامه خود، اشعارى در پاسخ معاويه نوشت كه ترجمه برخى از ابيات آن به قرار زير است:

1. طبق تصريح مورخان، موقعى كه انقلابيون، به عثمان فشار آوردند، او از معاويه يارى خواست، معاويه، «يزيد بن اسد قسرى» را در رأس سپاهى به سوى مدينه گسيل داشت و به وى گفت: وقتى كه به منطقه «ذى خشب» رسيدى در آن جا توقف كرده پيشروى نكن! و نگو: چيزى را كه شخص حاضر مى بيند، غايب نمى بيند! زيرا حاضر منم و تو غايبى!
يزيد طبق اين دستور، حركت كرد و وقتى به ذى خشب رسيد، آن قدر در آن جا توقف كرد كه سرانجام عثمان كشته شد! و آن گاه معاويه او را به شام احضار كرد! هدف معاويه از اين كار اين بود كه عثمان كشته شود و او آن را دستاويز قرار داده، خود را خليفه و وارث خون او معرفى نمايد! (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 154).

صفحه 75
«اى پسر ابوسفيان! ما را تهديد نكن، ما هرگز خواهان دوستى فردى كينهورز نيستيم.
اى زادگان احزاب (كه در جنگ خندق به محو اسلام كمر بسته بوديد) هر كارى مى توانيد، بكنيد، ولى بدانيد كه ما هرگز دست دوستى به سوى شما دراز نخواهيم كرد.
ما (انصار) كسانى هستيم كه بر ضد همه مردمى كه گرفتار كجروى و انحراف بودند، شمشير زديم تا به راه راست برگشتند.
مادامى كه سراب در بيابان خلوت مى درخشد (طبيعت و دنيا باقى است)، ما از على(عليه السلام) جدا نخواهيم شد.»1
معاويه وقتى كه اين نامه را دريافت كرد از شدت بغض و ناراحتى آن را
پاره كرد!2
فرماندار مدينه
اميرمؤمنان(عليه السلام) هنگامى كه پس از سركوبى فتنه «ناكثين» رهسپار عراق شد، و عملاً كوفه را مركز حكومت خود قرار داد; ابوايّوب را به جاى خود به فرماندارى شهر مدينه منصوب كرد.3 ابوايّوب اداره امور شهر مدينه را به عهده داشت تا آن كه معاويه، به «بسر بن ارطاة» كه از افسران مزدور و سنگدل و خونريز وى بود، مأموريت داد كه

1 .         لا توعدنا اسبق حزب اننا بشر *** لاتبتغى ودّ ذى البغضاء من احد
فاسمعوا جميعاً بنى الاحزاب كلكم *** لسنا نريد ولاكم آخر الابن
نحن الذين ضربنا الناس كلهم *** حتى استقاموا و كانوا عرضة الاود
اما علىّ فانّا نُفارقه *** مار قرق الأل فى الداوية الجرد
2 . نصر بن مزاحم، وقعة صفين، ص 366 ـ 369; الدرجات الرفيعة، ص 318; بحارالانوار، ج 8 ، ص 497 چاپ قديم و به طور اختصار در الامامة والسياسة، ج 1، ص 109.
3 . الاصابة، ج 1، ص 405.

صفحه 76
براى ايجاد رعب و وحشت در ميان شيعيان، و به منظور حمايت از طرفداران خود در يمن، از طريق حجاز (مدينه و مكه) به سوى يمن حركت كند و هرجا پيروان على(عليه السلام)را مى يابد، مورد تهديد و فشار قرار دهد.
«بُسر» در اين سفر در قتل و غارت و كشتار مردم بى گناه چيزى فروگذار نكرد، و وقتى كه به مدينه رسيد، «ابوايّوب» كه خود را قادر به مقابله با وى نمى ديد، از آن شهر فرار كرد و در كوفه به على(عليه السلام) پيوست.
«بُسر» اهل مدينه را سخت نكوهش كرده تهديد و ارعاب نموده و خانه هاى متعددى را به آتش كشيد كه يكى از آن ها خانه «ابوايّوب» بود.1
گنجينه اى گران بها
ابوايّوب انصارى به حكم عشق و علاقه اى كه به احاديث پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)داشت، وبه واسطه آن كه سال ها در مواقع مختلف در ركاب رسول خدا به سر مى برد، گنجينه گران بهايى از گفتارها و رهنمودهاى پيشواى بزرگ اسلام در زمينه هاى مختلف را از خود به يادگار گذاشته است كه برخى از محدّثان، تعداد آن ها را در حدود پنجاه حديث2 و برخى ديگر بالغ بر صدوپنجاه حديث دانسته اند3، ولى از آن جا كه نه اطّلاع كاملى از مجموع احاديثى كه از طريق او نقل شده، داريم و نه همه آن ها در اين بحث مى گنجد، نمونه هايى از اين احاديث را كه در لابه لاى كتب تاريخ و سيره و حديث، ـ از او و از طريق او ـ نقل شده و روشنگر شخصيت اخلاقى و معنوى او بوده و براى ما نيز درس هاى آموزنده اى در زندگى است، ذيلاً مى آوريم:

1 . الغارات، ج 1، ص 602 ـ 604; الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 383; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 9. مشروح يورش بى رحمانه «بسر» به قلمرو حكومت على(عليه السلام) را در همين كتاب آورده ايم.
2 . حفظ نحواً من خمسين حديثاً (تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 40).
3 . روى له عن رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) مائة و خمسون حديثاً (تهذيب الاسماء، نورى، ج 2، ص 177).

صفحه 77
پنج خصلت ارزنده
روزى ابوايّوب به حضور پيامبر رسيد و عرض كرد: مرا نصيحت كنيد، ولى نصيحتى كوتاه تا بتوانم آن را به خاطر بسپارم، حضرت فرمود: پنج چيز را رعايت كن:
1. چشم طمع از آنچه در دست مردم است، فرو بند، چه، غناى حقيقى همين است;
2. مبادا طمع بورزى زيرا طمع، فقر فورى است;
3. نماز را طورى بخوان كه گويا آخرين نماز تو است;
4. كارى نكن كه عذر آن را بخواهى;
5 . آنچه براى خود مى پسندى، براى برادر دينى خود نيز بپسند.1
سخنى از گنج بهشت!
«عبداللّه»، «پسر سعد وقاص» مى گويد: ابوايّوب به من گفت: آيا سخنى را كه رسول خدا به من ياد داد، به تو ياد بدهم؟ گفتم: بلى، گفت: هنگامى كه رسول خدا وارد خانه من شد، فرمود: ابوايّوب! آيا مى خواهى كلمه اى از گنج بهشت به تو ياد بدهم؟
گفتم: بلى يا رسول اللّه.
فرمود: ذكر «لا حول ولا قوّة الا باللّه» را زياد بگو.2
نكته تأكيد پيامبر اسلام اين است كه اين ذكر، قدرت هاى غيرخدايى را نفى مى كند و از اين نظر، بسيار پرمعنا و حركت آفرين است. اگر كسى اين سخنان را واقعاً باور كند و آن را در زندگى به كار برد، هرگز در برابر طاغوت ها و قدرت هاى باطل تسليم

1 . اوصيك بخمس: باليأس عمّا فى أيدى النّاس فانّه الغِنى، وايّاك والطّمع فانّه الفقر الحاضر، و صلّ صلاة مودّع، وايّاك وما تعتذر منه، واحبّ لاخيك ما تحبّ لنفسك (بحارالانوار، ج 73، ص 168).
2 . حياة الصحابة، ج 4، ص 43.

صفحه 78
نمى شود و جز «اللّه» به هيچ قدرتى تكيه نمى كند، و اگر در احاديث ما، فضيلت فراوانى براى اين ذكر وارد شده، روى همين جهت است.
توبه شكنى آدم بدخوى!
روزى اميرالمؤمنين(عليه السلام) به وى گفت: ميزان ارزش هاى اخلاقى تو به كجا رسيده است؟
«ابوايّوب» پاسخ داد: «من همسايه و غيرهمسايه را اذيت نمى كنم و هر كار نيكى كه از عهده ام برمى آيد، از آنان دريغ نمى كنم.»
سپس افزود: هر گناهى توبه اى دارد، و توبه هر توبه كننده اى ممكن است شكسته نشود، جز آدم بدخوى، زيرا چنين كسى هنوز از يك گناه توبه نكرده گرفتار گناه بزرگ ترى مى شود.1
حقوق شش گانه برادران دينى!
«زياد بن انعم» مى گويد: در جريان جنگ با روميان، روزى كشتى ما، در سطح دريا، با كشتى ابوايّوب در كنار هم قرار گرفت، هنگام صبحانه او را به صرف صبحانه دعوت كرديم، او دعوت ما را اجابت كرد و به كشتى ما آمد و گفت: شما مرا
دعوت كرديد و من با آن كه روزه دارم، چاره اى جز اجابت دعوت شما نداشتم، زيرا
از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه مى فرمود: هر مسلمانى شش حقّ به گردن مسلمان ديگر دارد و اگر آن را انجام ندهد، حقّ واجبى را ترك كرده است، اين شش حقّ بدين
قرار است:
1. هنگام ديدار، به برادر مسلمان سلام كند;

1 . بحارالانوار، ج 15، ص 142، چاپ قديم.

صفحه 79
2. دعوت او را بپذيرد;
3. هنگام عطسه، به او رحمت فرستد;1
4. هنگام بيمارى از او عيادت كند;
5 . پس از مرگ او، در مراسم تشييع و تدفين جنازه اش شركت جويد;
6. اگر درخواست نصيحت كرد، او را نصيحت كند.2
پوشاندن عيب مؤمن
اگر ابوايّوب، احاديث آموزنده و ارزنده اى از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) نقل مى كرد، و اگر در پرتو تعاليم عالى اسلام، شخصيّت اخلاقى ويژه اى يافته بود. در اثر شوق و علاقه او به احاديث پيامبر بود. او به قدرى به شنيدن و حفظ گفتارهاى پيامبر اسلام علاقه داشت كه پس از فوت پيامبر، براى شنيدن يك حديث به مصر مسافرت كرد كه شرح آن به قرار زير است:
ابوايّوب حديثى در مورد پوشاندن عيب مؤمن، از رسول خدا شنيده بود، بعدها آگاهى يافت كه آن حديث را «عقبة بن عامر» نيز كه مقيم مصر بود، از پيامبر شنيده است، به منظور ديدار وى رهسپار مصر شد و در آن جا به ديدار «عقبه» رفت و چنين گفت: درباره موضوعى از تو سؤال مى كنم كه از كسانى كه شاهد آن بوده اند، جز من و تو كسى باقى نمانده است، آن گاه افزود:
آيا رسول خدا در مورد پوشاندن عيب مسلمان چه فرمود؟
«عقبه» پاسخ داد: از رسول خدا شنيدم مى فرمود:

1 . مثلا بگويد: «يرحمك اللّه».
2 . ان للمسلم على المسلم ستُ خصال واجبة ان ترك منها شيئاً فقد ترك حقاً واجباً لأخيه عليه: يسلّم عليه اذا لقيه، و يجيبه اذا دعاه، و يشمته اذا عطس، و يعوده اذا مرض، و يحضره اذا مات، و ينصحه اذا استنصحه (حياة الصحابة، ج 3، ص 79).

صفحه 80
«هر كس در دنيا عيب مؤمن را بپوشاند، خداوند در روز قيامت، عيب او را مى پوشاند.»1
ابوايّوب پس از شنيدن اين حديث، به مدينه بازگشت و پيش از آن كه اثاث سفر خود را باز كند، آن را براى مردم بازگو كرد.2
تفاوت نماز و نمازگزار
ابوايّوب مى گويد: رسول خدا فرمود: دو نفر به مسجد مى روند و نماز مى خوانند و برمى گردند در حالى كه در كفّه محاسبه الهى، نماز يكى از كوه «احد» سنگين تر است ولى نماز ديگرى ذرّه اى ارزش ندارد!
يكى از مسلمانان به نام «ابوحميد ساعدى» پرسيد: اين امر چگونه ممكن است؟ حضرت فرمود: اين در صورتى است كه نفر اوّل عاقل تر باشد. سؤال كننده باز توضيح خواست، پيامبر فرمود:
اگر نفر اوّل در دورى از كارهاى حرام، پرهيزكارتر و در شتاب به سوى نيكى ها، علاقه مندتر باشد، نماز او داراى چنين وزن و ارزشى خواهد بود، گو آن كه عبادات مستحبّى او از نظر كميّت كمتر باشد.3
ادب دعا
روزى ابوايّوب بيمار بود، دو نفر از مسلمانان به عيادت او رفتند، يكى از آنان در حقّ او دعا كرد و گفت: خدايا او را عافيت و شفا بده.

1 . من ستر مؤمناً فى الدنيا على عورة ستره اللّه عزّوجلّ يوم القيمة (كنزالعمال، ج 3، ص 250).
2 . حياة الصحابه، ص 699.
3 . انّ الرجلين ليتوجهان الى المسجد فيصلّيان فينصرف أحدهما و صلاته أوزن من احد، و ينصرف الاخر و ما تعدّل صلاته مثقال ذرّة، فقال ابوحميد الساعدى و كيف يكون ذلك يا رسول اللّه؟ قال: اذا كان أحسنه عقلاً قال: وكيف يكون ذلك؟ قال: اذا كان أورعهما عن محارم اللّه وأحرصها على المسارعة الى الخير و ان كان دونه فى التّطوّل (حلية الاولياء، ج 1، ص 361 و البداية والنهاية، ج 8 ، ص 59).

صفحه 81
ابوايّوب گفت: چنين نگوييد، بلكه بگوييد: خدايا اگر اجل او رسيده، او را مورد عفو و مشمول رحمتت قرار بده، و اگر هنوز اجلش نرسيده، او را عافيت و شفا و اجر بده.1
ابوايّوب انصارى در شام
پس از شهادت اميرمؤمنان على(عليه السلام)، معاويه علاوه بر شام، كه منطقه پردرآمدى بود، بر بخش عظيمى از كشور پهناور اسلامى پنجه افكنده و آن را تحت سلطه نظامى و اقتصادى خود درآورده بود. او ماليات هاى اسلامى مناطق تحت كنترل خود را به زور جمع آورى كرده، صرف عياشى ها، دسيسه بازى ها، جعل حديث ها، خريدن شخصيت هاى پول پرست و... مى كرد، ولى نه تنها حاضر نبود از همان بيت المال دينارى به مردان مبارز و مسلمانان راستين بپردازد، بلكه حتى با قطع مقررى بسيارى از آنان از بيت المال، آنان را در فشار شديد اقتصادى قرار مى داد. ابوايّوب از اين گروه بود و به جرم آزادگى و حق گويى، در فشار شديد مالى به سر مى برد. او در سر راه خود به سوى روم، (در جريان جنگ با روميان، كه شرح آن خواهد آمد) وارد شام شد، و چون دچار مضيقه مالى و بدهكارى شده بود، نزد معاويه رفت و از قرض دارى خود شكوه كرد (و از وى خواست قرض او را از بيت المال اداء كند). معاويه كه دل پرى از وى داشت (زيرا مى دانست او از پيروان صميمى على(عليه السلام) و دشمنان سرسخت غاصبان خلافت است)، به او روى خوش نشان نداد و گفت: تو نبودى كه در قتل عثمان شركت داشتى؟
ابوايّوب از عكس العمل سرد و بى اعتنايى و كينه توزى او ناراحت شد
و گفت:

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 43.

صفحه 82
شنيدم رسول خدا فرمود: بعد از من كسانى را خواهيد ديد كه بيت المال مسلمانان را به خود اختصاص خواهند داد!1
معاويه از اين سخن ناراحت شد و گفت: پيامبر بعد از اين جمله چه گفت؟ ابوايّوب پاسخ داد: فرمود: صبر كنيد.
معاويه به طعنه گفت: پس صبر كنيد!
ابوايّوب گفت: به خدا سوگند ديگر هرگز از تو چيزى نخواهم خواست!
و آن گاه رهسپار بصره شد و «عبداللّه بن عباس» كه فرماندار آن عهد بود،
از او تجليل كرد و به پاس ميزبانى او به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) خانه خود را در اختيار وى
گذاشت... .2
چند نكته
در اين جا تذكر چند نكته لازم است.
1. اين كه رسول خدا طبق اين حديث، ياران خود را در برابر غصب بيت المال، توصيه به صبر مى كند، مقصود از صبر در اين جا، سكوت و تن در دادن به ستمگرى هاى حكام بيدادگر نيست، بلكه مقصود، ايستادگى و مقاومت است، و با مراجعه به موارد استعمال كلمه صبر در قرآن، و مطالعه كتاب هاى مربوط به اين موضوع، اين مطلب بهتر روشن مى گردد، ولى معاويه با مغالطه كارى، خواسته است صبر را به معناى سكوت و تسليم وانمود كند!
2. چنان كه ملاحظه مى شود بعضى از مورخان و محدثان، در جريان سفر «ابوايّوب» به شام، دو روايت را با هم مخلوط كرده و ديدار وى با «ابن عباس» را به

1 . سَتَرونَ بعدى أثره.
2 . مستدرك حاكم، ج 3، ص 459 ـ 461; حياة الصحابة، ج 1، ص 601 ـ 602 و به طور اختصار در اعيان الشيعه، ج 29، ص 91 به نقل از تهذيب تاريخ، ابن عساكر.

صفحه 83
دنبال سفر او به شام ذكر كرده اند، در حالى كه فرماندارى «ابن عباس» در بصره، مربوط به زمان خلافت اميرمؤمنان(عليه السلام) است و ديدار ابوايّوب با معاويه، مربوط به سال 50 به بعد، يعنى سال ها پس از شهادت على(عليه السلام) مى باشد، و اين دو حادثه، در دو زمان جداگانه رخ داده است.
3. قرائن; گواهى مى دهد كه انگيزه سفر ابوايّوب به شام، درخواست كمك مالى از معاويه نبوده است، بلكه او در سر راه خود جهت شركت با روميان وارد شام شده بوده است.
از جمله اين قرائن، نوشته دو نفر از بزرگ ترين محدثان جهان تسنن يعنى «ابن عساكر» و «حاكم نيشابورى» است، ابن عساكر پس از نقل ديدار و گفتوگوى تند وى با معاويه، مى نويسد:
«... او بى درنگ به سوى روميان حركت كرد و در آن جا بيمار شد...».1
«حاكم» نيز مى نويسد:
«... ابوايّوب به قصد جنگ با روميان حركت كرد و در راه روم، با معاويه ديدار كرد... .»2
رسوايى معاويه
در يكى از روزهايى كه ابوايّوب در شام بود، وارد كاخ معاويه شد، معاويه او را كنار خود نشانيد و شروع كرد به گزافه گويى و لاف زنى درباره به اصطلاح سوابق درخشان! خود در تاريخ اسلام! و آن گاه رو به اهل شام نموده گفت:
ما چنين و چنان كرديم! و سپس براى آن كه به خيال خود از ابوايّوب اقرار بگيرد، رو به وى نموده گفت:

1 . «... ثم خرج من فوره ذلك الى الصائفه فمرض...» (تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44 و 45).
2 . غزا أرض روم فمرّ على معاوية فجفاه معاوية (مستدرك، ج 3، ص 461).

صفحه 84
آن سواره را كه بر اسب سفيد و سياه سوار شده بود و مرتب تاخت و تاز مى كرد، چه كسى كشت؟ (او انتظار داشت ابوايّوب بگويد: تو كشتى!)
«ابوايّوب» پاسخ داد: «من كشتم! و آن روز تو و پدرت بر شتر سرخى سوار شده بوديد و پرچم كفر را بر دوش داشتيد!»
معاويه از خجلت سر به پايين افكند و شاميان از اين پاسخ صريح و بى پرده، سخت خشمگين شدند، معاويه سر بلند كرد و گفت: «نه، نه، مقصود من اين نبود و از اين موضوع سؤال نكردم!»1
ابوايّوب انصارى در جنگ قسطنطنيه2
در يكى از روزهاى جنگ قسطنطنيه، صف بزرگى از سپاه روم از شهر بيرون آمدند و مسلمانان در برابر آنان صف آرايى كردند. در اين هنگام يكى از مسلمانان از

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 44.
2 . قسطنطنيه (استانبول كنونى در كشور تركيه) يكى از شهرهاى بزرگ و پرخاطره و قديمى جهان است كه شش بار نام آن عوض شده و تاريخ پرماجرا و كهن دارد و تاريخ بناى آن به 1650 سال پيش از اين برمى گردد.
اين شهر بر روى هفت تپّه بنا شده و شبه جزيره مثلث الشكلى است كه از دو طرف به آب محدود است. يكى از زيبايى هاى اين شهر، «تنگه بُسفر» است كه شهر را به دو قسمت آسيايى و اروپايى تقسيم مى كند و درياى «مرمره» را به درياى «سياه» متصل مى سازد.
عواملى چند سبب اهميت بسيار اين شهر گرديده است كه از آن جمله وضع خاك، آب، هوا و موقعيت آن را در محل تلاقى سه راه آبى و كشتى رو مى توان شمرد، علاوه بر اين، محل اتصال آسيا و اروپا به شمار مى رود.
در سال 44 هجرى كشتى هاى جنگى مسلمانان به فرماندهى «بُسر بن ارطاة» با قسطنطنيه جنگيد و در سال 52 هجرى (در زمان حكومت معاويه) توسط نيروهاى اسلامى محاصره شد. اين شهر پس از آن حداقّل چهار بار توسط سربازان اسلامى محاصره گرديد ولى به واسطه استحكاماتى كه داشت، در هيچ كدام فتح نگرديد. (در اين زمينه به منابع ياد شده در زير مراجعه شود:
لغت نامه دهخدا واژه استانبول ص 2111 به بعد; ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمين، ص 159; سقوط قسطنطنيه، برناردين كيلتى، ترجمه مصطفى مقربى، ص 15 و 18; دايرة المعارف يا فرهنگ دانش و هنر، ص 883 و المنجد فى الاعلام، واژه استانبول).

صفحه 85
صف بيرون آمده خود را به سپاه دشمن زد و صفوف آنان را شكافت، با مشاهده اين صحنه، گروهى از مسلمانان فرياد كردند، اين مرد، خود را به هلاكت افكند در صورتى كه خداوند در قرآن مى فرمايد: خود را به دست خويش در مَهلكه نيفكنيد.1
ابوايّوب كه در آن جا حضور داشت، گفت: ما به معناى اين آيه داناتريم و شما آن را تأويل نادرست مى كنيد، اين آيه درباره ما انصار كه افتخار پذيرايى و يارى پيامبر را داشتيم، نازل شده است، زمانى كه اسلام رونق يافت، ما در يارى پيامبر سستى كرديم و پيش خود گفتيم: اكنون كه اسلام رواج پيدا كرده و عزيز شده است، قدرى به زن و فرزند خود برسيم و با اين فكر، در يارى پيامبر كوتاهى كرديم، در اين هنگام اين آيه نازل شد:
( وَأَنْفِقُوا فِى سَبِـيلِ اللّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ );2
از مال خود در راه خدا انفاق كنيد (و با خوددارى از انفاق) خود را به دست خويش به هلاكت نيفكنيد.
بنابراين، هلاكت نتيجه پرداختن به زن و فرزند و مال، و عاقبت خوددارى از جهاد است، نه تاختن بر دشمن و شكافتن صف آنان!3
اين قضيه كه از چند طريق از ابوايّوب روايت شده است، از اين نظر جالب
است كه ابوايّوب خود شاهد عينى حادثه بوده و از شأن نزول آيه به خوبى آگاه
بوده است.
علاوه بر اين، او از جمله افرادى است كه در زمان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) قرآن را جمع آورى كردند كه عبارت بودند از: «معاذ بن جبل، عبادة بن صامت، ابىّ بن كعب،

1 . ( وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ) (بقره، آيه 195).
2 . بقره، آيه 195.
3 . سنن بيهقى، ج 9، ص 45; تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 45; حياة الصحابة، ج 1، ص 699 و تفسير ابن كثير، ج 1، ص 228.

صفحه 86
ابودرداء و ابوايّوب انصارى»1. او به حكم اين رسالت مقدسى كه به عهده گرفته بود، آگاهى بيشترى از معانى و شأن نزول آيات قرآن داشت، به همين جهت گواهى اش در اين زمينه جاى هيچ گونه شكّى باقى نمى گذارد.
اشكال بى مورد
سخنان ابوايّوب در تفسير اين آيه پاسخ قانع كننده اى است به افرادى كه گاهى اين آيه را در مورد قيام و جهاد با دشمنان اسلام پيش مى كشند و مى گويند: اين آيه از اقدام به كار خطرناك كه منجر به هلاكت مى شود، نهى مى كند. چنان كه برخى از كسانى كه در زمينه قيام و شهادت امام حسين(عليه السلام) كتاب نوشته اند، اين سؤال را پيش كشيده اند كه آيا قيام امام حسين(عليه السلام) با اين آيه سازگار بوده است يا نه؟ و اگر امام حسين(عليه السلام)مى دانست شكست مى خورد و كشته مى شود، چرا قيام كرد در صورتى كه خداوند در اين آيه مسلمانان را از اقدام به كار خطرناك نهى مى كند؟!
اين عده به اين نكته توجه نداشته اند كه اصولاً اين آيه (همچنان كه ابوايّوب مى گويد) مربوط به كارهاى خطرناك و هلاكت آور نيست، بلكه آيه در رديف آيات جهاد است2 و خداوند طى آن به كسانى كه از بذل مال خود در راه مبارزه با دشمنان اسلام خوددارى مى كنند، هشدار مى دهد كه در اثر اين سستى و دريغ از انفاق مال در راه خدا، خود را گرفتار مَهلَكه نكنند، زيرا در صورت سستى و عدم آمادگى براى

1 . سيوطى، الاتقان، ج 1، ص 72; حياة الصحابة، ج 3، ص 694 و ابوعبداللّه زنجانى، تاريخ قرآن، ص 57 .
2 . ( وَقاتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلاتَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ القَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ المَسْجِدِ الحَرامِ حَتّى يُقاتِلُوكُمْ فِـيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذ لِكَ جَزاءُ الكافِرِينَ * فَإِنِ انْتَهَوْا فَإنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِـيمٌ * وَقاتِلُوهُمْ حَتّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاّ عَلَى الظّالِمِـينَ * الشَّهْرُ الحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ ما اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِـينَ * وَأَنْفِقُوا فِى سَبِـيلِ اللّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِـينَ )(بقره، آيات 190 ـ 195).

صفحه 87
مبارزه، دشمنان بر آنان مسلط شده آنان را نابود مى كنند و در اين صورت، مسبب اين هلاكت، خود آنان خواهند بود.
وصيّت تاريخى
ابوايّوب در اثناى جنگ قسطنطنيه مريض شد و كم كم بيمارى وى شدت.
در يكى از روزهاى بيمارى او، «يزيد بن معاويه» به عيادتش رفت و گفت: اگر
حاجتى دارى وصيت كن تا آن را انجام دهم. او پاسخ داد: «من نيازى به تو و پدرت ندارم».1
او هنگامى كه آثار مرگ را در خود احساس كرد، در مورد دفن جسد خويش وصيت كرد، اما وصيتى تاريخى و بى سابقه كه شور و حماسه در آن موج مى زند. او گفت:
«پس از مرگ من، جسدم را حركت دهيد و هرقدر مى توانيد در منطقه دشمن پيش ببريد و وقتى كه با دشمن روبه رو شديد، و ديگر پيشروى مقدور نشد، زير پاى خود دفن كنيد.»
آن گاه فرمود:
از رسول خدا شنيدم مى فرمود: «شخصى صالح از ياران من در كنار قلعه قسطنطنيه مدفون خواهد شد». اميدوارم آن شخص من باشم!2
مزار پربركت
قبر ابوايّوب از همان زمان، معروف و محل زيارت مردم بوده است و روميان در قحط سالى، براى نزول باران به او متوسل مى شدند، چنان كه گروهى از مورخان

1 . «مازددت عنك وعن أبيك بعد الا غنىّ» (تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 45).
2 . العِقد الفريد، ج 2، ص 368; بحارالانوار، ج 18، ص 142 و الدرجات الرفيعة، ص 320.

صفحه 88
اسلامى به اين معنا تصريح كرده اند كه ذيلاً نمونه هايى از سخنان آنان را در اين زمينه مى آوريم:
1. «محمد بن سعد» (متوفاى 230هـ ق) كه يكى از قديمى ترين مورخان اسلامى است، از «محمد بن عمر» چنين نقل مى كند:
قبر ابوايّوب در ميان قلعه قسطنطنيه در سرزمين روم است و شنيده ام روميان به آن جا رفت و آمد مى كنند و در قحط سالى به او متوسل شده به پاس او از پيشگاه خدا درخواست نزول باران مى كنند.1
2. خطيب بغدادى» (متوفاى 463 هـ ق) از قول پيرمردى از اهل فلسطين چنين نقل مى كند:
«بناى كوچك سفيدى را در كنار ديوار قلعه قسطنطنيه ديدم، گفتند: آن جا قبر ابوايّوب انصارى يار پيامبر است، به داخل ساختمان رفتم و قبر او را در آن جا ديدم، بر فراز قبر، قنديلى به وسيله زنجير آويزان شده بود».2
3. «ابن عبد ربّه اندلسى» (246 ـ 327 هـ ق) مى نويسد:
«شنيده ام قبّه اى بر فراز قبر او ساخته شده است كه تا امروز در آن چراغ روشن مى كنند.»3
4. «ابن عبدالبرّ» (متوفاى 462 هـ ق) نيز مى نويسد:
«قبر ابوايّوب در نزديكى قلعه قسطنطنيه واقع شده و تاكنون مشهور و مورد تعظيم است، مردم جهت نزول باران به آن متوسل مى شوند و به مقصود خود مى رسند.»4

1 . الطبقات الكبرى، ج 3، ص 485.
2 . تاريخ بغداد، ج 1، ص 154.
3 . العقد الفريد، ج 2، ص 368.
4 . الاستيعاب، ج 1، در حاشيه الاصابة، ص 405.

صفحه 89
5 . «حافظ على بن حسن» معروف به «ابن عساكر» (متوفاى سال 571 هـ ق) پس از نقل موضوع ساختن قبّه اى بر فراز قبر او و روشن ساختن قنديلى در آن جا، چنين مى نويسد:
«ابوسعيد معيطى مى گويد: من در سال صد هجرى وارد آن قبّه شدم و آن قنديل را ديدم و متوجه شدم كه آن قنديل از زمان دفن تا آن روز همچنان روشن نگه داشته شده است.»1
6. مرحوم «سيد عليخان مدنى» (متوفاى 1120هـ ق) نيز مى نويسد:
«پيكر ابوايّوب را در كنار ديوار قلعه قسطنطنيه به خاك سپردند و بر فراز قبر او قبّه اى ساختند كه تا امروز در آن چراغ روشن مى كنند.»2
بارى اكنون قبر او در شهر استانبول در بيرون قلعه قرار گرفته و در ميان مردم به نام «سلطان ايّوب» معروف و مورد تعظيم و احترام مسلمانان است.
پاسخ به يك سؤال
در اين جا به پايان دفتر زندگانى پرافتخار ميزبان پيامبر نزديك مى شويم، تنها مطلبى كه در زندگى نامه او باقى مانده است، شركت او در جنگ با روميان در حكومت معاويه است، توضيح اين كه: ممكن است اين سؤال براى خوانندگان اين نوشتار پيش آيد كه چرا ابوايّوب در سپاه معاويه كه غاصب خلافت و حاكم ظالم بود، شركت كرد؟ و آيا اين كار او به معناى تأييد حكومت وى نبود؟
گويا اين سؤال در گذشته هم مطرح بوده و به آن پاسخ داده شده است از آن جمله طبق نقل برخى از رجال نويسان، در اين مورد از «فضل بن شاذان» (كه از شاگردان و ياران امام دهم(عليه السلام) و فقيه و متكلم گران قدرى بود)3، سؤال شد، وى چنين پاسخ داد:

1 . تهذيب تاريخ، ابن عساكر، ج 5 ، ص 47.
2 . الدرجات الرفيعة، ص 320.
3 . فهرست شيخ طوسى، ص 354.

صفحه 90
اين كار ابوايّوب، از محدود بودن دانش فقهى و غفلت او سرچشمه گرفته است، زيرا او گمان مى كرد شركت او در جنگ، يك عمل شخصى است كه موجب تقويت اسلام و مايه تضعيف شرك است، و او خواه با معاويه باشد و خواه نباشد، چيزى از اعمال معاويه دامنگيرش نمى شود.1
به تعبير ديگر مى توان گفت: همچنان كه زندگى درخشان و پر از مبارزه ابوايّوب نشان مى دهد، او يكى از سرسخت ترين دشمنان معاويه بود و كسى نبود كه به هيچ قيمتى حكومت معاويه را تأييد كند، اما وقتى كه پاى دشمن خارجى در ميان بوده و كلّيت اسلام مطرح باشد، طبعاً مسئله صورت ديگرى به خود مى گيرد، و شركت در جنگ در اين صورت، جنبه دفاع از اسلام و مسلمانان پيدا خواهد كرد و اگر ابوايّوب در جنگ قسطنطنيه شركت كرده بود، به خاطر جنگ با دشمنان اسلام و كفّار بود، نه به معناى به رسميّت شناختن حكومت فاسد معاويه!
اما مؤلّف محقق و عالى قدر كتاب قاموس الرجال به اين سؤال به گونه اى ديگر پاسخ مى دهد كه بحث خود را با آن به پايان مى بريم، او با اشاره به پاسخ «فضل بن شاذان» مى گويد:
اين كار ابوايّوب در صورتى مى تواند ناشى از محدوديت دانش فقهى او باشد كه با اجازه امام عصر وى يعنى امام حسين(عليه السلام) صورت نگرفته باشد، ولى از كجا ثابت شده است كه او چنين اجازه نگرفته بود؟»2

1 . «كان ذلك منه قلّة فقه و غفلة ظنّ انه انما يعمل عملاً لنفسه يقوى به الاسلام و يوهى (يوهن ـ خ ل) به الشرك و ليس عليه من معاوية متى كان معه أو لم يكن واللّه أعلم» (الدرجات الرفيعة، ص 320; رجال كشى، ص 38 و تنقيح المقال، ج 1، ص 391)
2 . قاموس الرجال، ج 3، ص 474.

صفحه 91
اَبان بن سعيد
آيا هرگز ديده ايد كه درخت حنظل، ميوه شيرين دهد؟ آيا هرگز شنيده ايد
كه در زمين شوره زار و بيابان سوزان، گلستانى مصفا و چمنى سرسبز و خرم
پديد آيد؟
آيا هرگز ممكن است نور، در آغوش ظلمت به وجود آيد؟... اين ها همه، ناشدنى است; ولى اگر با زندگى «ابان بن سعيد» آشنا شويد، خواهيد ديد كه اين قانون طبيعى همه جا حكمفرما نبوده، استثناپذير مى باشد!
آرى، «ابان» در پرتو ايمان پرشور و با زندگى شگفت انگيز خود «ممتنع» را «ممكن» ساخت!
اگر مى خواهيد بدانيد چگونه درخت حنظل، ميوه شيرين مى دهد و چگونه از زمين شوره زار، گلستانى سبز و خرم به وجود مى آيد و چگونه نور در آغوش ظلمت پديدار مى شود، دفتر زندگى پرافتخار و درخشان او را ورق بزنيم:
پدر او سعيد بن عاص از قبيله معروف بنى اميه است. بنى اميه از روزگاران قديم، با بنى هاشم كينه ديرينه داشتند. كينه هايى كه با گذشت زمان، آتش آن خاموش نشده بود، از اين رو بنى اميه از نخستين روزى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دعوت خود را آشكار ساخت به مخالفت با او برخاستند و در كارشكنى و دشمنى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) از هيچ اقدامى

صفحه 92
فروگذار نكردند. براى بنى اميه قابل تحمل نبود كه به آيين محمد(صلى الله عليه وآله) كه از تيره بنى هاشم بود درآيند و از او پيروى كند.
بنى اميه نمى توانستند ببينند محمد(صلى الله عليه وآله)، پرچمدار آيينى شده است كه مردم، آن را از جان و دل مى پذيرند و در راه آن، همه گونه فداكارى و جانبازى مى كنند و هر روز بر تعداد پيروانش افزوده مى گردد.
از اين رو با تمام قدرت، از نفوذ و گسترش اسلام جلوگيرى مى كردند. اين
خاندان بدسرشت، به اندازه اى ناپاك بودند كه قرآن مجيد، آن ها را درخت پليد
ناميده است.
دو برادر «ابان» مسلمان مى شوند
سعيد بن عاص (پدر ابان)، از بزرگان اين خاندان و از دشمنان سرسخت پيامبر اسلام بود. سعيد سه پسر به نام «ابان»، «خالد» و «عمرو» داشت. سعيد فكر همه چيز را مى كرد جز اين كه روزى پسران او به آيين محمد(صلى الله عليه وآله) بگروند. از اين رو وقتى شنيد دو فرزندش «عمرو» و «خالد» دور از چشم او، آيين اسلام را پذيرفته اند، نزديك بود قالب تهى كند.
سعيد براى برگرداندن فرزندان خود از اسلام، نقشه ها كشيد، فكرها كرد، طرح ها ريخت. و سرانجام به اين نتيجه رسيد كه هيچ كدام از آن ها عملى نيست.
براى سعيد يك راه بيشتر وجود نداشت و آن اين كه آن ها را از خانه خود بيرون كند تا هر كجا مى خواهند بروند. او بى درنگ اين كار را انجام داد و دو فرزند خود خالد و عمرو را به جرم اين كه دست از بت ها كشيده و به آيين يكتاپرستى گرويده بودند از خانه بيرون كرد.
تنها اين دو جوان نبودند كه به جرم يكتاپرستى، با چنين مخالفت ها و بى مهرى ها روبه رو مى شدند، بلكه اغلب مسلمانان نخستين، با فشارها و شكنجه هاى گوناگون

صفحه 93
روبه رو بودند. به همين جهت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دستور داد مسلمانان به كشور حبشه هجرت كنند تا موقتاً از آزار و اذيت بت پرستان در امان بمانند.
به دنبال اين دستور، متجاوز از هفتاد نفر از زنان و مردان مسلمان، رهسپار كشور «حبشه» شدند، خالد و عمرو نيز، جزء مهاجران بودند و در مدت اقامت در حبشه، دور از فشار و تهديد پدر، در آسايش به سر مى بردند.1
برخوردى هدف ساز
ابان كه بيش از دو برادر ديگر تحت تأثير سخنان و سم پاشى هاى پدر بر ضد محمد(صلى الله عليه وآله) و آيين او، قرار گرفته بود; و شايد بيش از دو برادر خود، از پدر بيم داشت جرئت نمى كرد درباره آيين نوخاسته اسلام، پژوهش كند; ولى حادثه كوچكى در زندگى او رخ داد كه مسير زندگى اش را عوض كرد; اين حادثه باعث شد كه دفتر سرگذشت او ورق بخورد و فصل جديدى در زندگى اش گشوده گردد.
اين حادثه چه بود؟
او، در سفرى كه براى تجارت به شام مى رفت، با يك «راهب» مسيحى ملاقات كرد كه كتاب هاى پيامبران پيشين را خوانده و از پيش گويى هاى آن ها آگاه بود.
ابان به راهب گفت: شخصى از ميان ما قريش، برخاسته و مدعى است كه او نيز مانند «موسى» و «عسيى»(عليهما السلام) پيامبر خداست.
ـ نام او چيست؟
ـ محمد(صلى الله عليه وآله).
ـ من اوصاف آخرين پيامبر آسمانى را به شما مى گويم، اگر او داراى چنين نشانه ها و اوصاف است، بدانيد او همان پيامبرى است كه ظهور او در «انجيل» مژده داده شده

1 . الدرجات الرفيعه، ص 392 و الاصابه، ج 1، ص 24.

صفحه 94
است. آن گاه راهب تمام اوصاف پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و سن و نسب و نژاد او را يك به يك بيان كرد.
ابان گفت: تمام اوصافى كه گفتى در او جمع است.
راهب پاسخ داد: او بر تمام اعراب پيروز مى گردد و آيين او در همه نقاط جهان، گسترش خواهد يافت.
آن گاه افزود: به مكه كه برگشتى سلام مرا به آن مرد نيك برسان.1
گاه حادثه كوچكى، سرچشمه حوادث بزرگى در اجتماع يا در زندگى شخصى انسان، مى گردد، اين گونه حوادث كوچك به جرقه اى مى مانند كه در كنار انبار بزرگى، پر از باروت و بنزين، قرار گيرند كه در اثر اصابت يك جرقه به صورت توده آتش و شعله درمى آيد.
روح و روانى كه آماده دگرگونى است، با يك حركت، با يك جرقه، شعلهور مى شود و دچار انقلاب مى گردد.
اين حادثه به ظاهر كوچك نيز، در روحيه ابان، كه آماده دگرگونى بود، انقلابى به پا كرد و سرنوشت و آينده او را نقش بندى نمود.
ابان، ابان گذشته نبود، او ديگر نه تنها كينه اى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) نداشت، بلكه احساس مى كرد كشش مرموزى او را به سوى پيامبر(صلى الله عليه وآله) جذب مى كند، او تا ديروز برادران خود را سرزنش مى كرد كه چرا مسلمان شده اند و با شعر خود، پشت سر آن ها بد مى گفت، ولى امروز نه تنها آنان را براى انتخاب اسلام، ملامت نمى كند، بلكه كم كم احساس مى نمايد كه وى در اشتباه بوده و برادرانش راه حق پيموده اند.
او ديگر حاضر نيست پشت سر پيامبر(صلى الله عليه وآله) بد بگويد و در انتظار فرصتى است كه به پيامبر بپيوندد.

1 . اسدالغابه، ج 1، ص 36.

صفحه 95
ابان مى توانست درباره اسلام كاملاً تحقيق كند، زيرا پدرش ديگر در حال حيات نبود كه مانع اين كار شود، بلكه محلى به نام «ظريبه»، از نواحى «طائف» از دنيا رفته بود و ابان آزادى عمل بيشترى داشت.
استقبالى پرشور
سال ششم هجرى فرا رسد....
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، با گروهى از مسلمانان، براى زيارت خانه خدا تا سرزمين «حديبيه» پيشروى كردند نيروهاى قريش، مانع ورود پيامبر(صلى الله عليه وآله)، به مكه شدند، عثمان بن عفان به نمايندگى از طرف پيامبر(صلى الله عليه وآله)، عازم مكه گرديد تا مسئله را از طريق مذاكره با سران قريش، حل و فصل كند، ولى مأموران دروازه مكه مانع ورود او شدند. ابان بن سعيد كه در آن جا حاضر بود و اكنون پس از شنيدن سخنان راهب، گرايش خاصى به اسلام پيدا كرده بود به نماينده پيامبر(صلى الله عليه وآله) اجازه ورود داد و شعرى سرود كه ترجمه آن چنين است:
«وارد سرزمين حرم شو و از هيچ كس مترس كه فرزندان سعيد، عزيزان حرم مى باشند.»1
آن گاه او را بر اسب خويش سوار كرد و به مكه برد و گفت: در هر كجاى مكه خواستى فرود آى، و بدان كسى نمى تواند گزندى به تو برساند!2
نامه اى به ابان
... پيامبر(صلى الله عليه وآله) از «حديبيه»، به مدينه بازگشت. مهاجران حبشه كه شنيده بودند

1 .            أسبل وأقبل ولا تخف احداً *** بنوسعيد اعزة الحرم
(الاصابه، ج 1، ص 169)
2 . اسدالغابه، ج 1، ص 36 و الاصابه، ج 1، ص 24.

صفحه 96
پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مدينه حكومتى تشكيل داده و دوران فشار و شكنجه مسلمانان به سر آمده رهسپار مدينه شدند، خالد و عمرو نيز جزء اين عده بودند. اين دو برادر، پس از ورود به مدينه، انقلاب روحى ابان و تمايل او را به اسلام شنيدند، و او را به وسيله نامه، به اسلام دعوت كردند. ابان فوراً دعوت آن ها را پذيرفت و اندكى پيش از جنگ «خيبر» به سربازان اسلام پيوست.1
مرد شمشير و قلم
ابان به زودى نشان داد كه از استعداد فراوانى برخوردار است، و مى تواند زير پرچم اسلام، مسئوليت هاى خطيرى را به عهده بگيرد و به بهترين وجهى از عهده آن برآيد. پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه از استعداد سرشار او آگاه بود، به وى مأموريت داد گروهى را كه در «نجد» پرچم مخالفت برافراشته بودند، سركوب سازد.2
ابان تها يك مرد نظامى نبود، بلكه از هوش و درايت خاصى برخوردار بود، او امتيازات ديگرى داشت كه بسيارى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) فاقد آن بودند و آن اين كه قادر به خواندن و نوشتن بود.
طبق نوشته مورخان، روزى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در مكه براى رسالت برانگيخته شد شماره باسوادان مكه، از هفده نفر تجاوز نمى كرد و يكى از آنان «ابان» بود3، از اين رو ابان، پس از آن كه وارد مدينه شد و اسلام آورد، در جرگه نويسندگان وحى وارد شد!
اين جاست كه بايد گفت: درخت حنظل ميوه شيرين مى دهد و در سرزمين شوره زار، گل و سبزه مى رويد! پدر، يكى از مشركان معروف و دشمن سرسخت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پسر، يكى از نويسندگان وحى!

1 . الاصابه، ج 1، ص 24.
2 . همان و اسدالغابه، ج 1، ص 36.
3 . فتوح البلدان، ص 459.

صفحه 97
البته نبايد تصور شود كه آنچه دانشمندان در مورد «عامل وراثت» و «تأثير محيط خانواده» در روحيه فرزندان گفته اند بى اساس است، درست است كه در آغوش خانواده هاى پاك و بافضيلت، رجال بزرگ و باشخصيت رشد مى كنند و محصول خانواده هاى كثيف و آلوده، فرزندان منحرف و آلوده است.
درست است كه به حكم قانون وراثت، صفات پدر و مادر از طريق «ژن»
به فرزندان منتقل مى شود، و دانش «ژنتيك» نيز اين مسئله را ثابت كرده
است. همه اين ها درست است، اما نه صددرصد; تأثير وراثت و خانواده و...
غيرقابل انكار مى باشد، اما صددرصد نيست، زيرا بالاتر از عامل وراثت،
تربيت خانواده، عامل ديگرى نيز وجود و آن، «اراده و خواست» انسان براى پاك زيستن است.
گاهى در خانواده هاى آلوده، رجال پاك و بزرگ و بافضيلت به وجود مى آيند و ابان از اين دسته بود.
فرماندار بحرين
پس از هجرت پيامبر اسلام و مسلمانان به مدينه، به تدريج قلمرو نفوذ اسلام گسترش يافت و نقاط جديدى بر قلمرو حكومت اسلامى افزوده گرديد.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در انتخاب فرمانروايان و نمايندگان حكومت اسلامى، فوق العاده دقيق بود، زيرا اين فرمانروايان در واقع، نمونه اى از تربيت شدگان آيين اسلام بودند كه نمونه و مظهر اسلام، براى تازه مسلمانان به شمار مى رفتند. از اين رو كوچك ترين انحراف از طرف اين نمايندگان، قابل چشم پوشى نبود!
«بحرين» از مناطقى بود كه دعوت اسلام را پذيرفت، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) «علاء بن حضرمى» را به سمت فرماندار آن منطقه معين نمود، ولى بعد از مدتى «علاء» را از اين سمت بركنار كرد....

صفحه 98
آيا پيامبر(صلى الله عليه وآله) چه كسى را، به جاى علاء، منصوب نمود؟ فرماندار جديد «بحرين» كسى جز «ابان» نبود.
«ابان» تا رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، در آن منطقه اقامت داشت. پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، بدون آن كه از طرف حكومت مركزى احضار شود، بحرين را به سوى مدينه ترك گفت، خليفه وقت هر چه اصرار كرد به حوزه مأموريت خود برگردد، در پاسخ گفت:
پس از درگذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) هرگز از طرف كسى مقام فرماندارى را نمى پذيرم!
آرى، «ابان» وارسته تر از آن بود كه مقامى را به خاطر منافع مادى، بپذيرد،
و اگر از جانب پيامبر(صلى الله عليه وآله) اين مسئوليت را پذيرفته بود، براى خدمت به جامعه
و اداى دين اخلاقى و دينى بود، و وقتى ديد كسى بر مسند پيامبر(صلى الله عليه وآله) تكيه زده
است كه فاقد شايستگى چنين مقام بزرگى است، نمايندگى از طرف او را با صراحت نفى كرد.
ابان خلافت ابوبكر را به رسميت نمى شناسد!
«ابان» عقيده داشت، پس از پيامبر(صلى الله عليه وآله) تنها يك نفر است كه شايستگى زمامدارى جامعه اسلامى را، به بهترين وجهى، داراست و تنها او مى تواند برنامه هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله)را پياده كند، و او جز اميرمؤمنان على(عليه السلام) كسى ديگر نيست.
از اين رو دست بيعت، به سوى ابوبكر دراز نكرد و چشم اميد به بنى هاشم دوخت تا آن ها به هر طرف بروند، از آنان پيروى كند.
او و برادرش خالد، به در خانه بنى هاشم آمده مى گفتند: «شما درختان بلند و برومند باغ رسالت هستيد، ما از شما پيروى مى كنيم و شما هر كس را مقدم بداريد ما مطيع او مى باشيم.»1

1 . انكم لطول الشجر و طيبوا لثمر و نحن تبع لكم. (علامه عسكرى، معالم المدرستين، ج 1، ص 133)

صفحه 99
هنگامى كه «بنى هاشم» روى مصالحى، خلافت ابوبكر ار پذيرفتند، او نيز بيعت نمود.1
ابان، در عين حال كه از خلافت ابوبكر راضى نبود، زيرا او را شايسته خلافت نمى دانست (و به همين دليل نيز فرماندارى بحرين را از جانب او نپذيرفت) ولى در رفع گرفتارى ها و مشكلاتى كه پيش مى آمد و مربوط به امور جامعه اسلامى بود از هيچ كوششى دريغ نمى كرد، زيرا خود على(عليه السلام) و ديگر شيعيان نيز با خلفاى وقت، اين مقدار همكارى مى كردند.
از اين رو، وقتى ابوبكر به او پيشنهاد كرد به «يمن» رفته به حادثه قتلى كه در آن منطقه رخ داده بود، رسيدگى كند پذيرفت و رهسپار يمن شد.
در مسند قضاء
ابان وقتى در يمن با قاتل روبه رو شد، از او پرسد: چرا فرد مسلمانى را كشته اى؟
ـ او را به انتقام خون پدر و عمويم كه او پيش از اسلام كشته بود، به قتل رساندم.
ـ به دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) كليه خون هايى كه پيش از اسلام ريخته شده، قابل تعقيب نيست، ولى اگر كسى در اسلام مرتكب جنايتى بشود، بايد در انتظار كيفر سخت آن باشد.2
آن گاه به قاتل گفت: بايد خود را در مدينه به خليفه معرفى كنى، و من به خليفه خواهم نوشت كه بر اساس اين سخن پيامبر(صلى الله عليه وآله) ميان شما داورى كرده ام.
خليفه وقتى از اين داورى آگاه شد آن را تأييد كرد.3

1 . اسدالغابه، ج 3، ص 476، شرح حال خالد بن سعيد.
2 . ان رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) قد وضع كل دم كان فى الجاهلية فمن احدث فى الاسلام حدثاً اخذناه به. (الاصابه، ج 1، ص 170 و تاريخ دمشق، ج 6، ص 127)
3 . ألاصابه، ج 1، ص 25.

صفحه 100
«ابان» پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، پيوسته در جبهه هاى جنگ شركت مى كرد و همانند يك سرباز مجاهد جانبازى مى نمود. سرانجام در سال 15 هجرى، در ماه رجب، در «يرموك» شام، شربت شهادت نوشيد.1

1 . اسدالغابة، ج 1، ص 37.

صفحه 101
ابوذر غِفارى
زندگى پرفراز و نشيب او، با مبارزه آغاز گرديد و با مبارزه پايان يافت. او قهرمان بزرگ مبارزه با فساد و كجروى و دشمن سرسخت سازش كارى و نفاق بود.
او يكى از افراد قبيله «غفار» بود كه در ميان راه مكه و مدينه سكونت داشتند و همه بت پرست و مشرك بودند و در شرارت و چپاول و يغما مشهور بودند.
او بر اثر عقايد و آراى محيط، در آغاز جوانى بت پرست بود، ولى در پرتو سرشت پاك و دل روشن، پيش از آن كه به حضور پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) برسد، دست از بت پرستى كشيد و به خداى يگانه ايمان آورد.
او در سايه فكر بيدار و وجدان پاك، آماده گرايش به توحيد و يكتاپرستى بود، ولى يك حادثه كوچك باعث شد كه او به كلى تغيير عقيده داده از بت پرستى و روش پدران خود دست بكشد.
حادثه چه بود؟
مى گويند: او روزى گوسفندان خود را براى چراندن به بيابان برده بود و بت خود را نيز به رسم مردم بت پرست، همراه داشت. همان روز براى قضاى حاجت، بت را در نقطه اى گذاشت و از آن فاصله گرفت و به گوشه اى از بيابان رفت. پس از انجام عمل،

صفحه 102
به سوى بت آمد، در اين هنگام با صحنه اى روبه رو شد كه او را به شدت تكان داد: ديد روباهى سر و صورت بت را آلوده ساخته و بت با صورت آلوده در نقطه اى بى حركت مانده است!
اين حادثه، پرده هاى جهل و نادانى را كه در برابر چشم دل او قرار گرفته بود، پاره كرد و بى اختيار گفت:
«اين چگونه خدايى است كه روباه بيابان، آن را آلوده مى كند و نمى تواند از خود دفاع كند! چنين موجودى چگونه مى تواند در زندگى من نقشى داشته باشد.»1
او پس از مشاهده اين صحنه، دست از بت پرستى كشيد و به صف يكتاپرستان پيوست. او سه سال پيش از آن كه با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) ملاقات كند، نماز مى گزارد. روزى از وى پرسيدند: هنگام خواندن نماز به سوى كدام قبله مى ايستادى؟
گفت: به هر طرف كه خدا متوجهم مى كرد.2
در جستوجوى آيين حق
چنان كه اشاره كرديم ابوذر در اثر سرشت پاك، به آيين توحيد راه يافت و از بت پرستى دست برداشت، ولى اين مقدار براى او قانع كننده نبود، بلكه او در فكر تكميل معرفت خود و آشنايى با دين راستين بود، او تشنه آيينى بود كه در پرتو آن، پيوند معنوى خود را با خداى يگانه استوارتر ساخته و به سوى تعالى و تكامل روحى و معنوى گام بردارد.
ابوذر در اين جستوجو بود كه شنيد شخصى در مكه ادعاى پيامبرى مى كند، براى كسب اطلاع بيشتر، برادر خود را روانه مكه كرد تا از دعوت پيامبر جديد و آيين

1 .         أرب يبول الثعلبان برأسه *** لقد ذل من بالت عليه الثعالب
(طبقات ابن سعد، ج 1، ص 308)
2 . حلية الاولياء، ج 1، ص 157 و طبقات ابن سعد، ج 4، ص 220.

صفحه 103
او، اخبار بيشترى به دست آورد. برادرش پس از بازگشت از مكه، گزارش كوتاه و فشرده اى از آيين اسلام داد و گفت:
«او مردم را به كارهاى نيك و ارزش هاى عالى اخلاقى دعوت نموده از كارهاى بد، نهى مى كند.»
ولى اين گزارش كوتاه، ابوذر را قانع نكرد و تصميم گرفت خود شخصاً به مكه رفته از نزديك با پيامبر اسلام تماس بگيرد. به همين منظور مقدارى نان و مشگى پر از آب برداشت و رهسپار مكه شد. وقتى به مكه رسيد متوجه شد كه تماس با پيامبر(صلى الله عليه وآله) به اين آسانى نيست، زيرا از يك سو پيامبر را نمى شناسد و محل سكونت او را نمى داند و از سوى ديگر محيط مكه، محيط اختناق و فشار است و اگر قريش پى ببرند كه كسى مى خواهد با محمد(صلى الله عليه وآله) تماس بگيرد و به سخنان او گوش فرا دهد، دمار از روزگارش درمى آورند. از اين رو تا شب نتوانست راه به جايى ببرد. هنگامى كه تاريكى شب فرا رسيد، تصميم گرفت شب را در «مسجدالحرام» به سر ببرد. وضع غربت او در مسجدالحرام توجه على(عليه السلام) را جلب نمود. على(عليه السلام)نزديك وى رفت و گفت: از كدام قبيله اى؟
گفت: از قبيله بنى غفار.
على(عليه السلام) كه دلى لبريز از مهر و محبت داشت با كمال لطف و مهربانى از او خواست به منزلش برود.1 او دعوت را پذيرفت و شب را در خانه على به سر برد ولى راز خود را نگفت، على نيز در اين باره سؤالى از او نكرد.
ابوذر روز دوم دنبال گمشده خود گشت، ولى نتيجه اى به دست نياورد، ناگزير شب به مسجدالحرام بازگشت و تصميم گرفت در آن جا بماند، بار ديگر على(عليه السلام)نزد وى آمد و گفت: آيا وقت آن نرسيده است كه راه منزل خود را ياد بگيرى؟

1 . على(عليه السلام) به ابوذر گفت: قم الى منزلك (برخيز و به منزل خود برو!) و چنين تعبيرى حاكى از كمال مهر و عطوفت نسبت به يك ناشناس است، زيرا منزل خود را منزل او معرفى مى كند.

صفحه 104
دعوت محبت آميز على(عليه السلام)، سبب شد كه او مثل شب اول در منزل على(عليه السلام)بخوابد، اين بار نيز، نه على از هدف او پرسيد و نه او راز خود را با على(عليه السلام) گفت.
ولى هنگامى كه مى خواست خانه على(عليه السلام) را ترك گويد، گفت: قول بده كه اگر راز خود را با تو در ميان بگذارم، آن را فاش نكنى، على(عليه السلام) اطمينان داد كه راز او را پنهان نگه دارد. آن گاه هدف خود را از مسافرت به مكه و اين كه قبلا برادر خود را براى تحقيق از آيين پيامبر جديد، روانه مكه كرده، ولى او گزارش قابل توجهى نياورده، براى على(عليه السلام) بازگفت.
على(عليه السلام) فرمود: من فردا تو را به محلى كه پيامبر(عليه السلام) در آن جاست راهنمايى مى كنم، ولى اگر دشمنان پيامبر (قريش) از مقصدت آگاه شوند، قطعاً تو را اذيت مى كنند. سپس افزود: بهتر است تو دنبال من بيايى، اگر من در راه به دشمنان پيامبر(صلى الله عليه وآله)برخوردم، خود را مشغول كارى مى كنم و تو بايد به راه خود ادامه دهى تا من بعد، به تو برسم و اگر مانعى پيش نيامد، دنبال من بيا و به هر منزلى كه وارد شدم، وارد شو!
بدين ترتيب ابوذر بامداد يكى از روزها همراه على(عليه السلام) در محل اقامت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ديدار آن حضرت، موفق شد.1
طبق نقل ديگر، وقتى ابوذر به حضور پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) رسيد، نزديك رفت و به رسم عرب زمان جاهليت، سلام كرد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) طبق آيين اسلام، پاسخ سلام او را داد2، ابوذر گفت:
شعرى كه سروده اى بخوان!
ـ من شعر نمى گويم، آنچه مى خوانم قرآن كريم است كه سخن خداست.
ـ از قرآن مقدارى براى من بخوان!

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 224 ـ 225. اين قضيه با اندكى تفاوت در كتاب الاصابه، ج 4، ص 63 ـ 64 و الاستيعاب، ج 4، ص 62 ـ 63 نيز نقل شده است.
2 . انعم صباحاً.

صفحه 105
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شروع به خواندن يكى از سوره هاى قرآن كرد و ابوذر به دقت گوش داد. بيش از چند لحظه نگذشته بود كه ابوذر با صداى بلند گفت:
اشهد ان لا اله الاّ اللّه واشهد ان محمداً عبده و رسوله. پيامبر پرسيد: از كدام طايفه هستى؟
ابوذر پاسخ داد: از طايفه غفار!
تبسمى پرمعنا بر لبان پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقش بست و آثار تعجب، صورت حضرت را فرو پوشاند، پيامبر(صلى الله عليه وآله) از تعجب گاه سر بلند كرده ابوذر را مى نگريست و گاه سر به پايين مى انداخت.
ابوذر خود مى دانست چرا وقتى او اسلام آورد، هاله اى از تعجب صورت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را پوشانيد، زيرا قبيله غفار هميشه در راهزنى و شرارت مشهور بودند و آن روز كه اسلام يك دين نوخاسته و ضعيف بود كسى تصور نمى كرد فردى از افراد چنين قبيله اى با آغوش باز اسلام را بپذيرد!
پيامبر(صلى الله عليه وآله) بعد از چند لحظه فرمود: «خدا هر كس را خواست هدايت مى كند».1آرى، اسلام براى همه اقوام و ملل آمده و همه افراد، قابليت هدايت دارند، ابوذر نيز يكى از كسانى بود كه خدا آن ها را هدايت كرد.2
پيش تازى در ايمان
ابوذر چهارمين يا پنجمين نفرى بود كه مسلمان شد3، بنابراين او در
همان روزهاى اول ظهور اسلام، مسلمان شد و از سابقين در اسلام به شمار
مى رود.

1 . انّ الله يهدى من يشاء.
2 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 223.
3 . همان، ص 224; اسدالغابه، ج 1، ص 301; الاصابه، ج 4، ص 64 و الاستيعاب، ج 4، ص 62.

صفحه 106
طبق تصريح قرآن مجيد; كسانى كه در آغاز رسالت پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) ايمان آورده اند، مقام و موقعيت بزرگى دارند1 و كسانى كه پيش از فتح مكه اسلام آورده اند، از نظر فضيلت و مقام معنوى، با افرادى كه پس از نفوذ و قدرت اسلام يعنى پس از فتح مكه ايمان آورده اند، يكسان نيستند، قرآن مجيد اين حقيقت را بيان نموده مى فرمايد:
«كسانى از شما كه پيش از فتح (مكه)، مال خود را در راه خدا خرج نموده و با دشمنان خدا جنگيده اند، با ديگران يكسان نيستند، بلكه مرتبه آنان از كسانى كه پس از فتح، در راه خدا مال بذل نموده و با دشمنان خدا جنگيده اند، برتر است.»2
نخستين منادى اسلام
هنگامى كه ابوذر اسلام آورد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) به طور پنهانى مردم را به سوى اسلام دعوت مى كرد و هنوز زمينه دعوت آشكار، فراهم نشده بود. آن روز پيروان اسلام، منحصر بود به خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پنج نفرى كه به او ايمان آورده بودند. با توجه به اين شرايط، برحسب ظاهر در برابر ابوذر جز اين راهى نبود كه ايمان خود را پنهان نموده و بى سر و صدا مكه را به سوى قبيله خود ترك گويد.
ولى ابوذر روح پرجنب و جوش و مبارزى داشت، گويى او براى اين آفريده شده بود كه همه جا، بر ضد باطل، عَلَم مخالفت برافراشته با انحراف و كج روى به مبارزه برخيزد و كدام باطلى از اين بزرگ تر كه مردم در برابر يك مشت چوب و سنگ به كرنش و سجده بيفتند و آن ها را به عنوان خدا بپرستند!؟
ابوذر نمى توانست اين صحنه را تحمل كند، از اين رو پس از اقامت كوتاهى در

1 . ( وَالسّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ المُهاجِرِينَ وَالأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّـبَعُوهُمْ بِإِحْسان رَضِـىَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَـنّات تَجْرِى تَحْتَها الأَنْهارُ خالِدِينَ فِـيها أَبَداً ذ لِكَ الفَوْزُ العَظِـيمُ ) (توبه، آيه 100).
2 . ( لا يَسْتَوِى مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الفَتْحِ وَقاتَلَ أُولـئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا ) (حديد، آيه 10).

صفحه 107
مكه، روزى به پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرض كرد: من چه كنم و چه وظيفه اى براى من معين مى كنيد؟
پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: تو مى توانى مبلّغ اسلام در ميان قبيله خود باشى، اينك ميان قوم خود برگرد تا دستور من به تو برسد.
ابوذر گفت: سوگند به خدا بايد پيش از آن كه به ميان قبيله خود برگردم، نداى اسلام را به گوش اين مردم برسانم و سدّ ممنوعيت شعار اسلام و آيين يكتاپرستى در مكه را بشكنم.
او به دنبال اين تصميم، هنگامى كه قريش در مسجدالحرام سرگرم گفتوگو بودند، وارد مسجد شد و با صداى بلند و رسا ندا در داد:
«اشهد ان لا اله الاّ اللّه و اشهد ان محمداً رسول اللّه».
تا آن جا كه تاريخ اسلام نشان مى دهد، اين ندا نخستين ندايى بود كه آشكارا، عظمت و جبروت قريش را به مبارزه طلبيد، اين ندا از حنجره مرد غريبى در آمد كه نه حامى و پشتيبانى در مكه داشت و نه قوم و خويشى.
اتفاقاً آنچه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پيش بينى كرده بود، به وقوع پيوست. تا صداى ابوذر در مسجدالحرام طنين افكند، قريش حلقه انجمن را شكسته به سويش هجوم بردند و با بى رحمى او را زير ضربات خود قرار دادند و آن قدر زدند كه بى هوش نقش زمين گشت.
خبر به گوش عباس عموى پيامبر(صلى الله عليه وآله) رسيد، شتابان به سوى مسجدالحرام حركت كرد و خود را روى پيكر ابوذر افكند، و براى اين كه بتواند او را از چنگال مشركان نجات بدهد، به تدبير لطيفى متوسل شد و گفت:
«شما همگى بازرگان هستيد، راه تجارتى شما از ميان طايفه غِفار مى گذرد، اين جوان از قبيله غِفار است، اگر او كشته شود، فردا تجارت قريش به خطر مى افتد و هيچ كاروان تجارتى نمى تواند از ميان اين طايفه بگذرد.»

صفحه 108
نقشه عباس مؤثر واقع شد و قريشيان دست از ابوذر برداشتند، ولى ابوذر كه جوانى پرحرارت و فوق العاده دلير و مبارز بود، فرداى آن روز باز وارد مسجد شد و شعار خود را تجديد كرد، دو مرتبه قريشيان بر سر او ريختند و تا سر حد مرگ زدند، اين بار نيز عباس او را با همان تدبير روز قبل، از دست آن ها نجات داد.1
چنان كه گفته شد اگر عباس نبود، معلوم نبود ابوذر بتواند از چنگال مشركان جان سالم به در ببرد، ليكن ابوذر كسى نبود كه به اين زودى در ميدان مبارزه در راه پيروزى اسلام، عقب نشينى كند، لذا چند روز بعد، مبارزه را از نو آغاز كرد، يعنى روزى زنى را ديد كه در حال طواف به دور كعبه، دو بت بزرگ عرب به نام «اساف» و «نائلة» را كه در اطراف كعبه نصب شده بود، خطاب نموده درد دل مى كند و با سوز و گداز خاصى حاجت هاى خود را از آن ها مى خواهد.
ابوذر از نادانى اين زن، سخت ناراحت شد و براى اين كه به او بفهماند آن دو بت فاقد ادراك و شعورند، گفت: اين دو بت را به ازدواج يكديگر درآور!
زن از سخن ابوذر ناراحت شد و فرياد كرد: تو «صائبى» هستى2! با فرياد زن، جوانان قريش بر سر ابوذر ريختند و او را زير ضربات خود قرار دادند، ولى گروهى از قبيله «بنى بكر» به يارى او شتافتند و او را از چنگال جوانان قريش نجات دادند.3
قبيله غفار مسلمان مى شوند
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) استعداد شاگرد جديد و تازهوارد، و قدرت خيركننده او را در مبارزه با باطل به خوبى درك مى كرد، ولى چون هنوز وقت شدت عمل و مبارزه

1 . حلية الاولياء، ج 1، ص 158 ـ 159; طبقات ابن سعد، ج 4، ص 225; الاستيعاب، ج 4، ص 63; الاصابه، ج 4، ص 64 و الدرجات الرفيعه، ص 228.
2 . بت پرستان مكه كسانى راكه به آيين اسلام وارد مى شدند، به صائبى بودن متهم مى ساختند.
3 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 223.

صفحه 109
نرسيده بود، به او دستور داد به ميان طايفه خود برگردد و آنان را به سوى اسلام دعوت كند.
ابوذر به سوى قوم و طايفه خود برگشت و كم كم با آنان درباره موضوع قيام پيامبرى كه از جانب خدا برانگيخته شده و مردم را به پرستش خداى يگانه و اخلاق نيك دعوت مى كند، سخن گفت.
ابتدا برادر و مادر ابوذر اسلام آوردند، بعد، نصف افراد قبيله «غفار» مسلمان شدند و پس از هجرت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به شهر «يثرب» (مدينه)، نصف ديگر نيز اسلام اختيار كردند. قبيله «اسلم» نيز به پيروى از «غِفار» به محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله)شرفياب شده اسلام اختيار كردند.
ابوذر، پس از جنگ بدر و احد، در مدينه به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پيوست و در آن شهر اقامت گزيد.1
دفاع از خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)
ابوذر، يكى از ياران بزرگ و عالى قدر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و از رجال ثابت و پايدار صدر اسلام بود كه در زمان حيات پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و هم چنين پس از رحلت
آن حضرت، از مسير واقعى اسلام منحرف نشد و تهديدها و تطميع ها كوچك ترين تزلزلى در روش زندگى و ايمان و عقيده و جهت گيرى اجتماعى او به وجود
نياورد.
او پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) كه شكاف عميق داخلى در جامعه اسلامى به وجود آمد، هميشه در كنار خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)قرار گرفت و با تمام نيرو از حقوق آنان دفاع كرد.

1 . همان، ص 221 ـ 222 و ص 226; الدرجات الرفيعه، ص 225 ـ 226 و ص 229 ـ 230.

صفحه 110
در ميان ياران پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، ابوذر دومين شخصيت بزرگ است كه به خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، سخت مهر مىورزيد و تا لحظه اى كه جان سپرد، پيشوايى جز على(عليه السلام)نمى شناخت.
علاقه او به خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، به قدرى روشن است كه نيازى به ارائه دليل و مدرك ندارد. شايسته است كه در اين جا به چند مورد از مدافعات ابوذر از حقوق اميرمؤمنان(عليه السلام) اشاره كنيم:
1. روزى كه ابوبكر بر مسند خلافت تكيه زد، ابوذر از جا برخاست و رو به قريش نموده و گفت:
«اى گروه قريش! نزديكان پيامبر(صلى الله عليه وآله) را ترك كرديد (و حكومت اسلامى را از محور اصلى خود منحرف نموديد)، طولى نمى كشد كه گروهى از عرب از دين اسلام بيرون مى روند و يا در حقانيت اين آيين تشكيك مى كنند، اگر اجازه مى داديد حكومت اسلامى بر محور اصلى خود (اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله)) بگردد، هرگز اختلاف داخلى در جامعه اسلامى به وجود نمى آمد و هرگز مسلمانان بر ضد يكديگر شمشير نمى كشيدند.
اكنون كه در تعيين جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله)، حق و عدالت فراموش شده و عملاً قدرت و غلبه، جايگزين منطق حق و حقيقت شده، گروهى نااهل چشم طمع بر آن دوخته و در راه آن خون هاى زيادى خواهند ريخت.
شما خود مى دانيد و بزرگان شما، اين جمله را از پيامبر اسلام شنيده اند كه فرمود: «خلافت پس از من از آن على(عليه السلام) و فرزندان وى مى باشد»، ولى فرمايش پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به دور افكنديد و وصيت آن حضرت را به دست فراموشى سپرديد، دنياى فانى را بر آخرت مقدم داشته زندگى جاويدان را به دنيا فروختيد.
شما در اين كار، روش امت هاى گذشته را پيش گرفتيد كه پس از مرگ
پيامبران خود، راه كفر و عقب گرد در پيش گرفته آيين خدا را دگرگون ساختند،

صفحه 111
شما نيز قدم به جاى قدم آن ها گذاشتيد و راه انحراف را در پيش گرفتيد،
اينك منتظر باشد، به زودى طعم اين اختلاف و انحراف را چشيده كيفر الهى را خواهيد ديد.1
2. او در زمان خلافت عثمان، در يكى از مراسم حج، در حضور هزاران نفر از مسلمانان كه از نقاط مختلف به زيارت خانه خدا آمده بودند، حلقه در كعبه را در دست گرفت و با صداى بلند گفت:
«مردم! هر كس مرا مى شناسد چه بهتر و هر كس نمى شناسد، من خود را معرفى مى كنم: من «جندب بن جنادة»، من «ابوذر غفارى» هستم.
مردم! من از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود: «اهل بيت من در ميان شما مانند كشتى نوح است، هر كس بر آن سوار شود نجات پيدا مى كند و هر كس از آن اعراض كند، غرق (وهلاك) مى گردد... .»
و نيز از آن حضرت شنيدم كه فرمود: «من در ميان شما دو چيز گران بها و مهم مى گذارم: يكى كتاب خدا (قرآن) و ديگرى اهل بيت من، تا زمانى كه از اين دو پيروى مى كنيد، گمراه نخواهيد شد... .»
گفتار ابوذر در آن مراسم پرجمعيت كه سند زنده اى بر حقانيت اميرمؤمنان(عليه السلام)(سمبل خاندان رسالت و بزرگ ترين شخصيت اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله)) به شمار مى رفت، به گوش عثمان رسيد و سخت بر او گران آمد!
وقتى ابوذر به مدينه بازگشت، عثمان او را مورد مؤاخذه قرار داد كه چرا اين مطلب را در موسم حج گفته است؟
ابوذر در پاسخ گفت: پيامبر(صلى الله عليه وآله) به من فرموده بود كه پس از رحلت او در چنين موقعى اين مطلب را بگويم و من دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) را اجرا كردم.

1 . الدرجات الرفيعه، ص 237.

صفحه 112
عثمان از او گواه خواست، على(عليه السلام) و مقداد گواهى دادند و با گواهى آنان، ابوذر از مؤاخذه عثمان رهايى يافت.1
3. ابوذر بار ديگر در برابر مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) ايستاد و سخنرانى مهيجى در دفاع از حقوق خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) ايراد نموده و طى آن چنين گفت:
«اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، آفتاب درخشان و ماه تابان اجتماع ما هستند، على بن ابى طالب وصى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و وارث علم و دانش اوست.
آن گاه گفت: «اى مسلمانانى كه درباره وصى پيامبر(صلى الله عليه وآله) متحير و سرگردانيد،
اگر در تعيين رهبر و پيشواى مسلمانان، از پيامبر(صلى الله عليه وآله) پيروى مى كرديد و هر كس
را كه او مقدم داشته مقدم مى داشتيد و جانشين واقعى پيامبر و وارث او را به
رسميت مى شناختيد، خداوند نعمت هاى خود را از زمين و آسمان بر شما نازل مى كرد، نه حق ولىّ خدا و رهبر الهى پايمال مى شد و نه حكمى از احكام خدا دست خوشِ تغيير مى گشت.
اگر شما پس از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) رهبرى خاندان وحى را مى پذيرفتيد، هر اختلافى كه در احكام خدا در ميان شما پيش مى آمد، پاسخ آن را از خاندان رسالت كه از سرچشمه علم و حكمت كتاب خدا و سنت پيامبر(صلى الله عليه وآله) سيراب هستند دريافت مى كرديد.
ولى اكنون كه با خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، دشمنى كرديد، در انتظار بدبختى باشيد، و ستمگران به زودى خواهند فهميد چه سرنوشت شومى براى خود نقش بندى كرده اند».2

1 . احتجاج طبرسى، ج 1، ص 83 (ط قديم نجف). اين قضيه از طريق ديگر و با اندكى تفاوت، در كتاب قاموس الرجال، ج 2، ص 448 نيز نقل شده است.
2 . تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 16. طبرسى در كتاب احتجاج، ج 1، ص 84 (ط نجف) اين سخنرانى ابوذر را با اختصار نقل نموده مى گويد: ابوذر در حالى كه حلقه در كعبه را گرفته بود، اين سخنان را گفت.

صفحه 113
راست گوتر از ابوذر نيست
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) با سخنان مختلفى به شخصيت و عظمت ابوذر اشاره نموده او را مورد ستايش قرار داده است، ولى هيچ كدام به اندازه جمله اى كه در مورد راست گويى او فرموده، جلوه و درخشندگى ندارد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود:
«زير آسمان و روى زمين راست گوتر از ابوذر نيست.»1
در اين جا ممكن است اين تصور پيش آيد كه طبق اين حديث، آيا ابوذر از امام و پيامبر هم راست گوتر بوده است؟
خوشبختانه پاسخ اين سؤال را امام صادق(عليه السلام) ضمن يك مثال بيان فرموده است، مردى از حضرت صادق(عليه السلام) سؤال كرد كه چگونه پيامبر(صلى الله عليه وآله) ابوذر را راست گوترين انسان روى زمين معرفى فرموده، در صورتى كه خود او و اميرمؤمنان(عليه السلام) و حسنين(عليهما السلام) راست گوترين فرد روى زمين بودند؟
امام صادق(عليه السلام) فرمود:
در ميان دوازده مال سال، چهار ماه، عزيز و محترم (حرام) است و جنگ و جهاد در آن ها حرام است، اين چهار ماه عبارتند از: رجب، ذيقعده، ذيحجه و محرم، ولى ماه رمضان با اين كه از آن ها گرامى تر است، (زيرا داراى شبى است كه از هزار ماه برتر است) فاقد اين فضيلت است.
امام افزود: «ما اهل بيت را نمى توان با هيچ كس مقايسه كرد»2، منظور امام اين است كه اولا: فضيلت و شرافت را بايد روى هم حساب كرد و تنها برترى در يك صفت،

1 . ما اظلت الخضراء ولا اقلت الغبراء على ذى لهجة اصدق من ابى ذر. اين حديث را دانشمندان و محدثان سنى و شيعه به اتفاق نقل كرده اند براى نمونه به كتب زير مراجعه شود:
طبقات ابن سعد، ج 4، ص 228; اسدالغابه، ج 1، ص 301; رجال كشى، ص 28 و الدرجات الرفيعه، ص 231.
2 . انا اهل بيت لايقاس بنا احد.

صفحه 114
موجب برترى در تمام جهات نمى شود، چنان كه چهار ماه حرام، واجد كمالى هستند كه در ماه رمضان نيست، با اين حال رمضان موقعيت خود را حفظ كرده است. عين اين مقايسه را بايد درباره ابوذر و پيشوايان الهى نيز به عمل آورد، زيرا ملاك فضيلت منحصر در «راست گوتر بودن» نيست تا اين معنا موجب برترى ابوذر بر ديگران گردد، بلكه بايد مجموع كمالات و فضائل را در نظر گرفت، و اگر چنين محاسبه كنيم برترى با ائمه(عليهم السلام) خواهد بود نه با ابوذر!
از اين گذشته، راست گوتر بودن ابوذر، نسبت به افراد معمولى و غيرمعصوم است; يعنى ابوذر راست گوترين فرد در ميان افراد عادى مى باشد، نه نسبت به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و امامان(عليهم السلام)، به عبارت ديگر، اين حصر، حقيقى نيست، بلكه حصر در دايره افرادى معمولى و غيرمعصوم است، مقصود امام صادق(عليه السلام) از جمله: «ما اهل بيت را نمى توان با هيچ كس مقايسه كرد» نيز همين است.1
با توجه به گواهى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به راست گويى ابوذر، جاى تعجب است كه چگونه برخى از خلفا، بر صدق گفته هاى ابوذر، از وى شاهد خواست و او ناگزير شد از على(عليه السلام) و مقداد گواهى بخواهد!
آيا سخن پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مورد راست گويى ابوذر، با آن همه شهرتى كه در ميان مسلمانان پيدا كرده بود و ياران بزرگ پيامبر(صلى الله عليه وآله)آن را نقل مى كردند، به گوش او رسيده بود، يا چون سخنان ابوذر به نفع او نبود، دنبال دست آويزى مى گشت تا سخنان او را نفى كند؟
زهد و وارستگى
ابوذر مردى وارسته و زاهد بود و در ساده زيستى از پيامبر(صلى الله عليه وآله) پيروى مى كرد. او

1 . الدرجات الرفيعه، ص 236 و قاموس الرجال، ج 2، ص 454 به نقل از اختصاص.

صفحه 115
هرگز تحت تأثير وسوسه هاى مال و ثروت قرار نمى گرفت و هيچ عاملى نمى توانست او را بفريبد و از راه راست منحرف سازد. درباره زهد و وارستگى او كافى است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود:
«هر كس مى خواهد زهد عيسى بن مريم را ببيند به زهد ابوذر نگاه كند.»1
بى شك زهد و وارستگى ابوذر، در پرتو تعاليم اسلام بود و اگر هم او ذاتاً چنين روحيه اى داشت، سخنان و روش زندگى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در تكامل زهد و وارستگى او نقش مؤثرى داشت. ابوذر خود از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه حضرت فرمود:
«نزديك ترين شما به من در روز رستاخيز، كسى است كه بعد از من ثروت دنيا او را آلوده نكند و به همان كيفيتى كه در زمان من بود، از دنيا برود.»2
طرز زندگى ابوذر پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تا روزى كه در بيابان ربذه جان سپرد، گواه زنده بر زهد و پارسايى بى نظير اوست.
در دوران خلافت عثمان، ثروت هاى سرشارى به مركز حكومت اسلامى سرازير شد و وضع مالى مسلمانان فوق العاده رونق يافت.
گروهى از دنياپرستان و بردگان زر و سيم كه از نظر فضيلت و كمال و سوابق درخشان اسلامى، هرگز به پايه ابوذر نمى رسيدند، صاحب گنج ها و خانه ها و احشام و اغنام بى شمار شدند و به آلاف و الوف رسيدند (كه نمونه هايى از آن ها را در صفحات آينده از نظر خوانندگان محترم خواهيم گذراند)، ولى او نه تنها دل در گرو اين ثروت ها ننهاد، بلكه به شدت مراقب بود كه اين اموال عمومى در مصارف حقيقى خود مصرف گردد. او از اين كه مشاهده مى كرد عثمان بيت المال مسلمانان را به خويشان و بستگان خود مى بخشد، سخت انتقاد مى كرد.
عثمان تصور مى كرد مى تواند با دادن حق السكوت، ابوذر را نمك گير نموده از

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 228 و الدرجات الرفيعه، ص 231.
2 . حلية الاولياء، ج 1، ص 162 و طبقات ابن سعد، ج 4، ص 229.

صفحه 116
انتقادهاى تند او راحت شود، از اين رو مبلغ دويست دينار به وسيله دو نفر از غلامان خود براى ابوذر فرستاد و پيغام داد كه با اين مبلغ مشكلات و نيازمندى هاى خود را برطرف نمايد، ابوذر از غلامان پرسيد:
ـ آيا عثمان به ساير مسلمانان نيز اين مقدار داده است؟
ـ نه
ـ من فردى مسلمان هستم، اگر چيزى در ميان آن ها تقسيم شود، سهم من نيز خواهد رسيد، در غير اين صورت به هيچ وجه نخواهم پذيرفت.1
ـ خليفه اظهار داشت كه اين مبلغ از مال حلال شخصى من است و دينارى از مال حرام با آن مخلوط نشده است.
ـ من هرگز نيازى به اين پول ندارم و اكنون از بى نيازترين افراد هستم.
ـ ما كه در خانه تو چيزى كه به درد بخورد نمى بينم، چگونه از بى نيازترين افراد هستى؟!
ـ من اكنون زير اين پارچه اى كه مى بينيد، دو قرص نان جو دارم كه از چند روز پيش مانده است، اگر گرسنه شدم با آن ها رفع گرسنگى مى كنم، من با اكتفا به چنين زندگى، نيازى به اين دينارها ندارم، اين پول ها را به خود عثمان بدهيد و بگوييد: اين پول ها براى من لازم نيست، محاكمه و احقاق حق ميان من و تو، به روز رستاخيز بماند تا خدا ميان من و تو، به حق داورى كند.2
او بر اثر زهد فوق العاده اى كه داشت، داراى طبع بلند و روح عالى بود و ضمن دعايى كه بامدادن مى خواند، از خداوند مى خواست او را از افراد پست و شرور اجتماع بى نياز سازد.3

1 . انما انا رجل من المسلمين يسعنى مايسع المسلمين (الدرجات الرفيعه، ص 241).
2 . رجال كشى، ص 30; قاموس الرجال، ج 2، ص 448 و الدرجات الرفيعه، ص 241.
3 . دعا چنين است: اللهم انى اسئلك الايمان بك والتصديق بنيك و العافية من جميع البلايا والشكر على العافية والغنى عن شرار الناس.

صفحه 117
يك روز هنگامى كه پيك وحى الهى (جبرئيل) به صورت «دحيه كلبى»1 در حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود، ابوذر وارد شد، جبرئيل پرسيد: اين شخص كيست؟ حضرت فرمود: ابوذر است. امين وحى گفت:
او در آسمان از زمين معروف تر است، از او بپرس كه بامدادان چه دعايى مى خواند؟
ابوذر در پاسخ پيامبر(صلى الله عليه وآله)، دعايى را كه گذشت، خواند2.
روزى يكى از مسلمانان ديد ابوذر لباس كهنه اى پوشيده و با آن نماز مى خواند، پرسيد:
ـ غير از اين، لباس ديگرى ندارى؟
ـ اگر داشتم مى پوشيدم.
ـ چند روز پيش ديدم دو لباس (تازه) داشتى؟
ـ آن ها را به كسى دادم كه بيش از من به آن ها احتياج داشت.
ـ به خدا سوگند تو خود به آن ها احتياج دارى.
ـ خدا تو را بيامرزد، تو دنيا را بزرگ مى شمارى، آيا اين عبا را بر دوش من مى بينى؟ عباى ديگرى نيز دارم كه هنگام رفتن به مسجد مى پوشم، چند تا بز دارم كه از شير آن ها استفاده مى كنيم، چند الاغ دارم كه بار و اثاث ما را حمل مى كند، خدمت كارى نيز دارم كه كار خانه را انجام داده زحمت تهيه غذاى ما را متحمل مى شود، پس ما از نعمت هاى خدا چه كم داريم؟
او وقتى كه شير بزها را مى دوشيد، ابتدا به همسايگان و مهمانان مى داد و گاهى همه را در ميان آن ها تقسيم مى كرد و براى خودش چيزى باقى نمى ماند.3

1 . دحيه كلبى يكى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود كه غالباً جبرئيل امين هنگام آوردن وحى، به شكل او نازل مى شد.
2 . قاموس الرجال، ج 2، ص 446; الدرجات الرفيعه، ص 235 و اصول كافى، ج 2 (كتاب دعاء)، ص 587 .
3 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 235.

صفحه 118
شهامت و صراحت در گفتار
ابوذر صريح اللهجه و با شهامت بود و هرگز حقيقت را كتمان نمى كرد و در بيان حق، محافظه كارى نمى نمود. او اگرچه ذاتاً مبارز و باشهامت بود، ولى سخنان و دستورهاى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) او را مبارزتر و باشهامت تر ساخته بود. او از پيامبر(صلى الله عليه وآله)دستورهاى هفت گانه اى نقل مى كند كه بى شك همين دستورها در پرورش شهامت و روح مبارزه با فساد، در او، نقش مؤثرى داشته است! او مى گويد: پيامبر(صلى الله عليه وآله)هفت چيز را به من توصيه كرد:
1. مستمندان را دوست بدارم و از آنان فاصله نگيرم.
2. در زندگى به افراد پايين تر از خود نگاه كنم نه به بالاتر از خود.
3. هرگز از كسى حاجتى نخواهم.
4. پيوند خويشاوندى را نگسلم و به خويشان خود نيكى كنم ولو آن كه آنان رابطه خود را با من قطع كنند.
5 . حق را بگويم اگرچه تلخ باشد.
6. در راه خدا از سرزنش و مخالفت اين و آن نترسيم.
7. ذكر مقدس لاحول ولا قوة الا باللّه را زياد بگويم.1
ابوذر در بيان حق و انتقاد از آلودگى و انحراف، از دوستان خود نيز چشم پوشى نمى كرد، او وقتى كه بعضى از مسلمانان را مشاهده مى كرد كه پست هاى مهمى را اشغال نموده اموال فراوانى از راه مشروع و نامشروع به دست آورده اند، نمى توانست سكوت كند و هنگامى كه اين گونه افراد نسبت به او اظهار دوستى مى كردند، آن ها را از خود مى راند.

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 229. حافظ ابونعيم اصفهانى در كتاب حلية الاولياء، ج 1، ص 160، اين وصيت ها را با حذف جمله هفتم نقل كرده است.

صفحه 119
روزى «ابوموسى اشعرى» ابوذر را ملاقات كرد، همين كه چشمش به ابوذر افتاد صدا زد: آفرين بر برادرم.
ابوذر او را از خود راند و گفت: «من برادر تو نيستم. وقتى برادر تو بودم كه هنوز والى و فرمانروا نشده بودى!»
او در برابر اظهار علاقه «ابوهريره» نيز عكس العمل مشابهى نشان داد.1
انتقاد سازنده نه انتقام ناجوانمردانه
ابوذر هرگز در بيان حق و حقيقت محافظه كارى نمى كرد، بلكه حق را بى پرده مى گفت، چنان كه در دوران خلافت عثمان مردى از او پرسيد: مأموران خليفه مقدار ماليات را افزايش داده اند; آيا صحيح است كه همان مقدار از اموال آنان بدزديم؟
ابوذر كه چنين راه را جوانمردانه نمى دانس، گفت: اين راه درست نيست، چاره اين است كه به مبارزه برخاسته از مال خود دفاع كنيد و بيش از حد معين نپردازيد!
يكى از جوانان قريش كه گويا از ايادى خليفه بود و در آن جا حضور داشت، از شنيدن اين سخن سخت خشمگين شد و گفت: مگر خليفه تو را از دادن فتوا منع نكرده است؟!
ابوذر در حالى كه آثار خشم در سيمايش موج مى زد، با كمال شهامت پاسخ داد: به خدا سوگند! اگر شمشير را بر گردن من بگذارند و من بدانم مى توانم سخنى را كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيده ام، پيش از بريده شدن رگ هايم بگويم، مى گويم.2
شك نيست كه اين صراحت گفتار ابوذر در ذائقه عده اى تلخ بود و براى او مشكلاتى ايجاد مى كرد، ولى او كسى نبود كه به خاطر جلب دوستى اين و آن، از بيان حقايق، خوددارى ورزد.

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 230.
2 . حلية الاولياء، ج 1، ص 160.

صفحه 120
او هنگامى كه در «ربذه» به عنوان تبعيد به سر مى برد، با اندوه و تأثر، از عواقب صراحت گفتار و مبارزه خود ياد نموده مى گفت:
«من به قدرى امر به معروف و نهى از منكر نمودم كه دفاع از حق، دوستان را از طرف من پراكنده نمود و دوستى براى من باقى نماند.»1
آغاز مبارزه با فساد دستگاه خلافت
در زمان حكومت ابوبكر و عمر، تا حدودى عدالت اجتماعى و روش اجتماعى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در تقسيم اموال عمومى رعايت مى شد، ولى پس از آن كه عثمان بر مسند خلافت تكيه زد، اصول حكومت اسلامى و عدالت اجتماعى را زير پا گذاشت و اموال عمومى را به ميل و دلخواه خود به اين و آن بخشيد.
مجاهدان اسلام در جبهه هاى جنگ مى جنگيدند و با دادن قربانى ها بر دشمن پيروز مى شدند و غنائمى به دست مى آوردند و به مركز حكومت اسلامى كه در رأس آن عثمان قرار داشت، حمل مى كردند، خليفه وقت، آنان را بدون قيد و شرط در ميان خويشان و هوادارن خود تقسيم مى نمود و رجال بافضيلت را كه از نظر علم و دانش و تقوا و پرهيزگارى، افراد نمونه اى بودند به بهانه هاى گوناگون محروم مى ساخت. بذل و بخشش ها و ولخرجى ها و حاتم بخشى هاى خليفه به قدرى دور از منطق اسلام و خارج از اسلام بود كه خشم بزرگان صحابه را بر ضد وى برانگيخت و در تاريخ
اسلام كارنامه سياهى از او به جا ماند، به طورى كه نه تنها تاكنون هيچ يك از دانشمندان منصف و بى غرض، ننگ دفاع از او را بر عهده نگرفته، بلكه تاريخ نويسان و محققان اسلامى، روش او را محكوم نموده آن را برخلاف روش اسلام و پيامبر(صلى الله عليه وآله)دانسته اند.

1 . مازال لى الامر بالمعروف والنهى عن المنكر حتى ما ترك لى الحق صديقاً (طبقات ابن سعد، ج 4، ص 236).

صفحه 121
يكى از اعمال خلاف عثمان اين بود كه مبالغ گزافى از بيت المال را به عموى خود «حكم بن ابى العاص» و پسر وى «مروان» (كه داماد خليفه نيز بود) مى بخشيد.
اگر حَكَم بن ابى العاص و فرزندش مروان از افراد صالح و با ايمان و خدمت گزار بودند، ممكن بود مجوّزى براى عمل خليفه تصور نمود، ولى نه تنها چنين نبود، بلكه پدر و پسر هر دو سابقه اى ننگين در تاريخ اسلام داشتند و دشمنى آنان با پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر همه كس روشن بود.
حَكَم بن ابى العاص كيست
حَكَم از زمانى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دعوت خود را به طور آشكار در مكه آغاز نمود، با پيامبر(صلى الله عليه وآله) مخالفت مى كرد و با عده اى از دشمنان سرسخت اسلام مثل «ابولهب»، «عتبة بن ابى معيط» و «ابوجهل» كه همگى همسايه پيامبر بودند، از هرگونه دشمنى ومخالفت با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) فروگذار نمى كرد.1 «ابن هشام» سيره نويس معروف اسلام مى نويسد:
«گروهى كه در مكه، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را اذيت مى كردند و با آن حضرت همسايه بودند، عبارت بودند از: ابولهب، حَكَم بن ابى العاص و عتبة بن ابى معيط.»2
«بلاذرى» مى نويسد:
حَكَم بن ابى العاص، در زمان جاهليت همسايه پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود و در آغاز اسلام، آن حضرت را فوق العاده اذيت مى كرد، او بدترين همسايه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بود.
حَكَم بعد از فتح مكه بر حسب ظاهر مسلمان شد و وارد مدينه گرديد، ولى ايمان و اعتقاد درستى نداشت.
از هنگام راه رفتن پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، پشت سر آن حضرت حركت مى كرد و اداى

1 . طبقات ابن سعد، ج 1، ص 186.
2 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 57 .

صفحه 122
پيامبر(صلى الله عليه وآله) را درمى آورد و با حركات زننده چشم و بينى و دهان خود، به آن حضرت جسارت مى نمود.
هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) نماز مى گزارد، پشت سر حضرت ايستاده حركات مشابهى انجام مى داد.
او علاوه بر اين ها در مسائل داخلى زندگى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) كنجكاوى مى كرد، چنان كه روزى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حجره يكى از همسران خود بود، حَكَم بدون كسب اجازه به داخل حجره سر كشيد، پيامبر او را شناخت و در حالى كه عصايى در دست گرفته بود، از حجره بيرون آمد و فرمود: آيا كسى مرا از آزار اين مرد ملعون راحت مى كند؟
آن گاه فرمود: اين مرد نبايد در اين شهر بماند، لذا او و پسرش را به «طائف» تبعيد فرمود، اين دو نفر تا هنگام وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) در طائف بودند، پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، عثمان از ابوبكر خواست آن ها را به مدينه برگرداند، ابوبكر نپذيرفت و گفت: كسى راكه پيامبر(صلى الله عليه وآله) تبعيد كرده من نمى توانم برگردانم.
پس از ابوبكر، هنگامى كه عمر به خلافت رسيد، عثمان اين درخواست را از وى نيز كرد، عمر هم مانند ابوبكر پاسخ رد داد.
هنگامى كه خود عثمان به خلافت رسيد، آن ها را به مدينه برگرداند و گفت: من درباره آن ها با پيامبر(صلى الله عليه وآله) گفتوگو كرده بودم، پيامبر(صلى الله عليه وآله) وعده داده بود به آن ها اجازه بازگشت بدهد كه اجل مهلت نداد.1
«عبداللّه بن عمرو بن عاص» مى گويد: در محضر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بودم، حضرت

1 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 27. اين جريان را دانشمندان ديگر اهل تسنن نيز از آن جمله «ابوعمرو» در كتاب الاستيعاب، ج 1، ص 316 و «ابن اثير» در اسدالغابة، ج 1، ص 34 نقل نموده اند.
ابن حجر عسقلانى مى نويسد: روزى هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) از راهى عبور مى كرد، متوجه شد كه حَكَم پشت سر آن حضرت حركات زننده اى انجام مى دهد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را نفرين نموده گفت: «اللهم اجعله وزغاً» (وزغ به معناى ارتعاش و لرزش است) در اثر نفرين پيامبر(صلى الله عليه وآله) حَكَم مبتلا به لرزش و ارتعاش بدن گرديد (الاصابه، ج 1، ص 345).

صفحه 123
فرمود: اكنون مرد ملعونى وارد مجلس مى شود، من كه چند لحظه پيش عمر را در حال لباس پوشيدن (براى شرفيابى به محضر پيامبر) ديده بودم، دلم شور مى زد كه مبادا عمر وارد شود، در اين هنگام «حكم بن ابى العاص» از در وارد شد.1
«حاكم» مى گويد: «پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به حَكَم و فرزندان او لعنت فرستاد.»
بدين ترتيب سوابق ننگين حكم بن ابى العاص در تاريخ اسلام بر كسى پوشيده نبود و همه مى دانستند كه او با اسلام و پيامبر خدا دشمنى ديرينه اى دارد و پيامبر او را لعن و نفرين كرده و از مركز حكومت اسلامى طرد نموده است، با اين حال عثمان در مورد او از هيچ احترام و بخششى دريغ نمى كرد!
مروان
مروان فرزند حكم نيز در سوابق سياه و ننگين، كمتر از پدر نبود، او نيز مطرود پيشگاه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بود و هيچ سابقه درخشانى در تاريخ اسلام نداشت.
«حاكم» در كتاب مستدرك نقل مى كند كه: در مدينه هر نوزادى به دنيا مى آمد او را به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى آوردند. روزى كه مروان به دنيا آمد، او را به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله)آوردند. حضرت فرمود: «اين، وزغ بن وزغ و ملعون بن ملعون است.»2
روزى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) حَكَم را ديد، فرمود: «امت من مصائب زيادى از دست فرزندان اين مرد خواهد ديد.»3
عايشه به مروان مى گفت: «هنگامى كه تو در صلب پدر بودى پيامبر(صلى الله عليه وآله) پدر تو را لعن كرد.»4

1 . الاستيعاب، ج 1، ص 317 در حاشيه «الاصابه».
2 . مستدرك حاكم، ج 4، ص 479. معناى وزغ در صفحه 122 ذكر شد.
3 . ويل لامتى مما فى صلب هذا (الاصابه، ج 1، ص 345 و اسدالغابه، ج 1، ص 34).
4 . اسدالغابه، ج 2، ص 34 و الاستيعاب، ج 1، ص 317.

صفحه 124
بخشش هاى بى حساب عثمان از بيت المال
با اين سوابق سياهى كه اين پدر و پسر داشتند، عثمان نه تنها حكم پيامبر(صلى الله عليه وآله)
را نقض نموده آن ها را به مدينه آورد، بلكه آن ها را مقرب دستگاه خود قرار
داده مبالغ هنگفتى از اموال عمومى به آن ها بخشيد كه ذيلاً به بعضى از آن ها اشاره مى شود:
1. عثمان زكات قبيله «قضاعة» (يكى از قبايل يمن) را به «حَكَم» بخشيد. روزى كه حَكَم از طائف به مدينه برگشت، لباس كهنه و پاره اى به تن داشت، به طورى كه وضع افسرده او توجه همه را به خود جلب كرده بود، او با اين وضع وارد خانه خليفه شد ولى وقتى بيرون آمد، ديدند وضع او به كلى عوض شده و لباس و كلاه گران بهايى پوشيده است.1
«عبداللّه بن يسار» مى گويد: عثمان در بازار مدينه صندوق دار بيت المال را ديد و به وى دستور داد مقدارى از بيت المال را به حَكَم بن ابى العاص بدهد (عثمان هر وقت مى خواست پولى به خويشان خود بدهد، آن را به خزانه دار بيت المال حواله مى كرد) صندوق دار از پرداخت آن خوددارى كرد، عثمان چون مقاومت او را ديد، پافشارى كرد و گفت: تو خزانه دار ما هستى، هر وقت به تو چيزى داديم تحويل بگير و هر گاه دستورى نداديم، ساكت شو!
صندوق دار گفت: دروغ گفتى، من خزانه دار تو و خويشانت نيستم، من خزانه دار مسلمانانم!
پس از اين گفتوگو، روز جمعه هنگامى كه عثمان مشغول خواندن خطبه نماز بود، صندوق دار كليدهاى بيت المال را آورد و صدا زد:

1 . تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 154.

صفحه 125
مردم! عثمان خيال مى كند من صندوق دار او و خويشانش هستم، همه بدانيد من تاكنون خزانه دار شما مسلمانان بودم، اينك كليدهاى بيت المال شما را آورده ام، اين را گفت و كليدها را به سوى عثمان پرت كرد، عثمان كليدها را گرفت و تحويل «زيد بن ثابت» داد.1
بلاذرى مى نويسد:
«يكى از كارهاى عثمان كه با مخالفت مردم روبه رو شد، اين بود كه حَكَم بن ابى العاص» را مأمور جمع آورى زكات قبيله «قضاعه» كرد، مجموع زكات آن قبيله به سيصدهزار درهم بالغ گرديد و عثمان همه آن را به حَكَم بخشيد.»2
دانشمندان ديگر جهان تسنن نيز به اين مطلب تصريح نموده مى نويسند: «يكى از موضوعاتى كه خشم مردم را بر ضد عثمان برانگيخت، اين بود كه او تبعيدى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به مدينه بازگرداند و صدهزار به او بخشيد.»3
2. عثمان خمس غنائم آفريقا را كه بالغ بر پانصدهزار دينار بود، يكجا به مروان (شوهر دخترش ام ابان) بخشيد!4
«ابن اثير» مى نويسد:
«خمس غنائم آفريقا را به مدينه آوردند، مروان آن را به پانصدهزار دينار خريد و عثمان پول آن را از وى نگرفت.»5
علاوه بر اين، عثمان خمس مصر را نيز به مروان بخشيد و بيت المال را به عنوان

1 . همان، ص 158.
2 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 28.
3 . المعارف، ابن قتبه (ط قديم)، ص 64; العقد الفريد (بخش اخبار الخلفاء)، ص 64 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 198.
4 . المعارف ابن قتيبه (ط قديم)، ص 64; انساب الاشراف، بلاذرى، ج 5 ، ص 28; العقد الفريد، ج 4، ص 65 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 198.
5 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 38.

صفحه 126
اين كه طبق فرمان خدا به خويشان خود نيكى مى كند، در ميان خويشان خود تقسيم نمود.1
اين ها گوشه اى از بخشش هاى بى حساب خليفه به مروان بود، ولى بخشش هاى او، منحصر به اين ها نبود، بلكه «فدك» را نيز به عنوان خالصه دولت اسلامى به مروان بخشيد!2 و بعد از مروان، فدك به عنوان ارث به فرزندان مروان منتقل گشت. بدين ترتيب سرزمينى كه از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به دخترش رسيده بود، نه به عنوان ارث به او دادند و نه به عنوان بخشش پيامبر! ولى عثمان آن را به مروان بخشيد و نسل مروان يكى پس از ديگرى، آن را به عنوان ارث تصاحب نمودند! تا آن كه پس از هفتاد سال، «عمر بن عبدالعزيز» آن را به فرزندان فاطمه زهرا(عليها السلام)بازگردانيد.3
البته فقط حَكَم و مروان نبودند كه در سايه عثمان، از سفره گسترده بيت المال مسلمانان برخوردار بودند، بلكه ساير اقوام و خويشان عثمان نيز مبالغى از بيت المال را بالا كشيدند كه ذيلاً به آن ها اشاره مى شود:
3. عثمان صدهزار به «حارث بن حكم» كه پسرعمو و داماد عثمان و برادر مروان بود، بخشيد.4
علاوه بر اين، شترهايى از بابت زكات نزد خليفه آوردند و خليفه همه آن ها را به حارث داد.5
عثمان به اين ها اكتفا نكرد، بلكه محلى در بازار مدينه را كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) آن را براى مسلمانان وقف نموده بود، در اختيار وى گذاشت.6

1 . طبقات ابن سعد (ط لندن)، ج 13 و انساب الاشراف، ج 5 ، ص 25.
2 . المعارف ابن قتبه، ص 64; عقد الفريد، ج 4، ص 65 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 198.
3 . تاريخ يعقوبى، ج 3، ص 50 .
4 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 199.
5 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 28.
6 . المعارف ابن قتبه، ص 64; عقد الفريد، ج 4، ص 65 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 1، ص 198.

صفحه 127
4. صدهزار درهم از بيت المال، به يكى ديگر از اقوام خود به نام «سعيد بن العاص» داد. سعيد جوان خوش گذران و عياشى بود كه هيچ فضيلت و سابقه درخشانى در اسلام نداشت و پدرش در جنگ بدر به دست اميرمؤمنان(عليه السلام) كشته شده بود.
بنابراين (جز خويشاوندى با خليفه) هيچ ملاكى براى استحقاق دريافت چنين مبلغ گزافى از بيت المال را نداشت.
روى همين اصل، گروهى از بزرگان اسلام به اين عمل خليفه اعتراض كردند، خليفه پاسخ داد كه او با من قرابت دارد و من بدين وسيله يك وظيفه اسلامى و اخلاقى را كه عبارت از نيكى كردن به خويشان است، انجام داده ام!1
بديهى است كه عذر خليفه، يك پوزش كودكانه و بى اساس بود، زيرا درست است كه اسلام دستور داده كه انسان به خويشان خود كمك نمايد، ولى اين در صورتى است كه از مال شخصى خود بپردازد نه از مال فقرا و بيچارگان و بيوه زنان! وگرنه به دست آوردن دل خويشان و بستگان با بخشش از جيب مردم، نه تنها ثوابى نخواهد داشت، بلكه گناه بزرگى شمرده خواهد شد.
5 . عثمان، مبلغ چهارصد هزار درهم به «عبداللّه بن خالد بن اسيد» داد.2
يعقوبى مى نويسد:
عثمان دختر خود را به «عبداللّه بن خالد بن اسيد» داد و به «عبداللّه بن عامر» خزانه دار بيت المال بصره دستور داد مبلغ ششصد هزار درهم از بيت المال بصره به وى بپردازد.3
6. مبلغ دويست هزار به ابوسفيان داد كه سابقه ننگين او در تاريخ اسلام بر احدى پوشيده نيست.4

1 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 28.
2 . العقد الفريد، ج 4، ص 65; المعارف ابن قتيبه، ص 64 و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 1، ص 198.
3 . تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 158.
4 . شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 1، ص 199.

صفحه 128
نمونه اى از عدالت على(عليه السلام) در تقسيم اموال عمومى
اميرمؤمنان(عليه السلام) در زمان خلافت كوتاه مدت خود، برخلاف روش عثمان، در تقسيم بيت المال، كوچك ترين تبعيضى قائل نمى شد و هيچ كس را بى جهت بر ديگرى ترجيح نمى داد، و اگر گزارش مى رسيد كه يكى از فرمانداران، در اين مورد تخلف نموده، او را شديداً مؤاخذه مى كرد.
اميرمؤمنان(عليه السلام) ضمن نامه اى به «قثم بن عباس» (فرماندار مكه) چنين نوشت:
«آنچه از بيت المال نزد تو جمع مى شود، در ميان مستمندان و عيال مندان
آن محل تقسيم كن و مواظب باش كه اين اموال حتماً به مصرف بيچارگان و درماندگان برسد و اگر چيزى از آن اضافه ماند، براى ما بفرست تا در ميان نيازمندان اين جا
تقسيم كنيم.»1
على(عليه السلام) كوشش مى كرد تا اموال عمومى در مصارف حقيقى خود مصرف شود
و به هيچ وجه اجازه نمى داد عزيزان بى جهت، دينارى از بيت المال را تصرف
كنند.
در زمان خلافت اميرمؤمنان(عليه السلام) «عبداللّه بن زمعه» كه يكى از شيعيان آن حضرت بود، به محضر امام شرفياب شد و مبلغى از بيت المال تقاضا كرد، اميرمؤمنان(عليه السلام)فرمود:
«اين اموال نه مال من است و نه مال تو، بلكه متعلق به همه مسلمانان است كه با شمشير سربازان اسلام، فراهم شده است، اگر تو نيز با مجاهدان اسلام در جنگ ها شركت كنى، به تو هم سهمى برابر سهم آن ها خواهد رسيد، وگرنه محصول زحمات آن ها به ديگرى داده نخواهد شد.»2

1 . نهج البلاغه، صبحى صالح، نامه 67، ص 457.
2 . همان، خطبه 232، ص 353.

صفحه 129
اگر عثمان نيز مثل على(عليه السلام) رفتار مى كرد و اموال عمومى را بر اساس موازين اسلامى تقسيم مى نمود، هرگز كشته نمى شد و آن همه گرفتارى و آشوب در جامعه اسلامى به وجود نمى آمد.
در دوران حكومت اميرمؤمنان(عليه السلام) روزى اموالى از اصفهان به مدينه رسيد كه در ميان آن قرص نانى وجود داشت، على(عليه السلام)همه اموال را هفت قسمت كرد، و قرص نان را نيز هفت قسمت نمود و روى هر سهم از مال، يك قطعه از نان گذاشت و آن گاه براى تعيين نخستين فردى كه سهم خود را بگيرد، قرعه كشيد.1
اميرمؤمنان(عليه السلام) براساس منطق قرآن، در تقسيم بيت المال، نژاد و وابستگى هاى گروهى يا جغرافيايى و قبيله اى را هرگز مناط قرار نمى داد و به عرب و عجم سهم مساوى عطا مى فرمود.
روزى دو زن فقير كه يكى عرب و ديگرى از نژاد ديگر بود، و قبلاً از بردگى آزاد شده بود، نزد اميرمؤمنان(عليه السلام) اظهار احتياج كردند، امام دستور داد به هر يك به طور مساوى مقدارى گندم و چهل درهم پول نقد بدهند، زن غيرعرب سهم خود را گرفت و رفت، ولى زن عرب گفت: چرا عطيه مرا با او مساوى قرار دادى در صورتى كه من بر او برترى دارم؟
امام فرمود: در كتاب خدا (قرآن) فرزندان اسماعيل بر فرزندان اسحاق (كه از كنيز متولد شده است) برترى ندارند.2
ثروت هاى كلان
عثمان نه تنها بيت المال را به خويشان و بستگان خود بى حساب مى بخشيد، بلكه به همه دنياپرستان ـ كه متأسفانه تعداد آن ها در هر زمانى كم نيست ـ ميدان داده بود تا

1 . سنن بيهقى، ج 6، ص 348.
2 . انى نظرت فى كتاب اللّه، فلم ار فيه فضلاً لولد اسماعيل على ولد اسحاق (سنن بيهقى، ج 6، ص 349).

صفحه 130
از راه مشروع و نامشروع اموال فراوانى جمع نموده گنج هاى بزرگى تشكل دهند كه ذيلاً به چند نمونه از آن ها اشاره مى شود:
1. خود خليفه از ثروتمندان بزرگ زمان خود بود، او علاوه بر مبلغ 150 هزار دينار و يك ميليون درهم نقد كه نزد صندوق دار خود داشت، ارزش زمين هايش اعم از زراعى و غير آن، بالغ بر صدهزار دينار بود و داراى شتر و گاو و گوسفند بى شمارى بود.
2. «عبدالرحمان بن عوف» (يكى از هواداران عثمان) در زمان حكومت عثمان درگذشت و ثروت سرشارى از او باقى ماند، به طورى كه كيسه هاى زر او را جهت تقسيم، در برابر خليفه روى هم چيدند، خليفه كسى را كه آن طرف كيسه ها نشسته بود، نديد! يك هشتم ثروت او را ميان چهار همسر او تقسيم نمودند، به هر يك هشتاد هزار رسيد.
3. ثروت «زيد بن ثابت» بهت آور بود، پس از مرگ او طلاهاى شمش او را براى تقسم ميان ورثه، با تبر مى شكستند.
4. يك قلم از تركه «طلحه» صد پوست گاو پر از طلا بود! روزى كه عثمان در تنگناى محاصره مصريان و ديگر مسلمانان قرار گرفته بود، از طلحه گله مى كرد و مى گفت: من چند پوست گاو پر از طلا به او داده ام، اينك در برابر خوبى هاى من، قصد قتل مرا كرده است.1
اين ها نمونه هايى از بذل و بخشش هاى نارواى خليفه از اموال عمومى مسلمانان
و ثروت هاى كلانى بود كه با موافقت خليفه از راه مشروع و نامشروع گرد
آمده بود و اگر بخواهيم همه آن ها را در اين جا ذكر كنيم سخن به درازا خواهد
كشيد.

1 . مرحوم علامه امينى فهرست كامل اين ثروت ها را با ذكر منابع تاريخى آورده است (ر. ك: الغدير، ج 8 ، ص 293).

صفحه 131
در اين جا به مناسبت بحث، قسمتى از خطبه معروف اميرمؤمنان(عليه السلام) (خطبه شقشقيه) را نقل مى كنيم، على(عليه السلام) ضمن اين خطبه مى فرمايد:
«... تا اين كه سومين نفر (عثمان) زمام امور را در دست گرفت. او، با شكم آكنده، كارى جز چريدن و سرگين انداختن نداشت (كارى جز خوردن و خود را خالى كردن نداشت). او نه تنها خود، بيت المال را حيف و ميل مى كرد، بلكه خويشان او از بنى اميه نيز با او هم دست شده بيت المال را (با آزمندى تمام) مثل شترى كه گياهان بهارى را مى خورد، خوردند تا آن كه وضع او وارونه شد و اعمال و رفتار نارواى وى، قتل او را تسريع كرد و زياده روى در اسراف و بذل و بخشش بيت المال به اين و آن، و پايمال كردن حقوق مسلمانان، او را از پاى درآورده به عمرش خاتمه داد.»1
اين روش عثمان، موجب مشكلاتى براى اميرمؤمنان(عليه السلام) پس از رسيدن به خلافت گرديد، زيرا گروهى كه در زمان عثمان داراى آلاف و الوف شده بودند منافع خود را در حكومت عادلانه على(عليه السلام) در خطر ديده در برابر آن كارشكنى كرده مانع اجراى عدالت مى شدند، اميرمؤمنان(عليه السلام) در نخستين روزهاى خلافت خود، با اشاره به تيول هايى كه عثمان به خويشان خود بخشيده بود، فرمود:
«هر زمينى را كه عثمان به اين و آن بخشيده و هر مالى را كه از بيت المال به ديگران داده، به زودى به صندوق بيت المال برخواهم گرداند.»2
هشدار به زراندوزان
از توضيحاتى كه گذشت، علت مبارزه ابوذر با خليفه وقت روشن گرديد. ابوذر به

1 . الى ان قام ثالث القوم نافجاً حضنيه بين نثيله و معتلفه و قام معه بنوامية يخضمون مال اللّه خضمة الابل نيتة الربيع الى ان انتكث عليه فتله واجهز عليه عمله و كيت به بطنته. (نهج البلاغه، خطبه سوم).
2 . الا ان كل قطيعة اقطعها عثمان و كل مال اعطاه من مال اللّه فهو مردود فى بيت المال (شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 1، ص 269).

صفحه 132
حكم پيمانى كه با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بسته بود، و به حكم رسالتى كه آيين اسلام
در دفاع از حق و عدالت به عهده او گذاشته بود، در برابر اجحافات خليفه سخت مقاومت كرد و اعمال نارواى او را مورد انتقاد قرار داد و كسانى را كه در پرتو عطاياى خليفه ثروت هنگفتى گرد آورده بودند، با عذاب الهى بيم داد. او هر جا مى رفت، در راه، بازار و مسجد، آيه زير را كه صريحاً از احتكار طلا و نقره نكوهش مى كند مى خواند:
«به كسانى كه طلا و نقره را اندوخته مى كنند و در راه خدا خرج نمى نمايند،
از عذاب دردناك هشدار بده»1، او با تلاوت اين آيه، لطمه شديدى بر دستگاه حكومت عثمان و اطرافيانش وارد مى ساخت و همه آن ها را دوزخى معرفى
مى كرد.
عثمان از انتقادهاى ابوذر ناراحت شد و به او پيغام داد كه دست از اين كار بردارد. ابوذر در پاسخ وى پيغامى بدين مضمون فرستاد:
«آيا عثمان مرا از خواندن كتاب خدا (قرآن) نهى مى كند؟ اگر با خشمگين ساختن عثمان، خدا را از خود راضى سازم، بهتر است از اين كه با جلب رضايت وى، خدا را خشمگين سازم.»2
اين گونه صراحت كه نشانه ايمان استوار ابوذر و عزم راسخ او براى مبارزه با تبعيض و بى عدالتى بود، به دستگاه خلافت ثابت كرد كه وى به هيج وجه حاضر نيست از انتقاد خود دست بردارد، از اين جهت نقشه پليدى بر ضد ابوذر كشيد،
ولى پيش از اجراى نقشه، حوادث زير اتفاق افتاد و رابطه ابوذر را با عثمان
تيره تر ساخت.

1 . ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِى سَبِـيلِ اللّهِ فَبَـشِّـرْهُمْ بِعَذاب أَلِـيم ) (توبه، آيه 34).
2 . أينهانى عثمان من قرائة كتاب اللّه فواللّه لأن ارض اللّه بسخط عثمان احب الىّ من سخط اللّه برضا عثمان (الدرجات الرفيعه، ص 242 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 3، ص 54 ، ط مصر).

صفحه 133
فتواى مصلحتى!
1. روزى خليفه سوم در انجمنى كه ابوذر نيز در آن جا بود، رو به «كعب الاحبار» كرد و چنين سؤال نمود.
آيا خليفه مى تواند از بيت المال به عنوان قرص برداشت كند، سپس عوض آن را بيت المالى كه بعداً به دست مى آورد، بپردازد؟
كعب پاسخ داد: مانع ندارد!
ابوذر كه از هدف خليفه آگاه بود و مى دانست كه وى مى خواهد از اين طريق، راه را براى هر گوه تصرف در بيت المال زير عنوان «قرض» هموار كند، سخت ناراحت شد و رو به كعب كرده گفت: «اى يهودى زاده! آيا تو دستور دين ما را به ما ياد مى دهى؟»1
كَعب الأحبار
ممكن است در اين جا براى افرادى كه با تاريخ اسلام آشنايى ندارند، اين سؤال پيش آيد كه كعب الاحبار چه كسى بود و چه نقشى در دستگاه خلافت داشت؟
براى روشن شدن پاسخ اين سؤال، بايد قدرى به عقب برگرديم و تاريخ مبارزات يهود را بر ضد اسلام ورق بزنيم:
هنگامى كه يهود در برابر قدرت نظامى اسلام، سخت شكست خوردند، تصميم گرفتند از راه ديگر، يعنى از طريق وارد ساختن گروهى از احبار (علماى دينى يهود) در لباس اسلام، تعاليم اسلام را با يك سلسله خرافات و مسائل بى اساس در هم آميخته و بدين وسيله ضربت معنوى بزرگى بر پيكر اسلام وارد سازند.
بدبختانه، دز اثر غفلت و بى كفايتى حكومت وقت، در اين راه موفقيتى به دست

1 . يا ابن اليهوديه اتعلمنا ديننا. (الدرجات الرفيعه، ص 242; شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 3، ص 54). در كتاب اخير به صورت «يا ابن اليهودين» ضبط شده است.

صفحه 134
آوردند و گروهى از علماى يهود، در صف مسلمانان داخل شده خرافات را به عنوان حقايق دينى در ميان مسلمانان پخش كردند.
متأسفانه بعضى از محدثان و تاريخ نويسان نيز، گفتار آنان را بدون تجزيه و تحليل، در كتب تفسير و تاريخ وارد ساختند و تشخيص حقايق را براى آيندگان مشكل ساختند.
كعب الاحبار از اين گروه بود و مأموريت داشت در لباس اسلام، حقايق اين آيين را وارونه سازد و از داخل مسلمانان ضربت وارد نمايد. او نقش خود را خوب ايفا كرد و با تظاهرات دروغين، جاى خود را در ميان مسلمانان باز نمود و در كسوت فقيه و محدث در آمد! به طورى كه در نظر خليفه سوم، فقيه و دانشمند بزرگى جلوه كرده بود به حدى كه خليفه، مسائل مربوط به وظايف حكومت اسلامى را از وى سوال مى كرد.
ولى ماهيت امثال كعب، بر مسلمانان بيدارى مثل ابوذر، پوشيده نبود، به همين دليل هنگامى كه كعب الاحبار در آن انجمن، مطابق ميل خليفه فتوا داد. ابوذر بى پرده گفت: اى يهودى زاده، تو دستور دين ما را به ما ياد مى دهى؟!
ناگفته پيداست كه حمله به كعب، در حضور خليفه كه طرف استفتاى وى بود، در واقع حمله به خود خليفه بود به همين جهت اين حادثه، رابطه ابوذر و عثمان را تيره تر ساخت.
تحريف حقايق
2. خليفه، بار ديگر در انجمنى كه كعب و «ابوذر» هر دو در آن جا بودند، سؤال زير را مطرح كرد و گفت:
اگر كسى زكات مال خود را داد، آيا باز در مال وى حقى براى ديگران هست؟
كعب بدون اين كه از هدف خليفه آگاه شود، صريحاً گفت: نه.
آن گاه خليفه سؤال دوم را مطرح كرد و گفت:

صفحه 135
آيا چه اشكال دارد كه ما مقدارى از بيت المال را برداريم و به كارگزاران خود بدهيم و قسمتى از آن را در اختيار شما بگذاريم؟1
كعب بى درنگ گفت: هيچ اشكال ندارد.
اين بار نيز ابوذر با چهره برافروخته، عصاى خود را به سينه كعب فرو
كوفت و گفت: دروغ گفتى اى يهودى زاده! به چه جرئتى در احكام دين ما اظهارنظر مى كنى؟!
آن گاه اين آيه را خواند كه خداوند مى فرمايد:
«... آن كس نيكوكار است كه از مال خويش كه آن را دوست دارد، به خويشان و يتيمان و تهيدستان و... دهد و نماز بگزارد و زكات بدهد... .»2
اين آيه صراحت دارد كه علاوه بر زكات، كه در ذيل آيه بيان شده، وظيفه ديگرى نيز بر عهده ثروتمندان است كه در آغاز آيه آمده است.3
اين جريان بيش از پيش خليفه را خشمگين ساخت، زيرا خود و گردانندگان دستگاه وى، ثروت هاى زيادى از بيت المال گردآورده بودند و به عنوان اين كه زكات مال خود را پرداخته اند همه آن ها را احتكار كرده به صورت گنج طلا و نقره در آورده بودند.
نظر خليفه از اين سؤال اين بود كه دهان مغرضان و در رأس آنان ابوذر را ببندد و وانمود كند كه چنين احتكارى برخلاف موازين اسلام نيست.
ابوذر مى دانست كه منظور عثمان از طرح اين سؤال امضا گرفتن بر اندوختن مالى

1 . اترون بأساً ان نأخذ مالا من بيت مال المسلمين فتنفقه فيما (فيمن خ.ل) يوبنا من امورنا و نعطيكموه؟ (مروج الذهب، ج 2، ص 340).
2 . ( ... وَآتَى المالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِى الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِـينَ وَابْنَ السَّبِـيلِ وَالسّائِلِـينَ وَفِى الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ... ) (بقره، آيه 177).
3 . مروج الذهب، ج 2، ص 349، ط مصر.

صفحه 136
است كه اصل و فرع آن، از راه حرام به دست آمده است، تا از اين رهگذر عمل خود را مشروع جلوه دهد.
گويا ابوذر كه از ماهيت حكومت اموى (حكومت عثمان) آگاه بود، مى دانست كه اگر اين روش ادامه پيدا كند، در آينده همه اين ثروت ها در راه مبارزه با حق و حقيقت به كار خواهد رفت و مانع اجراى عدالت و استقرار حكومت حق و عدل خواهد شد.
حوادث آينده پيش بينى ابوذر را تأييد كرد، زيرا هزينه جنگ هاى «جمل» و «صفين» كه جز جبهه بندى در برابر حكومت عادلانه اميرمؤمنان(عليه السلام) نبود، از همين راه تأمين شد، خرج سفر عايشه را گروهى از پولداران بنى اميه تأمين كردند، حقوق حديث سازان و محدثان مزدور و دروغ پرداز كه بعدها به استخدام حكومت پليد اموى در آمدند، از همين اموال پرداخت گرديد، اموالى كه به بهانه خون مجاهدان اسلام به دست آمده بود.
آرى، ابوذر كه گويا اين حوادث را پيش بينى مى كرد، براى از بين بردن اين گونه گنج هاى نامشروع، به آيه مزبور استناد كرد تا از اين رهگذر، از اعمال نارواى اين گروه كه با روح و قوانين اسلام سازگار نبود، جلوگيرى نمايد.
تبعيد به شام
اين حوادث، مقدمات تبعيد ابوذر را فراهم ساخت، زيرا وجود ابوذر ديگر براى حكومت وقت در محيط مدينه قابل تحمل نبود، به همين جهت ابوذر به شام تبعيد گرديد.1

1 . البته شك نيست حقى كه در آيه مزبور ذكر شده و ابوذر به آن استناد كرد، جنبه استحبابى دارد (مگر در مواردى كه سپاه اسلام براى جهاد با دشمن به آن نيازمند باشد يا حاكم اسلامى براى ايجاد امنيت و ديگر نيازمندى ها، احتياج ضرورى به آن داشته باشد ك در اين صورت به عنوان، ثانوى واجب خواهد بود) محقق عالى قدر مؤلفِ كتاب الاموال كه يكى از كتب نفيس و ارزنده اسلامى است در صفحه 358 مى نويسد:
در اموال مسلمانان غير از زكات، حقوق ديگرى نيز مانند: نيكى و كمك به والدين و خويشان و پذيرايى از مهمانان، وجود دارد، چنان كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) سؤال نمودند: به چه كسانى انفاق و كمك مالى نماييم، در اين هنگام آيه زير نازل شد:
( يَسْأَلـُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْر فَلِلْوالِدَيْنِ وَالاَْقْرَبِـينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِـينِ وَابْنِ السَّبِـيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِـيمٌ ) (بقره، آيه 215).
«از تو مى پرسند چه انفاق كنند؟ بگو هر چه خواستيد انفاق كنيد، به پدر و مادر و خويشان خود و يتيمان و تهيدستان و در راه ماندگان انفاق نماييد و هر عمل نيكى كه انجام دهيد، خدا از آن گاه است.»

صفحه 137
وقتى كه ابوذر وارد شام شد، ديد آن جا نيز نسخه دوم مدينه است و معاويه مقدمات خلافت و حكومت خود را پى ريزى نموده و به بهانه اين كه با امپراتورى روم نزديك است و نمايندگان امپراتور روم به مقر استاندارى (شام) رفت و آمد مى كنند، و بايد برابر آنان وضع آبرومندى داشت، دستگاه پرطمطراق و اشرافى درست مى كند و كاخ سبز بلند و آسمان خراشى مى سازد كه صدها كارگر در ساختن آن ها از پاى درمى آيند.
ابوذر كه هرگز در برابر بى عدالتى و خيانت به اموال عمومى، سكوت
نمى كرد، اين بار مبارزه با دستگاه فاسد معاويه را آغاز كرد. او از مشاهده
كاخ پرشكوه معاويه كه از بيت المال مسلمانان ساخته مى شد، خشمگين شد و به
وى گفت:
«اگر اين كاخ از بيت المال ساخته شده، خيانت به مسلمانان است و اگر از مال خود توست، اسراف است.»
يار مجاهد و دلير پيامبر(صلى الله عليه وآله) به اين مقدار اكتفا نكرد، بلكه در استيضاح
حكومت معاويه، كه دست نشانده حكوم عثمان بود، چنين گفت: «من اعمال و اقدامات ناروايى مى بينم كه هرگز در ميان مسلمانان سابقه نداشت، اعمالى كه مخالف كتاب خدا (قرآن) و روش پيامبر(صلى الله عليه وآله) است، در محيط حكومت اينان، حق پايمال و

صفحه 138
باطل زنده مى گردد، راست گويان تكذيب مى شوند، عده اى بى جهت و بدون صلاحيت، اموال مسلمانان را به خود اختصاص مى دهند، و نيكان و شايستگان محروم مى گردند.»1
اين سخنان كوبنده كه شبيه گفتار پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و اميرمؤمنان است، از زبان شاگرد بزرگ مكتب پيامبر(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام)، براى حكومت معاويه خطرناك بود، او به خوبى از ميزان نفوذ سخن ابوذر آگاه بود، به همين جهت به فكر افتاد كه از طريق تطميع و دادن حق السكوت، از انتقاد ابوذر جلوگيرى نمايد، از اين رو مبلغ سيصد دينار براى ابوذر فرستاد.
ابوذر كه هدف وى آگاه بود، به فرستاده او چنين گفت: «اگر اين پول از بابت سهم من از بيت المال است كه امسال آن را قطع كرديد، قبول مى كنم، ولى اگر به عنوان هديه است، من احتياجى به آن ندارم» و آن گاه پول را پس فرستاد.2
اوج مبارزه در شام
او در مبارزه با فساد و بى عدالتى، شيوه خاص و مؤثرى داشت به طورى كه آتش احساسات مردم را بر ضد حكومت معاويه شعلهور مى ساخت; مثلاً گاهى نماز صبح را در دروازه شام مى خواند، هنگامى كه كاروان حامل بيت المال وارد شهر مى شد، مى گفت:
«اين كاروان بار آتش با خود آورده است، خداوند به كسانى كه امر به معروف و نهى از منكر مى نمايند، ولى خود به آن عمل نمى كنند لعنت كند.»3

1 . واللّه لقد حدثت اعمال ما اعرفها واللّه ما هى فى كتاب اللّه ولا سنة نبيه واللّه انى لارى حقاً يطفى و باطلاً يحيى و صادقاً يكذب واثره بغير تقى و صالحاً مستأثرا عليه.
2 . الدرجات الرفيعه، ص 243 و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 3، ص 54 .
3 . لعن اللّه الامرين بالمعروف والتاركين له ولعن اللّه الناهين عن المنكر والاتين له.

صفحه 139
او گاهى در برابر كاخ و مقر حكومت معاويه مى ايستاد و با صداى بلند شعارهايى بر ضد او مى داد.
«جلام» غفارى كه از طرف معاويه حاكم «قنسرين» بود، مى گويد:
روزى براى دادن گزارش، پيش معاويه رفته بودم، ناگهان صدايى شنيدم كه كسى در برابر كاخ، با صداى بلند مى گفت: «اين كاروان، بار آتش يا خود آورده است، خداوند كسانى را كه امر به معروف و نهى از منكر مى نمايند، ولى خود به آن عمل نمى كنند، لعنت كند.»
در اين لحظه ديدم رنگ چهره معاويه دگرگون شد و رو به من كرد و گفت: اين شخص را كه صدايش بلند است، مى شناسى؟
گفتم: نه
گفت: او جندب بن جناده غفارى است، و اين كار يكى از برنامه هاى روزانه اوست، آن گاه به مأموران خود دستور داد ابوذرا نزد او بياورند، طولى نكشيد ديدم ابوذر را كشان كشان به سوى او آوردند و در برابر وى نگاه داشتند. در اين هنگام معاويه با خشم تمام چنين گفت:
«اى دشمن خدا و پيامبر! هر روز بر ضد من شعار مى دهى، اگر قرار بود يكى از ياران پيامبر را بدون اجازه عثمان بكشم، تو را مى كشم، ولى من جريان كار تو را به خليفه گزارش داده در اين باره كسب تكليف خواهم نمود.»
«جلام» مى گويد: من به ديدار ابوذر علاقه مند بودم، زيرا او از قبيله ما (غفار) بود، خوب به قيافه او نگاه كردم، مرد گندم گون و داراى صورتى كم مو بود و كمرش اندكى خميده شده بود، و با اين كه در چنگال مأموران معاويه گرفتار بود، كوچك ترين احترامى به معاويه نگذاشت و در پاسخ وى چنين گفت:
«من دشمن خدا و پيامبر(صلى الله عليه وآله) نيستم، بلكه تو و پدرت ابوسفيان دشمنان خدا و پيامبر هستيد، شما كفر خود را پنهان داشته تظاهر به اسلام كرديد، تو شخصاً بارها

صفحه 140
مورد لعن پيامبر خدا قرار گرفته اى و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تو را نفرين كرده كه هيچ گاه از غذا سير نشوى.
من از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه درباره حكومت تو فرمود:
«هنگامى كه زمام امور امت اسلامى، دست فردى بيفتد كه داراى حلقوم گشاد
باشد و هر چه بخورد، سير نشود، مسلمانان بايد به هوش بوده از خطر او برحذر باشند.»
ابوذر با اين سخنان، ضربه را بر نقطه حساسى وارد كرد و ماهيت پليد حكومت را از زبان پيامبر(صلى الله عليه وآله) فاش ساخت، و چون اين حديث، از احاديث معروف بود، معاويه نتوانست اصل حديث را انكار كند، لذا ناگزير شد بگويد منظور پيامبر شخص ديگر است، ولى ابوذر پاسخ داد:
اشتباه مى كنى، منظور از اين حديث تو هستى، من از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم تو را با اين جملات نفرين نموده فرمود:
«پروردگارا او را لعنت فرست و (چشم طمع) او را با خاك تيره سير كن!»1
ابوذر اضافه نمود:
من از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه از وضع تو در جهان ديگر چنين خبر داد: «معاويه در آتش خواهد سوخت.»2
او با نقل اين احاديث، معاويه را سخت مفتضح ساخت، ولى او مانند ديگر سياست مداران جهان كه هنگام شكست، خم به ابرو نمى آورند، در برابر سخنان
ابوذر خنده مصنوعى سر داد و با تظاهر به خونسردى دستور داد ابوذر را بازداشت كنند.3

1 . اللهم العنه ولا تشبعه الا بالتراب.
2 . أست معاوية فى النار.
3 . الدرجات الرفيعه، ص 243 و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 8 ، ص 257 و 258.

صفحه 141
ابوذر در راه مدينه
چنان كه قبلاً اشاره شد، معاويه از ميزان نفوذ تبليغات ابوذر در شام، كاملاً آگاهى داشت، او به خوبى مى دانست كه اگر ابوذر به تبليغات خود بر ضد وى ادامه دهد، طولى نخواهد كشيد كه گروهى بر ضد او قيام خواهند كرد و دامنه قيام و شورش به مركز حكومت در مدينه نيز كشيده خواهد شد.
«ابن بطال» مى گويد: «ارتش معاويه تحت تأثير سخنان ابوذر قرار گرفته به سوى او گرايش پيدا كرده بود، از اين رو، از ادامه توقف او در شام، وحشت داشت.»1
از طرف ديگر بازداشت مردى مانند ابوذر كه در ميان ياران بزرگ پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)از وزنه و شخصيت خاصى برخوردار بود، در افكار عمومى انعكاس بدى داشت، از اين رو نامه اى به عثمان نوشت و طى آن وجود ابوذر را در شام باعث شورش شاميان بر ضد حكومت عثمان معرفى نمود و چنين گزارش داد:
«توده هاى مردم پيرامون ابوذر گرد مى آيند، من مى ترسم او مردم را بر
ضد تو بشوراند، اگر احتياج به مردم اين منطقه دارى، ابوذر را از اين جا
بيرون كن.»2
عثمان در پاسخ وى نوشت: ابوذر را با شتر چموش و وحشى روانه مدينه نما.
معاويه بى درنگ فرمان خليفه را اجرا نمود و روى كينه اى كه از ابوذر در دل داشت، او را با وضع رقت بارى روانه مدينه كرد.
«مسعودى» مى نويسد:
«معاويه او را بر شترى كه جهازى از چوب خشك (بى بستر) داشت، سوار كرد و پنج نفر از افراد خشن و بى رحم را براى بردن او گمارد، آنان شتر را با سرعت

1 . عمدة القارى، ج 4، ص 291 (به نقل از الغدير، ج 8 ، ص 333).
2 . ان اباذر تجتمع اليه الجموع، ولا امن ان يفسدهم عليك، فان كان لك فى القوم حاجة فاحمله اليك.

صفحه 142
فوق العاده مى راندند و مثل مرغ در هوا به پرواز درمى آوردند، به طورى كه وقتى ابوذر به مدينه رسيد، گوشت هاى ران او ريخته بود و چيزى نمانده بود كه از شدت رنج و زحمت قالب تهى كند.»1
پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) از حكومت پليد اموى
بارى ابوذر را با تن مجروح و رنج ديده وارد مجلس عثمان كردند. وقتى چشم خليفه به ابوذر افتاد، برخلاف دستور صريح قرآن كه از خطاب كردن مسلمانان با اسامى زننده و توهين آميز نهى مى كند.2 رو به وى نموده گفت:
«اى جنيدب»3! چشم ما به ديدارت روشن مباد.4
ابوذر با كمال شهامت گفت:
اسم من جندب است نه «جنيدب» و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مرا به نام عبداللّه خوانده است، و اسمى را كه پيامبر براى من تعيين نموده، بيشتر دوست دارم.
ـ شنيده ام پشت سرم مى گويى كه من معتقدم: دست خدا بسته است و خدا فقير و ما ثروتمند هستيم، كى من چنين حرفى زده ام؟
ـ اگر منطق تو غير از اين بود، مال خدا را به طرز ظالمانه ميان گروه انگشت شمارى تقسيم نمى كردى و گروهى را محروم و گروهى را متنعم نمى ساختى، من از پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) شنيده ام كه فرمود:
«هنگامى كه تعداد فرزندان «عاص» به سى نفر رسيد، مال خدا (بيت المال) را تيول

1 . مروج الذهب، ج 2، ص 349. اين موضوع را ابن ابى الحديد در ج 8 ، ص 358 شرح نهج البلاغه و سيد عليخان مدنى در الدرجات الرفيعه، ص 244 با اندكى تفاوت در الفاظ نقل كرده اند.
2 . ( وَلا تَنابَـزُوا بِالاَْلْقابِ ) (حجرات، آيه 11).
3 . جنيدب مصغر جندب است و در زبان عربى معناى تحقير مى دهد.
4 . لاانعم اللّه بك عيناً يا جنيدب.

صفحه 143
خود قرار داده دست به دست مى گردانند، بندگان خدا را برده و مطيع خود مى سازند و دين (كتاب) خدا را تحريف و وارونه معنا مى كنند.»1
خليفه از اين گفتار سخت ناراحت شد و براى تبرئه خود، رو به حضار كرد و گفت: آيا چنين حديثى از پيامبر(صلى الله عليه وآله)شنيده ايد؟
همگى گفتند: نه
خليفه گفت: واى بر تو اى ابوذر! آيا بر پيامبر خدا دروغ مى بندى و حديث جعل مى كنى؟
سپس گفت: حامى ابوذر على است، او را حاضر كنيد، چند لحظه بعد، على(عليه السلام)وارد مجلس شد و خليفه از ابوذر خواست حديث مزبور را بار ديگر بازگو كند، ابوذر حديث را تكرار كرد، عثمان از اميرمؤمنان(عليه السلام) پرسيد:
آيا چنين حديثى از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيده اى؟
ـ من چنين حديثى نشنيده ام ولى ابوذر در گفتار خود راست گوست.
ـ از كجا صدق او بر شما ثابت شده است؟
ـ براى اين كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيده ام كه فرمود: زير آسمان و روى زمين كسى راست گوتر از ابوذر نيست.
در اين هنگام، حضار تحت تأثير شهامت على(عليه السلام) قرار گرفته همگى گفتند: ما نيز اين حديث را از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيده ايم.
در اين موقع چهره گرفته ابوذر شكفته شد و گفت: هرگز تصور نمى كردم روزى متهم به جعل حديث شوم، فكر نمى كردم آن قدر زنده بمانم و از ياران پيامبر، اين جمله را بشنوم.
گرچه عثمان در آن مجلس، حديث مربوط به فرزندان عاص را انكار كرد، ولى

1 . اذا بلغ بنوا العاص ثلاثين رجلا جعلوا مال اللّه دولا و عباداللّه خولا و كتاب اللّه دغلا.

صفحه 144
انكار او نمى توانست پرده به روى حقيقت بكشد، زيرا اكنون بعد از گذشت قرن ها، دانشمندان، اهل تسنن، حديث مزبور را در كتب خود نقل كرده اند.1
كيفر ثروت اندوزى از بيت المال
بارى، سفر طاقت فرساى ابوذر از شام تا مدينه، گرچه قواى بدنى او را تحليل برده و او را سخت آزرده ساخته بود، ولى نه تبعيد به شام و نه بازگشت از آن جا، با آن وضع رقت بار، هيچ كدام كوچك ترين تأثيرى در تضعيف روحيه ابوذر نداشت، او با همان سرسختى در برابر بى عدالتى و چپاول بيت المال مسلمانان ايستادگى مى كرد و كوچك ترين نرمشى در اين زمينه از خود نشان نمى داد.
روى همين اصل، در روزهاى اول ورود ابوذر به مدينه، هنگامى كه او در مجلس عثمان حاضر بود، تركه «عبدالرحمن» را كه تازه درگذشته بود، براى تقسيم به حضور خليفه آوردند، ثروتى كه از او باقى مانده بود، به قدرى زياد بود كه كيسه هاى طلا و نقره را در برابر عثمان چيدند. كيسه ها همچون ديوارى بلند، بالا آمد به طورى كه ميان عثمان و مردى كه آن طرف كيسه ها ايستاده بود، فاصله ايجاد كرد.
عثمان از فوت عبدالرحمن اظهار تأسف كرد و گفت: اميد خير به او دارم، زيرا مردى بود مهمان نواز، و از بيچارگان تفقد مى كرد.
«كعب الاحبار» كه هميشه سخنان خليفه را بى چون و چرا تصديق مى كرد، اين بار نيز به تصديق گفتار خليفه پرداخت و سخنان او را تأييد كرد.
اين صحنه، ابوذر را ناراحت كرد، با كمال ناتوانى و بيمارى كه بر اثر مسافرت از شام تا مدينه بر او عارض شده بود، از جاى خود برخاست و عصاى خود را سخت بر سر كعب فرو كوفت و گفت:

1 . از آن جمله حاكم در كتاب مستدرك، ج 4، ص 479 اين حديث را نقل كرده است.

صفحه 145
«اى يهودى زاده! درباره شخصى كه اين همه مال و ثروت از خود به ارث گذشته، اظهار اميدوارى مى نمايى و مى گويى خدا خير دنيا و آخرت را به او عطا نموده است؟!
آن گاه افزود: من از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود: «هرگز دوست ندارم هنگام مرگم، به اندازه قيراطى مال و ثروت از خود باقى بگذارم.»
آزمايش روحيه ابوذر
گويا عثمان براى آزمايش روحيه ابوذر و براى اين كه بفهمد آيا تغيير روحيه داده يا نه، دستور داد او را وارد مجلس وى كنند، وقتى ابوذر وارد شد، رو كرد به او و گفت:
ـ تو مردم را بر ضد من تحريك مى كنى و دست به كارشكنى مى زنى؟
ـ من، تو و دوست تو (معاويه) را در (شام) اندرز دادم، ولى به جاى پيروى از نصايح من، از در حيله و نيرنگ وارد شدى!
ـ دروغ مى گويى، تو مى خواهى فتنه راه بيندازى; تو مردم شام را بر ضد من شورانيده اى.
در اين هنگام ابوذر براى اين كه بى طرفى و بى غرضى خود را ثابت كند، جمله تاريخى خود را كه نشانه حق جويى اوست، گفت:
«از روش ابوبكر و عمر پيروى كن تا كسى به تو اعتراض نكند»; يعنى من شخص ماجراجويى نيستم، اگر چنين بودم در دروان خلافت ابوبكر و عمر نيز با آنان مخالفت مى كردم، زيرا خلافت هر سه نفر شما از يك قماش است، ولى چون قدم از راه حق و عدالت بيرون نهاده اى، من وظيفه خود ديدم كه با تو از در مبارزه وارد شوم و اگر تو نيز مثل دو خليفه قبلى رفتار كنى، با تو مخالفت نخواهم كرد.
عثمان از منطق نيرومند ابوذر سخت تكان خورد و از فرط ناراحتى گفت: اين كارها به تو مربوط نيست.
ابوذر پاسخ داد: من وظيفه دارم امر به معروف و نهى از منكر نمايم.

صفحه 146
عثمان كه از مقابله با ابوذر ناتوان شده بود، رو كرد به حاضران و گفت: به نظر شما من با اين پيرمرد چگونه رفتار كنم؟ آيا او را تازيانه بزنم، زندانى كنم، يا از كشور اسلامى تبعيد كنم؟ زيرا او ميان مسلمانان اختلاف انداخته است.
در اين هنگام على(عليه السلام) كه در مجلس حاضر بود، از در ملايمت وارد شد و راه منطقى و عاقلانه را نشان داد و فرمود:
«نظر من، نظر مؤمن آل فرعون است كه درباره موسى گفت: «اگر او دروغ گو باشد دروغش به خود او برمى گردد و اگر راست مى گويد به حرف او عمل كنيد وگرنه گرفتار خطرى كه اكنون از آن هشدار مى دهد، خواهيد شد.»1
اميرمؤمنان(عليه السلام) با اين منطق الهى افكار حضار را تحت تأثير قرار داد و بار ديگر نقشه شيطانى عثمان را درباره ابوذر خنثى ساخت.
عثمان از گفتار على سخت ناراحت شد و سخنان تندى ميان او و اميرمؤمنان(عليه السلام)رد و بدل گشت، ولى در هر حال نتوانست از آن جلسه نتيجه اى به سود خود بگيرد و فقط اعلام كرد كه كسى خق ندارد با ابوذر سخن بگويد.2
تبعيد به ربذه3
عثمان بار ديگر ابوذر را احضار نمود تا بلكه او را وادار به نرمش و انعطاف
كند، ولى نقشه او نقش بر آب شد، زيرا به محض آن كه ابوذر با وى روبه رو
گرديد، گفت:
«آيا نديدى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ابوبكر و عمر چگونه رفتار مى كردند؟ آيا روش تو مثل

1 . ( وَ إِنْ يَـكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَ إِنْ يَـكُ صادِقاً يُصِـبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى يَعِدُكُمْ ) (غافر، آيه 28).
2 . الدرجات الرفيعه، ص 245 و شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 8 ، ص 259.
3 . ربذه محلى است در سمت شرقى مدينه، سر راه حج كه مسافت آن تا مدينه سه روز راه است (الدرجات الرفيعه، ص 254).

صفحه 147
روش آن هاست؟ تو با خشونت و ستمگرى با من رفتار مى كنى و مرا مورد آزار و اذيت قرار مى دهى.»
اين سخنان كه حاكى از روحيه شكست ناپذير ابوذر بود، عثمان را از هر گونه سازش احتمالى، نوميد كرد و او را در تصميم خود در مورد تبعيد ابوذر استوار ساخت، بدين جهت، بى پروا گفت:
ـ بايد از مدينه بيرون بروى.
ـ من نيز از تو بيزارم و حاضر نيستم با تو در يك شهر بمانم، ولى كجا بروم؟
ـ هر كجا مايل هستى برو.
ـ به شام بازگردم; زيرا آن جا سرزمين جهاد با دشمنان خداست.
ـ من تو را از شام احضار كردم تا آن جا را فاسد نكنى، چگونه تو را به آن جا بازگردانم؟
ـ به عراق بروم؟
ـ نه، اگر به عراق بروى بر گروهى وارد مى شوى كه خود آنان از پيشوايان و زمامداران خرده گيرى مى كنند.
ـ به مصر بروم؟
ـ نه
ـ پس كجا بروم؟
ـ بايد در بيابانى سكونت گزينى (تا ارتباط تو با مردم قطع گردد و افكار آنان را بيدار و دگرگون نسازى).
ـ آيا پس از آن كه از باديه نشينى به مركز اسلامى مهاجرت كرده ام، باز به آن جا برگردم و بيابان نشين شوم؟1

1 . اصبر بعد الهجرة اعرابياً.

صفحه 148
ـ بله.
ـ پس به باديه نجد مى روم.
ـ نه بايد در دورترين نقطه شرقى مدينه در باديه «ربذه» به سر ببرى و از آن جا بيرون نروى.1
وقتى ابوذر اسم ربذه را شنيد، گفت: اللّه اكبر! پيامبر(صلى الله عليه وآله) راست فرموده است، پيامبر تمام سرگذشت مرا قبلا به من خبر داده است.
ـ چه خبر داده است؟
ـ به من خبر داده است كه مرا نخواهند گذاشت در مكه و مدينه بمانم، و سرانجام در ربذه از دنيا خواهم رفت.2
در اين جا اين سوال پيش مى آيد كه آيا سزاى يك مرد الهى و يار مجاهد پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اين است كه عرصه را بر او تنگ كنند و حتى نگذراند در باديه نجد به سر ببرد؟ آيا منطق اسلام تجويز مى كند كه پول پرستان و عناصر فاسد كه بيت المال مسلمانان را بالا مى كشيدند، به حكم آن كه نور چشمى خليفه بودند، مورد احترام واقع شوند، ولى يار راستين پيامبر(صلى الله عليه وآله) به باديه تبعيد شود؟ آيا جرم ابوذر غير از حق گويى و مبارزه با فساد و تبعيض و بى عدالتى چه بود؟
بدرقه ابوذر از طرف بنى هاشم
بارى، حكم تبعيد ابوذر قطعى گرديد و خليفه مأمورانى تعيين كرد كه او را تا «ربذه» ببرند و در آن سرزمين فرود آورند.
عثمان براى جلوگيرى از شورش مردم، دستور داد كسى با ابوذر سخن نگويد و او را بدرقه نكند. ابوذر آماده حركت شد، مردم از بيم مؤاخذه و بازداشت خليفه، جرئت

1 . شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 8 ، ص 260 و الدرجات الرفيعه، ص 245.
2 . مروج الذهب، ج 2، ص 350.

صفحه 149
نكردند ابوذر را بدرقه كنند، ولى خاندان بنى هاشم و برخى از علاقه مندان ابوذر، يعنى اميرمؤمنان(عليه السلام)، حسنين(عليهما السلام) ، عقيل و عمار دستور خليفه را ناديده گرفته به بدرقه ابوذر شتافتند.
در اين هنگام حسن بن على(عليه السلام) مشغول گفتوگو با ابوذر شد، مروان (داماد و وزيرِ مشاور خليفه) كه به دستور خليفه جريان تبعيد ابوذر، زير نظر او انجام مى گرفت، خواست جلو مشايعت كنندگان را بگيرد، به همين منظور رو كرد به حسن بن على(عليه السلام)و گفت:
بس كن اى حسن! مگر نمى دانى كه خليفه گفتوگو با اين مرد را ممنوع كرده است؟
سخنان اميرمؤمنان
اميرمؤمنان(عليه السلام) از جسارت مروان سخت خشمگين شد و نهيبى بر او زد و با تازيانه بر سر اسب اش فرو كوفت و فرمود: عقب رو، خدا وارد آتشتت كند! آن گاه فرمود:
«اى ابوذر! تو به خاطر خدا با خليفه مخالفت كردى، پس به آن كس كه به خاطر او خشم نمودى، اميدوار باش. آنان از تو بر دين خود ترسيدند، ولى تو از خطر آنان بر دين خود بيم داشتى، دنياى شان را به آنان واگذار، و دين خود را از گزند آنان برهان! چقدر آنان به مال دنيا كه تو آنان را از آن بازداشتى، نيازمندند، در حالى كه تو از آنچه تو را از آن ممنوع ساختند، غنى و بى نيازى.
روز رستاخيز معلوم خواهد شد كه چه كسى برنده و چه كسى زيان كار است، هر گاه آسمان ها و زمين به روى بنده اى بسته شود، ولى بنده راه تقوا و پرهيزكارى را پيش گيرد، خداوند براى او راه نجات قرار مى دهد، و درهاى بسته را به روى او باز مى كند.
تنها با حق مأنوس باش و از باطل بترس، هر گاه تو دنياى آنان را مى پذيرفتى (و با آنان همكارى مى كردى) تو را دوست مى داشتند و اگر چيزى از مال دنيا براى خود اختصاص مى دادى، به تو امان مى دادند.

صفحه 150
سخنان عقيل
سپس اميرمؤمنان(عليه السلام) به باقى مشايعت كنندگان فرمود: با عموى خود توديع كنيد و به عقيل فرمود: با برادرت توديع كن.
در اين هنگام عقيل گام پيش نهاد و گفت:
«اى ابوذر در اين لحظات حساس چه بگويم؟ تو خود مى دانى كه ما تو را دوست مى داريم و تو نيز ما را دوست مى دارى. از مخالفت با خدا بپرهيز، پرهيزكارى مايه نجات است در سختى ها صبور و شكيبا باش، زيرا شكيبايى نشانه عظمت روح است.
بدان كه دشوار شمردن صبر و استقامت در راه هدف، نوعى ناتوانى و عجز است و خستگى از تأخير نجات و رفع گرفتارى، نوعى نوميدى، بنابراين هرگز يأس و نوميدى به خود راه مده.
سخنان حسن بن على(عليه السلام)
سپس حسن بن على(عليه السلام) رشته سخن را به دست گرفت و پس از مقدمه كوتاهى چنين گفت:
«مى بينى كه اين گروه با تو چگونه رفتار كردند، دنيا را به ياد آن كه ابدى نيست رها كن و مشكلات و سختى هاى آن را به اميد پاداش هاى جهان ديگر، تحمل نما، شكيبا باش تا پيامبر خدا را در حالى كه از تو راضى است، ملاقات كنى.»
سخن حسين بن على(عليه السلام)
آن گاه حسين بن على(عليه السلام) سخن آغاز كرد و فرمود:
«عموجان! خداوند مى تواند اين وضع را دگرگون سازد، خدا هر روز مبدأ كار و حادثه اى است، اينان به خاطر علاقه به دنياى خويش، تو را ناراحت كردند و تو را از

صفحه 151
اقامت در اين شهر باز داشتند، ولى تو به خاطر علاقه به دين خود، آنان را از ادامه گناه بازداشتى، چقدر آنان به مال دنيا كه تو آنان را از آن باز داشتى، نيازمندند در حالى كه تو از آنچه تو را از آن ممنوع ساختند غنى و بى نيازى.
از خداوند شكيبايى و پيروزى بخواه و از حرص و اظهار ناراحتى، به خدا پناه ببر، زيرا شكيبايى بخشى از دين و نشانه بزرگوارى است، نه حرص و آز روزى را تسريع مى كند، و نه اظهار ناتوانى مرگ را به تأخير مى اندازد.»
سخنان عمار
در اين هنگام عمار در حالى كه خشم سراسر وجودش را فرا گرفته بود، چنين گفت:
«هر كس كه تو را بيمناك ساخته، خدا او را بترساند، به خدا سوگند اگر تو با دنياى آنان هماهنگ بودى امنيت داشتى، اگر اعمال آنان را مى ستودى تو را دوست مى داشتند، آنچه مردم را به مخالفت با تو برانگيخته است، دلبستگى به دنيا و ترس از مرگ و تمايل آنان به كسى است كه زمام كار در دست اوست، اينان دين خود را به كارگزارن خلافت بخشيدند، آنان نيز در مقابل، از دنياى خود به اينان دادند و هر دو گروه در دنيا و آخرت زيان كارند، اين است زيان آشكار.
در اين لحظه ابوذر كه پير و سالخورده شده بود، به گريه افتاد و گفت:
«رحمت خدا بر شما خاندان پيامبر باد! شما را كه ديدم به ياد پيامبر افتادم، من در مدينه غير از شما مايه شادى و غم ندارم. وجود من در حجاز بر عثمان و در شام بر معاويه گران بود. عثمان تنها اجازه توقف در مدينه را به من نداد، بلكه حتى نگذاشت در مصر يا بصره در قلمرو حكمرانى برادر و پسرخاله اش به سر برم!1 زيرا بيم داشت

1 . عبداللّه بن سعيد بن ابى سرح، برادر رضاعى عثمان استاندار مصر و عبداللّه بن عامر، پسرخاله وى استاندار مصر بود.

صفحه 152
مردم را بر ضد آن دو تحريك كنم، و مرا به نقطه اى فرستاد كه در آن جا جز خدا هيچ كس ياور و مدافع من نيست و من جز خدا هيچ دمسارى نمى خواهم و با وجود پروردگار هرگز وحشت و هراسى ندارم.1
عكس العمل عثمان
از طرف ديگر مروان، نزد عثمان بازگشت و جريان خود را با على(عليه السلام) و ديگر بدرقه كنندگان بازگو نمود و از آن حضرت شكايت كرد. عثمان از مخالفت اميرمؤمنان(عليه السلام) با دستور او، ناراحت شد و گفت:
«اى مسلمانان! على با من مخالفت مى كند، او نماينده مرا برگردانده و از
مأموريت او جلوگيرى نموده است، به خدا سوگند على را به سزاى اين رفتار خواهم رسانيد.»
هنگامى كه اميرمؤمنان از مشايعت ابوذر برگشت، مردم به استقبال او رفتند و گفتند: خليفه از شما ناراحت و خشمگين است. حضرت فرمود: باشد، خشم او مانند خشم اسب بر دهنه لجام است، آن قدر با دندان هاى خود، آن را فشار مى دهد تا خسته گردد.2 يعنى خشم او در من اثر نخواهد كرد و جز افزودن بر ناراحتى خود، نتيجه اى نخواهد گرفت.
وقتى كه على(عليه السلام) با عثمان روبه رو شد، عثمان گفت:
ـ جرئت تو بر من زياد شده و نماينده مرا باز گردانده اى.

1 . شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 8 ، ص 252 و الدرجات الرفيعه، ص 248 با اندكى تفاوت. از نظر تاريخ روشن نيست كه بدرقه كنندگان تا كجا ابوذر را مشايعت كردند، ولى ظاهر عبارت مسعودى و ابن ابى الحديد اين است كه آنان تا مقدارى از راه را بدرقه كردند، زيرا هر دو مى نويسند هنگامى كه على(عليه السلام) از بدرقه ابوذر برگشت مردم گفتند عثمان از شما خشمگين است (... فلما رجع على...).
2 . غضب الخيل على اللجم.

صفحه 153
ـ او خواست مرا از بدرقه باز دارد و من او را عقب زدم، ولى با تو ابراز مخالفت نكردم.
ـ من به مروان دستور داده بودم كه نگذارد كسى ابوذر را بدرقه نمايد.
ـ مگر هرچه تو دستور دادى ولو برخلاف حق و امر خدا باشد، ما مجبوريم از دستور تو اطاعت كنيم؟! به خدا سوگند ما هرگز چنين كارى نخواهيم كرد.
ـ ديه مروان را بده، چرا به او بد گفتى، او نيز به تو بد خواهد گفت و بر اسبت تازيانه خواهد زد.
ـ اسب من در اختيار او، اما اگر به خودم بد بگويد، من نيز به تو بد خواهم گفت كه دروغى در آن نباشد.
ـ در صورتى كه تو به او بد گفته اى، چرا او به تو بد نگويد؟ به خدا سوگند تو نزد من بهتر از مروان نيستى!
على(عليه السلام) از شنيدن اين سخن سخت برآشفت و فرمود: آيا با من چنين سخن مى گويى و مرا با مروان همسان مى شمارى؟! به خدا سوگند من از تو برترم، پدرم از پدرت و مادرم از مادرت برترند، اينك من تير خود را از تير كش درآوردم، تو نيز خود را آماده كن!
عثمان خشمگين شد و صورتش سرخ گشت، ولى نتوانست عكس العمل شديدى نشان دهد، ناگزير از جا برخاست و داخل خانه شد، على(عليه السلام) نيز مجلس را ترك گفت و بنى هاشم و رجال مهاجران و انصار پيرامون على(عليه السلام) را گرفتند.
فرداى آن روز، عثمان از على(عليه السلام) به مردم شكايت كرد و گفت: على از من خرده گيرى مى كند و خرده گيران (ابوذر و عمار) را يارى مى نمايد.
سرانجام با وساطت گروهى از مسلمانان، اختلاف خليفه و على(عليه السلام) كاهش يافت، على(عليه السلام) فرمود: من در بدرقه ابوذر جز اداى حق او هيچ نظرى نداشتم.1

1 . مروج الذهب، ج 2، ص 350 و الدرجات الرفيعه، ص 249 با اندكى تفاوت.

صفحه 154
مقايسه ظالمانه
جسارتى كه خليفه در گفتوگوى خود با اميرمؤمنان(عليه السلام) به ساحت مقدس آن حضرت كرد، هرگز بخشودنى نيست، خليفه داماد خود مروان را با على(عليه السلام) يكسان معرفى كرد و ميان آن دو، هيچ فرقى نگذاشت!
بى شك خليفه در اين مقايسه دست خوش احساسات شديد شده بود وگرنه چگونه مى توان على(عليه السلام) را با مروان مقايسه كرد؟ مناط فضيلت و برترى را هر چه فرض كنيم و هر ميزانى براى آن در نظر بگيريم، براى توجيه مقايسه خليفه نارساست.
چگونه مى توان اميرمؤمنان(عليه السلام) را كه قرآن مجيد او را در آيه «مباهله» صريحاً نفس پيامبر معرفى مى كند، با ميوه شجره ملعونه (بنى اميه) مقايسه كرد؟
چنان كه در همين كتاب گفتيم، مروان و پدرش هر دو از دشمنان ديرين اسلام بودند و در كارشكنى و مخالفت با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از هيچ كوششى فروگذار نمى كردند; به طورى كه پيامبر، آنان را به «طائف» تبعيد نمود و تا زمان خلافت عثمان در تبعيد به سر مى بردند.
مروان نه تنها در زمان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) با آن حضرت مخالفت مى كرد، بلكه در زمان حكومت اميرمؤمنين نيز با آن حضرت به مخالفت برخاست و در جنگ جمل همراه سپاه طلحه و زبير به جنگ با سپاه اميرمؤمنان(عليه السلام) پرداخت.
سربازان اميرمؤمنان(عليه السلام) او را اسير نموده به محضر حضرت آوردند، مروان از حسنين(عليهما السلام) درخواست نمود كه درباره او نزد اميرمؤمنان شفاعت كنند.
اميرمؤمنان(عليه السلام) در اثر شفاعت حسنين(عليهما السلام) ، او را آزاد ساخت، عرض كردند: يا اميرمؤمنان! آيا مروان با شما بيعت خواهد كرد؟
حضرت فرمود: مگر بعد از قتل عثمان با من بيعت نكرد؟ من نيازى به بيعت او

صفحه 155
ندارم، او يهودى صفت و نيرنگ باز است، اگر امروز با دست با من بيعت كند، فردا با جاى ديگرش پيمان شكنى خواهد كرد.1
آن گاه فرمود: او مدت كوتاهى حكومت خواهد كرد، وى پدر چهار قوچ (نيرومند و خطرناك) است و امت اسلامى از جنايات او و فرزندانش روزگار تيره اى خواهند داشت.2
با توجه به اين سوابق ننگين مروان در تاريخ اسلام، چگونه قابل قبول است كه عثمان او را هم طراز اميرمؤمنان معرفى كرده بگويد: تو نزد من بهتر از مروان
نيستى.
جنايت هاى تاريخ
اعمال ضد اسلامى و خلاف كارى هاى عثمان، در زمان خود وى، بر همه روشن
و واضح بود و گروهى از ياران بزرگ پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اعمال نارواى او را
هموار مورد انتقاد قرار مى دادند، ولى در قرن بعد بعضى از مورخان و محدثان
مزدور و متعصب، براى تبرئه خليفه از جرم تبعيد يار دلير و مجاهد پيامبر(صلى الله عليه وآله)،
دست به توجيهات بى اساسى زده اكاذيب و مجعولاتى را در كتب خود ذكر
كرده اند.

1 . انها كف يهودية لو بايعنى بكفه لغدر بسبته.
2 . شرح نهج البلاغه، عبده، ص 128. منظور اميرمؤمنان(عليه السلام) از چهار قوچ فرزندان جنايت پيشه مروان يعنى: عبدالملك، عبدالعزيز، بشر و محمد است كه روزگار مسلمانان را سياه نمودند.
احتمال هست كه منظور حضرت، نوادگان مروان يعنى فرزندان عبدالملك به نام: وليد، سليمان، يزيد و هشام باشد.
در هر حال اگر از ميان فرزندان مروان، تنها جنايات عبدالملك را در نظر بگيريم صدق پيش گويى اميرمؤمنان(عليه السلام)جلوه گر خواهد شد، اگر عبدالملك هيچ جرمى جز مسلط ساختن شخص خون خوارى مثل حجاج بن يوسف بر جان و مال و نواميس مردم عراق نداشت، كافى بود كه او را در رديف بزرگ ترين ستمگران تاريخ بدانيم.

صفحه 156
گرچه خوشبخاته اين توجيهات به قدرى سست و بى پايه است كه بطلان آن ها بر هيچ فرد منصف و مطلعى پوشيده نيست، اما به تناسب بحث، لازم است اين توجيهات و دفاعيات را بررسى كنيم تا حقيقت بهتر روشن شود.
تهمت بخارى
براى نخستين بار در تاريخ اسلام، محدث بزرگ جهان تسنن «محمد بن اسماعيل بخارى» درصدد دفاع از عثمان برآمده و در صحيح خود چنين وانمود كرده است كه ابوذر، تنها در مفاد آيه «كنز» با معاويه اختلاف داشته و با عثمان كوچك ترين اختلافى نداشته است. و چون ابوذر متوجه شده كه افكار عمومى بر ضد وى تحريك شده، از روى ميل و اختيار، مدينه را ترك گفته و در ربذه مسكن گزيده است. مضمون نوشته بخارى را نقل مى كنيم.
«زيد بن وهب» مى گويد:
«من در ربذه با ابوذر ملاقات كردم، گفتم چرا در اين جا مسكن گزيده اى؟
گفت: در شام بودم، با معاويه درباره ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ ) اختلاف پيدا كرديم، او مدعى بود كه اين آيه فقط درباره اهل كتاب است و من گفتم هم شامل مسلمانان و هم شامل اهل كتاب است، او از من به خليفه شكايت كرد، خليفه مرا از شام به مدينه احضار نمود، وقتى وارد مدينه شدم، مردم با من مخالفت كردند به طورى كه گويى قبلاً مرا نديده اند، من جريان را به عثمان گفتم، وى گفت: مى توانى به نقطه ديگرى غير از مدينه بروى تا خود را از اعتراضات مردم برهانى، از اين رو من در اين سرزمين مسكن گزيدم و اگر يك غلام حبشى را بر من فرمان روا قرار دهند، با كمال ميل از او اطاعت مى كنم.1

1 . صحيح بخارى، ج 1، باب زكات، ص 107 (چاپ مصر).

صفحه 157
نقد بخارى
بخارى خواسته است با نقل اين افسانه، سرپوش روى حقيقت بگذارد و اختلاف بزرگ ابوذر را با دستگاه خلافت عثمان كه منجر به تبعيد وى گرديد، به صورت ديگرى جلوه دهد، ولى خوشبختانه متون متواتر تاريخ ها، كه در صفحات گذشته مشروحاً نقل كرديم، حقيقت را روشن ساخته و جاى كوچك ترين ابهامى باقى نگذاشته است.
علاوه بر اين، اگر بنا به نقل بخارى (فرضاً) رفتن داوطلبانه ابوذر به ربذه صحت داشته باشد، آيا رفتن او به شام چگونه قابل توجيه است؟ آيا ابوذر به شام نيز از روى ميل و اختيار رفت يا خليفه او را پيش از ربذه به شام تبعيد نمود؟
وانگهى، عثمان در سال 30 هجرى، قرآن را جمع آورى نمود1 و به هر يك از شهرها و مراكز بزرگ اسلامى مانند كوفه و بصره و شام نسخه اى فرستاد و بخشنامه كرد كه بايد تمام قراء از روى قرآن بخوانند تا اختلاف در قرائت و لهجه از بين برود.
در همان زمان براى نخستين بار بر سر آيه ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ... )با «ابى بن كعب» اختلاف پيدا كرد، به اين معنا كه خليفه ادعا نمود كه «واو عاطفه» در آيه وجود ندارد و قسمت دوم آيه به عنوان توصيف اهل كتاب نازل گرديده، ولى «ابى بن كعب» اصرار داشت كه آيه داراى «واو عاطفه» است، بنابراين مفاد آيه نسبت به غيرمسلمان و مسلمان عموميت دارد.
اختلاف ميان آن دو چنان شديد شد كه «ابى» گفت «واو» را به جاى خود بگذار وگرنه شمشير را از غلاف خواهم كشيد، عثمان ناگزير شد «واو» را ثبت كند.2

1 . كامل ابن اثير، ج 3، ص 56 . سيوطى تاريخ جمع آورى قرآن را سال 25 هجرى مى داند (الاتقان فى علوم القرآن، ج 1، ص 102).
2 . مشروح اختلاف ابى بن كعب و ابوذر با عثمان بر سر آيه مزبور، در صفحه 131 و 240 اين كتاب نقل شده است.

صفحه 158
در اين جا بايد پرسيد كه چگونه اختلاف «ابى بن كعب» با خليفه، نيمى از آن ماجراها را به وجود نياورد، ولى اختلاف ابوذر با معاويه بر سر همين آيه، اين حادثه بزرگ را به وجود آورد و ابوذر از شام به مدينه احضار گرديد و سپس به قدرى زير فشار افكار عمومى قرار گرفت كه ناگزير از ترك مدينه و اقامت در ربذه گرديد؟!
تهمت بَلاذُرى
مورخ شهير «بلاذرى» با اين كه در كتاب خود انساب الاشراف (ج 5 ، ص 52 ـ 56) حقايقى را درباره اختلاف ابوذر با خليفه بيان كرده است، ولى در پايان بحث، يك جريان افسانه اى نقل نموده كه تحريف آشكار حقايق به شمار مى رود.
وى از شخصى به نام «بشر بن حوشب» نقل مى كند كه پدر او گفته است: «من از بيابان ربذه عبور مى كردم، پيرمرد محاسن سفيدى را ديدم كه در يك خيمه مويين زندگى مى كرد، پرسيدم: اين شخص كيست؟
گفتند: ابوذر يار پيامبر است.
به او گفتم: اين جا سرزمين بنى غفار نيست.1
گفت: من از روى اجبار به اين سرزمين آمده ام.
سپس بشر مى گويد: من اين جريان را به «سعيد بن مسيب» گفتم، او ابوذر را تكذيب كرد و گفت: او به دلخواه خود، مدينه را ترك گفته و در ربذه اقامت گزيده بود.2
بررسى روايت بلاذرى
قسمت آخر اين داستان كه از پدر «بشر بن حوشب» نقل شده به چند دليل بى اساس و دروغ است:

1 . بنى غفار نام قبيله ابوذر است.
2 . سعيد بن مسيب از دشمنان و مخالفان اهل بيت و طرفدار بنى اميه بود.

صفحه 159
اولا: تكذيب ابوذر، تكذيب پيامبر است، زيرا پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره او فرموده است: «زير آسمان و روى زمين راست گوتر از ابوذر نيست.»1
ثانياً: خير تبعيد ابوذر از اخبار غيبى و پيش گويى هاى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) است كه محدثان و تاريخ نويسان، آن را نقل كرده اند و ما نمونه اى از آن را در صفحات گذشته از مروج الذهب نقل كرديم.2
ثالثاً: چگونه ممكن است شخصى پايگاه بزرگ و مركز نشر اسلام را رها كرده در بيابان زندگى كند؟! آيا هرگز يك فردى عادى چنين كارى مى كند تا آن را درباره ابوذر بپذيريم؟ خود بلاذرى نقل مى كند كه ابوذر مى گفت: عثمان مرا بعد از هجرت باديه نشين كرد.3
رابعاً: خود بلاذرى، عكس اين مطلب را در جاى ديگر از كتاب خود نقل كرده است، آن جا كه مى گويد:
«وقتى خبر مرگ ابوذر (در ربذه) به عثمان رسيد، گفت: خدا ابوذر را رحمت
كند.
عمار كه در آن جا حاضر بود گفت: آرى خداوند او را از دل و جان ما رحمت كند.
عثمان از سخن عمار خشمگين شد و به وى اهانت كرد و سپس گفت: آيا گمان مى كنى من از تبعيد ابوذر پشيمانم؟
آن گاه دستور داد عمار را روى خاك به پشت خواباندند تا تازيانه بزنند، و به اين هم اكتفا نكرد و گفت: تو هم بايد به ربذه بروى!
هنگامى كه عمار آماده حركت به سوى ربذه شد، «بنى مخزوم» (كه از سال ها پيش با

1 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 55 .
2 . هنگامى كه عثمان گفت: بايد به ربذه بروى، ابوذر گفت: اللّه اكبر! پيامبر راست گفته است، او تمام سرگذشت مرا قبلاً به من خبر داده كه نخواهند گذاشت در مكه و مدينه بمانم و در ربذه از دنيا خواهم رفت.
3 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 54 .

صفحه 160
عمار و خانواده او پيمان دوستى و دفاع داشتند) به حضور حضرت على(عليه السلام) آمده از او خواستند تا با عثمان گفتوگو كرده مانع تبعيد عمار بشود.
على(عليه السلام) به عثمان گفت: از خدا بترس، تو مرد صالح و مسلمانى را تبعيد كردى و در تبعيدگاه از دنيا رفت، اكنون مى خواهى شخصيت بزرگ ديگرى را نيز تبعيد كنى؟
بحث و مشاجره ميان على(عليه السلام) و عثمان بالا گرفت، عثمان گفت: تو براى تبعيد سزاوارتر از او هستى!
على(عليه السلام) فرمود: باشد، اگر مى خواهى مرا نيز تبعيد كنى چرا معطلى؟!
در اين هنگام مهاجران جمع شدند و به عثمان گفتند: اين درست نيست كه هر كس با تو دو كلمه حرف زد، او را تبعيد كنى.
بر اثر اين مخالفت ها، عثمان از تبعيد عمار صرف نظر كرد.1
با اين دلايل واضح چگونه بلاذرى گفتار «سعيد بن مسيب» را در شمار اقوال ديگر ذكر نموده و به آن استناد كرده است؟
آيا اين دلايل، براى روشن شدن حقيقت كافى نيست؟
بلاذرى به قدرى مطالب متناقض در مورد ابوذر نقل كرده كه براى هر محققى موجب شگفتى است.
او از يك سو مشاجره عثمان را با على(عليه السلام) نقل مى كند و از سوى ديگر مى گويد: به عثمان گفتند چه شد كه ابوذر مى گويد: تو او را به ربذه تبعيد نموده اى. او پاسخ داد: هرگز چنين چيزى نبوده است، فضيلت و سبقت ابوذر در گرويدن به آيين اسلام براى من ثابت است... .2
آيا اين همه تناقض را چگونه مى توان توجيه كرد؟

1 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 54 . يعقوبى نيز اين جريان را قريب به اين مضمون نقل كرده است (تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 163).
2 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 54 .

صفحه 161
جنايت طبرى
يكى ديگر از مورخان كه در نقل جريان تبعيد ابوذر حق كشى كرده، مورخ معروف «ابوجعفر طبرى» (متوفى 310 هجرى) است. وى در تاريخ خود جريان ابوذر را به صورت خاصى نقل كرده است كه سند و متن روايت، بر دروغ بودن آن گواهى مى دهد.
ما پيش از آن كه روايت او را بررسى كنيم توجه خوانندگان محترم را به مضمون روايت جلب مى كنيم. وى مى نويسد:
«... در سال 30 هجرى داستان تبعيد ابوذر از شام به مدينه رخ داد، درباره اين موضوع مطالب زيادى گفته شده است كه من گفتن آن ها را دوست ندارم، ولى كسانى كه معاويه را در اين كار معذور مى شمارند، روى داستانى است كه آن را «سرى» براى من نوشته و آن اين است كه:
«ابن السوداء» (عبداللّه بن سبا) در اين كار دست داشته است، او روزى كه به شام وارد شد ابوذر را ملاقات كرد و به وى گفت:
اى ابوذر! معاويه مال مسلمانان را «مال اللّه» (مال خدا) نام نهاده تا بدينوسيله
مال مسلمانان را براى خود جمع كند و نام آن را محو نموده آنان را محروم
سازد.
ابوذر پيش معاويه رفت و به وى گفت: چرا مال مسلمانان را مال اللّه
مى خوانى؟
معاويه پاسخ داد: خدا تو را رحمت كند اى ابوذر! آيا ما بندگان خدا نيستيم؟ آيا مال، مال خدا و بندگان، مخلوق خدا، و فرمان، فرمان خدا نيست؟
ابوذر گفت: چنين نگو.
معاويه پاسخ داد: من نمى گويم مال، مال خدا نيست، بلكه مى گويم مال مسلمانان

صفحه 162
است. «عبداللّه بن سبا» به سراغ «ابودردا» و «عبادة بن صامت» رفت تا آنان را نيز تحريك كند، ابودردا، او را گرفت و نزد معاويه برد و گفت: اين مرد، ابوذر را بر ضد تو تحريك كرده است.
ابوذر همچنان در شام سكونت داشت و آيه تحريم «كنز» را مى خواند، ثروتمندان را به مساوات با فقرا دعوت مى كرد و آنان را تحريك مى نمود، ثروتمندان از دست او به معاويه شكايت كردند، او با عثمان مكاتبه كرد و فعاليت هاى ابوذر را گزارش داد، عثمان به معاويه دستور داد راهنما و توشه سفر در اختيار ابوذر بگذارد و او را به مدينه بازگرداند و با او باملايمت رفتار كند.
پس از ورود ابوذر به مدينه، عثمان گفت: چرا مردم شام از تو شكايت
مى كنند؟
وى پاسخ داد: نبايد مال اللّه بگويند و ثروتمندان نبايد چيزى را اندوخته كنند. پس از مذاكراتى، ابوذر از عثمان اجازه خواست كه مدينه را ترك گويد، عثمان گفت: آيا مدينه را با بدتر از آن عوض مى كنى؟
ابوذر گفت: پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرموده است كه هر وقت شهر مدينه به «سلع» رسيد، از اين شهر بيرون بروم.
عثمان گفت: پس آنچه دستور پيامبر است اجرا كن. در اين هنگام ابوذر مدينه را ترك گفته در ربذه اقامت گزيده و در آن جا مسجدى ساخت، عثمان تعدادى شتر و دو نفر غلام به او بخشيد و پيغام داد كه گاه گاه به مدينه بيايد تا پس از هجرت، باديه نشين نگردد.1
اين بود متن روايت طبرى، اينك ببينيم سند اين روايت تا چه حد قابل اعتماد است؟

1 . تاريخ طبرى، ج 4، ص 83 (ط مصر).

صفحه 163
بررسى سند روايت طبرى
راويان روايت طبرى پنج نفر به ترتيب زيرند:
1. سرى;
2. شعيب بن ابراهيم;
3. سيف بن عمر;
4. عطية بن سعد عوفى كوفى;
5 . يزيد فقعسى.1
روايت اين چند نفر، به گواهى دانشمندان و محدثان بزرگ، فاقد ارزش است و هيچ گونه اعتبارى ندارد، زيرا «سرى» فردى دروغ گو و جاعل حديث بوده و «شعيب بن ابراهيم» در ميان محدثان، فردى مجهول و ناشناخته است و وضع او از نظر صدق و كذب در نقل روايت، مبهم است.
«سيف بن عمر» نيز فردى دروغ گو و جاعل حديث بوده است و تمام روايات او نزد اهل فن فاقد ارزش و اعتبار است.
«يزيد فقعسى» نيز گمنام و مجهول الحال و «عطية عوفى» مورد بحث و گفتوگو است، عده اى احاديث او را توثيق نموده و عده اى ديگر ضعيف دانسته اند و اگر فرضاً احتمال تشيع او (چنان كه برخى گفته اند) درست باشد، قرائنى در دست است كه روايت مزبور را از زبان او نقل كرده اند و او خود نقل نكرده است.
طبرى در جلد 3 و 4و 5 تاريخ خود 701 روايت تاريخى پيرامون وقايع سال هاى 11 تا 37 هجرى (دوران خلافت ابوبكر، عمر و عثمان) از طريق همين پنج نفر نقل كرده و حقايق تاريخى اين دوره را وارونه جلوه داده است.

1 . متن عبارت طبرى چنين است: «كتب الى السرى عن شعيب بن ابراهيم عن سيف بن عمر عن عطية بن سعد العوفى الكوفى عن يزيد الفقعسى...».

صفحه 164
روايات اين چند نفر درباره حوادث اين دوره در جلد 3 و 4 و 5 تاريخ طبرى پخش شده است و با پايان جلد 5 احاديث آنان نيز پايان مى يابد، به طورى كه در حوادث ديگر (جز يك حديث در جلد 10) حديثى از اين پنج نقل نكرده است.
آيا اطلاعات تاريخى «سرى» و «سيف بن عمر» منحصر به حوادث اين دوره خاص بوده است؟ آن هم فقط حوادث مربوط به مذهب؟
آيا جز اين است كه چون حوادث اين زمان پايه و اساس عقايد و آراى مسلمانان به شمار مى رود، هدف آنان از نقل اين احاديث، تحريف و وارونه نشان دادن حقايق تاريخى اين دوره بوده است؟
هر كس در اين روايات دقت كند، متوجه مى شود كه همه، ساخته و پرداخته يك دست و يك نفر است و يك هدف را تعقيب مى كند. گمان نمى رود كه اين مطلب بر طبرى پوشيده بوده است لكن چه بايد كرد كه حب و بغض ها و غرضورزى ها اين كارها را به دنبال دارد.
متأسفانه اين روايات ساختگى و مجهول، بعد از طبرى در كتب تاريخ مثل تاريخ ابن عساكر، كامل ابن اثير، البداية و النهاية و تاريخ ابن خلدون و امثال اين ها پخش شده و همه بدون تحقيق، از طبرى پيروى نموده خيال كرده اند آنچه او نقل كرده عين واقعيت است. بدين ترتيب تواريخ متأخر نيز از اكاذيب محفوظ نمانده و يكى پس از ديگرى اين دروغ ها را به عنوان روايات تاريخى نقل كرده اند.
ولى چون خوشبختانه تاريخ طبرى به اصطلاح «مسند» است و سند روايات مشخص است، تشخيص روايات دروغ و بى اساس، كاملاً ممكن است و چنان كه اشاره كرديم افرادى كه سند اين روايات به آن ها مى رسد، فاقد ارزش و اعتبار مى باشند.1

1 . الغدير، ج 8 ، ص 335 ـ 336.

صفحه 165
تا اين جا مربوط به سند روايات طبرى بود، اينك ببينيم اين روايات از نظر محتوا چه قدر ارزش دارد؟
بررسى متن روايت طبرى
متن روايت از نظر رسوايى كمتر از سند آن نيست و از چند نظر قابل بحث و گفتوگوست:
1. در اين روايت، طبرى به قول خود از «مطالب زيادى» كه درباره تبعيد ابوذر گفته شده، سخنى به ميان نمى آورد و فقط به دفاع و طرفدارى از معاويه مى پردازد! آيا اين طرز تاريخ نويسى نشانه غرضورزى مورخ نيست؟
2. تبعيد ابوذر از مدينه به شام مسكوت گذاشته شده و فقط آمدن وى از
شام به مدينه مطرح شده است. اگر فرضاً مخالفت ابوذر با معاويه، به تحريك
«عبداللّه بن سبا» بوده، علت تبعيد شدن وى از مدينه به شام، چه بوده، آيا
جز اين است كه او به جرم مبارزه با فساد دستگاه حكومت عثمان به شام تبعيد
گرديد و چون در شام نيز به مبارزات خود ادامه داد، مجدداً به مدينه بازگردانده
شد؟
3. امروز تحقيقات دانشمندان اسلامى ثابت كرده است كه وجود «عبداللّه بن سبا» افسانه اى بيش نيست و چنين شخصى در تاريخ وجود نداشته است و مورخان
و نويسندگان مزدور، براى آن كه پرده به روى جنايات عثمان و معاويه بكشند و مبارزه مسلمانان را با فساد دستگاه حكومت آنان تحريف نمايند، شخص موهوم
و خيالى به نام «عبداللّه بن سبا» را تراشيده اند و او را عامل اصلى تحريكات
و انقلاب ها و شورش ها معرفى كرده اند. در حالى كه علت اين نهضت ها
و مخالفت ها بسيار روشن است و آن، اعمال ضد اسلامى زمامداران وقت و زير پا گذاشتن اصول حكومت اسلامى بود و براى پيدا كردن سرچشمه اصلى اين حوادث،

صفحه 166
هيچ نيازى نيست كه به دنبال شخص موهومى بگرديم و او را عامل اصلى معرفى كنيم.1
بنابراين، مداخله «عبداللّه بن سبا» در تحريك ابوذر براى مخالفت با معاويه، ارزش تاريخى ندارد و افسانه اى بيش نيست.
4. چنان كه در صفحات گذشته از «مسعودى» و ديگران نقل كرديم، در جريان انتقال ابوذر از شام به مدينه نه تنها با او خوش رفتارى نكردند، بلكه معاويه دستور داد او را بر شتر چموشى كه جهازى از چوب خشك و بى بستر داشت، سوار كردند و پنج نفر از افراد خشن و بى رحم را براى بردن او گمارد، اين عده شتر را با سرعت فوق العاده اى مى راندند و مجال استراحت به ابوذر نمى دادند، به طورى كه وقتى به مدينه رسيد، گوشت هاى ران او ريخته بود، و چيزى نمانده بود كه از شدت رنج و زحمت قالب تهى كند.
5 . اين كه ابوذر از روش معاويه در «مال خدا» ناميدن بيت المال ناراحت بود، به خواست خدا در صفحات آينده در اين زمينه توضيح خواهيم داد.
6. چگونه قابل قبول است كه فردى مانند ابوذر، مركز اسلامى و شهر مقدسى
مانند مدينه را ترك گفته با ميل و علاقه در يك بيابان سكونت گزيند؟ چنان كه
در صفحات گذشته از مورخان نقل كرديم، يكى از اعتراضات ابوذر به عثمان،
اين بود كه او را مجبور به ترك مركز اسلامى و باديه نشينى كرده است. بنابراين
چگونه مى توان باور كرد كه ابوذر با ميل و اراده خود، چنين كار نامعقولى را
انجام دهد؟
7. طبق مداركى كه در صفحات گذشته آورديم، عثمان و معاويه به عناوين مختلف مى كوشيدند ابوذر را تطميع نموده با اهداى كيسه هاى زر و سيم او را وادار به سكوت

1 . براى اطلاع بيشتر در اين زمينه ر.ك: علامه عسكرى، عبداللّه بن سبا، و دكتر طه حسين، على وبنوه و سالنامه دوم مكتب تشيع.

صفحه 167
كنند، ولى ابوذر با كمال صراحت و شهامت، آن ها را رد مى كرد و دينارى را نمى پذيرفت.
با توجه به اين حقايق اگر بگوييم عثمان، گلّه شتر و غلام و خدمت گزار در اختيار ابوذر گذاشت، كدام شخص خوش باورى تصديق خواهد كرد؟1
حق كشى ابن اثير و ابن ابى الحديد
چهارمين نفر كه تبعيد ابوذر را وارونه جلوه داده و عثمان را تبرئه كرده است، «عزالدين بن اثير جزرى» است. او داستان جعلى طبرى را ـ كه شرح آن گذشت ـ با حذف سند2 ذكر نموده ضمن بيان حوادث سال 30 هجرى مى گويد:
«در اين سال ماجراى ابوذر اتفاق افتاد و معاويه او را از شام به مدينه فرستاد. علل متعددى در اين مورد ذكر كرده اند از جمله اين كه معاويه به ابوذر بد گفت و او را تهديد به قتل كرد و از شام تا مدينه با شترى كه جهاز بى بستر داشت، فرستاد و ابوذر از مدينه با وضع دلخراشى تبعيد گرديد. لكن اين مطالب صحت ندارد و اگر فرضاً صحت داشته باشد بايد عثمان را معذور دانست و نبايد اين جريان را وسيله انتقاد و اعتراض به خليفه قرار داد، زيرا حاكم و پيشواى مسلمانان حق دارد افراد امت را تأديب كند...».3
«ابن ابى الحديد» نيز با بيان مشابهى عثمان را از جنايت تبعيد ابوذر تبرئه نموده پوزش هاى ناروايى براى توجيه اعمال او پيش كشيده مى نويسد:

1 . ابن سعد در كتاب طبقات، ج 4، ص 232 مى گويد:
«ابوذر از عثمان اجازه خواست به ربذه برود. عثمان موافقت كرد و گفت: از گوسفندهاى زكات در اختيار شما مى گذارم تا از آن استفاده كنى. ابوذر از پذيرفتن گوسفندان خوددارى كرد و در ربذه سكونت گزيد.»
از آنچه در بررسى روايت طبرى گفته شد، بى پايگى اين سخن نيز روشن مى گردد و نيازى به توضيح ندارد.
2 . اساس تاريخ ابن اثير در مجلدات اول همان تاريخ طبرى (با حذف سند) است.
3 . الكامل فى التاريخ، ج 3، ص 55 .

صفحه 168
«علت اين كه مى گوييم عثمان در تبعيد ابوذر معذور بود، اين است كه عثمان از بروز فتنه و اختلاف ميان مسلمانان بيم داشت و تصور مى كرد كه تبعيد ابوذر از شعلهور شدن آتش فتنه جلوگيرى مى كند، از اين رو و براى رعايت مصالح عالى جامعه اسلامى او را تبعيد كرد و اين مقدار تأديب افراد امت، از طرف حاكم اسلامى جايز است و از نظر اخلاق نيز پسنديده مى باشد.»
آن گاه اضافه مى كند:
«البته دانشمندان ما اين گونه توجيهات را در مورد كسى مى كنند كه اعمال او قابل توجيه باشد، ولى كسى كه اعمال او به هيچ وجه قابل توجيه نيست ـ مثل معاويه ـ آن را توجيه و حمل بر صحت نمى كنند.»1
حدود اختيارات حاكم اسلامى
درست است كه حاكم اسلامى حق دارد در صورت لزوم، بعضى از افراد امت
را تأديب نمايد، ولى اين در صورتى است كه چنين فردى بر خلاف حق سخنى
بگويد و بر ضد آيين اسلام قدمى بردارد، اما اگر مسلمانى حاكم اسلامى را به
پيروى از اصول مسلم اسلامى دعوت كند و به خليفه بگويد: از روش پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)و خلفاى پيشين پيروى كن، آيا باز حاكم حق دارد چنين كسى را تأديب نموده
او را به جرم اين دعوت، به بيابان بى آب و علف تبعيد كند؟ يا اين كه در
اين صورت، بايد مسلمانان، چنين حاكمى را از زمامدارى خلع نموده به خلافت او پايان دهند؟
ابوذر هرگز خليفه را به غير از كتاب خدا و روش پيامبر دعوت نمى كرد، بلكه او را از حاتم بخشى بدون مجوز و هوادارى بى چون و چرا از دودمان پليد اموى،

1 . شرح نهج البلاغه، ج 8 ، ص 262.

صفحه 169
بازمى داشت. در اين صورت آيا كدام يك از اين دو نفر سزاوار تأديب و تبعيد بود ابوذر يا خليفه؟
خوددارى عثمان از اجراى كيفر خطاكاران
راستى اگر عثمان مى خواست افراد خطاكار را تأديب كند، چرا «عبداللّه بن سبا» را (كه به عقيده پوزش طلبان، تمام اين فتنه ها زير سر او بوده و در ميان مسلمانان آزادانه فعاليت مى كرد) تأديب نكرد؟1 نه معاويه از دست او شكايت داشت و نه خليفه از دست او به ستوه آمده بود، بلكه لبه تيز حملات خليفه و معاويه همواره متوجه رجال مبارزى مثل ابوذر بود كه از فساد و تبعيض دستگاه خلافت به ستوه آمده بودند و در اين راه انواع شكنجه ها را تحمل مى نمودند.
اگر اعمال خليفه بر اساس ادب و حفظ نظام اجتماع بود، پس چرا «عبيداللّه بن عمر» را كه «هرمزان» بى گناه و «جفينة» دختر «ابولؤلؤ» را كشت، تأديب نكرد؟ اين دو نفر به تصديق خود عثمان بى گناه بودند و جرم آنان فقط اين بود كه ايرانى يا منتسب به خاندان قاتل بودند.
آرى، «عبداللّه» فرزند «عمر» در روز روشن با قساوت تمام، خون دو بى گناه را ريخت و خليفه او را آزاد گذاشت و كيفر اسلامى را در مورد او اجرا نكرد، و با آن كه اميرمؤمنان(عليه السلام) خواستار اجراى حد قتل بر او بود، خليفه به عذر اين كه خاندان «عمر» داغ ديده اند ونبايد داغ آن ها را تجديد كرد از كشتن و مجازات قاتل خوددارى نمود.
اتفاقاً خود خليفه براى عدم اجراى كيفر قتل در مورد «عبيداللّه» عذر تراشيده و زحمت «ابن اثير» و «ابن ابى الحديد» را كم كرده است، ولى عذر او همانند پوزش هاى نارواى امثال ابن اثير، در برابر منطق خرد و ميزان الهى سست و بى اساس است و به

1 . البته ما گفتيم كه عبداللّه بن سبا افسانه اى بيش نيست و چنين شخصى در تاريخ وجود نداشته است.

صفحه 170
همين جهت مورد اعتراض اميرمؤمنان(عليه السلام) و بعضى ديگر از مسلمانان آزاده قرار گرفت.
عذر خليفه
عثمان پس از رسيدن به خلافت، بالاى منبر گفت: «قضاى الهى چنين بوده است كه «هرمزان» به دست «عبيداللّه بن عمر» كشته شود، ولى چون هرمزان مسلمان بود و وارثى جز مسلمانان نداشت من به عنوان پيشوا و خليفه شما «عبيداللّه» را عفو مى كنم و از كيفر او صرف نظر مى نمايم، آيا شما نيز عفو مى كنيد؟
عده اى گفتند: آرى!
ولى اميرمؤمنان(عليه السلام) كه در مجلس حاضر بود، فرمود: اين مرد فاسق را مجازات كن، زيرا او گناه بزرگى مرتكب شده و مسلمان بى گناهى را كشته است.
آن گاه به عبيداللّه فرمود: اى فاسق! اگر روزى تو را به چنگ آورم، به جرم قتل «هرمزان» خواهم كشت.1
«مقداد» نيز از جا برخاست و گفت:
خليفه! «هرمزان»، آزاد شده خدا و پيامبر بود و تو حق ندارى حق خدا و پيامبر را ببخشى.
آيا خليفه مى تواند از اجراى كيفر اسلامى كه ضامن امنيت اجتماعى است، با استفاده از عنوان خلافت و زمامدارى مسلمانان، جلوگيرى كند و دست متجاوزان و جنايت كاران را در ريختن خون مسلمانان بى گناه و بردن اموال آنان باز بگذارد؟ به خصوص آن كه «عمر» خود حكم كرده بود كه اگر «عبيداللّه» به قاتل بودن «هرمزان» گواه نياورد، كيفر قتل در مورد او اجرا كنند.2

1 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 24.
2 . سنن بيهقى، ج 8 ، ص 61.

صفحه 171
آيا نظرخواهى خليفه از مسلمانان در مورد عدم اجراى كيفر درباره «عبيداللّه» با وجود اصرار اميرمؤمنان(عليه السلام) و مقداد و گروهى از مهاجر و انصار، مى تواند مجوز تغيير حكم الهى گردد؟
اگر به راستى خليفه در صدد اصلاح امت و تأديب خلاف كاران بود، چرا در اجراى كيفر شراب خوارى بر «وليد بن عقبة بن ابى معيط» كه در حال مستى نماز صبح را در مسجد كوفه چهار ركعت خواند و محراب عبادت را آلوده ساخت و عربده كشان اشعارى عاشقانه خواند، از خود ترديد و مسامحه نشان داد و با آن كه طومار مردم كوفه كه امضاى بزرگان در آن منعكس بود، بر ارتكاب اين عمل گواهى مى داد، و علاوه بر اين، «عمار» انگشتر «وليد» را در حال مستى وى در آورده بود و خود يكى از شهود جريان بود، باز خليفه با وجود اصرار و پافشارى مهاجران و انصار، حد شراب خوارى را بر وليد اجرا نكرد.1
آرى، چون وليد برادر مادرى خليفه بود، حربه مجازات در مورد او كند بود، به جاى او كسانى كه بر شرب خمر او شهادت دادند، تازيانه خوردند.2
ما و دو پير تاريخ (ابن اثير و ابن ابى الحديد) مى دانيم كه هرگز ابوذر اهل شورش و هرج و مرج نبود، بلكه روى سخن او ثروت اندوزان و يغماگران بود كه بيت المال مسلمانان را به صورت گنجينه هاى خيره كننده درآورده بودند و زير بار اصلاح و اجراى عدالت نمى رفتند، با اين حال اين دو دانشمند، چگونه به خود اجازه مى دهند حق ابوذر را پايمال نموده جنايت هاى عثمان را توجيه كنند؟
ابن اثير از بيان انتقادها و اعتراض هايى كه متوجه خليفه شده، خوددارى نموده به پيروى از طبرى مى گويد: از نقل آن ها كراهت دارم، غافل از اين كه حقايق تاريخى با كتمان ابن اثير و امثال او براى هميشه مخفى نمى ماند، اگر او حقايق را كتمان كرد،

1 . تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 163; كامل ابن اثير، ج 3، ص 43 و تاريخ الخلفاء، ص 155.
2 . الغدير، ج 8 ، ص 123.

صفحه 172
مورخان ديگر، محدثان راست گو، نويسندگان حق طلب، حق را از باطل تشخيص دادند و پرده از روى اغراض او برداشتند.
البته گمان نمى كنيم حقيقت بر «ابن اثير» پوشيده بوده است، لكن چه بايد كرد علاقه افراطى و حب و بغض ها اين گونه حق كشى را نيز به دنبال دارد.
غرضورزى عمادالدين ابن كثير
«ابن كثير» دمشقى نيز حادثه تبعيد ابوذر را به گونه ديگرى تحريف نموده، پيرايه نامتناسبى بر آن بسته است. او بدون اين كه از علل اعتراض ابوذر به كجروى هاى عثمان و معاويه اسمى به ميان آورد، مى گويد:
«ابوذر مخالف جمع آورى مال و ثروت بوده و عقيده داشت كه نبايد بيش از مقدار ضروى مال ذخيره كرد، او مى گفت: بايد اضافه بر مقدار ضرورى را به فقرا داد، او آيه ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ... ) را جور ديگر تأويل مى كرد.
معاويه او را از اشاعه اين سخنان نهى مى كرد، ولى او ترتيب اثر نمى داد، تا آن كه معاويه كسى را نزد عثمان فرستاد و از عمل او شكايت كرد.
عثمان ابوذر را به مدينه احضار نمود، وقتى ابوذر وارد مدينه شد، عثمان او را توبيخ نمود و از او خواست كه دوباره به شام برگردد، ابوذر موافقت نكرد، آن گاه عثمان دستور داد به ربذه برود.
«ابن كثير» سپس اضافه مى كند:
«مى گويند او خود از عثمان اجازه خواست كه به ربذه برود، زيرا مى گفت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به من فرموده است كه هر وقت ديدى مدينه به قدرى توسعه يافت كه خانه هاى شهر تا «سلع» (محلى در كنار شهر مدينه) رسيد، مدينه را ترك كن، و چون اكنون شهر مدينه تا سلع رسيده، طبق فرمايش پيامبر(صلى الله عليه وآله) بايد از مدينه بيرون بروم.
عثمان با اين درخواست او موافقت كرد و دستور داد كه گاه گاهى به مدينه سر بزند

صفحه 173
مبادا بعد از هجرت، بيابان نشين گردد. ابوذر با اين كيفيت تا هنگام مرگ در ربذه اقامت گزيد1 و در سال 33 هجرى وفات يافت.2
بررسى سخنان ابن كثير
مطالبى كه «ابن اثير» نقل نموده از چند جهت قابل بحث و گفتوگوست:
1. اين اتهام كه ابوذر مخالف ذخيره كردن ثروت (بيش از مقدار ضرورى)
بود، اتهام تازه اى نيست، بلكه از قديم چنين نسبت ناروايى را به او داده اند،
در قرن اخير نيز بعضى از نويسندگان معاصر، ابوذر را فردى اشتراكى معرفى
كرده اند. ما به خواست خدا در صفحات آينده در اين زمينه مشروحاً بحث
خواهيم كرد.
2. اين كه ابوذر به ميل خود خواستار رفتن به ربذه بوده، سخن بى اساسى
است كه براى پرده پوشى به اعمال عثمان، عنوان شده است، زيرا به گواهى
متون تاريخى كه در صفحات گذشته نقل كرديم، ابوذر از طرف عثمان به شام و سپس به ربذه تبعيد گرديد و در جريان تبعيد او به ربذه على(عليه السلام) و چند نفر ديگر ابوذر را بدرقه كردند و اين موضوع باعث خشم عثمان گرديد و على(عليه السلام) را نيز تهديد به تبعيد كرد.
علاوه بر اين چگونه قابل قبول است كه فردى مانند ابوذر، مدينه و مركز اسلامى را ترك گفته در بيابان سكونت گزيند! بلكه بر عكس ابوذر از عثمان شكايت داشت كه او را بعد از هجرت بيابان نشين كرده است.
3. حديثى كه از قول ابوذر، از پيامبر نقل شده كه هر گاه شهر مدينه توسعه يافت وبه «سلع» رسيد، آن شهر را ترك گويد، حديثى است كه «ابن كثير» آن را از «طبرى»

1 . البداية و النهاية، ج 7، ص 155.
2 . همان، ص 165.

صفحه 174
گرفته، «طبرى» نيز آن را با سند غيرقابل اعتمادى كه قبلاً گفتيم يعنى از طريق «سرى» «شعيب»، «سيف»، «عطية» و «يزيد فقعسى» نقل كرده است و ارزش چنين روايتى ناگفته پيداست.1
4. از همه خنك تر اين است كه طبق اين نقل، عثمان به ابوذر توصيه كرده است كه گاه گاهى سرى به مدينه بزند تا پس از هجرت باديه نشين نگردد.
اين جمله نيز ضمن روايت مربوط به «سلع» نقل شده و بى اعتبارى آن را گفتم، پيداست اين جمله براى از بين بردن اثر سخن ابوذر جعل شده است كه مى گفت: «عثمان بعد از هجرت مرا بيابان نشين كرد.»2
و اين موضوع را «بلاذرى»3 و ديگران با سند صحيح نقل كرده اند.
از اين گذشته، هيچ يك از مورخان نقل نكرده اند كه ابوذر از سال 30 هجرى كه به ربذه تبعيد گرديد تا سال 32 كه وفات يافت به پيروى از دستور عثمان، وارد مدينه شده باشد.
آيا ابوذر اشتراكى بود؟
تهمت ديگرى كه به ابوذر يار مجاهد پيامبر(صلى الله عليه وآله) زده اند، تهمت طرفدارى او از مرام اشتراكى است، اين اتهام چيز تازه اى نيست و از قديم طرفداران عثمان و دشمنان ابوذر به منظور محكوم ساختن او چنين دروغى را به او بسته اند. لكن چون برخى از نويسندگان معاصر نيز اين موضوع را عنوان كرده و ابوذر را اشتراكى معرفى نموده اند، لازم است در اين زمينه قدرى توضيح داده شود:
اجمالاً بايد توجه داشت افرادى كه چنين نسبتى را به ابوذر داده اند، چند قضيه

1 . الغدير، ج 8 ،ص 341.
2 . همان، ص 342.
3 . انساب الاشراف، ج 5 ، ص 301.

صفحه 175
تاريخى را به عنوان دليل و شاهد آورده اند، اينك ما ذيلاً آنان را به ترتيب نقل نموده به بررسى آن ها مى پردازيم:
1. نخستين كسى كه اين تهمت را به ابوذر بسته «ابوجعفر طبرى» است و پس از او «ابن كثير دمشقى» است كه مطلب را از طبرى گرفته و چيزهايى به آن افزوده است.1خلاصه نقل طبرى به قرار زير است:
ابوذر بين ربذه و مدينه رفت و آمد مى كرد تا به كلى باديه نشين نگردد، روزى وارد مجلس عثمان شد و رو به وى كرد و گفت:
«فقط به اين مقدار راضى نشويد كه مردم، ديگران را اذيت نكنند مگر اين كه از مستمندان دستگيرى نمايند، كسى كه زكات خود را پرداخته، شايسته است به آن اكتفا نكند بلكه نسبت به همسايگان و برادران و خويشان خود نيز نيكى و احسان نمايد.»2
كعب الاحبار ـ كه در مجلس حاضر بود ـ گفت: كسى كه زكات مال خود را پرداخته، حقوق واجب را داده است و ديگر حقى در مال او نيست.
ابوذر از پاسخ كعب ناراحت شد و با عصاى خود بر او فرو كوفت و سرش را شكست.3
اشتراك يا بذل مال در راه خدا
اين مطلب هم از نظر سند قابل قبول نيست و هم از نظر متن، زيرا راويان آن، همان پنج نفر غيرقابل اعتماد هستند كه در صفحات گذشته درباره آنان بحث كرديم.

1 . روايت طبرى نه تنها باعث اشتباه ابن كثير شده، بلكه گروهى از نويسندگان معاصر مصرى را نيز دچار اشتباه ساخته است.
2 . لاترضوا من الناس بكف الاذى حتى يبذلوا المعروف و قد ينبغى لمؤدى الزكات ان لايقتصر عليها حتى يحسن الى الجيران والاخوان.
3 . تاريخ طبرى، ج 4، ص 284 (ط مصر).

صفحه 176
متن آن نيز به هيچ وجه دلالت بر طرفدارى ابوذر از مرام اشتراكى ندارد، زيرا منظور او از دعوت به انفاق، پس از پرداخت زكات، دعوت به يك عمل استحبابى بوده است و گواهش اين است كه به لفظ «شايسته است» تعبير آورده نه به صورت «واجب است» و امثال آن، و اين معنا براى اثبات اشتراكى بودن او كافى نيست.
در صفحات گذشته اين كتاب، روايتى از كتاب الاموال نقل كرديم كه مؤيد نظريه ابوذر است. البته جاى شك نيست كه علاوه بر حقوق واجب، يك سلسله حقوق استحبابى نيز در اموال مسلمانان هست كه از حقوق انسانى به شمار مى رود مانند: نيكى به همسايه و برادران و خويشان. و اگر كسى اين وظيفه را انجام بدهد هيچ كس او را اشتراكى نمى داند و اين كه طبرى و ابن كثير نقل كرده اند كه ابوذر اجازه نمى داد كسى بيش از مقدار ضرورت، مالى ذخيره كند1 يك نظريه شخصى است كه از اين حادثه استنتاج كرده اند.2
2. دليل ديگر كسانى كه ابوذر را اشتراكى معرفى كرده اند، حادثه زير است:
روزى عثمان از حاشيه نشينان سؤال كرد:
هر گاه كسى زكات مال خود را داد، آيا باز در مال او حقى براى ديگران هست؟
«كعب الاحبار» گفت: نه.
ابوذر عصا را بر سينه او فروكوفت و آيه 177 سوره بقره3 را تلاوت كرد.4

1 . تاريخ طبرى، ج 4، ص 284 و البداية والنهاية، ج 7، ص 155.
2 . ابن حجر در كتاب فتح البارى، ج 3، ص 218 (ط بيروت) پس از نقل اين مطلب كه ابوذر با ذخيره كردن بيش از مقدار ضرورى مخالفت مى كرد، مى گويد:
   «آنچه صحيح است اين است كه مخالفت ابوذر با زمامداران و خلفا بود كه اموالى را براى خود جمع مى كردند و آن را در مصارف خود مصرف نمى نمودند.»
3 . ( لَيْسَ البِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَـكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغرِبِ وَلـكِنَّ البِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِـيِّينَ وَآتَى المالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِى الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِـينَ وَابْنَ السَّبِـيلِ وَالسّائِلِـينَ وَفِى الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصّابِرِينَ فِى الْبَأْساءِ وَالضَّـرّاءِ وَحِـينَ البَأْسِ أُولـئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولـئِكَ هُمُ المُتَّقُونَ ).
4 . مشروح اين جريان در صفحه 135 اين كتاب نقل شده است.

صفحه 177
اين قضيه نيز نمى تواند دليل بر اشتراكى بودن ابوذر باشد، زيرا در آيه اى كه ابوذر به آن استناد نموده يك سلسله وظايف و حقوق انسانى ذكر شده كه پيروان مرام اشتراكى، آن ها را قبول ندارند.
بديهى است كه پرداخت حقوق مالى كه در آيه بيان شده، مستلزم مالكيت است و اگر اصل مالكيت الغا شود، ديگر مفهومى براى پرداخت زكات يا دست گيرى از تهيدستان و در راه ماندگان و... نخواهد بود.
از اين گذشته، در تفسير آيه مورد بحث، احاديث فراوانى وارد شده كه دلالت دارد بر اين كه علاوه بر زكات، يك سلسله حقوق مالى مستحبى در مال مسلمانان هست،1بنابراين منطق ابوذر منطق قرآن و احاديث پيامبر و روايات صحابه و تابعين است نه منطق اشتراكى.
3. سومين دليل اين گروه، مشاجره اى است كه ميان ابوذر و كعب الاحبار درباره اموال «عبدالرحمان بن عوف» صورت گرفت و ابوذر به «كعب» گفت:
اى يهودى زاده! درباره شخصى كه اين همه مال و ثروت از خود به ارث
گذاشته، اظهار اميدوارى مى نمايى و مى گويى خدا خير دنيا و آخرت را به او عطا نموده است؟!
جاى گفتوگو نيست كه سخت گيرى ابوذر، مخصوص اموال «عبدالرحمان» و امثال او بود كه از دوران تهى دستى به جايى رسيده بود كه شمش هاى طلاى او را پس از مرگش جهت تقسيم ميان ورّاث، با تبر شكستند، طلاها به قدرى زياد بود كه دست تبرداران از شكستن آن ها آزرده شد! و يك هشتم ثروت ميان چهار همسرش قسمت شد و به هر يك هشتاد هزار رسيد.
او اين ثروت را از طريق تجارت با كشاورزى يا تأسيس كارخانه به دست نياورده

1 . الغدير، ج 8، ص 361.

صفحه 178
بود، بلكه از بيت المال مسلمانان بود كه از طريق بذل و بخشش خيلفه به چنگ آورده بود.
بنابراين، شدت عمل ابوذر، در مورد چنين ثروت هايى دليل اين است كه او به طور كلى در مورد هر ثروت و مالى چنين نظريه اى داشته است.
چگونه مى توان اين شخصيت بزرگ را اشتراكى دانست، در صورتى كه
او مى دانست زكات وقتى به مال تعلق مى گيرد كه به حد نصاب برسد و لازمه
آن، مالكيت كمتر از حد نصاب و نيز مالكيت باقى مانده پس از پرداخت
زكات است.
او كه خليفه را به پيروى از كتاب خدا دعوت مى كرد، خود در قرآن مى خواند: «از اموال آنان زكات بگير».1
او همواره عثمان را به پيروى از روش پيامبر(صلى الله عليه وآله) و دو خليفه قبلى دعوت مى كرد2و هرگز روش پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ابوبكر و عمر، الغاى مالكيت نبوده است، نظر ابوذر از اين سخن اين بود كه عثمان در تقسيم بيت المال روش پيامبر را در پيش گيرد و قوم و خويش بازى را كنار بگذارد.
4. مدرك ديگر كسانى كه ابوذر را اشتراكى مى دانند همان گفتوگوى او با معاويه درباره آيه ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ... ) است. ولى متن گفتوگو (كه قبلا از بخارى نقل كرديم) دلالت بر اين معنا ندارد. زيرا اختلاف اين دو نفر در اصل مفاد آيه يعنى در لزوم پرداخت مقدارى از مال به مستمندان، نبود، چون هر دو در اين معنا متفق بودند، بلكه درباره تعميم يا تخصيص مفاد آن نسبت به اهل كتاب بوده است، به اين معنا كه معاويه مى گفت: گنج كردن طلا و نقره بر اهل كتاب حرام است نه بر

1 . ( خُذْ مِنْ أَمْوالِـهِمْ صَدَقَةً ) (توبه، آيه 103) «مِن» در اين جا به معناى تبعيض است و مفاد آيه، لزوم پرداخت قسمتى از اموال به عنوان زكات است نه همه آن.
2 . ر. ك: همين اثر، ص 145.

صفحه 179
مسلمانان، ولى ابوذر معتقد بود كه حكم آيه در مورد مسلمان و غيرمسلمان عموميت دارد.
5 . پنجمين دليلى كه در اين زمينه آورده اند اين است كه ابوذر اموال مردم را «مال اللّه» مى خواند و اين نشانه مالكيت است.
پاسخ اين سخن اين است كه:
اولاً: ابوذر فقط بيت المال را «مال اللّه» مى خواند، و در برابر آن، به مالكيت شخصى اعتراف مى كرد، او هنگامى كه معاويه كاخ سبز را مى ساخت، چنين
گفت:
«اگر اين كاخ از بيت المال ساخته شده، خيانت به مسلمانان است و اگر از مال خود توست، اسراف. او در اين گفتار صريحاً اموال را به دو دسته (اموال اختصاصى و اموال عمومى) تقسيم كرده و از اسراف و خيانت در اموال نهى نموده نه از اصل تصرف در آن، در حالى كه اگر او اشتراكى بود مى بايست از هرگونه تصرف در اموال نهى كند.
علاوه بر اين، هنگامى كه معاويه سيصد دينار براى او فرستاد، گفت: «اگر اين پول بابت سهم من از بيت المال است كه امسال آن را قطع كرديد قبول مى كنم ولى اگر به عنوان هديه است، من احتياجى به آن ندارم.»
بنابراين او مال را به دو دسته قسمت كرده است: يك دسته بيت المال كه مقررى او را از آن در اثر امر به معروف و نهى از منكر، در آن سال قطع كرده بودند و دسته ديگر مال شخصى كه از آن مى توان به ديگران هديه داد.
بديهى است اگر انسان مالك مالى نباشد، چگونه مى تواند به ديگران هديه بدهد و مالى بذل نمايد؟ به همين جهت در مرام اشتراك، هديه و بخشش وجود ندارد، زيرا افراد مالك مال نيستند، بلكه هر كس در برابر كار يا به اندازه احتياج از دولت حقوق دريافت مى كند.

صفحه 180
ثانياً: اگر ابوذر بيت المال را «مال خدا» ناميده از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پيروى نموده است كه فرمود:
«هنگامى كه فرزندان عاص به سى نفر رسيدند، مال خدا را تيول خود قرار داده دست به دست مى گردانند... .»1
«عمر بن خطاب» نيز بيت المال را مال خدا مى ناميده چنان كه هنگامى كه «ابوهريره» پس از فرماندارى «بحرين» با اموال زيادى به مدينه برگشت به وى گفت:
«اى دشمن خدا و دشمن كتاب خدا آيا مال خدا را دزديدى؟»2
اميرمؤمنان(عليه السلام) نيز در خطبه هاى خود، بارها بيت المال را «مال اللّه» ناميده است، از آن جمله در خطبه «شقشقيه» مى فرمايد:
«... خويشان عثمان با او همدست شده مال خدا را مثل شترى كه گياهان بهارى را مى خورد، خوردند... .»3
و در خطبه ديگر فرمود:
«اگر بيت المال ملك شخصى من بود، آن را ميان مسلمانان به طور مساوى قسمت مى كردم و به كسى امتياز نمى دادم چه رسد به اين كه اين مال، مال خداست.»4
باز در خطبه ديگرى فرمود:
«...لكن من از اين اندوهگينم كه زمام امور اين امت به دست نابخردان و تبهكاران بيفتد و مال خدا را به خود اختصاص داده دست به دست بگردانند... .»5
بنابراين اگر ابوذر از مال عمومى و بيت المال به عنوان مال خدا نام مى برد، چيز

1 . اذا بلغ بنو العاص ثلاثين نفراً جعلوا مال اللّه دولاً... .
2 . يا عدواللّه و عدو كتابه أسرقت مال اللّه (ابى عبيد، الاموال، ص 269).
3 . وقام معه بنوا ابيه يخضمون مال اللّه خضمة الابل تبتة الربيع (نهج البلاغه، خطبه سوم).
4 . لو كان المال لى لسويت بينهم فكيف وانما المال مال اللّه (همان، خطبه 126).
5 . ولكنى اسى ان يلى امر هذه الامة سفهاؤها و فجارها فيخذوا مال اللّه دولاً (همان).

صفحه 181
تازه اى نبود و اصطلاح رايجى بود كه از زمان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در جامعه اسلامى رواج داشت.
چرا معاويه بيت المال را «مال خدا» مى ناميد؟
در خاتمه اين بحث، لازم است درباره روايت طبرى كه در چند صفحه پيش نقل كرديم، توضيح بدهيم:
«طبرى» مى نويسد: ابوذر به معاويه اعتراض كرد كه چرا بيت المال را «مال اللّه» مى خواند؟
لابد خوانندگان محترم تعجب مى كنند كه چگونه ابوذر را از يك سو به علت اين كه بيت المال را «مال خدا» مى ناميد، به پيروى از مرام اشتراكى متهم نموده اند، و از ديگر سو، مورخانى مانند «طبرى» مى نويسند: او معاويه را از مال خدا گفتن در مورد بيت المال نهى مى كرد! آرى تاريخ از اين تناقض ها زياد دارد.
لكن مى توان گفت اگر اين مطلب صحت داشته باشد، جهتش اين بود كه ابوذر احساس مى كرد كه معاويه زير پوشش «مال خدا» و به بهانه اين كه مال، مال خداست و ما بندگان او هستيم و اختيار آن در دست ماست، مى خواهد هر گونه كه خواست، در بيت المال تصرف كند و آن را در راه هوسرانى ها و اغراض سياسى خود مصرف نمايد، از اين رو مى خواست پاسخ دندان شكنى به او بدهد و بگويد:
بيت المال به امر پروردگار، مال مسلمان است و كسى حق ندارد آن را به خود اختصاص داده مسلمان را از آن محروم سازد.
مؤيد اين معنا سخنانى است كه معاويه در حضور «صعصعة بن سوحان» ـ يكى از ياران اميرمؤمنان(عليه السلام) ـ گفت:
«صعصعه» نامه اى از اميرمؤمنان(عليه السلام) براى معاويه برده بود، معاويه در حضور وى و جمع انبوهى از مردم چنين گفت:

صفحه 182
«زمين مال خداست، و من خليفه خدا هستم، پس هر چه از مال خدا خرج كنيم مال من است، و حق دارم بقيه را نيز مصرف نمايم.»
بنابراين، گفتوگوى ابوذر با معاويه در مورد «مال اللّه» هيچ ربطى به بحث اشتراك ندارد.
تنها مى رود، تنها مى ميرد و تنها...
ماه رجب سال نهم هجرى بود، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دستور داد مسلمانان براى جنگ با سپاه روم كه به قلمرو اسلام دست اندازى مى كردند و براى كوبيدن آن توطئه ها مى نمودند، آماده شوند.
روزهاى بسيار سخت و هنگام شدت گرما بود، عده اى مسلمانان به بهانه هاى گوناگون از رفتن به جنگ خوددارى كردند. پيامبر و يارانش حركت نمودند
و سپاه اسلام هر چه پيش مى رفت بر زحمت و مشكلاتش افزوده مى شد، هر كس
كه از سپاه عقب مى ماند، مسلمانان به پيامبر مى گفتند: فلانى عقب ماند!
پيامبر مى فرمود:
«او را رها كنيد، اگر در او خيرى باشد، خدا به زودى به شما ملحق مى كند و اگر خيرى در او نباشد، خدا شما را از همراهى او راحت ساخت.»
يك بار برگشتند و به عقب سپاه نگاه كردند، ابوذر را نيافتند، به پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرض كردند: «ابوذر عقب مانده و شترش به كندى حركت مى كند، پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخن نخستين خود را تكرار نمود، شتر ابوذر بر اثر گرسنگى و تشنگى و گرما از پاى درآمده بود و از فرط خستگى، قدم هايش روى زمين استوار نمى شد.
ابوذر هر چه تلاش كرد، آن را تندتر براند و به هر سعى و كوششى متوسل شد، سودى نبخشيد، ديد با اين وضع از سپاه اسلام عقب مى ماند و آثار سپاه كم كم از ديده اش ناپديد مى گردد ناگزير از شتر پايين آمد و بار سفر را به دوش كشيد و پياده به

صفحه 183
راه افتاد، در آن صحراى سوزان مى دويد تابلكه بتواند خود را به پيامبر(صلى الله عليه وآله)و مسلمانان برساند... .
اردوى مسلمانان در محلى پياده شدو بارها را گشوده بودند تا قدرى استراحت كنند، ناگهان يكى از آنان نگاه كرد، ابرى از گرد و غبار را مشاهده كرد كه مردى در ميان آن پيش مى آمد، عرض كرد: اى پيامبر! به آن مردى كه تنها مى آيد نگاه كنيد.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: خدا كند ابوذر باشد.
مردِ تنها كم كم نزديك مى شد، قدم هاى خود را از لاى ريگ هاى داغ بيرون مى كشيد ديگر قدم ها به او سنگينى مى كردند و آن ها را دنبال خود مى كشيد، ولى خوشحال و خندان بود، چون ديد خود را به اردوى مسلمانان رسانده و از پيامبر و ياران مجاهد او جدا نگشته است.
هنگامى كه نزديك تر شد، مسلمانان درست دقت نموده او را شناختند و صدا زدند:
اى پيامبر! اين مرد، خودِ ابوذر است.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: خدا ابوذر را رحمت كند او تنها مى رود، تنها مى ميرد و تنها از گور برانگيخته مى شود.
تحقق پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)
اين پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در جنگ تبوك بعد از بيست و سه سال تحقق يافت، رادمرد الهى كه به جرم حق گويى و دعوت به عدل و داد، به ربذه تبعيد شده بود، كم كم قواى بدنى خود را از دست داد و در بستر بيمارى افتاد، او واپسين دقايق عمر پرفراز و نشيب خود را سپرى مى كرد، همسرش به سيماى نورانى و تكيده او مى نگريست و به تلخى مى گريست و قطرات عرق، پيشانى شوهر خود را پاك مى كرد، ابوذر پرسيد: چرا گريه مى كنى؟

صفحه 184
زن پاسخ داد: براى اين گريه مى كنم كه تو اكنون مى ميرى و لباسى كه من با آن پيكر تو را كفن كنم، در اختيار ندارم.
لبخندى اندوهگين همچون خنده افق غروب، در ميان لب هاى ابوذر نقش بست و گفت:
آرام باش! گريه نكن، من روزى با گروهى از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) در محضر او نشسته بودم، پيامبر رو به ما كرد و فرمود: «يكى از شما در يكى از بيابان ها، تنها
و دور از جمعيت از دنيا مى رود، و گروهى از مؤمنان او را به خاك مى سپارند».
همه كسانى كه در آن مجلس بودند، در ميان مردم و در آبادى از دنيا رفته اند و اكنون غير از من كسى از آنان باقى نمانده است، و اينك يقين دارم شخصى كه پيامبر از او خبر داده منم.
پس از مرگ من، سر راه حاجيان عراق بنشين طولى نمى كشد كه گروهى از مؤمنان مى آيند، آنان را از مرگ من آگاه ساز.
همسرش گفت: اكنون هنگام عبور كاروان سپرى شده است، ابوذر گفت: تو مراقب راه باش به خدا سوگند نه دروغ مى گويم و نه دروغ شنيده ام. اين را گفت و مرغ روحش به سوى فردوس برين بال و پر گشود.1
ابوذر راست گفته بود، كاروانى از مسلمانان به سرعت پيش مى آمدند كه در ميان آن شخصيت هاى بزرگى مانند «عبداللّه بن مسعود»، «حجر بن عدى» و «مالك اشتر» بودند.
«عبداللّه» از دور منظره عجيبى ديد، منظره پيكر بى جانى در كنار راه و نزديك آن يك نفر زن و يك پسر بچه كه هر دو گريه مى كنند.
«عبداللّه» لجام مركب را به سوى آن دو نفر پيچيد، كاروانيان هم دنبال او روانه

1 . اسدالغابه، ج 1، ص 302; طبقات ابن سعد، ج 4، ص 233 و حلية الاولياء، ج 1، ص 302.

صفحه 185
شدند، عبداللّه تا به آن جسد نگاه كرد چشمش به صورت دوست و برادرش در اسلام ـ ابوذر ـ افتاد.
چشمانش پر از اشك شد، بالاى پيكر پاك ابوذر ايستاد و با يادآورى پيش گويى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در جنگ تبوك گفت: پيامبر اسلام راست فرمود كه تو تنها مى روى و تنها مى ميرى و تنها از گور برانگيخته مى شوى.1
آن گاه عبداللّه بن مسعود بر جسد او نماز گزارد2، سپس او را به خاك سپردند. هنگامى كه از دفن او فارغ شدند، مالك اشتر در كنار قبر او به پا ايستاد و چنين گفت:
«پروردگارا! اين ابوذر يار پيامبر است كه عمرى تو را پرستش كرد و در راه تو با مشركان جهاد نمود و هرگز در پيروى از آيين حق، تغيير روش و مسير نداد، لكن چون با زبان و قلب خود به مبارزه با فساد و منكر پرداخت، مورد جفا و ستم و محروميت و تحقير واقع شد و تبعيد گرديد و سرانجام در سرزمين غربت، تنها جان سپرد.3

1 . مورخان، جزئيات مرگ و دفن ابوذر را مختلف نقل كرده اند، از بعضى متون تاريخى برمى آيد كه هنگام رسيدن كاروان، هنوز ابوذر زنده بود و آنان با او به گفتوگو پرداختند. ولى برخى ديگر مى گويند: هنگام رسيدن كاروان، ابوذر از دنيا رفته بود و نيز به گفته بعضى پيكر ابوذر به وسيله همسر و فرزندش به كنار راه حمل شده بود، ولى به گفته برخى ديگر، آن دو، كنار جاده نشستند و كاروانيان را به محل جسد راهنمايى كردند. در اين زمينه به كتاب هاى زير مراجعه فرماييد:
طبقات ابن سعد، ج 4، ص 322 ـ 324; الدرجات الرفيعه، ص 252 ـ 253; اسدالغابه: ج 1، ص 302; حلية الاولياء، ج 1، ص 170; انساب الاشراف، ج 5 ، ص 55 ; الاستيعاب، ج 1، ص 216 (در حاشيه الاصابه) و تاريخ طبرى، ج 4، ص 308 (ط مصر).
2 . به گفته برخى، مالك اشتر بر او نماز خواند.
3 . اللهم ان هذا ابوذر صاحب رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) عبدك فى العابدين و جاهد فيك المشركين لم يغيرو لم يبدل لكنه رأى منكراً فغيره بلسانه و قلبه حتى جفى و نفى وحرم واحتقرّ ثم مات وحيداً غريباً... (الدرجات الرفيعه، ص 252).

صفحه 186

صفحه 187
ابو رافع
گاهى نامدارى و معروفيت يك خانواده، مربوط به برجستگى فردى يا افرادى
از آن هاست و به سبب عظمت تاريخى او همه فاميل به شهرت و عظمت مى رسند
و همواره به نام بنيان گذار اصلى آن ياد مى شوند، خاندان ابورافع نيز چنين
بود.
ابورافع1، پايه گذار خاندان بزرگى به شمار مى رود كه از خاندان هاى ريشه دار و اصيل شيعه است و در تاريخ تشيع، به نام خاندان ابورافع معروف است، اين خانواده، همواره كانون پرورش شخصيت هاى بزرگ علم و فضيلت بوده است.
«بحرالعلوم» مى نويسد:
خاندان ابورافع از پاكبازترين و معروف ترين خاندان هاى شيعه بوده در ايمان و اسلام سوابق درخشانى داشته اند و گام هاى بزرگ و پرثمرى در اين راه برداشته اند.2
ابورافع در مكه زندگى مى كرد، او مدتى غلام «عباس بن عبدالمطلب» بود، سپس افتخار غلامى پيامبر اسلام را داشت. وى هنگامى كه گرايش عباس را به اسلام، به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مژده داد، حضرت او را آزاد ساخت و از آن روز به نام «آزاد شده

1 . برخى از رجال نويسان، اسم او را ابراهيم و بعضى، اسلم قيد كرده و ابورافع را كنيه او دانسته اند.
2 . تنقيح المقال، ج 1، ص 9.

صفحه 188
پيامبر(صلى الله عليه وآله)1 معروف گرديد. او كه مدت ها در كانون گرم خانه پيامبر(صلى الله عليه وآله) و در كنار آن حضرت به سر مى برد، به قدرى به پيامبر(صلى الله عليه وآله) نزديك شده بود كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) كنيز خود «سلمى» را كه قابله فرزندش «ابراهيم» بود، به عقد وى درآورد2 و از آن جا كه در خانه پيامبر(صلى الله عليه وآله) بزرگ شده بود و حكم خانه زاد ايشان را داشت، حضرت او را از خوردن صدقه كه بر خانواده پيامبر(صلى الله عليه وآله) حرام بود، نهى نمود.
ابورافع و ماجراى خبر پيروزى مسلمانان در جنگ بدر
در تاريخ اسلام نخستين بار، نام ابورافع، در جريان جنگ «بدر» مى درخشد. «بدر» نام محلى است كه آب اندكى در آن وجود داشت و جنگ جويان قريش، براى كمك به كاروان تجارتى مكه كه سرپرست آن ابوسفيان بود (و گزارش داده بود كه كاروان از ناحيه سربازان اسلام در خطر محاصره است) به آن نقطه آمده بودند، با اين كه كاروان تجارتى بت پرستان، بدون آسيب از قلمرو حكومت نوبنياد اسلامى عبور كرده بود، سران قريش تصميم گرفتند با يك حمله سنگين و خردكننده ضربت سختى به آيين نوخاسته اسلام وارد كنند، يا حداقل مسلمانان را گوشمالى سختى بدهند تا هرگز متعرّض كاروان هاى آن ها نشوند.
قريشيان، نيروهاى نظامى خود را گرد آورده با ساز و برگ جنگى كاملى به منطقه خطر يعنى منطقه «بدر» يورش بردند.
گزارش حركت نيروهاى شرك و بت پرستى، به اطلاع پيامبر(صلى الله عليه وآله) رسيد، حضرت براى مقابله با سپاه قريش، در رأس ارتش اسلام به سوى بدر حركت نمود.
دو سپاه در اين نقطه به هم رسيدند و جنگ سختى در گرفت. با آن كه شماره نيروهاى مشركان سه برابر ارتش اسلام بود، با دادن «هفتاد كشته» شكست خورده

1 . مولى رسول اللّه.
2 . تنقيح المقال، ج 1، ص 9 و اسدالغابه، ج 1، ص 41.

صفحه 189
هزيمت نمودند. خبر شكست مشركان و پيروزى مسلمانان، به وسيله «ابوسفيان بن حارث» (كه در آن زمان هنوز مسلمان نشده بود) به مكه رسيد و موجى از اضطراب و وحشت در محيط مكه به وجود آورد. اينك بقيه ماجرا را از زبان ابورافع بشنويم:
«ابورافع» مى گويد:
من آن روز در مكه غلام «عباس بن عبدالمطلب» بودم. من و عباس و همسر او «ام الفضل» از پيروان آيين اسلام بوديم، ولى عباس اسلام خود را پنهان مى كرد، زيرا ثروت او در دست قريش بود و بيم داشت كه اگر اسلام خود را آشكار سازد، بت پرستان اموال فراوان او را به نفع خود ضبط كنند.
(عباس به قدرى در اين باره با تقيه رفتار مى كرد كه حتى در جنگ بدر ناچار شد همراه ارتش مكه حركت كند، زيرا شخصيت هاى بزرگ قريش اعلام كرده بودند كه افراد متمكّن يا بايد در اين نبرد شركت كنند يا كسى را به جاى خود بفرستند، ابوجهل و عده اى ديگر از بزرگان مكه شخصاً در جنگ شركت كردند، ولى ابولهب با دادان مبلغى، «عاص بن هشام» را به جاى خود به جنگ فرستاد، ولى عباس، شايد به سبب علاقه خاصى كه به مال داشت، يا فكر مى كرد كه اگر خود شخصاً شركت كند ممكن است صدمه اى به مسلمانان نزند، ولى اگر نايبى از طرف خود بفرستد، اين جهت را رعايت نخواهد كرد، شخصاً در جنگ شركت كرد و در نتيجه اسير شد و با دادن مبلغى آزاد گشت)... .
ابورافع مى گويد:
هنوز خبرى از پيروزى يا شكست ارتش قريش، نرسيده بود و سراسر مكه در نگرانى و سكوت وحشت آورى به سر مى برد. ناگهان «ابوسفيان بن حارث»1 وارد مكه گرديد و براى نخستين بار، اخبار جبهه جنگ را در مكه انتشار داد.

1 . پسرعموى پيامبر كه بعدها در سال هشتم هجرت ايمان آورد و شرح حال او را در صفحات آينده خواهيد خواند.

صفحه 190
من و همسر عباس «ام الفضل» در اتاقى كه درى به كوچه داشت نشسته بوديم و پرده اى ميان ما و كوچه آويزان بود، من در گوشه اتاق نشسته، سرگرم تراشيدن و آماده كردن چوبه هاى تير بودم، هر دو از خبر شكست قريش خوشحال بوده، احساس غرور نموديم، در اين هنگام ابولهب آمد و در كنار اتاق نشست.
چند لحظه از ورود ابولهب نگذشته بود كه ناگهان صداى مردم بلند شد كه: ابوسفيان آمد، ابوسفيان آمد! ابولهب همين كه ابوسفيان را ديد، صدا زد اين جا بيا، مى دانم همه چيزها پيش توست!
ابوسفيان كنار ابولهب نشست، مردم اطراف او را احاطه كرده، سراپا منتظر شنيدن خبرهاى تازه بودند.
ابولهب گفت: برادرزاده! بگو ببينم كار مردم به كجا رسيد؟
گفت: سوگند به خدا همين كه با مسلمانان روبه رو شديم، چنان بر سر ما تاختند كه ما قدرت دفاع از خود را نداشتيم و پيكرهاى ما در اختيار آن ها بود، هر جور مى خواستند مى كشتند و هر جور مى خواستند، اسير مى كردند.
با اين حال من، دلاوران خود را ملامت نمى كنم، زيرا در اين جنگ علاوه بر سلحشوران و قهرمانان اسلام، با يك دسته سفيدپوشانى روبه رو شديم كه ميان زمين و آسمان در گردش بودند و با يك اشاره ما را از پا درمى آوردند، اگر هم ما از نظر نيرو، به مسلمانان برترى داشتيم، به هيچ وجه ياراى مقاومت در برابر آن ها را نداشتيم.
ابورافع اضافه مى كند كه: سخن ابوسفيان كه به اين جا رسيد، پرده خانه را بالا زدم و گفتم: آن ها فرشتگان الهى بودند كه به يارى مسلمانان آمده بودند!
خبرهاى وحشت آور ابوسفيان، مانند كشته شدن «ابوجهل»، «شيبه»، «عتبه» و چند تن ديگر از قهرمانان و دلاوران عرب، آن چنان لرزه بر اندام ابولهب انداخته بود كه نزديك بود در آن لحظه قالب تهى كند، جرئت و جسارت من كه رسماً طرفدارى از اسلام بود، او را بيشتر ناراحت كرد و از سخنم چنان خشمگين شد كه دست بلند كرد

صفحه 191
و سيلى محكمى به صورت من نواخت. من از جا جستم و با وى گلاويز شدم، ولى چون ضعيف و لاغر اندام بودم، ابولهب مرا از جا بلند كرد و بر زمين كوفت و روى سينه ام نشست و مرا زير ضربات مشت خود گرفت.
ام الفضل از مشاهده اين صحنه سخت ناراحت شد و از جا برخاست و چوب بزرگى برداشت و چنان محكم بر سر ابولهب كوفت كه سر وى را شكافت و گفت:
در غياب عباس، اين قدر جسارت پيدا كردى كه غلام بى دفاع او را سيلى مى زنى؟ ابولهب در حالى كه خون از سر و صورتش جارى بود از آن جا دور شد... .
گرچه ابولهب خشم و ناراحتى خود را با آزار ابورافع قدرى تخفيف بخشيد، ولى ناراحتى او عميق تر از آن بود كه با آزار يكى از مسلمانان برطرف گردد. آرى، خبر شكست رسواكننده ارتش قريش چنان روحيه او را تضعيف كرده بود كه بيش از يك هفته طاقت نياورد و هنوز آفتاب روز هشتم غروب نكرده كه ابولهب از شدت غصه و ناراحتى قالب تهى نمود.1
اين داستان نشان مى دهد كه ابورافع نه تنها از وجود فرشتگان آگاهى داشت، بلكه از ايمان راسخ2 و شهامت تحسين آميزى برخوردار بود، به طورى كه در پرتو همين ايمان و شهامت، با اين كه از سنگدلى و خشونت ابولهب آگاه بود نتوانست از ابراز حقيقت دورى نمايد و به قيمت تحمل شكنجه و آزار، از بيان حقيقت خوددارى نكرد.
پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مورد روش مخالفان على(عليه السلام)
ابورافع از همان زمان حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) از جمله علاقه مندان صميمى اميرمؤمنان(عليه السلام)

1 . سيره ابن هشام، ج 2، ص 301 ـ 302 و الاغانى، ج 4، ص 205.
2 . خداوند اعتقاد به وجود فرشتگان را در رديف عقيده به وجود خدا و روز رستاخيز، آورده و آن را به عنوان «ايمان به غيب» معرفى مى نمايد، از نظر اسلام، ايمان به غيب از اركان خداشناسى و اسلام به شمار مى رود.

صفحه 192
بود و عقيده روشن و استوارى به عظمت مقام اميرمؤمنان(عليه السلام) داشت، و اين موضوع متكى به دلايل روشن و سخنان صريح پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بود، زيرا رهبر بزرگ اسلام در هر فرصت و موقعيت مناسبى، امتيازات و برترى هاى على(عليه السلام)را به مسلمانان گوشزد نموده، لزوم پيروى از او را توصيه مى نمود، و گاه با پيش گويى حوادث آينده، آنان را از مخالفت با على(عليه السلام) برحذر مى داشت. از آن جمله جريان زير است كه ابورافع شاهد آن بوده است.
ابورافع مى گويد:
من وارد خانه پيامبر(صلى الله عليه وآله) شدم، ديدم رسول خدا در ميان اتاق خوابيده و جانورى موذى در گوشه اتاق است، فكر كردم كه اگر دست به كشتن جانور بزنم شايد پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) را از خواب بيدار كنم، از اين رو تصميم گرفتم در كنار پيامبر بنشينم و حضرت را از آسيب آن حيوان حفظ نمايم، چيزى نگذشت كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)از خواب بيدار گشت و آيه زير را تلاوت نمود:
«خدا و رسول او و كسانى كه به خدا ايمان آورده و در حال نماز صدقه مى دهند، اولياى شما هستند».1
و سپس فرمود: شكر خدا را كه آرزوى على(عليه السلام) را برآورده ساخت، اين مزيت و برترى كه خداوند به على(عليه السلام) ارزانى داشتند، بر او گوارا باد.
آن گاه رو به من كرد و پرسيد: چرا اين جا نشسته اى؟
من جريان را بازگو كردم. فرمود:
اى ابورافع چگونه مى شود حال تو هنگامى كه گروهى گمراه با على(عليه السلام) ـ كه با حق

1 . ( إِنَّما وَلِـيُّـكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِـيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ  ) (مائده، آيه 55).
محدثان و سيره نويسان معتقدند كه اين آيه درباره على(عليه السلام) نازل شده، و همگى اتفاق دارند كه اميرمؤمنان(عليه السلام) در حال نماز، انگشترى خويش را به فقيرى داد و آيه فوق در حق او نازل گرديد. مشروح اين مطلب در كتب تفسير و كلام و حديث بيان شده است.

صفحه 193
است ـ نبرد كنند، در آن هنگام بر همه واجب است كه با گروه گمراه، جهاد
نمايند و اگر كسى توانايى جهاد نداشته باشد، حداقل بايد قلباً از آن ها متنفر
باشد.1
من از شنيدن اين جمله، سخت تكان خوردم و از حضرت خواستم دعا فرمايد تا من در چنين روزى اميرمؤمنان را يارى نمايم، پيامبر(صلى الله عليه وآله) دعا فرمود، آن گاه هر دو از خانه بيرون آمديم، پيامبر مرا به مردم چنين معرفى فرمود:
«مردم! هر كس مايل است شخصى را بشناسد كه او را بر جان و خانواده خويش امين مى دانم، به ابورافع بنگرد، او از هر نظر پيش من امين است.»2
ابورافع و شهادت به حقانيت على(عليه السلام)
پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، على(عليه السلام) از صحنه حكومت و خلافت بركنار ماند، ولى حوادثى كه در ظرف بيست و پنج سال دوران خلافت خلفاى سه گانه پيش آمد، كافى بود كه علت اصلى گرفتارى مسلمانان را روشن ساخته، مردم را بيش از پيش متوجه على(عليه السلام) سازد.
پس از كشته شدن عثمان، مسلمانان با اصرار از على(عليه السلام) خواستند زمام امور جامعه اسلامى را به عهده بگيرد و برنامه عدالت اجتماعى و اصول انسانى اسلام را در جامعه اجرا كند، ولى به رغم اين تمايل عمومى، خلافت على(عليه السلام)، خشم گروهى را برانگيخت، عده اى كه فضايل و برترى هاى على(عليه السلام) را از پيامبر(صلى الله عليه وآله)شنيده بودند، به سبب هدف هاى نامشروعى از گفتن حقايق خوددارى مىورزيدند.
مردمى كه در عراق و شام و مصر پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، اسلام آورده بودند، تشنه شنيدن سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله) بودند، خصوصاً كه از گوشه و كنار مطالبى از فضائل

1 . كيف أنت وقوماً يقاتلون علياً هو على الحق و هم على الباطل.
2 . من احب ان ينظر الى امينى على نفسى و اهلى فهذا ابورافع امينى على نفسى (فهرست نجاشى، ص 5).

صفحه 194
على(عليه السلام) مى شنيدند و علاقه مند بودند بيش از اين با شخصيت بزرگ على(عليه السلام)، آشنا شوند.
ولى دسته اى كه به آن ها اشاره شد، پرده بر روى حقيقت افكنده از روى حسد و كينه; يا طمع و منافع مادى كه از دستگاه معاويه داشتند، حقايق مسلّم را پنهان مى كردند و گاهى كه اميرمؤمنان از آن ها مى خواست آنچه را از پيامبر اسلام، درباره او شنيده اند بازگو كنند، خوددارى مى نمودند، چنان كه حضرت در يك اجتماع بزرگ كه صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در آن حضور داشتند، فرمود: هر كس از شما حديث: «من كنت مولاه فهذا على مولاه» را از پيامبر شنيده برخيزد و شهادت بدهد، گروهى برخاسته شهادت دادند، ولى اَنس و هم رديفان او از ابراز حقيقت، خوددارى نمودند و بعضى بهانه آوردند كه آنچه را شنيده بودند، فراموش كرده اند!1
ولى ابورافع نقطه مقابل اين عده بود، او حقايق را بى پرده و با كمال صراحت مى گفت و هيچ عاملى نمى توانست او را از مسير حق و عدالت منحرف سازد.
او هنگامى كه على(عليه السلام) به خلافت رسيد با كمال شهامت در كنار على باقى ماند
و با زبان و شمشير، آن حضرت را يارى نمود، از آن جمله، در آغاز حكومت اميرمؤمنان(عليه السلام) كه معاويه در شام عَلَم مخالفت برافراشت و طلحه و زبير عازم بصره شدند، گفت:
اينك پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) به وقوع پيوست، و معاويه و طلحه و زبير همان
كسانى هستند كه پيامبر فرمود با على مخالفت مى كنند و جنگ با آن ها بر همه
واجب است.2
با آن كه هنگام خلافت اميرمؤمنان(عليه السلام)، سن او بين هشتاد تا نود بود، ولى پيرى و

1 . مشروح اين جريان در كتب رجال و حديث آمده است، در اين كتاب نيز آن را در شرح حال ابوايوب انصارى آورده ايم.
2 . سيقاتل علياً قوم...  (الدرجات الرفيعه، ص 374).

صفحه 195
گذشت زمان و فرسودگى بدن، نه تنها روح و روان او را فرسوده نساخته بود، بلكه كانون روح و قلب او را از احساسات و عواطف سرشار و نيرومند، لبريز بود، و با روحيه قوى و عقيده استوار براى سركوبى پيمان شكنان بصره (طلحه و زبير) در ركاب اميرمؤمنان شركت جست و هنگام عزيمت اميرمؤمنان به كوفه، رو به مردم كرده چنين گفت:
«امروز كسى مقام و منزلت مرا ندارد، در دو پيمان با رسول خدا شركت كرده ام: يكى بيعت «عقبه»، دومى بيعت «رضوان» (در جريان پيمان «حديبيه») و سه بار در راه خدا هجرت نموده ام.
پرسيدند: اين سه هجرت كدام است؟ گفت: يك بار همراه «جعفر بن ابى طالب» به حبشه مهاجرت نموده ام، بار ديگر پس از هجرت پيامبر(صلى الله عليه وآله) از مكه به مدينه; كوچ كرده ام، اكنون نيز از مدينه در ركاب اميرمؤمنان (على بن ابى طالب) به سوى كوفه مى روم.1
آرى او براى اين كه هميشه ملازم ركاب پيشواى خود على(عليه السلام) باشد، خانه شخصى اش را در مدينه و ملك مختصرى را كه در خيبر داشت، فروخت و با شور و علاقه زايدالوصفى تا روزى كه اميرمؤمنان(عليه السلام) به درجه شهادت رسيد، ملازم محضر آن حضرت بود، و پس از شهادت اميرمؤمنان(عليه السلام) افتخار خدمت گزارى امام مجتبى(عليه السلام)رار در عراق داشت تا آن جا كه همراه آن حضرت به مدينه بازگشت. امام حسن(عليه السلام) به منظور تقدير از فداكارى اين شخصيت بزرگ اسلام، خانه موروثى خود را كه از اميرمؤمنان به او ارث رسيده بود، دو قسمت كرد و نيم آن را به ابورافع بخشيد و زمينى را در اطراف مدينه در اختيار او گذاشت، بعدها معاويه آن خانه را از بازماندگان ابورافع به قيمت سنگينى خريد.2

1 . فهرست نجاشى، ص 4.
2 . همان.

صفحه 196
او پس از مراجعت از عراق به مدينه، بر اثر پيرى و رنج و محنت هايى كه
در راه پشتيبانى از پيشواى خود تحمل نموده بود، در سن متجاوز از نود،
درگذشت.1
مرد شمشير و قلم
ابورافع مردى بود كه در تمام جنگ هاى اسلامى كه در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) رخ داده بود، شركت داشت، (جز جنگ بدر كه آن روز در مكه غلام عباس بود). او گرچه پاسى از عمر خود را در جبهه هاى جنگ گذرانده و با سلحشوران عرب، دست و پنجه نرم كرده بود، ولى بخشى ديگر از عمر خود را در مجاهدت علمى سپرى كرد. او حقايقى را كه از پيامبر اسلام و اميرمؤمنان فراگرفته بود، ضبط نمود و هر حديثى را كه از پيامبر و يا پيشواى خود، على(عليه السلام) شنيده بود با نظم خاصى به صورت كتابى گرد آورد.2
اهميت كارى كه ابورافع انجام داد از اين جا روشن مى شود كه او هنگامى به چنين كارى دست زد كه نوشتن حديث و ضبط گفتار پيامبر(صلى الله عليه وآله) از نظر دستگاه خلافت اسلامى جرم بزرگ به شمار مى رفت، زيرا خليفه دوم براى جلوگيرى از نوشتن احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله)، طى بخشنامه اى به تمام مناطق اسلامى نوشته بود:
«هر كس حديثى را از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نوشته بايد از بين ببرد.»3
اين بخشنامه آن چنان اثر شومى در جامعه اسلامى به جا گذاشت كه «عبداللّه بن عمر» با آن كه به دستور پيامبر احاديث آن حضرت را ضبط نموده بود، كتاب خود را

1 . برخى از دانشمندان، سال وفات ابورافع را اواخر خلافت عثمان، و بعضى ديگر، اواخر حكومت اميرمؤمنان(عليه السلام)قيد كرده اند، ولى بزرگان تاريخ شيعه معتقدند كه وى پس از شهادت اميرمؤمنان(عليه السلام) درگذشته است (طبقات ابن سعد، ج 4، ص 74; الاصابه، ج 4، ص 68; الاستيعاب، ج 1، ص 63 و اسدالغابه، ج 1، ص 41.)
2 . نجاشى در فهرست خود ص 4 سند خود را به اين كتاب نقل نموده و از ابواب منظم آن نام مى برد.
3 . ان من كتب حديثاً فليحرقه، (كنزالعمال، ج 5 ، ص 239).

صفحه 197
پنهان ساخت; به طورى كه هرگز در كتب حديث، نامى از كتاب وى به چشم نمى خورد.1
ناگفته پيداست زيان هايى كه از اين بخشنامه متوجه اسلام گرديد، قابل جبران نبود، زيرا احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) قريب صد سال متروك گذاشته شد و در ميان مسلمانان مورد مذاكره قرار نگرفت و نوشتن و ضبط آن ممنوع گرديد، به همين جهت از تحريف و تغيير محفوظ نماند تا آن كه عمر بن عبدالعزيز در سال 99 هجرى با اقدام شجاعانه اى اين بدعت را برداشت و مردم را به نقل و نوشتن احاديث تشويق كرد.
از همه بدتر آن كه عده اى مزدور و دروغ پرداز از اين فرصت استفاده نموده، مطالب دروغ و بى اساسى را به نفع حكومت ها و زمامداران وقت به صورت حديث جعل كردند، زيرا وقتى مدرك، منحصر به حافظه ها و شنيدن از افراد گرديد، طبعاً همه كس مى توانست همه گونه ادعايى بنمايد، زيرا نه كتابى در كار بود و نه دفترى و نه حسابى، پيداست كه در چنين شرايطى ده ها ابوهريره به وجود آمده براى بهره بردارى هاى نامشروع، خود را به جاى محدّث واقعى قالب مى زنند.
منع ضبط حديث، چرا؟
در اين جا سؤالى پيش مى آيد و آن اين كه: علت ممنوعيت نقل و ضبط حديث چه بود و خليفه دوم به چه مجوّزى چنين بخشنامه اى را صادر كرد؟ در صورتى كه احاديث و گفتار پيامبر(صلى الله عليه وآله) مانند قرآن حجت بوده و پيروى از آن بر همه مسلمانان واجب است، و قرآن درباره همگى مطالبى كه پيامبر مى فرمود (اعم از قرآن كه گفتار خداست و حديث كه الفاظ آن از خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) ولى مفاد آن مربوط به جهان وحى

1 . نه تنها كتاب «عبداللّه بن عمر» بلكه در تمام كتب حديث، نامى از كتابى كه به وسيله صحابه پيامبر(عليه السلام) در زمينه حديث، تأليف شده باشد، نيست; فقط شافعى در كتاب خود، از كتاب سعد بن عباده نام مى برد (ترتيب المسند، ج 2، ص 179).

صفحه 198
مى باشد) چنين مى فرمايد: هرگز پيامبر(صلى الله عليه وآله) در گفتار خود از روى هوا و هوس سخن نمى گويد او هر چه بگويد طبق وحى الهى است.1
عبداللّه بن عمر از خود پيامبر نقل مى كند كه حضرت به من فرمود: «اى فرزند عمر! من جز حق چيزى نمى گويم، از ميان دو لب من جز حق بيرون نمى آيد، آنچه مى گويم بنويس.»2
با اين اهميتى كه احاديث پيامبر داشت و از اركان تبليغ و وسيله مهم آشنايى مردم با حقيقت اسلام به شمار مى رفت، آيا شايسته بود كه خليفه دوم براى جلوگيرى از نوشتن احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) به تمام مناطق اسلامى بخشنامه كرده بنويسد: هر كس حديثى را از پيامبر نوشته، بايد از بين ببرد؟» آيا اين بخشنامه با روح اسلام كه همواره طرفدار توسعه و گسترش علم و دانش است، سازگار بود؟
عذر كودكانه
در پاسخ اين سؤال، طرفداران دستگاه خلافت به دست و پا افتاده براى
اقدام خليفه از پيش خود فلسفه اى تراشيده ادعا مى كنند كه علت جلوگيرى
از نوشتن احاديث پيامبر، اين بود كه احاديث پيامبر با متون و آيات قرآن آميخته نشود.3
اين عذر آن چنان بى اساس است كه احتياج به پاسخ ندارد، زيرا روزى كه پيامبر اكرم بدرود زندگى گفت، تمام آيات و سوره هاى قرآن مضبوط و شمرده شده بود، نويسندگان وحى و قاريان قرآن با حافظه هاى قوى خود، تمام قرآن را ضبط و يا حفظ كرده بودند و خصوصيات قرآن آن چنان معيّن و تحديد شده بود كه احدى

1 . ( وَما يَنْطِقُ عَنِ الهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْىٌ يُوحى ) (نجم، آيه 3 و 4).
2 . انى لا أقول الا حقاً (واشار الى شفتيه) لايخرج منها الا حق، فاكتب (مستدرك حاكم، ج 1، ص 104).
3 . اضواء على السنة المحمدية، ص 43، به نقل از مدارك معتبر اهل سنت.

صفحه 199
نمى توانست حرفى را از قرآن حذف و يا اضافه كند. آيا با اين وضع نوشتن احاديث لطمه اى بر قرآن وارد مى سازد؟
به علاوه، قرآن مجيد از نظر فصاحت و بلاغت و كشش و تركيب و جمله بندى طورى است كه هيچ كلامى به آن شباهت ندارد، و هر كلامى گرچه از نظر فصاحت به عالى ترين درجه برسد، قابل اشتباه با قرآن نيست، سخنان على(عليه السلام)در نهج البلاغه و خطبه هاى خود پيامبر، از نظر فصاحت و سلاست و شيرينى در درجه دوم قرآن مجيد قرار دارد، ولى هرگز قابل اشتباه با قرآن نيست، و آياتى را كه اميرمؤمنان ضمن خطبه هاى خود آورده، مانند دُرّ شاهوار، در لابه لاى سخنان على(عليه السلام)مى درخشد و هر خواننده اى كه با تركيب كلام عرب آشنا باشد، در نخستين برخورد، ميان اين دو فرق مى گذارد.
انگيزه سياسى بخشنامه
قرائن شهادت مى دهد كه اين بخشنامه انگيزه سياسى داشته و منظور اين بوده كه در پرتو آن، امتياز بزرگى را كه آن روزها نصيب اميرمؤمنان شده بود، از بين ببرند، زيرا اميرمؤمنان موقعى كه پيامبر در قيد حيات بود، كتاب هايى تأليف نموده بود كه در آن، احاديث پيامبر و حقايقى را كه از آن حضرت در ابواب مختلف آموخته بود، جمع كرده بود، و محدثان اسلامى عقيده دارند كه آن حضرت شش كتاب زير را تأليف نموده است:
1. كتابى كه به صورت طومار بود و در غلاف شمشير رسول خدا قرار داشت;
2. كتاب فرائض;
3. كتابى كه پيامبر املاء كرده و اميرمؤمنان نوشته است;
4. كتاب آداب;
5 . الجامعه;
6. الجفر.

صفحه 200
اين كتاب هاى شش گانه گرچه در دسترس ما نيست، از روايات و تواريخ استفاده مى شود كه همه اين ها در محضر امامان و اوصياى آن حضرت بوده، گروهى از شيعيان آن ها را در محضر امام صادق(عليه السلام) ديده اند.1
چگونگى تدوين احاديث پيامبر
تأسف آور اين كه برخى از محدثان، نهى از كتابت حديث را به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)نسبت داده مى گويند خود آن حضرت فرموده: چيزى از طرف من جز قرآن نوشته نشود و هر كس نوشته هر چه زودتر آن را از بين ببرد.2 اما قرائن و شواهد زير گواهى مى دهد كه اين حديث، اساسى ندارد:
1. اميرمؤمنان(عليه السلام) شاگرد ممتاز پيامبر(صلى الله عليه وآله)، و باب علوم آن حضرت بود، احاديث زيادى از پيامبر(صلى الله عليه وآله) ضبط كرده و نوشته هاى او دست به دست در ميان فرزندانش (امامان بعدى) مى گشت. و اگر حضرت رسول از نوشتن احاديث نهى مى كرد هرگز اميرمؤمنان لحظه اى با او مخالفت نمى نمود.
2. نامه هاى مختلفى در مسائل گوناگون، در احكام و فرائض، مرافعات
و سياسات، در زمان خود آن حضرت نوشته شده و محدثان و تاريخ نويسان
با اسناد و مدارك متقن، صورت آن ها را ضبط نموده اند، تعداد انگشت شمارى
از اين نامه ها مربوط به دعوت به اسلام است، ولى بسيارى از آن ها در فصل
خصومات و تحديد حدود و بيان احكام و فرائض نگارش يافته است،
اكنون چگونه مى توان باور نمود كه پيامبر از آن طرف از نوشتن غيرقرآن
نهى نمايد، و از اين طرف سيصد نامه (كه 216 نامه از آن ها با تمام خصوصيات
در اختيار ما نيز هست) در برابر ديدگان او نوشته شود، و همه اين نامه ها،

1 . تهذيب، ج 1، ص 195 و وسائل الشيعه، ابواب لباس مصلى.
2 . مؤلف الاضواء، مدارك اين حديث را در ص 42 نقل كرده است.

صفحه 201
حاوى سخنان و دستورهاى اسلام در موضوعات مختلف باشد و حضرت از آن جلوگيرى نكند؟
اصولاً احاديثى كه از مصدر وحى و رسالت صادر مى شود، اگرچه از نظر اسلوب با قرآن تفاوت دارد، از نظر مفاد و حجيّت و لزوم عمل فرقى ندارد، در اين صورت چرا نبايد ضبط گردد؟! آيا شايسته بود كه مدارك اسلامى كه منبع الهام بخش هزاران حكم آسمانى و مبيّن قرآن و احكام است، ساليان درازى مورد توجه قرار نگيرد و سرانجام يكى از خلفاى اموى1 كه تا اندازه اى روح دينى داشت، احساس مسئوليت كند و مشاهده نمايد كه بر اثر ننوشتن احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله)، بزرگ ترين ثروت علمى و معنوى مسلمانان در آستانه نابودى است، و مشتى شيّاد و دروغ پرداز و مزدور حكومت هاى وقت، خود را به جاى محدّث قالب زده و با نواميس دينى بازى مى كنند؟!
چنان كه اشاره شد «عمر بن عبدالعزيز» از شام به «ابى بكر ابن حزم» كه از بزرگان علماى مدينه بود، چنين نوشت:
انظر ماكان من حديث رسول اللّه فاكتبه فانى خفت دروس العلم و ذهاب العلماء.2
يعنى: احاديث پيامبر را گرد آوريد و آنچه را كه مى دانيد صحيح است ضبط كنيد، چون من از مرگ علما و از بين رفتن آثار آنان ترسان هستم.
و بنا به نقل «ابونعيم اصفهانى»، مجدداً به تمام مراكز اسلامى بخشنامه كرد و به عموم دانشمندان نوشت: «انظروا حديث رسول اللّه فاكتبوه; در احاديث پيامبر دقت كنيد و آن ها را ضبط نماييد.» ولى خسارتى كه از ناحيه ننوشتن سنن و احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله)، متوجه جامعه اسلامى گرديد، هرگز با اين بخشنامه جبران نگرديد، زيرا خليفه مزبور پس از اندكى، فوت كرد و «هشام بن عبدالملك» زمام امور را به دست گرفت، و چيزى

1 . عمر بن عبدالعزيز اموى كه در سال 99 هـ. به خلافت رسيد و در سال 110 هـ. درگذشت.
2 . صحيح بخارى، ج 1، كتاب علم، ص 27.

صفحه 202
كه در طول حكومت او مطرح نبود، دلسوزى به حال اسلام و مسلمانان بود، ولى او نيز در سال 125 هـ. درگذشت تا آن كه «محمد بن مسلم بن شهاب زهرى» پيشواى بزرگ محدثان شام و حجاز به اين كار قيام كرد و دست به تدوين احاديث زد.
پيش گامى شيعه در تدوين حديث
اگر جامعه تسنن بر اثر افسانه نهى از نوشتن حديث، صد سال و يا بيشتر، احاديث رسول خدا را ضبط نكرده اند، ولى جامعه شيعه در اين راه فداكارى نموده در زمان خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پس از وى دست به نوشتن احاديث زده اند، پس از اميرمؤمنان كه خود اول نويسنده احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود، ابورافع (قهرمان گفتار ما) كتابى به نام: السنن والاحكام والقضايا1 ترتيب داد و احكام و سنن مخصوص اسلام را در ابواب مختلف از نماز و روزه و زكات و حج و مرافعات گرد آورد و اگر ما اين كتاب را نخستين كتاب حديث بدانيم، مى توان آن را نخستين كتاب فقهى نيز دانست.2
پس از ابورافع، نويسندگانى از شيعه در همان دورانِ فترت كتاب و حديث، به ضبط و نوشتن احاديث دست زده پيش گام بودن شيعه را در اين راه اثبات كرده اند و از اين طريق، سخنان پيشوايان خود را از دستبردِ تحريف و حوادث در امان داشته اند.

1 . فهرست نجاشى، ص 4.
2 . جلال الدين عبدالرحمن سيوطى، متوفى سال 909 هـ. اصرار دارد كه پايه گذاران علوم اسلامى را سنّى معرفى كند و آنان را پيش قدم به حساب آورد، وى مى گويد:
«نخستين كسى كه درباره فقه، كتاب نوشت ابوحنيفه بود.» در صورتى كه ابوحنيفه در سال 100 هجرى متولد شده و در سال 150 هـ. فوت كرده است و ابورافع شصت سال پيش از تولد ابوحنيفه درگذشته است. بنابراين، جهان تسنن از اوايل قرن دوم به تدوين حديث پرداخته در صورتى كه بزرگان شيعه از همان روز اول، دست به چنين كارى زده اند.

صفحه 203
ابوسفيان بن حارث
او از خاندان بنى هاشم و پسرعمو و برادر شيرى پيامبر اسلام بود، زيرا او نيز مثل محمد(صلى الله عليه وآله)نوه «عبدالمطلب» بود و مدتى از پستان «حليمه سعديه» دايه پيامبر(صلى الله عليه وآله) شير خورده بود.
ابوسفيان فقط پسرعموى محمد(صلى الله عليه وآله) نبود، بلكه علاوه بر اين، از دوستان دوران كودكى و هم سن و سال او به شمار مى رفت. از اين رو، او با شخصيت بزرگ محمد(صلى الله عليه وآله)و صدق و راست گويى او كاملاً آشنايى داشت، او مى دانست كه پسرعمويش محمد(صلى الله عليه وآله) از سطح مردم عادى برتر و بالاتر است و از شخصيت فوق العاده اى برخوردار مى باشد.
بدين جهت، بسيار طبيعى بود كه پس از بعثت حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) به آيين او گرويده، از او پيروى كند، ولى او نه تنها به آيين اسلام نگرويد، بلكه در شمار دشمنان سرسخت اسلام قرار گرفت، و اين دشمنى بيست سال ادامه پيدا كرد. او در ظرف بيست سال، از هيچ گونه عداوت و دشمنى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) و مسلمانان فروگذار نكرد، و چون ذوق و قريحه سرشارى در فن شعر داشت، زبان به بدگويى مسلمانان و گاهى از خود پيامبر مى گشود، آن ها را با شعر، هجو مى نمود.1

1 . الاصابه، ج 4، ص 90; الاستيعاب، ج 4، ص 84 در حاشيه الاصابه; طبقات ابن سعد، ج 4، ص 49 ـ 50 و الدرجات الرفيعة، ص 165.

صفحه 204
در شرايطى كه مشركان از هر وسيله تبليغاتى بر ضد پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ياران
آن حضرت استفاده مى كردند، و با توجه به اين كه اصولاً شعر اثر فوق العاده اى
در افكار شنوندگان دارد، پيداست كه اشعار هجوآميز او تا چه حد به سود
مشركان بود.
ولى آيا انگيزه اين دشمنى چه بود؟ آيا چه عاملى باعث شده بود كه او با آيين پسرعمويش، كسى كه وى بهتر از همه كس از كنه شخصيت و روحيه او باخبر بود مخالفت كند؟
تاريخ در برابر اين سؤال سكوت كرده است، ولى شايد انگيزه اين مخالفت، ضعف مسلمانان و قدرت مشركان در اوايل ظهور اسلام بود، مگر نه اين است كه اكثر مردم تحت تأثير افكار و عقايد عمومى محيط زندگى خود قرار مى گيرند و غالباً تابع جريان روزند؟ گويا او نيز، تحت تأثير تبليغات دشمنان اسلام قرار گرفته بود، فكر مى كرد كه اگر آيين اسلام حق است، چرا پيروان آن اندك و ناتوان و دشمنان آن نيرومندند؟ آرى، منطق اغلب مردم همين است و نوع مردم اوضاع را به طور سطحى ارزيابى مى كنند و به عمق قضايا توجه ندارند.
هر چه بود ابوسفيان ناگهان تغيير عقيده داد و تمايل عميق و آشكارى به اسلام پيدا كرد، و اين زمانى بود كه پيامبر اسلام براى فتح مكه بسيج عمومى اعلام كرد و ارتش اسلام به سوى شهر مكه (پايگاه مشركان و بت پرستان) در حركت بود. آرى، برگ زرين ديگرى در تاريخ در حال ورق خوردن بود. اگر روزى، پيروان اسلام با كمبود نيرو روبه رو بودند و در فشار و رنج به سر مى بردند، اگر ضربات كوبنده ستم مشركان آنان را وادار به دورى از زادگاه خود و هجرت به حبشه مى نمود و اگر خود پيامبر بزرگ، شهر مكه را با اندوهى دردآگين ترك نموده بود; اينك، با ورق خودن صفحات زمان، تاريخ رنگ ديگرى به خود مى ديد: ارتشى نستوه و نيرومند! شهرتى بلندآوازه و پرصدا و گروهى فشرده و با هدف.

صفحه 205
از اين رو، آن هنگام فرا رسيده بود كه داورى ها دگرگون شود و اسلام از ديدگاه ديگرى مورد بررسى قرار گيرد.
ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله)
ابوسفيان وقتى كه از حركت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به جانب مكه آگاه گرديد وارد خانه خود شد و به خانواده خويش دستور آمادگى داد تا هر چه زودتر به سوى پيامبر(صلى الله عليه وآله)بشتابند.
افراد خانواده او، وقتى اين مطلب را شنيدند، يك صدا گفتند: «آيا روزى مى آيد كه به چشم خود ببينيم كه عرب و عجم پيرو محمد شده اند؟»
تو تا امروز با محمد دشمنى مى كردى، در حالى كه انتظار مى رفت پيش از ديگران از او حمايت كنى.1
ابوسفيان به غلام خود دستور داد مركب او را آماده كند، آن گاه همراه فرزندش «جعفر» به سرعت شهر مكه را ترك گفت و به سوى مدينه شتافت و در نقطه اى به نام «ابواء» به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) رسيد و اسلام آورد.
چگونگى اسلام آوردن ابوسفيان و گذشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) از جرائم بزرگ او، جالب و شنيدنى است، اينك خوب است چگونگى اين رويداد را از زبان خود او بشنويم.
«ابوسفيان» مى گويد:
«همراه فرزندم جعفر حركت كرديم تا به «ابواء» رسيديم، در اين هنگام، طلايه سپاه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ابواء رسيده و در اين سرزمين اردو زده بود. من مى دانستم كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخت از من خشمگين است و دستور داده است مسلمانان هر كجا مرا پيدا كردند بكشند، از اين نظر مى ترسيدم پيش از آن كه به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) برسم و اسلام

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 50 .

صفحه 206
بياورم، كشته شوم، لذا لباس خود را عوض كردم و صورت خود را پوشاندم و دست فرزندم را گرفته، به صورت ناشناس به راه افتادم، در حدود يك ميل پياده راه رفتم. بامداد روزى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ابواء رسيده بود، به حضور آن حضرت رسيدم و در برابر او ايستاده به يگانگى خدا و نبوت محمد(صلى الله عليه وآله) شهادت دادم. پيامبر(صلى الله عليه وآله) مرا نشناخت، فرمود صورت خود را باز كن، صورت خود را باز كردم، پيامبر(صلى الله عليه وآله) مرا شناخت و صورت از من برتافت، من دو مرتبه به سمتى كه پيامبر صورت خود را به آن طرف برگردانده بود، رفتم، پيامبر(صلى الله عليه وآله) مجدداً روى خود را به جانب ديگر برگردانيد، چندين بار اين صحنه تكرار شد.
من به شدت ناراحت شدم و خيالات مختلفى به ذهنم هجوم آورد، با خود گفتم: من گمان مى كردم محمد(صلى الله عليه وآله) از مسلمان شدن من خوشحال خواهد شد، اينك كه از من روگردان است گويا پيش از آن كه بتوانم قرابت و خويشاوندى خود را يادآورى كنم و عواطف سرشار و مهر و محبت او را به خود جلب كنم كشته خواهم شد.1
راهنمايى على(عليه السلام)
آرى، پيامبر هنوز خاطره تلخى از او داشت و دشمنى هاى اندوهبار او را به فراموشى نسپرده بود، از اين رو، سزاوار مى نمود كه با تدبيرى نكو، عواطف پيامبر را برانگيزاند و نظر موافق حضرتش را جلب نمايد.
ولى با كدام تدبير و به وسيله چه شخصى؟
اين شخص كسى جز على(عليه السلام) نبود، زيرا على، از همه كس به پيامبر(صلى الله عليه وآله)نزديك تر و با روحيه آن حضرت آشناتر و به راه تحريك عاطفه حضرتش آگاه تر بود. جز على چه كسى مى توانست ابوسفيان را از مرگ نجات داده، به آغوش اسلام بكشاند؟

1 . همان، ص 50 و 52 .

صفحه 207
على(عليه السلام) رو به ابوسفيان كرده گفت: برو در برابر پيامبر(صلى الله عليه وآله) بايست و سخنانى را كه برادران يوسف در مقام معذرت و پوزش به او گفتند; بگو، برادران يوسف در مقام پوزش خواهى از يوسف گفتند:
«خدا تو را بر ما برترى داده و ما از خطاكاران بوديم.»1
يوسف پس از شنيدن اين جمله به شدت متأثر شد و همه آن ها را بخشيد و به آن ها گفت: «امروز براى شما كيفرى نيست خداوند شما را مى بخشد و او مهربان ترين مهربان هاست.»2
ابوسفيان طبق راهنمايى اميرمؤمنان(عليه السلام) عمل كرد و همان سخنان را كه على(عليه السلام)تعليم نموده بود، به پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرضه داشت، پيامبر(صلى الله عليه وآله) عذر او را پذيرفت و از گناهانش درگذشت و فرمود: امروز كيفرى بر شما نيست، خداوند شما را مى بخشد و او مهربان ترين مهربان هاست.3
آن گاه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به على فرمود: عموزاده خود را ببر و فرائض مذهبى و مراسم عبادت اسلامى را به او بياموز و سپس او را نزد من بياور. ابوسفيان پس از ياد گرفتن اصول عبادت، دوباره به محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله) شرفياب شد، پيامبر دستور داد تا على(عليه السلام)مراتب رضايت آن حضرت را از ابوسفيان، به مردم اعلام كند.4
ابوسفيان كه به شدت تحت تأثير عظمت روحى و گذشت فوق العاده پيامبر واقع شده بود مادامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) زنده بود، از شرمسارى نمى توانست به صورت آن حضرت نگاه كند و هنگام شرفيابى به محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله) سر خود را به پايين مى انداخت.5

1 . ( لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنّا لَخاطِئِـينَ ) (يوسف، آيه 91).
2 . ( قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ ألْرّاحِمِـينَ ) (يوسف، آيه 92).
3 . الدرجات الرفيعه، ص 165; الاصابه، ج 4، ص 90 و الاستيعاب در حاشيه الاصابه، ج 4، ص 84 .
4 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 52 .
5 . الدرجات الرفيعه، ص 165 و الاصابه، ج 4، ص 91.

صفحه 208
او پس از اسلام آوردن، لياقت و شايستگى خود را به ثبوت رسانيد و در شمار شخصيت هاى بزرگ صدر اسلام قرار گرفت.
ابوسفيان كه روزى ذوق و قريحه شعرى خود را در مبارزه با اسلام به كار مى برد، از گذشته ها اندوهگين بود و در اظهار ندامت از گمراهى ها اشعارى مى سرود كه ترجمه چند بيت آن از اين قرار است:
«روزى كه من پرچم بت پرستى را به دوش كشيده بودم تا سپاه بت پرستان بر سپاه محمد(صلى الله عليه وآله) پيروز گردد، مانند راه پيماى سرگردانى بودم كه تاريكى شب او را فرا گرفته و راه را گم كرده باشد، ولى امروز رهبرى شده و هدايت يافته ام.»
«مرا كسى به سوى خدا هدايت كرد كه مدت ها از او روى گردان بودم.»1
نبرد حنين
سال هشتم هجرى فرا رسيد. شهر مكه پايگاه بت پرستان و دشمنان اسلام با ورود ارتش ده هزار نفرى اسلام، به آن شهر سقوط كرد و به تصرف مسلمانان در آمد و خانه كعبه از وجود بت ها پاك گرديد و اين شهر مقدس كه وطن اصلى پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود، به قلمرو حكومت اسلامى افزوده شد.
هنوز مسلمانان به مناسبت فتح مكه، سرگرم شادى بودند كه به پيامبر(صلى الله عليه وآله)گزارش رسيد كه قبيله «هوازن» قواى نظامى، جمع كرده با ساز و برگ كامل آماده جنگ با مسلمانان گشته اند، و به سوى مكه پيشروى نموده در سرزمينى به نام «اوطاس» (سه منزلى شهر مكه) اردو زده اند.

1 .         لعمرك انى يوم احمل راية *** لتغلب خيل اللات خيل محمد
لكالمدلج الحيران اظلم ليله *** فهذا اوانى اليوم اهدى و اهتدى
هدانى هاد غير نفسى و نالنى *** على اللّه من طردت كل مطرد
(كامل ابن اثير، ج 2، ص 243; سيره ابن هشام، ج 4، ص 860 و الاصابه، ج 7، ص 90).

صفحه 209
پيامبر(صلى الله عليه وآله) پس از اطلاع از اين خبر، دستور بسيج عمومى صادر كرد و به مسلمانان وعده داد كه در جنگ پيروز شده دشمن را در جنگ شكست خواهند داد و آن گاه دوازده هزار نفر سپاه به سوى محل تجمع جنگ جويان «هوازن» حركت داد و اميرمؤمنان(عليه السلام)را به عنوان پرچمدار سپاه اسلام انتخاب نمود.
ارتش اسلام تا پشت دره «حنين» پيشروى نموده هنگام شب، در آن جا اردو زدند.
از سوى ديگر، قبيله «هوازن» يكى از رجال معروف خود به نام «مالك بن عوف نصرى» را به فرماندهى كل قوا برگزيده، آماده جنگ شدند.
«مالك بن عوف» قواى خود را منظم كرد و آن ها را در دره حنين جمع نموده، خطبه اى نظامى ايراد كرد و ضمن آن چنين گفت:
«زنان و بچه ها و اموال خود را در پشت جبهه قرار دهيد (تا در صورت فرار از جنگ، تن به اسيرى و غارت آن ها ندهيد)، غلاف شمشيرهاى خود را بشكنيد و در شكاف سنگ ها و گودى هاى دره و ميان درخت ها پنهان شويد و در انتظار دشمن باشيد. هنگام بامداد ـ پيش از آن كه هوا روشن شود ـ همه با هم مثل يك تن، حمله را آغاز كنيد و صفوف دشمن را در هم بشكنيد، محمد(صلى الله عليه وآله) هنوز با دلاوران جنگى روبه رو نشده است تا قدرت بازوى حريف را بسنجد!»
قبيله هوازن، با وجود آمادگى كامل رزمى، از نظر تعداد نفرات، قابل قياس با تعداد سربازان اسلامى نبودند و در برابر دوازده هزار نفر لشگر اسلام، عده نفرات آن ها بسيار كم بود، از اين رو مسلمانان به كثرت قواى خود مغرور بودند و نيروى آن ها را اندك شمرده شكست آن ها را حتمى تصور مى كردند.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پس از انجام نماز صبح، فرمان حركت صادر كرد. سربازان اسلام از سراشيبى دره وسيع حنين، سرازير شدند، در اين هنگام سلحشوران هوازن، از كمين گاه هاى خود بيرون جسته از هر طرف واحدهاى نظامى اسلام را مورد حمله قرار دادند.

صفحه 210
صفوف سربازان اسلام كه به كثرت خود مغرور بودند، در برابر اين حمله ناگهانى تاب مقاومت نياوردند. طايفه «بنى سليم» كه قسمت مقدم سپاه اسلام را تشكيل مى دادند، مجبور به عقب نشينى شدند، صفوف بعدى نيز به دنبال آن ها به عقب برگشتند، رشته انتظامات سپاه از هم گسيخت، مسلمانان با هزيمت بزرگى مواجه شدند و ارتش اسلام در آستانه شكست قطعى قرار گرفت; به طورى كه اميدى به پيروزى مسلمانان باقى نماند.
پايدارى در راه خدا
اين جا بود كه فداكاران واقعى از لاف و گزاف گويان، شناخته شدند و نقش تاريخى خود را در ميدان مبارزه در راه خدا، با خط ابديت نوشتند.
آرى در شرايطى كه سربازان اسلام بدون توجه به اطراف خود، به سوى مكه فرار مى كردند، ده نفر از رجال بزرگ اسلام و مجاهدان قهرمان، در ركاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) شمشير مى زدند، يكى از آن ها اميرمؤمنان على(عليه السلام) بود كه پيشاپيش پيامبر(صلى الله عليه وآله)شمشير مى زد، و ديگرى ابوسفيان بن حارث بود كه از فرط علاقه به پيامبر(صلى الله عليه وآله) لجام استر آن حضرت را در دست داشت و قدم به قدم با آن حضرت راه مى رفت.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پس از فرونشستن گرد و غبار جنگ، متوجه او شد و فرمود: اين كيست؟
ابوسفيان پاسخ داد: برادر تو ابوسفيان است، پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: پروردگارا، راستى او برادر من است.
هنگامى كه مشركان از هر طرف پيامبر(صلى الله عليه وآله) را احاطه كردند، پيامبر(صلى الله عليه وآله) از استر پياده شد و شعر زير را خوانده شروع به جهاد نمود:
انا النبى لا اكذب *** انا ابن عبدالمطلب1

1 . من پيامبرم، هرگز دروغ نمى گويم، من نوه عبدالمطلب آن مرد معروف و بزرگم.

صفحه 211
در اين هنگام، ابوسفيان دفاع از پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به عهده گرفت و يك تنه مثل يك سپاه مشغول جنگ شد. عباس عموى پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرض كرد: يا رسول اللّه! اين برادر و پسرعموى تو ابوسفيان بن حارث است از او راضى باش، پيامبر فرمود: من از او راضى شدم و خداوند تمام دشمنى هايى را كه او با من كرده بود، آمرزيد، آن گاه به جانب ابوسفيان متوجه شده، فرمود: تو برادر منى!
ابوسفيان از شنيدن اين جمله فوق العاده خوشحال گرديد و خم شد و بوسه بر ركاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) زد.1
اشعار ابوسفيان
ابوسفيان درباره جنگ حنين و مجاهدت هاى خود در اين جنگ، اشعار مهيجى سروده است كه ترجمه چند بيت آن از اين قرار است:
گمنامان قبيله «كعب» و «عامر» سحرگاه در سرزمين «حنين» هنگامى
كه شكست، سراسر ارتش اسلام را فرا گرفت دانستند كه من مرد دلاورى هستم
كه بر جهات مختلف جنگ چيرگى دارم و از ركاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) گام به عقب
نمى گذارم. اين مجاهدت ها و كوشش ها نه به اميد غنايم جنگى يا هدف هاى

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 50 ـ 52 ; بحارالانوار، ج 21، ص 148 ـ 156; سيره ابن هشام، ج 4، ص 82 ـ 88 و تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 51 ـ 52 .
در جنگ حنين، سرانجام مسلمانان در پرتو مدد غيبى پروردگار، پيروز شدند و قبيله هوازن را سخت شكست دادند. خداوند اين جريان را در قرآن مجيد ذكر نموده است، آن جا كه مى فرمايد:
«خداوند در موارد بسيارى، شما را يارى كرده است و در روز جنگ حنين نيز شما را يارى كرد، هنگامى كه كثرت تعداد سپاهان، شما را مغرور ساخت، اما اين كثرت، سودى به حال شما نداشت و پهنه زمين با همه فراخى بر شما تنگ شد و عاقبت پشت به دشمن كرده فرار نموديد. سپس خدا بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) و مسلمانان آرامش نازل نمود و سپاهيانى فرستاد كه شما آن ها را را نديديد و كسانى را كه كفر مىورزيدند، عذاب كرد كه سزاى كافران همين است (توبه، آيات 25 و 26).

صفحه 212
ديگر است، بلكه به اميد اجر و پاداش خداست; خدايى كه بازگشت تمام امور
به سوى اوست.1
مرگ پيامبر(صلى الله عليه وآله)، بزرگ ترين فاجعه براى جهان اسلام بود. همه مسلمانان در سوك پيامبر(صلى الله عليه وآله) عميقاً متأثر شدند و شعراى صدر اسلام اشعار مختلفى در اين سوك بزرگ سرودند.
ابوسفيان كه از رحلت پيامبر اسلام، سخت افسرده و غمگين شده بود، اشعار سوزناك و آبدارى در سوك پيامبر(صلى الله عليه وآله) سرود كه ترجمه چند بيت آن به قرار زير است:
«عصر روزى كه خبر وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ما رسيد، مصيبت بزرگ و سنگينى به ما رسيد و سرزمين ما (شهر مدينه) از شدت ناراحتى در سوك عزيزى كه از دست داده بود نزديك بود به لرزه درآيد.
زمين حق داشت زير پاى ما بلرزد، زيرا تا ديروز پيك وحى الهى، جبرئيل، هر صبح و شام به خانه پيامبر فرود مى آمد و آيات وحى را مى آورد، ولى از امروز ديگر رابطه وحى قطع شد و فرشته وحى از ما رخ برتافت.2
ابوسفيان بن حارث شاهد حوادث مختلفى در زمان حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود و مطالبى را از آن حضرت نقل كرده است، يكى از روايات پرمغز و آموزنده اى كه او از پيامبر نقل كرده حديث زير است:

1 .         لقد علمت افناء كعب و عامر *** غداة حنين حين عم التضعضع
بانى اخوالهيجاء اركب حدها *** امام رسول اللّه لا أتتعتع
رجاء ثواب اللّه واللّه اوسع *** اليه تعالى كل امر سيرجع
(طبقات ابن سعد، ج 4، ص 52).
2 .            لقد عظمت مصيبتنا وجلّت *** عشية قيل قد مات الرسول
واضحت ارضنا مما عراها *** تكاد بنا جوانبها تميل
فقدنا الوحى و التنزيل فينا *** يروح به و يغدو جبرئيل
(الاستيعاب، ج 4، ص 84 ـ 85).

صفحه 213
«هرگز ملتى، كه در ميان آن ها ضعيف نتواند حق خود را از قوى بگيرد، روى سعادت نخواهد ديد.»1
اينك كه دفتر زندگى درخشان ابوسفيان، رو به پايان است بياييد آخرين صحنه اين حيات جاويد را تماشا كنيم:
او در ايام حج، در مكه دچار بيمارى شد و با همان حال به مدينه بازگشت، او كه آفتاب عمر خود را رو به افول مى ديد سه روز پيش از مرگ خود، قبرش را در قبرستان بقيع، با دست خود آماده ساخت، و پس از سه روز، در سال بيستم هجرى ديده از جهان فروبست و در كنار خانه عقيل به خاك سپرده شد.
ابوسفيان در واپسين دقايق عمر خود كه در بستر بيمارى خوابيده بود، و زن و فرزندانش دور بستر او حلقه زده بودند، متوجه گريه آن ها شد، رو به آن ها كرد و گفت: «بر من گريه نكنيد، زيرا من از روزى كه اسلام آورده ام، به گناه آلوده نشده ام.»2

1 . لايقدس اللّه امة لايأخذ الضعيف فيها حقه من القوى (الاصابة، ج 7، ص 153).
2 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 53 . دليل روشنى بر تشيع ابوسفيان بن حارث در دست نيست، جز آن كه سيد عليخان مدنى او را در رديف رجال شيعه آورده است، گذشته از اين، روى اخلاصى كه بعدها پيدا كرد و با راهنمايى على(عليه السلام) ايمان آورد، بعيد است كه راه خود را از على(عليه السلام) جدا سازد، و به وصاياى پيامبر، اعتنا نكند.

صفحه 214

صفحه 215
ابوقَتاده حارث بن رَبْعى انصارى
او در تاريخ اسلام بيشتر با كنيه خود (ابوقتاده) معروف است، نام اصلى اش
نيز نام پدرش در ميان دانشمندان علم رجال، مورد اختلاف است.1 اگر اسم او مورد اختلاف است، اما خود او به اتفاق همه دانشمندان رجال شناس از چهره هاى شناخته شده و درخشان صدر اسلام و از ياران بزرگ و برجسته پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به شمار مى رود.2
او سواركار دلير و شجاعى بود كه در جنگ احد و همه جنگ هاى بعدى در
ركاب پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شمشير زده بود3; به طورى كه افسر سواره پيامبر4 معروف شده بود.
چنان كه گفتيم او در زمان پيامبر اسلام در تمام جنگ ها شركت نموده با كمال شجاعت مى جنگيد، و اگر مأموريتى به او واگذار مى شد به بهترين وجهى انجام داده پيروزمندانه به مدينه بازمى گشت.

1 . عده اى نام اصلى او را حارث، برخى نعمان و برخى ديگر بلدمه دانسته اند، نام پدرش را نيز گروهى عمرو، گروهى حناس نوشته اند (الاستيعاب، ج 4، ص 162).
2 . تاريخ بغداد، ج 1، ص 159.
3 . اسدالغابه، ج 5 ، ص 274; الاصابه، ج 4، ص 157 و الاستيعاب، ج 4، ص 161.
4 . فارس رسول اللّه.

صفحه 216
يكى از جنگ هايى كه ابوقتاده در آن شركت داشت، جنگ «ذى قرد»1 بود كه در نزديكى هاى مدينه رخ داد.
جريان اين جنگ از اين قرار بود كه روزى به پيامبر گزارش رسيد كه
يكى از دشمنان اسلام به نام «عيينة بن حصن فزارى» همراه عده اى از قبيله
«غطفان» در محلى به نام «غابه»2 به شترهاى رسول خدا دستبرد زده، مرد
مسلمانى از قبيله غفار را كه در آن جا بوده كشته و همسر او را به اسارت
برده است.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از شنيدن اين خبر ناگوار سخت ناراحت شد و با صداى بلند مسلمانان را به جنگ دعوت كرد، بى درنگ مسلمانان از هر طرف به سوى پيامبر شتافته اعلام آمادگى كردند.
پيش از همه «مقداد» به حضور پيامبر شرفياب شد و سپس مسلمانان يكى پس از ديگرى از راه رسيدند. يكى از نخستين كسانى كه خود را به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)رسانيد و اعلام آمادگى براى جهاد كرد، «ابوقتاده انصارى» بود.
در اين هنگام پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) «سعد بن زيد» را به فرماندهى آنان برگزيد و فرمود: «براى تعقيب اين گروه حركت كن تا من با بقيه مردم به شما برسم.»
«سعد بن زيد» حركت كرد، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) نيز «ابن ام مكتوم» را در غياب خود به حكمرانى مدينه منصوب نموده همراه گروهى از مسلمانان، به دنبال سپاه پيشتاز حركت كرد.
سعد، با سربازان خود به گروه «عيينة بن حصن» رسيد و پيش از آن كه پيامبر از راه برسد، جنگ ميان دو دسته آغاز گرديد.

1 . قرد (بر وزن حسن) نام چاه آبى در نزديكى مدينه مجاور محل سكونت قبيله غطفان به فاصله يك روز راه تا مدينه بود.
2 . محلى در نزديكى مدينه در سر راه مدينه به شام.

صفحه 217
ابوقتاده كه مردى دلير و جنگ آزموده بود، پسر «عيينه» به نام «حبيب» را به قتل رسانيد و روپوش خود را روى جسد او انداخت!
پيامبر و بقيه مسلمانان از راه رسيدند، با مشاهده جسدى در ميدان جنگ
كه روپوش ابوقتاده روى آن بود، مسلمانان يك صدا گفتند: ابوقتاده كشته
شده است!
پيامبر اين سخن را شنيد و فرمود: «او ابوقتاده نيست، بلكه كس ديگرى است كه به دست او كشته شده است، ابوقتاده روپوش خود را عمداً به روى او انداخته تا مردم بدانند او به دست وى كشته شده است.»
بارى، در اين جنگ، مسلمانان فقط دو نفر كشته دادند و تعدادى از شترهاى غارت شده را از دشمن پس گرفتند و چون پيامبر اسلام تعقيب آنان را بى فايده تشخيص داد، پس از يك شب توقف در آن جا به مدينه بازگشتند.
قبيله غطفان نيز زن اسير را آزاد كردند و او سالم به مدينه برگشت.1
دليرى و از جان گذشتگى ابوقتاده در اين جنگ، تحسين پيامبر را برانگيخت و حضرت او را مورد تفقد و تشويق قرار داد.
«ابوقتاده» مى گويد: در جنگ «ذى قرد» پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به من رسيد و نگاهى كرد و گفت: «خدايا به ابوقتاده بركت بده!»
آن گاه فرمود: اينك تو رستگار شدى.
ـ تو نيز رستگارى اى پيامبر!
ـ آيا «مسعده» را كشتى؟
ـ بلى
ـ اين چيست كه در صورت توست؟

1 . سيره ابن هشام، ج 3، ص 293 ـ 297.

صفحه 218
ـ اين جاى تيرى است كه در جنگ به صورتم اصابت كرده است.
ـ نزديك بيا.
نزديك رفتم، پيامبر از آب دهان خود، بر روى جراحت ماليد، از بركت آب دهان پيامبر(صلى الله عليه وآله) نه دردى احساس كردم و نه ديگر خون از آن جارى شد.1
به واسطه همين دليرى و سلحشورى ابوقتاده بود كه پيامبر اسلام فرمود: «بهترين سواركار ما «ابوقتاده» و بهترين پياده ما «سلمة بن اكوع» است.»2
در قلب دژ استوار خيبر
پس از خاتمه جنگ خندق كه خيانت و پيمان شكنى قبيله «بنى قريظه» به مسلمانان، و همدستى آنان با يهوديان خيبر فاش شد و بنى قريظه به كيفر پيمان شكنى خود رسيدند، عده اى از مسلمانان طايفه بزرگ «خزرج» به حضور پيامبر اسلام رسيدند و اجازه خواستند كه «سلام بن ابى الحقيق» را كه در جريان توطئه يهوديان خيبر نقش مهمى به عهده داشته و احزاب و گروه ها را بر ضد مسلمانان بسيج مى كرده، به قتل برسانند.
انگيزه اين پيشنهاد اين بود كه پيش از جنگ احد، «كعب الاشرف» يكى از دشمنان سرسخت اسلام، به دست گروهى از طايفه «اوس» به قتل رسيده بود. خزرجيان نيز كه يك نوع رقابت با قبيله اوس داشتند، مى خواستند با كشتن يكى از دشمنان اسلام، افتخارى نصيب آنان گردد و در اين زمينه از قبيله اوس عقب نمانند، از اين رو براى كشتن «سلام» كه در دژ خيبر بود، كسب اجازه كردند و رسول خدا اجازه داد.
پنج نفر از طايفه «خزرج» ـ از تيره بنى سلمه ـ اين مأموريت را به عهده گرفتند كه يكى از آنان ابوقتاده انصارى بود. پيامبر اسلام يكى از آنان به نام «عبدالملك» را به

1 . اسدالغابه، ج 5 ، ص 275.
2 . الاستيعاب، ج 1، ص 295.

صفحه 219
فرماندهى اين گروه منصوب نمود و دستور داد از كشتن كودكان و زنان، خوددارى كنند.
اين پنج تن با دلاورى و از جان گذشتگى شگفت انگيزى خود را به دژ استوار خيبر رساندند و به داخل دژ نفوذ كرده ابتدا همه درهاى خانه ها را از بيرون بستند تا كسى نتواند بيرون بيايد و آن گاه با استفاده از چوب نخل، به جاى نردبان، خود را به محل سكونت «سلام» كه در نقطه مرتفعى بود، رسانيدند و پيش از آن كه يهوديان فرصت حمله پيدا كنند، به سرعت ضربه هاى سختى به سلام وارد كرده او را در حال مرگ گذاشته دژ را ترك كردند.
يهوديان كه تازه از آنچه گذشته بود، آگاه شده بودند، آتش روشن كرده در اطراف پراكنده شدند وبه تعقيب آنان پرداختند، ولى چون از يافتن آنان نااميد شدند برگشتند.
ابوقتاده و همرزمانش كه سالم از معركه بيرون رفته بودند، به يكديگر گفتند: خوب است بدانيم اين دشمن خدا چگونه مرد؟
يكى از آنان گفت: من مى روم و براى شما خبر مى آورم. او رفت و وارد دژ شد و با صحنه جالبى رو به رو گشت، او مى گويد:
«در ميان فوج جمعيت كه گرداگرد سلام حلقه زده بودند وارد شدم، ديدم همسر او چراغى در دست گرفته و به صورت وى نگاه مى كند و حادثه را براى مردم چنين حكايت مى كند: «به خدا سوگند، صداى «ابن عتيك» را شنيدم ولى باور نكردم و با خود گفتم: اين جا كجا و ابن عتيك كجا؟»
سخن زن «سلام» كه به اين جا رسيد، نگاه ديگرى به صورت سلام افكند و فرياد زد: «به خداى يهود سوگند، مرد!» اين سرباز مسلمان مى گويد: براى من هيچ سخنى لذت بخش تر از اين جمله آن زن نبود!1

1 . سيره ابن هشام، ج 3، ص 286 ـ 288 و حياة الصحابه، ج 1، ص 570 - 573 .

صفحه 220
بارى، شركت در اين مأموريت خطرناك و حساس، نشانه ديگرى از
روح سلحشورى و دلاورى قابل تحسين ابوقتاده انصارى بوده، و سند زنده
ديگرى بر فداكارى او در راه پيشرفت اسلام و سركوبى دشمنان اين آيين
به شمار مى رود.
يار وفادار پيامبر
ابوقتاده مثل هر مسلمان راستينى، علاقه و ارادت خاصى به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)داشت و در هر فرصت مناسب، از رهبر عالى قدر اسلام، قدردانى نموده، شرط ادب به جاى مى آورد. خود وى مى گويد:
در يكى از سفرها، در ركاب پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بوديم، پيامبر فرمود: اگر براى فردا آب تهيه نكنيد، دچار تشنگى خواهيد شد. مردم پس از شنيدن اين سخن، به سرعت حركت كردند تا آب پيدا كنند، ولى من همراه پيامبر به راه ادامه دادم، در بين راه، پيامبر اسلام بالاى مركب، به خواب خفيفى رفت و بى اختيار به يك طرف متمايل شد، من حضرت را راست نشاندم، مجدداً بر اثر خواب، تعادل خود را از دست داد، دوباره مانع تمايل حضرت به يك طرف شدم، آخرين بار، نزديك بود پيامبر از مركب بيفتد، اين بار وقتى خواستم كمك كنم حضرت بيدار شد و فرمود:
ـ كيستى؟
ـ ابوقتاده هستم.
ـ از كى همراه من هستى؟
ـ از ديشب.
ـ خدا تو را حفظ كند چنان كه پيامبر خدا را حفظ كرده اى1

1 . مسند احمد حنبل، ج 5 ، ص 298.

صفحه 221
در همه جبهه ها در كنار على(عليه السلام)
ابوقتاده پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از روش راستين پيامبر پيروى كرد و از مسير حق منحرف نشد.
او مى دانست محور اصلى حكومت و رهبرى اسلامى كجاست و چه كسى شايستگى رهبرى جامعه اسلامى را دارد؟ آرى او يك شيعه بود با تمام عقايد و مبانى شيعه. او رواياتى از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در مورد امامت پيشوايان دوازده گانه نقل كرده است كه از آن جمله روايت زير است:
«پيشوايان بعد از من به تعداد نقباى اسرائيل و حوارى عيسى(عليه السلام) (12 نفر) هستند.»1
او بر اثر همين شناخت صحيح در مسئله رهبرى و پيشوايى جهان اسلام و آگاهى از وصيت اكيد پيامبر(صلى الله عليه وآله) در اين زمينه، پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) پيوسته در كنار على(عليه السلام)بود، و در زمان خلافت آن حضرت نه تبليغات گمراه كننده معاويه توانست عقيده او را سست كند و نه فتنه هاى نهروان و جمل او را از پيروى على(عليه السلام) بازداشت، بلكه مثل كوه استوار، در همه جبهه ها يعنى در جنگ صفين و جمل و نهروان در ركاب اميرمؤمنان(عليه السلام) بود و جانانه مى جنگيد.2
او در جريان جنگ جمل، به اميرمؤمنان(عليه السلام) عرض كرد:
«اين شمشير را پيامبر به دست من داده و مدت ها در غلاف مانده است. اينك زمان آن فرا رسيده است كه آن را از نيام بيرون كشم و دمار از روزگار اين گروه ستمگر (اهل جمل) در آورم.3»

1 . قاموس الرجال، ج 11، ص 475 (الائمة بعدى بعدد نقباء بنى اسرائيل و حوارى عيسى).
2 . الاستيعاب، ج 4، ص 162; الاصابه، ج 4، ص 158 و اسدالغابه، ج 5 ، ص 275.
3 . قاموس الرجال، ج 10، ص 165.

صفحه 222
او نه تنها يك مرد نظامى لايق و وفادار بود، بلكه در كشوردارى و اداره امور اجتماعى نيز فردى شايسته و قابل اعتماد بود. به همين دليل، على(عليه السلام) مدتى او را به فرماندارى شهر مكه منصوب نمود، ولى بعداً اين پست را به «قثم بن عباس» واگذار فرمود.1
عايشه چه گفت؟
ابوقتاده نه تنها در ميدان جنگ از اميرمؤمنان(عليه السلام) پشتيبانى مى كرد، بلكه با شمشير زبان و سلاح منطق نيز همواره از على(عليه السلام)جانبدارى مى كرد.
او يك بار حديثى از عايشه، درباره حقانيت على(عليه السلام) شنيد، بى درنگ به او اعتراض كرد كه اگر چنين است، پس چرا با على جنگيدى؟ عايشه كه پاسخى در برابر اين اعتراض منطقى نداشت، از جواب طفره رفت و گفت: گذشته ها گذشته است!
اين گفتوگو زمانى رخ داد كه ابوقتاده پس از خاتمه جنگ نهروان، همراه شصت يا هفتاد نفر از انصار، به مدينه بازگشت و ابتدا به ديدار عايشه رفت، وى مى گويد: وقتى نزد عايشه رفتم، گفت:
ـ چه خبر؟
ـ وقتى كه نهروانى ها از سپاه اميرمؤمنان(عليه السلام) منشعب شدند، آنان را تعقيب كرديم و كشتيم.
ـ كسى همراهت بود؟
ـ بلى شصت ـ هفتاد نفر.
ـ آيا آنان نيز در اين مطلب كه گفتى با تو هم عقيده اند؟
ـ بلى

1 . الاصابه، ج 4، ص 158.

صفحه 223
ـ جريان را براى من نقل كن!
ـ اين گروه كه در حدود دوازده هزار نفر بودند، از سپاه اميرمؤمنان(عليه السلام)كناره گيرى كردند و فرياد زدند: «جز خدا كسى حق ندارد در ميان مردم حكم كند»1 از اين رو با آنان بحث كرديم و اتمام حجت نموديم و از آنان خواستيم به احترام خدا و قرآن، دست از جنگ بردارند، آنان گوش ندادند و گفتند: عثمان، معاويه، على و عايشه همه كافرند.
پس از اتمام حجت، با آنان جنگيديم، آنان در اثناى جنگ نيز قرآن مى خواندند، سرانجام پس از جنگ و زدو خورد، گروهى از آنان كشته شدند و بقيه فرار نمودند، على(عليه السلام) فرمود: فراريان را نكشيد.
پس از خاتمه جنگ، در اطراف كشته ها مى گشتيم، ناگهان استر رسول خدا كه على(عليه السلام) سوار آن بود، در نقطه اى، از حركت باز ايستاد. على(عليه السلام) كه در اين هنگام به كنار نهرى پر از كشته ها رسيده بود، فرمود: كشته ها را برگردانيد، اجساد را برگردانيديم، سرانجام جسد مردى سياه چهره ظاهر شد كه در كتفش گوشت زايدى مثل نوك پستان به چشم مى خورد2.
با ديدن آن، صداى على به «اللّه اكبر» بلند شد، او فرمود: به خدا سوگند دروغ نمى گويم و به من دروغ گفته نشده است، من روزى با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بودم، حضرت

1 . «لا حكم الا للّه» اين جمله، شعار خوارج نهروان بود و مقصودشان از اين جمله، اعتراض به قبول حكميت در جريان جنگ صفين از طرف اميرمؤمنان(عليه السلام) بود. آنان مى گفتند: على حق نداشت حكميت را بپذيرد. على(عليه السلام)فرمود:
اين، سخن درستى است ولى اين گروه، مقصود نادرستى از آن دارند، زيرا حكم به معناى قانون است، و قانون گذارى البته حق خداست و حق كسى است كه خدا به او اجازه داده است، اما مقصود خوارج از اين جمله اين است كه حكومت، مخصوص خداست، در صورتى كه جامعه بشرى به هر حال نيازمند به مدير و گرداننده و اجراكننده قانون است.
2 . اين مرد «ذوالخويصره» يكى از سران خوارج بود.

صفحه 224
غنائمى را در ميان ما تقسيم كرده بود، در اين هنگام اين مرد آمد و گفت: اى محمد! با عدالت تقسيم كن، به خدا سوگند تا امروز به عدالت رفتار نكرده اى!
پيامبر فرمود: مادرت به عزايت بنشيند، اگر من عدالت را اجرا نكنم، چه كسى اجرا خواهد كرد؟
در اين هنگام عمر به پيامبر عرض كرد: اجازه بده اين مرد را بكشم. پيامبر فرمود: نه او را واگذار، كسى هست كه او را خواهد كشت.
على(عليه السلام) پس از اين بيان فرمود: «خدا و پيامبر، راست گفته اند».
سخن به اين جا كه رسيد، عايشه گفت: آنچه ميان من و على گذشته مانع از آن نيست كه حق را بگويم: از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود:
«امت من دو فرقه خواهند شد: يك فرقه از آنان از دين خارج و گمراه خواهند شد، اين دسته سرهاى خود را تراشيده، شارب هاى خود را از ته خواهند زد، لباس هاى آنان تا نصف ساق پايشان خواهد رسيد، به ظاهر تلاوت قرآن خواهند كرد، ولى جز خواندن الفاظ بهره اى از هدايت و معانى قرآن نخواهند داشت، آنان را محبوب ترين افراد نزد من و خدا به قتل خواهند رساند.»1
گفتم: تو كه اين را مى دانى، پس چرا با على مخالفت كردى؟
گفت: اباقتاده! تقدير خدا چنين بوده، و هر تقديرى، اسباب و عواملى دارد.»2
اين جمله در واقع عذر عايشه در برابر مخالفت هاى وى با على(عليه السلام) بود. ولى ناگفته پيداست كه اين عذرى كودكانه و نامقبول است، زيرا خداوند همه را آزاد آفريده و راه هدايت را به همه نشان داده است، بنابراين، هيچ كس نمى تواند گناه خود را به گردن تقدير و خواست خدا بيندازد!

1 . تفترق امتى على فرقتين تمرق بينهما فرقة محلقون رؤسهم، محفو شواريهم ازرهم الى انصاف سوقهم، يقرؤن القرآن لايتجاوز تراقيهم، يقتلهم احبهم الىّ و احبهم الى اللّه تعالى.
2 . تاريخ بغداد، ج 1، ص 160.

صفحه 225
اعتراض به جنايت خالد بن وليد
ابوبكر تازه به خلافت رسيده بود و هنوز توفان كشمكش و اختلاف
بر سر خلافت كاملا فروكش نكرده بود، از اين رو بعضى از قبايل اطراف
مدينه در يك حالت تحيّر و انتظار به سر مى بردند و حكومت تازه كار و
نوپاى ابوبكر، هنوز نتوانسته بود اعتماد آنان را به حقانيت خود، جلب
كند.
روى همين اصل بود كه «مالك بن نويره تميمى» در بيعت با ابوبكر، قدرى درنگ كرد و از پرداختن زكات به نمايندگان او خوددارى ورزيد تا روشن شود كه جانشين واقعى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) چه كسى است؟
پيش از هجرت پيامبر به مدينه، مالك، رئيس قبيله خود بود و از بزرگان و شخصيت هاى برجسته آن روز به شمار مى رفت. او از شرافت و اصالت خاندان برخوردار بود و در ميان قبيله خود محبوبيت خاصى داشت.
پس از گرويدن او به آيين اسلام، قبيله او «بنى يربوع» نيز مسلمان شدند و پيامبر اسلام خود او را مأمور جمع آورى زكات آن قبيله نمود.
بارى، «خالد بن وليد» كه آن روز فرمانده سربازان اسلام براى سركوبى بعضى از قبايل سركش بود. پس از سركوبى آنان، به جرم خوددارى از پرداخت زكات، به قبيله «مالك» حمله كرد و با آن كه افراد قبيله به دستور قبلى مالك متفرق شده بودند تا هيچ مقاومت و برخوردى رخ ندهد، خالد، گروهى از آنان را ناجوانمردانه به قتل رسانيد و دستور داد خود مالك را نيز دستگير كرده كشتند! خالد، به كشتن مالك اكتفا نكرد، زن او را نيز تصرف كرد!
«ابوقتاده انصارى» كه از آغاز سركوبى قبايل سركش، در ميان نيروهاى اسلام بود، تلاش بسيار كرد تا مانع جنايت فجيع خالد درباره قبيله «بنى يربوع» و قتل مالك

صفحه 226
گردد، ولى خالد گوش نكرد و دست خود را به خون عده اى مسلمان بى گناه آلوده ساخت و به زن مالك تجاوز كرد.
ابوقتاده كه مسلمانى پرشور و راستين بود، از اين جنايت فجيع خالد، خروشيد و برآشفت و جريان را براى ابوبكر نقل كرد و آن گاه سوگند ياد نمود كه هرگز در سپاهى كه تحت فرماندهى خالد باشد، شركت نخواهد كرد.1
آرى، ابوقتاده مؤمنى بود كه طمطراق كسى مانع ديد اسلامى و بصيرت نافذ او نمى شد. او هرگز نمى توانست تحمل كند كه كسى به نام «شمشير اسلام» و زير پوشش دين، با حقوق و نواميس مردم بازى كند بدون آن كه با مخالفت كسى رو به رو گردد، به همين جهت صريحاً به اين عمل ضداسلامى خالد، سخت اعتراض كرد و سوگند خورد كه هرگز تحت فرماندهى چنين كسى قرار نخواهد گرفت.
داورى تاريخ درباره صِدّيق و خالد
قتل رقّت بار «مالك» در آغاز خلافت ابوبكر سر و صداى عظيمى در ميان ياران پيامبر بر پا نمود. بعدها هم به مرور ايام رشته بحث به كتاب هاى تاريخ كشيده شد و محققان اسلامى پيوسته، خالد را در اين مورد نكوهيدند و او را يك فرد جانى و متجاوز به ناموس مردم معرفى كردند.
با اين كه دو نويسنده بزرگ مصرى استاد «محمد حسين هيكل» در كتاب ابوبكر الصديق و استاد «عباس محمود عقاد» در كتاب عبقرية خالد كوشش كرده اند كه براى خالد، عذرهايى بتراشند، مع الوصف نتوانسته اند بر اين جنايت، پرده پوشى كنند.
از سخنان استاد عباس به روشنى استفاده مى شود كه يكى از انگيزه هاى قتل مالك، علاقه خالد به زن زيباى مالك بود! تاريخ درباره زن وى چنين مى گويد:

1 . الدرجات الرفيعه، ص 351; الفصول المهمة، ص 146 ـ 152 و تاريخ طبرى، ج 3، ص 243.

صفحه 227
او از مشاهير زنان عرب در زيبايى بود; بالاخص در زيبايى چشم و ساق نظيرى نداشت و چشمى به آن زيبايى و ساقى به آن خوش تراشى ديده نشده بود.1
اتفاقا خود مالك در لحظات حساس كه نزديك بود به دستور خالد كشته شود، به اين نكته اشاره كرد: هنگامى كه جلاد خالد، به نام «ضرار» گام به پيش نهاد كه او را بكشد، وى متوجه زن زيباى خود شد وگفت: داشتن چنين زنى، سبب قتل من مى شود.2 حدس مالك درست بود، زيرا خالد بلافاصله در شب همان روز، با زن وى هم بستر شد! جنايت خالد در اين جا به آخر نرسيد بلكه گروهى از قبيله مالك كه به اسارت وى درآمده بودند به فرمان وى با كمال ناجوانمردى كشته شدند. وى قبلا به جلادان خود گفته بود كه هر موقع من به شما گفتم: اسيران خود را داغ كنيد3 همگى از جاى برخيزيد و فوراً آنان را بكشيد.
پوزش هاى كودكانه
در آن روز، شخصيت هايى مانند عمرو بن خطاب و ابوقتاده، خواهان عزل خالد از فرماندهى لشكر بودند، حتى عمر به ابوبكر گفت: از شمشير خالد شر و ظلم مى بارد، ولى ابوبكر از طرف خالد عذرتراشى كرد و گفت:
«وى در قتل خالد اجتهاد كرده و خطا رفته است4 و بر مجتهد خطاكار، جرمى نيست». بايد گفت: اگر معناى اجتهاد اين باشد در تمام جهان يك عاصى و گنهكار پيدا نمى شود; حتى مى توان شيطان لعين را نيز از گناه تكبر بر آدم، تبرئه كرد، زيرا چه اجتهادى بالاتر از اين كه گفت: مرا از آتش آفريده اى و او را از گل».5

1 . عبقريه خالد.
2 . هذه التى قتلتنى.
3 . ادفئوا اسراكم و اين جمله در لغت قبيله كنانه، كنايه از قتل است.
4 . هبه يا عمر انه تأول فاخطاه.
5 . ( خَلَقْتَنِى مِنْ نار وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِـين ) (اعراف، آيه 12).

صفحه 228
اجتهادى ارزش دارد كه به خلاف كتاب و سنت و قواعد مسلم آيين مقدس اسلام انجام نگيرد، ولى اجتهادى كه بر ضد احكام و دستورهاى اسلامى صورت بگيرد، كوچك ترين ارزشى نخواهد داشت.
طبرى مى نويسد: هنگامى كه ارتش خالد با مالك و دوستان مسلح او روبه رو شدند ابوقتاده به آنان گفت: ما مسلمانيم، مالك و دوستان او گفتند: ما نيز مسلمانيم.
به مالك گفته شد: اگر مسلمان هستيد، چرا در برابر ما مسلح شده ايد؟ وى پاسخ داد: شما چرا در برابر ما سلاح پوشيده ايد؟
ابوقتاده مى گويد: گفتم: اكنون كه ادعاى اسلام داريد سلاح را از خود دور كنيد، آنان سلاح را انداختند و همگى به نماز پرداختيم.
آيا گروهى را كه مدعى اسلام بودند وبا سربازان خالد بزرگ ترين فريضه
الهى را انجام دادند، مى توان متهم به كفر و ارتداد كرد، و بزرگ آنان را كشت
و به زن او تجاوز نمود و دوستان او را با كمال ناجوانمردى غافل گيرانه
كشت؟
عمل شرم آور خالد به حدى بود كه عمر نتوانست خوددارى كند. وقتى خالد
وارد مسجد شد در حالى كه به عنوان افتخار تيرهايى بر كلاه خود نهاده بود،
وى برخاست تيرها را از كلاه او درآورد و گفت: مسلمانى را كشتى و به زن او
كه هنوز خون شوهرش خشك نشده بود تجاوز كردى، به خدا سوگند تو را سنگسار خواهم كرد!
شكى نيست كه زن مالك مسلمان بود، و هرگز قتل شوهر مادامى كه عده او
به پايان نرسد، مجوز نزديكى به وى نمى شود و اگر فرض كنيم كه او يك زن
مرتده بود و خارج از اسلام، و از نظر شرع اسير بود باز نزديكى با اسير بدون
استبراء و روشن شدن وضع وى كه آيا از شوهر پيش فرزند دارد يا نه، جايز
نيست.

صفحه 229
عذرتراشى خليفه سبب شد كه تمام جنايت كاران در دوران زندگى خود، به شرم آورترين عمل دست بزنند و سپس از طريق خود و يا همفكران خويش به عنوان اين كه مجتهد بودند! و خطا كرده اند، تبرئه شوند!
هيچ خونى در اسلام پس از خون پيامبر گرامى، پاك تر از خون على و گران تر از خون او نيست و هيچ جنايتى با كشتن امام برابرى نمى كند، مع الوصف برخى از متحجّران، عمل عبدالرحمن بن ملجم را از طريق اين كه وى اجتهاد كرده و خطا نموده توجيه مى كنند.
در اين باره «ابن حزم اندلسى» متوفاى 456 مؤلف كتاب المحلى چنين مى نويسد: «شكى نيست عبدالرحمن در قتل على اجتهاد كرده و تصور كرد كه كار نيك انجام مى دهد هر چند راه خطا رفت»، سپس دو شعر معروف «عمران بن خطان» شاعر خوارج را نقل مى كند كه مضمون آن دو شعر چنين است:
«اى فرد متقى و پرهيزگار كه با ضربت خود بر فرق على، جز جلب رضايت خالق عرش، چيزى را نمى خواهى،
من او را گاه گاهى ياد مى كنم و گمان دارم كه ميزان اعمال او در روز قيامت از همه سنگين تر خواهد بود.»1
چنين اجتهاد باطلى، درهاى ظلم و ستم، جنايت و تجاوز را به روى امت گشود و دست جنايت كارانى مانند معاويه و يزيد و حجاج و... را در كشتن افراد صالح ونيك، و ريختن خون انسان هاى پاك و غارت اموال مسلمانان باز كرد.
بدتر از عذرتراشى ابى بكر سخنى است كه استاد هيكل در طرفدارى از ابى بكر مى گويد، وى مى نويسد: «اگر ما خود را ملزم بدانيم كه اعمال خويش را بر شريعت اسلام تطبيق دهيم مسلماً چنين تطبيقى مربوط به نوابغ نظامى و بزرگانى مانند خالد

1 .         يا ضربة من تقى ما اراد بها *** الا ليبلغ من ذى العرش رضوانا
اتى لاذكره حيناً فاحسبه *** او فى البرية عنداللّه ميزانا

صفحه 230
نيست; بالاخص كه اجراى حدود الهى، به حال دولت اسلام مضر باشد و آن را در معرض خطر بيفكند!»
ما قضاوت و داورى در اين سخن را به خوانندگان گرامى واگذار مى كنيم.
بارى، ابوقتاده انصارى پس از عمرى تلاش و كوشش در راه اعتلاى اسلام در زمان خلافت اميرمؤمنان(عليه السلام) چشم از جهان فروبست و اميرمؤمنان(عليه السلام) بر جنازه او نماز گزارد.1

1 . الاستيعاب، ج 1، ص 295 و ج 4، ص 162 و قاموس الرجال، ج 3، ص 121. بعضى از مورخان نوشته اند: او پس از شهادت اميرمؤمنان هنوز در حال حيات بوده است.

صفحه 231
ابوليلاى انصارى
دانشمندان علم رجال و نويسندگان تراجم، نام اصلى او را مختلف ثبت كرده اند، از جمله: داود، يسار، اوس و...، ولى همگى اتفاق دارند كه وى يكى از ياران بزرگ پيامبر(صلى الله عليه وآله) است كه در جنگ بدر و جنگ هاى بعد از آن شركت جسته است.
رجال نويس مشهور شيعه، مرحوم «سيدعليخان مدنى» مى گويد: «او از ياران خاص اميرمؤمنان(عليه السلام) بود.»
ابن خلكان مى گويد: «ابوليلا در جنگ جمل پرچمدار سپاه على(عليه السلام) بوده است.»1
ذهبى مى نويسد: «وى در جنگ صفين در ركاب پيشواى خود على(عليه السلام) به شهادت رسيد.»
ابن عبدالبر مى نويسد: «وى و فرزندش عبدالرحمن در تمام جنگ هاى على(عليه السلام)شركت كرده اند.»2

1 . الدرجات الرفيعه، ص 447.
2 . الاستيعاب، ج 4، ص 168. ابن حجر نيز در الاصابه قريب به اين مضمون نقل مى كند (ج 4، ص 169).

صفحه 232

صفحه 233
ابوليلاى غِفارى
گاهى يك اثر به ظاهر كوچك يا نقل يك روايت، بر اثر اهميتى كه دارد، سبب مى شود كه نام فردى در تاريخ ثبت شود و براى هميشه زنده بماند.
«ابوليلاى غفارى» از اين گونه افراد بود. ما پس از كاوش و بررسى فراوان، نام و شرح حال مبسوط وى را در كتب رجال نيافتيم، ولى او حديثى از پيامبر(صلى الله عليه وآله)درباره فتنه ها و حوادث پس از وفات آن حضرت نقل كرده كه در منابع رجالى با همان حديث معروف شده است.
ابوليلا مى گويد: از پيامبر اسلام شنيدم كه فرمود:
«پس از من حوادثى رخ مى دهد كه مؤمنان در آن كاملاً آزمايش مى شوند، در اين فتنه ها بر شما لازم است از على بن ابى طالب(عليه السلام) پيروى كنيد. او نخستين كسى است كه به آيين من گرويد و نخستين كسى است كه روز رستاخيز با من ديدار خواهد نمود.»
«به وسيله او ميان حق و باطل فرق گذارده مى شود، او رهبر مؤمنان است و بر آن ها حكومت مى كند، چنان كه مال و ثروت، پيشواى مردم دودل و منافق است و بر آن ها حكومت مى نمايد.»1

1 . سيكون بعدى فتنة فاذا كان ذلك فالزموا على بن ابى طالب فانه اول من آمن بى و اول من يصافحنى يوم القيامة و هو الصديق الاكبر وهو فاروق هذه الامة، و هو يعسوب المؤمنين، والمال يعسوب المنافقين (الاصابه، ج 4، ص 17).

صفحه 234
يكى از خطرناك ترين مسائل براى يك مورخ و نويسنده، اين است كه در بيان حوادث تاريخى يا زندگى شخصيت هاى بزرگ بر اساس عقايد و نظريات شخصى خود داورى كند و در مورد چگونگى حوادث و يا انتقاد و تمجيد از فردى، از دريچه افكار شخصى خود بنگرد. بديهى است اگر در بررسى تحقيقى و تاريخى، اين روش معمول گردد، حقايق، پشت پرده اغراض و مقاصد شخصى پنهان مانده، واقعيت ها وارونه معرفى مى گردد و از اين رهگذر، زيان هاى جبران ناپذيرى به جهان دانش و فرهنگ وارد مى شود.
«ابن عبدالبر» دانشمند معروف جهان تسنن، در بيان شرح حال ابوليلا، دچار چنين اشتباهى شده است. وى مى گويد: «نقل او قابل قبول و اعتماد نيست، چون هم خود او شخص قابل اعتمادى نيست و هم متن حديث نامأنوس و ناشناخته است!»
بى شك، اگر مضمون همين حديث درباره يكى از خلفا وارد شده بود، نه تنها نامأنوس نبود، بلكه قرائنى هم براى صحت آن تراشيده مى شد، ولى چون حديث درباره على(عليه السلام) است، افكار آلوده به غرض نمى تواند آن را بپذيرد، بلكه مى كوشد فضائل و برترى هاى او را به بهانه هاى پوچى رد كند. در صورتى كه مضمون حديث مزبور به طور متفرقه در كتاب هاى شيعه و سنى نقل شده است.1

1 . براى اطلاع بيشتر در اين زمينه، به كتب فضائل و مناقب، مخصوصاً كتاب ارزنده غاية المرام تأليف مرحوم سيدهاشم بحرينى و كتاب ارج دار و گرانمايه الغدير مراجعه شود. مرحوم علامه امينى در الغدير (ج 3، ص 190 ـ 213 ط نجف) با ذكر اسناد و مدارك از 66 نفر از صحابه و تابعين نقل مى كند كه على نخستين كسى بود كه به پيامبر ايمان آورد. خود اميرمؤمنان فرمود: «انا عبداللّه واخو رسول اللّه و انا الصديق الاكبر لايقولها بعدى الاكاذب» (الغدير، ج 2، ص 282).
   مدارك و منابع موضوع فاروق بودن اميرمؤمنان(عليه السلام) در الغدير، ج 3، ص 160 ـ 165 مشروحاً نام برده شده است.

صفحه 235
اُبىّ بن كَعْب
در ميان ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله)، چهره هاى مختلفى ديده مى شد: سياه، سفيد، اشراف زاده، برده، جوان و پير. برخى قبلاً بت پرست بودند و بعضى ديگر پيرو آيين مسيحيت يا يهود.
ولى تعداد كسانى كه پيش از اسلام، از دانشمندان و علماى اديان سابق به شمار مى رفتند، كم بود، يكى از اين افراد ابى بن كعب است.
«ابى بن كعب» پيش از آن كه اسلام بياورد، از «احبار» و دانشمندان يهود به شمار مى رفت و به «تورات» و «عهد عتيق» و كتاب هاى مذهبى يهوديان، كاملاً احاطه داشت و از بشارت هايى كه در تورات درباره پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) داده بود، آگاه بود. از اين رو هنگامى كه نخستين مبلغ اسلام «مُصْعَب بن عُمير» به شهر «يثرب» (مدينه) وارد شد و مردم را به آيين اسلام دعوت كرد، وى با بينش و بصيرت كامل، اسلام را پذيرفت، بى آن كه تا آن هنگام، خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) را ديده باشد!
در جريان بيعت «عقبه دوم» كه متجاوز از هفتاد نفر از مردم مدينه، با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بيعت كردند، يكى از بيعت كنندگان «ابى» بود.
اگر پيش از ظهور اسلام، ابى از علما و دانشمندان بزرگ آيين يهود به شمار مى رفت، طولى نكشيد كه در جهان اسلام نيز موفقيت ممتازى به دست آورد به طورى

صفحه 236
كه پس از ورود پيامبر(صلى الله عليه وآله) به مدينه، او نخستين فردى بود از انصار كه وحى الهى را نوشت و در رديف نويسندگان مشهور وحى قرار گرفت.1
آرى، «ابى» كه در پرتو استعداد فكرى سرشار خود، با مسائل مذهبى
و كتاب هاى آسمانى آشنايى داشت، و پيش از ظهور پيامبر گرامى بر حقانيت
اسلام واقف بود، قطعاً مى بايست كه در كسب علوم و معارف اسلامى، پيشرفت هاى روزافزونى نصيب او گردد و هر روز گام هاى سريع ترى به سوى كمال و ترقى
بردارد.
خداوند نيز وسايل شكوفايى استعداد او را فراهم ساخت و مقام و رتبه اى به او ارزانى داشت كه در پرتو آن، از شخصيت جهانى برخوردار گرديد و تا هنگامى كه قرآن باقى است نام او نيز پاينده خواهد بود، زيرا او استاد بزرگ علم قرائت قرآن بود.
او در سايه لطف الهى و در پرتو هوش سرشارى كه در آموختن قرائت و لهجه صحيح قرآن از خود نشان داد، به چنين رتبه بزرگى دست يافت. جالب اين جاست كه اين كار به دست خود، آغاز نشد، بلكه براى نخستين بار، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اين پيشنهاد را به او كرد.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) از طرف خدا، مأموريت يافت كه قرآن را به «ابى» قرائت كند و قرائت صحيح قرآن را به او تعليم دهد.
«ابى» كه تصور نمى كرد اين مقدار مورد توجه خدا واقع شود، هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) اين مأموريت خود را به وى مژده داد، با تعجب آميخته به شور و شوق، به پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرض كرد:
آيا خداوند، از شخص من نام برده!؟
پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: آرى.

1 . ألاصابه، ج 1، ص 31 و الدرجات الرفيعة، ص 324.

صفحه 237
در اين هنگام، ابى از كثرت شوق و شادى، چنان دچار لرزه و هيجان شد كه بى اختيار اشك شادى از ديدگانش سرازير شد.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى فرو نشاندن هيجان او، اين آيه را تلاوت نمود:
( قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذ لِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمّا يَجْمَعُونَ )1.
«ابى» كسى نبود كه حق استاد بزرگ خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) را در هدايت و تعليم و تربيت خود، ناديده بگيرد; از اين رو وقتى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مأموريت خود را از جانب خداوند به اطلاع داد، عرض كرد:
«يا رسول اللّه من به خدا ايمان آوردم، و به دست تو مسلمان شدم و قرآن را از تو ياد گرفتم.»2
آرى ابى، در اثر تعليم پيامبر(صلى الله عليه وآله)، در قرائت قرآن به مقام بزرگى رسيد، به طورى كه «عمر» با اين كه رابطه اش با «ابى» بسيار تيره بود، مى گفت:
«على در قضاء و فصل خصومت، و ابى در قرائت قرآن از همه استادترند، ولى ما در بعضى از موارد، طبق قرائت ابى عمل نمى كنيم!»3
روايات جعلى
گفتيم كه ابى، قرائت صحيح قرآن را از پيامبر(صلى الله عليه وآله) فراگرفت. اينك، در اين جا، سؤالى پيش مى آيد: در كتاب هاى تفسير، براى تلاوت هر يك از سوره هاى قرآن مجيد، ثواب هاى زياد و مبالغه آميزى از ابى، نقل شده است كه بسيارى از آن ها با

1 . يونس، آيه 58: «بگو به رحمت و فضل الهى شادى كنند كه اين از آنچه (منكران) جمع مى آورند، بهتر است!»
نقل از: حلية الاولياء، ج 1، ص 251 و الدرجات الرفيعة، ص 324.
2 . باللّه آمنت و على يدك اسلمت، و منك تعلمت، (حلية الاولياء، ج 1، ص 251).
3 . ألاستيعاب، ج 1، ص 29 در حاشيه الاصابة. البته مى توان حدس زد كه خليفه، در چه مواردى، قرائت ابى را ملاك عمل قرار نمى داد. ولى امام صادق(عليه السلام) فرمود: «ما قرآن را طبق ابى قرائت مى كنيم» (الدرجات الرفيعة، ص 324).

صفحه 238
موازين عقلى سازگار نيست، آيا راستى اين روايات صحيح و قابل اعتماد است و واقعاً ابى آن ها را از زبان پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)شنيده است يا اين كه اين روايات صحت ندارد؟
پاسخ قطعى اين پرسش، دشوار است، ولى از يك نكته نبايد غفلت كرد و آن اين كه روزگارى، دوستان نادان اسلام، به خيال خود، براى اين كه مردم را به خواندن قرآن تشويق نمايند، احاديثى حاكى از ثواب هاى زياد در خواندن سوره هاى مختلف قرآن جعل مى كردند، و اين عمل را خدمت به قرآن مى پنداشتند! و به خيال خود، از اين رهگذر، مردم را به خواندن قرآن ترغيب مى نمودند! بعيد نيست كه بسيارى از روايات مزبور، از اين مقوله باشد چنان كه «نوح بن مريم» يكى از راويان اين گونه روايات، به اين معنا اعتراف كرده است.
«نوح بن مريم»، از قول «عكرمه» از «ابن عباس» ثواب هايى براى قرائت سوره هاى قرآن مجيد، نقل كرده است، روزى از وى پرسيدند: چه كسانى اين حديث ها را از عكرمه، براى شما نقل كرده اند؟
گفت: هيچ كس! من ديدم مردم سرگرم «فقه ابوحنيفه» و «مغازى ابن اسحاق»1 شده و قرآن را فراموش كرده اند، لذا اين احاديث را جعل كردم تا مردم را به سوى كتاب آسمانى، جلب كنم و نظرم از اين كار صرفاً خدمت به اسلام و قرآن و جلب خشنودى خدا بود!2
اين اعتراف نشان مى دهد كه پاره اى از روايات مربوط به ثواب قرائت قرآن، روى پندار غلطى جعل شده و به هيچ وجه با واقعيت تطبيق نمى كند.
مطلب ديگرى كه اين معنا را تأييد مى نمايد و پرده از انگيزه جعل اين احاديث، برمى دارد داستان زير است:

1 . مقصود، سيره ابن اسحاق است كه ابن هشام سيره معروف خود را از آن گرفته است.
2 . ميرزاحسين نورى، لؤلؤ و مرجان، ص 113.

صفحه 239
«موئل بن اسمعيل» مى گويد:
استاد حديثى، روايت مفصلى كه سند آن به «ابى بن كعب» منتهى مى شد، براى من نقل كرد كه در آن براى يك يك سوره هاى قرآن، ثواب خاصى معين شده بود. من به استاد خود گفتم: اين حديث را از چه كسى شنيده اى؟ گفت: از شخصى كه اكنون در «مدائن» زندگى مى كند.
پيش شخص مزبور، در مدائن رفته مدرك او را در نقل اين حديث پرسيدم، گفت: من اين حديث را از شخصى شنيدم كه اكنون در «واسط» به سر مى برد.
ناگزير به سراغ او رفتم، او نيز گفت: از شخصى كه در بصره سكونت دارد شنيده است، براى تحقيق مطلب رهسپار بصره شدم، در آن جا شخص مورد نظر را يافتم، او نيز مرا به شخصى كه در «آبادان» مى زيست، ارجاع نمود.
وقتى كه در آبادان آن شخص را ديدم و جريان را براى او بازگو كردم، او دست مرا گرفت و به خانه اى برد، در داخل خانه گروهى از صوفيان را ديدم كه در اطراف پيرمردى حلقه زده اند; راهنماى من، اشاره به پيرمرد كرد و گفت: من اين حديث را از اين شخص شنيده ام!
من تصور كردم مشكل حل شده و ثمره زحمات خود را به دست آورده ام، ولى وقتى از او پرسيدم: اين حديث را از چه كسى شنيده اى؟ با كمال صراحت گفت: از هيچ كس!
گفتم: از هيچ كس؟!
گفت: آرى! آن گاه توضيح داد كه چون من ديدم مردم از تلاوت قرآن روگردان شده اند، براى اين كه آن ها را به خواندن قرآن، تشويق كنم اين حديث را جعل
نمودم!1

1 . ميرزاحسين نورى، لؤلؤ و مرجان، ص 113 ـ 114.

صفحه 240
مدافع حريم قرآن
شكى نيست كه قرآن فعلى كه در دست مسلمانان است، همان قرآنى است كه از جانب خدا بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) نازل شده و آن حضرت، هنگام رحلت، آن را در ميان مسلمانان به يادگار گذاشته است، لذا و سخن از تحريف قرآن سخنى بى اساس است و به حكم دلايل مختلف عقلى و نقلى افسانه اى بيش نيست.
«ابى بن كعب» به عنوان كسى كه قرائت صحيح قرآن را از زبان پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيده بود، همواره مراقب بود كوچك ترين تغييرى در كيفيت قرائت قرآن (كه طبعاً گاهى موجب تغيير معنا مى شود) رخ ندهد و احياناً كسانى كه مقاصد مادى يا سياسى خود را زير پوشش اسلام جستوجو مى كنند، دست خيانت به سوى قرآن دراز ننمايند، تا قرآن از هر گونه تحريف و تغيير احتمالى محفوظ بماند.
يك نمونه
نمونه اى از تلاش اُبىّ را در دفاع از قرآن يادآور مى شويم: در زمان خلافت عثمان، بيت المال مسلمانان فقط در مصالح دستگاه خلافت و هواداران خلافت صرف مى شد. خليفه و بستگان و طرفداران وى، اموال عمومى مسلمانان را به صورت گنج درآورده و ميليون ها درهم و دينار را در خزانه شخصى خود انباشته بودند! و اين مسئله اى نبود كه با هيچ دليلى با اسلام قابل تطبيق باشد.
گروهى از مسلمانان مبارز و آزاده، در رأس آن ها، يار بزرگ پيامبر(صلى الله عليه وآله)
«ابوذر غفارى» اعمال ضداسلامى خليفه و هواداران او را مورد انتقاد قرار داده،
به شدت، در برابر اين انحراف، مقاومت مى كردند و در اين زمينه به آيه 35 سوره
توبه استناد جسته، خليفه و ياران او را مصداق آن معرفى نمودند; آن جا كه خدا مى فرمايد:

صفحه 241
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد، بسيارى از كشيشان و راهبان، اموال مردم را به ناحق مى خورند و مردم را از راه خدا بازمى دارند.»
«و كسانى را كه طلا و نقره را گنجينه و ذخيره مى كنند و در راه خدا انفاق نمى كنند، به عذاب دردناك بشارت ده.»
«روزى كه آن طلا و نقره در آتش دوزخ گداخته مى شود و پيشانى و پشت و پهلوى آن ها را با آن داغ مى كنند و (فرشتگان به آنان مى گويند:) اين است نتيجه آنچه كه از زر و سيم اندوختيد اكنون بچشيد عذاب سيم و زرى را كه ذخيره مى كرديد.»1
آيا غير از اين بود كه خليفه و جيره خواران او، اموال عمومى مسلمانان را به صورت گنج درآورده، بيت المال مسلمانان را در مصارف شرعى و مقرر آن خرج نمى كردند؟ بنابراين، به حكم اين آيه، مى بايست در انتظار آتش عذاب الهى باشند.
عثمان و طرفداران او در برابر اين منطق دندان شكن، به دست و پا افتادند تا خود را به وسيله اى تبرئه كنند، از اين رو ادعا كردند كه ذيل آيه (در مذمت كسانى كه طلا و نقره را به صورت گنج درمى آورند) مربوط به اهل كتاب و يا طبقه احبار و رهبان (روحانيون يهود و مسيحيت) است و ارتباطى به مسلمانان ندارد. اما ظاهر آيه با اين معنا سازگار نبود، زيرا ذيل آيه به واسطه «واو عاطفه»2 به قسمت قبلى آيه عطف شده، بنابراين احتمال اين كه اين مضمون تنها مربوط به اهل كتاب باشد از بين رفته است. و حاكى از اين است كه حرمت اين كار اختصاص به اهل كتاب ندارد، بلكه مربوط به همه مردم است، خواه مسلمان باشند و خواه اهل كتاب، ولى خليفه و همفكران او، براى اين كه مضمون آيه را، مخصوص اهل كتاب سازند و اين جمله را صفت «اهل

1 . ( يا أَ يُّها الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِـيراً مِنَ الأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النّاسِ بِالباطِلِ وَيَصُـدُّونَ عُنْ سَبِـيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِى سَبِـيلِ اللّهِ فَبَـشِّـرْهُمْ بِعَذاب أَلِـيم * يَوْمَ يُـحْمى عَلَيْها فِى نارِ جَـهَـنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُـهُمْ وَجُـنُوبُـهُمْ وَظُـهُورُهُمْ هـذا ما كَـنَـزْتُمْ لاَِنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ  ) (توبه، آيات 34 و 35).
2 . در جمله ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ ).

صفحه 242
كتاب» قرار دهند، ادعا كردند كه آيه از روز نخست بدون واو عاطفه نازل شده و جمله ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّـةَ )صفت احبار و رهبان است، نه يك جمله مستقل تا شامل مسلمانان نيز باشد!
پيداست كه اين كار، يك نوع دست بردن در قرآن و بازى با ناموس معنوى اسلام به شمار مى رفت و اگر به موقع، از اين كار جلوگيرى نمى شد، باب دخل و تصرف در قرآن مجيد باز گشته هر كس براى رسيدن به مقاصد نامشروع خود، به فكر تحريف قرآن مى افتاد. ابى بن كعب، از اين موضوع سخت ناراحت شد و با خشم و عصبانيت فوق العاده اى به عثمان هشدار داده گفت: «واو» را در آيه سرجاى خود بگذار وگرنه، شمشير خود را بر دوش مى نهم و قيام مى كنم.1
عثمان ناگزير تسليم شد و با قرائت آيه با «واو» موافقت كرد.
سير علمى در قرآن مجيد
ابى بن كعب نه تنها در قرائت صحيح قرآن، استادى مسلم بود، بلكه در درك و فهم مفاهيم بلند و عميق قرآن نيز، از ذهن روشن و فكر باز، بهره فراوان داشت. ناگفته پيداست كه فهم حقايق قرآن و مراتب فصاحت و بلاغت اين كتاب آسمانى، ذوق خاصى لازم دارد، البته هر كس كه با لغات و قواعد زبان عربى آشنايى داشته باشد مى تواند معانى ظاهرى قرآن را بفهمد، ولى بى شك فهم حقايق بلند و مفاهيم عالى و عميق قرآن مجيد، از آن كسانى است كه در پرتو ذوق و استعداد خدادادى و اشتغال پى گير و مداوم به سير علمى در اين كتاب آسمانى، با شيوه خاص آن آشنايى داشته باشند.
ابى بن كعب، از كسانى بود كه از اين مزيت برخوردار بود و آيات قرآن را به دقت

1 . لتلحقنها او لاضعن سيفى على عاتقى فألحقوها (جلال الدين سيوطى، الدر المنثور فى تفسير بالمأثور، دارالمعرفه للطباعة و النشر، بيروت، 1417 ق، ج 3، ص 232).

صفحه 243
مطالعه و بررسى مى كرد. روزى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) براى ذوق آزمايى شاگرد خود، از او پرسيد: از ميان آيات قرآن، كدام يك در نظر او باعظمت تر و شكوه انگيزتر است؟ ابى در پاسخ پيامبر استاد بزرگ الهى خود عرض كرد:
آيه ( اللّهُ لا إِلـهَ إِلاّ هُوَ الحَىُّ القَيُّومُ )1.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) دست بر سينه او نهاد و فرمود: چنين علمى بر تو گوارا باد.2
اُبىّ و فهم قرآن
تنها اين مورد نبود كه «ابى»، انگشت روى نقاط حساس قرآن مجيد گذاشت و نكات لطيف آن را بازگو كرد، بلكه او همواره در مواقع مناسب، تعاليم ارزنده اسلام را از آيات قرآن مجيد استنباط نموده، مسلمانان را به پيروى از آن دعوت مى نمود، در اين زمينه از باب نمونه به جريان زير توجه فرماييد:
پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، شكاف و اختلاف عجيبى در جامعه اسلامى به وجود آمد و تشتت و پراكندگى شديدى در محيط مدينه سايه افكند كه اگر وضع به همان منوال، ادامه مى يافت، آينده اسلام و مسلمانان به شدت تاريك مى گشت.
ابى بن كعب، از اين تفرقه و پراكندگى رنج مى برد و از عواقب وخيم آن، بيمناك بود. از اين رو، به مسلمانان هشدار داده مى گفت: خداوند، ملل جهان را از چهار طريق كيفر مى دهد آن جا كه مى فرمايد:

1 . «آية الكرسى» برخلاف آنچه كه در ميان مردم معروف است، يك آيه بيش نيست و اين آيه با جمله ( اللّهُ لا إِلـهَ إِلاّ هُوَ الحَىُّ القَيُّومُ ) آغاز مى گردد، و با جمله ( وَهُوَ العَلِىُّ العَظِـيمُ ) ختم مى گردد (آيه 255 سوره بقره).
از آن جا كه مراتب فصاحت و بلاغت آيات قرآن، متفاوت است، و در عين حال كه همگى حائز درجه اعجاز مى باشند، ولى برخى در درجه عالى از فصاحت قرار دارند و اين آيه در ميان آيات ماقبل و مابعد خود، از نظر تعبير و مضمون بسان دُرّ شاهوار مى درخشد. و اگر در قرآن آيه اى جز اين آيه نبود، كافى بود كه سند اعجاز و دليل و گواه نبوت آورنده آن باشد.
2 . كنزالعمال، ج 2، ص 303; الاستيعاب، ج 1، ص 67 و مستدرك حاكم نيشابورى، ج 3، ص 304.

صفحه 244
«بگو او (خدا) مى تواند عذابى از بالاى سر يا از زير پايتان بر شما نازل كند، يا شما را گروه گروه به جان هم اندازد و بعضى را بر بعضى ديگر مسلط سازد.»1
آن گاه افزود: اكنون مسلمانان با دو عذاب از اين عذاب ها يعنى به جان هم افتادن و يكديگر را آزار كردن، روبه رو هستند، و بايد در انتظار دو عذاب ديگر باشند.2
او پيوسته در زندگى، از قرآن مجيد الهام مى گرفت و به مسلمانان ديگر نيز گوشزد مى كرد. روزى شخصى از او درخواست پندى كرد، ابى گفت: كتاب خدا قرآن را راهنما و سرمشق و داور خود قرار بده، زيرا قرآن يادگار پيامبر(صلى الله عليه وآله)، و در پيشگاه الهى شافع پيروان خود و برنامه عملى مسلمانان است، قرآن شاهدى است كه از تهمت دور است، وضع مسلمانان و امت هاى گذشته در آن بيان شده، احكام و راه و رسم زندگى مسلمانان منعكس گشته است، قرآن از آينده مسلمانان كنونى و آيندگان خبر داده است.3
بينش اخلاقى او
ابى بن كعب، گاهى با الهام از تعليم قرآن، سخنان ارزنده و آموزنده اى بيان مى كرد كه شخصيت معنوى و بينش اخلاقى اش را نشان مى داد، او مى گفت:
«شخص باايمان، اگر گرفتار شود، صبر مى كند; اگر نعمتى به او برسد شكر مى كند; اگر سخنى بگويد راست مى گويد; و اگر حكمى صادر كند، حكم او عادلانه است.»4

1 . ( قُلْ هُوَ القادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِـيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْض )(انعام، آيه 65).
2 . حلية الاولياء، ج 1، ص 253.
3 . اتخذ كتاب اللّه اماماً، وارض به قاضياً و حكماً، فانه الذى استخلف فيكم رسولكم شفيع مطاع، و شاهد لايتهم، فيه ذكركم و ذكر من قبلكم و حكم ما بينكم و خبركم و خبر ما بعدكم (حلية الاولياء، ج 1، ص 253; ذهبى، سير أعلام النبلاء، ج 1، ص 393 و همو، تذكرة الحفاظ، ج 1، ص 17).
4 . المؤمن بين اربع ان ابتلى صبر وان اعطى شكر و ان قال صدق وان حكم عدل. (همان، ص 255)

صفحه 245
از سخنان ديگر او كه روشنگر مراتب تقوا و اخلاص اوست، جمله زير مى باشد:
«هركس عمل نامشروعى را به خاطر خدا رها كند، خداوند عوضى بهتر از آن را ـ از جايى كه هيچ گمان نمى رود ـ به او مى دهد.»1
اُبىّ بن كعب و حوادث سقيفه
پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، گردانندگان حوادث «سقيفه» با نقشه سريع و حساب شده اى، زمام امور را به دست گرفتند و ابوبكر را به عنوان خليفه و جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر مسند حكومت نشاندند! و در اثر اين حوادث، على(عليه السلام) مرد شايسته جهان اسلام، از رهبرى مسلمانان، بركنار ماند!
اين مسئله، شكاف عميقى در جامعه اسلامى، به وجود آورد; گروهى جانب ابوبكر را گرفتند و عده اى به دستور پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از پيشوايى على(عليه السلام) پيروى كردند.
ابى بن كعب ـ كه شاهد انحراف مردم از قطب اصلى رهبرى اسلامى بود و از اين وضع رنج مى برد ـ مى گفت: روزى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) زنده بود، همه متوجه يك نقطه بودند، ولى پس از وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله)، صورت ها به چپ و راست منحرف گرديد.2
ابى از علاقه مندان صميمى خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود و از ستم هايى كه بعضى از مسلمان نماها پس از وفات حضرت، بر خاندان رسالت روا داشتند، سخت اندوهگين بود.
او عصر روزى كه حادثه سقيفه با نقشه خاصى به نفع ابوبكر خاتمه يافت از ميان حلقه انصار مى گذشت، يكى از انصار از او پرسيد:
ابى! از كجا مى آيى؟
پاسخ داد: از منزل خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله).

1 . همان، ص 253.
2 . همان، ص 254.

صفحه 246
گفتند: وضع آنان چگونه بود؟
گفت: چگونه مى شود وضع كسانى كه خانه آن ها تا ديروز محل رفتوآمد فرشته وحى و كاشانه پيامبر خدا بود، ولى امروز جنبوجوشى در آن جا به چشم نمى خورد و از وجود پيامبر(صلى الله عليه وآله) خالى مانده است. اين را گفت در حالى كه بغض گلويش را مى فشرد و گريه مجال سخن را به او نمى داد; به طورى كه وضع او حضار را نيز به گريه انداخت.1
استيضاح خليفه
او هرگز با ابوبكر بيعت نكرد و شوراى به اصطلاح سقيفه را بى ارزش خواند.2
ابوبكر و دار و دسته او گمان مى كردند گذشت زمان به نفع آن ها تمام شده و از فرداى روز سقيفه، كم كم گذشته ها فراموش خواهد شد و مردم درباره مسئله خلافت كمتر بحث خواهند كرد، ولى حوادث آينده، نشان داد كه نه تنها اين مسئله فراموش نشد، بلكه هر چه زمان پيش رفت، اين شكاف عميق تر و بزرگ تر شد و آثار آن روشن تر گشت.
در همان روزهاى اول حكومت ابوبكر، دوازده نفر از ياران پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)تصميم گرفتند متفقاً نزد وى رفته استيضاحش كنند.3
به دنبال اين تصميم، هنگامى كه ابوبكر در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر فراز منبر نشسته

1 . الدرجات الرفيعة، ص 325.
2 . الفصول المهمة، ص 180.
3 . اين عده عبارت بودند از:
خالد بن سعيد بن عاص، سلمان، ابوذر غفارى، مقداد بن اسود، عمار ياسر، بريده اسلمى، ابوالهيثم بن تيهان، سهل بن حنيف، خزيمة بن ثابت، ابى بن كعب، ابوايوب انصارى. و عثمان بن حنيف (احتجاج طبرسى، ص 27).
مرحوم صدوق در خصال، يكى از اين دوازده نفر را «عبداللّه بن مسعود» ضبط كرده و از دو فرزند حنيف، يكى را نام برده است (رجال مامقانى، ج 1، ص 198).

صفحه 247
بود، اين عده وارد شدند و طى سخنرانى هاى مستدل و مهيجى به ابوبكر اعتراض نموده، خلافت او را غيرقانونى اعلام كردند و از او خواستند از خلافت كناره گيرى نموده، آن را به على(عليه السلام) واگذار كند، يكى از اين دوازده نفر ابى بن كعب بود. هنگامى كه نوبت سخن به ابى رسيد، رشته سخن را به دست گرفته، در برابر هزاران نفر از مسلمانان، حق خلافت را از آن على(عليه السلام) دانست و چنين گفت:
«ابوبكر! حقى را كه خدا آن را به ديگرى داده، انكار مكن و نخستين كسى مباش كه با فرمايش پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مورد جانشين و برگزيده او مخالفت نموده، از اجراى فرمان حضرت جلوگيرى كند; دست از گمراهى بكش و حق را به صاحبش واگذار تا اعمالت تباه نشود، از عاقبت گناهى كه مرتكب شده اى بترس و در پيشگاه الهى توبه كن و منصبى را كه به تو نمى رسد، به خود اختصاص مده تا آثار شوم عمل ناروايت، گريبان گيرت نشود! يقين بدان كه به زودى از اين جهان رخت برخواهى بست و با پرونده سياه به پيشگاه الهى خواهى شتافت... .»1
مى توان حدس زد كه گفتار ابى، كه طى آن خلافت ابوبكر را بر خلاف هدف پيامبر(صلى الله عليه وآله) معرفى كرد، در آن محيط متشنج، تا چه حد اثر گذاشت و موقعيت حكومت ابوبكر را تا چه اندازه متزلزل ساخت.
ابى بن كعب تنها به اين مقدار اكتفا نكرده، بلكه در يك اجتماع بزرگ ديگرى
نيز ـ كه روز اول ماه رمضان، با شركت تعداد انبوهى از مهاجران و انصار تشكيل
شده بود ـ پس از خطبه ابوبكر، به پا خاست و طى سخنرانى مبسوط و مهيجى،
روش ابوبكر را مورد انتقاد قرار داد و مردم را بهواسطه سستى و كوتاهى در

1 . يا ابابكر لاتجحد حقاً جعله اللّه لغيرك ولا تكن اول من عصى رسول اللّه فى وصيه و صفيّه و صد عن امره، اردد الحق الى اهله تسلم ولا تتماد فى غيك فتندم و بادر الانابة يخف وزرك ولا تخصص بهدا الامر الذى لم يجعله اللّه لك نفسك فتلقى وبال عملك، فمن قليل تفارق ما انت فيه و تصير الى ربك فيسئلك عما جنيت و ما ربك بظلام للعبيد (احتجاج طبرسى، ج 1، ص 50).

صفحه 248
پشتيبانى از اميرمؤمنان(عليه السلام)، به شدت توبيح نمود، ابى بن كعب در سخنرانى خود
چنين گفت:
«اى گروه مهاجران ـ كه خشنودى خدا را به جان خريديد و مورد ستايش خدا در قرآن قرار گرفتيد. اى گروه انصار ـ كه با پيامبر(صلى الله عليه وآله) همكارى كرديد و در پرتو اين خدمات، خدا شما را در قرآن ستود.
آيا دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله) را فراموش كرديد يا خود را به فراموشى زديد؟ آيا وصيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را دست خوشِ تبديل و تغيير قرار داديد؟ يا از اجراى آن عاجز و زبون گشتيد؟
آيا نمى دانيد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «يا على تو نسبت به من بسان هارون (برادر حضرت موسى) نسبت به موسى هستى، جز آن كه بعد از من پيامبرى نخواهد بود.» و فرمود: «بعد از من پيروى از تو (مثل پيروى از من) بر مسلمانان واجب است.»
آيا مى دانيد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) توصيه فرمود كه: با خاندان من به نيكى رفتار كنيد و بايد شما از آنان پيروى كنيد، نه آنان از شما; و آن ها پيشرو شما باشند نه شما پيشرو آنان؟
آيا نمى دانيد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: خاندان من وسيله هدايت و راهنمايان الهى هستند؟
آيا نمى دانيد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: على(عليه السلام) زنده كننده روش من، معلم امت من و داراى حجت و برهان من، و بهترين كسى است كه بعد از من در ميان مسلمانان خواهد بود; على(عليه السلام) سرور خاندان من، محبوب ترين مردم نزد من و پيروى از او پيروى از من است؟
آيا نمى دانيد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)، احدى را بر على(عليه السلام) فرمانده قرار نداد، ولى هميشه در غياب خود، على را امير شما قرار مى داد؟
آيا نمى دانيد كه منزل پيامبر(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام) ـ چه در سفر و چه در حضر ـ هميشه يكى بود و اصولاً آن دو يك روح در دو پيكر بودند؟

صفحه 249
آيا نمى دانيد كه پيامبر فرمود: هر وقت در ميان شما نبودم و على را در ميان شما جانشين قرار دادم; بدانيد كه شخصى را به جاى خود گمارده ام كه عيناً مثل خود من است...؟
ابى، امتيازات و برترى هاى على(عليه السلام) را يك يك برشمرد و در آن مجمع بزرگ، در دفاع از اميرمؤمنان(عليه السلام) داد سخن داد.
سخنرانى ابى، چنان مهيج و كوبنده بود كه «عبدالرحمن بن عوف» و «ابوعبيده جراح» (دو تن از بازيگران صحنه خلافت) در برابر انتقادهاى كوبنده او تحمل
خود را از دست داده زبان به اعتراض گشودند و او را احمق و ديوانه خواندند!
ولى ابى بدون اين كه روحيه خود را از دست بدهد، از نو رشته سخن را به دست گرفت و پاسخ آنان را داد و فصلى ديگر از كتاب عظمت و فضيلت على(عليه السلام) را
بيان نمود.1
ابى بن كعب مى دانست كه اشغال منصب بزرگ و پرمسئوليت خلافت اسلامى، توسط افراد فاقد شايستگى و صلاحيت، چه عواقب وخيمى در جامعه اسلامى به دنبال دارد; از اين رو در هر فرصتى به سران آن روز مسلمانان هشدار مى داد و با صراحت كامل از روش آن ها انتقاد مى كرد.
«قيس بن عباد» مى گويد:
«وارد مدينه شدم تا با ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) ملاقات كنم، مخصوصاً خيلى علاقه داشتم كه ابى را ملاقات نمايم. رفتم در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) در صف اول به نماز ايستادم; ناگهان مردى را ديدم كه نماز خود را تمام كرد و شروع به بيان حديث نمود. گردن ها به سوى او كشيده شد تا بيانات او را بشنوند، او سه بار گفت: سران اين امت گمراه شدند و آخرت شان تباه شد، ولى من دلم به حال آن ها نمى سوزد، بلكه به حال مسلمانانى

1 . احتجاج طبرسى، ج 1، ص 67 ـ 69.

صفحه 250
مى سوزد كه به دست آن ها گمراه شدند، (و از پيروى خاندان رسالت منحرف گشتند).1
او تنها از حكومت ابوبكر انتقاد نمى كرد، بلكه از روش خلفاى بعدى نيز كه دنباله رو حكومت ابوبكر و بلكه از آن هم فاسدتر بودند! صريحاً انتقاد مى نمود و از بيان مفاسد حكومت آن ها فروگذار نمى كرد.
روزى از وضع حكومت عثمان، از او سؤال كردند گفت: سران اين امت گمراه شدند و آخرتشان تباه شد، ولى من دلم به حال آن ها نمى سوزد، بلكه به حال مسلمانانى مى سوزد كه به دست آنان گمراه گشتند.
آن گاه افزود: «اگر تا روز جمعه زنده ماندم، پرده ها را كنار زده حقايق را بيان خواهم كرد، خواه مرا بكشند، خواه زنده بمانم!» ولى افسوس كه عمر او وفا نكرد و روز پنجشنبه همان هفته جهان را بدرود گفت.»2
آرى، او پس از يك عمر مجاهدت در راه خدا، در سال 30 يا 32 هجرى در زمان خلافت عثمان، ديده از جهان فروبست و مرغ روحش به سوى فردوس برين بال و پر گشود.3

1 . حلية الاولياء، ج 1، ص 252.
2 . بحارالانوار، ج 8 ، ص 336.
3 . قاموس الرجال، ج 1، ص 50 .

صفحه 251
اُسامة بن زيد
«اسامه» و «زيد» در تاريخ اسلام دو نام شناخته شده و دو چهره آشنا هستند. زندگى اين پسر و پدر، از تاريخ اسلام و زندگانى پيامبر(صلى الله عليه وآله) جدا شدنى نيست، زيرا هر كدام سرچشمه حوادث بزرگى است كه در تاريخ اسلام از اهميت ويژه اى برخوردار است.
زيد در يكى از قبايل عرب به نام «كلب» چشم به دنيا گشود. او مثل هر كودك ديگرى در آغوش پدر و مادر، به روى زندگى لبخند مى زد و مى رفت كه در آينده يك «تن» به شمار مردان قبيله بيفزايد; بى آن كه ـ مثل هر فرد ديگر در آن زمان ـ سرچشمه موجى، جهشى يا نگرشى به سوى نور و روشنايى باشد، ولى تندباد حوادث، مسير زندگى او را دگرگون كرد و پس از فراز و نشيب هاى تلخ، زندگى او و فرزندش را با زندگانى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پيوند داد! خوب است در اين جا قدرى درنگ كنيم و گام به گام همراه اين خاندان در مسير حوادث پيش برويم و با زندگانى اسامه آشنا شويم:
گمشده عزيز
آن روز «حارثه» (پدر زيد) مركب سوارى و بار وبنه همسرش «سُعدى» را كه مى خواست به ديدار خويشان خود در قبيله «بنى معن» برود، آماده كرد، ولى هنگامى كه قافله در حال حركت بود، حارثه هر چه مى خواست با همسر خود كه فرزند

صفحه 252
خردسالش «زيد» را همراه مى برد، خداحافظى كرده آن ها را به قافله سپرد و برگردد، كشش مرموز و شگفت انگيزى او را به سوى همسر و فرزندش مى كشيد و بى اختيار مى خواست همراه آنان روانه شود.
به هر ترتيب كه بود قافله حركت كرد و وقت آن رسيد كه حارثه با همسر و فرزندش وداع كند.
حارثه با گريه و اندوه با آنان وداع كرد، ولى مدتى همان جا ايستاد و قافله را با نگاه هاى اندوهبار خود بدرقه كرد، در اين هنگام قلبش فرو ريخت و چنان احساسى به او دست داد كه گويى او نيز با قافله در حركت بود!
«سُعدى» مدتى در ميان قبيله خود به سر برد، روزى يكى از قبايل، بر اثر خصومت قبلى، به قبيله «بنى معن» حمله كرد و آنان را شكست داده عده اى از زنان و كودكان شان را به اسارت برد كه از جمله آنان «زيد بن حارثه» بود كه تقريباً به سن بلوغ رسيده بود.
سُعدى نزد همسرش تنها مراجعت كرد، حارثه به محض اطلاع از اين جريان بى هوش شد و نقش زمين گرديد... .
حارثه عصايى برداشت و جستوجو را آغاز كرد و همه جا را زير پا گذاشت، بيابان ها را گشت، به قبايل مختلف سر كشيد، سراغ فرزند دلبند خود را از هر رهگذرى گرفت، ولى كمترين اثرى از او به دست نياورد.
او هنگام جستوجو در بيابان ها، با حزن و اندوه براى شتر خود «حُدى» مى خواند و اشعارى را كه در فقدان فرزندش سروده بود، زمزمه مى كرد.
در آن زمان، موضوع «بردگى» به عنوان يك پدپده اجتماعى پذيرفته شده بود. بردگى اختصاص به جزيرة العرب نداشت، بلكه در همه جاى دنياى قديم مثل «روم» و «آتن» ـ حتى در درخشان ترين ادوار آزادى و ترقى آتن ـ رواج داشت، طبعاً اين پديده در جزيرة العرب نيز معمول شده بود.
قبيله اى كه به «بنى معن» حمله كرده بود، پس از شكست دادن قبيله مزبور،

صفحه 253
اسيران را همراه خود برد و در بازار فصلى «عكاظ» كه در آن هنگام داير بود به
فروش رسانيد.
در اين معامله، «زيد» به دست «حكيم بن حزام» رسيد، او نيز زيد را به عمه خود «خديجه» بخشيد.
خديجه همسر «محمد بن عبداللّه(صلى الله عليه وآله)» بود، ولى محمد(صلى الله عليه وآله) هنوز به نبوت مبعوث نشده بود ليكن تمام صفات شايسته يك پيامبر را دارا بود.
خديجه غلام خود (زيد) را به همسرش محمد(صلى الله عليه وآله) بخشيد، او نيز بلافاصله وى
را در راه خدا آزاد كرد و سپس مورد تفقد و ملاطفت قرار داده در خانه خود
نگاه داشت.
مهربان ترين پدرها
يك سال در موسم حج عده اى از افراد قبيله «حارثه»، «زيد» را در مكه ديدند و او را شناخته و داستان سوز و گدار و اندوه پدر و مادرش را به او بازگو كردند. «زيد» به وسيله آنان به پدر و مادرش سلام فرستاد و پيغام داد كه به ديدار آنان فوق العاده اشتياق دارد، و در آخر، اين جمله را افزود:
«به پدرم بگوييد: من در اين جا در كنار مهربان ترين پدرها به سر مى برم.»
پدر زيد به محض اطلاع از محل فرزندش، برادر خود را برداشت و روانه مكه شد، وقتى به مكه رسيدند، سراغ «محمد امين» را گرفتند، هنگامى كه با او روبه رو شدند، چنين گفتند:
«اى پسر عبدالمطلب! اى بزرگ زاده قريش! شما اهل مكه، مردم جوانمردى هستيد، بيچارگان را از گرفتارى نجات مى دهيد، اسيران و درماندگان را آزاد مى كنيد، اينك ما براى بردن فرزند خود، پيش تو آمده ايم، بر ما منت گذار و قيمت او را بستان و او را به ما بازگردان.»

صفحه 254
«محمد(صلى الله عليه وآله)» از علاقه و دلبستگى زيد نسبت به او، به خوبى آگاه بود و در عين حال نمى خواست حق پدرش را ناديده بگيرد، لذا در پاسخ حارثه فرمود:
«زيد» را احضار كنيد و اختيار را به خودش واگذاريد، اگر شما را برگزيند بى هيچ بهايى از آن شما باشد، ولى اگر مرا برگزيد، هرگز كسى را كه حاضر نيست از من جدا شود، به بهايى نمى فروشم.»
سيماى حارثه، كه هرگز انتظار چنين بزرگوارى را نداشت، شكفته شد و گفت: «با انصاف سخن گفتى و از جوانمردى فروگذار نكردى.»
آن گاه محمد(صلى الله عليه وآله) كسى را دنبال زيد فرستاد، وقتى زيد آمد، پرسيد: «آيا اين ها را مى شناسى»
گفت: آرى، اين پدر و آن عموى من است.
محمد(صلى الله عليه وآله) گفتوگويى را كه ميان او و حارثه به عمل آمده بود، براى زيد نقل كرد و نظر او را خواست، زيد گفت:
«من هيچ كس را به تو ترجيح نخواهم داد، تو، هم پدر و هم عموى منى.»
چشمان محمد(صلى الله عليه وآله) از شدت شوق پر از اشك شد. دست زيد را گرفت و به كنار كعبه برد و در اجتماع قريش در كنار كعبه چنين اعلام كرد:
«گواه باشيد كه زيد فرزند من است، او از من ارث مى برد و من از او.»
حارثه از شدت خوشحالى در پوست نمى گنجيد، زيرا پسر او نه تنها آزاد شده بود بلكه افتخار فرزندى كسى را پيدا كرده بود كه مورد احترام و تعظيم همه مردم مكه بود و در ميان قريش، «صادق» و «امين» لقب داشت.
پدر و عمو با خاطرى آسوده به موطن خود بازگشتند و كسى را كه يك روز پدرش كوه و دشت و بيابان را براى يافتن او زير پا مى گذاشت، با كمال امنيت و عافيت و عزت، در مكه ترك گفتند.1

1 . اسدالغابه، ج 2، ص 224 و الدرجات الرفيعه، ص 437.

صفحه 255
به اين ترتيب بود كه زندگانى پرفراز و نشيب زيد، با زندگانى رهبر بزرگ اسلام پيوند خورد و پيامبر اسلام او را به «فرزندخواندگى» پذيرفت. زيد از آن روز در مكه به نام «زيد بن محمد» معروف شد.1
علاوه بر اين، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دخترعمه خود «زينب» را به ازدواج زيد درآورد ولى طولى نكشيد كه زندگى مشترك آن دو، متزلزل گرديد و كوشش هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله)براى سازش دادن آنان بى اثر ماند و سرانجام از يكديگر جدا شدند.
پيامبر(صلى الله عليه وآله)، همسر ديگرى براى زيد برگزيد كه اسامه ثمره اين ازدواج بود.
دوست پيامبر
«اسامه» نيز مثل پدرش مورد علاقه و توجه مخصوص پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود. روزى آن حضرت، از جنگ بدر باز مى گشت، در يكى از كوچه هاى مدينه ديد اسامه با گروهى از كودكان سرگرم بازى است، او را در آغوش كشيد و با بوسه هاى گرم مورد نوازش قرار داده فرمود: «آفرين بر دوستم، فرزندم دوستم.»2
اين ابراز علاقه فوق العاده پيامبر(صلى الله عليه وآله) به «اسامه» زبانزد مسلمانان گرديد و شايد چندين بار در موارد مختلف تكرار شد; به طورى كه او در محيط مدينه به عنوان: «دوست، و زاده دوست پيامبر معروف گرديد.»3
شفاعت، نه قانون شكنى
از آن جا كه اسامه مورد علاقه خاص پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود، گاهى درباره بعضى از افراد، در محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله) شفاعت مى كرد و حضرت شفاعت او را مى پذيرفت.

1 . بعدها به دستور پروردگار، موضوع فرزندخواندگى لغو گرديد.
2 . مرحباً بحبى و ابن حبى.
3 . الدرجات الرفيعه، ص 440; اسدالغابه، ج 1، ص 641 و الاستيعاب، ج 1، ص 34.

صفحه 256
ولى يك بار در مورد مجازات يك گناهكار كه مستحق مجازات و كيفر بود، شفاعت كرد، پيامبر فرمود: در مورد كيفر و مجازات بزهكاران شفاعت نكن.
«محمد بن سعد» مى نويسد:
زنى از قريش سرقت كرده بود و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مى خواست كيفر جرم را در مورد او اجرا كند، اين امر براى قريش ناگوار بود و مى خواستند به وسيله اى، پيامبر(صلى الله عليه وآله) را از اين كار منصرف سازند.
از اين رو پس از مشاوره، تصميم گرفتند شخصى را كه مورد احترام پيامبر باشد، براى شفاعت به پيشگاه آن حضرت بفرستند، پس از تبادل نظر، رأى دادند كه غير از اسامه هيچ كس جرئت ندارد در اين مورد با پيامبر صحبت كند.
اسامه قبول كرد، ولى وقتى جريان را به پيامبر عرض كرد، حضرت فرمود: چرا درباره كيفر الهى شفاعت مى كنى؟ آن گاه از جا برخاست و خطبه اى ايراد كرد و ضمن آن فرمود:
«امت هاى پيشين به اين علت نابود شدند كه عدالت در ميان آنان اجرا نمى شد، اگر شخص بزرگ و معروفى سرقت مى كرد، او را مجازات نمى كردند ولى اگر فرد گمنام و ناتوانى دست به سرقت مى زد، او را مجازات كردند. سوگند به خدا، اگر دختر فاطمه سرقت نمايد، دست او را به جرم سرقت مى برم.1
يك اعتراف
عمر، در زمان خلافت خود، نحوه تقسيم بيت المال را كه از زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) به طور مساوى در ميان مسلمانان تقسيم مى شد تغيير داد و برخى مهاجران سهم بيشترى مقرر كرد، و براى اسامه پنج هزار و براى پسر خود دو هزار درهم مقرر كرد.

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 70. اين جريان در كتاب حياة الصحابة، ج 2، ص 223 و نيز در صحيح بخارى، ج 4، ص 23 هم نقل شده است; با اين تفاوت كه به جاى قريش، قبيله بنى مخزوم ذكر شده است.

صفحه 257
پسرش به اين تقسيم اعتراض كرد و گفت: اسامه را بر من ترجيح دادى در صورتى كه نه سن او از من بيشتر است، نه به اندازه من در جنگ ها و جهادها شركت كرده و نه در هجرت، مزيتى بر من دارد.
عمر پاسخ داد: اسامه نزد پيامبر محبوب تر از تو، و پدرش محبوب تر از پدرت بود.1
اين اعتراف از خليفه دوم، اعتراف جالبى است، ولى جاى اين سوال باقى است
كه او چرا اسامه را فقط با پسر خود مقايسه كرده در حالى كه اسامه و پدرش نه
تنها نزد پيامبر، از پسر او محبوب تر بود بلكه از خود او و رفيقش نيز محبوب تر و گرامى تر بود، ولى با اين حال (چنان كه در صفحات آينده خواهيم ديد) او و همفكرانش در برابر فرماندهى همين اسامه، وقبل از او در برابر فرماندهى پدرش زيد، اعتراض كردند و خشم پيامبر را برانگيختند! آيا اين اعتراف را باور كنيم يا
آن اعتراض را؟
فرمانده جوان
مهم ترين حادثه زندگى اسامه، فرماندهى سپاهى بود كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در واپسين روزهاى عمر خود، به عهده او گذاشت و مأموريت داد به جنگ امپراتور روم برود. اين حادثه چون نقطه عطف مهمى در تاريخ اسلام به شمار مى رود، در اين جا آن را به طور گسترده از نظر خوانندگان محترم مى گذرانيم:
سال يازدهم هجرى بود، آفتاب درخشان عمر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) رو به افول مى رفت و با گذشت زمان، نگرانى و اندوه از سرنوشت و آينده امت قلب مهربان پيامبر را مى فشرد، زيرا پيامبر با نظر دوربين خود مى ديد كه امتش در كرانه درياى متلاطم و

1 . الاستيعاب، ج 1، ص 34; طبقات ابن سعد، ج 4، ص 70; اسدالغابه، ج 1، ص 650; التاجع الجامع للاصول، ج 3، ص 312 و حياة الصحابة، ج 2، ص 415.

صفحه 258
خروشانى از فتنه ها و حوادث قرار گرفته، و قبايل سركش عرب كه در دوران حيات آن حضرت در برابر قدرت و نفوذ روزافزون اسلام تسليم شده بود، توان مقاومت را از دست داده بودند، در انتظار وفات او دقيقه شمارى مى كنند و براى گرفتن انتقام از مسلمانان دندان خشم به هم مى فشارند.
از سوى ديگر، منافقان از كمين گاه هاى خود، سير حوادث را به دقت بررسى مى كنند و در انتظار پديد آمدن فرصت مساعد براى برانگيختن آشوب و انقلاب به سر مى برند و از سوى سوم مدعيان نبوت مانند: «مسليمه كذاب»، «اسود عنسى»، «سجاح» پرچم طغيان برافراشته دامنه فساد را در جنوب عربستان گسترش مى دهند و خطر بزرگى براى مسلمانان به شمار مى روند.
پيامبر اسلام وقتى دورنماى اين حوادث را از نظر مى گذراند و جهان اسلام را آبستن حوادث سهمگين مى ديد، و در چنين شرايط حساس، آفتاب عمر خود را در شرف غروب مى ديد، دست خوشِ تأثر و اندوه عميق مى گشت.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در اين شرايط حساس كه پايتخت اسلام آبستن حوادث عظيم بود دست به اقدام مهمى زد كه در خور همه گونه تأمل و بررسى است:
او، سپاه اسلام را براى جنگ با نيروهاى امپراتورى روم كه مستلزم طى مسافت دور و درازى بود، مأمور ساخت و پرچم جهاد را با دست مقدس خود برافراشت و به دست «اسامه» كه آن روز جوان نورسى بود، سپرد و او را به فرماندهى آن سپاه منصوب نمود و سران مهاجر و انصار كه ابوبكر، عمر و ابوعبيده جراح از جمله آنان بودند، تحت فرماندهى اسامه به سوى شام گسيل داشت و دستور داد به ناحيه «ابنى»1در سرزمين «بلقاء» شام رهسپار شوند.

1 . اُبنى (بر وزن دنيا) ناحيه اى از سرزمين سوريه ميان عقلان و رمله در نزديكى موته است كه زيد بن حارثه (پدر اسامه) و جعفر بن ابى طالب و عبدالله نب رواحه در سال هشتم هجرى در جريان جنگ با سپاه روم، در آن جا به شهادت رسيدند.

صفحه 259
پيامبر(صلى الله عليه وآله) هنگامى كه پرچم فرماندهى را به دست اسامه مى داد، طى سخنان پرشور و محكمى خط مشى نظامى را تعيين نموده خطاب به وى فرمود:
«به محلى كه پدرت در آن جا كشته شده حركت كن، دشمنان را با قواى خود نابود ساز، من تو را به فرماندهى اين سپاه منصوب نمودم، صبح زود به سوى نيروهاى مستقر در «ابنى» يورش ببر، آنان را نابود كن، سپاه را به سرعت پيش ران تا اخبار دشمن را زودتر به دست آورى.
اگر خداوند تو را پيروز ساخت، در آن سرزمين كمتر توقف كن همراه خود، راهنمايانى ببر، جاسوسان و پيش قراولان را جلوتر بفرست (تا اوضاع دشمن را گزارش بدهند).
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اين سخنان را كه دلالت بر آشنايى كامل آن حضرت با فنون نظامى و تاكتيك جنگى مى نمايد (و اين خود يكى از بحث هاى شيرين تاريخ اسلام است) در حالى بيان فرمود كه اثرى از بيمارى در او ظاهر نبود.
فرداى آن روز، كه روز حركت سپاه بود، پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخت تب كرد، رجال سياسى كه در سپاه اسامه شركت داشتند، پس از آگاهى از بيمارى پيامبر(صلى الله عليه وآله) از حركت خوددارى كردند.
پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) از توقف آنان آگاه گرديد و در حالى كه آثار ناراحتى در ديدگان و سيماى او معلوم بود، از خانه بيرون آمد و در ميان سوز و تب و شدت كسالت، براى اسامه پرچمى بست و فرمود:
«به نام خدا و براى خدا پيكار كن و با دشمنان خدا بجنگ.»1 اسامه پرچم را گرفت و به دست شخصى به نام «بريده» داد و «جُرْف» را لشكرگاه خود قرار داد تا تمام سربازان در آن جا گرد آيند و سپس همگى حركت نمايند.

1 . اغز بسم اللّه و فى سبيل اللّه و قاتل من كفر باللّه.

صفحه 260
ولى از حركت سپاه خبرى نشد، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اطلاع يافت كه عده اى، جوانى اسامه را بهانه قرار داده در حركت سپاه اخلال مى كنند. پيامبر(صلى الله عليه وآله) با آگاهى از اين موضوع با اين كه تبدار و رنجور بود به مسجد آمد و خطبه مؤثرى در توبيخ گروهى كه به جوانى اسامه اعتراض داشتند، ايراد نمود و طى آن فرمود:
«مردم! اين چه سخنانى است كه از بعضى از شما در مورد فرماندهى اسامه مى شنوم؟ اگر امروز به فرماندهى «اسامه» خرده مى گيريد، قبل از او، به فرماندهى پدرش «زيد» نيز اعتراض داشتيد! به خدا سوگند زيد شايسته فرماندهى بود، پسرش نيز بعد از او شايسته اين منصب است... .»
سپس مردم را دعوت كرد كه هرچه زودتر به لشكرگاه اسامه بروند و بدون درنگ حركت كنند. حضرت در حالى كه سخت در تب و تاب بود، چندين بار فرمود: «سپاه اسامه را روانه كنيد، سپاه اسامه را حركت بدهيد.»1
ولى با وجود اين همه تأكيدهاى مكرر پيامبر در تمام مدت بيمارى آن حضرت، سران مدينه و رجال سياسى از حركت با سپاه اسامه خوددارى ورزيدند و دستورهاى صريح پيشواى بزرگ اسلام را زير پا گذاشتند تا آن كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) ديده از جهان فرو بست.2

1 . انفذوا بعث اسامة، جهزوا جيش اسامة.
2 . داستان سپاه اسامه و خوددارى رجال سياسى و بزرگان مدينه از حركت با اين سپاه به بهانه جوانى اسامه و تأكيدهاى پى درپى پيامبر در اين زمينه، از مسلمات تاريخ اسلام است و مورخان اسلامى اين جريان را با اندكى اختلاف، در كتب خود آورده اند، منتها بعضى مى گويند: روز حركت سپاه كه مصادف با روز وفات پيامبر بود، فرمانده لشكر و ابوبكر و عمر براى توديع آمدند و وضع پيامبر را مشاهده كرده از رفتن سر باز زدند، ولى برخى ديگر مى نويسند: گزارش فوت پيامبر به اردوگاه رسيد، از اين نظر آنان به مدينه برگشتند. در اين زمينه به كتاب هاى زير مراجعه شود:
طبقات ابن سعد، ج 4، ص 65 ـ 67 و ج 2، ص 190; الدرجات الرفيعه، ص 441; تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 103; البداية والنهاية، ج 5 ، ص 222; التاج الجامع للاصول، ج 3، ص 320 و حياة الصحابة، ج 1، ص 628.

صفحه 261
انگيزه هاى سياسى
اين، خلاصه داستان لشكر اسامه بود كه به طور فشرده از نظر خوانندگان محترم گذشت. در اين داستان، نكات و موضوعات قابل توجهى وجود دارد كه نمى توان بدون بحث و كاوش از آن ها گذشت. ذيلاً اين نكات را بررسى مى كنيم.
1. در بسيج اين سپاه، فرماندهى بزرگ ترين سپاه اسلامى آن روز، در آن
شرايط حساس و بحرانى و هنگام بيمارى و رنجورى پيامبر(صلى الله عليه وآله) به عهده جوان نورسى كه حداكثر بيش از بيست سال نداشت1 واگذار شده بود، در صورتى كه او يك فرمانده فوق العاده ورزيده و باتجربه نبود; به ويژه آن كه اين سپاه براى مبارزه با نيرومندترين دشمن و به منظور حمله به نقطه اى بسيار دور از پايتخت اسلام گسيل مى شد.
2. در اين سپاه، رجال و پيرمردانى تحت فرماندهى اين جوان نوخاسته قرار داده شده بودند كه بعضى از آنان از فرماندهان جنگ ها و رؤساى قبايل و از ياران مشهور پيامبر(صلى الله عليه وآله) بودند و خود را داراى مقام و منزلت ارجمندى مى دانستند و براى احراز منصبى بسيار بالاتر از منصب فرمانده نوخاسته خود مهيا مى شدند.
3. با وجود اصرار و تأكيد پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى شركت در اين سپاه و توبيخ و سرزنش مخالفان و لعن و نفرين به متمرّدان جمعى از مسلمانان در اجراى فرمان پيامبر(صلى الله عليه وآله)كندى و سرپيچى كردند.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) يك روز پيش از احساس بيمارى، فرمان بسيج سپاه اسامه را صادر فرمود و با آن كه بيمارى آن حضرت چهارده روز طول كشيد2، اين گروه تا آخرين

1 . سنّ اسامه را در آن هنگام 17، 18 و 19 نوشته اند و در هيچ يك از منابع تاريخى، بيش از بيست سال ضبط نشده است.
2 . تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 103.

صفحه 262
روز حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمان آن حضرت را اجرا نكردند، در صورتى كه اسامه از همان نخستين روز مأموريت خود، سرزمين «جوف» (نقطه اى است در سه ميلى مدينه) را اردوگاه قرار داده در انتظار گردآمدن سپاه بود.
اين جا نقطه حساس تاريخ است، اجتهاد و اقدام خودسرانه اين گروه گواهى مى دهد كه اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) و سران قوم در صورتى به دستور آن حضرت، عمل مى كردند كه با مصالح شخصى و افكار آنان سازگار بود، در غير اين صورت، آراء و نظريات خود را بر دستور صريح پيامبر مقدم مى داشتند.
گاهى برخى از نويسندگان اهل تسنن مى گويند: اگر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) على(عليه السلام) را براى خلافت منصوب نموده بود، هرگز دليل نداشت كه صحابه پاك دل از دستور پيامبر سرپيچى نمايند، ولى از اين نكته غافلند كه بزرگان مهاجر و انصار، مو به مو به سخنان رهبر اسلام عمل نمى كردند آنان در موارد فراوانى در مسائل سياسى رأى خود را بر اصرار و دستور صريح پيامبر(صلى الله عليه وآله) مقدم مى داشتند. ده ها گواه بر اين مطلب در صفحات تاريخ اسلام موجود است و استاد فقيد علامه عاليقدر شرف الدين عاملى آن ها را در كتاب ارزنده النص والاجتهاد گرد آورده است كه يكى از آن ها همين ماجراى سپاه اسامه است.
رهبر بزرگ اسلام دستور مى دهد: «سپاه را به سرعت پيش ران تا اخبار دشمن را زودتر به دست آورى...» ولى كسانى كه بعدها به خلافت رسيدند و افرادى نظير آنان وقتى مى بينند پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حال احتضار است روى مقاصدى كه داشتند، بهانه هاى پوچى پيش مى كشند و از حركت خوددارى مى كنند! و اين خود گواه محكمى است كه صحابه در پاره اى از موارد، اجتهاد خود را بر نص و دستور صريح پيامبر مقدم مى داشتند.
4. گروهى از متخلفان، درباره فرماندهى اسامه، خرده گيرى نموده در مورد جوانى او به پيامبر(صلى الله عليه وآله) اعتراض كردند و خشم او را از اين اعتراض به هيچ شمردند، در

صفحه 263
صورتى كه اگر به راستى تعاليم اسلام را پذيرفته بودند و به اين حقيقت ايمان داشتند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) هرگز از روى هوا وهوس سخنى نمى گويد، و هيچ شخص مسلمان در برابر امر خدا و پيامبر(صلى الله عليه وآله) خق اظهار نظر ندارد، بى شك مى فهميدند كه اين اعتراض و خرده گيرى نارواست.
5 . پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) با آن كه مى دانست پايان زندگانيش نزديك شده و ابرهاى تاريك فتنه ها و حوادث سهمگين، بر امت اسلامى سايه افكنده، با وجود اين، سپاه و نيروى مدافع جامعه اسلامى را از پايتخت و مركز حكومت به سرزمين دوردستى اعزام فرمود و ترتيبى داد كه در آن موقع حساس، مدينه از وجود بزرگان مهاجر و انصار و رجال بزرگ خالى بماند.
با توجه به تدبير و دورانديشى و سياست الهى پيامبر(صلى الله عليه وآله)، ترديدى باقى نمى ماند كه اقدام به چنين امر مهم و خطيرى ناگزير براى هدف مهمى انجام گرفته كه تحمل اين دشوارى ها و خطرات، در برابر آن، سهل و آسان بوده است.
هدف عالى پيامبر
اين ها نكات و موضوعات قابل توجهى است كه در اين جريان به چشم مى خورد. از مجموع اين نكات مى توان چنين نتيجه گيرى كرد كه:
اولاً: هدف پيامبر(صلى الله عليه وآله) از تعيين اسامه به فرماندهى سپاه اين بود كه مسلمانان را عملاً متوجه اين حقيقت سازد كه آنچه در مسئله رياست و رهبرى و زمامدارى مهم است، شايستگى و لياقت رهبر است، و كمى سن و جوانى از لياقت و شايستگى كسى نمى كاهد، همچنان كه سن زياد دليل شايستگى و لياقت كسى نمى تواند باشد. به همين جهت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در پاسخ اعتراض كنندگان فرمود: «... زيد شايسته فرماندهى بود، پسرش نيز بعد از او شايسته اين منصب است...»
پيشواى بزرگ اسلام با اين بيان محكم وقاطع، لياقت اسامه را خاطرنشان ساخت

صفحه 264
و با افكار باطل گروهى كه مسئله سن را در احراز چنين مقامى دخيل مى دانستند، مبارزه نمود. بى شك منظور حضرت از اين تأكيد و پافشارى در فرماندهى اسامه، اين بود كه به اين وسيله عملاً زمينه را براى خلافت على(عليه السلام)آماده سازد و خرده گيرى گروهى را كه روى مقاصد شخصى، جوانى را بهانه اى براى عدم صلاحيت على(عليه السلام) در احراز خلافت قرار مى دهند بى اساس اعلام نمايد.
ثانياً: منظور پيامبر(صلى الله عليه وآله) اين بود كه هنگام وفات او، كسانى كه در خلافت طمع داشتند از مدينه دور باشند تا مبادا خلافت را از محور اصلى خود منحرف سازند، به همين جهت بود كه همه افرادى را كه در مظان طمع در خلافت و مخالفت با على(عليه السلام)بودند مأمور ساخت كه با سپاه اسامه از مدينه بيرون بروند تا به اين وسيله مخالفان و رقيبان على(عليه السلام) را از مدينه دور سازد و در غياب آنان على(عليه السلام) زمام امور را در دست گيرد و مخالفان در برابر عمل انجام شده قرار گيرند.1
از مجموع اين بحث روشن مى گردد كه چرا با وجود آن همه اصرار و تأكيد پيامبر(صلى الله عليه وآله) بعضى از رجال سياسى و بزرگان مهاجر جوانى اسامه را دستاويز قرار داده از يك سو از حركت به سوى دشمن و شركت در مأموريت اسامه تعلل ورزيدند و از سوى ديگر با اشاعه خبر وفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) اضطراب و بى نظمى و آشفتگى در سپاه اسلام برانگيختند؟2
نامه اعتراض به خليفه غيرقانونى
بسيج سپاه اسامه تدبيرى از پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى آينده امت بود، ولى متأسفانه بر اثر توطئه منافقان و مسلمانان متخلف، اين برنامه اجرا نشد و سپاه اسامه تا واپسين روز

1 . در كتاب هاى زير تصريح شده است كه ابوبكر و عمر در سپاه اسامه شركت داشتند: كامل ابن اثير، ج 2، ص 215; طبقات ابن سعد، ج 2، ص 190 و تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 103.
2 . تلخيص از كتاب تاريخ اسلام، سيد صدرالدين صدر بلاغى، ص 15 ـ 18.

صفحه 265
رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله) از اردوگاه «جرف» حركت نكرد، و پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)كه ابوبكر با تمهيداتى بر مسند خلافت تكيه زد، از دستور فرمانده خود اسامه سرپيچى نموده از حركت به همراه سپاه خوددارى ورزيد.
اسامه نيز با ابوبكر بيعت نكرد و به سامان بخشيدن سپاه، جهت حركت به سوى شام پرداخت.
در اين هنگام، عمر به ابوبكر پيشنهاد كرد اسامه را احضار كند، عمر گفت: «با احضار اسامه، دهان مردم بسته مى شود و ديگر بر اثر مخالفت او، مردم به ما بدگويى نمى كنند.»
ابوبكر به همين منظور نامه اى به قرار زير به اسامه نوشت:
«اين نامه از ابوبكر خليفه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به اسامة بن زيد است: خود و همراهانت به مدينه برگرديد، زيرا مسلمانان با خلافت من موافقت كردند و با من بيعت نمودند. با من مخالفت نكن و گرنه براى تو گران تمام مى شود والسلام.»
اسامه در پاسخ نامه ابوبكر، نامه تندى به وى نوشت و طى آن سخت به ابوبكر اعتراض كرد. ترجمه نامه اسامه چنين است:
«اين نامه از طرف اسامه فرمانده منتخب پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى سپاه شام است. نامه تو، به دستم رسيد، اول و آخر نامه ات با هم متناقض است، زيرا در اول نامه ادعا كرده اى كه خليفه پيامبر خدا هستى و در آخر آن نوشته اى كه مسلمانان با خلافت تو موافقت نموده بيعت كرده اند و به خلافت تو رضايت داده اند.1
بدان كه من و مسلمانان و مهاجرانى كه اكنون همراه من هستند، نه به خلافت تو راضى هستيم و نه تو را به خلافت برمى گزينيم. به هوش باش حق را به حق دار واگذار وخلافت را به صاحبش بسپار.

1 . يعنى اگر خليفه پيامبر هستى، پس انتخاب مردم چه معنا دارد، و اگر مردم تو را انتخاب كرده اند، پس خليفه مردم هستى نه خليفه پيامبر.

صفحه 266
تو خود مى دانى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) روز غدير درباره على(عليه السلام) چه فرمود، از آن روز چندان نگذشته است تا آن را فراموش كنى.
مواظب باش با على مخالفت نكن وگرنه با خدا و پيامبر(صلى الله عليه وآله)، و خليفه اى كه پيامبر براى تو و رفيقت تعيين كرده مخالفت نموده اى.
پيامبر تا روزى كه از دنيا رفت مرا از فرماندهى بركنار نكرد، ولى تو و رفيقت بدون اجازه من به مدينه برگشتيد و از دستور من سرپيچى نمود.»1
بارى، با وجود سرپيچى اين عده، اسامه فرمان رسول خدا را اجرا كرد و در سرزمين «ابنى» به سپاه دشمن حمله برد آنان را شكست داد، گروهى را اسير كرد، قاتل پدر خود را كشت و با فتح و پيروزى درخشان بدون اين كه يك نفر كشته بدهد، به مدينه بازگشت و از طرف مسلمانان در بيرون مدينه مورد استقبال گرم و پرشور قرار گرفت.2
چرا اسامه در سپاه اميرمؤمنان شركت نكرد؟
چنان كه گذشت، اسامه از روز نخست مورد علاقه و توجه پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) بود، او با خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) ارتباط خاصى داشت:
او اگرچه از اول در صف ياران اميرمؤمنان(عليه السلام) نبود، اما فرجام نيكى داشت، زيرا بعدها به سوى آن حضرت بازگشت و به همين جهت از طرف خاندان پيامبر مورد ستايش قرار گرفت.
پيشواى پنجم حضرت باقر(عليه السلام) فرمود: آيا مى خواهيد بگويم چه كسانى خلافت اميرمؤمنان(عليه السلام) را نپذيرفتند؟
عرض كردند: بفرماييد. فرمود: يكى از آنان اسامة بن زيد بود. او ابتدا خلافت

1 . احتجاج طبرسى، ص 56 .
2 . الدرجات الرفيعه، ص 424.

صفحه 267
اميرمؤمنان(عليه السلام) را نپذيرفت ولى بعدها روش خود را تغيير داد و به سوى على(عليه السلام)بازگشت.
امام آن گاه فرمود: اسامه را جز به نيكى ياد نكنيد، سپس افزود:
ولى «محمد بن مسلمة» و «عبداللّه بن عمر» با اميرمؤمنان بيعت نمودند و سپس نقض بيعت كردند و تا آخر عمر در نقض بيعت باقى بودند.1
در جريان جنگ جمل، «محمد بن مسلمة»، «سعد بن ابىوقاص»، «عبداللّه بن عمر» و «اسامة بن زيد» از شركت در سپاه اميرمؤمنان(عليه السلام) خوددارى كردند، ولى اسامه بعداً به صف ياران اميرمؤمنان(عليه السلام) پيوست و به حقانيت آن حضرت اعتراف نموده از دشمنان او تبرى جست و به مخالفان او لعنت فرستاد.2
اسامه در اين باره سوگندى را كه در مورد جنگ با مسلمانان ياد كرده بودند، عذر آورد و گفت:
«من پس از كشتن مشركى كه تظاهر به اسلام مى كرد، سوگند ياد كرده ام كه با هيچ مسلمانى جنگ نكنم.»
اين سوگند مربوط به زمان حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود، زمانى كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)سپاهى را به جنگ گروهى از مشركان گسيل داشت كه اسامه نيز جزء آن بود، در ميان مشركان شخصى به نام «مرداس» در باطن مسلمان بود ولى برحسب ظاهر با آنان همصدا بود، همين كه مشركان خبر حمله سپاه اسلام را شنيدند فرار كردند و تنها مرداس در ميدان باقى ماند تا به سپاه اسلام بپيوندد. سپاه اسلام از راه رسيد، مرداس سواران جنگى را كه از دور ديد، ترسيد كه سپاه، متعلق به مسلمانان نباشد و او را به قتل برسانند، از اين رو

1 . رجال كشى، ص 41; قاموس الرجال، ج 1، ص 468 و 471. مسعودى در مروج الذهب، ج 3، ص 5 مى نويسد: سعد، اسامه، عبداللّه بن عمر و محمد بن مسلمة از گروهى بودند كه از بيعت با على بن ابى طالب(عليه السلام) خوددارى كردند و از شركت در جنگ ها در ركاب او امتناع ورزيدند.
2 . بحارالانوار، ج 8 ، ص 439 (چاپ قديم).

صفحه 268
گوسفندان خود را در غارى جا داد و خود به قله كوه پناهنده شد، وقتى كه سربازان اسلام نزديك شدند، صداى تكبير آنان را شنيد و دانست كه سپاه اسلام است، او نيز تكبير گفت و از كوه پايين آمد و در حالى كه جملات «لا اله الا اللّه، محمد رسول اللّه» را تكرار مى كرد، به مسلمانان رسيد و به طريقه اسلام، سلام كرد، ولى اسامه خيال كرد او براى نجات جان خود، تظاهر به اسلام مى كند، از اين رو شمشير كشيد و او را به قتل رسانيد و گوسفندانش را به غارت برد!
خبر پيروزى مسلمانان به اطلاع پيامبر(صلى الله عليه وآله) رسيد و حضرت بسيار خوشحال شد، سربازان اسلام به مدينه بازگشتند و به محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله) شرفياب شدند تا گزارش نظامى را به عرض حضرت برسانند، همين كه پيامبر جريان قتل مرداس را از
اسامه شنيد، سخت اندوهگين و متأثر شد و او را توبيخ نمود. در اين هنگام آيه زير نازل شد:
( يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِى سَبِـيلِ اللّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلـْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمُ كَثِـيرَةٌ )1.
اسامه عرض كرد: اى پيامبر! در حق من استغفار كن تا خدا گناه مرا ببخشد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: چگونه درباره تو استغفار كنم در حالى كه تو يك مسلمان را كشته اى؟
اسامه مى گويد: پيامبر(صلى الله عليه وآله) چندين بار اين جمله را تكرار نمود و من به قدرى ناراحت و پشيمان شدم كه آرزو كردم كاش آن روز، روز اول مسلمانى من بود و قبلاً در آن جنگ شركت نمى كردم و مرداس به دست من به قتل نمى رسيد.
سپس پيامبر(صلى الله عليه وآله) سه بار در حق من استغفار كرد و آن گاه فرمود: برده اى در راه خدا

1 . اى كسانى كه ايمان آورده ايد، هنگامى كه در راه خدا به جهاد مى رويد، تحقيق كنيد و به طمع لوازم زندگى دنيا، به كسى كه به شما سلام مى كند نگوييد تو مسلمان نيستى، زيرا نزد خدا غنيمت هاى بسيارى هست... (نساء، آيه 94). مجمع البيان، ج 3، ص 95.

صفحه 269
(جهت كفاره) آزاد كن. عرض كردم: عهد مى كنم كه بعد از اين هيچ مسلمانى را نكشم.1
مى توان گفت كه اسامه در مورد قتل «مرداس» معذور بود، زيرا در صدر اسلام هنوز همه احكام و دستورها روشن نبود و پيش از نزول آيه اى كه نقل شد، مسلمانان هنگام روبه رو شدن با چنين موردى، دستور مشخصى نداشتند.
در هر حال، اسامه از آن تاريخ به عهد خود وفادار بود و اگر در جنگ هاى اميرمؤمنان(عليه السلام) شركت نكرد، روى اين اصل بود. اميرمؤمنان(عليه السلام) نيز او را در اين سوگند ـ اگر چه بى پايه بود ـ معذور شمرد و به حاكم مدينه نوشت:
«از بيت المال چيزى به سعد و پسر عمر، نده ولى من «اسامه» را در سوگندى كه ياد كرده، معذور مى دارم.»2
روزى اسامه به اميرمؤمنان(عليه السلام) پيغام داد كه: «سهم مرا از اموال مجاهدان بفرست»، او اضافه كرد: «من پيوسته طرفدار تو بودم و اگر در كام شير درنده اى بودى، من نيز خود را به تو مى رساندم.»
اميرمؤمنان(عليه السلام) در پاسخ او نوشت:
«اين اموال متعلق به مجاهدان است، ولى من در مدينه مالى دارم، هر قدر خواستى از آن بگير.»3
اين قضيه از دو جهت قابل توجه است:
اولاً: نشان مى دهد كه اسامه از نظر اميرمؤمنان(عليه السلام) تا چه حد احترام و ارزش داشته است كه حضرت درخواست او را رد نكرد.

1 . الدرجات الرفيعه، ص 443. اين قضيه با اندكى تفاوت در كتاب حياة الصحابة، ج 2، ص 675 و طبقات ابن سعد، ج 4، ص 69 نقل شده است ولى ابن سعد مى گويد: در اين جنگ اسامه فرمانده سپاه بود.
2 . رجال كشى، ص 41.
3 . الدرجات الرفيعه، ص 445 به نقل از ربيع الابرار زمخشرى.

صفحه 270
ثانياً: روشنگر ميزان دقت اميرمؤمنان(عليه السلام) در اجراى عدالت است، على(عليه السلام)حاضر بود از اموال شخصى خود به وى بدهد، ولى هرگز حاضر نبود دينارى از اموال مجاهدان را كه اختصاص به آنان داشت، به ديگرى بدهد.
اسامه و خاندان پيامبر
چنان كه قبلا اشاره شد، اسامه همبستگى خاصى با خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و در مواقع حساس، از حمايت و پشتيبانى خاندان رسالت برخوردار بود.
«مسعودى» در مورد اختلاف «اسامه» با «عمرو بن عثمان» جريانى نقل مى كند كه گواه اين معناست، وى مى نويسد:
ميان اسامه و عمرو، پسر عثمان بن عفان، بر سر مالكيت قطعه زمينى اختلاف رخ داد، اين اختلاف نزد معاويه مطرح گرديد تا او در اين باره حكم كند. در اين هنگام عده اى از بنى هاشم و گروهى از بنى امية نيز حضور داشتند، در آغاز جلسه، سخنانى ميان اسامه و پسر عثمان رد و بدل شد، در اين هنگام مروان بن حكم به عنوان آمادگى براى شهادت به نفع پسر عثمان، از جا حركت كرد و كنار او نشست، امام حسن(عليه السلام) نيز برخاست و كنار اسامه نشست! سعيد بن عاص از جابرخاسته در كنار مروان، و حسين بن على(عليه السلام) هم در كنار امام حسن(عليه السلام) نشست، سپس عبداللّه بن عامر در كنار سعيد، عبداللّه بن جعفر در كنار حسين بن على(عليه السلام)عبدالرحمن بن حكم در كنار عبداللّه بن عامر، و ابن عباس در كنار عبداللّه بن جعفر نشست!
معاويه كه وضع را چنين ديد، گفت: عجله نكنيد، من خود شاهد بودم كه پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) اين زمين را به اسامه بخشيد.
بنى هاشم با اين حكم معاويه، پيروزمندانه مجلس را ترك گفتند. بنى اميه كه سخت ناراحت شده بودند، به معاويه گفتند:
عجب داورى كردى؟

صفحه 271
او پاسخ داد: مرا به حال خود واگذاريد، سوگند به خدا وقتى بنى هاشم را ديدم، قيافه هاى آنان را در جنگ صفين به ياد آوردم كه چشمانشان زير سپرها مى درخشيد و دل هر قهرمانى را به لرزه درمى آورد وقتى اين خاطره در ذهنم زنده شد، عقلم را از دست دادم...!1
نمونه ديگر
اين يك نمونه از ارزش اسامه در نظر خاندان رسالت بود، نمونه ديگر از احترام و ارزش اسامه در نظر خاندان پيامبر، پرداخت دين او از طرف امام حسين(عليه السلام) است كه ذيلاً درج مى گردد:
اسامه سخت بيمار بود، امام حسين(عليه السلام) براى عيادت او تشريف برد، اسامه اظهار اندوه و تأثر كرد، امام از سبب اندوه او پرسيد، اسامه پاسخ داد: شصت هزار درهم مقروض هستم و سبب اندوه من همين است.
حضرت پرداخت آن را تقبل نمود، اسامه گفت: مى ترسم مديون از دنيا بروم، امام حسين(عليه السلام) فرمود: از دنيا نمى روى مگر پس از پرداخت آن، همين طور هم شد، زيرا امام در حال حيات او قرض وى را پرداخت.2
باز هم سرزمين جُرْف!
سرزمين جرف در زندگى اسامه، شاهد فراز و نشيب ها بود، او روزى سرزمين جرف را اردوگاه سپاه بزرگ اسلام قرار داد و فرمان پيامبر را اجرا كرد، روزى هم در همان سرزمين، فرمان خدا را پذيرا شد و با دلى لبريز از عظمت خدا، جان به جان آفرين تسليم كرد (در سال 54 هجرى).3

1 . مروج الذهب، ج 3، ص 5 (چاپ بيروت).
2 . الدرجات الرفيعه، ص 446 و بحارالانوار، ج 44، ص 189.
3 . الاستيعاب، ج 1، ص 36; الاصابه، ج 1، ص 46 و اسدالغابة، ج 1، ص 66.

صفحه 272
او پس از رحلت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مدتى در «وادى القرى» سكونت داشت، سپس در مدينه اقامت گزيده بود1 و در همان ايام بود كه در «جرف» چراغ عمرش به خاموشى گراييد.
پس از درگذشت او، جسدش را به مدينه انتقال دادند2 و امام حسين(عليه السلام) بر جنازه او كفن پوشاند و نماز گزارد.3

1 . الدرجات الرفيعه، ص 444.
2 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 72.
3 . رجال كشى، ص 40.

صفحه 273
اَنَس بن حارث كاهلى
شور و حماسه جانبازى و روح مبارزه و جهاد، در زندگى انسان در هر سنى جوانه نمى زند، بلكه بيش از هر زمان ديگر، در فصل جوانى نيرو مى گيرند، زيرا جوانى، دورانى است كه احساسات حاد و تند انسان به اوج مى رسد و بر اثر تكامل جسم و نيرومندى روح، احساسات و غرايز جوان در راه هدف و ايده خود، بسيج مى گردد، به همين جهت در ميان تمام ملل جهان، جوانان را به زير پرچم سربازى فرامى خوانند و از سال خوردگان فقط در مواقع ضرورى استفاده نظامى مى شود.
لكن همه افراد اجتماع چنين نيستند، بلكه گاهى افرادى يافت مى شوند كه روح قهرمانى و دلاورى هميشه در آن ها زنده و پايدار مى ماند، گذشت عمر و گردش روزگار نه تنها از قدرت روحى آن ها نمى كاهد، بلكه در سن پيرى نيز مثل جوانان، وجودشان كانون احساسات گرم بوده، با شور و هيجان تمام به مبارزه مى پردازند.
انس بن حارث از اين گونه افراد معدود و استثنايى بود، زيرا او نه تنها دوران جوانى خود را در مبارزه و جهاد در راه خدا سپرى كرد، بلكه در كهن سالى نيز در ميدان جهاد به جانبازى و فداكارى پرداخت.
او از ياران گرامى پيامبر اسلام بود و در جنگ «بدر» و «حنين» شركت داشت و امتحان خود را در راه دفاع از آيين اسلام به شايستگى داد.

صفحه 274
بى شك، انس بن حارث نيز مثل ساير مسلمانانى كه در دوران حيات پيامبر اسلام در ركاب آن حضرت بودند حقايق و معارف اسلامى را از محضر آن حضرت فرامى گرفت، ولى در كتب رجال و حديث از طريق او احاديث زيادى از پيامبر نقل نشده و دانشمندان در كتب رجال، زندگى نامه او را به اختصار بيان كرده اند، با وجود اين او حديثى از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل نموده كه مى تواند روشنگر مراتب ايمان و فداكاريش باشد. او از وقتى كه اين حديث را از پيامبر(عليه السلام) شنيد، مسير زندگى اش عوض شد و سرنوشت او رنگ ابديت به خود گرفت.
پيش گويى شهادت امام حسين(عليه السلام)
اين حديث مربوط به پيش گويى شهادت حضرت سيدالشهداء(عليه السلام) در سرزمين كربلاست. انس مى گويد: از پيامبر اسلام شنيدم كه فرمود:
«فرزندم حسين(عليه السلام) در سرزمينى به نام كربلا كشته مى شود، بر كسانى كه شاهد جريان باشند، واجب است او را يارى نمايند.»1
در سال 60 هجرى كه حسين بن على(عليه السلام) به دعوت مردم عراق، به سوى كوفه رهسپار شد، همين كه انس اين خبر را شنيد پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به ياد آورد، انس لحظه اى به فكر فرو رفت... چنين لحظه اى براى افراد عادى لحظه حساس و دشوارى به شمار مى رود، زيرا مسئله مرگ و زندگى در ميان است، ولى انس بى درنگ تصميم خود را گرفت، زيرا خود او جريان شهادت حسين بن على(عليه السلام) را از پيامبر(صلى الله عليه وآله)شنيده بود و هنوز گفتار پيامبر در گوش او طنين افكن بود كه: «هر كس در آن زمان شاهد نهضت و انقلاب حسين بن على(عليهما السلام) باشد، بايد او را يارى كند»، بنابراين جاى

1 .ابن اثير مى نويسد: «انس اين حديث را از پدرش نقل مى كند كه او از پيامبر شنيده و نقل نموده است.» (اسدالغابه، ج 1، ص 123) ولى هرگز اين دو نقل با هم تناقض ندارد، زيرا هيچ مانعى ندارد كه انسان يك حديث از دو نفر شنيده باشد.

صفحه 275
هيچ گونه ترديد و دودلى براى او باقى نبود. از اين رو، انس با بينش و بصيرت كامل و عزم استوار، خود را به اردوى حسين(عليه السلام) رسانيد و به ياران آن حضرت پيوست و نام شريف او در رديف هفتاد و دو نفر جانبازان ميدان خونين كربلا جاودانه شد.1
گرچه انس آن روز پيرمردى سالخورده بود، دلى لبريز از شور و حماسه و روحى قهرمان و دلاور داشت، او در روز عاشورا وقتى كه از رهبر خود حسين بن على(عليهما السلام)اجازه جهاد گرفت، كمر خود را با پارچه اى محكم بست و ابروان سفيد خود را كه به روى مژگانش سايه افكنده بود، با نوار سفيدى به پيشانى بست، تا در ميدان جنگ مانع ديد او نشود، حسين بن على(عليه السلام) كه اين صحنه مهيج را تماشا مى كرد، از شهامت و روح سلحشورى او خوشحال شد و در حالى كه لبخند رضايت بر لب داشت، او را مورد تفقّد و عنايت قرار داده فرمود: خدا به تو پاداش نيك عطا كند.2
انس، همچون شيرى خشمناك به سوى دشمن حمله كرد و در گرماگرم نبرد با دشمنان، اشعارى حماسى زمزمه مى كرد كه ترجمه قسمتى از آن چنين است:
«طايفه من مردم شجاع و دليرى هستند كه در صحنه پيكار دمار از روزگار دشمن درمى آورند.»
«اى قوم من! مثل شيرانِ خفّان3، بى درنگ حمله كنيد و با ضرب شمشير و نيزه به استقبال اين گروه برويد!»
«خاندان على، بنده و فرمانبردار خدا و خاندان ابوسفيان (جدّ يزيد) پيروان شيطانند!»4

1 . اسدالغابه، ج 1، ص 123 و قاموس الرجال، ج 2، ص 118.
2 . شكر اللّه لك يا شيخ.
3 . خفان (به فتح خاء و تشديد فاء) بر وزن جبّار، ناحيه اى در نزديكى كوفه است كه شيران آن، معروف بوده است.
4 .         قد علمت كاهلنا و ذودان *** والخندفيون و قيس عيلان
بان قومى آفة للافران *** يا قوم كونوا كاسود خفان
واسقبلوا القوم بضرب الان *** آل على شيعة الرحمن
وآل حرب شيعة للشيطان

صفحه 276
آرى، انس نه تنها با شمشير جهاد مى كرد، بلكه در اوج شدت جنگ، از تبليغ زبانى و معرفى خاندانى على نيز خوددارى نمى كرد. او كه با مهر على و خاندان او زنده بود و عشق و ولاى حسين(عليه السلام) در خون او موج مى زد، چنان از خود بى خود شده بود كه در واپسين دقايق عمر خود و در صحنه خاك و خون، از پيشواى بزرگ خود على(عليه السلام) ياد مى كرد و هر بار كه نام او را مى برد، نيروى تازه اى در بازوان خود احساس مى نمود.
اين سرباز سالخورده با كمال شجاعت و دلاورى جنگيد و پس از كشتن چهارده نفر، نقش زمين شد و با نثار خون پاك خود در شمار ياران خدا قرار گرفت.1
حضرت ولى عصر امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ در زيارت نامه معروفى كه ضمن آن همه ياران حسين(عليه السلام) را زيارت نموده و به يك يك آن ها سلام مى كند، به انس بن حارث خطاب نموده مى فرمايد: «درود بر انس بن حارث كاهلى اسدى.»2
آرى، درود بر انس;
درود بر هم رزمان انس;
درود بر همه شهيدان كربلا;
درود بر آن پيكرهاى پاكى كه سر در آستان عشق به حقيقت و معنويت نهاده، در سرزمين خونين كربلا آرميده اند.

1 . نفس المهموم، ص 154.
2 . السلام على انس بن حارث الكاهلى الاسدى.
اگر در بعضى از نسخه ها لفظ «كاهلى» بدون ياء و به صورت «كاهل» نوشته شده، اشتباه است و هنگام استنساخ، رخ داده است، زيرا وى از قبيله «كاهل» است و در موقع نسبت، بايد گفت: كاهلى نه كاهل.

صفحه 277
اُويس قَرَنى
او شيفته خدا و مردى وارسته بود; وارسته از همه دلبستگى هاى مادى و به دور از همه آنچه مانع رؤيت جمال حق مى گردد.
او يكى از زهّاد نامى صدر اسلام به شمار مى رفت كه آوازه زهد و پرهيزگارى آن ها، همه جا طنين افكنده بود.1
زندگى او سراسر آميخته با عشق و جذبه الهى بود، و اين معنا براى مردمى كه به اين مرحله از شور و جذبه گام ننهاده، و با مسائل سير و سلوك آشنايى نداشتند مايه شگفتى مى شد، در مقابل، عده اى هم به علت نداشتن روح بزرگ، درباره او غلو نموده پيرامون زندگى و شخصيت او قصه ها و حكايت ها ساخته و داستان هاى افسانه اى پرداخته اند.
صوفيان و مدعيان عرفان او را يكى از اقطاب خود معرفى نموده، كرامت ها به او نسبت داده اند! بدين گونه شخصيت و زندگى شگفت انگيز او در هاله اى از ابهام فرورفته و چهره واقعى اش به شخصى مى ماند كه فقط نيمرخ او در برابر نور چراغ قرار گيرد و نيمرخ ديگر به علت تاريكى مشخص نباشد!

1 . زهاد مزبور هشت نفر بودند كه به نام «زهاد ثمانيه» معروفند. دانشمندان شيعه به همه آن ها خوش بين هستند و زهد بعضى از آن ها را تظاهر و رياكارى مى دانند كه به خاطر جلب توجه عوام، اعمال خوشايندى انجام مى دادند، ولى همه دانشمندان، به عظمت شخصيت و معنويت كم نظير اويس معترفند (رجال كشّى، ص 90 ـ 91).

صفحه 278
ما زندگى او را از نيمرخى كه نور دليل و تحقيق بر آن تابيده، شروع كرده از زاويه اى كه روشن است، به سيماى او مى نگريم:
او يكى از افراد قبيله «بنى مراد» از تيره قرن بود1 و بدون آن كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) اسلام را ببيند، اسلام آورد و هرگز موفق به ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله) نشد، زيرا او مادرى داشت كه تمام زندگى و خوشى هايش در وجود او خلاصه مى شد. اويس فوق العاده به مادرش علاقه مند بود و چون مادر، نياز شديدى به پرستارى داشت، نتوانست مادر را رها نموده و به مدينه مهاجرت كند.2
گرچه اويس توفيق ديدار پيامبر(صلى الله عليه وآله) را نيافت، ولى بسيارى از ياران بزرگ آن حضرت را ملاقات كرد، از اين رو، وى از «تابعين» محسوب مى شود، نه از «صحابه3».
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مى فرمود: «اويس بهترين و نيكوكارترين تابعين است.»4
پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله)
مردان وارسته و پرهيزگار كه با پروردگار خود پيوند معنوى خاصى دارند، و دل هاى آنان از نور معرفت روشن و از عشق الهى لبريز است، از خودنمايى و تظاهر به قدس، خوددارى مى كنند، بسيارند مردان الهى و رهروان راه حقيقت كه در معرفت و شناسايى حق، مراحل بسيار بلندى را پيموده و به درجات عالى معنوى رسيده اند، ولى سال ها در دل اجتماع با كمال گمنامى به سر برده اند و كسى از عظمت روحى و مراتب عالى معنوى و راز خلوص آن ها آگاه نشده است.

1 . قاموس الرجال، ج 2، ص 134. واژه «قرن» را بعضى از دانشمندان به فتح راء ضبط نموده اند، و بعضى ديگر به سكون آن.
2 . حلية الاولياء، ج 2، ص 87 .
3 . صحابه مسلمانى اند كه به حضور پيامبر رسيده و از محضر آن حضرت استفاده كرده اند، ولى تابعين افرادى اند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) را نديده، بلكه اصحاب حضرت را ديده از طريق آن ها از پيامبر(صلى الله عليه وآله) حديث نقل مى كردند.
4 . حلية الاولياء، ج 2، ص 86 و رجال كشى، ص 93.

صفحه 279
«اويس» از اين دسته بود، او مانند گنج گران بهايى كه در اعماق زمين و زاويه خرابه ها قرار گيرد، در محيط زندگى خود، ناشناخته بود و با گمنامى و در كمال سادگى به سر مى برد، ولى از آن جا كه هر گنجى، ممكن است روزى كشف شود، اويس نيز هميشه ناشناخته نماند، بلكه پيامبر(صلى الله عليه وآله) پرده از راز عظمت و شخصيت معنويش برداشت و او را به مسلمانان معرفى نمود.
بارها پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ديدار اويس قرنى اظهار اشتياق مى كرد و مى فرمود: هر كس او را ببيند سلام مرا به او برساند، گفتند: يا رسول اللّه! اويس قرنى كيست كه اين مقدار به ياد او هستى و شوق ديدار او را در دل دارى و ياران خود را سفارش مى كنى كه سلام شما را به او برسانند؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله) پاسخ داد:
او با وجود عظمت و شخصيتى كه دارد، در نظر شما يك فرد عادى است، اگر از ميان شما غائب گردد، هرگز سراغ او را نمى گيريد و اگر در انجمن شما حاضر شود، به او اهميت نمى دهيد، او در پيشگاه الهى مقام بزرگى دارد، به طورى كه در روز رستاخيز در سايه شفاعت او قبايلى مانند «ربيعه» و «مضر» وارد بهشت مى شوند.
او مرا نمى بيند، ولى به آيين من ايمان خواهد آورد و در ركاب خليفه و جانشين من على(عليه السلام) كشته خواهد.1
پيش گويى پيامبر(صلى الله عليه وآله) به تحقق پيوست، زيرا اويس نه تنها اسلام آورد، بلكه از نظر تكامل روحى به رتبه بسيار بزرگى رسيد به طورى كه گاهى تمام شب را در حال ركوع يا در حال سجود به سر مى برد و غذا و لباس خود را در ميان مستمندان تقسيم مى كرد و به غذاى مختصرى اكتفا مى نمود و مى گفت: «پروردگارا! اگر كسى از گرسنگى يا از برهنگى مرد، مرا درباره او مؤاخذه مكن.»2

1 . ان غاب عنكم لم تفتقدوه وان ظهر لكم لم تكترثوا به، يدخل الجنة فى شفاعته مثل ربيعه و مضر (سفينة البحار، ج 1، ص 53).
2 . اللّهم من مات جوعاً فلاتؤاخذنى به ومن مات عرياناً فلاتؤاخذنى به (حلية الاولياء، ج 2، ص 87).

صفحه 280
بدين گونه اويس، زاهدى گوشه گير و بى تفاوت نبود، بلكه زهد او در عشق به خدا و وارستگى از جاذبه هاى مادى و دل سوزى به حال محرومان اجتماع، جلوه گر مى شد. او خود را در برابر خدا و اجتماع مسئول و متعهد مى دانست و در دفاع از حق و رسيدگى به حال نيازمندان، از هيچ كوششى دريغ نمىورزيد.
اويس در پاسخ شخصى كه از حال او پرسيد، گفت:
«سوگند به خدا مرگ و اندوه ها و رنج هاى آن و بيم از روز رستاخيز، براى فرد باايمان، جاى خوشحالى باقى نگذاشته، پرداخت حقوق (مالى) الهى براى ما، درهم و دينارى، نيندوخته است و طرفدارى از حق و حقيقت، يك نفر دوست، در ميان مردم، براى ما به جا نگذاشته است، زيرا وقتى آن ها را به خوبى ها دعوت نموده و از بدى ها نهى مى كنيم، از ما مى رنجند و به ما بد مى گويند و به هزار عيب و گناه متهم مى كنند، و عده اى از مردم بى ايمان نيز در اين كار با آن ها همكارى مى نمايند، ولى هرگز اينان نمى توانند مانع مبارزه ما براى احقاق حق و نابودى باطل گردند.»1
تبليغات گمراه كننده حكومت معاويه
بعد از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، دشمنان قديمى اسلام به فعاليت شديد پرداخته براى رسيدن به مقاصد خود، رهبرى جامعه اسلامى را قبضه كردند و حكومت خود را بر جامعه اسلامى تحميل نمودند.
يكى از اين چهره هاى منفور، معاوية بن ابى سفيان بود. وى از نخستين روزى كه به عنوان استاندار شام، وارد آن منطقه شد، در فكر رسيدن به خلافت بود. معاويه با موافقت عملى خلفاى وقت، به تدريج پايه هاى حكومت آينده خود را تحكيم كرد و مقدمات زمامدارى مطلق خود را در شام فراهم نمود.

1 . سفينة البحار، ج 1، ص 53 . اين مطلب، با اندكى تفاوت در كتاب حلية الاولياء، ج 2، ص 83 نيز نقل شده است.

صفحه 281
معاويه، سرانجام پس از كشته شدن عثمان چون خواست، حكومت اسلامى را قبضه نمايد با اميرمؤمنان(عليه السلام)، شخصيت بزرگ و شايسته جهان اسلام، به مخالفت برخاست.
او به وسايل مختلفى مردم را رام مى كرد و اجازه نمى داد صداى مخالفى از هيچ نقطه اى به گوش برسد و در اين زمينه، علاوه بر خريدن شخصيت هاى بزرگ و رؤساى قبايل، به وسيله پول و مقام و رياست و تطميع و تهديد، برنامه ديگرى نيز اجرا نمود كه خطرناك تر از همه اين نقشه ها بود، و آن، تبليغات بر ضد خاندان رسالت، مخصوصاً اميرمؤمنان(عليه السلام) بود. او كوشش مى كرد چهره واقعى و درخشان اميرمؤمنان(عليه السلام) را در افكار عمومى وارونه جلوه داده، خود را مدافع دلسوز اسلام وانمود كند.
متأسفانه معاويه در اين راه، موفقيت زيادى به دست آورد به طورى كه توانست بذر عداوت على(عليه السلام) و خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) را در دل ها بيفشاند و مردم شام را با كينه اميرمؤمنان، بار آورد.
معاويه در اثر تبليغات شيطانى خود، پنجه بر عقول و افكار مردم شام انداخته نيروى درك و تشخيص را از آن ها گرفت; به گونه اى كه مردم آن منطقه، درك و تشخيصى از خود نداشتند، بلكه هر آنچه معاويه اجرا مى كرد، بدون چون و چرا مورد تاييد قرار مى دادند!
در پرتو همين برنامه ها بود كه معاويه توانست در جريان جنگ صفين مردم شام را به عنوان جهاد در راه خدا، به جنگ اميرمؤمنان(عليه السلام) بكشاند، زيرا عده زيادى از آن ها گول تبليغاتش را خورده، على(عليه السلام) را دشمن خدا مى پنداشتند و جنگ با آن حضرت را واجب مى شمردند.
على(عليه السلام) براى بيدارى مردم شام و كسانى كه فريب تبليغات معاويه را
خورده بودند، از هر فرصتى استفاده مى نمود و مى كوشيد تا پرده هاى تبليغات

صفحه 282
كنار رفته، چهره واقعى معاويه و ماهيت پليد حكومت وى، در افكار عمومى
روشن گردد.
در ميان سپاه اميرمؤمنان، شخصيت هايى بودند كه از طرف پيامبر(صلى الله عليه وآله) مورد ستايش قرار گرفته و ايمان و طرفدارى آن ها از حق، از ناحيه پيامبر(صلى الله عليه وآله) تصديق شده بود. وجود اين عده سند خوبى براى اثبات حقانيت اميرمؤمنان(عليه السلام) و پوچى تبليغات معاويه به شمار مى رفت.
پيروى اين افراد از على(عليه السلام) تأثير به سزايى در تقويت روحيه پيروان مكتب اميرمؤمنان و تضعيف روحيه شاميان داشت.
يكى از اين شخصيت هاى بزرگ، كه شركت آن ها در سپاه اميرمؤمنان(عليه السلام) نقش مؤثرى ايفا كرد، اويس قرنى بود، زيرا مردم هنوز ميزان محبوبيت اويس را در پيشگاه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) فراموش نكرده بودند، هنوز سخنان درخشانى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)درباره اويس فرموده بود ـ و در صفحات گذشته به آن ها اشاره كرديم ـ در گوش مسلمانان، طنين افكن بود. بنابراين، طرفدارى اويس از اميرمؤمنان(عليه السلام)، سند زنده ديگرى بر حقانيت آن حضرت و بى اساس بودن ادعاهاى معاويه به شمار مى رفت. از اين رو جاى شگفتى نبود كه در جنگ صفين برخى از مردم شام پس از آن كه شنيدند اويس، در ميان سپاه على(عليه السلام) است، از معاويه بريدند و به سپاه على(عليه السلام) پيوستند.
«ابونعيم اصفهانى» مى نويسد:
«در يكى از روزهاى جنگ صفين، شخصى از ميان سپاه شام بيرون آمد و در برابر سپاه عراق با صداى بلند گفت: آيا اويس در ميان شماست؟ گفتند: بلى، منظورتان چيست؟ گفت: از پيامبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود: اويس بهترين و نيكوكارترين «تابعين» است.
وى اين را گفت و از سپاه شام جدا شد و به سپاه عراق پيوست.»1

1 . حلية الاولياء، ج 2، ص 86 و رجال كشى، ص 91.

صفحه 283
پيمان مرگ
جريان پيوستن اويس قرنى به نيروهاى اميرمؤمنان(عليه السلام) در جنگ صفين، جالب و شنيدنى است. اين جريان نشانه ديگرى، بر عظمت و فضيلت «اويس» و ميزان جانبازى و فداكارى او، در راه پشتيبانى از اميرمؤمنان، محسوب مى شود.
فقيه و متكلم بزرگ شيعه، «شيخ مفيد»، در اين باره چنين مى نويسد:
اميرمؤمنان(عليه السلام) در مسير خود به سوى صفين، در نقطه اى به نام «ذى قار» (نزديكى بصره) دستور استراحت داد و شروع به گرفتن بيعت از مسلمانان نمود و به ياران خود فرمود:
«هزار نفر از طريق كوفه خواهند رسيد و همگى با من پيمان مرگ بسته، آمادگى خود را براى كشتن و كشته شدن در ركاب من اعلام خواهند كرد.»
طولى نكشيد كه گروهى از راه رسيدند و دست بيعت در دست اميرمؤمنان(عليه السلام)گذاشتند. شماره اين عده از نهصد و نود و نه نفر تجاوز نمى كرد و كسى از آن ها در راه نبود تا بتوان به حساب آورد.
«ابن عباس» كه پسرعمو و از ياران خاص اميرمؤمنان(عليه السلام) بود و در نيروهاى على(عليه السلام)شركت داشت، مى گويد:
«در اين هنگام، من سخت در تعجب فرو رفتم و دست خوشِ اضطراب و دلهره شدم كه چرا شماره آن ها به هزار نفر نرسيد، زيرا بيم آن داشتم كه اگر اين پيش گويى تحقق نيابد، ممكن است مخالفان، آن را دستاويز قرار داده خرده بگيرند.
ناگهان مرد مسلح و پشمينه پوشى از راه رسيد و به حضور اميرمؤمنان(عليه السلام)شرفياب شد و گفت:
ـ دستت را بده تا با تو بيعت كنم.
ـ بر چه اساسى بيعت مى كنى؟

صفحه 284
ـ بر اساس پيروى از فرمان تو مبارزه و فداكارى در ركاب تو، تا هنگامى كه جان بسپارم يا اين كه پيروزى نصيب شما گردد.
ـ اسم تو چيست؟
ـ اويس
ـ اويس قرنى؟!
ـ بلى
ـ اللّه اكبر! پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به من خبر داده كه من شخصى از امت او را ملاقات مى كنم كه نامش اويس قرنى است، او از اعضاى حزب خدا و پيامبر(صلى الله عليه وآله) است، در راه خدا به شهادت خواهد رسيد و روز رستاخيز در سايه شفاعت او قبايلى مانند «ربيعه» و «مضر» وارد بهشت مى شوند.1
اويس تنها يكى از ياران معمولى اميرمؤمنان(عليه السلام) نبود، بلكه از حواريون آن حضرت به شمار مى رفت.2
آرى او آن قدر لياقت و عظمت داشت كه توانست مورد اعتماد شخصيت بزرگى مانند اميرمؤمنان واقع شده، رازدار آن حضرت گردد.
پيشواى هفتم، حضرت موسى بن جعفر(عليه السلام) فرمود:
«روز رستاخيز، منادى الهى ندا مى دهد كه حواريون حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) كه از پيروى او دست نكشيدند و بر سر پيمان خود باقى ماندند، كجا هستند؟ در اين هنگام چهره هاى درخشانى مانند «سلمان»، «ابوذر»، «مقداد» از جا برمى خيزند و خود را معرفى مى نمايند.

1 . ارشاد مفيد، ص 149. طبرسى نيز اين جريان را در اعلام الورى، ص 73 نقل نموده است.
در رجال كشى، نيز اين قضيه با اندكى تفاوت نقل شده و تعداد افرادى كه با اميرمؤمنان(عليه السلام) بيعت نمودند، صد نفر ضبط گرديده است. (رجال كشى، ص 91 ـ 92)
2 . حواريون آن دسته از ياران پيامبران و امامان بودند كه كاملاً مورد اعتماد و رازدار آن ها بودند.

صفحه 285
بار ديگر منادى ندا مى كند: حواريون على(عليه السلام) كجا هستند؟
گروهى از ياران برجسته اميرمؤمنان(عليه السلام) مانند «عمرو بن حمق خزاعى»، «محمد بن ابى بكر»، «ميثم تمار» و «اويس قرنى» برخاسته از ديگران مشخص مى گردند.1
شهادت اويس
اويس در جنگ صفين، جزء نيروهاى پياده نظام اميرمؤمنان(عليه السلام) بود. او با كمال رشادت و دلاورى به جنگ با دشمنان اسلام مى پرداخت و از كشتن و كشته شدن بيمى به خود راه نمى داد. سرانجام در جبهه جنگ در ركاب اميرمؤمنان(عليه السلام) شربت شهادت نوشيد2 و آخرين برگ حيات خود را با سطور خونين نوشت كه شهادت براى نيكان و پاكان پروازى به ابديت است!
ناگفته پيداست كه بيعت شخصى مانند اويس با اميرمؤمنان(عليه السلام)، شركت او در سپاه عراق و شهادتش در ركاب على(عليه السلام) سند زنده ديگرى بر حقانيت اميرمؤمنان محسوب مى شود و موضوعى است كه در بررسى مزايا و مناقب اميرمؤمنان(عليه السلام)نمى توان آن را انكار كرد.
ولى اين مسئله، براى برخى از مورخان، گران آمده، خواسته اند با جعل افسانه هايى مشابه آن، درباره يكى از خلفا (خليفه دوم) از اهميت مطلب بكاهند، از آن جمله «ابونعيم اصفهانى» در كتاب خود، داستان هايى در اين باره آورده، ملاقات عمر را با اويس، به صورت هاى گوناگون نقل كرده است.3 ولى ساختگى بودن آن به قدرى واضح است كه نيازى به رد آن احساس نمى شود و آثار جعل و تحريف كاملاً در آن به چشم مى خورد.

1 . تنقيح المقال، ج 1، ص 156 ـ 157 و رجال كشى، ص 15.
2 . رجال كشى، ص 93.
3 . حلية الاولياء، ج 2، ص 82 ـ 86 .

صفحه 286
دروغ پردازان تاريخ، براى آن كه شهادت اويس را در جنگ صفين انكار كنند، تاريخ مرگ او را چند سال جلوتر كشيده، ادعا كرده اند كه وى در زمان خلافت عمر، در بازگشت از جنگ آذربايجان، بيمار شد و با همان بيمارى از دنيا رفت و وقتى او را به خاك سپردند، اثرى از قبر و صاحب قبر نيافتند.1
ولى با بررسى دقيق اين افسانه ها به خوبى روشن مى شود كه اين ها ساخته و پرداخته مورخان مزدور و دروغ پرداز است كه خواسته اند از اين رهگذر، به اربابان خود خدمت نموده، از روى تعصب و غرضورزى، پرده به روى حقايق بكشند. حتى «ابن جوزى» كه روابط خوبى با شيعيان نداشته در كتاب خود به نام تذكرة الموضوعات (كه كتابى است پيرامون روايات جعلى و ساختگى كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل شده) داستان ملاقات خليفه دوم را با اويس (كه در برابر بيعت اويس با اميرمؤمنان و شهادت وى در صفين ساخته و پرداخته شده) بى اساس شمرده و از روايات جعلى معرفى مى نمايد.2
اكنون تصديق مى كنيد كه اگر گفتيم زندگى و شخصيت درخشان اويس، در هاله اى از ابهام قرار گرفته است سخن به گزاف نگفته ايم؟
آيا مطالبى كه با استناد به منابع تاريخى، باز گفتيم و حقايقى كه از نيمرخ روشن شخصيت او به دست داريم، دليل عظمت و اصالت شخصيت او نيست؟!

1 . همان، ص 82 .
2 . قاموس الرجال، ج 2، ص 133.

صفحه 287
بَراء بن عازب
شهر «يثرب» (مدينه) دست خوشِ تحول و دگرگونى بزرگى شده بود و كم كم اشعه تابناك آيين نوخاسته اسلام، از مرز مكه گذشته در مناطق ديگر نيز نورافشانى مى كرد.
بيش از يك سال از ورود نخستين مُبلّغ اسلام (مَصْعَب بن عُمير) به شهر يثرب مى گذشت، در اين مدت، تعداد قابل توجهى از مردم يثرب به اسلام گرويده بودند و هر روز كه مى گذشت عده بيشترى به اسلام مى گرويدند.
«مصعب بن عمير» اصول و تعاليم اسلام را با يثربيان تعليم نموده، زمينه را براى ورود پيامبر(صلى الله عليه وآله) به آن شهر آماده كرده بود، به طورى كه هر كس از مسلمانان مكه، وارد يثرب مى شد، مردم با شور و شوق فراوان مى پرسيدند: پيامبر چه مى كند و كى به شهر ما خواهد آمد؟
موج گسترش آيين اسلام، در محيط يثرب، اختصاص به مردان يا بزرگسالان نداشت، بلكه به قدرى سريع و عميق بود كه در مدت كوتاهى، حتى زنان و كودكان نيز با قرآن، متن اصلى آيين اسلام آشنا شده بودند.
«براء بن عازب» كه در آن زمان سيزده سال داشت يكى از كسانى بود كه پيش از ورود پيامبر به يثرب، با خلاصه اى از تعاليم اسلام آشنا شده بود.

صفحه 288
وى مى گويد: «پيش از آن كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به شهر يثرب هجرت كند تعدادى از سوره هاى بزرگ قرآن را ياد گرفته بود.»1
در جبهه هاى جنگ
بدين گونه او از همان دوران كودكى، در آغوش اسلام بزرگ شد و شخصيت روحى و معنوى او بر اساس الگويى كه اسلام نشان داده بود، پرورش يافت. او به قدرى شيفته آيين اسلام شده بود كه در جنگ بدر (كه دو سال بعد از هجرت پيامبر رخ داد و براء در آن هنگام بيش از پانزده سال نداشت) داوطلب شركت در جنگ با دشمنان اسلام گرديد ولى پيامبر اسلام از شركت وى و گروهى از همسالان او به علت كمى سن آن ها جلوگيرى نمود.2
گرچه براء، در جريان جنگ بدر از شركت در جهاد محروم شد، ولى بعدها در ركاب پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در چهارده جهاد اسلامى شركت جست و در راه حفظ ايمان و عقيده و دفاع از حريم اسلام از فداكارى و جانبازى دريغ نورزيد3. وى در سال 24 هجرى فاتح رى گرديد.4
در ركاب على(عليه السلام)
او از روز نخست، از علاقه مندان صميمى اميرمؤمنان(عليه السلام) بود و به همين دليل، پس از مهاجرت على(عليه السلام) از مدينه به عراق، در صف ياران آن حضرت قرار گرفت و در

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 367.
2 . سيره ابن هشام، ج 3، ص 70; اسدالغابه، ج 1، ص 172 و الاستيعاب، ج 1، ص 144.
3 . اسدالغابه، ج 1، ص 170 و به نقل ابن سعد در طبقات، ج 4، ص 368 در 15 يا 18 غزوه شركت داشته است.
4 . درباره فاتح رى، ميان تاريخ نويسان اختلاف است، گروهى براء بن عازب را فاتح مى دانند، برخى حذيفة بن اليمان، برخى ديگر ابوموسى اشعرى، و بالاخره گروه چهارم قرظة بن كعب را فاتح اين سرزمين مى دانند.

صفحه 289
عراق (قلمرو حكومت اميرمؤمنان(عليه السلام)) اقامت گزيد.1 وى در جنگ هاى سه گانه اميرمؤمنان (جمل، صفين و نهروان) شركت جست و در جبهه آن حضرت قرار گرفت.
پيروى او از اميرمؤمنان(عليه السلام)، پيروى كوركورانه نبود، بلكه او به راستى على(عليه السلام) را شايسته ترين مرد جهان اسلام پس از پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى دانست و با بصيرت و بينش كامل به على(عليه السلام) از او پيروى مى كرد. او مى گفت: «من در دنيا و آخرت از كسى كه از على جلو افتاده و منصب او را تصاحب نمايد تبرى مى جويم.»2
على(عليه السلام) نيز به او اطمينان داشت و از ارادت خاص او آگاه بود، چنان كه در جريان جنگ نهروان او را براى گفتوگو با خوارج فرستاد تا بلكه از راه مذاكره و احتجاج، ارشاد بشوند، براء به فرمان امام(عليه السلام)، سه روز با آن ها به گفتوگو و مناقشه پرداخت، ولى آنان جمعيتى نبودند كه به اين زودى دست از لجاجت و عناد بردارند. به همين دليل براء پس از سه روز گفتوگو ناگزير بدون اخذ نتيجه به اردوگاه حضرت بازگشت.3
در جنگ صفين
در جنگ صفين، «قيس بن سعد عباده» از رجال و فرماندهان بزرگ سپاه على(عليه السلام)بود. قيس يكى از سياست مداران بزرگ عرب به شمار مى رفت، او در جنگ صفين نه تنها در جبهه پيكار از هرگونه فداكارى و جانبازى دريغ نمىورزيد، بلكه همواره با يادآورى سوابق ننگين خاندان معاويه و بيان دلايل حقانيت اميرمؤمنان(عليه السلام)، مردم را به پشتيبانى از على(عليه السلام) و جنگ با معاويه تشويق مى كرد.

1 . طبقات ابن سعد، ج 4، ص 368 و اسدالغابه، ج 1، ص 113.
2 . قاموس الرجال، ج 2، ص 150.
3 . همان، ص 152.

صفحه 290
روزى قيس بن سعد، اشعارى سرود و طى آن معاويه و خاندان او را به شدت مورد انتقاد قرار داده، سوابق ننگين و جبهه بندى هاى خاندانش را در برابر اسلام، روى دايره ريخت، معاويه از اين موضوع، سخت ناراحت شد و پس از مشاوره با عمروعاص، گروهى از ياران على(عليه السلام) را كه همگى از صحابه گرامى پيامبر بودند، خواست تا از قيس خواهش كنند كه از سرودن چنين اشعارى خوددارى نمايد!
يكى از افرادى كه براى ملاقات با معاويه، انتخاب شد، براء بن عازب بود. و از آن جا كه براء نيز مثل قيس از گروه انصار و نيز از ياران مورد علاقه على(عليه السلام) بود، انگيزه انتخاب او روشن مى گردد.
دوستدار اهل بيت(عليهم السلام)
اميرمؤمنان(عليه السلام) ياران خود را به خوبى مى شناخت و از ميزان فداكارى و آشنايى آن ها با مقام ولايت كاملاً آگاهى داشت، چنان كه در صفحات گذشته اشاره كرديم، شدت علاقه براء به پيشگاه على(عليه السلام) بر آن حضرت پوشيده نبود، ولى شايد براى آن كه حضرت عمق آشنايى او را با آيين اسلام و عظمت مقام خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) به ديگران معرفى نمايد، روزى از او چنين سؤال نمود: عل