welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی عربی
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری صوت گالری تصویر گالری فیلم اخبار

نام کتاب : قاموس المعارف-دستور زبان فارسى *
نویسنده : آيت الله ميرزا محمد على مدرس تبريزى*

قاموس المعارف-دستور زبان فارسى

صفحه 1
آيت الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى   
   قاموس المعارف/ دستور زبان فارسى
زيرنظراستادعليرضاسبحانى
1296 ـ 1373 هـ ق
حاوى تبيين و تشريح چهلوپنج هزار مدخل و اصطلاح دينى، فلسفى، كلامى، رياضى، نجومى،
ادبى، تاريخى و ترجمه
جلد اول
آ ـ ب ـ پ
تحقيق
مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
1391هـ ش

صفحه 2
مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
قم ـ بلوار امين، تلفن: 2925152 دورنگار: 29222331 251 98+
تيراژ: 1500 نسخه از چاپ اوّل 1391 هـ . ش
چاپ و نشر مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
مسلسل انتشار: 715         مسلسل چاپ اول: 387
قامــوس المعـــارف / ج 1
علامه فقيد مرحوم آيت الله ميرزا محمد على مدرس تبريزى
زير نظر: استاد عليرضا سبحانى
با دو مقدمه در شرح حال مؤلف از آيت الله العظمى جعفر سبحانى و دكتر مهدى محقّق
همكاران علمى:
قاموس المعارف: محمّد صادق زينىوند ; مجيد خسروى
دستور زبان فارسى: حميده حجازى
آيت اللّه مدرّس تبريزى، محمَّدعلى، 1258 ـ 1333 .
      قاموس المعـارف / تأليف آيت اللّه محمّدعلى مدرّس تبريزى، تحقيق موسسه امام صادق (عليه السلام)، زير نظر عليرضا سبحانى ـ قم: موسسه امام صادق (عليه السلام)، 1391. با دو مقدمه در شرح حال مؤلف از آيت الله العظمى جعفر سبحانى و دكتر مهدى محقّق.
       6ج .    ISBN 978 - 964 - 357 - 499 - 6 (VOL.1)
ISBN 978 - 964 - 357 - 500 - 7 (6VOL.SET)
فهرستنويسى بر اساس اطلاعات فيپا
      1 . اسلام ـ ـ اصطلاحها و تعبيرها . 2. فارسى ـ ـ واژه نامه ها. 3. اسلام ـ ـ دائرة المعارفها الف. عليرضا سبحانى، 1353 ـ ب. مؤسسه امام صادق (عليه السلام). ج . عنوان.
1ق4م/ 2/5 BP    03/ 297
1391
مركز پخش
قم، ميـــدان شهدا، انتشـارات توحيـــد
تلفن: 7743151 251 98+ ـ 9271 151 0912
http://www.imamsadiq.org http://www.tohid.ir

صفحه 3
 

صفحه 4
عكس مؤلف

صفحه 5
   دستور زبان فارسى/ فهرست مطالب

فهرست مطالب

دانشنامه نگارى به زبان فارسى/عليرضا سبحانى   11
فقيد علم و ادب/آيت الله العظمى سبحانى   14
اوستاد اوستادان زمانه/دكتر مهدى محقق   23
پيشگفتار/حميده حجازى   ……27
پيشگفتار/عليرضا سبحانى   33
مقدّمه مؤلف   37
آيين اوّل: حركات و حروف   38
      گفتار اوّل: حروف تهجّى   38
      گفتار دويّم: حركات و اوصاف حروف   40
      گفتار سيّم: خواصّ حروف هجاء   41
         الف   41
         ب   43
         پ   45
         ت   45
         ث   46
         ج   46
         چ   46
         ح   46
         خ   46
         د   47
         ذ   47
         ر   48

صفحه 6
         ز   48
         ژ   48
         س   48
         ش   48
         ص ض ط ظ ع   49
         غ   49
         ف   49
         ق   49
         ك   49
         گ   50
         ل   50
         م   50
         ن   50
         و   51
         ه   53
         ى   54
آيين دويّم: چگونگى زبان پارسى   56
آيين سيّم: كلمه   59
      نگارش اوّل: اسم   60
         نمايش اوّل: اسم عام و اسم خاص   60
         نمايش دويّم: اسم ذات و اسم معنى   68
         نمايش سيّم: مجرّد و مزيدفيه   68
         نمايش چهارم: مفرد و مركّب   68
         نمايش پنجم: مشتق و جامد   69
         نمايش ششم: اسم تفضيل   72
         نمايش هفتم: اسم عدد   72
         نمايش هشتم: مفرد و جمع   76
         نمايش نهم: صفت   77
         نمايش دهم: اسم زمان   80
         نمايش يازدهم: اسماء مكان   81

صفحه 7
         نمايش دوازدهم: اسم آلت   81
         نمايش سيزدهم: اسم مصغّر   81
         نمايش چهاردهم: مصدر   82
         نمايش پانزدهم: اسم مصدر   83
         نمايش شانزدهم: كنايات   83
         نمايش هفدهم: اسماء انده و تأسّف   87
         نمايش هجدهم: اسماء ترجّى و آرزو و تمنّى   87
         نمايش نوزدهم: اسماء تحسين   87
         نمايش بيستم: اسماء تنبيه   88
         نمايش بيستويكم: اسماء تعجّب   88
         نمايش بيستودوم: مذكّر و مؤنّث   88
         نمايش بيستوسوم: اسماء اصوات   89
         نمايش بيستوچهارم: قيودات   89
         نمايش بيستوپنجم: اعراب و بناى اسم و حالات و حيثيّات آن   89
      نگارش دويّم: فعل   94
         دستور اوّل: فعل خاصّ و فعل عامّ و فعل اقتدارى و...   95
         دستور دوم: متعدّى و لازم و مطاوعه   95
         دستور سوم: فعل تامّ و ناقص   96
         دستور چهارم: فعل مفرد و مركّب   96
         دستور پنجم: مطابقت فعل با فاعل در جمع و افراد   96
         دستور ششم: فعل معلوم و مجهول   96
         دستور هفتم: فعل مثبت و منفى   97
         دستور هشتم: اخبارى و انشائى و شرطى   97
         نمايش اوّل: ماضى   98
            قسم اوّل: ماضى مطلق   98
            قسم دويّم: ماضى نقلى   99
            قسم سيّم: ماضى بعيد يا مقدّم يا سابق   100
            قسم چهارم: ماضى ابعد يا اسبق   100
            قسم پنجم: ماضى استمرارى يا حكايه ماضى   100
            قسم ششم: نقلى مستمر   102

صفحه 8
            قسم هفتم: ابعد مستمر   102
            قسم هشتم: ماضى التزامى يا محتمل يا مشكوك   102
            قسم نهم: اقتدارى ماضى مطلق   103
            قسم دهم: ماضى ارادى مطلق   103
         نمايش دويّم: مضارع   104
            مستقبل صريح   104
            مستقبل مخلوط   104
         نمايش سيّم: حال   105
            دستور اوّل، امر حاضر   105
            دستور دويّم، امر غايب   108
            دستور سيّم، نهى حاضر   108
            دستور چهارم، نهى غايب   108
         فروع فعل   108
         متعلّقات فعل   108
      نگارش سيّم: حرف   109
            نمايش اوّل: حرف ندا   109
            نمايش دوم: حرف استفهام   109
            نمايش سيّم: ادوات مصدر و اسم مصدر   109
            نمايش چهارم: ادوات فاعلومفعولوصيغه مبالغهوصفت مشبّهه   109
            نمايش پنجم: ادوات تفضيل   109
            نمايش ششم: ادوات تصغير   109
            نمايش هفتم: ادوات زمان   109
            نمايش هشتم: ادوات مكان و ظرفيّت و غلبه و كثرت   110
            نمايش نهم: ادوات تنبيه   111
            نمايش دهم: ادوات و حروف تكرار و تأكيد و تعديه   111
            نمايش يازدهم: ادوات تصديق و ايجاب   112
            نمايش دوازدهم: ادوات علّت و سبب   112
            نمايش سيزدهم: ادوات تشبيه   113
            نمايش چهاردهم: ادوات استثنا   114
            نمايش پانزدهم: ادوات و حروف نفى   115

صفحه 9
            نمايش شانزدهم: ادوات لونيّه   116
            نمايش هفدهم: ادوات محافظت   116
            نمايش هجدهم: ادوات استعلا   116
            نمايش نوزدهم: ادوات لياقت   116
            نمايش بيستم: ادوات نسبت و اتّصاف   117
            نمايش بيستويكم: ادوات و حروف شرط   118
            نمايش بيستودوم: ادوات عطف   118
            نمايش بيستوسيّم: ادوات ربط و پيوند   120
            نمايش بيستوچهارم: حروف زوايد   121
               الف   123
               ب   125
               پ   126
               ت   126
               ج   126
               چ   127
               خ   127
               د   127
               ر   128
               ز   128
               س   128
               ش   128
               ف   128
               ك   129
               گ پارسى   130
               ل   130
               م   130
               ن   131
               و   131
               ه   131
               ى   132

صفحه 10
آيين چهارم: كلام و جمله   133
   جمله اسميّه   133
   جمله فعليّه   134
   جمله اخباريّه و انشائيّه   135
آيين پنجم: بيان پاره اى فوائد متفرّقه و...   137
   نمايش اوّل: علم عقود   137
   نمايش دويّم: مكتوب غير ملفوظ و قلب و ابدال   139
   نمايش سيّم: عنقريب و انشاءاللّه و تاى دراز   139
   نمايش چهارم: تخفيف و تشديد   139
   نمايش پنجم: حذف «و»، «ا»، «ى»   141
   نمايش ششم: اتباع و توابع   141
   نمايش هفتم: معرّب و مفرّس   141
   نمايش هشتم: فرق حروف و حركات   142
   نمايش نهم: تحريك و اسكان   143
   نمايش دهم: زياده و نقصان   143
خاتمه   145
   مقصد اوّل: تحليل و تجزيه و تركيب   145
   مقصد دويّم: پاره اى قواعد و علامات معموله در اين كتاب(قاموس المعارف)   146
   ترتيب لغات و كيفيّت پيداكردن آن ها در اين كتاب(قاموس المعارف)   146
   علامات مختصّه اين كتاب(قاموس المعارف)   147

صفحه 11
   دستور زبان فارسى/ مقدّمه
دانشنامه نگارى به زبان فارسى
استاد عليرضا سبحانى
دانش هاى گسترده امروز، هريك در روز نخست، گزاره هاى اندكى بودند كه بعداً با گذشت زمان، گسترش يافتند و چه بسا به صورت رشته هايى از علوم درآمدند. ارسطو مى گويد: ما از پيشينيان درباره قياس هاى منطقى، جز چند قاعده اندك چيزى به دست نياورديم، ولى براى تفصيل اين قواعد و بيان شرايط هر قياسى و اقسام آن و جداسازى قياس منتج از قياس عقيم، بيدارى ها كشيديم و خود را به رنج افكنديم.(1)
اين نه تنها منطق صورى است كه داراى چنين سرگذشتى بوده، بلكه همه علوم از روز نخست از چند مسأله آغاز شده و بعد، راه تكامل را پيموده است. پايه گذار علم نحو ابوالاسود دئلى از اميرمؤمنان(عليه السلام) چند مسئله بيش نياموخت ولى خود او و ديگران در توسعه اين علم كوشيدند تا آنجا كه علوم ادبى، فزون از ده رشته شد و «مفتاح العلوم» سكاكى همه را يكجا آورده است.
اما گردآورى اين علوم در يك كتاب، و ارائه نظريات گذشتگان در يك مسئله، آنگاه اظهار نظر، كار يك نفر نيست، و از قديم الايام گفته اند «همه چيز را همگان دانند» و لذا دانشنامه نويسى در عصر حاضر به صورت گروهى انجام مى گيرد و مدخل ها به افراد گوناگون سفارش داده مى شود كه هركدام در آن مدخل تخصص و يا اطلاعات خوبى داشته باشند.
امّا گاهى در اين ميان، نابغه هايى پيدا مى شوند كه در پرتو استعداد درخشان خود و پشتكار فراوان توانسته اند خلاصه علوم متداول را برابر مدخل ها و مسائل آن در يك دانشنامه گرد آورند، و چنين كار بزرگ جز با توفيق الهى به ضميمه توان نويسنده امكان پذير نيست. ما در اينجا نام هاى نويسندگان دانشنامه به زبان پارسى را مى آوريم تا هم تقديرى از آنها شود و هم خواننده به ريشه اين نوع معجم نگارى در طول قرون آشنا شود.

پيشينه دايرة المعارف نويسى به زبان فارسى

اگر خصيصه اصلى دايرة المعارف را جامعيت و اشتمال آن بر همه يا بيشتر دانش ها و فنون بدانيم، در زبان فارسى به ترتيب تاريخى مى توان آثار مذكور در زير را در عداد دايرة المعارف ها ياد كرد:
1) «دانشنامه علايى» در شاخه هاى متعدد حكمت قديم، تأليف فيلسوف و طبيب نامدار ايرانى بوعلى سينا در قرن چهارم; 370ـ428(درباره اين كتاب ر فرهنگ آثار ايرانى ـ اسلامى، ج3، ص 380ـ 383).
2) «دانشنامه حكيم مَيْسرى» در طب به صورت منظوم، تأليف به سال 367 تا 370( ر همان، ص 383ـ 384).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. شرح منطق منظومه سبزوارى، ص 6 به نقل از منطق شفا.

صفحه 12
3) «يواقيت العلوم و درارى النجوم» (يك جلد) اثر نويسنده اى ناشناخته مشتمل بر سى فن و هر فن حاوى دوازده پرسش و پاسخ. از سى فن مطرح شده در اين كتاب، هشت فن به علوم فلسفى (طبيعيات و رياضيات) و 22 فن ديگر به علوم مذهبى اختصاص دارد.
4) «نزهت نامه علايى» تأليف شهمردان بن ابى الخير رازى در آغاز قرن ششم (506ـ513)، شامل علوم طبيعى، آفرينش آسمان و زمين، رياضيات و نجوم، هنرها و صنايع و علوم خفيّه (كيميا، طلسم و...). در اين كتاب به مباحث الهيات پرداخته نشده است.
5) «جامع العلوم» يا «كتاب ستّينى» تأليف متكلم نامدار قرن ششم، امام فخررازى(متوفى606) كه آن را در سال 575 پس از سه سال اقامت در دربار علاءالدين تكش، به عنوان پيشكش علمى تقديم او كرد. اين كتاب به دو بخش اصلى علوم نقلى و علوم عقلى تقسيم شده و مجموعاً شامل 60 موضوع و هر موضوع مشتمل بر 9 مسئله در سه سطح ساده، متوسط و تخصصى است.
جامع العلوم فخر رازى را به لحاظ اشتمال بر مباحث مختلف، نخستين دانشنامه فارسى دانسته اند(درباره آن رفرهنگ آثار اسلامى ـ ايرانى، ج3، ص 53).
6) «درة التاج لغرّة الدبّاج» اثر قطب الدين شيرازى، فيلسوف و منجم قرن هفتم و از همكاران و معاصران نصيرالدين طوسى. اين كتاب به سبك كتاب هاى جامع فلسفى («احصاء العلوم» فارابى، «دانشنامه علايى»، «شفا») در ميان سال هاى 693 تا 705 نوشته شده، و مشتمل است بر مباحث حكمت نظرى، حكمت عملى، كلام و تصوف.
7) «نفائس الفنون»، اثر شمس الدين آملى(قرن هشتم) از كامل ترين دانشنامه هاى فارسى است كه 160 رشته از علوم را زير دو عنوان كلىِ علوم اوائل(علوم فلسفى) و علوم اواخر(يعنى علوم اسلامى) بررسى كرده است.
8. «نزهت القلوب» تأليف حمدالله مستوفى، مورخ و جغرافى دان معروف قرن هشتم، شامل سه مبحث اصلى علوم طبيعى، انسان شناسى و جغرافيا است; و بنابراين جامعيت دو اثر پيشين را ندارد.
9) «رياض الابرار» نوشته حسين عقيلى رستمدارى، از مؤلفان شيعى مذهب عصر صفوى كه آن را در سال 979 نوشته و بهويژه به «كتاب ستينى» فخر رازى نظر داشته است.
10) «نامه دانشوران ناصرى»، كه در عصر ناصرالدين شاه قاجار به پيشنهاد وزير انطباعات، توسط چند تن از فضلاى عصر، به صورت گروهى تأليف شد، هرچند صورت كامل نيافت(درباره اين كتاب ر مقاله اسماعيل باغستانى با عنوان «كلانْ كتاب هاى عهد قاجار، مورد نمونه: نامه دانشوران ناصرى» در «دانشنامه نويسى در ايران»، 1389ش).
پس از تأسيس دولت گوركانيان در هند و در تأسى به سنت دانشنامه نگارى فارسى، در طول نزديك به سه قرن، چهل دانشنامه فارسى در اين كشور پهناور تأليف شده است; همچنان كه دو اثر دانشنامه اىِ دوزبانه نيز در همين دوره تأليف شده است; يكى «كشاف اصطلاحات الفنون» اثر محمدعلى تهانوى/تانوى(تأليف در 1158) و ديگرى «غزلان هند» (اثر ميرغلام على حسينى بلگرامى متخلص به آزاد(متوفى 1200).
در دوره جديد پس از آشنايى ايرانيان ـ همچنان كه ساير كشورهاى اسلامى ـ با دستاوردهاى جديد غربيان در حوزه دانشنامه نگارى، تلاش هايى براى اقتباس از اين دستاوردها صورت گرفت. پيشاهنگ اين اقدامات را بايد «نامه

صفحه 13
دانشوران ناصرى» دانست كه متأسفانه ناقص ماند و مجموعاً 9 جلد، از حرف الف تا شاه نعمت الله ولى، پيش رفت. پس از آن «لغت نامه دهخدا» را به اعتبار احتواى آن بر مجموعه اى از تراجم احوال، معرفى شهرها، قضاياى تاريخى و مفاهيم اساسى علوم، بايد نوعى دانشنامه تلقى كرد.
11) «دايرة المعارف فارسى»، كه به سرپرستى مرحوم دكتر غلامحسين مصاحب، در سال 1335ش آغاز به كار كرد، نخستين و جدى ترين الگوى دايرة المعارف نويسى نوين در ايران است كه اساس آن يك دايرة المعارف انگليسى، از انتشارات دانشگاه كلمبيا، با عنوان كلمبيا وايكينگ است. «دايرة المعارف فارسى» يك مجموعه سه جلدى است كه مجلد سوم آن، پس از انقلاب اسلامى و در پى وقفه اى نزديك به بيست سال منتشر شد. عمده مقالات اين دايرة المعارف ترجمه است (درباره آن ر مقاله «دايرة المعارف فارسى» در «دانشنامه جهان اسلام»، ج17).
مجموعه دوجلدى «ايرانشهر» نيز با پشتيبانى كميسيون ملى يونسكو در سال 1342ـ 1343 به چاپ رسيد كه اختصاص به تاريخ و فرهنگ ايران دارد. «دانشنامه ايران و اسلام» نيز طرحى بود براى ترجمه «دايرة المعارف اسلام» كه در ليدن هلند چاپ مى شد; اين طرح در سال هاى منتهى به انقلاب اسلامى شروع شد و پس از انتشار چند جزوه از آن متوقف ماند.
بعد از پيروزى انقلاب اسلامى، بويژه از آغاز دهه 60 به اين سو، تحولى شگرف در امر دايرة المعارف نويسى روى داد به طورى كه هم اكنون بيش از 100 عنوان دايرة المعارف عمومى و تخصصى در حوزه هاى مختلف علوم و معارف اسلامى و جهانى و غير آن در دست طبع است. آخرين كار در اين زمينه را مى توان «دانشنامه عمومى دانش گستر» دانست كه مهم ترين ويژگى آن، چاپ يكجاى هجده جلدى، از حرف الف تا ى، است.(1)
12) «قاموس المعارف» نوشته استاد بزرگوار محقق عالى قدر ميرزا محمدعلى مدرس خيابانى تبريزى(1296ـ 1373هـ) است. وى در سخت ترين دوران كه هر نوع نگارش كتاب با مشكلات زيادى روبه رو بود، توانست دايرة المعارفى را تحت عنوان «قاموس المعارف» بنگارد كه تقديم خوانندگان مى شود.
13) «الفهرست» ابن نديم كه مشتمل است بر فهرست كتاب هاى موجود جميع ملل به زبان و خط عرب و شرح حال مصنّفين آنها و به سال 377 تأليف شده است .
14) «شفا» اثر أبوعلى سينا، كه در فلسفه، منطق و الهيات در سال 414 تأليف شده است.
اكنون كه با پيشينه دانشنامه نگارى به زبان فارسى آشنا شديم، شايسته است با زندگانى يكى از نويسندگان دايرة المعارف به زبان فارسى آشنا گرديم. نويسنده اين دانشنامه محقق و متتبع عالى مقامى است كه يك تنه به نگارش اين دانشنامه دست يازيده و در مدت هفده سال به تأليف آن پرداخته است و اثر گرانسنگى از خود به يادگار نهاده است و در آن به شرح لغات چهلوپنج هزار واژه پرداخته است كه هم اكنون به زيور طبع آراسته مى گردد.
خود مؤلف شرح حال خودش را در كتاب «ريحانه الأدب» و همچنين در كتاب «ديوان المعصومين» نوشته، اما به خاطر اين كه حمل بر خودستايى نشود به فشرده گويى بسنده شده است.
از آنجا كه حضرت والد خود ساليانى خوشه چين خرمن علمى وى در تبريز بوده است و با زندگانى او آشنايى كاملى دارد، مقاله اى پيرامون شخصيت وى نوشته است كه در اينجا مى آوريم و مى تواند نيم رخى روشن از حيات علمى و جهاد شبانه روزى آن مرد در سنگر دانش نشان دهد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. اين يادداشت، به طور عمده از مقاله «دانشنامه نگارى» نوشته دكتر قنبرعلى رودگر برگرفته شده است. اصل مقاله متعلق به «دانشنامه جهان اسلام» است و در جلد هفدهم منتشر خواهد شد.

صفحه 14
آيت الله مدرس خيابانى تبريزى(قدس سره)
فقيد علم و ادب (1296ـ 1373هـ . ق)
آيت الله العظمى سبحانى
علما و دانشمندان به سان مشعل هاى پر فروغ جامعه هستند، كه پيوسته مى سوزند و راه را براى پويندگان كمال روشن مى سازند. عشق آنان به علم و دانش و تسخير قلّه هاى معارف، به آنان آن چنان نيرو مى بخشد كه همه چيز را در طريق تحصيل آن به دست فراموشى مى سپارند و چه بسا از ضروريات زندگى نيز غفلت مىورزند.
تاريخ اسامى شخصيت هاى عظيمى را در صفحات خود ضبط نموده كه در تحصيل آرمانهاى علمى خود حتّى زندگى خود را از دست داده اند.
پويندگان راه تحصيل دانش را مى توان به دو گروه تقسيم كرد:
1.گروهى با اندوخته هاى علمى خود تجارت مى نمايند و از اين طريق به آمال و آرزوهاى مادى خود مى رسند.
2. گروهى ديگر كه از كمال روحى بالاترى برخوردار مى باشند، علم و دانش را وسيله كمال تلقى مى نمايند و از اين طريق به جامعه خويش، ارزنده ترين خدمات را عرضه مى كنند.
قهرمان گفتار ما مرحوم آيت الله علاّمه مدرّس تبريزى از نمونه هاى بارز صنف دوم بوده كه در طول عمر خود جز به تحصيل علم و دانش و تعليم و نشر آن نپرداخته و محرك او براى پيمودن اين راه پر مشقت، عشق وى به كمال نفسانى و كسب رضاى الهى بوده است.
در زندگى مرحوم مدرّس ابعاد گوناگونى وجود دارد كه نمى توان به همه آنها در يك مقاله اشاره كرد، ولى چون نگارنده يكى از كوچكترين خوشه چينان خرمن علمى او بوده و سال ها در محضر او زانو زده و از نزديك با او آشنا بوده است، ناچار است كه به بيش از يك بُعد از زندگى وى اشاره كند.

1. مواهب گرانبها

مرحوم مدرس از مواهب بس گرانبهايى برخوردار بود، و در سايه اين مواهب الهى به مراتبى بس بلند از علم و ادب دست يافت. غالباً شخصيت هاى علمى از دو موهبت برخوردارند:
1. فهم و درك قضايا.
2. حافظه و نگاهدارى مطالب.
و چه بسا برخى از موهبت نخست برخوردار بوده و از موهبت دوم بهره چندانى ندارند، ولى در اين ميان افراد انگشت شمارى هستند كه علاوه بر دو موهبت ياد شده، از موهبت سومى به نام «ابتكار» و «تصرف در مطالب و

صفحه 15
انديشه ها» نيز برخوردار مى باشند، و تعداد اين گروه بسيار كم بوده و جزو نوابغ به شمار مى روند.
از ميان اساتيد ما، مرحوم آيت الله بروجردى (1292ـ 1380) از هر سه موهبت برخوردار بود. وى پيچيده ترين مطالب را در اندك زمانى درك مى كرد، و گذشته از اين، در مسائل مربوط به رجال و تاريخ و فقه و اصول صاحب مبنا و فكر و انديشه بود.
مدرّس خيابانى در هر سه مرحله بهره سرشارى داشت. كتاب هاى مشكل و عبارت هاى پيچيده را در اندك زمانى حل مى كرد، و غالب آنچه را كه از دوران كودكى تا دوران كهولت خوانده و شنيده بود غالباً به خاطر داشت، و در نقد آرا و انديشه ها قوى و نيرومند بود.
در قدرت حافظه ايشان همين بس كه علاوه بر الفيه ابن مالك و منظومه حكيم سبزوارى و قصيده ابن حاجب در مؤنثات سماعيه و متن تهذيب سعدالدين تفتازانى، ديگر متون كتب درسى را به خاطر داشت، و از معلقات سبع و دواوين شعراى اسلامى و مقامات حريرى به مناسبت هايى چيزهايى نقل مى كرد.
به خاطر دارم روزى درباره واژه «مهدوى» سخن به ميان آمد كه آيا مطابق قاعده است يا نه، وى اين بيت را از الفيه ابن مالك خواند.
وقيـل فـي المرمـىّ مرمـوىّ *** واختير في استعمالهم مرمى
در كمتر موضوعى سخن به ميان مى آمد مگر اينكه درباره آن نكته اى را نقل مى كرد ، حتى مطايبات آن مرد بزرگ، جنبه علمى داشت.

2.پشتكار كم نظير

او عاشق علم و دانش و كسب معارف بود، در نظر اوچيزى شيرين تر از تحقيق و پژوهش نبود و در بلندترين روزها پس از اداى فريضه فجر و صرف صبحانه بسيار مختصر، تا ظهر، مشغول تحقيق و نوشتن مى شد.
اگر در اثناى مطالعه خستگى دست مى داد، خستگى را با مطالعه كتاب تاريخى و يا ديوانى، برطرف مى نمود تا بار ديگر با نشاط بيشتر تحقيق خود را پيگيرى كند. در شبهاى طولانى گاهى شب از نيمه مى گذشت ولى چراغ او روشن و مشغول كار علمى بود، در اين مورد سرگذشتى است كه بهتر است از زبان خود استاد بشنويم.
او در «ريحانة الأدب» در ترجمه خواجه حافظ شيرازى و تفأل به ديوان حافظ چنين مى نويسد:
«يك فقره از موارد را كه به خود اين نگارنده دست داد، ثبت مى نمايم. چند سال پيش موقع نگارش «قاموس المعارف» در يكى از شبهاى زمستان به نگارش مطلب مهمى اشتغال داشتم تا آن كه شب از نيمه گذشت، و در اثر غلبه خواب، اختيار از دستم رفت به گونه اى كه از پايان رساندن آن مطلب، نااميد گرديدم.
ولى از آنجا كه در تأخير انجام آن نيز مظنه تجديد رنج و تعب مى رفت، در اثناى اين خيال، به ديوان خواجه حافظ تصادف نمودم و به نيت اين كه صحت و فساد عقايد دينى آن عارف الهى، بهشتى يا دوزخى، مؤمن و يا غير مؤمن بودن او را از خودش پرسيده باشم به ديوانش فال گرفته و به همين غزل برخوردم:
گر من از سرزنش مدعيان انديشم *** كار سالوسى و رندى نرود از پيشم
زهد رندان نو آموخته، كارى بد نيست *** من كه بدنام جهانم چه صلاح انديشم

صفحه 16
بر جبين، نقش «كن» از خون دل ما خالى *** تا بدانند كه قربان تو كافر كيشم
شعر خونبار من اى دوست بَر يار بخوان *** كه ز مژگان سيه بر رگ جان زد ريشم
دامن از رشحه خونِ دل ما، درهم چين *** كه اثر در تو كند گر بخراشى ريشم
من اگر رندم و گر شيخ چه كارم با كس *** حافظ راز خود و عارف وقت خويشم
پس از آن استفسار، پيش نفس خودم بسيار شرمسار شدم و آن مطلب «قاموس المعارف» را به پايان رساندم».(1)

3. بهره گيرى از وقت

او نسبت به وقت خود بسيار بخل مىورزيد و هرگز حاضر نبود عمر خود را در موضوعات كوچك بالأخص دنيوى صرف كند. و كارهاى غير علمى را به مقدار ضرورت انجام مى داد آنگاه بقيه را به مطالعه و تحقيق مى پرداخت.
نگارنده از خود مؤلف شنيدم كه فرمود: من كتاب «فرهنگ نگارستان» را به هنگام صرف صبحانه نوشتم زيرا آماده سازى آن، گاهى وقت مى برد كه من از آن وقت در نگارش اين كتاب استفاده كردم و در مدت شش ماه تأليف آن را به پايان رساندم، اينك وى در آغاز اين كتاب چنين مى نويسد:
«بعد از اين كه به تأييد حضرت دادار به طبع «فرهنگ نوبهار» موفق شدم چندى از ساعات و دقايق خود را به حسب تقاضاى فرزندم على اصغر به جمع الفاظ مترادفه فارسى گماشتم و ارمغان احباب و دانش طلبان نمودم و چون نخستين قدمى است كه در چنين عرصه برداشته و نخستين قلمى است كه در اين موضوع نگاشته شده، اميد كلى آن كه به نظر منصفانه نگريسته و به اغماض از سهو و خطاى آن اگر واقف شوند ممنون و متشكرم نمايند و آن را به فرهنگ بهارستان ناميدم».(2)
***
من در اين مورد برخى از مشاهدات عينى خود را نقل مى كنم تا روشن شود كه اين شخصيت علمى چگونه از عمر خود بيشترين استفاده را مى كرد.
ارادتمند، دوران پيرى و كهولت ايشان را در تبريز درك كرده است و او براى بهبود مزاج خود يا به هر عنوانى ناچار بود كه مقابل خانه خود كه در كوچه بسيار خلوتى قرار داشت قدم بزند، روزى كه براى فراگيرى درس به منزلش آمدم ديدم به هنگام قدم زدن لب هاى او حركت مى كند و چيزى را مى خواند، تصور كردم كه دعاى «صباح» را مى خواند، وقتى به نزديكش رسيدم، منظومه حكيم سبزوارى را كه به صورت الفيه چاپ شده در دست او ديدم و اين دو شعر را مى خواند:
قد كان من غيرية تقابل *** عرَفه أصحابنا الأفاضل
بمنع جمع في محل قد ثبت *** من جهة في زمن توحّدت
گاهى در اثناء تحقيق و پژوهش به مشكلى برمى خورد كه نياز به تأمل و انديشه بيشترى داشت. وى آن را به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. ريحانة الأدب:2/15.
2. فرهنگ نگارستان، ص 4، ط1309.

صفحه 17
خاطر مى سپرد تا در وقت استراحت آنگاه كه به بستر خواب مى رود، درباره آن بينديشيد و چه بسا با حلّ مشكل، در خواب عميق فرومى رفت.

4. اهداف بلند

مردان بزرگ روزگار با اهداف بلند زندگى مى كنند، هرگز به فكر تسخير قله هاى كوچك نبوده، پيوسته خواهان تسخير قله هاى بس بلند مى باشند. غالباً مى خواهند جاده هاى نكوبيده را هموار سازند نه جاده هاى كوبيده و هموار را. مى خواهند خلأهاى حاكم بر جامعه را با عمليات شگفت انگيز پر كنند و از تكرار مكررات كم حاصل پرهيز مى كنند. مرحوم مدرس يكى از اين مردان بلندهمت بود كه مى توان اين ويژگى را در دو اثر بجاى مانده از او لمس كرد:

الف) قاموس المعارف

دايرة المعارف نگارى در قرن چهاردهم انديشه نوى بود كه در انديشه ها پديد آمد، و در كشور مصر و ايران موسوعه هايى به روش هاى گوناگون نوشته شد. در مصر فريد وجدى با نوشتن دايرة المعارف «فى القرن الرابع عشر» افتخارى آفريد . و در ايران مدرس سخت كوش يك تنه به نوشتن چنين موسوعه اى به نام «قاموس المعارف» دست زد، او با محدوديت هاى مختلفى كه بر محيط او حاكم بود در ظرف هفده سال به نگارش اين كتاب دست يازيد، و در سال 1345هـ .ق از نگارش آن در شش جلد قطور در 4007 صفحه فارغ شد. اين موسوعه حاوى چهلوپنج هزار لغت عصرى معمولى است و در حقيقت شاهكار مؤلفات آن مرحوم به شمار مى رود، علاوه بر استيفاى لغات فارسى، اكثر لغات عربى و پاره اى از لغات بيگانه رايج را داراست بلكه شرح اجمالى از عقايد و مذاهب مختلف و اكثر اصطلاحات دينى و فنون متنوع نجومى و رياضى و عروضى و تاريخى و غير آنها را هم مشتمل مى باشد.

ب) ريحانة الأدب

مؤلف در يكى از سفرهاى خود به آستان قدس رضوى با كتاب «هدية الاحباب» نگارش مرحوم محدث قمى(1294ـ1359) آشنا مى شود و نسخه اى از آن تهيه كرده و به وطن باز مى گردد، پس از مطالعه از كاستى هاى آن آگاه شده به اين فكر مى افتد كه موسوعه اى در تراجم علما و دانشمندان آن هم به صورت مستند، به زبان فارسى بنويسد به گونه اى كه اختلاف در بينش هاى دينى مانع از واقع بينى نبوده وحق افراد را ادا كند، از اين جهت به نگارش اين كتاب كه در هشت جلد وزيرى ضخيم منتشر شده، دست يازيد. اين كتاب شامل حال اجمالى اكثر علما و فقها و فلاسفه و حكما و اطبا و عرفا و شعرا و ادبا و بعضى از اهل حديث و اصحاب ائمه هدى(عليهم السلام) كه معروف به كنيه يا لقب مى باشند، هست.
فرزند مؤلف، دانشمند معظم جناب آقاى ميرزا على اصغر، تاريخ شروع اين كتاب را در شرح حال والد خود كه در مقدمه جلد هشتم چاپ شده است، سال 1324 مى داند در حالى كه اينجانب اين كتاب را به صورت خطى و در دفاتر ضخيم نزد مؤلف در سال هاى 1323 ديده بودم، مسلماً نگارش اين كتاب به زمانهاى پيش برمى گردد، آنچه كه من به خاطر دارم گويا حوالى سال 1318تصميم بر نگارش اين كتاب گرفته و تا پايان عمر در تكميل آن مى كوشيد.
در سال 1324 اوضاع سياسى در آذربايجان دگرگون شد، دموكراتهاى بيگانه پرست بر آن استان مسلط شده و

صفحه 18
حكومت خودمختارى به پا كردند، از طرف ديگر وسايل نشر اين كتاب در آن روزها در تبريز فراهم نبود و لذا تبريز را به عنوان اقامت در طهران ترك كرد، و از سال 1324 در مدرسه سپهسالار قديم در يكى از حجره ها سكونت كرده ضمن تدريس، به چاپ اين كتاب پرداخت، و تا سال 1332 در آن مدرسه سكونت داشت.
خود اينجانب شاهد بودم كه يك تنه مسودهاى كتاب را پاكنويس كرده و آماده چاپ مى نمود و نمونه هاى چاپى را به تنهايى تصحيح مى كرد، و تنها خروج او از مدرسه براى همين كار و يا خريد نيازهاى زندگى بود.
چاپ تصاوير و خطوط علما همراه با تراجم يك گام نوى بود كه در آن زمان مؤلف برداشت و در اين راه زحمت هاى فراوانى نيز متحمل شد.

5. جامعيت مرحوم مدرس تبريزى

مرحوم مدرس تبريزى از دوران جوانى عاشق علم و دانش بى مرزى بود، از اين جهت در غالب علوم متداول زمان مشارك و يا متخصص بود.
او علاوه بر ادبيات زبان عربى و فارسى و فقه و اصول رايج، از رياضيات عالى و نجوم و هيئت آگاهى كافى داشت و «تشريح الافلاك» و «هيئت چغمينى» را به خوبى تدريس مى كرد. ولى در عين حال از هيئت جديد نيز بى اطلاع نبود و پيوسته مى گفت دانشمندان در هر دوره، جهان آفرينش را مطابق انديشه و وسايل موجود زمان تفسير كرده اند، خدا مى داند كه حقيقت چيست. او در رياضيات استاد بلامنازع بود، محور تدريس او «خلاصة الحساب» شيخ بهائى با شرح فاضل جواد بود، و از فقيهى كه از نظر رياضيات در سطح بالا بود بيشتر تقدير مى كرد، و از رياضيات علاّمه كه توان رياضى خود را در كتاب «قواعد الأحكام» و غيره نشان داده نام مى برد. به خاطر دارم روزى به جوانى كه در محضرش بود اين مسأله را طرح كرد:
«حوضى است سه فواره دارد اگر فواره نخست را باز كنيم در يك ساعت و دومى را باز كنيم در دو ساعت و سومى را باز كنيم در سه ساعت پر مى كند. حالا اگر هر سه را با هم باز كنيم در چند دقيقه حوض پر مى شود؟»
او معتقد بود كه آگاهى فقهى براى تدريس «شرح لمعه» كافى نيست، بلكه بايد از علومى مانند هيئت و رياضيات آگاه باشد.
واعظ خيابانى درباره جامعيت او چنين مى نويسد:
«ما من علم من العلوم إلاّوقد حلّ في أعماقه، وما من فن إلاّ قد شرب من عذبه وزعاقه، كانت له في اقتناء العلم والأدب، همة تزاحم الأفلاك».(1)
« دانشى نيست مگر اين كه در اعماق آن فرو رفته، فنى نيست مگر از شيرين و تلخ آن چشيده، او در تحصيل دانش و ادب همتى بالاتر از افلاك دارد».

6.مناعت طبع و عزّت نفس

مرحوم مدرس مناعت طبع بسيار بلند و عزت نفس عجيبى داشت، كسانى كه از نزديك با او آشنا بودند
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. علماى معاصر، تأليف واعظ خيابانى در ترجمه آيت الله مدرّس.

صفحه 19
مى دانستند كه آن مرحوم با چه عسرت و سختى زندگى مى كرد، هزينه زندگى عالمان آن زمان در تبريز با نوشتن قباله و اجاره نامه و وصيت نامه انجام مى گرفت و از همين راه زندگى مى كردند. در آن زمان پرداخت سهم امام و سهم سادات چندان رايج نبود و اگر هم پرداخت مى شد از آن علمايى بود كه با مردم مراوده داشته و در شادى و غم آنها شركت مى كردند، نه مانند امثال مدرس كه باب مراوده را بر روى خود بسته و در كتابخانه خود در كتابخانه عمومى مشغول تحقيق بود.
اينجانب خود زاده محيطى است كه مرحوم مدرس در آنجا زندگى كرده و از عسرت زندگى پدرم كه روحانى بسيار زاهد و متقى بود آگاهى كامل دارم، و مى دانم كه علما و فرهيختگان آن زمان با چه مجاهدت هايى روبه رو بوده مع الوصف به فرايض و وظايف خود كاملاً عمل مى كردند، از اين جهت تعجب نخواهيد كرد كه بشنويد كه مرحوم مدرس روزى اين دو بيت را بر زبان جارى كرد:
«تبـريـز دار لأهــل الجهـل مكرِمة *** ولذى الفضائل دار الضنك والضيق
قـد عشت فيها كئيبـاً خائبـاً خسـرا *** كـانّنـى مصحف فـي بيـت زنديـق»
واحياناً از صميم دل بر آنچه كه مقدر بود رضا مى داد و سه بيت حكيم سبزوارى را ياد مى كرد:
«وبهجـة بمـا قضـى الله رضــا *** وذو الرضا بما قضى ما اعترضا
عن عـارف عمّـر سبعيـن سنـة *** إن لـم يقـل راسا لأشيـاء كائنـة
يا ليـت لم تقـع ولا لمـا ارتفـع *** ممّـا هـو المـرغـوب ليتـه وقـع»

7.اساتيد او

اساتيد عالى مقام او در فقه و اصول دو مرجع بزرگ مرحوم آيت الله ميرزا ابوالحسن انگجى و آيت الله آقاى ميرزا صادق تبريزى است، و پيوسته از هر دو تجليل مى كرد، و بيشترين تجليل را به مرحوم انگجى اختصاص مى داد، ولى آنان را به تفسير قرآن توجه ندادند و به خاطر همين كاستى كه در زندگى علمى خود احساس مى كرد، تصميم گرفته بود كه تفسير مرحوم بلاغى كه دو جلد آن منتشر شده، تكميل كند ولى اجل مهلت نداد و در اين مورد كارى صورت نگرفت.

8. نبوغ در ادب عربى و فارسى

استاد فقيد در ادبيات زبان عرب استاد كم نظير بود. بر قواعد زبان عرب تسلط كامل داشت، او تنها به فراگيرى قواعد اكتفا نكرده بلكه در مقام نگارش كاملاً قواعد را رعايت مى كرد، كتاب «ديوان المعصومين» او كه اشعار پيشوايان معصوم(عليهم السلام) در اين كتاب گرد آورده و به شرح مفردات و معانى آنها پرداخته است، گواه روشن بر تسلط او بر لغت و قواعد عربى است.خوشبختانه اين كتاب توسط مؤسسه امام صادق(عليه السلام) به صورت كامل چاپ شده است.
او در نگارش مقدمه كتابهاى عربى خود از فنون بلاغت، و رموز بديع بهره مى گرفت، و «جناس» در نگارش او موج مى زد. انشاء او به پيروى از «مقامات حريرى» و يا «بديع الزمان» خالى از سجع نبود، امّا از سجع پر تكلف دورى مى جست، و عجيب اين كه قسمتى از «مقامات حريرى» را از حفظ داشت، و در مقام تدريس مقامات به شرح آن به نام «شرح شريشى» مراجعه مى كرد. و روزى مقاله چهلم از «مقامات حريرى» را از حفظ خواند. او «قاموس فيروز

صفحه 20
آبادى» را به صورت يك كتاب معمولى مى خواند، در حالى كه خواندن «قاموس» بالأخص چاپ هاى سنگى به خاطر نبودن علائم، بسيار مشكل است.
از آنجا كه او بخشى از عمر خود را در تدريس ادبيات مانند «مطول» و «مغنى» و «شرح كافيه» و «شرح شافيه» گذرانده بود، بر اين كتاب ها بسيار تسلط كامل داشت و اين كتاب ها را با شيرينى خاصى تدريس مى نمود.
اين تنها ادبيات عرب نبود كه استاد در آن مهارت خاصى داشت، بلكه در ادبيات فارسى نيز استاد زمان خود بود. او به تنهايى دست به نگارش سه فرهنگ مفصل و متوسط و مختصر دست يازيد، كه سومى آنها به نام «فرهنگ نگارستان» به صورت خطى باقى است، و در مواردى لازم بود كه موضوع با انشاء بليغى نوشته شود، او آفريننده بهترين جمل و عبارات بود و خط زيبا و پخته او آرايش خاصى به ظاهر سخن مى بخشيد.

9. تلاميذ و شاگردان او

استاد به خاطر علاقه به تدريس، لقب «مدرس» به خود گرفته بود، و اينجانب دوران كهولت او را درك كرده و سپس به خاطر مهاجرت به قم رابطه حضورى وى با او قطع گرديد.
مثلاً استاد در طول اقامت خود در تبريز، گروهى را تربيت كرد كه رأس آنها ناطق بزرگ شيخ محمد خيابانى (1297ـ 1339) مى باشد، مشاراليه «فرايد» شيخ انصارى را نزد استاد خوانده بود و در مدت اقامت هفت ساله خود در تهران، گروهى در مدرسه سپهسالار قديم از محضرش بهره مى بردند كه از سه نفر نام مى بريم:
1. مرحوم حجّة الاسلام والمسلمين سيّد محمّدرضا علوى تهرانى كه حجره اش در مدرسه سپهسالار قديم در مجاورت حجره استاد قرار داشت و او از محضر مدرّس مستفيض مى گشت.
2. استاد ارجمند جناب آقاى دكتر مهدى محقّق ـ دام مجده ـ كه مدت مديدى از دانش او بهره گرفته و در سال 1380 همايش و بزرگداشتى را به عنوان قدردانى از مقام استاد و حق او بر جامعه و بر خويش برپا نموده است، شكر الله مساعيه.
3. دانشمند محترم جناب آقاى دكتر احمد مهدوى دامغانى، همراه آقاى دكتر محقّق، از فيض استاد بهره مند بوده است .
ما هر چند به خاطر ناآگاهى نتوانستيم از اسامى شاگردان او نام ببريم، ولى پژوهشگرانى كه از كتاب هاى استاد بهره گرفته و مى گيرند، همگى تلميذ غيابى او بوده و در كنار سفره دانش او مى نشينند. خوشبختانه، قسمتى از كتابهاى استاد، جز مصادر درآمده است.

10. ولاء او به خاندان رسالت

او به خاندان رسالت عشق مىورزيد. او در كتاب «ديوان المعصومين» قبل از نقل اشعار هر پيشوايى به بيان مقامات معنوى امام پرداخته و عقيده خود را در قالب بيان ريخته است.
او در آغاز جلد دوم كتاب «ديوان المعصومين» آن را به نام «التحفة المهدوية» منتشر ساخته، چنين مى نويسد:
«لمّا لم يساعد الزّمان على طبع كتابنا الدّرّ الثمين أو (ديوان المعصومين) الحاوي للأشعار المأثورة عن أهل بيت العصمة فحاولت مع اختلال البال واضطراب الأحوال أن

صفحه 21
طبع الباب السّادس منه المنعقد لضبط الأشعار المنسوبة إلى رابع الأئمّة الأطهار مستمدّاً من روحانيّته المقدّسة في طبع سائر أبوابه مع تأليفاتنا الأُخرى.
وها أنا مهد بهذا المختصر إلى حضرة ناموس البشر وليّ العصر وسلطان الدّهر إمام السرّ والعلن حجّة بن الحسن عجّل الله فرجه وسهّل مخرجه معتذراً عن سدّته السّنيّة من قلّة الهديّة بانّ الهدايا على مقدار مُهديها وراجياً من حضرته العليّة العظيم من النّوال والعطيّة فانّ العطايا على مقدار مُعطيها».
از آنجا كه اسامى مؤلفات و ديگر خصوصيـات زنـدگى ايشـان در ترجمه فرزند عزيز ايشان وارد شده است، بنده در اين مورد چيزى نمى نويسم و دامن سخن را كوتاه كرده و براى آن مرد بزرگ علو درجات از خداوند منان خواهانم.
و ضمناً مى دانم كه با نگارش اين مقاله نتوانستم حق عظيم او را اداء كنم و حتى نتوانستم نيم رخى روشن از زندگى وى ترسيم نمايم ولى چه مى توان كرد(لا يُكَلّف الله نَفْساً إِلاّ وُسعها).
و به قول متنبى:
«مـــا كـلّ مـــا يتمنــى الـمــرء يــدركــه *** تجــرى الــريــاح بمـا لا تشتهـى السفُـن».
در پايان قطعه اى را كه فرزند عزيز او در سوك پدرش سروده در اينجا مى آوريم كه سخن ما حسن ختام پيدا كند:
«سحرگاه تيرى پريد از كمانى *** تنى زو تبه شد، رها گشت جانى
تنى تا نگردد تبه، طاير جان *** كجا مى تواند شدن آسمانى
بـه فصـل بهـاران كـه ديـده اسـت يـا رب *** وزد در چمن زار، باد خزانى؟
اگر چند او رفت و از درد وارست *** رها شد ز شور و شر دار فانى
ولكن ز بار غم هجر رويش *** دو تا شد خدنگ قدم چون كمانى
گلى بود بشكفت و روزى بيفسرد *** و يا بين اين جمع بُد ميهمانى
به هر حال هر آنچه بد، رفت و ليكن *** بدل ماند اين حسرتم جاودانى
كه در طى دوران عمرش نكردم *** بدان سان كه باشد ره ميزبانى
ازين حسرت افسرده بودم كه ناگه *** بگوشم چنين گفت هاتف نهانى
مدرس نمرده است هرگز نميرد *** كه ماندست آثار وى جاودانى»
جمله «مدرس نمرده است هرگز» كه با حساب ابجدى 1296 مى باشد، تاريخ تولد و جمله«كه ماندست آثار وى جاودانى» كه با حساب مزبور 1373 است، تاريخ وفات مى باشد.
به هر حال از طرف وجوه طبقات اهالى با نهايت تجليل واحترام، تشييع و در طوبائيه تبريز به خاك سپرده شد، سپس به بلده طيبه قم منتقل و در قبرستان شيخان قم مدفون گرديد. و اين قطعه در سنگ مزار آن مرحوم مبرور حكّ شده است:

صفحه 22
«انّ الذى صنع الجميل مخلد *** لا سيما في العلم والعرفان
وإذا انقضت أيّام مدّة عمره *** فجميل صنع المرء عمر ثان».
در پايان بر خود لازم مى داند كه به دانشگاه تبريز و انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران كه زبان دانان و ادب پژوهان را در شهر تبريز گرد آورده و كتاب دستورزبان فارسى اثر استاد علاّمه را به آنان تقديم كرده، تبريك بگويم. آنان با اين عمل خير، نام نامى آن فقيه بزرگ و اديب سترك را پس از پنجاه و پنج سال از رحلت او در شهر عالم خيز و ادب پرور تبريز بر زبان ها جارى ساخته و محامد و مناقب او را بازگو كرده اند. شكّر الله مساعيهم.
فسلام الله عليه يوم ولد ويوم مات ويوم يبعث حيّاً
***

صفحه 23
 
اوستاد اوستادان زمانه
دكتر مهدى محقق
اى نام تو بهترين سرآغاز *** بى نام تو نامه كى كنم باز
علاّمه فقيد مرحوم ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى خيابانى مؤلّف كتاب حاضر، يكى از چهره هاى درخشان علم و فرهنگ ما در قرن چهاردهم هجرى قمرى، يعنى زمان معاصر به شمار مى آيد. او در سال 1296 هـ.ق در شهر تبريز به دنيا آمد و مقدّمات ادب عربى و مراحل نخست فقه و اصول و بخشى از رياضيّات را در مدرسه طالبيّه تبريز فرا گرفت و سپس به آموختن علوم معقول و منقول در پايه هاى عالى پرداخت. علوم معقول يعنى منطق و فلسفه و كلام را ـ چنانكه خود گويد به «مقدارى كافى» ـ نزد ميرزا على لنكرانى كه از شاگردان ميرزا ابوالحسن جلوه بود، فرا گرفت و علوم منقول يعنى فقه و اصول را نزد دو فقيه بزرگ زمان خود، حاج ميرزا ابوالحسن مجتهد معروف به انگجى و آقا ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى ـ كه هر دو از مراجع تقليد دينى زمان خود در ديار آذربايجان بودند ـ تلمّذ كرد. او به دريافت اجازه اجتهاد و روايت از مشايخ و بزرگان زمان خود از جمله: سيّد محمّد حجّت كوه كمرى و سيّد صدرالدّين صدر و ميرزا محمّدعلى شاه آبادى و سيّد هبّة الدّين شهرستانى و حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى نائل آمد.
   سيّد محمّد حجّت از او با عناوين و صفات زير ياد كرده است: «العالم العامل و الفاضل الكامل، ابوالفواضل و الفضائل، قرّة عين الفضل و الكمال و غرّة جبين العلم و الإفضال، صاحب المقامات العلميّة و العمليّة، حاوى المكارم الصّوريّة و المعنويّة»; و سيّد صدرالدّين صدر او را با اوصاف عاليه زير خوانده است:«المولى الأكرم، عماد العلماء الأعلام و سناد فقهاء الكرام و ثقة الإسلام و المسلمين، صاحب التّأليفات العديدة و المصنّفات المفيدة»; و شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء از او به عنوان «عمدة العلماء المحقّقين و زبدة الافاضل المتبحّرين» ياد كرده است. مرحوم مدرّس ساعت هشت روز دوشنبه شانزدهم فروردين هزار و سيصد و سى و سه هجرى شمسى مطابق با اوّل شعبان هزار و سيصد و هفتاد و سه هجرى قمرى رخت از اين دنياى فانى بربست و به ديار باقى شتافت.
   اين استاد و مدرّس بزرگوار در طىّ زندگانى پربركت خود هيچ گاه از كوشش و جهد بازنايستاد و همه لحظات و آناتِ حياتِ طيّبه خود را صرف مطالعه و تحقيق و تأليف و تدريس كرد و در نتيجه، آثار گرانبهائى از خود

صفحه 24
به يادگار گذاشت كه مهمترين آن ها عبارتند از:
1. «ريحانة الأدب فى تراجم أحوال المعروفين بالكنية أو اللّقب» كه مشتمل بر شرح احوال و آثار علما و دانشمندان به ويژه رجال و علماى شيعه اماميّه است و از كتاب هاى مرجع به شمار مى آيد و چاپ چهارم آن در هشت مجلّد در سال 1374 به وسيله كتابفروشى خيّام صورت گرفته است.
2. «كفاية المحصّلين فى تبصرة أحكام الدّين» كه جلد اوّل آن در سال 1354 هجرى قمرى در تبريز چاپ سنگى شده بود و در سال 1380 با كوشش اين حقير و استاد شيخ جعفر سبحانى به وسيله انجمن آثارومفاخرفرهنگى در دو جلد چاپ و منتشر شد.
3. «حياض الزّلائل فى رياض المسائل» كتابى فقهى در باب طهارت از رياض آقا سيّد على كه معروف به «شرح كبير» است.
4. «ديوان المعصومين»، درباره اشعار منقول و منتسب به ائمّه معصومين كه با اهتمام استاد شيخ جعفر سبحانى همراه با مقدّمه فاضلانه ايشان در سال 1383 در قم چاپ و منتشر شده است.
مدرّس تبريزى توجّه و عنايت فراوانى به زبان و ادب فارسى داشت و كتاب هاى زير در اين زمينه از او باقى مانده است:
1. «فرهنگ نوبهار» كه لغت فارسى به فارسى و در برگيرنده نوزده هزار واژه است كه در سال 1348 هجرى قمرى در دو مجلّد در تبريز چاپ شده است.
2. «فرهنگ بهارستان» شامل لغات مترادف فارسى كه در نوع خود كم نظير است و در سال 1349 هجرى قمرى در تبريز چاپ شده است.
3. «فرهنگ نگارستان» كه به صورت خطّى باقى مانده است.
   از كتاب هاى مهمّ مدرّس تبريزى كه به صورت خطّى باقى مانده، كتاب «قاموس المعارف» است در شش مجلّد، شامل چهار هزار و هفت صفحه كه چهل و پنج هزار مدخل را در بر گرفته و در حقيقت دائرة المعارفى است كه مدرّس، يك تنه تأليف آن را عهده دار بوده است.
   مرحوم مدّرس تبريزى براى تكميل و چاپ ريحانة الادب از سال 1324 تا سال 1332 در تهران رحل اقامت افكند و در مدرسه سپهسالار قديم ساكن شد تا آن كتاب را به پايان رسانيد.
   سپاس و منّت خداوند بزرگ را كه در عنفوان جوانى هنگامى كه در آستان بيست سالگى بودم، مدرّس تبريزى را همچون چراغى فروزان فرا راه من داشت و من توفيق يافتم از سال 1327 تا سال 1330 از محضر پرفيض او مستفيض شوم و مسلّماً او سهمى به سزا در تشكّل شخصيّت علمى و عملى من داشته است. او با مناعت طبع و بزرگوارى و قناعت و پارسائى و بى اعتنائى به ثروت و مكنت و جاه و رياست دنيائى درس هائى به من آموخت كه ارزش آن از مباحث شرح لمعه شهيد و مكاسب شيخ كمتر نبود. خداوند باران هاى غفران خود را بر او فرو ريزاناد و او را در بهشت هاى برين خود جاى دهاد.
   مرحوم مدرّس تبريزى مصداق واقعى همان فقيه به حقّى بود كه حضرت اميرالمؤمنين(عليه السلام) در روايت ألا

صفحه 25
أخْبِرُكُمْ بِالفقِيْه حَقَّ الفَقِيْه فرمود: «كسى كه مردم را از رحمت خداوند نااميد و از عذاب خداوند ايمن نگرداند و در نافرمانى خدا آنان را رخصت ندهد و قرآن را به شوق چيزى ديگر ترك نگويد، بدانيد در علمى كه در آن تفهّم نباشد و در قرآنى كه در آن تدبّر نباشد و در عبادتى كه در آن تفقّه نباشد هيچ خيرى نيست». خداوند آن فقيه به حق را پاداش خير دهاد كه: وَ كُلُّ خَيْر عِنْدنَا مِنْ عِنْدِهِ.
   مرحوم مدرّس تبريزى از برجستگى هاى فراوانى برخوردار بود كه شمّه اى از آن را در اينجا بازگو مى كنم. او به اهل علم احترام مى گذاشت و حتّى در برابر طلاّب جوان به سلام مبادرت مىورزيد. در مدّت سه سال كه از ساعت 7 تا 9 صبح،به همراهى برخى از همدرسان خود همچون مرحوم سيّدمحمّدرضا علوى تهرانى و احمد مهدوى دامغانى ـ سلّمه الله تعالى ـ نزد او فقه مى خواندم هيچ گاه او را خوابيده و يا پا دراز كرده نديدم و معلوم بود كه پس از نماز صبح رسم ادب و دو زانو نشستن را براى خود نيز رعايت مى كرد. در طى اين سه سال، بوى غذاى پختنى در اطاق او استشمام نكردم فقط كترى و قورى چاى بر روى خوراك پز نفتى خود هميشه مهيّا داشت و سفره نانى هم در كنار آن بود كه فقط در ميان آن پنيرِ مانده ديده مى شد. امور تهيّه كاغذ و چاپ ريحانة الادب را خود يك تنه عهده دار بود و تصحيحات مطبعه اى آن را نيز خود به تنهائى انجام مى داد و به كسى ديگر اعتماد نمى نمود:
وَ إنّما رَجُلُ الدُّنيَا وَ وَاحِدُهَا *** مَنْ لا يُعَوِّلُ فِى الدُّنيا عَلى رَجُل
بهترين مرد جهان آن كس تواند بود كو *** معتمد كس را نداند در جهان اغبرى
امّا از جهت علمى بايد بگويم كه او از مدرّسان ديگر فقه كه من ديده بودم، جامع تر و برتر بود چون بر علم رجال و درايه ـ كه زيربناى حديث و فقه است ـ تسلّط كافى و وافى داشت. وقتى او به نام برخى از محدّثان و راويان همچون: «بزنطى» و «بنوفضّال» و «اصحاب اجماع» مى رسيد، چنان داد سخن مى داد كه شنونده را مسحور علم و دانش خود مى كرد. رحمةُ اللهِ عَلَيه ثُمَّ رَحمةُ اللهِ عَلَيه.
   مرحوم مدرّس تبريزى علاقه فراوانى به زبان و ادبيّات فارسى به ويژه اشعار مولانا و حافظ داشت. در ميان درس فقه بارها اين اشعار را كه در آغاز برخى از آثارش نيز آورده است، بر ما قرائت مى فرمود:
بسى مىوزد مشكبو بادها *** كه ما رفته باشيم از يادها
بسى تير و دى ماه واردى بهشت *** بيايد كه ما خاك باشيم و خشت
بسى آذر و بهمن و فرودين *** كه از ما نماند نشان بر زمين
   در آغاز «فرهنگ نوبهار» تاثّر خود را از ورود لغات بيگانه در زبان فارسى اظهار مى دارد و به همين مناسبت رباعى زير را نقل مى نمايد:
با يار نو از غم كهن بايد گفت *** لابد به زبان او سخن بايد گفت
«لا تَفْعَلْ» و «إفْعَلْ» نكند چندان سود *** چون با عجمى «كن»و «مكن» بايد گفت
   او از باب مطايبت در ضمن درس براى ما نقل فرمود كه زمانى به اين انديشه افتادم كه از حافظ تفألى گيرم و درباره عقيده و دين و مذهب او از خودِ او سؤال كنم. در پاسخ اين غزل آمد كه با اين ابيات آغاز مى شود:
عيب رندان مكن اى زاهد پاكيزه سرشت *** كه گناه دگران بر تو نخواهند نوشت

صفحه 26
من اگر نيكم اگر بد تو برو خود را باش *** هر كسى آن درود عاقبت كار كه كشت
   از توفيقات الهى كه نصيب اين بنده كمترين شد اينكه موفّق شدم در روز بيست و هشتم مهرماه 1380 مراسم يادبود و بزرگداشتى براى آن مرحوم در انجمن آثارومفاخرفرهنگى برگزار كنم و شماره 23 از مجموعه بزرگداشتنامه هاى انجمن را ـ كه اكنون شمار آن به صد رسيده ـ به روان آن استاد بزرگ تقديم دارم.
   آن بزرگداشتنامه شامل مقالاتى از راقم اين سطور (= مهدى محقق) و استاد شيخ جعفر سبحانى و استاد دكتر احمد مهدوى دامغانى و پژوهشگر پرتوان شيخ ناصرالدّين انصارى بود و نيز دو مقاله از دو فرزند برومند مدرّس، مرحوم على اصغر مدرّس و محمّد مدرّس را در برداشت.
   عنايت و توجّه مرحوم مدرّس تبريزى به زبان و ادب فارسى خاطره شاعرانى همچون خاقانى شروانى و نظامى گنجوى و ساير بزرگانى كه از آن ديار با آثار خود، زبان شيرين فارسى را زنده نگه داشتند و با كتاب هاى ارزشمند خود فرهنگ اسلامى ـ ايرانى را احياء كردند، به ياد مى آورد.
   اين از موهبت هاى الهى است كه پژوهشگر سخت كوش انجمن آثارومفاخر فرهنگى، خانم حميده حجازى، دبير انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران در فرصتى كوتاه رساله دستور زبان فارسى مرحوم مدرّس تبريزى را كه مصداق: طُرِحتْ فى زَوَايا الهِجران و نَسِجَتْ عليها عَناكِبُ النِّسيان گرديده بود، تصحيح كرده و فهرست هاى لازم را بر آن افزودند و آن را به چهارمين گردهمائى سراسرى انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران كه در تبريز يعنى زادگاه و آرامگاه مرحوم استاد علاّمه ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى خيابانى برگزار مى گردد، تقديم داشتند.
   در پايان از حضرت استاد شيخ جعفر سبحانى تبريزى كه با تصحيح كتاب «كفاية المحصّلّين» و «ديوان المعصومين»، و مقاله اى كه بر اين كتاب افزودند حقّ تلمذت خود را نسبت به مرحوم مدرّس تبريزى ادا كردند، سپاسگزارى مى نمايد. جَزاهُ اللهُ عَنِ العلمِ خيرَ الجَزاء.
   از حسن اتفّاق آنكه نشر اين كتاب مصادف با مراسم يادبود و بزرگداشت مرحوم دكتر اسماعيل رفيعيان در تبريز گرديد و اينكه خانواده آن فقيد سعيد وسائل نشر آن را فراهم آوردند و به مهمانان چهارمين گردهمائى سراسرى انجمن ترويج زبان و ادب فارسى اهدا كردند نشانه اى از اخلاص و صفاى باطن آن مرحوم است. لمثلِ هذا فليعْملِ العامِلُون.

صفحه 27
 
به نام خداوند جان و خرد
پيشگفتار: حميده حجازى
كتاب «قاموس المعارف» اثر مرحوم ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى خيابانى (1296ـ1373 هجرى قمرى)، دائرة المعارفى است مشتمل بر چهل و پنج هزار واژه متداول در زبان فارسى معاصر اعم از لغات فارسى و عربى و اروپايى كه مولّف فقيد به مدّت هفده سال مشغول تأليف آن بوده و در سال 1345 ق نگارش آن را در شش مجلّد و چهار هزار و هفت صفحه به پايان رسانده است. در مقدّمه اين دائرة المعارف، رساله مستقلّى را در دستور زبان فارسى به قطع وزيرى بزرگ و در يك صد و هشتاد و چهار صفحه نيز آورده است. مولّف، خود، در مقدّمه كتاب درباره موضوع و نيز هدف از تأليف آن مى گويد:
«در آن اثنا... به مطالعه پاره اى كتب متنوّعه ادبيّه پارسى اشتغال داشته و پاره اى لغات مشكله مختلفه را... در اوراق متفرّقه نگاشتم... و ترتيب و تأليف آن ها را نصب العين نموده و در اين اثنا به خاطر فاتر دررسيد كه بعضى الفاظ معموله و متعارفه امروزى را هم از قبيل مطالب علميّه متفرّقه و مقاصد ادبيّه متنوّعه از اصطلاحات رمل و جفر و طبّ و عروض و نجوم و حساب و هيئت و اسطرلاب و تشريح و تاريخ و فيزيك و شيميا و كيميا و ليميا و هيميا و سيميا و ريميا و جغرافيا و پاره اى لغات بيگانه دايره در ميان اهالى ما و نظائر آن ها به لغات پارسى مزبوره علاوه نموده و همه آن ها را به ترتيب حروف هجا در سلك تحرير آرم كه نفع آن عامّ و فايده اش تامّ بوده و از جمع كتب متفرّقه كه با قطع نظر از عدم قوّه مالى، محتاج به زحمات فوق الغايه بوده و بعد از گردآمدن هم، اكثر اهالى به جهت پاپيادگى از استكشاف مطالب علميّه مذكوره مندرجه در آن ها قاصر بودند، مستغنى و بى نياز گردند و... آن را «قاموس المعارف» نام كردم كه لفظ و معنى مطابق همديگر بوده و اسم و مشمل، موافق يكديگر آيند و به واسطه اين كه منظور نظر اصلى، جمع تمامى لغات پارسيّه بود، قواعد نحو و صرف و دستور آن زبان را در مقدّمه اى جداگانه بنگاشتم».
كتاب حاضر نسخه مصحّحى است از رساله دستور زبان فارسى(مقدّمه قاموس المعارف) كه در پنج آيين (= فصل) و خاتمه ترتيب يافته است:
آيين اوّل را «در حركات و حروف» به سه گفتار تقسيم نموده است.
آيين دوم، سير زبان فارسى از گذشته تا امروز و آميختن آن با زبان هاى ديگر به طور مجمل بيان شده است.
آيين سوم را در توضيح «كلمه» طى سه نگارش به توضيح اسم و فعل و حرف اختصاص داده كه نگارش اوّل را به بيستوپنج نمايش تقسيم كرده است; در نگارش دوم به تعريف انواع فعل پرداخته و در سه نمايش انواع فعل ماضى

صفحه 28
و مضارع و حال را بيان داشته; و نگارش سوم را نيز به بيست و چهار نمايش تقسيم كرده است.
آيين چهارم در «كلام و جمله» است.
آيين پنجم را در ده نمايش قرار داده و به بيان «پاره اى فوائد متفرّقه و توصيف آنچه كاتب و مترجم و صاحبان املا و مطالعه كنندگان كتب فارسى را محلّ حاجت و ضرورت بوده» مى پردازد.
در خاتمه نيز نكاتى را در روش كار خود در تدوين «قاموس المعارف» و نحوه يافتن كلمات در آن ارائه مى دهد(البته در آيين پنجم، ص 146 نيز اشاره اى به اين موضوع دارد).
در اين كتاب، در هر آيين(= فصل)، ابتدا موضوع آن را بر اساس قواعد زبان فارسى توضيح مى دهد و در صورت نياز، مطالب را معمولا به «بيان»، «دستور»، «نگارش» و يا «نمايش» تقسيم مى كند و براى تكميل توضيحات از عنوان «تتميم» يا «تتمّة» استفاده مى نمايد و نكات و تذكّرات را در قالب «تنبيه»، «غفلت» و «تبصره» مى آورد و زمانى كه بيش از يك تبصره باشد، براى جلوگيرى از تكرار، به جاى كلمه «تبصره»، «بينش» مى آورد. همچنين براى جلوگيرى از تكرار مطالب نيز به ديگر بخش ها (با ذكر شماره آيين و نمايش آن ها) ارجاع مى دهد.
در مواقعى نيز نظر انتقادى خود را بيان مى كند; مثلا در صفحه 43 معانى حرف الف را در چند بخش مى آورد، سپس مى گويد: «پوشيده نماند كه برگشتِ اكثرِ اين معانى به يكى است» و يا در صفحه 48 در خواصّ حرف ذال مى گويد: «بعضى گفته اند كه حرف ذال معجمه، گاهى به زاى هوّز تبديل يابد، همچو: گذاشتن و گزاشتن و پذيرفتن و پزيرفتن و مانند اين ها; و بطلان اين مطلب از تحقيق فوق روشن گرديده و معلوم شد كه اين ها بالتّمام از اصل با زاى هوّز بوده و از باب تبديل نيستند و اين مطلب مبنى بر تفريق لفظ و خطّ است» و نيز در صفحه 62 در توضيح «است» گويد: «است، ضمير اسنادى است چنانچه بعضى از ادبا گفته است: رستم، دلير است; و از تعريف ضمير روشن مى گردد كه اين، خطا است».
از نكاتى كه در بعضى قسمت هاى كتاب به چشم مى خورد، مى توان موارد زير را برشمرد:
ــ به كارگيرى صنايع ادبى همچون تشبيه، استعاره، كنايه و مثل در مقدّمه و گاهى در متن به عنوان مثال: ص38، «هيكل حروف مشهوره، لباس وجود پوشيده»، ص 105 «...پرواضح است كه اين تحقيق به مثل مشهور اكل از قفا بوده و از بيراهه آمدن است».
ــ مقايسه زبان عربى و فارسى: ص56 در تعداد حروف، ص76 در مفرد و جمع.
ــ نقل شعرهايى در موضوع دستور زبان فارسى براى توضيح مطالب:
ص39: هشت حرفند آن كه اندر فارسى نايد همى/تا نياموزى نباشى اندر...
ص47: آنان كه به فارسى سخن مى رانند/در معرض دال ذال را ننشانند...
و يا: در زبان فارسى فرق ميان دال و ذال/با تو گويم زان كه نزديك...
ــ استفاده از احاديث: ص39 سخن امام رضا(عليه السلام) در مورد حروف زبان فارسى و ص58 سخن حضرت رسول(صلى الله عليه وآله)در مورد ايرانيان.
ــ به كار بردن عبارات عربى: على هذا، على هذا القياس، من باب تسمية الملك باسم المالك، بعضا أو كلاّ،

صفحه 29
على الرّسم، الأكثر فالأكثر، به عبارة اخرى، تسهيلا للأمر، بعينها، عربيّا كان ام غيره، ايّدك اللّه، فهو المراد، خير الكلام ما قلّ و دلّ.
ــ ذكر شواهد از كتب نظم و نثر كه فهرست آن ها را در پايان كتاب آورده ايم.
ــ استفاده از علائم تثنيه و جمع عربى: ص55 الفين به جاى دو الف، ص77 علامتين به جاى دو علامت، ص122 نمايشات به جاى نمايش ها.
ــ ساخت مصدر جعلى و به كار بردن صيغه هاى مختلف آن ها، مانند تركيده(ترك كرده)، بجمعند(جمع كنند)، حذفيده(حذف كرده)، وصليده(وصل كرده)، بحذفند(حذف كنند)، مى تصديقد(تصديق مى كند)، ادغاميده(ادغام كرده)، پناهيده(پناه برده)، بياگاهاند(آگاه كند).
ــ به كارگيرى واژگان دساتيرى: آرش، اپرخيده، تيمسار، زندش، شايش، كيو، نمار (براى آشنايى با كتاب دساتير رجوع شود به مقاله ابراهيم پورداود در مقدّمه لغتنامه دهخدا).
ــ استفاده از شكل قديم ماضى استمرارى: گفتندى(مى گفتند)، كردندى(مى كردند).
ــ استفاده از زبان آذرى در ص93 در توضيح «اضافه».
ــ تطابق صفت و مصوف از نظر مونّث و مذكّر بودن: حروف متجانسه، قاعده شايعه، ادوات عليحده راجعه، تقسيمات مذكوره، مطالب مشروحه، علامات معموله، شيوه مرضيّه.
ــ ساخت جمع الجمع: عوارضات، حروفات.
يكى از ويژگى هاى برجسته اين كتاب، استفاده از جدول هاى مختلف است كه در صفحات 61، 62، 66 و... قابل مشاهده است.
نحوه محاسبه با انگشتان دست تا ده هزار(ص137)، تفاوت حروف شمسى و قمرى با توجّه به موقعيت ستارگان در برابر خورشيد و ماه(ص40) و همچنين سير حركت گذارى (= اعراب) بر روى حروف در طول تاريخ زبان فارسى(ص40) از ديگر نكات جالب در اين كتاب است.
در تصحيح اين كتاب، فقط تصويرى از نسخه كه در كتابخانه موسّسه مطالعات اسلامى دانشگاه تهران ـ دانشگاه مك گيل در دسترس بود، استفاده شد و به علّت فرصت كم، امكان دستيابى به اصل نسخه يا تصويرى واضح تر و كامل تر نبود، بنا بر اين فقط تغييرات و اصلاحات زير در نسخه صورت گرفت و تعليقات و توضيحات بيشتر به زمان ديگرى موكول شد.
تبديلاتى كه در كلّ كتاب صورت گرفته، عبارت است از:
باالجمله
ر
بالجمله
باالمرّه
ر
بالمرّه
پزشگ
ر
پزشك
جهة
ر
جهت
حركه
ر
حركت

صفحه 30
حگايت
ر
حكايت
گذارش
ر
گزارش
يانزده
ر
يازده
خلانوش
ر
خلالوش
هلانوش
ر
هلالوش
در صفحه 54 در مورد كلمات مختوم به «ه» مى گويد: «در حين اتّصال به ياى ضمير و وحدت و نسبت به ى، ملفوظ شده و به ه مرقوم بوده و همزه اى در فوق آن مى گذارند: هنوز تو خوابيده كه در محلّه شما خانه خريدم و به مردى ساده بخشيدم»; امّا مصحّح براى سهولت در خواندن و بر حسب رسم الخطّ امروزى، به جاى «ه»، «ه اى» آورده است.
همچنين حتّى المقدور عنوان فصول كتاب و نيز شماره گذارى كتاب كه گاهى با حروف و گاهى با عدد بود، به صورت يكسان آورده شد.
ديگر تغييرات و تصحيحات به شرح زير مى باشد:
ص 46، س 15 ثغ با فاء سعفص ر فغ با فاء سعفص
ص 49، س 22 لفظ قديم قلم لار ر لفظ قلم قديم لار
ص 51، س 21 ديگر بخشد، همچو ر ديگر نبخشد، همچو
ص 55، س 6 جوى مولتان آيد ر جوى موليان آيد
ص 59، س 14 اضداد گويند. همچو: ر اضداد گويند.
ص 58، س 3 گر مطرب و حريفان... بخوانند ر گر مطرب حريفان... بخواند
ص 60، س 17 نكره ساختن يك كلمه لفظ به ر نكره ساختن كلمه، لفظ «يك» به
ص 67، س 8 كاف تضمير بر ر كاف تصغير بر
ص 67، س 24 پنجاه رفته در ر پنجاه رفت و در
ص 69، س 27 صحيح است چنانچه در ر صحيح است.
ص 71، س 12 «گر» گر كه ر «گر» كه
ص 73، س 7 از آن و موافق ر از آن، موافق
ص 81، س 3 اجزاء امكان كه ر اجزاء مكان كه
ص 81، س 11 كه خوردگى و كوچكى ر كه خردگى و كوچكى
ص 81، س 23 براى خوردى و كوچكى ر براى خردى و كوچكى
ص 90، س 2 به حالت حالت سكون ر به حالت سكون
ص 104، س 11 به اوّلى ماضى ر به اوّل ماضى

صفحه 31
ص 112، س 17 براى آنكه ر براى آنك
ص 112، س 21 خرامان برخواست ر خرامان برخاست
ص 112، س 21 شهيدان برخواست ر شهيدان برخاست
ص 127، س 13 يار است، چه ر يارند، چه
ص 128، س 28 رنگ افاده را نمايد ر رنگ را افاده نمايد
ص 139، س 19 عربى و دو ر عربى دو
ص 143، س 25 سعدى: چه مُردى ر سعدى: چو مُردى
ص 146، س 20 پيدا شود در ر پيدا نشود در
در پايان لازم مى داند از استاد ارجمند جناب آقاى دكتر مهدى محقق، رئيس محترم هيأت مديره انجمن آثار و مفاخر فرهنگى سپاسگزارى نمايد كه با تمام مشغله هاى خود در نهايت صبر و بزرگوارى در فرصت كمى كه در اختيار بود، نسخه تصحيح شده را به طور كامل مطالعه فرموده، راهنمايى هاى لازم را مرحمت نمودند و آن را در مجموعه انتشارات انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران منظور داشتند.
حميده حجازى
بهار 1388

صفحه 32
 

صفحه 33
 

آشنايى با دانشنامه قاموس المعارف

استاد عليرضا سبحانى
   پيش از آنكه به معرفى اين كتاب بپردازيم نخست از نوشته فرزند دانشمند مولف جناب آقاى ميرزا على اصغر مدرس، كمك مى گيريم:
وى در مقدمه جلد هشتم از كتاب «ريحانة الأدب» مى نويسد:
«قاموس المعارف»، تأليف آن در ربيع الثانى سال 1345 هجرى در 6 جلد به قطع وزيرى بزرگ طىّ 4007 صفحه خاتمه يافته است. اين كتاب به زبان فارسى بوده و حاوى 45000 لغت عصرى و معمولى و شاهكار مولفات آن مرحوم است كه علاوه بر استيفاى لغت فارسى، اكثر لغات عربى و پاره اى از لغت بيگانه، كه هم معمول فارسى زبانان عصر حاضر مى باشد، داراست بلكه شرح اجمالى از عقايد و مذاهب مختلفه و اكثر اصطلاحات دينى و فنون متنوعه نجومى و رياضى و عروضى و تاريخى و غير آنها را مشتمل مى باشد و در آغاز كتاب، رساله مستقلى در دستور زبان فارسى نگارش كرده است.(1)
خوشبختانه مقدمه اين كتاب كه به صورت دستور زبان فارسى است بهوسيله خانم حميده حجازى و زير نظر جناب آقاى دكتر مهدى محقق تحقيق و منتشرشده است، با تشكر از زحمات ايشان و با استجازه بدون تصرف ضميمه كتاب مى باشد.
مرحوم مدرّس تبريزى شخصيت والايى بود كه در عصر خود شناخته نشد ولى پس از درگذشت و نشر آثار وى، علاقه مندان علم به مقام علمى و موقعيت او پى بردند. از آنجا كه حضرت والد، به نشر آثار استاد خود علاقه مند بود و كتاب هاى «ديوان المعصومين» و «كفاية المحصّلين فى شرح تبصرة المتعلمين» در مؤسسه امام صادق(عليه السلام) زير نظر ايشان، تحقيق و منتشر گشت، بسيار علاقه مند بود كه كتاب «قاموس المعارف» ايشان نيز تحقيق و منتشر شود. از اين جهت اينجانب به درخواست ايشان پاسخ مثبت گفته و به اين كار دست يازيدم. اصل نسخه در كتابخانه ملى تبريز محفوظ است و تصوير آن بهوسيله حجة الاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ رسول جعفريان، مدير كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، در اختيار ما قرار گرفت. اينك بحمداللّه نخستين جلد آن به نحوى كه ملاحظه مى فرماييد منتشر مى شود، ولى لازم است است چگونگى تحقيق و كارى كه بر روى اين كتاب انجام گرفته از نظر خوانندگان بگذرد.

كيفيت تحقيق و كارهاى انجام شده

تصوير اصل، مبناى كار قرار گرفت و كارهاى ياد شده در زير انجام گرفت:
1. مؤلف براى تعيين تلفّظ مدخل ها از دو روش استفاده كرده است:
اوّل، آوردن واژه اى هموزن مدخل(تارك ـ چو مادر) و دوّم، استفاده از حركات روى مدخل. ما نيز تلفّظ بقيه مدخل ها را با همين روش مشخص كرديم; يعنى در مدخل هايى كه پس از حرف «چو» مؤلف جاى خالى گذاشته بود، با آوردن واژه اى هموزن مدخل و داخل كروشه، تلفظ را روشن ساختيم( انورى ـ چو ]سَرْوَرى[) و تلفظ ديگر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. ريحانة الأدب، ج 8، مقدّمه،ص6.

صفحه 34
مدخل ها را با گذاشتن حركات روى خود مدخل تعيين كرديم. البته براى تعيين تلفظ اين گونه مدخل ها از فرهنگ هاى معتبر فارسى استفاده نموديم. همچنين گاه مؤلف براى آگاهى از تلفّظ برخى مدخل ها، خواننده را به مدخل هاى ديگر ارجاع داده است (بُلقور ـ بر وزن و معنى بلغور). در اين موارد تلفّظ مدخل هايى را كه يك ضبط داشتند با حركات مشخصّ كرديم و براى پرهيز از اشتباه در خواندن، مدخل هاى با بيش از يك تلفّظ را تغييرى نداديم.
2. مؤلف در برخى مدخل ها ـ كه أعلام هستند ـ خواننده را به ديگر اثر خود«ريحانة الأدب»، ارجاع داده است. در اين موارد توضيحات را استخراج و به اختصار ذكر كرديم.
3. گاه مؤلف مدخلى را معنى نكرده و به منبع خاصى هم ارجاع نداده است. در اين موارد معناى مدخل مورد نظر را مطابق با شيوه خود «قاموس» و از فرهنگ هاى معتبر فارسى ذكر كرديم.
4. مؤلف در اثر خود از منابع مختلفى استفاده كرده است. براى آشنايى بيشتر خوانندگان با اين منابع، هر كدام را به اختصار در ضميمه كتاب معرّفى كرده و با علامت اختصارى]ر.ض[ ـ يعنى رجوع به ضميمه ـ ارجاع داده ايم.
5. براى جداسازى معانى مختلف هر مدخل، از واو پررنگ استفاده كرده ايم و ذيل مدخل ها را ـ كه خود مؤلف هم در متن دست نوشته خود، آنها را به خوبى متمايز ساخته است ـ كاملاً مشخص كرده ايم.
6. سعى كرديم براى حفظ اصالت اثر، رسم الخط مؤلف را حفظ كرده و تغييرات زيادى در آن اعمال نكنيم، اما براى سهولت بيشتر در قرائت متن، اندك تغييراتى به شرح ذيل اجرا نموديم:
الف: كلمات مركب داخل متن، مطابق با كتاب «فرهنگ املايى خط فارسى بر اساس دستورات خط فارسى مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسى» سرِ هم يا جدا نوشته شدند. البته بايد خاطرنشان كنيم كه براى آگاهى خوانندگان و محققان محترم از نظرات مؤلف، مدخل ها را عيناً و بدون تغيير آورديم.
ب: علامت هاى تفصيلى و عالى«تر» و «ترين» كه گاه منفصل از كلمه ماقبل و گاه متّصل به آن آمده، همه جا جدا نوشته شدند، به جز «بهتر، مهتر، كهتر، پيشتر، بيشتر و كمتر».
پ: علامت جمع «ها» هميشه متصل به كلمه ماقبل آمده است كه همه جا جدا نوشته شد، به جز «آنها و اينها»، همچنين جمع هايى مانند « دانها و خانها» به «دانه ها و خانه ها» تغيير يافت.
ت: «باى» حرف اضافه معمولاً متّصل به كلمه مابعد آمده كه همه جا جدا نوشته شد.
ث: جزء پيشين «مى» گاه منفصل از كلمه مابعد و گاه متّصل به آن آمده كه همه جا جدا نوشته شد.
ج: «ياى» نكره بعد از «ها» ظاهر نگشته است، مثلاً« پاره موارد» به صورت «پاره اى موارد» نوشته شد.
چ: در بعضى كلمات عربى، «ة» پايان كلمه به «ت» تغيير يافت، مانند «تربية و حركة» كه به صورت«تربيت و حركت» نوشته شد.
ح: علامت جمع«ان» و «ياى» نسبت بعد از «هـ» به صورت« بچه گان و بچه گى» و نظاير آنها آمده كه به «بچگان و بچگى» و غيره تغيير يافت.
خ: خواستن، برخواستن(بلند شدن) ر خاستن، برخاستن
   خار، خارى( ذليل و ذلّت) ر خوار، خوارى
   گذاردن (اداكردن) ر گزاردن
   پا، ژا، چيم و گاف پارسى ر با، زا، جيم و كاف پارسى

صفحه 35
7. خواننده در اين اثر، برخى كلمه ها را با ضبطى متفاوت از تلفّظ امروز خواهد ديد، مانند«اوقيانوس، نفط، قاز، آب زيرگاه، نارجيل». براى حفظ اصالت متن، در نگارش اين گونه كلمه ها تغييرى داده نشد. بسيارى از اين كلمه ها به دو شكل آمده اند، مانند«تهران/ طهران»،«نفت/نفط»،«اقيانوس/اوقيانوس»; ما هم براى حفظ اصالت اثر و پرهيز از تغييرات گسترده در رسم الخط مؤلف، آنها را به همان شكل و بدون تغيير آورديم.
8. براى احترام به وقت خوانندگان، توضيحات ذيل را به اثر افزوده و آنها را با كروشه از متن نسخه متمايز ساختيم:
الف: آوردن معناى كلمه هاى نامأنوس و مشكل متن، مانند:
مسحوق] ساييده شده[، شُمَندُفِر ]راه آهن در زبان فرانسه[
ب: آوردن تلفظ امروزى برخى اسامى، مانند:
پورتكيز ]پرتغال[، دانيمارق ]دانمارك[، اسقوچيا]اسكاتلند[
پ: آوردن توضيح مختصرى براى برخى بلاد، اشخاص، مذاهب، سلسله ها، رودها، درياها و غيره، مانند:
آماسيّه ]در تركيه[، اورخان ]دوّمين پادشاه عثمانى در قرن 8 هـ[، نظاميّه ]فرقه اى از معتزله پيرو ابراهيم نظام[
خديوان مصر ]لقب حاكمان مصر در قرن 13 و 14 هـ[
رود جيحون ]درآسياى مركزى[، بحر ابيض ]درياى مديترانه[
البته در برخى از مدخل ها كه به توضيح بيشترى نياز بود، خواننده را با علامت اختصارى ]ر.م[ ـ يعنى رجوع به مدخل ـ به مدخل مورد نظر ارجاع داده ايم.
علائم اختصارى قبل از معنى
ب                مركب
ر                 وزن مشهور
ع                 اتباع
ف                 معنى معروف
ق                 وزن قبلى
ل                 وزن مجهول
   علائم اختصارى بعد از معنى
تين               لاتين
سر               سريانى
سه                  فرانسه
عر                  عربى
كى               تركى
مغ                  مغولى
مى                  رومى
نان                  يونانى
ند                  زند
در پايان يادآور مى شويم:
به جز بخش دستور زبان فارسى، همه اين جلد بهوسيله آقايان: محمدصادق زينىوند، فوق ليسانس ادبيات فارسى و مجيد خسروى، دانشجوى دكترى ادبيات فارسى تحقيق شده است و تلاش علمى عزيزان مورد تقدير و سپاس مى باشد. به اميد آنكه ما را در تحقيق ساير مجلدات كتاب يارى فرمايند.
قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
عليرضا سبحانى
28/8/90

صفحه 36
 

صفحه 37
 
مقدّمه كتاب مستطاب قاموس المعارف
در دستور زبان فارسى
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
ستايش بى كران مر كردگارى را سزا است كه كيهان را از نابود، بود نمود و نيايش بى پايان مر پروردگارى را روا است كه جهان را از بنگه نيستى به آرامگه هستى آورد و مردم را از آن ميان به توش و نيروى زبان به آرش علّمه البيان بر ديگر آفريدگان برترى داده و تاج كرّمنا بر سر نهاده و بر ايشان هم، وخشوران پاك از هر گونه آلايش و آك، از گونه خودشان فرستاده و درود بسيار و زندش بى شمار بر نزديكان درگاه كردگارى و فرستادگان بارگاه پروردگارى ـ كه پزشكان دورافتادگان از آغازگه و درماندگان گرداب لغزش و گنهند ـ به ويژه تيمسار والاتبار چُرگر پايان دمان و انجام فرستادگان يزدان و دوازده نبيره هاى پاك او باد كه پيشوايان راه دادار و خواهندگان آمرزش بزه كارانند.
بزرگترين خوش بختى خود را در نزديكى ايشان مى دانم. هماره دست به آسمان; و خدا را مى خوانم كه: دوستانشان نواخته و دشمنان گداخته باد; تراج.
سپس كمترين زاور پيغمبر ستوده خوى و خجسته روى و پايين تر چاكر وخشور زيباكيش و نيك انديش محمّدعلى تبريزى، پور محمّدطاهر مرحوم معروف به «آقابالا» مى نگارد در اين اواخر زمان كه تبريز و تبريزيان غرق فتنه و طوفان بوده، خصوصاً اهل فضل و هنر كه هر يك در گوشه اى متوارى و از شغل عادى خود، عارى بودند. اين خاكسار نيز به جهت تواتر همّ و غم و تهاجم غصّه و الم، از اشتغال به اشغال عادى موظّفى خود قاصر بوده و در آن اثنا به مناسبت اين كه انس كتاب ـ كه رفيقى است بى آزار ـ متروك نماند، به مطالعه پاره اى كتب متنوّعه ادبيّه پارسى اشتغال داشته و پاره اى لغات مشكله مختلفه را ـ كه در آن اثنا تصادف نمودم ـ در اوراق متفرّقه نگاشتم تا در اين ايّام، ضايع نبودن آن زحمات ديرينه را منظور كرده و ترتيب و تأليف آن ها را نصب العين نموده و در اين اثنا به خاطر فاتر دررسيد كه بعضى الفاظ معموله و متعارفه امروزى را هم از قبيل مطالب علميّه متفرّقه و مقاصد ادبيّه متنوّعه از اصطلاحات رمل و جفر و طبّ و عروض و نجوم و حساب و هيئت و اسطرلاب و تشريح و تاريخ و فيزيك و شيميا و كيميا و ليميا و هيميا و سيميا و ريميا و جغرافيا و پاره اى لغات بيگانه دايره در ميان اهالى ما و نظائر آن ها به لغات پارسى مزبوره علاوه نموده و همه آن ها را به ترتيب حروف هجا در سلك تحرير آرم كه نفع آن عامّ و فايده اش تامّ بوده و از جمع كتب متفرّقه كه با قطع نظر از عدم قوّه مالى، محتاج به زحمات فوق الغايه بوده و بعد از گردآمدن هم، اكثر اهالى به جهت پاپيادگى از استكشاف مطالب علميّه مذكوره مندرجه در آن ها قاصر بودند، مستغنى و بى نياز گردند و از آن رو كه به تأييد الهى مشتمل بر دُرر علوم غريبه متنوّعه و جواهر فنون عجيبه متفرّقه گرديد، آن را قاموس المعارف نام كردم كه لفظ و معنى مطابق همديگر بوده و اسم و مشمل، موافق يكديگر آيند و به واسطه اين كه منظور نظر اصلى، جمع تمامى لغات پارسيّه بود، قواعد نحو و صرف و دستور آن زبان را در مقدّمه اى جداگانه بنگاشتم، اميد آن كه در صفحه روزگار به رسم يادگار باقى ماند.
گر بماند نام نيك از آدمى *** بهْ كه ماند خانه هاى زرنگار
و عفو و اغماض از سهو و خطا را مزد زحمات خود مى دانم و آن را بر يك مقدّمه و سىودو انجمن مرتّب ساخت:
مقدّمه: در دستور زبان پارسى و آن، مشتمل بر پنج آيين و يك خاتمه است.

صفحه 38
   دستور زبان فارسى/ آيين اوّل: حركات و حروف
آيين اوّل
در حركات و حروف و در آن سه گفتار است:
]گفتار[ اوّل
در حروف تهجّى
بدان ـ ايّدك اللّه ـ آواز و صدائى كه از سينه برمى آيد تا به رسيدن لب در چند جا منقطع گردد، پس به جهت اختلاف مكان انقطاع، آن صدا و آواز هم مختلف و از يكديگر متغاير و از اين اختلاف صوت، هيكل حروف مشهوره لباس وجود پوشيده و هر يك از آن صداهاى متفرّقه را حرفى گويند ـ چنانچه در علم تجويد مشروحاً نگارش يافته ـ و بنياد همه زبان ها بر حروف آن زبان بوده و آن ها را حروف مفرده و حروف هجا و حروف تهجّى نامند; چنانچه از آن رو كه براى تركيب و بناى كلمات موضوع هستند، حروف مبانى نيز گويند; چنانچه حرف اصطلاحى را كه در مقابل اسم و فعل بوده ـ و در نگارش سيّم از آيين سيّم سمت نگارش خواهد يافت ـ به انگيزه وضع آن ها براى افاده معانى متفرّقه حروف معانى خوانند; و حروف تهجّى زبان عرب بيستوهشت است. اگر «همزه» و «الف» را يكى بشماريم و اگر هريكى را حرفى انگاريم، بيستونه مى شود و در تعداد لفظ «لا» در جزو حروف تهجّى اشاره به همين معنى است زيرا كه همزه قابل حركت و سكون است به خلاف الف كه هماره ساكن و ماقبل آن مفتوح و در اوّل كلمه بودن آن شايش ندارد; از اين رو بايد به حرفى ديگر ملحق گرديده و به تبعيّت آن، تلفّظ يابد و خصوصيّت «لام» در اين مقام به مناسبت اين است كه هر يكى از آن ها در قلب ديگرى افتاده و بالجمله چنانچه حروف ذاتاً از يكديگر جدا و متغاير بوده و از براى هر يكى نامى مقرّر داشته اند، همچنين در كتابت نيز اشكال و صور آن ها را از همديگر جدا و متغاير ساخته اند; بدين گونه كه نموده مى شود:
ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن و ه لا ى
و امّا حروف تهجّى زبان پارسى بيستوچهار يا بيستوپنج است بدين ترتيب:
ا ب پ ت ج چ خ د ذ ر ز ژ س ش غ ف ك گ ل م ن و ه لا ى
و پارسيان از حروف تهجّى عرب، هشت حرف ثقيل التّلفّظ راكه «ث ح ص ض ط ظ ع ق» باشد، تركيده و چهار حرف ديگر «پ چ ژ گ» را به باقى حروف افزوده اند، پس جملتان حروف تهجّى عربى و پارسى سىودو و يا سىوسه مى باشد. از آن جمله، چهار حرف «پ چ ژ گ» مخصوص پارسى بوده و در عربى پيدا نمى شود و هشت ديگر ـ كه مذكور افتادـ مختصّ عربى بوده و در هر كلمه كه يافت شود، مى دانيم كه پارسى نيست بلكه عربى و يا معرّب و يا از

صفحه 39
زبان هاى ديگر است، همچو: صلح و ضرر و ظلم و طلب و اصفهان و يقه و ارخالق و قاوون و قارپوز و مانند اين ها; و بيست حرف و يا بيستويك حرف باقى هم، مابين عربى و پارسى مشترك است.
هشت حرفند آن كه اندر فارسى نايد همى *** تا نياموزى نباشى اندر اين معنى معاف
بشنو اكنون تا كدام است آن حروف و ياد گير *** ثا و حا و صاد و ضاد و طا و ظا و عين و قاف
چار ديگر خاصّ باشد بر زبان پارسى *** بر تو يك يك باز گويم پا و چيم و ژا و گاف
.
تبصرةٌ: مطالب مذكوره در اين تبصره محتاج به تأمّل است. در عيون اخبارالرّضا در احتجاج با عمران صابى و فرزانه فارسى آمده كه آن حضرت از پارسى پرسيدند كه: «پارسيان شما چند حرف مخصوص دارند؟» جواب داد: «چهار حرف پ چ ژ گ». آن حضرت فرمود: «پنج حرف است، يكى ديگر هم قافى است كه در ميانه قاف و خاء بدان، تكلّم مى نمايند و چون پنج حرف خاصّه پارسيان بر بيستوهشت حرف ما افزايد، تمامى حروف سىوسه مى شود». پس موبد فارسى تصديق كرد. اكنون اين قاف ـ كه در ميانه قاف و خاء بدان تكلّم مى شودـ در شيراز و يزد بيشتر از ساير بلاد متعارف بوده بلكه در بلاد ديگر ديده نشده بلكه بعضى از ادبا گفته كه دو حرف ديگر نيز مختصّ زبان پارسى بوده كه يكى را چون «خ» به زبان آورده و ديگرى را چون «ق» تلفّظ مى نموده و اوّلى را به شكل «حو» مى نوشته و دويّمى را به صورت «قو» مى نگاشته اند و گويا اكنون هم در ميان لوران و كردان و شيرازيان و خوزستان تلفّظ به آن ها باقى است. خا و قافى نيز بوده، بيندش امروز هم «آنكه در علم زبان باشد دقيق و موشكاف»; و على هذا، حروف هجاى زبان پارسى بيستوشش مى شود.
.
بينش: حروف هشتگانه مزبوره كه مختصّ زبان عربى است، ندرتاً در پاره اى لغات پارسى آمده، پس مراد از اين اختصاص به عربى كه در كلمات اكثر ادبا بلكه يكسر ايشان آمده، اختصاص نسبت به فرس قديم بوده و آنچه در بعضى كلمات ديده شده، از استعمالات اختراعى متأخّرين عجم مى باشد كه در اصل، حرفى ديگر بوده و به يكى از اين حروف، تغيير داده و استعمال كرده اند و بعضى از متتبّعين «ب ج ف» را نيز از مختصّات عرب شمرده و بعضى ديگر «ذ نقطه دار» را هم از مخصوصات عرب پنداشته اند.
و بالجمله، چون اكثر اين حروف با هم مشابه و در يك صورت و نقطه هم قابل افراط و تفريط بوده و در مقام تشخيص حروف چندان محلّ اعتنا نبود، از اين رو لقبى و مميّزى به جهت اكثر حروف مقرّر نموده اند كه به واسطه آن از يكديگر تميز يابند; چنانچه حرف بى نقطه را مهمله و يا غير منقوطه ناميده و بانقطه را معجمه و يا منقوطه خوانده و يك نقطه دار را موحّده و دونقطه دار، مثنّاة و سه نقطه دار را مثلّثه گفته و هركدام را كه نقطه آن در بالا است، فوقانى نام داده و آنچه را كه در تحت است، تحتانى نام كرده اند; و گاه باشد كه بعضى را به لقب خاصّى، ملقّب نمايند چنانچه «ب» را باى ابجد و «ت» را تاى قرشت و «ث» را ثاى ثخذ و «ح» را حاى حطّى و «ه» را هاى گرده يا هاى هوّز يا هاى هدايت و «ب ج ز ك» را تازى يا عربى و «پ چ ژ گ» را كه مختصّات اربعه زبان پارسى هستند، عجمى يا فارسى گويند و اين چهار حرف پارسى را در مقام كتابت با سه نقطه از مشابه آن ها تمييز داده و «گ پارسى» را با دو سركش هم، تشخيص مى دهند و در اين كتاب هم، به همين روش معمول خواهد شد.
تتميمٌ: از حروف هجا «و ا ى» را از آن رو كه در حالت بيمارى به زبان آيد، حروف علّه گويند و در جائى كه اين سه حرف ساكن بوده و حركت ماقبل آن ها از جنس خودشان باشد كه در «]و[»، ضمّه و در «ى»، كسره و در «ا»، فتحه است به انگيزه اين كه ساير حروف را صورت و مدّ داده و به معاونت آن ها خوانده مى شوند، حروف مدّه و حروف املا و

صفحه 40
حروف مصوّته نامند; و غير از اين ها ساير حروف را و همچنين اين حروف را در غير حالت مزبوره حروف مصمّته يا صامته خوانند و ايضاً شكل حروف را ـ چنانچه مرقوم افتاد ـ زُبُر گفته و آنچه را كه از اصوات اسامى مشهوره حروف در مقام كتابت نوشته نشده و تنها در مقام تلفّظ به زبان آيد، بيّنه نامند; مثلا در «الف»، شكل «ا» را زُبُر گفته و «لف» را بيّنه گويند. پس گوييم: حروف هجاى زبان عرب را بدين ملاحظه بر سه تقسيم كرده اند:
1) مسرورى كه زبر و بيّنه آن، دو حرف باشد و آن، دوازده است: «ب ت ث ح خ ر ز ط ظ ف ه ى».
2) ملفوظى كه زبر و بيّنه آن، سه حرف بوده و آخرش غير اوّل باشد و آن، سيزده است: «ا ج د ذ س ش ص ض ع غ ق ك ل».
3) ملبوبى كه سه حرفى بوده و آخرش عين اوّل باشد و آن، سه حرف است:«م ن و»; و آن ها را مكتوبى و ملفوفى نيز گويند.
و ايضاً حروف هجاى زبان عرب را به اعتبار ديگر به دو قسم تقسيم كرده اند: شمسى و قمرى. پس اگر الف و لام در وقت اتّصال به حرفى به تلفّظ نيامده و آن حرف، مشدّد باشد، شمسى گويند و آن، سيزده حرف است: «ت ث د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ن»; و الاّ قمرى مى گويند كه پانزده حرف است: «ا ب ج ح خ ع غ ف ق ك م و ل ه ى»; و وجه تسميه يا به جهت اين است كه خود لفظ شمس و قمر اين چنين هستند و يا اين كه چنان كه كواكب نزد آفتاب موجود و غير مرئى بوده و نزد ماه موجود و مرئى مى باشند، همچنين است الف و لام نسبت به حروف شمسى و قمرى.
گفتار دويّم
]در[ حركات و اوصاف حروف
سه حركت: بدان كه چون حروف تهجّى به خودى خود قابل تلفّظ نبود، از آن رو براى امكان تلفّظ آن ها سه حركت وضع كرده اند كه به عربى فتحه و كسره و ضمّه گفته و به پارسى زبر و زير و پيش گويند از آن رو كه در ايّام سلف، حرف مفتوح را نقطه بر زبر و مكسور را در زير و مضموم را در پيش از شنگرف و غيره ـ كه مغاير رنگ اصل حرف بود ـ مى گذاشته اند تا آن كه خليل بن احمد عروضى براى هر يك از حركات ثلثه، نشانى به جاى همان نقاط بدين صورت «ـَــِــُ» وضع كرده و بعد از آن، هر يك از اين نشان ها به اسم محلّ خود، موسوم و مشهور گرديد و نشان حركت پيش را مانند زبر، بر بالاى حرف گذاشتن از اختراعات متأخّرين است و هر حرفى را كه داراى يكى از اين حركات ثلثه باشد، متحرّك و گويا ناميده و خالى از حركات را زده و ساكن خوانند و علامت آن، شكل «ـْـ» مدوّر مفردى است كه بر بالاى حرف ساكن گذارند و اجتماع دو ساكن و سه ساكن ـ به شرحى كه در نمايش بيستوپنجم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه مرقوم مى افتد ـ جايز است.
و امّا تنوين كه دو زبر و دو زير و دو پيش باشد، از مختصّات زبان عرب و الحاق آن بر كلمات پارسى غلط است: زوراً و گُجاً و جاناً و زباناً.
مدّ: چون همزه و الف در اوّل كلمه اى بجمعند، تنها همزه را نوشته و روى آن، اين علامت «ــ» را گذاشته و آن را مدّ و كشيده گويند: آفتاب، آشنا.
تشديد: در صورتى كه دو حرف متجانس و يا متقارب، در پهلوى يكديگر افتاده و اوّلى ساكن و دويّمى متحرّك
Website Security Test