welcome to official website of Grand Ayatollah Sobhani
فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی گالری تصویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

نام کتاب :   قاموس المعارف- در چهار مجلد*
نویسنده :آيت الله ميرزا محمد على مدرس تبريزى*

  قاموس المعارف- در چهار مجلد

صفحه 1
آيت الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى   
   قاموس المعارف/ دستور زبان فارسى
زيرنظراستادعليرضاسبحانى
1296 ـ 1373 هـ ق
حاوى تبيين و تشريح چهلوپنج هزار مدخل و اصطلاح دينى، فلسفى، كلامى، رياضى، نجومى،
ادبى، تاريخى و ترجمه
جلد اول
آ ـ ب ـ پ
تحقيق
مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
1391هـ ش

صفحه 2
مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
قم ـ بلوار امين، تلفن: 2925152 دورنگار: 29222331 251 98+
تيراژ: 1500 نسخه از چاپ اوّل 1391 هـ . ش
چاپ و نشر مؤسسه امام صادق (عليه السلام)
مسلسل انتشار: 715         مسلسل چاپ اول: 387
قامــوس المعـــارف / ج 1
علامه فقيد مرحوم آيت الله ميرزا محمد على مدرس تبريزى
زير نظر: استاد عليرضا سبحانى
با دو مقدمه در شرح حال مؤلف از آيت الله العظمى جعفر سبحانى و دكتر مهدى محقّق
همكاران علمى:
قاموس المعارف: محمّد صادق زينىوند ; مجيد خسروى
دستور زبان فارسى: حميده حجازى
آيت اللّه مدرّس تبريزى، محمَّدعلى، 1258 ـ 1333 .
      قاموس المعـارف / تأليف آيت اللّه محمّدعلى مدرّس تبريزى، تحقيق موسسه امام صادق (عليه السلام)، زير نظر عليرضا سبحانى ـ قم: موسسه امام صادق (عليه السلام)، 1391. با دو مقدمه در شرح حال مؤلف از آيت الله العظمى جعفر سبحانى و دكتر مهدى محقّق.
       6ج .    ISBN 978 - 964 - 357 - 499 - 6 (VOL.1)
ISBN 978 - 964 - 357 - 500 - 7 (6VOL.SET)
فهرستنويسى بر اساس اطلاعات فيپا
      1 . اسلام ـ ـ اصطلاحها و تعبيرها . 2. فارسى ـ ـ واژه نامه ها. 3. اسلام ـ ـ دائرة المعارفها الف. عليرضا سبحانى، 1353 ـ ب. مؤسسه امام صادق (عليه السلام). ج . عنوان.
1ق4م/ 2/5 BP    03/ 297
1391
مركز پخش
قم، ميـــدان شهدا، انتشـارات توحيـــد
تلفن: 7743151 251 98+ ـ 9271 151 0912
http://www.imamsadiq.org http://www.tohid.ir

صفحه 3
 

صفحه 4
عكس مؤلف

صفحه 5
   دستور زبان فارسى/ فهرست مطالب

فهرست مطالب

دانشنامه نگارى به زبان فارسى/عليرضا سبحانى   11
فقيد علم و ادب/آيت الله العظمى سبحانى   14
اوستاد اوستادان زمانه/دكتر مهدى محقق   23
پيشگفتار/حميده حجازى   ……27
پيشگفتار/عليرضا سبحانى   33
مقدّمه مؤلف   37
آيين اوّل: حركات و حروف   38
      گفتار اوّل: حروف تهجّى   38
      گفتار دويّم: حركات و اوصاف حروف   40
      گفتار سيّم: خواصّ حروف هجاء   41
         الف   41
         ب   43
         پ   45
         ت   45
         ث   46
         ج   46
         چ   46
         ح   46
         خ   46
         د   47
         ذ   47
         ر   48

صفحه 6
         ز   48
         ژ   48
         س   48
         ش   48
         ص ض ط ظ ع   49
         غ   49
         ف   49
         ق   49
         ك   49
         گ   50
         ل   50
         م   50
         ن   50
         و   51
         ه   53
         ى   54
آيين دويّم: چگونگى زبان پارسى   56
آيين سيّم: كلمه   59
      نگارش اوّل: اسم   60
         نمايش اوّل: اسم عام و اسم خاص   60
         نمايش دويّم: اسم ذات و اسم معنى   68
         نمايش سيّم: مجرّد و مزيدفيه   68
         نمايش چهارم: مفرد و مركّب   68
         نمايش پنجم: مشتق و جامد   69
         نمايش ششم: اسم تفضيل   72
         نمايش هفتم: اسم عدد   72
         نمايش هشتم: مفرد و جمع   76
         نمايش نهم: صفت   77
         نمايش دهم: اسم زمان   80
         نمايش يازدهم: اسماء مكان   81

صفحه 7
         نمايش دوازدهم: اسم آلت   81
         نمايش سيزدهم: اسم مصغّر   81
         نمايش چهاردهم: مصدر   82
         نمايش پانزدهم: اسم مصدر   83
         نمايش شانزدهم: كنايات   83
         نمايش هفدهم: اسماء انده و تأسّف   87
         نمايش هجدهم: اسماء ترجّى و آرزو و تمنّى   87
         نمايش نوزدهم: اسماء تحسين   87
         نمايش بيستم: اسماء تنبيه   88
         نمايش بيستويكم: اسماء تعجّب   88
         نمايش بيستودوم: مذكّر و مؤنّث   88
         نمايش بيستوسوم: اسماء اصوات   89
         نمايش بيستوچهارم: قيودات   89
         نمايش بيستوپنجم: اعراب و بناى اسم و حالات و حيثيّات آن   89
      نگارش دويّم: فعل   94
         دستور اوّل: فعل خاصّ و فعل عامّ و فعل اقتدارى و...   95
         دستور دوم: متعدّى و لازم و مطاوعه   95
         دستور سوم: فعل تامّ و ناقص   96
         دستور چهارم: فعل مفرد و مركّب   96
         دستور پنجم: مطابقت فعل با فاعل در جمع و افراد   96
         دستور ششم: فعل معلوم و مجهول   96
         دستور هفتم: فعل مثبت و منفى   97
         دستور هشتم: اخبارى و انشائى و شرطى   97
         نمايش اوّل: ماضى   98
            قسم اوّل: ماضى مطلق   98
            قسم دويّم: ماضى نقلى   99
            قسم سيّم: ماضى بعيد يا مقدّم يا سابق   100
            قسم چهارم: ماضى ابعد يا اسبق   100
            قسم پنجم: ماضى استمرارى يا حكايه ماضى   100
            قسم ششم: نقلى مستمر   102

صفحه 8
            قسم هفتم: ابعد مستمر   102
            قسم هشتم: ماضى التزامى يا محتمل يا مشكوك   102
            قسم نهم: اقتدارى ماضى مطلق   103
            قسم دهم: ماضى ارادى مطلق   103
         نمايش دويّم: مضارع   104
            مستقبل صريح   104
            مستقبل مخلوط   104
         نمايش سيّم: حال   105
            دستور اوّل، امر حاضر   105
            دستور دويّم، امر غايب   108
            دستور سيّم، نهى حاضر   108
            دستور چهارم، نهى غايب   108
         فروع فعل   108
         متعلّقات فعل   108
      نگارش سيّم: حرف   109
            نمايش اوّل: حرف ندا   109
            نمايش دوم: حرف استفهام   109
            نمايش سيّم: ادوات مصدر و اسم مصدر   109
            نمايش چهارم: ادوات فاعلومفعولوصيغه مبالغهوصفت مشبّهه   109
            نمايش پنجم: ادوات تفضيل   109
            نمايش ششم: ادوات تصغير   109
            نمايش هفتم: ادوات زمان   109
            نمايش هشتم: ادوات مكان و ظرفيّت و غلبه و كثرت   110
            نمايش نهم: ادوات تنبيه   111
            نمايش دهم: ادوات و حروف تكرار و تأكيد و تعديه   111
            نمايش يازدهم: ادوات تصديق و ايجاب   112
            نمايش دوازدهم: ادوات علّت و سبب   112
            نمايش سيزدهم: ادوات تشبيه   113
            نمايش چهاردهم: ادوات استثنا   114
            نمايش پانزدهم: ادوات و حروف نفى   115

صفحه 9
            نمايش شانزدهم: ادوات لونيّه   116
            نمايش هفدهم: ادوات محافظت   116
            نمايش هجدهم: ادوات استعلا   116
            نمايش نوزدهم: ادوات لياقت   116
            نمايش بيستم: ادوات نسبت و اتّصاف   117
            نمايش بيستويكم: ادوات و حروف شرط   118
            نمايش بيستودوم: ادوات عطف   118
            نمايش بيستوسيّم: ادوات ربط و پيوند   120
            نمايش بيستوچهارم: حروف زوايد   121
               الف   123
               ب   125
               پ   126
               ت   126
               ج   126
               چ   127
               خ   127
               د   127
               ر   128
               ز   128
               س   128
               ش   128
               ف   128
               ك   129
               گ پارسى   130
               ل   130
               م   130
               ن   131
               و   131
               ه   131
               ى   132

صفحه 10
آيين چهارم: كلام و جمله   133
   جمله اسميّه   133
   جمله فعليّه   134
   جمله اخباريّه و انشائيّه   135
آيين پنجم: بيان پاره اى فوائد متفرّقه و...   137
   نمايش اوّل: علم عقود   137
   نمايش دويّم: مكتوب غير ملفوظ و قلب و ابدال   139
   نمايش سيّم: عنقريب و انشاءاللّه و تاى دراز   139
   نمايش چهارم: تخفيف و تشديد   139
   نمايش پنجم: حذف «و»، «ا»، «ى»   141
   نمايش ششم: اتباع و توابع   141
   نمايش هفتم: معرّب و مفرّس   141
   نمايش هشتم: فرق حروف و حركات   142
   نمايش نهم: تحريك و اسكان   143
   نمايش دهم: زياده و نقصان   143
خاتمه   145
   مقصد اوّل: تحليل و تجزيه و تركيب   145
   مقصد دويّم: پاره اى قواعد و علامات معموله در اين كتاب(قاموس المعارف)   146
   ترتيب لغات و كيفيّت پيداكردن آن ها در اين كتاب(قاموس المعارف)   146
   علامات مختصّه اين كتاب(قاموس المعارف)   147

صفحه 11
   دستور زبان فارسى/ مقدّمه
دانشنامه نگارى به زبان فارسى
استاد عليرضا سبحانى
دانش هاى گسترده امروز، هريك در روز نخست، گزاره هاى اندكى بودند كه بعداً با گذشت زمان، گسترش يافتند و چه بسا به صورت رشته هايى از علوم درآمدند. ارسطو مى گويد: ما از پيشينيان درباره قياس هاى منطقى، جز چند قاعده اندك چيزى به دست نياورديم، ولى براى تفصيل اين قواعد و بيان شرايط هر قياسى و اقسام آن و جداسازى قياس منتج از قياس عقيم، بيدارى ها كشيديم و خود را به رنج افكنديم.(1)
اين نه تنها منطق صورى است كه داراى چنين سرگذشتى بوده، بلكه همه علوم از روز نخست از چند مسأله آغاز شده و بعد، راه تكامل را پيموده است. پايه گذار علم نحو ابوالاسود دئلى از اميرمؤمنان(عليه السلام) چند مسئله بيش نياموخت ولى خود او و ديگران در توسعه اين علم كوشيدند تا آنجا كه علوم ادبى، فزون از ده رشته شد و «مفتاح العلوم» سكاكى همه را يكجا آورده است.
اما گردآورى اين علوم در يك كتاب، و ارائه نظريات گذشتگان در يك مسئله، آنگاه اظهار نظر، كار يك نفر نيست، و از قديم الايام گفته اند «همه چيز را همگان دانند» و لذا دانشنامه نويسى در عصر حاضر به صورت گروهى انجام مى گيرد و مدخل ها به افراد گوناگون سفارش داده مى شود كه هركدام در آن مدخل تخصص و يا اطلاعات خوبى داشته باشند.
امّا گاهى در اين ميان، نابغه هايى پيدا مى شوند كه در پرتو استعداد درخشان خود و پشتكار فراوان توانسته اند خلاصه علوم متداول را برابر مدخل ها و مسائل آن در يك دانشنامه گرد آورند، و چنين كار بزرگ جز با توفيق الهى به ضميمه توان نويسنده امكان پذير نيست. ما در اينجا نام هاى نويسندگان دانشنامه به زبان پارسى را مى آوريم تا هم تقديرى از آنها شود و هم خواننده به ريشه اين نوع معجم نگارى در طول قرون آشنا شود.

پيشينه دايرة المعارف نويسى به زبان فارسى

اگر خصيصه اصلى دايرة المعارف را جامعيت و اشتمال آن بر همه يا بيشتر دانش ها و فنون بدانيم، در زبان فارسى به ترتيب تاريخى مى توان آثار مذكور در زير را در عداد دايرة المعارف ها ياد كرد:
1) «دانشنامه علايى» در شاخه هاى متعدد حكمت قديم، تأليف فيلسوف و طبيب نامدار ايرانى بوعلى سينا در قرن چهارم; 370ـ428(درباره اين كتاب ر فرهنگ آثار ايرانى ـ اسلامى، ج3، ص 380ـ 383).
2) «دانشنامه حكيم مَيْسرى» در طب به صورت منظوم، تأليف به سال 367 تا 370( ر همان، ص 383ـ 384).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. شرح منطق منظومه سبزوارى، ص 6 به نقل از منطق شفا.

صفحه 12
3) «يواقيت العلوم و درارى النجوم» (يك جلد) اثر نويسنده اى ناشناخته مشتمل بر سى فن و هر فن حاوى دوازده پرسش و پاسخ. از سى فن مطرح شده در اين كتاب، هشت فن به علوم فلسفى (طبيعيات و رياضيات) و 22 فن ديگر به علوم مذهبى اختصاص دارد.
4) «نزهت نامه علايى» تأليف شهمردان بن ابى الخير رازى در آغاز قرن ششم (506ـ513)، شامل علوم طبيعى، آفرينش آسمان و زمين، رياضيات و نجوم، هنرها و صنايع و علوم خفيّه (كيميا، طلسم و...). در اين كتاب به مباحث الهيات پرداخته نشده است.
5) «جامع العلوم» يا «كتاب ستّينى» تأليف متكلم نامدار قرن ششم، امام فخررازى(متوفى606) كه آن را در سال 575 پس از سه سال اقامت در دربار علاءالدين تكش، به عنوان پيشكش علمى تقديم او كرد. اين كتاب به دو بخش اصلى علوم نقلى و علوم عقلى تقسيم شده و مجموعاً شامل 60 موضوع و هر موضوع مشتمل بر 9 مسئله در سه سطح ساده، متوسط و تخصصى است.
جامع العلوم فخر رازى را به لحاظ اشتمال بر مباحث مختلف، نخستين دانشنامه فارسى دانسته اند(درباره آن رفرهنگ آثار اسلامى ـ ايرانى، ج3، ص 53).
6) «درة التاج لغرّة الدبّاج» اثر قطب الدين شيرازى، فيلسوف و منجم قرن هفتم و از همكاران و معاصران نصيرالدين طوسى. اين كتاب به سبك كتاب هاى جامع فلسفى («احصاء العلوم» فارابى، «دانشنامه علايى»، «شفا») در ميان سال هاى 693 تا 705 نوشته شده، و مشتمل است بر مباحث حكمت نظرى، حكمت عملى، كلام و تصوف.
7) «نفائس الفنون»، اثر شمس الدين آملى(قرن هشتم) از كامل ترين دانشنامه هاى فارسى است كه 160 رشته از علوم را زير دو عنوان كلىِ علوم اوائل(علوم فلسفى) و علوم اواخر(يعنى علوم اسلامى) بررسى كرده است.
8. «نزهت القلوب» تأليف حمدالله مستوفى، مورخ و جغرافى دان معروف قرن هشتم، شامل سه مبحث اصلى علوم طبيعى، انسان شناسى و جغرافيا است; و بنابراين جامعيت دو اثر پيشين را ندارد.
9) «رياض الابرار» نوشته حسين عقيلى رستمدارى، از مؤلفان شيعى مذهب عصر صفوى كه آن را در سال 979 نوشته و بهويژه به «كتاب ستينى» فخر رازى نظر داشته است.
10) «نامه دانشوران ناصرى»، كه در عصر ناصرالدين شاه قاجار به پيشنهاد وزير انطباعات، توسط چند تن از فضلاى عصر، به صورت گروهى تأليف شد، هرچند صورت كامل نيافت(درباره اين كتاب ر مقاله اسماعيل باغستانى با عنوان «كلانْ كتاب هاى عهد قاجار، مورد نمونه: نامه دانشوران ناصرى» در «دانشنامه نويسى در ايران»، 1389ش).
پس از تأسيس دولت گوركانيان در هند و در تأسى به سنت دانشنامه نگارى فارسى، در طول نزديك به سه قرن، چهل دانشنامه فارسى در اين كشور پهناور تأليف شده است; همچنان كه دو اثر دانشنامه اىِ دوزبانه نيز در همين دوره تأليف شده است; يكى «كشاف اصطلاحات الفنون» اثر محمدعلى تهانوى/تانوى(تأليف در 1158) و ديگرى «غزلان هند» (اثر ميرغلام على حسينى بلگرامى متخلص به آزاد(متوفى 1200).
در دوره جديد پس از آشنايى ايرانيان ـ همچنان كه ساير كشورهاى اسلامى ـ با دستاوردهاى جديد غربيان در حوزه دانشنامه نگارى، تلاش هايى براى اقتباس از اين دستاوردها صورت گرفت. پيشاهنگ اين اقدامات را بايد «نامه

صفحه 13
دانشوران ناصرى» دانست كه متأسفانه ناقص ماند و مجموعاً 9 جلد، از حرف الف تا شاه نعمت الله ولى، پيش رفت. پس از آن «لغت نامه دهخدا» را به اعتبار احتواى آن بر مجموعه اى از تراجم احوال، معرفى شهرها، قضاياى تاريخى و مفاهيم اساسى علوم، بايد نوعى دانشنامه تلقى كرد.
11) «دايرة المعارف فارسى»، كه به سرپرستى مرحوم دكتر غلامحسين مصاحب، در سال 1335ش آغاز به كار كرد، نخستين و جدى ترين الگوى دايرة المعارف نويسى نوين در ايران است كه اساس آن يك دايرة المعارف انگليسى، از انتشارات دانشگاه كلمبيا، با عنوان كلمبيا وايكينگ است. «دايرة المعارف فارسى» يك مجموعه سه جلدى است كه مجلد سوم آن، پس از انقلاب اسلامى و در پى وقفه اى نزديك به بيست سال منتشر شد. عمده مقالات اين دايرة المعارف ترجمه است (درباره آن ر مقاله «دايرة المعارف فارسى» در «دانشنامه جهان اسلام»، ج17).
مجموعه دوجلدى «ايرانشهر» نيز با پشتيبانى كميسيون ملى يونسكو در سال 1342ـ 1343 به چاپ رسيد كه اختصاص به تاريخ و فرهنگ ايران دارد. «دانشنامه ايران و اسلام» نيز طرحى بود براى ترجمه «دايرة المعارف اسلام» كه در ليدن هلند چاپ مى شد; اين طرح در سال هاى منتهى به انقلاب اسلامى شروع شد و پس از انتشار چند جزوه از آن متوقف ماند.
بعد از پيروزى انقلاب اسلامى، بويژه از آغاز دهه 60 به اين سو، تحولى شگرف در امر دايرة المعارف نويسى روى داد به طورى كه هم اكنون بيش از 100 عنوان دايرة المعارف عمومى و تخصصى در حوزه هاى مختلف علوم و معارف اسلامى و جهانى و غير آن در دست طبع است. آخرين كار در اين زمينه را مى توان «دانشنامه عمومى دانش گستر» دانست كه مهم ترين ويژگى آن، چاپ يكجاى هجده جلدى، از حرف الف تا ى، است.(1)
12) «قاموس المعارف» نوشته استاد بزرگوار محقق عالى قدر ميرزا محمدعلى مدرس خيابانى تبريزى(1296ـ 1373هـ) است. وى در سخت ترين دوران كه هر نوع نگارش كتاب با مشكلات زيادى روبه رو بود، توانست دايرة المعارفى را تحت عنوان «قاموس المعارف» بنگارد كه تقديم خوانندگان مى شود.
13) «الفهرست» ابن نديم كه مشتمل است بر فهرست كتاب هاى موجود جميع ملل به زبان و خط عرب و شرح حال مصنّفين آنها و به سال 377 تأليف شده است .
14) «شفا» اثر أبوعلى سينا، كه در فلسفه، منطق و الهيات در سال 414 تأليف شده است.
اكنون كه با پيشينه دانشنامه نگارى به زبان فارسى آشنا شديم، شايسته است با زندگانى يكى از نويسندگان دايرة المعارف به زبان فارسى آشنا گرديم. نويسنده اين دانشنامه محقق و متتبع عالى مقامى است كه يك تنه به نگارش اين دانشنامه دست يازيده و در مدت هفده سال به تأليف آن پرداخته است و اثر گرانسنگى از خود به يادگار نهاده است و در آن به شرح لغات چهلوپنج هزار واژه پرداخته است كه هم اكنون به زيور طبع آراسته مى گردد.
خود مؤلف شرح حال خودش را در كتاب «ريحانه الأدب» و همچنين در كتاب «ديوان المعصومين» نوشته، اما به خاطر اين كه حمل بر خودستايى نشود به فشرده گويى بسنده شده است.
از آنجا كه حضرت والد خود ساليانى خوشه چين خرمن علمى وى در تبريز بوده است و با زندگانى او آشنايى كاملى دارد، مقاله اى پيرامون شخصيت وى نوشته است كه در اينجا مى آوريم و مى تواند نيم رخى روشن از حيات علمى و جهاد شبانه روزى آن مرد در سنگر دانش نشان دهد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. اين يادداشت، به طور عمده از مقاله «دانشنامه نگارى» نوشته دكتر قنبرعلى رودگر برگرفته شده است. اصل مقاله متعلق به «دانشنامه جهان اسلام» است و در جلد هفدهم منتشر خواهد شد.

صفحه 14
آيت الله مدرس خيابانى تبريزى(قدس سره)
فقيد علم و ادب (1296ـ 1373هـ . ق)
آيت الله العظمى سبحانى
علما و دانشمندان به سان مشعل هاى پر فروغ جامعه هستند، كه پيوسته مى سوزند و راه را براى پويندگان كمال روشن مى سازند. عشق آنان به علم و دانش و تسخير قلّه هاى معارف، به آنان آن چنان نيرو مى بخشد كه همه چيز را در طريق تحصيل آن به دست فراموشى مى سپارند و چه بسا از ضروريات زندگى نيز غفلت مىورزند.
تاريخ اسامى شخصيت هاى عظيمى را در صفحات خود ضبط نموده كه در تحصيل آرمانهاى علمى خود حتّى زندگى خود را از دست داده اند.
پويندگان راه تحصيل دانش را مى توان به دو گروه تقسيم كرد:
1.گروهى با اندوخته هاى علمى خود تجارت مى نمايند و از اين طريق به آمال و آرزوهاى مادى خود مى رسند.
2. گروهى ديگر كه از كمال روحى بالاترى برخوردار مى باشند، علم و دانش را وسيله كمال تلقى مى نمايند و از اين طريق به جامعه خويش، ارزنده ترين خدمات را عرضه مى كنند.
قهرمان گفتار ما مرحوم آيت الله علاّمه مدرّس تبريزى از نمونه هاى بارز صنف دوم بوده كه در طول عمر خود جز به تحصيل علم و دانش و تعليم و نشر آن نپرداخته و محرك او براى پيمودن اين راه پر مشقت، عشق وى به كمال نفسانى و كسب رضاى الهى بوده است.
در زندگى مرحوم مدرّس ابعاد گوناگونى وجود دارد كه نمى توان به همه آنها در يك مقاله اشاره كرد، ولى چون نگارنده يكى از كوچكترين خوشه چينان خرمن علمى او بوده و سال ها در محضر او زانو زده و از نزديك با او آشنا بوده است، ناچار است كه به بيش از يك بُعد از زندگى وى اشاره كند.

1. مواهب گرانبها

مرحوم مدرس از مواهب بس گرانبهايى برخوردار بود، و در سايه اين مواهب الهى به مراتبى بس بلند از علم و ادب دست يافت. غالباً شخصيت هاى علمى از دو موهبت برخوردارند:
1. فهم و درك قضايا.
2. حافظه و نگاهدارى مطالب.
و چه بسا برخى از موهبت نخست برخوردار بوده و از موهبت دوم بهره چندانى ندارند، ولى در اين ميان افراد انگشت شمارى هستند كه علاوه بر دو موهبت ياد شده، از موهبت سومى به نام «ابتكار» و «تصرف در مطالب و

صفحه 15
انديشه ها» نيز برخوردار مى باشند، و تعداد اين گروه بسيار كم بوده و جزو نوابغ به شمار مى روند.
از ميان اساتيد ما، مرحوم آيت الله بروجردى (1292ـ 1380) از هر سه موهبت برخوردار بود. وى پيچيده ترين مطالب را در اندك زمانى درك مى كرد، و گذشته از اين، در مسائل مربوط به رجال و تاريخ و فقه و اصول صاحب مبنا و فكر و انديشه بود.
مدرّس خيابانى در هر سه مرحله بهره سرشارى داشت. كتاب هاى مشكل و عبارت هاى پيچيده را در اندك زمانى حل مى كرد، و غالب آنچه را كه از دوران كودكى تا دوران كهولت خوانده و شنيده بود غالباً به خاطر داشت، و در نقد آرا و انديشه ها قوى و نيرومند بود.
در قدرت حافظه ايشان همين بس كه علاوه بر الفيه ابن مالك و منظومه حكيم سبزوارى و قصيده ابن حاجب در مؤنثات سماعيه و متن تهذيب سعدالدين تفتازانى، ديگر متون كتب درسى را به خاطر داشت، و از معلقات سبع و دواوين شعراى اسلامى و مقامات حريرى به مناسبت هايى چيزهايى نقل مى كرد.
به خاطر دارم روزى درباره واژه «مهدوى» سخن به ميان آمد كه آيا مطابق قاعده است يا نه، وى اين بيت را از الفيه ابن مالك خواند.
وقيـل فـي المرمـىّ مرمـوىّ *** واختير في استعمالهم مرمى
در كمتر موضوعى سخن به ميان مى آمد مگر اينكه درباره آن نكته اى را نقل مى كرد ، حتى مطايبات آن مرد بزرگ، جنبه علمى داشت.

2.پشتكار كم نظير

او عاشق علم و دانش و كسب معارف بود، در نظر اوچيزى شيرين تر از تحقيق و پژوهش نبود و در بلندترين روزها پس از اداى فريضه فجر و صرف صبحانه بسيار مختصر، تا ظهر، مشغول تحقيق و نوشتن مى شد.
اگر در اثناى مطالعه خستگى دست مى داد، خستگى را با مطالعه كتاب تاريخى و يا ديوانى، برطرف مى نمود تا بار ديگر با نشاط بيشتر تحقيق خود را پيگيرى كند. در شبهاى طولانى گاهى شب از نيمه مى گذشت ولى چراغ او روشن و مشغول كار علمى بود، در اين مورد سرگذشتى است كه بهتر است از زبان خود استاد بشنويم.
او در «ريحانة الأدب» در ترجمه خواجه حافظ شيرازى و تفأل به ديوان حافظ چنين مى نويسد:
«يك فقره از موارد را كه به خود اين نگارنده دست داد، ثبت مى نمايم. چند سال پيش موقع نگارش «قاموس المعارف» در يكى از شبهاى زمستان به نگارش مطلب مهمى اشتغال داشتم تا آن كه شب از نيمه گذشت، و در اثر غلبه خواب، اختيار از دستم رفت به گونه اى كه از پايان رساندن آن مطلب، نااميد گرديدم.
ولى از آنجا كه در تأخير انجام آن نيز مظنه تجديد رنج و تعب مى رفت، در اثناى اين خيال، به ديوان خواجه حافظ تصادف نمودم و به نيت اين كه صحت و فساد عقايد دينى آن عارف الهى، بهشتى يا دوزخى، مؤمن و يا غير مؤمن بودن او را از خودش پرسيده باشم به ديوانش فال گرفته و به همين غزل برخوردم:
گر من از سرزنش مدعيان انديشم *** كار سالوسى و رندى نرود از پيشم
زهد رندان نو آموخته، كارى بد نيست *** من كه بدنام جهانم چه صلاح انديشم

صفحه 16
بر جبين، نقش «كن» از خون دل ما خالى *** تا بدانند كه قربان تو كافر كيشم
شعر خونبار من اى دوست بَر يار بخوان *** كه ز مژگان سيه بر رگ جان زد ريشم
دامن از رشحه خونِ دل ما، درهم چين *** كه اثر در تو كند گر بخراشى ريشم
من اگر رندم و گر شيخ چه كارم با كس *** حافظ راز خود و عارف وقت خويشم
پس از آن استفسار، پيش نفس خودم بسيار شرمسار شدم و آن مطلب «قاموس المعارف» را به پايان رساندم».(1)

3. بهره گيرى از وقت

او نسبت به وقت خود بسيار بخل مىورزيد و هرگز حاضر نبود عمر خود را در موضوعات كوچك بالأخص دنيوى صرف كند. و كارهاى غير علمى را به مقدار ضرورت انجام مى داد آنگاه بقيه را به مطالعه و تحقيق مى پرداخت.
نگارنده از خود مؤلف شنيدم كه فرمود: من كتاب «فرهنگ نگارستان» را به هنگام صرف صبحانه نوشتم زيرا آماده سازى آن، گاهى وقت مى برد كه من از آن وقت در نگارش اين كتاب استفاده كردم و در مدت شش ماه تأليف آن را به پايان رساندم، اينك وى در آغاز اين كتاب چنين مى نويسد:
«بعد از اين كه به تأييد حضرت دادار به طبع «فرهنگ نوبهار» موفق شدم چندى از ساعات و دقايق خود را به حسب تقاضاى فرزندم على اصغر به جمع الفاظ مترادفه فارسى گماشتم و ارمغان احباب و دانش طلبان نمودم و چون نخستين قدمى است كه در چنين عرصه برداشته و نخستين قلمى است كه در اين موضوع نگاشته شده، اميد كلى آن كه به نظر منصفانه نگريسته و به اغماض از سهو و خطاى آن اگر واقف شوند ممنون و متشكرم نمايند و آن را به فرهنگ بهارستان ناميدم».(2)
***
من در اين مورد برخى از مشاهدات عينى خود را نقل مى كنم تا روشن شود كه اين شخصيت علمى چگونه از عمر خود بيشترين استفاده را مى كرد.
ارادتمند، دوران پيرى و كهولت ايشان را در تبريز درك كرده است و او براى بهبود مزاج خود يا به هر عنوانى ناچار بود كه مقابل خانه خود كه در كوچه بسيار خلوتى قرار داشت قدم بزند، روزى كه براى فراگيرى درس به منزلش آمدم ديدم به هنگام قدم زدن لب هاى او حركت مى كند و چيزى را مى خواند، تصور كردم كه دعاى «صباح» را مى خواند، وقتى به نزديكش رسيدم، منظومه حكيم سبزوارى را كه به صورت الفيه چاپ شده در دست او ديدم و اين دو شعر را مى خواند:
قد كان من غيرية تقابل *** عرَفه أصحابنا الأفاضل
بمنع جمع في محل قد ثبت *** من جهة في زمن توحّدت
گاهى در اثناء تحقيق و پژوهش به مشكلى برمى خورد كه نياز به تأمل و انديشه بيشترى داشت. وى آن را به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. ريحانة الأدب:2/15.
2. فرهنگ نگارستان، ص 4، ط1309.

صفحه 17
خاطر مى سپرد تا در وقت استراحت آنگاه كه به بستر خواب مى رود، درباره آن بينديشيد و چه بسا با حلّ مشكل، در خواب عميق فرومى رفت.

4. اهداف بلند

مردان بزرگ روزگار با اهداف بلند زندگى مى كنند، هرگز به فكر تسخير قله هاى كوچك نبوده، پيوسته خواهان تسخير قله هاى بس بلند مى باشند. غالباً مى خواهند جاده هاى نكوبيده را هموار سازند نه جاده هاى كوبيده و هموار را. مى خواهند خلأهاى حاكم بر جامعه را با عمليات شگفت انگيز پر كنند و از تكرار مكررات كم حاصل پرهيز مى كنند. مرحوم مدرس يكى از اين مردان بلندهمت بود كه مى توان اين ويژگى را در دو اثر بجاى مانده از او لمس كرد:

الف) قاموس المعارف

دايرة المعارف نگارى در قرن چهاردهم انديشه نوى بود كه در انديشه ها پديد آمد، و در كشور مصر و ايران موسوعه هايى به روش هاى گوناگون نوشته شد. در مصر فريد وجدى با نوشتن دايرة المعارف «فى القرن الرابع عشر» افتخارى آفريد . و در ايران مدرس سخت كوش يك تنه به نوشتن چنين موسوعه اى به نام «قاموس المعارف» دست زد، او با محدوديت هاى مختلفى كه بر محيط او حاكم بود در ظرف هفده سال به نگارش اين كتاب دست يازيد، و در سال 1345هـ .ق از نگارش آن در شش جلد قطور در 4007 صفحه فارغ شد. اين موسوعه حاوى چهلوپنج هزار لغت عصرى معمولى است و در حقيقت شاهكار مؤلفات آن مرحوم به شمار مى رود، علاوه بر استيفاى لغات فارسى، اكثر لغات عربى و پاره اى از لغات بيگانه رايج را داراست بلكه شرح اجمالى از عقايد و مذاهب مختلف و اكثر اصطلاحات دينى و فنون متنوع نجومى و رياضى و عروضى و تاريخى و غير آنها را هم مشتمل مى باشد.

ب) ريحانة الأدب

مؤلف در يكى از سفرهاى خود به آستان قدس رضوى با كتاب «هدية الاحباب» نگارش مرحوم محدث قمى(1294ـ1359) آشنا مى شود و نسخه اى از آن تهيه كرده و به وطن باز مى گردد، پس از مطالعه از كاستى هاى آن آگاه شده به اين فكر مى افتد كه موسوعه اى در تراجم علما و دانشمندان آن هم به صورت مستند، به زبان فارسى بنويسد به گونه اى كه اختلاف در بينش هاى دينى مانع از واقع بينى نبوده وحق افراد را ادا كند، از اين جهت به نگارش اين كتاب كه در هشت جلد وزيرى ضخيم منتشر شده، دست يازيد. اين كتاب شامل حال اجمالى اكثر علما و فقها و فلاسفه و حكما و اطبا و عرفا و شعرا و ادبا و بعضى از اهل حديث و اصحاب ائمه هدى(عليهم السلام) كه معروف به كنيه يا لقب مى باشند، هست.
فرزند مؤلف، دانشمند معظم جناب آقاى ميرزا على اصغر، تاريخ شروع اين كتاب را در شرح حال والد خود كه در مقدمه جلد هشتم چاپ شده است، سال 1324 مى داند در حالى كه اينجانب اين كتاب را به صورت خطى و در دفاتر ضخيم نزد مؤلف در سال هاى 1323 ديده بودم، مسلماً نگارش اين كتاب به زمانهاى پيش برمى گردد، آنچه كه من به خاطر دارم گويا حوالى سال 1318تصميم بر نگارش اين كتاب گرفته و تا پايان عمر در تكميل آن مى كوشيد.
در سال 1324 اوضاع سياسى در آذربايجان دگرگون شد، دموكراتهاى بيگانه پرست بر آن استان مسلط شده و

صفحه 18
حكومت خودمختارى به پا كردند، از طرف ديگر وسايل نشر اين كتاب در آن روزها در تبريز فراهم نبود و لذا تبريز را به عنوان اقامت در طهران ترك كرد، و از سال 1324 در مدرسه سپهسالار قديم در يكى از حجره ها سكونت كرده ضمن تدريس، به چاپ اين كتاب پرداخت، و تا سال 1332 در آن مدرسه سكونت داشت.
خود اينجانب شاهد بودم كه يك تنه مسودهاى كتاب را پاكنويس كرده و آماده چاپ مى نمود و نمونه هاى چاپى را به تنهايى تصحيح مى كرد، و تنها خروج او از مدرسه براى همين كار و يا خريد نيازهاى زندگى بود.
چاپ تصاوير و خطوط علما همراه با تراجم يك گام نوى بود كه در آن زمان مؤلف برداشت و در اين راه زحمت هاى فراوانى نيز متحمل شد.

5. جامعيت مرحوم مدرس تبريزى

مرحوم مدرس تبريزى از دوران جوانى عاشق علم و دانش بى مرزى بود، از اين جهت در غالب علوم متداول زمان مشارك و يا متخصص بود.
او علاوه بر ادبيات زبان عربى و فارسى و فقه و اصول رايج، از رياضيات عالى و نجوم و هيئت آگاهى كافى داشت و «تشريح الافلاك» و «هيئت چغمينى» را به خوبى تدريس مى كرد. ولى در عين حال از هيئت جديد نيز بى اطلاع نبود و پيوسته مى گفت دانشمندان در هر دوره، جهان آفرينش را مطابق انديشه و وسايل موجود زمان تفسير كرده اند، خدا مى داند كه حقيقت چيست. او در رياضيات استاد بلامنازع بود، محور تدريس او «خلاصة الحساب» شيخ بهائى با شرح فاضل جواد بود، و از فقيهى كه از نظر رياضيات در سطح بالا بود بيشتر تقدير مى كرد، و از رياضيات علاّمه كه توان رياضى خود را در كتاب «قواعد الأحكام» و غيره نشان داده نام مى برد. به خاطر دارم روزى به جوانى كه در محضرش بود اين مسأله را طرح كرد:
«حوضى است سه فواره دارد اگر فواره نخست را باز كنيم در يك ساعت و دومى را باز كنيم در دو ساعت و سومى را باز كنيم در سه ساعت پر مى كند. حالا اگر هر سه را با هم باز كنيم در چند دقيقه حوض پر مى شود؟»
او معتقد بود كه آگاهى فقهى براى تدريس «شرح لمعه» كافى نيست، بلكه بايد از علومى مانند هيئت و رياضيات آگاه باشد.
واعظ خيابانى درباره جامعيت او چنين مى نويسد:
«ما من علم من العلوم إلاّوقد حلّ في أعماقه، وما من فن إلاّ قد شرب من عذبه وزعاقه، كانت له في اقتناء العلم والأدب، همة تزاحم الأفلاك».(1)
« دانشى نيست مگر اين كه در اعماق آن فرو رفته، فنى نيست مگر از شيرين و تلخ آن چشيده، او در تحصيل دانش و ادب همتى بالاتر از افلاك دارد».

6.مناعت طبع و عزّت نفس

مرحوم مدرس مناعت طبع بسيار بلند و عزت نفس عجيبى داشت، كسانى كه از نزديك با او آشنا بودند
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. علماى معاصر، تأليف واعظ خيابانى در ترجمه آيت الله مدرّس.

صفحه 19
مى دانستند كه آن مرحوم با چه عسرت و سختى زندگى مى كرد، هزينه زندگى عالمان آن زمان در تبريز با نوشتن قباله و اجاره نامه و وصيت نامه انجام مى گرفت و از همين راه زندگى مى كردند. در آن زمان پرداخت سهم امام و سهم سادات چندان رايج نبود و اگر هم پرداخت مى شد از آن علمايى بود كه با مردم مراوده داشته و در شادى و غم آنها شركت مى كردند، نه مانند امثال مدرس كه باب مراوده را بر روى خود بسته و در كتابخانه خود در كتابخانه عمومى مشغول تحقيق بود.
اينجانب خود زاده محيطى است كه مرحوم مدرس در آنجا زندگى كرده و از عسرت زندگى پدرم كه روحانى بسيار زاهد و متقى بود آگاهى كامل دارم، و مى دانم كه علما و فرهيختگان آن زمان با چه مجاهدت هايى روبه رو بوده مع الوصف به فرايض و وظايف خود كاملاً عمل مى كردند، از اين جهت تعجب نخواهيد كرد كه بشنويد كه مرحوم مدرس روزى اين دو بيت را بر زبان جارى كرد:
«تبـريـز دار لأهــل الجهـل مكرِمة *** ولذى الفضائل دار الضنك والضيق
قـد عشت فيها كئيبـاً خائبـاً خسـرا *** كـانّنـى مصحف فـي بيـت زنديـق»
واحياناً از صميم دل بر آنچه كه مقدر بود رضا مى داد و سه بيت حكيم سبزوارى را ياد مى كرد:
«وبهجـة بمـا قضـى الله رضــا *** وذو الرضا بما قضى ما اعترضا
عن عـارف عمّـر سبعيـن سنـة *** إن لـم يقـل راسا لأشيـاء كائنـة
يا ليـت لم تقـع ولا لمـا ارتفـع *** ممّـا هـو المـرغـوب ليتـه وقـع»

7.اساتيد او

اساتيد عالى مقام او در فقه و اصول دو مرجع بزرگ مرحوم آيت الله ميرزا ابوالحسن انگجى و آيت الله آقاى ميرزا صادق تبريزى است، و پيوسته از هر دو تجليل مى كرد، و بيشترين تجليل را به مرحوم انگجى اختصاص مى داد، ولى آنان را به تفسير قرآن توجه ندادند و به خاطر همين كاستى كه در زندگى علمى خود احساس مى كرد، تصميم گرفته بود كه تفسير مرحوم بلاغى كه دو جلد آن منتشر شده، تكميل كند ولى اجل مهلت نداد و در اين مورد كارى صورت نگرفت.

8. نبوغ در ادب عربى و فارسى

استاد فقيد در ادبيات زبان عرب استاد كم نظير بود. بر قواعد زبان عرب تسلط كامل داشت، او تنها به فراگيرى قواعد اكتفا نكرده بلكه در مقام نگارش كاملاً قواعد را رعايت مى كرد، كتاب «ديوان المعصومين» او كه اشعار پيشوايان معصوم(عليهم السلام) در اين كتاب گرد آورده و به شرح مفردات و معانى آنها پرداخته است، گواه روشن بر تسلط او بر لغت و قواعد عربى است.خوشبختانه اين كتاب توسط مؤسسه امام صادق(عليه السلام) به صورت كامل چاپ شده است.
او در نگارش مقدمه كتابهاى عربى خود از فنون بلاغت، و رموز بديع بهره مى گرفت، و «جناس» در نگارش او موج مى زد. انشاء او به پيروى از «مقامات حريرى» و يا «بديع الزمان» خالى از سجع نبود، امّا از سجع پر تكلف دورى مى جست، و عجيب اين كه قسمتى از «مقامات حريرى» را از حفظ داشت، و در مقام تدريس مقامات به شرح آن به نام «شرح شريشى» مراجعه مى كرد. و روزى مقاله چهلم از «مقامات حريرى» را از حفظ خواند. او «قاموس فيروز

صفحه 20
آبادى» را به صورت يك كتاب معمولى مى خواند، در حالى كه خواندن «قاموس» بالأخص چاپ هاى سنگى به خاطر نبودن علائم، بسيار مشكل است.
از آنجا كه او بخشى از عمر خود را در تدريس ادبيات مانند «مطول» و «مغنى» و «شرح كافيه» و «شرح شافيه» گذرانده بود، بر اين كتاب ها بسيار تسلط كامل داشت و اين كتاب ها را با شيرينى خاصى تدريس مى نمود.
اين تنها ادبيات عرب نبود كه استاد در آن مهارت خاصى داشت، بلكه در ادبيات فارسى نيز استاد زمان خود بود. او به تنهايى دست به نگارش سه فرهنگ مفصل و متوسط و مختصر دست يازيد، كه سومى آنها به نام «فرهنگ نگارستان» به صورت خطى باقى است، و در مواردى لازم بود كه موضوع با انشاء بليغى نوشته شود، او آفريننده بهترين جمل و عبارات بود و خط زيبا و پخته او آرايش خاصى به ظاهر سخن مى بخشيد.

9. تلاميذ و شاگردان او

استاد به خاطر علاقه به تدريس، لقب «مدرس» به خود گرفته بود، و اينجانب دوران كهولت او را درك كرده و سپس به خاطر مهاجرت به قم رابطه حضورى وى با او قطع گرديد.
مثلاً استاد در طول اقامت خود در تبريز، گروهى را تربيت كرد كه رأس آنها ناطق بزرگ شيخ محمد خيابانى (1297ـ 1339) مى باشد، مشاراليه «فرايد» شيخ انصارى را نزد استاد خوانده بود و در مدت اقامت هفت ساله خود در تهران، گروهى در مدرسه سپهسالار قديم از محضرش بهره مى بردند كه از سه نفر نام مى بريم:
1. مرحوم حجّة الاسلام والمسلمين سيّد محمّدرضا علوى تهرانى كه حجره اش در مدرسه سپهسالار قديم در مجاورت حجره استاد قرار داشت و او از محضر مدرّس مستفيض مى گشت.
2. استاد ارجمند جناب آقاى دكتر مهدى محقّق ـ دام مجده ـ كه مدت مديدى از دانش او بهره گرفته و در سال 1380 همايش و بزرگداشتى را به عنوان قدردانى از مقام استاد و حق او بر جامعه و بر خويش برپا نموده است، شكر الله مساعيه.
3. دانشمند محترم جناب آقاى دكتر احمد مهدوى دامغانى، همراه آقاى دكتر محقّق، از فيض استاد بهره مند بوده است .
ما هر چند به خاطر ناآگاهى نتوانستيم از اسامى شاگردان او نام ببريم، ولى پژوهشگرانى كه از كتاب هاى استاد بهره گرفته و مى گيرند، همگى تلميذ غيابى او بوده و در كنار سفره دانش او مى نشينند. خوشبختانه، قسمتى از كتابهاى استاد، جز مصادر درآمده است.

10. ولاء او به خاندان رسالت

او به خاندان رسالت عشق مىورزيد. او در كتاب «ديوان المعصومين» قبل از نقل اشعار هر پيشوايى به بيان مقامات معنوى امام پرداخته و عقيده خود را در قالب بيان ريخته است.
او در آغاز جلد دوم كتاب «ديوان المعصومين» آن را به نام «التحفة المهدوية» منتشر ساخته، چنين مى نويسد:
«لمّا لم يساعد الزّمان على طبع كتابنا الدّرّ الثمين أو (ديوان المعصومين) الحاوي للأشعار المأثورة عن أهل بيت العصمة فحاولت مع اختلال البال واضطراب الأحوال أن

صفحه 21
طبع الباب السّادس منه المنعقد لضبط الأشعار المنسوبة إلى رابع الأئمّة الأطهار مستمدّاً من روحانيّته المقدّسة في طبع سائر أبوابه مع تأليفاتنا الأُخرى.
وها أنا مهد بهذا المختصر إلى حضرة ناموس البشر وليّ العصر وسلطان الدّهر إمام السرّ والعلن حجّة بن الحسن عجّل الله فرجه وسهّل مخرجه معتذراً عن سدّته السّنيّة من قلّة الهديّة بانّ الهدايا على مقدار مُهديها وراجياً من حضرته العليّة العظيم من النّوال والعطيّة فانّ العطايا على مقدار مُعطيها».
از آنجا كه اسامى مؤلفات و ديگر خصوصيـات زنـدگى ايشـان در ترجمه فرزند عزيز ايشان وارد شده است، بنده در اين مورد چيزى نمى نويسم و دامن سخن را كوتاه كرده و براى آن مرد بزرگ علو درجات از خداوند منان خواهانم.
و ضمناً مى دانم كه با نگارش اين مقاله نتوانستم حق عظيم او را اداء كنم و حتى نتوانستم نيم رخى روشن از زندگى وى ترسيم نمايم ولى چه مى توان كرد(لا يُكَلّف الله نَفْساً إِلاّ وُسعها).
و به قول متنبى:
«مـــا كـلّ مـــا يتمنــى الـمــرء يــدركــه *** تجــرى الــريــاح بمـا لا تشتهـى السفُـن».
در پايان قطعه اى را كه فرزند عزيز او در سوك پدرش سروده در اينجا مى آوريم كه سخن ما حسن ختام پيدا كند:
«سحرگاه تيرى پريد از كمانى *** تنى زو تبه شد، رها گشت جانى
تنى تا نگردد تبه، طاير جان *** كجا مى تواند شدن آسمانى
بـه فصـل بهـاران كـه ديـده اسـت يـا رب *** وزد در چمن زار، باد خزانى؟
اگر چند او رفت و از درد وارست *** رها شد ز شور و شر دار فانى
ولكن ز بار غم هجر رويش *** دو تا شد خدنگ قدم چون كمانى
گلى بود بشكفت و روزى بيفسرد *** و يا بين اين جمع بُد ميهمانى
به هر حال هر آنچه بد، رفت و ليكن *** بدل ماند اين حسرتم جاودانى
كه در طى دوران عمرش نكردم *** بدان سان كه باشد ره ميزبانى
ازين حسرت افسرده بودم كه ناگه *** بگوشم چنين گفت هاتف نهانى
مدرس نمرده است هرگز نميرد *** كه ماندست آثار وى جاودانى»
جمله «مدرس نمرده است هرگز» كه با حساب ابجدى 1296 مى باشد، تاريخ تولد و جمله«كه ماندست آثار وى جاودانى» كه با حساب مزبور 1373 است، تاريخ وفات مى باشد.
به هر حال از طرف وجوه طبقات اهالى با نهايت تجليل واحترام، تشييع و در طوبائيه تبريز به خاك سپرده شد، سپس به بلده طيبه قم منتقل و در قبرستان شيخان قم مدفون گرديد. و اين قطعه در سنگ مزار آن مرحوم مبرور حكّ شده است:

صفحه 22
«انّ الذى صنع الجميل مخلد *** لا سيما في العلم والعرفان
وإذا انقضت أيّام مدّة عمره *** فجميل صنع المرء عمر ثان».
در پايان بر خود لازم مى داند كه به دانشگاه تبريز و انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران كه زبان دانان و ادب پژوهان را در شهر تبريز گرد آورده و كتاب دستورزبان فارسى اثر استاد علاّمه را به آنان تقديم كرده، تبريك بگويم. آنان با اين عمل خير، نام نامى آن فقيه بزرگ و اديب سترك را پس از پنجاه و پنج سال از رحلت او در شهر عالم خيز و ادب پرور تبريز بر زبان ها جارى ساخته و محامد و مناقب او را بازگو كرده اند. شكّر الله مساعيهم.
فسلام الله عليه يوم ولد ويوم مات ويوم يبعث حيّاً
***

صفحه 23
 
اوستاد اوستادان زمانه
دكتر مهدى محقق
اى نام تو بهترين سرآغاز *** بى نام تو نامه كى كنم باز
علاّمه فقيد مرحوم ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى خيابانى مؤلّف كتاب حاضر، يكى از چهره هاى درخشان علم و فرهنگ ما در قرن چهاردهم هجرى قمرى، يعنى زمان معاصر به شمار مى آيد. او در سال 1296 هـ.ق در شهر تبريز به دنيا آمد و مقدّمات ادب عربى و مراحل نخست فقه و اصول و بخشى از رياضيّات را در مدرسه طالبيّه تبريز فرا گرفت و سپس به آموختن علوم معقول و منقول در پايه هاى عالى پرداخت. علوم معقول يعنى منطق و فلسفه و كلام را ـ چنانكه خود گويد به «مقدارى كافى» ـ نزد ميرزا على لنكرانى كه از شاگردان ميرزا ابوالحسن جلوه بود، فرا گرفت و علوم منقول يعنى فقه و اصول را نزد دو فقيه بزرگ زمان خود، حاج ميرزا ابوالحسن مجتهد معروف به انگجى و آقا ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى ـ كه هر دو از مراجع تقليد دينى زمان خود در ديار آذربايجان بودند ـ تلمّذ كرد. او به دريافت اجازه اجتهاد و روايت از مشايخ و بزرگان زمان خود از جمله: سيّد محمّد حجّت كوه كمرى و سيّد صدرالدّين صدر و ميرزا محمّدعلى شاه آبادى و سيّد هبّة الدّين شهرستانى و حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى نائل آمد.
   سيّد محمّد حجّت از او با عناوين و صفات زير ياد كرده است: «العالم العامل و الفاضل الكامل، ابوالفواضل و الفضائل، قرّة عين الفضل و الكمال و غرّة جبين العلم و الإفضال، صاحب المقامات العلميّة و العمليّة، حاوى المكارم الصّوريّة و المعنويّة»; و سيّد صدرالدّين صدر او را با اوصاف عاليه زير خوانده است:«المولى الأكرم، عماد العلماء الأعلام و سناد فقهاء الكرام و ثقة الإسلام و المسلمين، صاحب التّأليفات العديدة و المصنّفات المفيدة»; و شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء از او به عنوان «عمدة العلماء المحقّقين و زبدة الافاضل المتبحّرين» ياد كرده است. مرحوم مدرّس ساعت هشت روز دوشنبه شانزدهم فروردين هزار و سيصد و سى و سه هجرى شمسى مطابق با اوّل شعبان هزار و سيصد و هفتاد و سه هجرى قمرى رخت از اين دنياى فانى بربست و به ديار باقى شتافت.
   اين استاد و مدرّس بزرگوار در طىّ زندگانى پربركت خود هيچ گاه از كوشش و جهد بازنايستاد و همه لحظات و آناتِ حياتِ طيّبه خود را صرف مطالعه و تحقيق و تأليف و تدريس كرد و در نتيجه، آثار گرانبهائى از خود

صفحه 24
به يادگار گذاشت كه مهمترين آن ها عبارتند از:
1. «ريحانة الأدب فى تراجم أحوال المعروفين بالكنية أو اللّقب» كه مشتمل بر شرح احوال و آثار علما و دانشمندان به ويژه رجال و علماى شيعه اماميّه است و از كتاب هاى مرجع به شمار مى آيد و چاپ چهارم آن در هشت مجلّد در سال 1374 به وسيله كتابفروشى خيّام صورت گرفته است.
2. «كفاية المحصّلين فى تبصرة أحكام الدّين» كه جلد اوّل آن در سال 1354 هجرى قمرى در تبريز چاپ سنگى شده بود و در سال 1380 با كوشش اين حقير و استاد شيخ جعفر سبحانى به وسيله انجمن آثارومفاخرفرهنگى در دو جلد چاپ و منتشر شد.
3. «حياض الزّلائل فى رياض المسائل» كتابى فقهى در باب طهارت از رياض آقا سيّد على كه معروف به «شرح كبير» است.
4. «ديوان المعصومين»، درباره اشعار منقول و منتسب به ائمّه معصومين كه با اهتمام استاد شيخ جعفر سبحانى همراه با مقدّمه فاضلانه ايشان در سال 1383 در قم چاپ و منتشر شده است.
مدرّس تبريزى توجّه و عنايت فراوانى به زبان و ادب فارسى داشت و كتاب هاى زير در اين زمينه از او باقى مانده است:
1. «فرهنگ نوبهار» كه لغت فارسى به فارسى و در برگيرنده نوزده هزار واژه است كه در سال 1348 هجرى قمرى در دو مجلّد در تبريز چاپ شده است.
2. «فرهنگ بهارستان» شامل لغات مترادف فارسى كه در نوع خود كم نظير است و در سال 1349 هجرى قمرى در تبريز چاپ شده است.
3. «فرهنگ نگارستان» كه به صورت خطّى باقى مانده است.
   از كتاب هاى مهمّ مدرّس تبريزى كه به صورت خطّى باقى مانده، كتاب «قاموس المعارف» است در شش مجلّد، شامل چهار هزار و هفت صفحه كه چهل و پنج هزار مدخل را در بر گرفته و در حقيقت دائرة المعارفى است كه مدرّس، يك تنه تأليف آن را عهده دار بوده است.
   مرحوم مدّرس تبريزى براى تكميل و چاپ ريحانة الادب از سال 1324 تا سال 1332 در تهران رحل اقامت افكند و در مدرسه سپهسالار قديم ساكن شد تا آن كتاب را به پايان رسانيد.
   سپاس و منّت خداوند بزرگ را كه در عنفوان جوانى هنگامى كه در آستان بيست سالگى بودم، مدرّس تبريزى را همچون چراغى فروزان فرا راه من داشت و من توفيق يافتم از سال 1327 تا سال 1330 از محضر پرفيض او مستفيض شوم و مسلّماً او سهمى به سزا در تشكّل شخصيّت علمى و عملى من داشته است. او با مناعت طبع و بزرگوارى و قناعت و پارسائى و بى اعتنائى به ثروت و مكنت و جاه و رياست دنيائى درس هائى به من آموخت كه ارزش آن از مباحث شرح لمعه شهيد و مكاسب شيخ كمتر نبود. خداوند باران هاى غفران خود را بر او فرو ريزاناد و او را در بهشت هاى برين خود جاى دهاد.
   مرحوم مدرّس تبريزى مصداق واقعى همان فقيه به حقّى بود كه حضرت اميرالمؤمنين(عليه السلام) در روايت ألا

صفحه 25
أخْبِرُكُمْ بِالفقِيْه حَقَّ الفَقِيْه فرمود: «كسى كه مردم را از رحمت خداوند نااميد و از عذاب خداوند ايمن نگرداند و در نافرمانى خدا آنان را رخصت ندهد و قرآن را به شوق چيزى ديگر ترك نگويد، بدانيد در علمى كه در آن تفهّم نباشد و در قرآنى كه در آن تدبّر نباشد و در عبادتى كه در آن تفقّه نباشد هيچ خيرى نيست». خداوند آن فقيه به حق را پاداش خير دهاد كه: وَ كُلُّ خَيْر عِنْدنَا مِنْ عِنْدِهِ.
   مرحوم مدرّس تبريزى از برجستگى هاى فراوانى برخوردار بود كه شمّه اى از آن را در اينجا بازگو مى كنم. او به اهل علم احترام مى گذاشت و حتّى در برابر طلاّب جوان به سلام مبادرت مىورزيد. در مدّت سه سال كه از ساعت 7 تا 9 صبح،به همراهى برخى از همدرسان خود همچون مرحوم سيّدمحمّدرضا علوى تهرانى و احمد مهدوى دامغانى ـ سلّمه الله تعالى ـ نزد او فقه مى خواندم هيچ گاه او را خوابيده و يا پا دراز كرده نديدم و معلوم بود كه پس از نماز صبح رسم ادب و دو زانو نشستن را براى خود نيز رعايت مى كرد. در طى اين سه سال، بوى غذاى پختنى در اطاق او استشمام نكردم فقط كترى و قورى چاى بر روى خوراك پز نفتى خود هميشه مهيّا داشت و سفره نانى هم در كنار آن بود كه فقط در ميان آن پنيرِ مانده ديده مى شد. امور تهيّه كاغذ و چاپ ريحانة الادب را خود يك تنه عهده دار بود و تصحيحات مطبعه اى آن را نيز خود به تنهائى انجام مى داد و به كسى ديگر اعتماد نمى نمود:
وَ إنّما رَجُلُ الدُّنيَا وَ وَاحِدُهَا *** مَنْ لا يُعَوِّلُ فِى الدُّنيا عَلى رَجُل
بهترين مرد جهان آن كس تواند بود كو *** معتمد كس را نداند در جهان اغبرى
امّا از جهت علمى بايد بگويم كه او از مدرّسان ديگر فقه كه من ديده بودم، جامع تر و برتر بود چون بر علم رجال و درايه ـ كه زيربناى حديث و فقه است ـ تسلّط كافى و وافى داشت. وقتى او به نام برخى از محدّثان و راويان همچون: «بزنطى» و «بنوفضّال» و «اصحاب اجماع» مى رسيد، چنان داد سخن مى داد كه شنونده را مسحور علم و دانش خود مى كرد. رحمةُ اللهِ عَلَيه ثُمَّ رَحمةُ اللهِ عَلَيه.
   مرحوم مدرّس تبريزى علاقه فراوانى به زبان و ادبيّات فارسى به ويژه اشعار مولانا و حافظ داشت. در ميان درس فقه بارها اين اشعار را كه در آغاز برخى از آثارش نيز آورده است، بر ما قرائت مى فرمود:
بسى مىوزد مشكبو بادها *** كه ما رفته باشيم از يادها
بسى تير و دى ماه واردى بهشت *** بيايد كه ما خاك باشيم و خشت
بسى آذر و بهمن و فرودين *** كه از ما نماند نشان بر زمين
   در آغاز «فرهنگ نوبهار» تاثّر خود را از ورود لغات بيگانه در زبان فارسى اظهار مى دارد و به همين مناسبت رباعى زير را نقل مى نمايد:
با يار نو از غم كهن بايد گفت *** لابد به زبان او سخن بايد گفت
«لا تَفْعَلْ» و «إفْعَلْ» نكند چندان سود *** چون با عجمى «كن»و «مكن» بايد گفت
   او از باب مطايبت در ضمن درس براى ما نقل فرمود كه زمانى به اين انديشه افتادم كه از حافظ تفألى گيرم و درباره عقيده و دين و مذهب او از خودِ او سؤال كنم. در پاسخ اين غزل آمد كه با اين ابيات آغاز مى شود:
عيب رندان مكن اى زاهد پاكيزه سرشت *** كه گناه دگران بر تو نخواهند نوشت

صفحه 26
من اگر نيكم اگر بد تو برو خود را باش *** هر كسى آن درود عاقبت كار كه كشت
   از توفيقات الهى كه نصيب اين بنده كمترين شد اينكه موفّق شدم در روز بيست و هشتم مهرماه 1380 مراسم يادبود و بزرگداشتى براى آن مرحوم در انجمن آثارومفاخرفرهنگى برگزار كنم و شماره 23 از مجموعه بزرگداشتنامه هاى انجمن را ـ كه اكنون شمار آن به صد رسيده ـ به روان آن استاد بزرگ تقديم دارم.
   آن بزرگداشتنامه شامل مقالاتى از راقم اين سطور (= مهدى محقق) و استاد شيخ جعفر سبحانى و استاد دكتر احمد مهدوى دامغانى و پژوهشگر پرتوان شيخ ناصرالدّين انصارى بود و نيز دو مقاله از دو فرزند برومند مدرّس، مرحوم على اصغر مدرّس و محمّد مدرّس را در برداشت.
   عنايت و توجّه مرحوم مدرّس تبريزى به زبان و ادب فارسى خاطره شاعرانى همچون خاقانى شروانى و نظامى گنجوى و ساير بزرگانى كه از آن ديار با آثار خود، زبان شيرين فارسى را زنده نگه داشتند و با كتاب هاى ارزشمند خود فرهنگ اسلامى ـ ايرانى را احياء كردند، به ياد مى آورد.
   اين از موهبت هاى الهى است كه پژوهشگر سخت كوش انجمن آثارومفاخر فرهنگى، خانم حميده حجازى، دبير انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران در فرصتى كوتاه رساله دستور زبان فارسى مرحوم مدرّس تبريزى را كه مصداق: طُرِحتْ فى زَوَايا الهِجران و نَسِجَتْ عليها عَناكِبُ النِّسيان گرديده بود، تصحيح كرده و فهرست هاى لازم را بر آن افزودند و آن را به چهارمين گردهمائى سراسرى انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران كه در تبريز يعنى زادگاه و آرامگاه مرحوم استاد علاّمه ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى خيابانى برگزار مى گردد، تقديم داشتند.
   در پايان از حضرت استاد شيخ جعفر سبحانى تبريزى كه با تصحيح كتاب «كفاية المحصّلّين» و «ديوان المعصومين»، و مقاله اى كه بر اين كتاب افزودند حقّ تلمذت خود را نسبت به مرحوم مدرّس تبريزى ادا كردند، سپاسگزارى مى نمايد. جَزاهُ اللهُ عَنِ العلمِ خيرَ الجَزاء.
   از حسن اتفّاق آنكه نشر اين كتاب مصادف با مراسم يادبود و بزرگداشت مرحوم دكتر اسماعيل رفيعيان در تبريز گرديد و اينكه خانواده آن فقيد سعيد وسائل نشر آن را فراهم آوردند و به مهمانان چهارمين گردهمائى سراسرى انجمن ترويج زبان و ادب فارسى اهدا كردند نشانه اى از اخلاص و صفاى باطن آن مرحوم است. لمثلِ هذا فليعْملِ العامِلُون.

صفحه 27
 
به نام خداوند جان و خرد
پيشگفتار: حميده حجازى
كتاب «قاموس المعارف» اثر مرحوم ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى خيابانى (1296ـ1373 هجرى قمرى)، دائرة المعارفى است مشتمل بر چهل و پنج هزار واژه متداول در زبان فارسى معاصر اعم از لغات فارسى و عربى و اروپايى كه مولّف فقيد به مدّت هفده سال مشغول تأليف آن بوده و در سال 1345 ق نگارش آن را در شش مجلّد و چهار هزار و هفت صفحه به پايان رسانده است. در مقدّمه اين دائرة المعارف، رساله مستقلّى را در دستور زبان فارسى به قطع وزيرى بزرگ و در يك صد و هشتاد و چهار صفحه نيز آورده است. مولّف، خود، در مقدّمه كتاب درباره موضوع و نيز هدف از تأليف آن مى گويد:
«در آن اثنا... به مطالعه پاره اى كتب متنوّعه ادبيّه پارسى اشتغال داشته و پاره اى لغات مشكله مختلفه را... در اوراق متفرّقه نگاشتم... و ترتيب و تأليف آن ها را نصب العين نموده و در اين اثنا به خاطر فاتر دررسيد كه بعضى الفاظ معموله و متعارفه امروزى را هم از قبيل مطالب علميّه متفرّقه و مقاصد ادبيّه متنوّعه از اصطلاحات رمل و جفر و طبّ و عروض و نجوم و حساب و هيئت و اسطرلاب و تشريح و تاريخ و فيزيك و شيميا و كيميا و ليميا و هيميا و سيميا و ريميا و جغرافيا و پاره اى لغات بيگانه دايره در ميان اهالى ما و نظائر آن ها به لغات پارسى مزبوره علاوه نموده و همه آن ها را به ترتيب حروف هجا در سلك تحرير آرم كه نفع آن عامّ و فايده اش تامّ بوده و از جمع كتب متفرّقه كه با قطع نظر از عدم قوّه مالى، محتاج به زحمات فوق الغايه بوده و بعد از گردآمدن هم، اكثر اهالى به جهت پاپيادگى از استكشاف مطالب علميّه مذكوره مندرجه در آن ها قاصر بودند، مستغنى و بى نياز گردند و... آن را «قاموس المعارف» نام كردم كه لفظ و معنى مطابق همديگر بوده و اسم و مشمل، موافق يكديگر آيند و به واسطه اين كه منظور نظر اصلى، جمع تمامى لغات پارسيّه بود، قواعد نحو و صرف و دستور آن زبان را در مقدّمه اى جداگانه بنگاشتم».
كتاب حاضر نسخه مصحّحى است از رساله دستور زبان فارسى(مقدّمه قاموس المعارف) كه در پنج آيين (= فصل) و خاتمه ترتيب يافته است:
آيين اوّل را «در حركات و حروف» به سه گفتار تقسيم نموده است.
آيين دوم، سير زبان فارسى از گذشته تا امروز و آميختن آن با زبان هاى ديگر به طور مجمل بيان شده است.
آيين سوم را در توضيح «كلمه» طى سه نگارش به توضيح اسم و فعل و حرف اختصاص داده كه نگارش اوّل را به بيستوپنج نمايش تقسيم كرده است; در نگارش دوم به تعريف انواع فعل پرداخته و در سه نمايش انواع فعل ماضى

صفحه 28
و مضارع و حال را بيان داشته; و نگارش سوم را نيز به بيست و چهار نمايش تقسيم كرده است.
آيين چهارم در «كلام و جمله» است.
آيين پنجم را در ده نمايش قرار داده و به بيان «پاره اى فوائد متفرّقه و توصيف آنچه كاتب و مترجم و صاحبان املا و مطالعه كنندگان كتب فارسى را محلّ حاجت و ضرورت بوده» مى پردازد.
در خاتمه نيز نكاتى را در روش كار خود در تدوين «قاموس المعارف» و نحوه يافتن كلمات در آن ارائه مى دهد(البته در آيين پنجم، ص 146 نيز اشاره اى به اين موضوع دارد).
در اين كتاب، در هر آيين(= فصل)، ابتدا موضوع آن را بر اساس قواعد زبان فارسى توضيح مى دهد و در صورت نياز، مطالب را معمولا به «بيان»، «دستور»، «نگارش» و يا «نمايش» تقسيم مى كند و براى تكميل توضيحات از عنوان «تتميم» يا «تتمّة» استفاده مى نمايد و نكات و تذكّرات را در قالب «تنبيه»، «غفلت» و «تبصره» مى آورد و زمانى كه بيش از يك تبصره باشد، براى جلوگيرى از تكرار، به جاى كلمه «تبصره»، «بينش» مى آورد. همچنين براى جلوگيرى از تكرار مطالب نيز به ديگر بخش ها (با ذكر شماره آيين و نمايش آن ها) ارجاع مى دهد.
در مواقعى نيز نظر انتقادى خود را بيان مى كند; مثلا در صفحه 43 معانى حرف الف را در چند بخش مى آورد، سپس مى گويد: «پوشيده نماند كه برگشتِ اكثرِ اين معانى به يكى است» و يا در صفحه 48 در خواصّ حرف ذال مى گويد: «بعضى گفته اند كه حرف ذال معجمه، گاهى به زاى هوّز تبديل يابد، همچو: گذاشتن و گزاشتن و پذيرفتن و پزيرفتن و مانند اين ها; و بطلان اين مطلب از تحقيق فوق روشن گرديده و معلوم شد كه اين ها بالتّمام از اصل با زاى هوّز بوده و از باب تبديل نيستند و اين مطلب مبنى بر تفريق لفظ و خطّ است» و نيز در صفحه 62 در توضيح «است» گويد: «است، ضمير اسنادى است چنانچه بعضى از ادبا گفته است: رستم، دلير است; و از تعريف ضمير روشن مى گردد كه اين، خطا است».
از نكاتى كه در بعضى قسمت هاى كتاب به چشم مى خورد، مى توان موارد زير را برشمرد:
ــ به كارگيرى صنايع ادبى همچون تشبيه، استعاره، كنايه و مثل در مقدّمه و گاهى در متن به عنوان مثال: ص38، «هيكل حروف مشهوره، لباس وجود پوشيده»، ص 105 «...پرواضح است كه اين تحقيق به مثل مشهور اكل از قفا بوده و از بيراهه آمدن است».
ــ مقايسه زبان عربى و فارسى: ص56 در تعداد حروف، ص76 در مفرد و جمع.
ــ نقل شعرهايى در موضوع دستور زبان فارسى براى توضيح مطالب:
ص39: هشت حرفند آن كه اندر فارسى نايد همى/تا نياموزى نباشى اندر...
ص47: آنان كه به فارسى سخن مى رانند/در معرض دال ذال را ننشانند...
و يا: در زبان فارسى فرق ميان دال و ذال/با تو گويم زان كه نزديك...
ــ استفاده از احاديث: ص39 سخن امام رضا(عليه السلام) در مورد حروف زبان فارسى و ص58 سخن حضرت رسول(صلى الله عليه وآله)در مورد ايرانيان.
ــ به كار بردن عبارات عربى: على هذا، على هذا القياس، من باب تسمية الملك باسم المالك، بعضا أو كلاّ،

صفحه 29
على الرّسم، الأكثر فالأكثر، به عبارة اخرى، تسهيلا للأمر، بعينها، عربيّا كان ام غيره، ايّدك اللّه، فهو المراد، خير الكلام ما قلّ و دلّ.
ــ ذكر شواهد از كتب نظم و نثر كه فهرست آن ها را در پايان كتاب آورده ايم.
ــ استفاده از علائم تثنيه و جمع عربى: ص55 الفين به جاى دو الف، ص77 علامتين به جاى دو علامت، ص122 نمايشات به جاى نمايش ها.
ــ ساخت مصدر جعلى و به كار بردن صيغه هاى مختلف آن ها، مانند تركيده(ترك كرده)، بجمعند(جمع كنند)، حذفيده(حذف كرده)، وصليده(وصل كرده)، بحذفند(حذف كنند)، مى تصديقد(تصديق مى كند)، ادغاميده(ادغام كرده)، پناهيده(پناه برده)، بياگاهاند(آگاه كند).
ــ به كارگيرى واژگان دساتيرى: آرش، اپرخيده، تيمسار، زندش، شايش، كيو، نمار (براى آشنايى با كتاب دساتير رجوع شود به مقاله ابراهيم پورداود در مقدّمه لغتنامه دهخدا).
ــ استفاده از شكل قديم ماضى استمرارى: گفتندى(مى گفتند)، كردندى(مى كردند).
ــ استفاده از زبان آذرى در ص93 در توضيح «اضافه».
ــ تطابق صفت و مصوف از نظر مونّث و مذكّر بودن: حروف متجانسه، قاعده شايعه، ادوات عليحده راجعه، تقسيمات مذكوره، مطالب مشروحه، علامات معموله، شيوه مرضيّه.
ــ ساخت جمع الجمع: عوارضات، حروفات.
يكى از ويژگى هاى برجسته اين كتاب، استفاده از جدول هاى مختلف است كه در صفحات 61، 62، 66 و... قابل مشاهده است.
نحوه محاسبه با انگشتان دست تا ده هزار(ص137)، تفاوت حروف شمسى و قمرى با توجّه به موقعيت ستارگان در برابر خورشيد و ماه(ص40) و همچنين سير حركت گذارى (= اعراب) بر روى حروف در طول تاريخ زبان فارسى(ص40) از ديگر نكات جالب در اين كتاب است.
در تصحيح اين كتاب، فقط تصويرى از نسخه كه در كتابخانه موسّسه مطالعات اسلامى دانشگاه تهران ـ دانشگاه مك گيل در دسترس بود، استفاده شد و به علّت فرصت كم، امكان دستيابى به اصل نسخه يا تصويرى واضح تر و كامل تر نبود، بنا بر اين فقط تغييرات و اصلاحات زير در نسخه صورت گرفت و تعليقات و توضيحات بيشتر به زمان ديگرى موكول شد.
تبديلاتى كه در كلّ كتاب صورت گرفته، عبارت است از:
باالجمله
ر
بالجمله
باالمرّه
ر
بالمرّه
پزشگ
ر
پزشك
جهة
ر
جهت
حركه
ر
حركت

صفحه 30
حگايت
ر
حكايت
گذارش
ر
گزارش
يانزده
ر
يازده
خلانوش
ر
خلالوش
هلانوش
ر
هلالوش
در صفحه 54 در مورد كلمات مختوم به «ه» مى گويد: «در حين اتّصال به ياى ضمير و وحدت و نسبت به ى، ملفوظ شده و به ه مرقوم بوده و همزه اى در فوق آن مى گذارند: هنوز تو خوابيده كه در محلّه شما خانه خريدم و به مردى ساده بخشيدم»; امّا مصحّح براى سهولت در خواندن و بر حسب رسم الخطّ امروزى، به جاى «ه»، «ه اى» آورده است.
همچنين حتّى المقدور عنوان فصول كتاب و نيز شماره گذارى كتاب كه گاهى با حروف و گاهى با عدد بود، به صورت يكسان آورده شد.
ديگر تغييرات و تصحيحات به شرح زير مى باشد:
ص 46، س 15 ثغ با فاء سعفص ر فغ با فاء سعفص
ص 49، س 22 لفظ قديم قلم لار ر لفظ قلم قديم لار
ص 51، س 21 ديگر بخشد، همچو ر ديگر نبخشد، همچو
ص 55، س 6 جوى مولتان آيد ر جوى موليان آيد
ص 59، س 14 اضداد گويند. همچو: ر اضداد گويند.
ص 58، س 3 گر مطرب و حريفان... بخوانند ر گر مطرب حريفان... بخواند
ص 60، س 17 نكره ساختن يك كلمه لفظ به ر نكره ساختن كلمه، لفظ «يك» به
ص 67، س 8 كاف تضمير بر ر كاف تصغير بر
ص 67، س 24 پنجاه رفته در ر پنجاه رفت و در
ص 69، س 27 صحيح است چنانچه در ر صحيح است.
ص 71، س 12 «گر» گر كه ر «گر» كه
ص 73، س 7 از آن و موافق ر از آن، موافق
ص 81، س 3 اجزاء امكان كه ر اجزاء مكان كه
ص 81، س 11 كه خوردگى و كوچكى ر كه خردگى و كوچكى
ص 81، س 23 براى خوردى و كوچكى ر براى خردى و كوچكى
ص 90، س 2 به حالت حالت سكون ر به حالت سكون
ص 104، س 11 به اوّلى ماضى ر به اوّل ماضى

صفحه 31
ص 112، س 17 براى آنكه ر براى آنك
ص 112، س 21 خرامان برخواست ر خرامان برخاست
ص 112، س 21 شهيدان برخواست ر شهيدان برخاست
ص 127، س 13 يار است، چه ر يارند، چه
ص 128، س 28 رنگ افاده را نمايد ر رنگ را افاده نمايد
ص 139، س 19 عربى و دو ر عربى دو
ص 143، س 25 سعدى: چه مُردى ر سعدى: چو مُردى
ص 146، س 20 پيدا شود در ر پيدا نشود در
در پايان لازم مى داند از استاد ارجمند جناب آقاى دكتر مهدى محقق، رئيس محترم هيأت مديره انجمن آثار و مفاخر فرهنگى سپاسگزارى نمايد كه با تمام مشغله هاى خود در نهايت صبر و بزرگوارى در فرصت كمى كه در اختيار بود، نسخه تصحيح شده را به طور كامل مطالعه فرموده، راهنمايى هاى لازم را مرحمت نمودند و آن را در مجموعه انتشارات انجمن ترويج زبان و ادب فارسى ايران منظور داشتند.
حميده حجازى
بهار 1388

صفحه 32
 

صفحه 33
 

آشنايى با دانشنامه قاموس المعارف

استاد عليرضا سبحانى
   پيش از آنكه به معرفى اين كتاب بپردازيم نخست از نوشته فرزند دانشمند مولف جناب آقاى ميرزا على اصغر مدرس، كمك مى گيريم:
وى در مقدمه جلد هشتم از كتاب «ريحانة الأدب» مى نويسد:
«قاموس المعارف»، تأليف آن در ربيع الثانى سال 1345 هجرى در 6 جلد به قطع وزيرى بزرگ طىّ 4007 صفحه خاتمه يافته است. اين كتاب به زبان فارسى بوده و حاوى 45000 لغت عصرى و معمولى و شاهكار مولفات آن مرحوم است كه علاوه بر استيفاى لغت فارسى، اكثر لغات عربى و پاره اى از لغت بيگانه، كه هم معمول فارسى زبانان عصر حاضر مى باشد، داراست بلكه شرح اجمالى از عقايد و مذاهب مختلفه و اكثر اصطلاحات دينى و فنون متنوعه نجومى و رياضى و عروضى و تاريخى و غير آنها را مشتمل مى باشد و در آغاز كتاب، رساله مستقلى در دستور زبان فارسى نگارش كرده است.(1)
خوشبختانه مقدمه اين كتاب كه به صورت دستور زبان فارسى است بهوسيله خانم حميده حجازى و زير نظر جناب آقاى دكتر مهدى محقق تحقيق و منتشرشده است، با تشكر از زحمات ايشان و با استجازه بدون تصرف ضميمه كتاب مى باشد.
مرحوم مدرّس تبريزى شخصيت والايى بود كه در عصر خود شناخته نشد ولى پس از درگذشت و نشر آثار وى، علاقه مندان علم به مقام علمى و موقعيت او پى بردند. از آنجا كه حضرت والد، به نشر آثار استاد خود علاقه مند بود و كتاب هاى «ديوان المعصومين» و «كفاية المحصّلين فى شرح تبصرة المتعلمين» در مؤسسه امام صادق(عليه السلام) زير نظر ايشان، تحقيق و منتشر گشت، بسيار علاقه مند بود كه كتاب «قاموس المعارف» ايشان نيز تحقيق و منتشر شود. از اين جهت اينجانب به درخواست ايشان پاسخ مثبت گفته و به اين كار دست يازيدم. اصل نسخه در كتابخانه ملى تبريز محفوظ است و تصوير آن بهوسيله حجة الاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ رسول جعفريان، مدير كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، در اختيار ما قرار گرفت. اينك بحمداللّه نخستين جلد آن به نحوى كه ملاحظه مى فرماييد منتشر مى شود، ولى لازم است است چگونگى تحقيق و كارى كه بر روى اين كتاب انجام گرفته از نظر خوانندگان بگذرد.

كيفيت تحقيق و كارهاى انجام شده

تصوير اصل، مبناى كار قرار گرفت و كارهاى ياد شده در زير انجام گرفت:
1. مؤلف براى تعيين تلفّظ مدخل ها از دو روش استفاده كرده است:
اوّل، آوردن واژه اى هموزن مدخل(تارك ـ چو مادر) و دوّم، استفاده از حركات روى مدخل. ما نيز تلفّظ بقيه مدخل ها را با همين روش مشخص كرديم; يعنى در مدخل هايى كه پس از حرف «چو» مؤلف جاى خالى گذاشته بود، با آوردن واژه اى هموزن مدخل و داخل كروشه، تلفظ را روشن ساختيم( انورى ـ چو ]سَرْوَرى[) و تلفظ ديگر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. ريحانة الأدب، ج 8، مقدّمه،ص6.

صفحه 34
مدخل ها را با گذاشتن حركات روى خود مدخل تعيين كرديم. البته براى تعيين تلفظ اين گونه مدخل ها از فرهنگ هاى معتبر فارسى استفاده نموديم. همچنين گاه مؤلف براى آگاهى از تلفّظ برخى مدخل ها، خواننده را به مدخل هاى ديگر ارجاع داده است (بُلقور ـ بر وزن و معنى بلغور). در اين موارد تلفّظ مدخل هايى را كه يك ضبط داشتند با حركات مشخصّ كرديم و براى پرهيز از اشتباه در خواندن، مدخل هاى با بيش از يك تلفّظ را تغييرى نداديم.
2. مؤلف در برخى مدخل ها ـ كه أعلام هستند ـ خواننده را به ديگر اثر خود«ريحانة الأدب»، ارجاع داده است. در اين موارد توضيحات را استخراج و به اختصار ذكر كرديم.
3. گاه مؤلف مدخلى را معنى نكرده و به منبع خاصى هم ارجاع نداده است. در اين موارد معناى مدخل مورد نظر را مطابق با شيوه خود «قاموس» و از فرهنگ هاى معتبر فارسى ذكر كرديم.
4. مؤلف در اثر خود از منابع مختلفى استفاده كرده است. براى آشنايى بيشتر خوانندگان با اين منابع، هر كدام را به اختصار در ضميمه كتاب معرّفى كرده و با علامت اختصارى]ر.ض[ ـ يعنى رجوع به ضميمه ـ ارجاع داده ايم.
5. براى جداسازى معانى مختلف هر مدخل، از واو پررنگ استفاده كرده ايم و ذيل مدخل ها را ـ كه خود مؤلف هم در متن دست نوشته خود، آنها را به خوبى متمايز ساخته است ـ كاملاً مشخص كرده ايم.
6. سعى كرديم براى حفظ اصالت اثر، رسم الخط مؤلف را حفظ كرده و تغييرات زيادى در آن اعمال نكنيم، اما براى سهولت بيشتر در قرائت متن، اندك تغييراتى به شرح ذيل اجرا نموديم:
الف: كلمات مركب داخل متن، مطابق با كتاب «فرهنگ املايى خط فارسى بر اساس دستورات خط فارسى مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسى» سرِ هم يا جدا نوشته شدند. البته بايد خاطرنشان كنيم كه براى آگاهى خوانندگان و محققان محترم از نظرات مؤلف، مدخل ها را عيناً و بدون تغيير آورديم.
ب: علامت هاى تفصيلى و عالى«تر» و «ترين» كه گاه منفصل از كلمه ماقبل و گاه متّصل به آن آمده، همه جا جدا نوشته شدند، به جز «بهتر، مهتر، كهتر، پيشتر، بيشتر و كمتر».
پ: علامت جمع «ها» هميشه متصل به كلمه ماقبل آمده است كه همه جا جدا نوشته شد، به جز «آنها و اينها»، همچنين جمع هايى مانند « دانها و خانها» به «دانه ها و خانه ها» تغيير يافت.
ت: «باى» حرف اضافه معمولاً متّصل به كلمه مابعد آمده كه همه جا جدا نوشته شد.
ث: جزء پيشين «مى» گاه منفصل از كلمه مابعد و گاه متّصل به آن آمده كه همه جا جدا نوشته شد.
ج: «ياى» نكره بعد از «ها» ظاهر نگشته است، مثلاً« پاره موارد» به صورت «پاره اى موارد» نوشته شد.
چ: در بعضى كلمات عربى، «ة» پايان كلمه به «ت» تغيير يافت، مانند «تربية و حركة» كه به صورت«تربيت و حركت» نوشته شد.
ح: علامت جمع«ان» و «ياى» نسبت بعد از «هـ» به صورت« بچه گان و بچه گى» و نظاير آنها آمده كه به «بچگان و بچگى» و غيره تغيير يافت.
خ: خواستن، برخواستن(بلند شدن) ر خاستن، برخاستن
   خار، خارى( ذليل و ذلّت) ر خوار، خوارى
   گذاردن (اداكردن) ر گزاردن
   پا، ژا، چيم و گاف پارسى ر با، زا، جيم و كاف پارسى

صفحه 35
7. خواننده در اين اثر، برخى كلمه ها را با ضبطى متفاوت از تلفّظ امروز خواهد ديد، مانند«اوقيانوس، نفط، قاز، آب زيرگاه، نارجيل». براى حفظ اصالت متن، در نگارش اين گونه كلمه ها تغييرى داده نشد. بسيارى از اين كلمه ها به دو شكل آمده اند، مانند«تهران/ طهران»،«نفت/نفط»،«اقيانوس/اوقيانوس»; ما هم براى حفظ اصالت اثر و پرهيز از تغييرات گسترده در رسم الخط مؤلف، آنها را به همان شكل و بدون تغيير آورديم.
8. براى احترام به وقت خوانندگان، توضيحات ذيل را به اثر افزوده و آنها را با كروشه از متن نسخه متمايز ساختيم:
الف: آوردن معناى كلمه هاى نامأنوس و مشكل متن، مانند:
مسحوق] ساييده شده[، شُمَندُفِر ]راه آهن در زبان فرانسه[
ب: آوردن تلفظ امروزى برخى اسامى، مانند:
پورتكيز ]پرتغال[، دانيمارق ]دانمارك[، اسقوچيا]اسكاتلند[
پ: آوردن توضيح مختصرى براى برخى بلاد، اشخاص، مذاهب، سلسله ها، رودها، درياها و غيره، مانند:
آماسيّه ]در تركيه[، اورخان ]دوّمين پادشاه عثمانى در قرن 8 هـ[، نظاميّه ]فرقه اى از معتزله پيرو ابراهيم نظام[
خديوان مصر ]لقب حاكمان مصر در قرن 13 و 14 هـ[
رود جيحون ]درآسياى مركزى[، بحر ابيض ]درياى مديترانه[
البته در برخى از مدخل ها كه به توضيح بيشترى نياز بود، خواننده را با علامت اختصارى ]ر.م[ ـ يعنى رجوع به مدخل ـ به مدخل مورد نظر ارجاع داده ايم.
علائم اختصارى قبل از معنى
ب                مركب
ر                 وزن مشهور
ع                 اتباع
ف                 معنى معروف
ق                 وزن قبلى
ل                 وزن مجهول
   علائم اختصارى بعد از معنى
تين               لاتين
سر               سريانى
سه                  فرانسه
عر                  عربى
كى               تركى
مغ                  مغولى
مى                  رومى
نان                  يونانى
ند                  زند
در پايان يادآور مى شويم:
به جز بخش دستور زبان فارسى، همه اين جلد بهوسيله آقايان: محمدصادق زينىوند، فوق ليسانس ادبيات فارسى و مجيد خسروى، دانشجوى دكترى ادبيات فارسى تحقيق شده است و تلاش علمى عزيزان مورد تقدير و سپاس مى باشد. به اميد آنكه ما را در تحقيق ساير مجلدات كتاب يارى فرمايند.
قم ـ مؤسسه امام صادق(عليه السلام)
عليرضا سبحانى
28/8/90

صفحه 36
 

صفحه 37
 
مقدّمه كتاب مستطاب قاموس المعارف
در دستور زبان فارسى
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
ستايش بى كران مر كردگارى را سزا است كه كيهان را از نابود، بود نمود و نيايش بى پايان مر پروردگارى را روا است كه جهان را از بنگه نيستى به آرامگه هستى آورد و مردم را از آن ميان به توش و نيروى زبان به آرش علّمه البيان بر ديگر آفريدگان برترى داده و تاج كرّمنا بر سر نهاده و بر ايشان هم، وخشوران پاك از هر گونه آلايش و آك، از گونه خودشان فرستاده و درود بسيار و زندش بى شمار بر نزديكان درگاه كردگارى و فرستادگان بارگاه پروردگارى ـ كه پزشكان دورافتادگان از آغازگه و درماندگان گرداب لغزش و گنهند ـ به ويژه تيمسار والاتبار چُرگر پايان دمان و انجام فرستادگان يزدان و دوازده نبيره هاى پاك او باد كه پيشوايان راه دادار و خواهندگان آمرزش بزه كارانند.
بزرگترين خوش بختى خود را در نزديكى ايشان مى دانم. هماره دست به آسمان; و خدا را مى خوانم كه: دوستانشان نواخته و دشمنان گداخته باد; تراج.
سپس كمترين زاور پيغمبر ستوده خوى و خجسته روى و پايين تر چاكر وخشور زيباكيش و نيك انديش محمّدعلى تبريزى، پور محمّدطاهر مرحوم معروف به «آقابالا» مى نگارد در اين اواخر زمان كه تبريز و تبريزيان غرق فتنه و طوفان بوده، خصوصاً اهل فضل و هنر كه هر يك در گوشه اى متوارى و از شغل عادى خود، عارى بودند. اين خاكسار نيز به جهت تواتر همّ و غم و تهاجم غصّه و الم، از اشتغال به اشغال عادى موظّفى خود قاصر بوده و در آن اثنا به مناسبت اين كه انس كتاب ـ كه رفيقى است بى آزار ـ متروك نماند، به مطالعه پاره اى كتب متنوّعه ادبيّه پارسى اشتغال داشته و پاره اى لغات مشكله مختلفه را ـ كه در آن اثنا تصادف نمودم ـ در اوراق متفرّقه نگاشتم تا در اين ايّام، ضايع نبودن آن زحمات ديرينه را منظور كرده و ترتيب و تأليف آن ها را نصب العين نموده و در اين اثنا به خاطر فاتر دررسيد كه بعضى الفاظ معموله و متعارفه امروزى را هم از قبيل مطالب علميّه متفرّقه و مقاصد ادبيّه متنوّعه از اصطلاحات رمل و جفر و طبّ و عروض و نجوم و حساب و هيئت و اسطرلاب و تشريح و تاريخ و فيزيك و شيميا و كيميا و ليميا و هيميا و سيميا و ريميا و جغرافيا و پاره اى لغات بيگانه دايره در ميان اهالى ما و نظائر آن ها به لغات پارسى مزبوره علاوه نموده و همه آن ها را به ترتيب حروف هجا در سلك تحرير آرم كه نفع آن عامّ و فايده اش تامّ بوده و از جمع كتب متفرّقه كه با قطع نظر از عدم قوّه مالى، محتاج به زحمات فوق الغايه بوده و بعد از گردآمدن هم، اكثر اهالى به جهت پاپيادگى از استكشاف مطالب علميّه مذكوره مندرجه در آن ها قاصر بودند، مستغنى و بى نياز گردند و از آن رو كه به تأييد الهى مشتمل بر دُرر علوم غريبه متنوّعه و جواهر فنون عجيبه متفرّقه گرديد، آن را قاموس المعارف نام كردم كه لفظ و معنى مطابق همديگر بوده و اسم و مشمل، موافق يكديگر آيند و به واسطه اين كه منظور نظر اصلى، جمع تمامى لغات پارسيّه بود، قواعد نحو و صرف و دستور آن زبان را در مقدّمه اى جداگانه بنگاشتم، اميد آن كه در صفحه روزگار به رسم يادگار باقى ماند.
گر بماند نام نيك از آدمى *** بهْ كه ماند خانه هاى زرنگار
و عفو و اغماض از سهو و خطا را مزد زحمات خود مى دانم و آن را بر يك مقدّمه و سىودو انجمن مرتّب ساخت:
مقدّمه: در دستور زبان پارسى و آن، مشتمل بر پنج آيين و يك خاتمه است.

صفحه 38
   دستور زبان فارسى/ آيين اوّل: حركات و حروف
آيين اوّل
در حركات و حروف و در آن سه گفتار است:
]گفتار[ اوّل
در حروف تهجّى
بدان ـ ايّدك اللّه ـ آواز و صدائى كه از سينه برمى آيد تا به رسيدن لب در چند جا منقطع گردد، پس به جهت اختلاف مكان انقطاع، آن صدا و آواز هم مختلف و از يكديگر متغاير و از اين اختلاف صوت، هيكل حروف مشهوره لباس وجود پوشيده و هر يك از آن صداهاى متفرّقه را حرفى گويند ـ چنانچه در علم تجويد مشروحاً نگارش يافته ـ و بنياد همه زبان ها بر حروف آن زبان بوده و آن ها را حروف مفرده و حروف هجا و حروف تهجّى نامند; چنانچه از آن رو كه براى تركيب و بناى كلمات موضوع هستند، حروف مبانى نيز گويند; چنانچه حرف اصطلاحى را كه در مقابل اسم و فعل بوده ـ و در نگارش سيّم از آيين سيّم سمت نگارش خواهد يافت ـ به انگيزه وضع آن ها براى افاده معانى متفرّقه حروف معانى خوانند; و حروف تهجّى زبان عرب بيستوهشت است. اگر «همزه» و «الف» را يكى بشماريم و اگر هريكى را حرفى انگاريم، بيستونه مى شود و در تعداد لفظ «لا» در جزو حروف تهجّى اشاره به همين معنى است زيرا كه همزه قابل حركت و سكون است به خلاف الف كه هماره ساكن و ماقبل آن مفتوح و در اوّل كلمه بودن آن شايش ندارد; از اين رو بايد به حرفى ديگر ملحق گرديده و به تبعيّت آن، تلفّظ يابد و خصوصيّت «لام» در اين مقام به مناسبت اين است كه هر يكى از آن ها در قلب ديگرى افتاده و بالجمله چنانچه حروف ذاتاً از يكديگر جدا و متغاير بوده و از براى هر يكى نامى مقرّر داشته اند، همچنين در كتابت نيز اشكال و صور آن ها را از همديگر جدا و متغاير ساخته اند; بدين گونه كه نموده مى شود:
ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن و ه لا ى
و امّا حروف تهجّى زبان پارسى بيستوچهار يا بيستوپنج است بدين ترتيب:
ا ب پ ت ج چ خ د ذ ر ز ژ س ش غ ف ك گ ل م ن و ه لا ى
و پارسيان از حروف تهجّى عرب، هشت حرف ثقيل التّلفّظ راكه «ث ح ص ض ط ظ ع ق» باشد، تركيده و چهار حرف ديگر «پ چ ژ گ» را به باقى حروف افزوده اند، پس جملتان حروف تهجّى عربى و پارسى سىودو و يا سىوسه مى باشد. از آن جمله، چهار حرف «پ چ ژ گ» مخصوص پارسى بوده و در عربى پيدا نمى شود و هشت ديگر ـ كه مذكور افتادـ مختصّ عربى بوده و در هر كلمه كه يافت شود، مى دانيم كه پارسى نيست بلكه عربى و يا معرّب و يا از

صفحه 39
زبان هاى ديگر است، همچو: صلح و ضرر و ظلم و طلب و اصفهان و يقه و ارخالق و قاوون و قارپوز و مانند اين ها; و بيست حرف و يا بيستويك حرف باقى هم، مابين عربى و پارسى مشترك است.
هشت حرفند آن كه اندر فارسى نايد همى *** تا نياموزى نباشى اندر اين معنى معاف
بشنو اكنون تا كدام است آن حروف و ياد گير *** ثا و حا و صاد و ضاد و طا و ظا و عين و قاف
چار ديگر خاصّ باشد بر زبان پارسى *** بر تو يك يك باز گويم پا و چيم و ژا و گاف
.
تبصرةٌ: مطالب مذكوره در اين تبصره محتاج به تأمّل است. در عيون اخبارالرّضا در احتجاج با عمران صابى و فرزانه فارسى آمده كه آن حضرت از پارسى پرسيدند كه: «پارسيان شما چند حرف مخصوص دارند؟» جواب داد: «چهار حرف پ چ ژ گ». آن حضرت فرمود: «پنج حرف است، يكى ديگر هم قافى است كه در ميانه قاف و خاء بدان، تكلّم مى نمايند و چون پنج حرف خاصّه پارسيان بر بيستوهشت حرف ما افزايد، تمامى حروف سىوسه مى شود». پس موبد فارسى تصديق كرد. اكنون اين قاف ـ كه در ميانه قاف و خاء بدان تكلّم مى شودـ در شيراز و يزد بيشتر از ساير بلاد متعارف بوده بلكه در بلاد ديگر ديده نشده بلكه بعضى از ادبا گفته كه دو حرف ديگر نيز مختصّ زبان پارسى بوده كه يكى را چون «خ» به زبان آورده و ديگرى را چون «ق» تلفّظ مى نموده و اوّلى را به شكل «حو» مى نوشته و دويّمى را به صورت «قو» مى نگاشته اند و گويا اكنون هم در ميان لوران و كردان و شيرازيان و خوزستان تلفّظ به آن ها باقى است. خا و قافى نيز بوده، بيندش امروز هم «آنكه در علم زبان باشد دقيق و موشكاف»; و على هذا، حروف هجاى زبان پارسى بيستوشش مى شود.
.
بينش: حروف هشتگانه مزبوره كه مختصّ زبان عربى است، ندرتاً در پاره اى لغات پارسى آمده، پس مراد از اين اختصاص به عربى كه در كلمات اكثر ادبا بلكه يكسر ايشان آمده، اختصاص نسبت به فرس قديم بوده و آنچه در بعضى كلمات ديده شده، از استعمالات اختراعى متأخّرين عجم مى باشد كه در اصل، حرفى ديگر بوده و به يكى از اين حروف، تغيير داده و استعمال كرده اند و بعضى از متتبّعين «ب ج ف» را نيز از مختصّات عرب شمرده و بعضى ديگر «ذ نقطه دار» را هم از مخصوصات عرب پنداشته اند.
و بالجمله، چون اكثر اين حروف با هم مشابه و در يك صورت و نقطه هم قابل افراط و تفريط بوده و در مقام تشخيص حروف چندان محلّ اعتنا نبود، از اين رو لقبى و مميّزى به جهت اكثر حروف مقرّر نموده اند كه به واسطه آن از يكديگر تميز يابند; چنانچه حرف بى نقطه را مهمله و يا غير منقوطه ناميده و بانقطه را معجمه و يا منقوطه خوانده و يك نقطه دار را موحّده و دونقطه دار، مثنّاة و سه نقطه دار را مثلّثه گفته و هركدام را كه نقطه آن در بالا است، فوقانى نام داده و آنچه را كه در تحت است، تحتانى نام كرده اند; و گاه باشد كه بعضى را به لقب خاصّى، ملقّب نمايند چنانچه «ب» را باى ابجد و «ت» را تاى قرشت و «ث» را ثاى ثخذ و «ح» را حاى حطّى و «ه» را هاى گرده يا هاى هوّز يا هاى هدايت و «ب ج ز ك» را تازى يا عربى و «پ چ ژ گ» را كه مختصّات اربعه زبان پارسى هستند، عجمى يا فارسى گويند و اين چهار حرف پارسى را در مقام كتابت با سه نقطه از مشابه آن ها تمييز داده و «گ پارسى» را با دو سركش هم، تشخيص مى دهند و در اين كتاب هم، به همين روش معمول خواهد شد.
تتميمٌ: از حروف هجا «و ا ى» را از آن رو كه در حالت بيمارى به زبان آيد، حروف علّه گويند و در جائى كه اين سه حرف ساكن بوده و حركت ماقبل آن ها از جنس خودشان باشد كه در «]و[»، ضمّه و در «ى»، كسره و در «ا»، فتحه است به انگيزه اين كه ساير حروف را صورت و مدّ داده و به معاونت آن ها خوانده مى شوند، حروف مدّه و حروف املا و

صفحه 40
حروف مصوّته نامند; و غير از اين ها ساير حروف را و همچنين اين حروف را در غير حالت مزبوره حروف مصمّته يا صامته خوانند و ايضاً شكل حروف را ـ چنانچه مرقوم افتاد ـ زُبُر گفته و آنچه را كه از اصوات اسامى مشهوره حروف در مقام كتابت نوشته نشده و تنها در مقام تلفّظ به زبان آيد، بيّنه نامند; مثلا در «الف»، شكل «ا» را زُبُر گفته و «لف» را بيّنه گويند. پس گوييم: حروف هجاى زبان عرب را بدين ملاحظه بر سه تقسيم كرده اند:
1) مسرورى كه زبر و بيّنه آن، دو حرف باشد و آن، دوازده است: «ب ت ث ح خ ر ز ط ظ ف ه ى».
2) ملفوظى كه زبر و بيّنه آن، سه حرف بوده و آخرش غير اوّل باشد و آن، سيزده است: «ا ج د ذ س ش ص ض ع غ ق ك ل».
3) ملبوبى كه سه حرفى بوده و آخرش عين اوّل باشد و آن، سه حرف است:«م ن و»; و آن ها را مكتوبى و ملفوفى نيز گويند.
و ايضاً حروف هجاى زبان عرب را به اعتبار ديگر به دو قسم تقسيم كرده اند: شمسى و قمرى. پس اگر الف و لام در وقت اتّصال به حرفى به تلفّظ نيامده و آن حرف، مشدّد باشد، شمسى گويند و آن، سيزده حرف است: «ت ث د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ن»; و الاّ قمرى مى گويند كه پانزده حرف است: «ا ب ج ح خ ع غ ف ق ك م و ل ه ى»; و وجه تسميه يا به جهت اين است كه خود لفظ شمس و قمر اين چنين هستند و يا اين كه چنان كه كواكب نزد آفتاب موجود و غير مرئى بوده و نزد ماه موجود و مرئى مى باشند، همچنين است الف و لام نسبت به حروف شمسى و قمرى.
گفتار دويّم
]در[ حركات و اوصاف حروف
سه حركت: بدان كه چون حروف تهجّى به خودى خود قابل تلفّظ نبود، از آن رو براى امكان تلفّظ آن ها سه حركت وضع كرده اند كه به عربى فتحه و كسره و ضمّه گفته و به پارسى زبر و زير و پيش گويند از آن رو كه در ايّام سلف، حرف مفتوح را نقطه بر زبر و مكسور را در زير و مضموم را در پيش از شنگرف و غيره ـ كه مغاير رنگ اصل حرف بود ـ مى گذاشته اند تا آن كه خليل بن احمد عروضى براى هر يك از حركات ثلثه، نشانى به جاى همان نقاط بدين صورت «ـَــِــُ» وضع كرده و بعد از آن، هر يك از اين نشان ها به اسم محلّ خود، موسوم و مشهور گرديد و نشان حركت پيش را مانند زبر، بر بالاى حرف گذاشتن از اختراعات متأخّرين است و هر حرفى را كه داراى يكى از اين حركات ثلثه باشد، متحرّك و گويا ناميده و خالى از حركات را زده و ساكن خوانند و علامت آن، شكل «ـْـ» مدوّر مفردى است كه بر بالاى حرف ساكن گذارند و اجتماع دو ساكن و سه ساكن ـ به شرحى كه در نمايش بيستوپنجم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه مرقوم مى افتد ـ جايز است.
و امّا تنوين كه دو زبر و دو زير و دو پيش باشد، از مختصّات زبان عرب و الحاق آن بر كلمات پارسى غلط است: زوراً و گُجاً و جاناً و زباناً.
مدّ: چون همزه و الف در اوّل كلمه اى بجمعند، تنها همزه را نوشته و روى آن، اين علامت «ــ» را گذاشته و آن را مدّ و كشيده گويند: آفتاب، آشنا.
تشديد: در صورتى كه دو حرف متجانس و يا متقارب، در پهلوى يكديگر افتاده و اوّلى ساكن و دويّمى متحرّك

صفحه 41
باشد، يك حرف نوشته و عوض حرف ثانى، اين علامت «ـّـ» (سر سين) را بالاى آن مى نويسند و حرف باتشديد را مشدّد و بى تشديد را مخفّف گويند ـ چنانچه در نمايش چهارم از آيين پنجم مقدّمه، مشروحاً سمت نگارش خواهد يافت ـ و تشديد در پارسى كمتر و نادرالاستعمال بوده و فقط در چند كلمه معدوده مشهود گرديده: ارّه، امّيد، برّش، برّنا، غرّش، فرّخ، كرّنا و غيره بلكه بعضى از فرهنگيان وجود حرف مشدّد اصلى را در زبان پارسى رأساً انكار نموده و هر آنچه را هم كه ندرتاً استعمال شده، بعضى را حمل به ضرورت كرده و در بعضى موارد به دو كلمه حمل نموده: «فرّخ» كه در اصل «فررخ» بوده و «شبّو» كه اصلا «شب بو» است و مانند اين ها.
و برخى از اوصاف و حالات حروف هجا هم ـ انشاء اللّه تعالى ـ در آخر مقدّمه به مناسبت مقام، آرايش نگارش خواهد يافت، چنانچه بعضى از عوارضات آن ها هم در گفتار پسين مى آيد.
گفتار سيّم
]در[ خواصّ حروف هجاء
چون از خود حروف هجا و اوصاف آن ها فراغت يافتيم، سزاوار آن است كه به پاره اى تحقيقات و خواصّ آن ها و جواز تبديل هر يكى به ديگرى بر وجه اجمال بپردازيم.
الف
بدان كه اين حرف گاهى در اوّل كلمه برآيد و گاهى در آخر آن و گاهى در وسط.
امّا الفى كه در اوّل كلمه باشد به دو گونه است: يكى اصلى كه به هيچوجه حذف نتوان كرد كه اگر حذف شود، معنى ندهد: اندام، انجام، ارمن، انجمن. بلى، گاه است كه در تلفّظ تخفيفاً يا ضرورتاً حذف كرده و حركت آن را به ماقبلش نقل نمايند ولى در مقام كتابت هماره به حال خود باقى باشد; فردوسى:
چو كودك لب از شير مادر بشست *** به گهواره محمود گويد نخست
و همچنين در سرانجام و مانند آن; و ديگرى وصلى كه جزو كلمه نبوده و از اسقاط آن، خللى به اصل معنى نرسد بلكه يا به جهت زينت و پيرايه سخن افزوده و يا به جهت ضرورت افزايند: استادن و ستادن و افتادن و فتادن و اشتر و شتر و استخوان و ستخوان و مانند اين ها; و دراين گونه الفاظ، به قول سامانى هر لفظ بى الف مخفّف لفظ باالف بوده و لغتى ديگر نيست و به قول جمهور هر يك از آن ها لغتى است غير ديگرى و بنابراين از قبيل الف اصلى مى باشد نه وصلى بلكه به قول سامانى نيز هم چنين است و وصلى منحصر به الفى است كه در اوّل با، بر، بى، پرويز، بيداد و مانند آن ها را افزايند. مثال:
هزارت كنيزك و هم خلّخى *** ابا ياره و طوق و با فرّخى
چپ لشكرش را به گرشاسب داد *** ابر ميمنه سام يل با قباد
ابى حكم شرع آب خوردن خطاست *** وگر خون به فتوى بريزى روا است
ستمگاره يار است و من مانده عاجز *** كه تا با ابيداد او چون كنم چون
و در فرس قديم معمول بوده كه به جهت افاده معنى ضدّيّت، الفى در اوّل كلمه مى افزوده اند كه ضدّ معنى آن را

صفحه 42
بفهماند چنانچه در «پرخيده» كه سخن رمزى و پوشيده است، «اپرخيده» گفتندى كه سخن روشن و آشكار است و در «ويژه» كه خالص و پاك است، «اويژه» گفتندى كه مغشوش و ناپاك است و على هذالقياس.
و امّا الفى كه در وسط كلمه باشد، بر پنج گونه است:
1) زايده كه به جهت بيان فتحه ماقبل و يا محض به جهت حسن كلام و يا ضرورت مقام درآورند، همچو: شماردن و غمخوار و رهگذار.
2) الف تعديه ـ به دستور دويّم در نگارش دويّم مراجعه شود ـ كه در افعال لازمه به جهت متعدّى كردن آن ها پيش از حرف مصدريّت آرند، همچو: رسيدن و رسانيدن و خوردن و خورانيدن.
3) دعا كه در ماقبل حرف آخر فعل مضارع آرند:
الهى دشمنش جائى بميراد *** كه هيچش دوست بر بالين نباشد *** مگر در جائى كه آوردن الف منشأ اشتباه به فعلى ديگر باشد، همچو: «فتد» و «نهد» كه اگر الف دعا برآيد، به «فتاد» و «نهاد» ماضى التباس يابد.
4) ملازمت و اتّحاد و التباس و ارتباط كه الف توالى و مقابله و مساوات نيز گويند كه مابين دو كلمه واقع و اتّصال و ارتباط اوّلى به دويّمى را افاده نمايد و اين هم، گاهى به منزله «واو عطف» باشد: تكاپو و تكادو و رستاخيز و سالاماه و شبانه روز و كمابيش; و گاهى به منزله «باى موحّده» بوده و ميان دو لفظ متجانس آمده و معنى الصاق و معيّت را انسب و سزاوار باشد: برابر، پياپى، خنداخند، دمادام، دوشادوش، رنگارنگ، سالاسال، شباشب، گوناگون، لبالب، مالامال; و گاهى معنى «تاى مثنّاة فوق انتهائى» را مناسب باشد: سراپا; و گاهى بدل هيچ يك نباشد، همچو: بناگوش.
5) الف اصلى كه در پاره اى افعال باشد: ساختن و پرداختن و مانند اين ها.
تبصرةٌ: «الف اصلى» را كه در بعضى مشتقّات فعل در وسط كلمه آرند، گاه است كه به جهت تخفيف بيندازند; نظامى:
خوشدل شد و آرميد با او *** هم خورد و هم آشميد با او
و امّا الفى كه در آخر آيد به دو گونه است: 1) اصلى كه حذف نتوان كرد، همچو: دريا، برنا 2) وصلى و الحاقى و آن هم بر چند بخش است:
1) ندا.
2) دعا: پروردگارا.
هيچكس بر جاى او ننشيندا *** روز شادى دشمنش كم بيندا
3) صفت مشبّهه و فاعليّت: دانا و بينا.
4) مصدريّت: درازا و پهنا.
5) تعجّب و مبالغه و كثرت: خوشا ، خنكا، فرحا، بسا.

صفحه 43
6) زيادت كه به جهت پيرايه سخن در آخر اسماء و افعال افزايند: كشورا، گوهرا
بدا سلطانيا كاو را بود رنج دل آشوبى *** خوشا درويشيا كاو را بود گنج تن آسائى
بگفتا نيكمردى كن نه چندان *** كه گردد چيره گرگ تيزدندان
و اين الف در غير شعر نيايد.
7) نسبت: «پذيرا سخن بود و شد جاى گير»، «مژده اى دل كه مسيحا نفسى مى آيد».
8) ربط و پيوند به معنى «است»:
دريغا گردن طاعت نهادن *** گرش همراه بودى دست دادن
پوشيده نماند كه برگشتِ اكثرِ اين معانى به يكى است.
بينش: «الف» هماره ساكن بوده و «همزه» هميشه در زبان پارسى متحرّك باشد (در اوّل باشد يا در آخر يا در وسط) و اطلاق الف بر اين ها از راه مجاز است.
خواصّ: حرف «الف» گاهى به «د» مبدّل شود: به اين و به آن، بدين و بدان; و گاهى به «ه» تغيير يافته: است و هست. چنانچه بعضى گفته اند; و گاهى به «ى» تبديل يابد جوازاً، همچو: ارمغان و يرمغان و اكدش و يكدش; و وجوباً اگر پيش از «الف»، كلمه ديگر بوده و يا «باى زايده» يا «ميم» و «نون» نهى و نفى برآيد: كيم و نيم و كيست و چيست و آسياب و بيفكن و بينداز و مينداز و نيامد و مانند اين ها; و گاه است كه همزه به حال خود باقى باشد، همچو: دست آس.
ب
به چند معنى آمده:
1) ابتدا:
به نام خداوند بسياربخش *** خردبخش و دين بخش و ديناربخش
2) استعلا:
هيچ همدردى نمى بينم سزاى خويشتن *** مى نهم چون بيد مجنون سر به پاى خويشتن
3) ظرفيّت:
به روزگار سلامت شكستگان درياب *** كه جبر خاطر مسكين بلا بگرداند
و از اين قبيل است باء موحّده اى كه پيش از «در» يا «اندر» آيد:
به دريا در منافع بى شمار است *** اگر خواهى سلامت در كنار است
شنيدم در ايّام حاتم كه بود *** به خيل اندرش بادپائى چو دود
و خود لفظ «در» و «اندر» محض به جهت تأكيد و تفسير معنى «ب» مذكورند و از اين رو اين «با» را باى مفسّره نيز گويند و بعضى عكس اين را گفته و «در» و «اندر» را بر ظرفيّت حمل كرده و خود «ب» را زايده دانسته.

صفحه 44
4) سببيّت:
چو نتوان عدو را به قوّت شكست *** به نعمت ببايد در فتنه بست
5) يمين و قسم:
به نعمت تو كه تا غايبم ز خدمت تو *** نكرد در دل من شادى خلاص اثر
6) تشبيه:
اى آن كه به اقبال تو در عالم نيست *** گيرم كه غمت نيست غم ما هم نيست
7) استعانت:
به دست آهن تفته كردن خمير *** به از دست بر سينه پيش امير
8) مصاحبت:
چو كم عمرى به هم عمرى به گلشن شاد مى آيد *** مرا بى اختيار ايّام طفلى ياد مى آيد
9) عوض و مقابله:
پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت *** ناخلف باشم اگر من به جوى نفروشم
10) جانب و طرف:
زهى صفاى عمارت كه از تماشايش *** به ديده باز نگردد نگاه از ديوار
11) الصاق:
به تو مشتاق چنانم كه فقيرى به دِرَم *** به تو دل بسته چنانم كه غريبى به ديار
12) اندازه و مقدار:
اگر با رفيقان نباشى شفيق *** به فرسنگ بگريزد از تو رفيق
13) موافقت مقصود:
شايد به مدّعاى تو گويم حكايتى *** يك بار عرض حال مرا مى توان شنيد
14) قرب و نزديكى:
يك روز گلى باد صبا برد به يعقوب *** بگريست كه اين نكهت پيراهن ما نيست
15) زيادت در اوائل افعال بگفت و بگو و بگويد ـ چنانچه در اوّل نگارش دويّم خواهد آمد ـ و هم چنين در غير آن ها نيز زيادت را آمده:
سگ از مردم مردم آزار به *** زن از مرد موذى به بسيار به
و بعضى از ادبا گفته كه: در جائى كه بعد از كلمه متّصل به «ب»، «بر» يا «در» يا «اندر» آيد، همان «ب» محمول بر زيادت است چنانچه در بيان معنى استعلا و ظرفيّت اشاره شد.
بينش: بعضى از ادبا حرف «ب» را هم مانند حروف هشتگانه مشهوره از مختصّات زبان عرب شمرده، چنانچه

صفحه 45
اشاره نموديم.
دستور: حرف «ب» هماره د ر اوّل اسماء و افعال بدون اسثتنا مكسوره بوده و به فتح و ضمّ خواندن آن خطا و از ملحونات تركان ايران است.
خواصّ: حرف «ب» گاهى مبدّل به «ف» شده: زبان و زفان، گشتاسب و گشتاسف، جاماسب و جاماسف، ابريشم و افريشم; و گاهى به «م» تغيير يافته: غژب و غژم; و گاهى به «و» تبديل يابد: آب و آو، خواب و خواو، برنا و ورنا، باز و واز، بُزُرگ و وُزُرگ، بس و وس، سيب ]و[ سيو، زَبَر ]و[ زَوَر، ساربان ]و [ساروان و مانند اين ها.
پ
معنى خاصّى ندارد و از خواصّ آن است كه گاهى به «باى ابجدى» تغيير يافته: پيغوله و بيغوله، تپ و تب; و گاهى به «ف» تبديل يابد: سپيد و سفيد، پارس و فارس و مانند آن ها.
ت
براى خطاب واحد آمده و در آخر كلمه، ساكن بوده: آمدنت و جانت و مالت; و در اوّل آن، مضموم باشد، پس اگر تنها استعمال شده و به كلمه ديگر نه پيوندد، بدون «واو» نويسند و الاّ محض براى بيان ضمّه، يك «واو معدوله» بدو ضمّ نمايند: «تو ديدى»; و به هر حال در تلفّظ فرقى ندارد و گاهى در آخر كلمات زايد باشد: بالش و بالشت و رامش و رامشت و فرامش ]و [فرامشت و كوس و كوست; و بالجمله در آخر اسماء و مصادر به معنى «تو» و در آخر افعال به معنى «ترا» باشد:
خراميدنت هوشم از سر ربود *** به جانت چنانم كه گويا نبود
اى هدهد صبا به سبا مى فرستمت *** بنگر كه از كجا به كجا مى فرستمت
و ماقبل آن هماره مفتوح گردد مگر در حال ضرورت:
هزار سال تنعّم كنى بدان نرسد *** كه يك زمان به مراد كسيت بايد بود
و مگر در موارد زيادت كه ماقبل آن ساكن باشد.
و در اينجا چند دستور است:
1) در جائى كه «تاى ضمير» بعد از كلمه مختومه به «واو» يا «الف» آيد، پيش از آن «ياى وقايه مفتوح» آورده و «واو» را ساكن نمايند: گلويت و سبويت.
مرا ديدى دويدى تا نبينم روى زيبايت *** قسم بر جان تو ديدم ز سر تا پنجه پايت
و گاه است كه به حكم ضرورت بدون «ياى وقايه» نيز استعمال كرده و خود «واو» را مفتوح سازند:
كوش كه با نيرو و با بازوت *** كسب كنى آنچه بود نيكوَت
اى گم شده دل كجات جويم *** جانىّ و به جان هوات جويم
ديروز چو آفتاب بودى *** امروز چو كيميات جويم
2) اگر بعد از كلمه مختومه به «ى» آيد، همان «ى» را مانند غير آن مفتوح نمايند:

صفحه 46
اى ز زلفت صُصُصُبحم شاشاشام تاريك *** وى ز رويت شاشاشامم صُصُصُبح روشن
و گاه هست كه به حكم ضرورت بيندازند.
3) اگر به كلمه مختومه به «ه» درآيد، «هاى» اصلى ملفوظ را مانند غير آن، مفتوح خوانده و بعد از غير ملفوظ، الفى افزايند: سينه ات و كينه ات; و گاهى به حكم ضرورت «ها» را لفظا و خطّاً حذفيده و «ت» را به ماقبل آن وصليده و «الف» هم نياورند:
تهى از گوهر علم است سينت *** وليكن پُرگُهَر باشد خزينت
خواصّ: حرف «ت» را گاهى به «د» تبديل نمايند در اوّل كلمه: تنبوره و دنبوره; و در وسط آن: آتش و آدش; و در آخر آن: بُتْ بُدْ، پات پاد، توت تود، كميت كميد و مانند اين ها.
ث
از حروف هشتگانه مختصّه به عرب و در زبان پارسى نيامده و اين كه در پاره اى كلمات گوش زد گرديده، از تصرّفات متأخّرين است و «كيومرث» غلط و در اصل يا «كيومرت» بوده با «گاف فارسى» و «تاى قرشت» به معنى زنده، گويا و يا اينكه «كيومرز» بوده با «كاف عربى» و «زاى هوّز» به جاى «ث» به معنى پادشاه زمين، بعد از آن به واسطه جواز تبديل «ز» به «س» كيومرس خوانده اند. سپس عرب «س» را به «ث» تغيير داده و معرّب نموده اند; و امّا «ثغ» و «ارثنگ» كه بعضى از متأخّرين بدان ها به وجود اين حرف در فرس قديم استشهاد كرده و نبودن آن را در زبان پهلوى و درى مسلّم داشته، ظاهراً تصحيف خوانى شده و «فغ» با «فاء سعفص» است نه «ثاء ثخذ» و «ارتنك» هم با «تاء قرشت» است نه «ثاء ثخذ».
ج
اين حرف معنى خاصّى ندارد و بعضى از ادبا اين را هم مانند حروف هشتگانه از مختصّات زبان عرب شمرده ـ چنانچه اشاره نموديم ـ و از خواصّ آن است كه گاهى به «چيم فارسى» بدل شود: كاج ]و[ كاچ; و گاهى به «تاى قرشت»: تاراج و تارات; و گاهى به «زاء معجمه»: رجه و رزه و اويج و اويز، جوجه و جوزه; و گاهى به «ژاء پارسى»: كج كژ و كاج و كاژ; و گاهى به «شين معجمه»: كاج و كاش و هيج و هيش; و گاهى به «گاف پارسى»: آخشيج و آخشيگ.
چ
از حروف چهارگانه پارسى است كه در عربى يافت نمى شود و معنى خاصّى ندارد; و گاهى به «زاى هوّز» تبديل يابد: پاكيزه و پاكيچه; و گاهى به «ژاء پارسى»: كاج ]و[ كاژ و نايچه و نايژه و پچشك و پژشك; و گاهى به «شين معجمه»: كاچى و كاشى و لخچه و لخشه.
ح
مخصوص عرب و در پارسى ناپيدا و در هر جا كه يافت شود، عربى الاصل است، همچو: حنظل; و يا معرّب، همچو: حيز ]و[ حال كه در اصل هيز و هال بوده اند و يا از تغييرات جمعى عبارت پرداز و بلندپرواز است كه مى خواهند با عبارت غير مأنوسه سخن رانده و حروفات را به سان حروفات عربيّه از مخارج مخصوصه ادا نمايند.

صفحه 47
خ
معنى خاصّى ندارد; و گاهى به «غين معجمه» بدل شده: ستيخ و ستيغ و قاخ و قاغ; و گاهى به «قاف قرشت» مبدّل گرديده: چخماخ و چخماق; و گاهى به «هاى هوّز» تغيير يابد: خيرى و هيرى و خلالوش و هلالوش و خاك و هاك و خجير و هجير و خستو و هستو و مانند اين ها; و گاه باشد كه به «زاى هوّز» و «سين مهمله» و «معجمه» نيز تبديل يابد; چنانچه در مبحث امر خواهد آمد.
د
در جائى كه در آخر امر حاضر افزايند، ضمير واحد غايب باشد: رود و كند; و از خواصّ آن، آن است كه گاهى به «تاى قرشت» تبديل يابد: خاد و خات و درّاج و ترّاج و زردشت و زرتشت و گرديد و گرتيد و گرديد و گرديت و شنيديد و شنيديت.
ذ
در مقام تميز ذال معجمه گويند و معنى خاصّى ندارد و اين را از برادر خود «دال مهمله» بدين گونه امتياز داده اند كه اگر ماقبل آن حرف صحيح و ساكن باشد، مهمله ناميده و الاّ معجمه خوانند، خواه حرف علّه باشد خواه حرف صحيح متحرّك چنانچه خواجه ـ عليه الرّحمه ـ مى فرمايد:
آنان كه به فارسى سخن مى رانند *** در معرض دال ذال را ننشانند
ماقبل وى ار ساكن جز واى بود *** دال است وگرنه ذال معجم خوانند
و شرف الدّين على يزدى فرمايد:
در زبان فارسى فرق ميان دال و ذال *** با تو گويم زان كه نزديك افاضل مبهم است
پيش از او در لفظ مفرد گر صحيح و ساكن است *** دال باشد ورنه باقى جمله ذال معجم است
و پوشيده نماند كه بنا بر اين قاعده بايد حرف آخر «داد و باد و بود ]و[ نمود و ديد و شنيد» و مانند اين ها، «ذال معجمه» بوده و حرف دويّم «گذر» و «گذشتن» و «پذيرفتن» و مانند اين ها «دال مهمله» باشد ولى پرواضح و آشكار است كه در امروزه اين قاعده از ميان رفته و بعضى از متأخّرين گفته اند كه: در هر موقعى كه خواجه و شرف الدّين براى «ذال معجمه» معيّن فرموده اند، مهمله و معجمه هر دو روا است بلكه افصح پيش قدماى فرس، مهمله است و بلكه اهل بلخ و غزنه و ماوراءالنّهر، اين قاعده را ملاحظه نكرده و همه را به «دال مهمله» نوشته و مى خوانند چنانچه قاعده كلّيّه معموله در اين زمان همچنين است غير از مواردى كه به معجميه بودن آن ها بالخصوص تصريح شده بلكه بعضى از ادبا وجود «ذال معجمه» در اصل لغت فرس انكار نموده و فرق مذكور مابين «دال» و «ذال» را هم ردّ كرده و «ذال معجمه»خواندن را از تصرّفات متأخّرين عجم شمرده و اين مطلب در نظر، اقرب به صواب مى نمايد زيرا كه اختلاف حروف، ناشى از اختلاف مخارج بوده و دخل به اختلاف كتابت ندارد ـ چنانچه در گفتار اوّل اشاره نموديم ـ بلكه اختلاف خطّ هم تابع و حاكى از اختلاف لفظ بوده و آن هم، ناشى از اختلاف مخارج است و بديهى است كه «گذشتن» و «پذيرفتن» و مانند اين ها در زبان اهل زمان ما با «زاى هوّز» تلفّظ مى يابند و در امروزه مخرج «ذال معجمه» چنانچه در عربى است، در پارسى اصلا نيست و امّا در سابق به چه طور گفتندى و نوشتندى فاللّه اعلم، اگرچه به طور اطمينان مى توان گفت كه «ذال معجمه» در قديم موجود بوده و به مرور و دهور از

صفحه 48
ميان رفته و در حكم امروزه، اثرى از آن باقى نبوده و كلماتى هم كه بالقطع با اين حرف بوده اند، اكنون با «زاى هوّز» تلفّظ مى يابند.
خواصّ: بعضى گفته اند كه حرف «ذال معجمه» گاهى به «زاى هوّز» تبديل يابد، همچو: گذاشتن و گزاشتن و پذيرفتن و پزيرفتن و مانند اين ها; و بطلان اين مطلب از تحقيق فوق روشن گرديده و معلوم شد كه اين ها بالتّمام از اصل با «زاى هوّز» بوده و از باب تبديل نيستند و اين مطلب مبنى بر تفريق لفظ و خطّ است و چنانچه دانسته شد، خطّ تابع لفظ است.
ر
معنى خاصّى ندارد; و گاهى به لام مبدّل گردد خواه در اوّل كلمه: روح و لوح; و يا در وسط آن: اروند و الوند; و يا آخر آن: كاچار و كاچال و سور و سول و چنار و چنال; و گاهى به نون نيز تبديل يابد چنانچه در بيان و هم مبحث امر برآيد.
ز
«زاء مفرده مكسوره» مخفّف «از»; و معانى آن از ابتدا و علّت و سبب و مانند آن ها كه در تبصره بعد از نمايش بيستوچهارم از نگارش سيّم خواهد آمد، در اين هم جارى است:
زانگه كه ترا بر من مسكين نظر است *** آثارم از آفتاب مشهورتر است
ز آن زلف عنبرين كه به گل برنهاده اى *** صدگونه داغ بر دل عنبر نهاده اى
خواصّ: گاهى به «جيم ابجدى» بدل شود: آويز و آويج و پوزش و پوجش و رزه و رجه و روز و روج و سوز و سوج; و گاهى به «جيم پارسى» تبديل يابد: پزشك و پچشك; و گاهى به «سين مهمله» تغيير يابد: اياز و اياس و كيومرز و كيومرس; و گاهى به «شين معجمه» مبدّل گردد: زنجفر و شنجفر; و گاهى به «غين معجمه» تغيير دهند: گريز و گريغ و فروز و فروغ.
ژ
از مختصّات پارسى; و در عرب، ناپيدا و معنى خاصّى ندارد; و گاهى به «جيم ابجدى» تبديل يافته، همچو: ژوليدن و جوليدن و كاژ و كاج و لاژورد و لاجورد و هژير و هجير; و گاهى به «زاى هوّز» مبدّل گردد، همچو: گواژه و گوازه.
س
معنى خاصّى ندارد; و گاهى به «جيم ابجدى» يا «پارسى» بدل شده: خروس و خروج و خروچ; و گاهى به «شين معجمه» تبديل يافته: پابوس و پابوش; و گاهى به «هاى گرده» مبدّل گردد: آماس و آماه و خروس و خروه; و گاهى به لام تبديل يابد: «بگسل» از «گسستن» كه در اواخر امر خواهد آمد.
ش
بر دو گونه است: ضمير غايب معروف همچو: جانش و دلش و ديدمش و مانند اين ها; و ادات مصدريّت كه در

صفحه 49
آخر صيغه واحد امر مخاطب معروف افاده معنى اسم مصدرى نمايد: بينش و رنجش و مانند اين ها كه در موقع خود از نمايش پانزدهم نگارش اوّل آيين سيّم نگارش خواهد يافت.
خواصّ: اين حرف گاهى به «جيم ابجدى» بدل شده: كاش و كاج; و گاهى به «جيم پارسى» تغيير يافته: پاشان و پاچان; و گاهى به «سين مهمله» تبديل يابد: شار و سار، شارك و سارك; و در بعضى موارد به «راى مهمله» و «لام» هم مبدّل گردد چنانچه در مبحث امر حاضر مرقوم خواهد يافت.
ص ض ط ظ ع
اين پنج حروف مختصّ عربى و در پارسى يافت نمى شود.
غ
گاهى در آخر بعضى كلمات زايدش كنند: گيا و گياغ و چرا و چراغ; و معنى خاصّى ندارد.
خواصّ: در بعضى جاها به «گاف پارسى» تبديل يافته: آغوش و آگوش و ارمغان و ارمگان و شغال و شگال و غوچى و گوچى و لغام و لگام; و در پاره اى موارد به «ق» مبدّل گردد: اياغ و اياق و جناغ و جناق.
ف
معنى خاصّى ندارد و ـ چنانچه اشاره نموديم ـ بعضى از ادبا اين را هم از مختصّات عرب شمرده.
خواصّ: گاهى از «واو» بدل آمده; و گاهى به جاى «باى ابجدى» و «پاى فارسى» نشيند: وام، فام، زبان، زفان، سپيد، سفيد; و گاهى خودش در بعضى موارد به «واو» و «باى ابجدى» تبديل يابد ـ چنانچه در مبحث اوامر مرقوم مى افتد ـ و گاهى به «واو» مبدّل گردد، همچو: اوگار و افگار و اوگندن و افگندن.
ق
معنى خاصّى ندارد. چنانچه مشروحاً سمت نگارش يافت، اين حرف از مختصّات عرب بوده و در فرس نيامده و اگر در كلمه اى يافت شود، عربى الاصل يا معرّب و يا از اختراعات بعضى متأخّرين عبارت پرداز است كه زبانشان به عربى مخلوط و به لحاظ اين كه به آهنگ خاصّى سخن رانند، «غين» و «كاف» را «قاف» گويند و در ولايت لارستان، لغات و كلمات قافدار را مفرّس نموده و با «كاف» خوانند; چنانچه گفته اند: «كند و كدك و كباى كتنى لفظ كلم كديم لار است» يعنى «قند و قدك و قباى قطنى لفظ قلم قديم لار است» و اين كلمات در غير ولايت لار با قاف تلفّظ مى شود.
ك
در اوّل كلمه از براى استفهام و در صورت اتّصال به كلمه عليحده بدون «ها» نوشته: «كِرا ديدى»; و در مورد انفصال با «هاى معدوله» نويسند: «كه گفتت برو دست رستم ببند»; و از براى معانى ديگر نيز هست كه در موصولات و غيرها خواهد آمد و «ه» در آخر «كاف» براى بيان كسره است و در آخر كلمه گاهى تصغير را باشد ـ چنانچه در نمايش سيزدهم از نگارش اوّل آيين سيّم خواهد آمد ـ و گاهى زايده باشد خصوصاً در آخر كلمات مختومه به «واو»، همچو «زلو» و «پرستو» كه «زلوك» و «پرستوك» نيز گويند.

صفحه 50
خواصّ: گاهى به «جيم ابجدى» بدل شده: كى، جى; و گاهى به «خاء ثخذ» تبديل يافته: شاماكجه و شاماخچه; و گاهى به «غين معجمه» مبدّل گردد: كژگاو و غژغاو، كج اگند و غژاگند.
گ
اين حرف از مختصّات پارسى و در عربى نيامده بلكه اهل ماورالنّهر به جاى آن هم با «كاف تازى» تلفّظ مى نمايند.
خواصّ: گاهى به «دال مهمله» تبديل يافته همچو: آونگ و آوند و اورنگ و اورند; و گاهى به «غين معجمه» مبدّل گردد: گلگونه و غلغونه و گاو و غاو و گلوله و غلوله و مانند اين ها.
ل
معنى خاصّى نداشته; و گاهى به «راء مهمله» مبدّل گردد: الوند و اروند و زلو و زرو.
م
در اوّل امر حاضر و غايب، افاده نهى كرده و در ابتداى مصدر و ماضى و مضارع، افاده نفى نمايد اگر چه نادرالاستعمال است و در آخر كلمه، گاهى مجرّد ربط را باشد: «من بى غرضم»; و گاهى از براى ضمير متكلّم آيد به معنى «من»، همچو: «كتابم بى نظير است» و «گفتم» و «رفتم»; يا به معنى مرا ـ چنانچه در نمايش اوّل از نگارش اوّل آيين سيّم كه مبحث ضماير است، خواهد آمد ـ و گاهى از براى فاعليّت بوده و در اواخر اسماء اعداد، افاده عدد وصفى نمايد ـ چنانچه در نمايش هفتم از نگارش مزبور خواهد آمد ـ و گاهى از براى تأنيث آيد; چنانچه در «خانم» و «بيگم» كه مؤنّث «خان» و «بيگ» تركى است چنانچه بعضى از متتبّعين گفته.
خواصّ: گاهى به «نون» مبدّل گردد: بام، بان; و گاهى به «ى» تبديل يابد: آمدن و آى; و گاهى به جهت تخفيف بحذفند:
رفتم كه گلى بچينم از باغ *** گل ديدم و مست شد ببوئى
يعنى مست شدم; خصوصاً در جائى كه به ميم ديگر متّصل گردد:
چون به شكل خنده بگشايد نمكدان حيات *** در ميان پسته اش سىودو بادامغز بين
يعنى سىودو بادام; وليكن اين قاعده در اغلب حروف متجانسه و متقاربه جارى بوده و اختصاص به «ميم» ندارد: سپيديو و بَتر و مانند ]آن ها[ كه در نمايش چهارم از آيين پنجم مشروحاً سمت نگارش خواهد يافت.
ن
از براى آن چند معنى است:
1) نهى در اوّل امر: نخور و نخواب و بگو نخورد.
2) نفى در اوّل ماضى و مضارع و مصادر و غير اين ها و على الرّسم در اوّل افعال و مصادر متّصل نوشته و در جائى كه نفى ذات و يا سبب صفات را باشد، «نه» و «نى» مرقوم دارند.

صفحه 51
3) ربط و اسناد در بعضى لغات همچو: خوشن و نيكن به معنى خوش است و نيك است.
4) مصدريّت در آخر فعل ماضى: آمدن و رفتن; و در جائى كه با ضدّ خود مستعمل شود تخفيفاً جايز است كه نون را حذف نمايند و معنى مصدريّت باز هم به حال خود باقى باشد: آمد و رفت و داد و ستد و مانند اين ها بلكه گاه است كه نون را در تنهائى نيز بحذفند. نظامى:
به گفتار شه مغز را تر كنم *** به گفت كسان مغز در سر كنم
بينش: گاهى در آخر بعضى كلمات زايده باشد: پاداش و پاداشن و زيبا و زيبان و سو و سون.
خواصّ: گاهى از ميم بدل شود: بام، بان.
و
بر دو قسم است: يكى ملفوظ و ديگرى غير ملفوظ.
امّا ملفوظ: گاهى على الرّسم مكتوب نگردد همچو: كاوس و داود و مانند اين ها و اين «واو» را به عربى واو اشباع نيز گويند; و گاه است كه هم ملفوظ گردد و هم مكتوب و آن هم به چند معنى آمده:
1) واو معروف كه ضمّ ما قبل آن خالص بوده و اشباع نمايند: بود و نمود ]و[ پور و دور و حور و قصور.
2) واو مجهول كه ضمّ ما قبل آن خالص نبوده و خيلى اندك معلوم گردد: زور و شور و كور و گور و چور و بور.
3) واو تصغير كه در آخر كلمه افزايند: يارو، پسرو، دخترو، خواجو، شيخو، خالو، عمو.
4) واو ضمير كه خودش مفتوح و مخفّف كلمه «او» يا «وى» است على الخلاف: ورا.
5) واو ترديد كه در جاى ترديد آيد: «گل همين پنج روز و شش باشد».
6) واو حاليّه كه به اوّل جمله حاليّه آرند: «او را ديدم و در دست شمشير داشت».
7) واو عطف كه در نظم، كمتر و در نثر، بيشتر ملفوظ گردد.
8) زيادت كه مفتوح بوده و به «ياى ترديد» متّصل گردد ـ چنانچه بعضى گفته ـ و همچنين در: تنومند، برومند.
و امّا غير ملفوظ بر سه نوع است:
1) واو بيان ضمّه كه محض از براى بيان ضمّه ماقبل بوده و فايده ديگر نبخشد، همچو: تو، چو، دو.
2) واو عطف كه در ميان دو اسم يا دو فعل يا دو جمله و يا دو قسم مختلف از اين ها آيد: «بود و نابود» و «آمد و رفت» و «حاتم سخى است و انوشيروان عادل است» و مانند اين ها; و پوشيده نماند كه اگر «واو عطف» بعد از «واو ساكن» يا «الف ساكن» يا «هاى مختصّ» باشد، خودش را مضموم كرده و به تلفّظ آرند: او و تو، ما و شما، بنده و ايشان
من گنگ خواب ديده و عالم تمام كر *** من عاجزم ز گفتن و خلق از شنيدش
و در جائى كه در صدر جمله افتد، مفتوحش خوانند:
به قدر وسع در اصلاح كوشند *** وگر اصلاح نتواند خموشند

صفحه 52
و از اين قبيل است آن كه كسى سخن گويد و هنوز تمام نكرده، كسى ديگر ابتدا به سخن كرده و آن را تتمّه كلام اوّلين قرار دهد، چنانچه كسى مى گويد: «نان مى خورم»، تو مى گويى:«و ماست و فلان» و يا اين كه كسى مى گويد: «سلام عليك»، در جوابش گوئى: «و عليك السّلام» و اين را واو مستأنفه هم مى گويند; و بالجمله «واو عطف» در همه اين صور، ملفوظ و در شمار قسم اوّل ملحوظ است. بلى، در جائى كه در وسط جمله واقع و يا در ميان دو كلمه مفرده افتد ـ چنانچه در مثال هاى فوق است ـ براى فصاحت، ماقبل آن را مضموم كرده و خودش را به زبان نيارند خصوصاً در نظم; و مفتوح آوردنش، مخلّ فصاحت مى باشد و جز ضمّه ماقبل فايده ديگر نبخشيده و به تلفّظ نيامده و در جزو اين، قسم دويّمى داخل و از ادات غير ملفوظه در شمار است چنانچه در شعر پارسى بيشتر و در نثر كمتر است.
تتمّة: «واو عطفى» كه بعد از «ياى ساكن تحتانى» واقع شود، جايز باشد كه «يا» را مانند ساير حروف، مضموم و مشدّد خوانده و «واو» را به زبان نيارند و هم رواست كه «يا» را ساكن خوانده و «واو» را مضموماً به زبان رانند و در صورت اوّل از قسم ثانى بوده و در دويّم از اوّل مى باشد.
3) ملازمت كه بعضى از ادبا اين را از معانى «واو» پنداشته و به اين شعر استشهاد كرده اند:
اگر رستم از دست اين تيرزن *** من و كنج ويرانه پيرزن
و پرواضح است كه «واو» در اين شعر هم از براى عطف است. بلى، از آن رو كه مابين معطوف و معطوف عليه ملازمت و ارتباط است، اين را معنى عليحده انگاشته اند.
4) «واو معدوله» كه خوب به تلفّظ نيامده و از آن عدول كرده و به حرفى ديگر تلفّظ نمايند و مابعد اين «واو» هميشه يكى از حروف نه گانه ذيل بوده:
«ا»: خواب، خواجه، خواستن 2ـ «د»: خود 3ـ «ر»: خور، آخور 4ـ «ز»: خوزم 5ـ «س»: خوسته 6ـ «ش»: خوش، خوشت 7ـ «ن»: خوند، آخوند 8ـ «ه»: خوهل، خوهله 9ـ «ى»: خَوى (چو مَى)، خويش، خويشتن، خويد; و بيشتر بعد از «خاى مفتوح» آيد تا دلالت كند بر اين كه فتحه آن، ساده و خالص نيست بلكه بوئى از ضمّه دارد و ازين رو اين «واو» را واو اشمام ضمّه نيز گويند و دليل فتح ما قبل اين «واو»، اشعار استادان سلف است. سعدى:
در آن مدّت كه ما را وقت خوش بود *** ز هجرت ششصد و پنجاه و شش بود
اى كريمى كه از خزانه غيب *** گبر و ترسا وظيفه خور دارى
دوستان را كجا كنى محروم *** تو كه با دشمنان نظر دارى
پس پرده بيند عملهاى بد *** هم او پرده پوشد به بالاى خود
ماهى كه رخش روشنى خور بگرفت *** گرد سخنش بنفشه يك سر بگرفت
بعد از آن رو شير با روباه كرد *** گفت اين را بخش كن از بهر خورد
چند بيخود گشت و چند آمد به خود *** چند پرّيد از ازل سوى ابد
و مانند اين ها كه در همه آن ها ماقبل «واو» را با مقابل مفتوح آن، قافيه كرده اند.
تبصرةٌ: بعضى از ادبا گفته اند كه اين «خ» يعنى خائى كه قبل از «واو معدوله» مى باشد، حرفى جداگانه و علامتش «خو» است با سه نقطه. انتهى.

صفحه 53
و اين، همان خائى است كه در گفتار اوّل سمت گزارش يافت; و بالجمله همين «خا» در بعضى مواضع، مكسور و در پاره اى موارد، مضموم آيد و اين، از نوادر است: خويش، خويشتن، آخور، ميرآخور.
خواصّ: حرف «واو» گاهى به «باى ابجدى» تبديل يافته: نوشته، نبشته; و گاهى به «پاى پارسى» بدل شده: وام، پام; و گاهى به «فاء سعفص» مبدّل گردد: ياوه، يافه; و در بعضى موارد به «ز» و «س» ]و[ «ش» نيز مبدّل گردد چنانچه در مبحث امر مرقوم خواهد افتاد.
ه
اين حرف بر دو گونه است:
يكى ظاهر يا ملفوظ يا اصلى كه در تكلّم به تلفّظ آيد: راه، چاه، شاه، سپاه; و اين قسم در هر جا به حال خود باقى; و در جمع به «ها»، ساكن; و در تصغير و جمع به «الف» و «نون»، مفتوح بوده; و در اضافه، مكسور گردد: راه ها، رهك، شاهان، اندوه من و مانند اين ها.
و ديگرى وصلى يا مختفى يا غير ملفوظ كه به تلفّظ درنيايد و اين هم، به چند قسم است:
1) اسم مصدريّت: پويه و گريه و ناله.
2) تحقير: پسره، دختره.
3) نسبت: زنانه ]و[ مردانه ]و[ شاهانه ]و[ بچه گانه و تره و خشكه و گرمابه و سردابه.
4) فاعليّت: داننده و گوينده ـ چنانچه بعضى گفته ـ و مى توان گفت كه علامت فاعليّت، «نده» است نه هاى تنها، چنانچه در مبحث اسم فاعل ـ كه از مباحث نمايش پنجم از نگارش اوّل آيين سيّم است ـ خواهد آمد.
5) مفعوليّت كه در آخر فعل ماضى افزوده و هاى صفت نيز گويند: گشته و شناخته.
6) تعيين مدّت كه در آخر الفاظ دالّه بر زمان افزايند: يك روزه، يك شبه، يك ماهه، يك ساله. بديهى است كه اين هم، همان «هاى نسبت» است كه در الفاظ زمانيّه، تعيين مدّت را بوده و در غير اين ها مجرّد ربط و نسبت را باشد.
7) آلت كه در آخر فعل امر يا اسم جامد افزايند: ماله و پيرايه و آويزه و گوشواره و استره و مانند اين ها.
8) مشابهت كه چون نام چيزى را بر مشابه آن گذارند، هائى در آخرش افزايند: تخت و تخته ]و[ دست و دسته و زبان و زبانه و دندان و دندانه و دهن و دهنه و مانند اين ها.
9) لياقت: شاهانه و درويشانه; و برگشت اين هم به نسبت يا مشابهت است.
10) ماضويّت كه به جهت افاده معنى ماضى محكى در آخر ماضى مطلق افزايند: آمده و رفته; چنانچه در نمايش اوّل از نگارش دويّم آيين سيّم خواهد آمد.
11) بيان فتحه كه جز دلالت بر فتح ماقبل خود، فايده ديگر نداشته و رفع اشتباه به كلمه ديگر نمايد: جامه و خامه و خانه و سايه.
12) بيان كسره مثل سابق اش: چه، كه.
13) زايده: زرّين و زرّينه و پشمين و پشمينه و غنجار و غنجاره و مانند اين ها; و مخفى نماند كه اگر چه معانى

صفحه 54
مذكوره در كلمات ادبا مسطور است الاّ اين كه برگشت اكثر آن ها به يكديگر بوده و به اندك تأمّل، روشن و مواقع تنقيد آن ها هويدا است.
خواصّ: امّا «هاى ملفوظ» گاهى به الف بدل شود: هست و است ـ چنانكه بعضى گفته ـ و هيج و ايج; و گاهى به «جيم ابجدى» تبديل يابد: ماه و ماج و ناگاه و ناگاج; و گاهى به «حاى حطّى» مبدّل گردد: هيز و حيز; و امّا «هاى غير ملفوظ» را خواصّ چند است:
1) در جمع به «ات» مبدّل به «جيم» گردد: نوشتجات و خالصجات.
2) در جمع به «ان» و در حالت اتّصال به «كاف تصغير» و «ياى معروف مصدرى» به «گاف پارسى» تبديل يابد: بندگان و جامگك و آوارگى و تيرگى و نظارگى و خانگى و غير اين ها.
3) در حالت اضافه و در حين اتّصال به ياى ضمير و وحدت و نسبت به «ى»، ملفوظ شده و به «ه» مرقوم بوده و همزه اى در فوق آن مى گذارند: «هنوز تو خوابيده كه در محلّه شما خانه خريدم و به مردى ساده بخشيدم».
ى
در جائى كه كسره ماقبل اين حرف، خالص بوده و در تلفّظ، مفهوم گرديده و با اشباع خوانده شود، همچو «پير» و «دبير» و «شير» (به معنى لبن)، آن را ياى معروف خوانند و الاّ كه وجود «ى» اندكى مفهوم گردد، ياى مجهول نامند، همچو: «شير» به معنى اسد; و «ياى معروف» را ]ياى[ عربى نيز ناميده و «مجهول» را ]ياى[ پارسى هم گويند و بالجمله از براى اين حرف، سيزده معنى آمده:
1) مصدريّت.
2) ضمير خطاب در اسما و افعال:
خدايا بلندى و پستى توئى *** ندانم چه اى هرچه هستى توئى
3) نسبت: تبريزى و تهرانى.
4) لياقت: خوردنى و ديدنى.
5و6) فاعليّت و مفعوليّت كه در آخر اسم، مفيد اين دو معنى باشد: جنگى و چنگى و سندى و لعنتى و سفارشى و مانند اين ها و مى توان گفت كه برگشت اين سه معنى آخرى نيز به نسبت است.
7) بيان كسره كه محض براى افاده كسره ماقبل خود بوده و اصلا دخلى در معنى مقصود ندارد.
8) استمرار در ماضى چنانچه در نمايش اوّل از نگارش دويّم آيين سيّم خواهد آمد: رفتندى و گفتندى.
نخوردى كه خاطر برآسايدش *** ندادى كه فردا به كار آيدش
9) شرط و جزا: اگر رفتمى، گفتمى.
10) ياى القابى كه محض به جهت زيادت مفهوم لقب بر الفاظ دالّه بر لقب داخل باشد: دوستى، نورچشمى، فرزندى، قبله گاهى و بر متكلّم حمل كردن اين «يا» چنانچه از بعضى صادر شده، اشتباه و خلط پارسى به عربى است.
11) تنكير كه گاهى مجرّد وحدت و يكى را افاده كند: «مردى را ديدم»; و گاهى متضمّن معنى تعظيم يا تحقير نيز باشد:
جوى باز دارد بلائى درشت *** عصائى شنيدم كه عوجى بكشت ***

صفحه 55
12) ياى وقايه كه در اسمى كه آخرش الف بوده و الف ندا بدو افزايند به جهت دفع التفاء ساكنين و وقايه فتحه ميان الفين مابين آن ها آرند، همچو: خدايا و آقايا. اگر لفظ خدا را اسم مفرد غير صفت دانيم و اگر صفت مركّبه و مخفّف «خودآى» باشد در اين صورت ياى آن اصلى است كه در صورت الحاق الف به جهت امكان تلفّظ عودت نموده.
13) زايده كه در آخر موصوف و مضاف افزايند: روى خوب و آهوى ختن; و اين در اغلب، ياى مقدّرى باشد كه عودت نموده:
جاى پاى اسب شه را بوسه داد *** دست بر بر در برابر ايستاد
بوى جوى موليان آيد همى *** ياد يار مهربان آيد همى
و همچنين در دريچه و مانند آن.
خواصّ: حرف «يا» گاهى به «ذال معجمه» تبديل يابد: آيين و آذين; و در جائى كه دو «يا» در يك كلمه گرد آمده و ماقبل اوّلى «الف» يا «واو» مدّ باشد، جايز باشد كه آن اوّلى را تبديل به همزه نمايند: خاييدن و خائيدن و بوييدن و بوئيدن; و همچنين در جائى كه حرف «ى» را به آخر كلمات مختومه به يكى از حروف املا افزايند، يك همزه وقايه پيش از آن علاوه سازند: مو، موئى ]و [پادشا، پادشائى ]و[ بينى، بينئى; و چون حرف «ى» را به آخر كلمه مختومه به «ه» افزايند، همزه گونه شكلى بر روى آن گذاشته و مانند «ياى مجهول» تلفّظ نمايند: «خانه دارم كه همسايه آن از مايه انسانيّت بهره ندارد».
بدان كه اكثر تبديلات مذكوره به قرارى كه مشروحاً نگارش يافت، قياسى و داخل در تحت قاعده و قانون است و بعضى از آن ها سماعى و موقوف بر شنيدن از اهل زبان و تحت قانونى داخل نيست: «بشناس» و «شناختن» و مانند آن ها كه در مبحث اوامر به نام «شاذّ» اشاره خواهد شد.
تتميم: علاوه بر تبديل ذاتى و قلب حروف به يكديگر ـ كه سمت گزارش يافت ـ تبديل مكانى نيز در بعضى كلمات ديده و شنيده شده: «هشيوار» در «هوشيار» و «هگرز» در «هرگز».

صفحه 56
   دستور زبان فارسى/ آيين دويّم: چگونگى زبان پارسى
آيين دويّم
در چگونگى زبان پارسى و انواع و اقسام آن: بدان كه «عربى» افصح تمامى لغات و وسعت آن بسيار است چنانچه براى «شير»، پانصد نام و براى «مار»، دويست و براى «سنگ»، هفتاد و براى هر يك از اقسام هر جنسى، اسمى است خاصّ; و بعد از «عربى»، «پارسى» زبانى است شيوا و زيبا و نيكو و شيرين كه در اكثر بلاد ايران و برخى از هندوستان و افغانستان بدان، تكلّم مى باشد و بعد از «تازى»، از ديگر زبان ها بهتر و خوشتر و مختصرتر مى باشد و در اثبات اين مدّعا همين بس كه پارسيان بيستوهشت حروف «هجاى تازى» را به بيستوچهار تنزّل داده و هريك از چهارده صيغه ماضى و مضارع را كه در نزد عربان متداول است، به شش آورده و شش صيغه مؤنّث را تماماً ترك كرده و از شش صيغه مذكّر هم دو تثنيه را موقوف داشته اند; زيرا كه در زبان پارسى مذكّر و مؤنّث يكسان بوده و زياده بر واحد در عداد جمع در شمار است و دو صيغه متكلّم را هم به حال خود باقى گذشته اند و هم بدين جهت صيغ مختلفه شش گانه هر يك از امر و نهى و فاعل و مفعول را به دو، تنزيل داده و مؤنّث را بالمرّه و از مذكّر هم تثنيه را متروك داشته اند.
پس تنزيل حروف ازسىودو به بيستوچهار و اختصاردادن چهارده صيغه ماضى و مضارع به شش و اكتفاكردن از شش صيغه امر و نهى و فاعل و مفعول به دو، دليلى است روشن بر ايجاز و اختصار اين زمان; و خير الكلام ما قلّ و دلّ.
و بالجمله زبان پارسى در اصل بر هفت گونه بوده است: چهار از آن كه هروى و سكزى و زاولى و سغدى باشد، متروك و سه ديگر كه درى و پهلوى و باستانى يا قديم باشد، معمول و متداول است.
امّا درى زبانى است كه در بلخ و بخارا و بدخشان و روستا و دره و كوهستان، بدان تكلّم مى نموده اند يعنى منسوب به دره و از اين رو تَبَرى نيز گويند يعنى منسوب به تَبَر كه پشته و كوه و دره ميان دو كوه را نيز گويند و يا اين كه مأخوذ از نواى كبك درى است كه محلّى است در شيراز مشهور به نواى دلفريب كبك ها و يا اين كه منسوب به درگاه و دربار است كه مردمان درگاه كيان بدان، متكلّم بوده اند و بعضى گويند كه در زمان بهرام گور يا بهمن بن اسفنديار در استخر ـ كه دارالملك فارس است ـ چون مردم اطراف از دور و نزديك به درگاه سلطان جمع شده و زبان هاى ايشان، مختلف بوده و همه كس نمى فهميد، از جانب پادشاه مقرّر شد كه محض به جهت تسهيل اصول تعليم وتعلّم، انجمنى از ادبا و فضلا منعقد نموده و زبانى وضع كنند كه تمامى اهل مملكت، آن زبان را آموخته و بر دربار پادشاهان، بدان، سخن رانند. ايشان هم اين زبان را تأسيس نموده و درى نام نهادند يعنى منسوب به درگاه كه در دربار پادشاهان، بدان، تكلّم مى نمايند و به همين انگيزه اين زبان را فارسى فصيح هم گويند و يا به سبب اين است كه فارسى محض بوده و اصلا به زبان ديگر كه بيشتر در شهر و بلد به كلمات بيگانه مخلوط مى باشد، آميخته نشده است و در آن، حذف و

صفحه 57
تغيير و تبديلى نمى باشد، همچو «اشكم» و «اشتر» و مانند آن ها كه «شكم» و «شتر» درى نيستند.
و بالجمله اين بيت عنصرى ـ كه در مدح سلطان محمود گفته ـ حلاوت اين زبان را دليلى است واضح:
ايا به فعل تو نيكو شده معانى خير *** و يا به لفظ تو شيرين شده زبان درى
و اين شعر حافظ مر لطافت آن را برهانى است لايح:
چو عندليب فصاحت فروشد اى حافظ *** تو قدر او به سخن گفتن درى بشكن
و امّا پهلوى كه زبان قديمى ايران بوده و در عهد ساسانيان، لسان رسمى و تحريرى ايشان گرديده و با بيستوشش حرف نگارش يافته و اكثر كلمات سريانى را حاوى مى باشد، به شهر و ولايت پهله منسوب و يا به پهلوبن سام بن نوح منتسب مى باشد كه اين زبان از او مستفيض گشته و يا به «پهلو» ـ كه مطلق شهر را گويند ـ انتساب دارد يعنى زبان شهرى در مقابل درى و دهاتى ـ چنانچه مرقوم افتاد ـ و از اين رو شهرى نيز گويند و در بعضى عبارات ارباب فنّ به پهلوانى نيز تعبير شده. فردوسى:
كه چون پهلوانى سخن راندند *** همى گنگ دژ هوختش خواندند *** چنان كه قاعده شايعه است كه در لفظ «پهلو» و «خسرو» پيش ا ز «ياء نسبت»، الف و نونى افزايند و بعضى گفته كه پهلوى، زبان پهلوانان پاى تخت كيان بوده كه بدان، تكلّم مى كرده اند و بنابراين پهلوانى گفتن موافق قياس ظاهر بوده و پهلوى گفتن از روى تخفيف باشد و به نوشته احمد رفعت، زبان پهلوى زبان رؤساى روحانى مذهب بودا بوده و از زبان «زند» و «سانسكرى» مأخوذ گرديده و اخيراً به پارسى بسيارى مخلوط شده و كتب مقدّسه هندوان هم، به همين لسان است و بالجمله خوبى و ملاحت اين زبان را خواجه شيرازى، با اين شعر مى تصديقد:
بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلوى *** مى خواند دوش درس مقامات معنوى
و امّا باستانى اوّلاً بايد دانست كه مملكت ايران به مرور دهور و كرور شهور به ولايات متفرّقه مقسوم و هريك به اسم خاصّى موسوم گرديده و الاّ چنانچه بعضى نوشته اند، در سابق تمامى ايران را «پارس» مى گفته اند از آن رو كه چون حضرت نوح بعد از طوفان در بقاياى خلايق بزرگى يافت و مردم افزودند، اراضى را به اولاد و احفاد خود تقسيم نموده و هركس در قسمت خود اسباب رفاه عباد و آبادى بلاد را فراهم آوردند، حدودى كه به كيومرس رسيد، بعد از او به پسرش ايران نام مشهور به هوشنگ انتقال يافته و من باب تسمية الملك باسم المالك به «ايران» موسوم گرديد، چنانچه مدينه حضرت رسالت را به اسم بانى خود موسوم داشته و «يثرب» گويند و چون نوبت ملك به پارس بن هوشنگ افتاد، به همان جهت، تمامى ايران را «پارس» خواندند و چون اين مقدّمه ممهّد آمد، پس مى گوئيم كه اين زبان را پارسى مطلق نيز گويند يعنى منسوب به ايران و يا پادشاه آن كه پارس بن هوشنگ بن كيومرس است و يا اين كه منسوب به پارس بن عاموربن يافث بن نوح است و يا اين كه منسوب به پارس بن پهلوبن سام بن نوح مى باشد كه در عهد خود، مالك اين مرز و بوم بوده و اين ملك بدو منسوب و به نام او موسوم گرديد و يا اين كه منسوب به استخر است كه شهرى و قلعه اى است به فارس مشهور و تخت جمشيد هم در آنجا است كه در آن سرزمين بدين زبان تكلّم مى نموده اند.

صفحه 58
و بالجمله چون اوّل زبانى است كه در خاك پاك ايران بدان تكلّم شده، باستانى و فرس قديم نيز گويند و همين بيان در مزيّت اين زبان كفايت مى كند: «الفضل للمتقدّم». علاوه بر آنچه بعضى گفته كه اين زبان در سابق زمان اختصاص به علما و موبدان و دانشمندان و پدران مذهبيّه داشته و على الخصوص اين شعر حافظ كه تمامى وجاهت و زيبائى اين زبان را عهده دار است:
گر مطرب حريفان اين پارسى بخواند *** در رقص و حالت آرد پيران پارسا را
و بالاتر از همه اين ها در باب زيبائى و شيوائى اين زبان، آن است كه در بعضى كتاب ها به نظر رسيده كه حضرت رسول ـ صلّى اللّه عليه و آله ـ فرمودند: انّ للّه خيرتين من خلقه، من العرب القريش و للعجم فارس; و اعراب، فارسيان را قريش العجم مى خوانده اند و حضرت زين العابدين(عليه السلام) را كه مادرش شهربانويه دختر يزدگردبن شهرياربن خسروپرويز پادشاه عجم بوده، «ابن الخيرتين» مى ناميده اند و در بعضى كتب ديدم كه از حضرت رسالت (ص) پرسيدند: «چون است كه ملك پارسيان مدّت دراز يافت؟». فرمودند: «لانّهم عمّروا فى البلاد عدلوا فى العباد». ملك و مملكت با كفر باقى و با ظلم فانى مى باشد.
پارسى جو پارسى گو پارسى *** تا به جاه سعدى و حافظ رسى
و بالجمله غير از اين زبان هاى هفت گانه معموله و متروكه، زبانى اصلى نبوده و هرچه هست، مختصّ اهالى هر شهرى و مخصوص هر بلده اى جداگانه است مانند اصفهانى و شيرازى و يزدى و غيره.
تبصرةٌ: بايد دانست كه زبان پارسى متداول در زمان ما، به قسمى مخلوط از اين سه زبان است كه امتياز لغات هر يك متعسّر و بلكه متعذّر و بلكه از پارسى سه گانه هم چيزى كه باقى مانده و محلّ تكلّم است، همان روابط است و بس; و به پارسى سره سخن گفتن و نوشتن در غايت اشكال و نهايت اعضال است زيرا كه به جهت غلبه عرب بر ايران و مخالطت عجم با ايشان، عبارات تازى و لغات حجازى در ميان پارسيان شايع و اسب دوان و بنياد زبان نژادى ايشان، منهدم و ويران گرديد به حكم آن كه:
با يار نو از غم كهن بايد گفت *** لابد به زبان او سخن بايد گفت
«لاتفعل» و «افعل» نكند چندان سود *** چون با عجمى «كن» و «مكن» بايد گفت
و بدين واسطه، بيشتر لغات و كلمات معموله از عربى مخلوط و برخى را هم معرّب نموده و لباس عربى پوشانيدند و پيش از تسليت از اين سوگوارى، لغات تركيّه هم به سبب غلبه سلاطين ترك و مغول آميخته و يك معجونى مثلّث تركيب يافت. «گل بود، به سبزه نيز آراسته شد».
اكنون به واسطه مراوده با دول خارجه و تعليم و تعلّم لغات و علوم و صنايعشان و استعمال ظروف و اوانى ايشان، لغات فرانسه و روس و انگليس و غيره هم با لغات سه گانه عربى و تركى و پارسى آميزش كلّى حاصل كرده و يك معجونى محيّرالعقول تشكيل يافته و عمّاقريب به حكم تشابه ازمان، اين پارسى جزئى نيز متروك و امر به جائى منتهى گردد كه پارسيان نيز نشناسند.
حريف مجلس ما خود هميشه دل مى برد *** على الخصوص كه پيرايه اى بر او بستند
«خدايا زين معمّا پرده بردار».

صفحه 59
   دستور زبان فارسى/ آيين سيّم: كلمه
آيين سيّم (از مقدّمه)
در كلمه و اقسام آن: بدان كه اصل در افاده مرام جمله و كلام و آن سخن و گفتارى است مركّب از كلمات كه افاده فائده تامّه نمايد به نحوى كه مخاطب، منتظر امر ديگر نباشد و كلمات هم بيشتر، از اجتماع حروف متفرّقه تركيب يابد. پس حروف طبعاً به كلمات مقدّم بوده و كلمات هم طبعاً مقدّم به جمله و كلام مى باشند و از اين رو لازم است كه اوّل، حروف را به عرصه بيان آورده، بعد از آن، به تحقيق كلمات پرداخته، سپس به تفصيل جمله و كلام، اشتغال يابد.
امّا حروف در آيين اوّل مشروحاً سمت نگارش يافت و جمله و كلام هم در آيين چهارم مابعدى آرايش نگارش خواهد يافت و در اين مقام هم، به بيان كلمه و اقسام آن پرداخته و مى گوئيم: كلمه، لفظى است كه در استعمال واحد به يك معنى دلالت كند و در جائى كه در استعمال ديگر به معنى عليحده هم دلالت كند، پس اگر هر يك از آن دو معنى، وضعى باشد، آن لفظ را مشترك لفظى گويند، همچو: باز و از و مانند آن ها; و در اين صورت اگر آن لفظى كه معانى مختلفه دارد علاوه بر معنى، خطّاً هم مختلف باشد: خوان، خان، خواستن، خاستن، خار، خوار و مانند اين ها، آن را متشابه نيز گويند; و اگر آن معانى مختلفه نقيض يكديگر باشند، آن را اضداد گويند.
و گاه است كه كه دو لفظ را هم كه معنى آن ها نقيص يكديگر است، از اضداد گويند، همچو: خوب و بد و جنگ و آشتى و مانند اين ها; و اين، غفلت محض و بيگانگى از اصطلاحات اهل فنّ است. اگر هر يك از آن معانى، از افراد و مصاديق يك معنى كلّى باشند كه لفظ از براى آن وضع شده باشد، همچو اقسام هر يك از معانى متفرّقه الفاظ مزبوره نسبت به اين معانى مشترك معنوى گويند، همچو استعمال لفظ مردم در حسن و حسين و مانند آن; و اگر يكى از آن معانى متفرّقه، وضعى و ديگرى غير وضعى بوده و در همه آن ها استعمال يابد، آن را به اعتبار معنى وضعى، حقيقت گفته و به لحاظ معنى غير وضعى مجاز گويند، همچو شير نسبت به حيوان درّنده و مرد دلير; و اگر معنى اوّلى وضعى متروك ماند و در ثانى غير وضعى استعمال شود ـ همچو نماز كه اصل معنى آن كه بندگى و فرمان بردارى باشد، مهجور شده و در عبادت خاصّه مشهور گرديده ـ آن را منقول گويند و در همه اين ها لفظ، متّحد و معنى، متّحد يا متعدّد باشد و در جائى كه لفظ متعدّد و معنى متّحد باشد، مترادف گويند: تك و پو و مرز و بوم; و اگر لفظ، متعدّد و معنى هم مختلف و ضدّ و نقيض يكديگر باشند، همچو خوب و بد و صلح و جنگ و مانند اين ها، آن را متضادّ و اضداد گويند و ـ چنانچه اشاره نموديم ـ اين تسميه، خروج از اصطلاح است; و كلمات هر زبان به سه گونه مى باشد زيرا كه اگر به خودى خود و بدون معاونت غير بر معنى دلالت نكند، آن را حروف گويند و اگر دلالت كرده و متضمّن يكى از سه زمان ماضيه و آتيه و حال نباشد، آن را اسم خوانند و اگر دلالت كرده، متضمّن زمان هم باشد، آن را فعل نامند; و تفصيل اين اقسام در ضمن سه نگارش بيان خواهد شد.

صفحه 60
اسم
نگارش اوّل در اسم كه در لغت، نشانه و علامت و در اصطلاح، كلمه اى است كه براى ناميدن شخصى يا حيوانى يا چيزى به كار برده و دلالت بر زمان، از آن مفهوم نگردد و مختصّات آن كه از برادرانش، فعل و حرف، تمييز دهد: لحوق كاف تصغير و ادوات جمع و زمان و مكان و ياى وحدت و نسبت و مانند اين ها; و فاعل و مفعول و موصوف و مضاف و منادى بودن است كه تحقيق هر يك از اين ها در محلّ مناسب خود مرقوم خواهد افتاد.
و بدان كه اسم را به اعتبارات كثيره به اقسام مختلفه تقسيم نموده اند و در ضمن بيستوپنج نمايش به تحقيق آن ها مى پردازيم.
عام و خاص
نمايش اوّل در اسم عام و اسم خاص: اسم عام يا اسم جنس، اسمى است كه براى ماهيّت و حقيقت موضوع بوده و اصلا شخص و فرد، منظور نظر نگردد و اگر فرد غير معيّنى منظور گردد، نكره خوانده و اگر افراد كثيره، مدلول آن باشد، جمع و يا اسم جمع نامند به خلاف اسم جنس كه به خود حقيقت و جنس موضوع شود و شخص و فرد بعضاً أو كلّاً در آن منظور نظر نبوده و صدق آن به تمامى اشخاص على السّويه بوده و در ميان تمام افراد هم جنس خود مشترك باشد: پدر، مادر، خوب، بد، آب، آتش، خاك، باد، مرد، زن و مانند اين ها. چنانچه گوئى: «مرد از زن بهتر است».
و امّا اسم خاص، آن است كه فقط به يك شخص و يك چيز دلالت كند، پس اگر آن اسم، موضوع بود براى چيزى كه نزد متكلّم و مخاطب، معيّن نبوده و موضوع له خود را در صورت غير محدودى بيان نمايد، آن را نكره گويند: «بلبلى برگ گلى خوشرنگ در منقار داشت»; و براى نكره ساختن كلمه لفظ «يك» به اوّلش آورده و يا ياى وحدتى در آخرش افزايند و در جائى كه نكره در يك جمله مكرّر باشد، آن را در مرتبه دويّم به صورت معرفه آرند: «مردى قرآنى در دست داشت. مرد هر روز قرآن را خواندى»; و اگر اسم موضوع بود براى چيزى كه فى مابين متكلّم و مخاطب، معيّن و معهود بوده و موضوع له خود را به طور محدود بيان نموده و از غير خود ممتاز و شناخته شود، آن را معرفه خوانند و آن به چند بخش است:
بخش اوّل: ضماير كه كلمه اى است بر متكلّم يا مخاطب يا غايب دلالت كرده و جاى اسم را گرفته و در عوض آن براى رفع تكرار آيد. پس اگر از سه شخص مخاطب و غايب و متكلّم، تنها يكى را بفهماند همچو «من» و «تو» و «او» و مانند آن ها، آن را ضمير شخصى ناميده و اگر در هر سه شخص، اشتراك داشته و تغيير نكند، آن را ضميرمشترك خوانند، همچو «خود» كه در هر سه مستعمل بوده و حالات فاعليّت و مفعوليّت و اضافه بدو طارى مى باشد: «من خود رفتم و قلم خود را برداشته و خود را بهتر مى شناسم»; و همچنين در غايب و مخاطب و هرجا كه لفظ «خود» استعمال شود، مستحسن، آن است كه يك ضمير منفصلى مناسب مقام پيش از آن آورده: «من خود رفتم»; و يا اين كه يك ضمير متّصل همچنانى در آخرش افزايند: «خودم گفتم»; و در بعضى موارد استعمال هر دو صحيح باشد: «من خودم گفتم».
و امّا ضمير شخصى بر دو قسم است:

صفحه 61
اوّل ضمير منفصل كه تنها ذكر توان نمود و الحاق آن به لفظ مگر صحيح باشد چنانچه در جدول ذيل نموده مى شود:
ضمير منفصلمفردتثنيه و جمع
متكلّممنما
مخاطبتوشما
غايباو، وى، اُل، آنآنان، آن ها، ايشان، اوشان
و در اينجا چند دستور است:
1) حالات فاعليّت و مفعوليّت و مضاف اليه بودن در ضماير منفصله جارى بوده و حالت ندا و مضاف بودن بر آن ها طارى نمى باشد و امّا «من بى چاره» و «ماى بى چاره» و مانند آن ها از قبيل صفت و موصوف است نه مضاف و مضاف اليه و به اضافه حمل كردن آن ها چنانچه از بعضى ادبا صادر شده، خطا است.
2) غالباً «او» و «وى» در ذوى العقول و «آن» در غيرشان مستعمل مى باشد ولكن اگر يكى از كلمات «از»، «با»، «بر»، «در» به «او» ملحق شود، استعمالش در غير ذوى العقول همه جا بالاتّفاق جايز است و در مقام ضرورت جاى ترديد نيست:
گفتار تو شهدى است كه جان ها مگس او است *** رفتار تو سيلى است كه دل خار و خس او است
و بعضى از ادبا گفته كه كليّه ضماير منفصله به حسب اصل در ذوى العقول مستعمل است مگر در مقام ضرورت و رعايت وزن شعر.
3) چون «من» و «تو» و «وى» به علامت مفعوليّت «را» ملحق گردد، «نون» و «واو» و «يا» را حذفيده و «مرا» و «ترا» و «ورا» گويند و چون ادوات مفعول له و مفعول معه و مفعول اليه به اوّل «او» و «آن» و «ايشان» آيد، همزه آن ها به حال خود باقى ماند: «براى او» و «با او» و «تا او» و «به سوى او» و مانند اين ها. بلى، اگر ادات مفعول اليه، «ب» به اوّل آن ها آيد، همزه مبدّل به «دال» گردد: «بدو گفتم كه مُشكى يا عبيرى»; و در جائى كه به ضماير مزبوره، ادات غير مفاعيل ثلثه مزبوره متّصل گردد، همزه آن ها حذف شود: «بَرو» و «ازو» و «دَرو».
4) چون خواهند كه تأكيد ملك يا انتساب به كسى يا چيزى نمايند، لفظ «آن» و «اين» يا «از آن» و «از اين» افزايند كه در محاورات عامّه به لفظ مال تعبير نمايند و افاده معنى ملكيّت نمايد و اين را ضمير وصفى نيز گويند. رومى:
گفت: زاهد در سبو هان چيست اين؟ *** گفت: باده. گفت: آنِ كيست اين؟
گفت: آنِ آن فلان مير اجل *** گفت: طالب را چنين باشد عمل
وحشى بافقى گويد:
زيباتر آنچه مانده ز بابا از آنِ تو *** بد اى برادر از من و اعلى از آنِ تو
از صحن خانه تا به لب بام از آنِ من *** از بام خانه تا به ثريّا از آنِ تو
قسم دويّم: ضمير متّصل كه تنها ذكر نتوان كرد و لحوق آن به لفظ مگر صحيح نباشد چنانچه در اين جدول

صفحه 62
نمودار است:
ضمير متّصلمفردتثنيه و جمع
متكلّمم، ام يم، ايم، مان
مخاطبت، ات، ى، اى يد، ايد، تان
غايبش، د، اش، استند، اند، شان
بدان كه هيچ ضمير در مقام تجزيه و تركيب از يكى از چهار حال خالى نباشد: يا فاعل باشد يا مفعول و يا مضاف اليه و يا مجرّد ربط و اسناد را بوده و در جمله اسميّه مابين مبتدا و خبر وظيفه رابطه را دارا باشد و اين ها را ضمائر اسناديّه گويند. چنانچه اوّلى را ضمير فاعل خوانده و دويّمى را ضمير مفعول; و اين هر دو را به جهت اتّصال به فعل، ضمائر فعليّه نيز گفته و سيّمى را ضمائر اضافيّه نامند; و بعضى از ضمائر، قابل همه اين حالات است و بعضى، بعضى را چنانچه همه آن ها را كه در جدول است به ترتيب حروف مشروحاً مى نگارد:
اَت: براى واحد مخاطب و از ضمائر اضافيّه و در آخر اسماء به معنى «تو» و هم از ضمائر فعليّه و در آخر افعال به معنى «ترا» باشد و هماره بر الفاظ مختومه به «ه» ملحق گردد: «خانه ات آباد» و «گويا فلانى مى زده اَت».
است: ضمير اسنادى است چنانچه بعضى از ادبا گفته است: «رستم، دلير است»; و از تعريف ضمير روشن مى گردد كه اين، خطا است.
اش: هم ضمير اضافه بوده و در آخر اسم به معنى «او» باشد و هم ضمير مفعول بوده و در آخر فعل به معنى «او را» باشد و به الفاظ مختومه به «ه» ملحق گردد و از براى واحد غايب است: «خانه اش خراب كه نطفه اش از حرام است» و «گويا پدرش مى زده اش».
ام: فاعل و مضاف اليه و ربط را بوده و به الفاظ مختومه به «ه» آيد: «من، بى سرمايه ام» و «به خانه ام خوابيده ام».
اند: جمع غايب و در آخر اسماء، از ضمائر اسناديّه و در آخر افعال، از ضمائر فاعليّه و به الفاظ مختومه به «ه» ملحق گردد.
اى: به الفاظ مختومه به «ه» لاحق و از براى واحد مخاطب و در آخر افعال، ضمير فاعل باشد، همچو: «آمده اى» و «رفته اى»; و در آخر اسماء فقط ربط و اسناد را بوده و مقام رابطه را دارا و از ضمائر اسناديّه در شمار است: «تو بى سايه اى».
تبصرةٌ: در مقام تلفّظ، «الف» را از «اى» حذفيده و فقط «ى» را به زبان رانده و در كتابت، هر دو را انداخته و همزه كوچكى بدين شكل «ء» در بالاى «ه» بنشانند.
ايد: از براى جمع مخاطب و از همه جهت مانند لفظ «اى» مى باشد الاّ اين كه خطّاً و لفظاً سالم و به هيچ حال تغيير نيابد.
ايم: از براى جمع متكلّم و در هر صورت مانند «اى» بوده و در هيچ صورت تغيير نيابد: خفته ايم و بى بهره ايم.
ت: از همه جهت مانند «اَت» مى باشد الاّ اين كه به غير كلمات مختومه به «ه» ملحق گردد:
اى هدهد صبا به سبا مى فرستمت *** بنگر كه از كجا به كجا مى فرستمت

صفحه 63
«دهنت غنچه خوبى، سخنت نكهت آن»
تان: از براى جمع مخاطب و از هر جهت مانند «مان» است.
د: از براى مفرد غايب و در آخر امر حاضر آمده و فاعليّت را مى فهماند.
ش: از هر جهت مانند «اش» الاّ اين كه به غير كلمات مختومه به «ه» ملحق گردد.
شان: از براى جمع غايب و از همه جهت مانند «ش» و حاجت به مثال نيست.
م: براى واحد متكلّم و حالات اربعه مذكوره كلاّ بدو طارى و در جمله اسميّه، ربط و اسناد را بوده و در آخر اسم، مضاف اليه و در آخر افعال، گاهى ضمير فاعل و گاهى ضمير مفعول باشد: «من مرد بى غرضم» و «نانم را خوردم». «باز هم خدا مى دهدم» و «بهم» و «ازم» و «درم» به معنى «به من» و «از من» و «در من» هم در عبارات بعضى ادبا مستعمل و در شمار ضمائر مفعوليّه است.
مان: از براى جمع متكلّم و گاهى ضمير اضافه بوده و به آخر اسماء ملحق گرديد; و گاهى ضمير مفعول بوده و به آخر افعال آيد: «ديدمان» به معنى «ديد ما را».
ند: مانند «اند» الاّ اين كه به كلمات مختومه به «ه» ملحق نگردد.
ى: از هر جهت مانند «اى» الاّ اين كه به كلمات مختومه به «ه» ملحق نشده و به هيچ حال تغيير نيابد.
يد: از هر جهت مانند «ايد» است.
يم: مانند «ايم» است از هر جهت الاّ اين كه به الفاظ مختومه به «ه» ملحق نگردد.
و در اين جا چند دستور است:
1) بعد از «الف مدّ» و «واو مدّ»، همزه ضمائر اضافيّه به «ى» قلب شود: «صدايت» و «گلويت»; و اگر يائى محذوف بوده باشد، همان عودت مى نمايد: «پايت» و «رويت»; و بعد از «ياى مدّ»، همزه ضمائر مزبوره به حال خود باقى باشد: «بينى ات» و بهتر در اينجا حذف همزه است: «بينيت».
2) گاه است كه در صورت اجتماع، دو ضمير متجانس لاحق را به قرينه سابق بيندازند:
گفتم كه گلى بچينم از باغ *** گل ديدم و مست شد ببوئى
يعنى مست شدم.
3) ضمير واحد غايب در ماضى و مضارع و ضمير واحد مخاطب در امر و نهى مستتر و پوشيده بوده و آشكار نشود و معنى استتار، آن است كه در مقام تجزيه و تحليل، معنى آن ضمير كذائى نيز در كار است: بزن، بزند، مزن، زد، مى زند.
4) در جائى كه از راه انكسار به جاى «من»، بنده و مخلص و مانند آن ها ذكر شده و يا بر سبيل تكريم به جاى «شما»، جناب و حضرت و امثال آن ها مذكور گردد، بهتر آن است كه در اوّلى به صيغه واحد متكلّم و در دويّمى به صيغه جمع مخاطب آورده شود: «بنده رفتم»، «حضرت عالى فرموديد» و هم جايز است كه در اوّلى به صيغه واحد غايب و در دويّمى به صيغه جمع غايب آورده و چنين گفت: «جناب عالى فرمودند»، «مخلص رفت».

صفحه 64
5) اگرچه «شما» و «ايشان» صيغه جمع هستند الاّ اين كه در مقام تعظيم و احترام جايز باشد كه در مفرد نيز استعمال شوند چنانچه مابين اهل لسان، معمول و متعارف است.
6) در ضمائر شش گانه متّصله «ام، ايم، ات، اش، اند، ايد» بعضى گفته اند كه «الف» اصلى بوده و «م، يم، ت، ش، ند، يد» مخفّف آن ها است كه به جهت استعمال «الف» را حذف كرده و به وقت ضرورت باز هم بيارند و بعضى گفته كه اين كلمات اصلا بى الف بوده و در تركيب با الفاظ مختومه به «ه» به جهت دفع التقاء ساكنين، «الف وقايه» به ميان آرند و ظاهراً هر يك از بى الف و باالف، لفظى است مستقل و هر يكى را محلّى است معيّن چنانچه مشروحاً سمت گزارش يافت.
7) در مقام ضرورت روا بود كه «م، ت، ش» را خواه از ضمائر اضافيّه باشند و خواه از ضمائر مفعوليّه، از كلمه ملحق به حقيقى آن ها جدا كرده و به غير آن ملصق نمايند:
«م» مضاف اليه:
تولاّى مردان اين خاك و بوم *** برانگيختم خاطر از شام و روم
يعنى برانگيخت خاطرم را.
«م» مفعول:
چنان از پا فكند امروزم آن رفتار و قامت هم *** كه فردا برنخيزم بلكه فرداى قيامت هم
يعنى از پا فكند مرا.
«ت» مضاف اليه:
گرت ز دست بيايد چو نخل باش كريم *** ورت ز دست نيايد چو سرو باش آزاد
يعنى گر ز دستت، ور ز دستت.
«ت» مفعول:
كم مباش از درخت سايه فكن *** هركه سنگت زند، ثمر بخشش
يعنى هركه سنگ زند ترا.
«ش» مضاف اليه:
هيچ كس در عهد رخسار تو با گل خوب نيست *** باغبان از دشمنى در زخم آبش مى دهد
يعنى باغبان از دشمنى در زخمش آب مى دهد.
«ش» مفعول:
اينجا شجرى نشد برومند *** كش باد فنا ز پا نيفكند
يعنى كه باد فنا از پا نيفكند او را.
تبصرةٌ: در لفظ «كش» كه مخفّف «كه اش» است، اگر بعد از حذف «ها»، همزه را بعد از نقل حركت بر «كاف» حذف نمايند، بايد به فتح «كاف» تلفّظ شود و اگر بدون نقل حركت بحذفند، بايد به كسر «كاف» ملفوظ گردد.

صفحه 65
8) بايد مقدّم بر همه ضمائر مذكوره متّصلا كانَ أم منفصلا مرجعى بوده و اين ضمير، كنايه از آن باشد و گاه است كه به حكم ضرورت، ضمير بر مرجع خود مقدّم بوده و اين را اضمار قبل الذّكر نامند و در نزد فصحا خالى از عيب نباشد:
لشكر ضعف بصر تاخت مگر بر سر او *** كه ز عينك به سر آورده سپر دلبر من
و در جائى كه مرجع ضميرى مذكور و معيّن نشود، اگر به قراين خارجه معلوم گردد، فهو المراد: «وا دريغا جانشين مصطفى(ص) را كشته اند»; و الاّ مراد اشخاصى مى باشند كه مباشرت آن فعل، بديشان انسب و اولى مى باشد همچو «كاركنان قضا و قدر» در اين شعر:
اينجا غم محبّت آنجا جزاى عصيان *** آسايش دو گيتى بر ما حرام كردند
و مانند «جمهور مردم» در اين نظم: «چنان زى كه ذكرت به تحسين كنند»; و «علما و روحانيون» در اين كلام: «حكم مى كنند كه گوشت خرگوش حرام است»; و اطبّا در اين جمله: «مى فرمايند كه سلّ، مرض ارثى است» و مانند اين ها.
9) هرجا كه مسنداليه يك جمله، اسم ظاهر يا اسم اشاره بوده و يك ضمير غايب مضاف اليه راجع به آن مسنداليه نيز موجود باشد و يا اين كه در يك جمله، دو ضمير متكلّم يا مخاطب يا غايب بوده و يكى مسنداليه و ديگرى مضاف اليه باشد، در همه اين صور آن ضمير مضاف اليه را به معنى «خود» ـ كه مفيد تخصيص و تأكيد است ـ گيرند و يا اين كه لفظ «خود» را به جاى آن ضمير آرند: «حاتم به سخاوتش مشهور است و من به علمم مسرور و تو به مالت مغرور و او به شرابش مخمور»; و يا اين كه مى گوئى: «حاتم به سخاوت خود مشهور است و من به علم خود» و بدين قياس; و در انجمن آرا فرموده كه: اگر آن ضمير مضاف اليه متّصل باشد، همين ضمير را به معنى «خود» گيرند و الاّ واجب گردد كه به جاى ضمير مضاف اليه، لفظ «خود» بيارند. پس بدين جمله ها استشهاد نموده: «من اغيار را در بزم خود بار نمى دهم»، «تو جمال خود بنما»، «او با زن خود محبّت دلى دارد»، «زيد، هميشه به كار خود مشغول است»، «آن كس به اسب خود سوار است»، انتهى; و مخفى نماند كه در ضمائر اضافيّه، جائى پيدا نشود كه ضمير منفصل ممكن بوده و متّصل امكان نداشته باشد چنانچه مثال هاى مزبوره همچنين مى باشد و در اين حال فرق مزبور بى محل خواهد بود.
و به جهت زيادت بصيرت، تمامى اقسام ضمائر را بر وجه اجمال به عرصه بيان آورده و مى گوئيم كه:
ضمير بر دو قسم است: متّصل و منفصل; و هر يكى از اين دو، يا فاعل است و يا مفعول و يا مضاف اليه; و هر يك از اين اقسام شش گانه يا متكلّم است يا مخاطب و يا غايب; و هركدام از اقسام هيجده گانه هم يا جمع است و يا مفرد. پس تمامى اقسام ضمائر منتهى بر سىوشش بود و جدول ذيل همه آن ها را عهده دار است:

صفحه 66
اقسام ضمائر
متكلم
مخاطب
غايب
متّصل فاعل
مفرد
جمع
گفتم
گفتيم
گفتى
گفتيد
مستعمل نيست مگر مستتراً ويا اينكه دال در مضارع غايب ضمير مفرد است.
گفتند
متّصل مفعول
مفرد
جمع
مى ديدم
مى ديدمان
گفتمت
كفتمتان
گفتمش
گفتمشان
متّصل مضاف اليه
مفرد
جمع
اسبم
اسبما،اسبمان
اسبت
اسبتان
اسبش
اسبشان
منفصل فاعل
مفرد
جمع
من گفتم
ما گفتيم
تو گفتى
شماگفتيد
او گفت
ايشان گفتند
منفصل مفعول
مفرد
جمع
مرا زد
ما را زد
ترا زدم
شما را زدم
او را زدم
ايشان را زدم
منفصل مضاف اليه
مفرد
جمع
كتاب من
كتاب ما
كتاب تو
كتاب شما
كتاب او
كتاب ايشان
بخش دويّم: عَلَم و آن، اسمى است كه بر شخصى يا چيزى معيّن موضوع شده و مسمّى خود را به طور محدود افاده نمايد. پس اگر متضمّن مدح يا قدح مسمّاى خود باشد، آن را لقب گويند: ميرزا، شاهزاده، منصورالدّوله; و الاّ اسم خوانند: بهرام و اسفنديار و خداداد; و به هر حال گاهى مفرد باشد و گاهى مركّب، چنان كه از مثال ها روشن است.
بخش سيّم: اسماء اشاره كه موضوع است براى تعيين مشاراليه و شخصى يا چيزى را معيّن نموده و به اشاره، نشان دهد و آن را دو صيغه است: «اين» در واحد قريب و «آن» در واحد بعيد و گاهى به حكم ضرورت برعكس هم باشد. انورى:
مقدار شب از روز فزون بود و بدل شد *** ناقص همه اين را شد، زائد همه آن را
و در جمع اين دو صيغه از روى قاعده كلّيّه، «آنان» و «اينان» گويند در ذوى العقول، «آن ها» و «اين ها» مطلقاً چنانچه مشروحاً خواهد آمد.
و در اينجا چند دستور است:
1) چنانچه ضمائر را مرجعى لازم است ـ كه مذكور شد ـ در اسماء اشاره نيز مرجعى لازم و لابدّمنه است كه آن را مشاراليه گويند و بايد مشاراليه در اسماء اشاره، حسّى بوده و به يكى از حواسّ ظاهرى، محسوس و مشار باشد و ذهنى بودن آن در بعضى موارد بر سبيل مجاز و تنزيل معقول به منزله محسوس است به خلاف ضمير كه مرجع آن به حسب حقيقت، مشار به اشاره ذهنى است و از اين جا گفته اند كه اسم اشاره هماره با مشاراليه خود مذكور مى شود:

صفحه 67
«اين كتاب من از آن كتاب شما بهتر است»; به خلاف ضمير كه به جاى اسم نشسته و تنها مذكور گردد چنانچه در اين كلام: «با دوست و دشمن احسان كن كه آن را محبّت افزايد و اين را عداوت». پس لفظ «آن» ]و [«اين» اگر با اسم مشاراليه ذكر شوند، از اسماء اشاره معدود بود و اگر تنها ذكر شوند، در شمار ضمائر خواهند بود.
2) اسم اشاره هماره بر مشاراليه خود متقدّم باشد و گاهى مؤخّر هم آمده و حصر و تأكيد را افاده نمايد:
سخن، اين است، ديگران بگذار *** تا بگويند هر يكى سخنى
3) لفظ «ام» در اوّل روز و شب و سال، مخفّف «اين» است و اگر اين را هم لفظى مستقل بشماريم، عدد اسماء اشاره سه خواهد بود.
4) لفظ «آنك» و «اينك» همان «آن» و «اين» است كه «كاف تصغير» بر آن ها داخل و از براى اسم اشاره مصغّر معيّن شده اند.
5) لفظ «آن» چون به كلمه ديگر اضافه شود، افاده معنى ملكيّت نمايد: «امّا اين كشو قديم از آنِ شما نيست»; و از دستور اوّل روشن گرديد كه اين، اسم اشاره نيست بلكه از ضماير است و شرح معنى آن در اين گونه موارد در دستور چهارم ضماير، نگارش يافت.
6) در جائى كه به اوّل «آن» و «اين»، يكى از «بر»، «كه»، «و»، «هم» و غيره ملحق گردد، بهتر حذف همزه است لفظاً و ندرتاً با همزه نيز ديده شده مگر اين كه در لفظ «هم»، قريب و بعيد، هر دو مستعمل شوند: «هم آن را گفتم و هم اين را».
بخش چهارم: موصول و آن كلمه اى است كه قسمتى از عبارت جمله را به قسمتى ديگر وصل كند. پس مفعول به معنى فاعل بوده و در لسان عرب معمول است و از آن رو كه موصول ذاتاً مبهم و در شمار مبهمات است، در تعيين مفهوم آن، احتياج بر جمله ديگر است كه بدان، اتّصال يابد و آن جمله را صله گويند و بدين اعتبار، لفظ موصول در معنى حقيقى خود باقى بوده و حاجت به تأويل ندارد و بالجمله موصول را دو صيغه است: «چه» در غير عاقل: «آنچه نمى دانى از كتاب من بياموز» و «كه» مطلقاً: «مردى را كه ديدم» و «اسبى را كه خريدم»; و بايد پيش از موصول، يكى از كلمات ذيل واقع باشد:
1)ياى تنكير: كتابى كه نوشتم.
2) هر: هر كه آمد و هر چه رفت.
3) اسم اشاره: آن كه، آنچه
4) ضمير: من كه، ما كه، تو كه، شما كه; و گاهى از روى ضرورت بدون اين كلمات هم ذكر شود: «اى كه پنجاه رفت و در خوابى» يعنى «اى آن كه» يا «اى كسى كه»; و گاه است كه ضرورت انگيزه حذف، خود موصول هم باشد:
اى بر احديّتت ز آغاز *** خلق ازل و ابد هم آواز
و در اينجا چند دستور است:
1) گاه است كه «چه» در عاقل هم استعمال يابد:
آنچه مردانند با رأى رزين *** دائما در صحبت ايشان نشين
و در گلستان گويد: «آنچه درويشانند، ايشان را وامى بده و آنچه توانگرانند، از ايشان وامى خواه تا ديگر گرد تو

صفحه 68
نگردند».
2) اين دو لفظ علاوه بر موصوليّت، ابهام و استفهام را نيز باشند چنانچه هريكى در موقع خود مرقوم خواهد افتاد: «كه را ديدى و چه گفتى»، «هرچه باشد»، «هركه آيد»; و فرق بدينگونه است كه اگر مفهومشان معيّن و محدود نباشد، ابهام را باشند و اگر پرسش و سؤال را باشد، استفهام و اگر بعضى از اجزاء جمله را به بعضى ديگر بپيوندد، موصول است و لفظ «كه» علاوه بر اين ها، ربط و اسناد را نيز باشد و آن، وقتى است كه دو جمله را به هم پيوندد: «آورده اند كه اسكندر به ظلمات رفت».
بخش پنجم: هر اسم نكره كه به سوى يكى از معارف اضافه شود: «همدم من دختر پادشاه است»، «مال آن كس»، «نان كسى كه سيرچشم است».
بخش ششم: نكره كه منادى باشد:
اى دوست بر جنازه دشمن چو بگذرى *** شادى مكن كه بر تو همين ماجرا رود
تمام شد اقسام معارف و امّا «الف و لام» كه در زبان عربى حرف تعريف بوده و از جمله معارف يكى هم «معرّف به لام» را شمرده اند از خصايص لغت عرب بوده و در پارسى جارى نيست. «حسب الفرمايش» و مانند آن از اغلاط مشهوره است.
تبصرةٌ: معارف شش گانه مزبوره به ترتيبى كه نگارش يافت از يكديگر معلوم تر و معروف تر و به ترتيب الاعرف فالاعرف مرقوم افتاد.
اسم ذات و اسم معنى
نمايش دويّم، اسم ذات و اسم معنى: اگر اسم به خودى خود قائم بوده و در خارج وجود داشته باشد، آن را اسم عين و اسم ذات گويند: كتاب و انسان; و اگر وجودش تنها در ذهن بوده و به چشم ديده نشده و به واسطه غير خود وجود يابد، آن را اسم معنى و اسم صفت خوانند: علم و سخاوت و سياهى و سپيدى; و اين كه بعضى از ادبا اسم معنى را هم به دو قسم اصلى و جعلى منقسم و اسم فاعل و مفعول و تفضيل را هم مانند «گوينده» و «گفته شده» و «گوينده تر» مثال آورده، خالى از مناقشه نيست. زيرا كه گوينده غير از گويندگى است زيرا كه اوّلى اسم ذات و دويّمى اسم معنى و از تعريف مذكور آن ها هم هويدا است.
مجرّد و مزيدفيه
نمايش سيّم در مجرّد و مزيدفيه كه اوّلى از زوايد خالى بوده: پدر و مادر; و دويّمى متضمّن حرف زايد باشد: سراپا، سراسر، دمادم، چكاچاك، لبالب; و عمده در اسماء مزيدفيه آن است كه به مناسبتى از معنى اصلى به معنى ديگر به واسطه «هاى وصل» نقل شده باشد و آن ها را اسماء منقوله نيز گويند، چنانچه در مشابهت: دندانه و دهانه; و در مدّت: ماهه و ساله; و در رنگ: سفيده و سياهه; و در نباتات: برگه و شاخه و مانند اين ها.
مفرد و مركّب
نمايش چهارم در مفرد و مركّب: اسم مفرد يا ساده يا بسيط، آن است كه تنها يك كلمه بوده و بى جزء باشد: خواهر

صفحه 69
و برادر; به خلاف مركّب كه از دو كلمه يا بيشتر آميخته است; از دو اسم باشد: انوشيروان و گلشكر; يا دو فعل: دار و ندار; يا دو مصدر: آمد و رفت; يا اسم و صفت: جهانگير; يا اسم و فعل: بدگو; يا اسم و حرف: نادرست; يا فعل و حرف: نادان و مخور و مگو و مانند اين ها ـ اگر چه از مركّبات شمردن بعضى از امثله مذكوره محلّ تنقيد است ـ و تركيب دو كلمه، گاهى به واسطه «واو» حصول يابد: داد و ستد; و گاهى به واسطه الف: زناشو، رستاخيز; و گاهى بدون واسطه كه مذكور شد.
دستور: در كلمات مركّبه، علامت جمع را بر جزو لاحق آرند: كتابخانه ها.
دستور: اگر كلمات مركّبه از شدّت تركيب، يك كلمه بوده باشند، على الرّسم متّصل مى نويسند: گلزار و جهانگير.
بدان كه مركّب بر چند قسم است:
1) مركّب اضافى كه از امتزاج مضاف و مضاف اليه تركيب يابد: پدرزن و مانند آن; چنانچه در نمايش بيستوپنجم خواهد آمد.
2) وصفى كه از صفت و موصوف تركيب يابد: بهرام بيگ و صدر اعظم; و از آن رو كه مضاف اليه قيد مضاف و صفت قيد موصوف است، اين دو را مركّب تقييدى نيز گويند.
3) مزجى كه از اجتماع دو لفظ يا بيشتر تشكيل يابد به روشى كه در بدو نظر، لفظ واحد نمايان بوده و حرفى ديگر در ميان نباشد: بغداد و پادشاه و آفتاب و دوازده و سيزده و مانند اين ها; و اعلام مركّبه همچو جهانگير و غيره از اين قبيل است.
4) عطفى كه دو لفظ يا بيشتر به واسطه حرف عطف تركيب يابند و گاهى مترادف لفظى مى باشند: تاختوتاز و شستوشوى; و گاهى مترادف معنوى: سوزوگداز و پيچوتاب; و گاهى متباين: داروندار و گنجورنج; و گاهى متناسب: شاخوبرگ و تيروكمان; و گاهى متضادّ: سىويك و چهلوچهار; و گاهى از اتباع مى باشد: تارومار و هرجومرج; و بالجمله از مثال هاى مزجى و عطفى روشن گرديد كه تركيب اعدادى گاهى از مركّب مزجى در كار و گاهى از قبيل عطفى در شمار بوده و در مقابل آن ها قسمى متّصل نباشد.
5) تكرّرى كه به جهت تأكيد، يك لفظ را مكرّر نمايند: پاره پاره، چاك چاك.
6) اهمالى يا اتباعى كه لفظ را با مهمل و تابع آن مركّب سازند: هرج مرج، خرت مرت و مانند اين ها.
مشتقّ و جامد
نمايش پنجم در جامد و مشتق: جامد آن است كه از كلمه ديگر ساخته و مأخوذ نباشد: آب و آتش و خاك و باد; به خلاف مشتق و اصل فرق بدينگونه است كه هر صيغه اى كه مصدرش به انضمام لفظ «شدن» و «كردن» و مانند آن ها آيد، آن را جامد گويند، همچو: آب خوردن، نمازخواندن و مانند آن ها; و هر صيغه كه مصدرش از اصل صيغه آيد، آن را مشتق گويند: آمدن و رفتن و خوردن و خوابيدن; و مخفى نماند كه مصدر جعلى از اسم جامد هم صحيح است.
پس در موارد اين فرق دقّت بايد نمود و بالجمله كلمات چندى را كه از يك مادّه مأخوذ و مشتقّ شده اند، طايفه كلمات گويند، همچو خورنده، خورده شده، خورد، مى خورد كه از يك مادّه مأخوذ هستند; و مشتقّات

صفحه 70
بسيارند، همچو: ماضى و مضارع و امر و نهى و مصدر تخفيفى و اسم فاعل و اسم مفعول و صيغه مبالغه و صفت مشبّهه و غيره الاّ اين كه در اينجا تنها به بيان چهار آخرى پرداخته و تفصيل هريك از ساير اقسام را به موقع مناسب خود محوّل مى داريم:
]قسم[ اوّل: اسم فاعل كه از امر حاضر مشتقّ بوده و موضوع است براى ذاتى كه معنى مصدرى بر سبيل حدوث با او قائم باشد يعنى دلالت مى كند بر اين كه آن معنى از ذاتى ناشى شده بعد از آن كه نبوده است و آن را دو صيغه است و بس. مفرد: گوينده; و جمع: گوينده ها; و علامت مشهوره آن دو تا است:1) ان 2) نده كه هردو را در آخر امر حاضر آورده و حرف آخرش را مفتوح سازند: افتان و خيزان و رونده و دونده; و علامت دويّمى بيشتر مفيد معنى حالت و ثبوت و دوام و معنى صفت مشبّهه را ـ چنان كه خواهد آمد ـ اولى و انسب است: گريان آمد و خندان رفت; و گاه باشد كه حرف «ه» را از آخر علامت دويّمى به حكم ضرورت حذف نمايند:
ره تنگ عشق است پست وبلند *** ولى چون دَم ارّه باشد بُرند
بلكه گاه است كه به قرينه مقام، اصل علامت را حذف نمايند: سخن گوى و جنگ جوى; بلكه در اسم فاعل مركّب، ذكر علامت مخلّ فصاحت مى باشد و بعضى از ادبا چند علامت ديگر از براى فاعليّت ذكر كرده كه خالى از مناقشه نيست و ما هم اوّلا به تعداد آن ها پرداخته و بعد از آن، به تنقيد اجمالى آن ها مى پردازيم:
1) «الف مفرده»: دانا و گويا.
2) «با» كه با اسمى مركّب گشته و مفيد معنى اسم فاعل باشد: باخبر و باهوش.
3) «بان» در مثل باغبان و نگهبان.
4) «بى» همچو: بى سيموزر.
5) «چه» و «چى» همچو: توتونچى و كاغذچه و غيره.
6) «دار» همچو: مالدار.
7) «سار» مانند شرمسار.
8) «گين» در غمگين و خشمگين.
9) «مند»: خردمند و ارجمند.
10) «نا»: نامرد و ناهموار.
11) «ناك»: خشمناك و غمناك.
12) «وار»: سوگوار.
13) «ور»: دانشور.
14) «وند»: طالعوند.
15) «ياى مفرده معروف» در غوغائى و سودائى.
و مخفى نماند كه هر يك از اين ادوات مزبوره ـ چنانچه در مبحث حروف خواهد آمد ـ از براى معنى معيّنى

صفحه 71
همچو نفى و محافظت و اتّصاف و نسبت و مانند آن ها موضوع هستند. پس، از علائم فاعل شمردن آن ها غفلت از حقيقت حال است. بلى، در ضمن همين معانى، معنى فاعليّت نيز در بعضى موارد مفهوم مى گردد الاّ اين كه آن لازم معنى و از آثار خارجى آن است نه خود معنى و اگر بنا بر اين باشد كه لازم معنى هم معنى ديگر به شمار رود، بسيار معانى را به بسيارى از الفاظ بايد نسبت داد چنانچه واضح و روشن است و «الف مفرده» علامت صفت مشبّهه است نه اسم فاعل، چنانچه خواهد آمد.
قسم دويّم: صيغه مبالغه كه دلالت دارد بر اين كه معنى مصدرى بر سبيل كثرت و بسيارى بعد از عدم به وجود آمده و اين در حقيقت از شعبه اسم فاعل بوده و به مفهوم كثرت امتياز حاصل گردد و آن را چهار علامت است:
1) «ار» كه به آخر ماضى مطلق معروف مثبت آيد: خواستار و خريدار; و گاه است كه به آخر اسم جامد و امر حاضر نيز آيد: پرستار و دوستار (و گمان اين كه اين، مخفّف دوستدار بوده و خارج از موضوع گفتار است).
2) «كار» كه به اسماء ملحق گردد: ستم كار و طلبكار.
3) «گار» كه گاهى به ماضى مطلق آيد: آفريدگار و پروردگار; و گاهى به امر حاضر: آمرزگار و آموزگار.
4) «گر» كه به اسماء ملحق گردد: دادگر، بيدادگر و شيشه گر و مانند اين ها.
قسم سيّم: صفت مشبّهه كه موضوع است براى ذاتى كه معنى مصدرى بر سبيل دوام و ثبوت بدو قائم بوده و يا اين كه زمان اصلا ملحوظ نبوده و قطع نظر باشد از اين كه آن ذات بدواً آن معنى را دارا نبوده و بعداً دارا بوده به خلاف اسم فاعل ـ چنانچه مرقوم افتاده ـ و علامت آن، الف مفرده و يا الف و نونى است كه به آخر امر حاضر افزايند: دانا و بينا و دوان و روان.
قسم چهارم: اسم مفعول كه موضوع شده براى ذاتى كه معنى مصدرى بدو تعلّق يابد و علامت آن، دو تا است كه به آخر ماضى مطلق آيند: 1) «ار»: كشتار و گرفتار 2) «هاى خفى»: گرفته و كشته; و گاهى به اين صيغه لفظ «شده» نيز علاوه كرده و «كشته شده» گويند و اگرچه اين گونه اسم مفعول در صورت ماضى نقلى است الاّ اين كه اين را دو صيغه بوده و به مابعد خود اضافه مى توان كرد به خلاف آن، كه قابل اضافه نبوده و خودش هم شش صيغه دارد و اتّكال در فرق به قرائن است و چنانچه اشاره شد ساير اقسام مشتقّات از ماضى و مضارع و غيره هر يكى در موقع مناسب خود، بيان خواهد شد.
تبصرةٌ: اگر چه مأخذ تمام مشتقّات، مصدر بوده و اشتقاق حقيقى آن ها از آن است ليكن از آن رو كه بلاواسطه از مصدر گرفته نشده و مأخذ بلاواسطه بدوى آن ها فقط مصدر نبود، آن ها را به اعتبار مأخذ بدوى به سه گونه تقسيم نموده اند چنانچه به ذكر اجمالى آن ها پرداخته و تفصيل هر يك را به محلّ مناسب خود محوّل مى داريم:
1) بعضى از مشتقّات، مأخوذ از مصدر هستند مانند مصدر تخفيفى و امر حاضر مطلق و ماضى نقلى اقتدارى در بعض صُوَر.
2) آنچه كه از ماضى مأخوذ شده: اسم مفعول و مستقبل صريح و اسم مصدر در بعضى مواضع و صيغه مبالغه در پاره اى مواقع و ماضى نقلى و بعيد و ابعد و استمرارى و نقلى مستمرّ و ابعد مستمرّ و التزامى و مطلق اقتدارى در بعضى موارد.
3) آنچه از امر حاضر مأخوذ شده: مستقبل مخلوط و نهى و امر غايب و اسم فاعل و صفت مشبّهه و اسم آلت و

صفحه 72
اسم مصدر در بعضى موارد و صيغه مبالغه در پاره اى مواقع.
و كيفيّت اشتقاق هر يك از اين اقسام سه گانه در موقع مناسب خود خواهد آمد.
اسم تفضيل
نمايش ششم، اسم تفضيل كه موضوع شده براى ذاتى كه صفت معيّنى را نسبت به غير خود، زياده و بر وجه اكمل دارا باشد و علامت آن «تر» و «ين» و «ينه» و «ترين» است ـ چنانچه در نمايش پنجم از نگارش سيّم مذكور مى گردد ـ و گاه است كه به مدد قرينه و حكم ضرورت، علامت را بحذفند: «سگ از مردم مردم آزار به». بلكه بعضى از ادبا گفته كه در كلمات «به»، «بيش»، «بسيار»، «خوب»، «بد»، «كم» و «اندك» حاجت به ادات تفضيل نداشته و بى آن مشعر تفضيل باشد:
بر سر لوح او نبشته به زر *** جور استاد به ز مهر پدر
و اين مطلب محتاج به تعمّق و تدقيق است و آن ذات معيّنى را كه صفت معيّنه در وى بر وجه زيادت است، مفضّل گفته و آن غير را مفضّل عليه خوانده و اسم همچنانى را اسم تفضيل نامند; و استعمال آن، گاهى به واسطه «كه» و گاهى به واسطه «از»; و گاهى به اضافه به سوى مفضّل عليه باشد: «اين بزرگتر كه آن»، «رستم ازجهانگير دلير است» و «كتاب من، بهترين كتاب ها است»; و گاه است كه به قرينه مقام مفضّل عليه را حذف نمايند: «خدا بزرگتر است» يعنى از هر چيز; و بعضى از ادبا فرموده كه: سزاوار و بهتر تأخّر اسم تفضيل بر مفضّل و تقدّم آن بر مفضّل عليه است و گاهى به حكم ضرورت از هر دو مؤخّر آيد: «سگ از مردم مردم آزار به». انتهى; و بر متتبّع واضح و روشن است كه قاعده مطّرده معموله در زبان پارسيان تأخّر اسم تفضيل بر مفضّل و مفضّل عليه است. بلى، معمول در لسان عرب همچنان است كه فرموده اند.
اسم عدد
نمايش هفتم در اسم عدد كه موضوع است براى شمار اشيا; و آن هم گاهى شمار غير معيّنى را افاده كند، مثل «چند» و «اند» كه هردو براى مطلق عدد غير معيّن وضع شده اند و يا فقط از براى سه تا نه كه به عربى بضع گويند و گاهى شمار معيّنى را مى فهماند و اين هم بر سه گونه است: 1) اصلى 2) وصفى 3)كسرى.
امّا اصلى آن است كه دلالت آن بر معدود خود غير مرتّب بوده و مرتبه معدود آن، از روى ترتيب معيّن نباشد، مثلا اگر بگويند كه: «يكى از پنج كس را ديدم»، معلوم نگردد كه اين كس منفرد از آن كسان مجتمع، آيا در مقام ترتيب در مرتبه اوّل بود يا به مرتبه دويّم يا سيّم به خلاف وصفى چنانچه مذكور مى شود; و عدد اصلى بر دو گونه است: مفرد كه تنها يك سنخ از عدد باشد و مركّب كه نه چنين باشد; و مفرد را چهار مرتبه است:
1) آحاد كه از يك است تا نه.
2) عشرات كه بيست و سى و چهل و پنجاه و شصت و هفتاد و هشتاد و نود است.
3) مآت: صد و دويست و سيصد و چهارصد و پانصد و ششصد و هفتصد و هشتصد و نهصد.

صفحه 73
4) اُلوف: هزار و دوهزار و سه هزار تا نه هزار.
و امّا مركّب عبارت از باقى اعداد غير از مراتب اربعه مزبوره; و همه آن ها به توسّط «واو عطف» بر اين ها متفرّع و از تركيب و امتزاج اين ها حصول يابد ليكن در هر يك از يازده تا نوزده كه على القاعده «يك و ده» و «دو و ده» بايستى گفته شدى به خلاف قياس به جاى «واو عطف» لفظ «از» ـ كه به معنى «واو» و از جمله ادوات عطف مى باشد و در مبحث حروف خواهد آمد ـ آوردند، «يك از ده» و «دو از ده» شد و بدين قياس بعد از آن تصرّفات آتيه را معمول داشتند و بعضى گفته اند كه به جاى «واو عطف»، كلمه «بعد از» آورده و پس از آن، كلمه «بعد» را تخفيفاً از همه شان حذف كرده و بعد از آن، موافق شرح ذيل تغيير داده اند امّا باز هم به جهت تخفيف در هر يكى نوعى تصرّف كرده:
امّا در «يك از ده» بعد از حذف فتح همزه و خود «كاف» به جهت كثرت استعمال «يازده» گرديد و در «دو از ده» فتحه همزه را تخفيفاً به ماقبل خود دادند، «دوازده» شد و به جهت كثرت استعمال، «دال» را هم مفتوح خوانند و در «سه از ده» بعد از حذف همزه و تبديل «هاى خفى» كه به «ى» يا بالعكس «سيزده» شد و در «چهار از ده» يا «چار از ده» بعد از حذف لفظ «از» «چارده» و «چهار]ده[» شد و در «پنج از ده» بعد از حذف جيم و ازاله حركت همزه و تقديم و تأخير «الف و نون»، «پانزده» شد و در «شش از ده» حذف شين ثانى و ازاله حركت همزه، «شازده» گرديد و يا اين كه «شين» ثانى را به نون قلب كرده و با همزه مقدّم و مؤخّر كردند، «شانزده» گرديد و در «هفت از ده» بعد از حذف «تا» و كلمه «از» هفده گرديد و در «هشت از ده» بعد از حذف «شين» و «تا» و «همزه»، «هزده» شد و اين جا بعضى «زاى هوّز» را به «ژاى پارسى» مبدّل كرده و «هژده» خوانند و بعضى به «جيم ابجدى» تغيير داده و «هيجده» گويند و در «نه از ده» بعد از حذف «ه» و «همزه»، واوى به جهت دلالت بر ضمّه افزودند، «نوزده» شد.
و در اينجا پنج دستور است:
1) در جائى كه خواهند مراتب مذكوره اعداد اصليّه را در يك جا جمع نمايند، بايد به ترتيب الأكثر فالأكثر ذكر كرده و هريك را موافق مقصود با اسماء آحاد مصدّر نمود چنان كه گوييم: «يك هزار و سيصد و سى و هفت از هجرت گذشته تاريخ اين كتاب است».
2) در اعداد مركّبه پارسى از يازده تا نوزده، آحاد را پيش از عشرات آورده و از بيست تا صد برعكس نموده، عشرات را پيش از آحاد مذكور داشته و به واسطه «واو عطف» به يكديگر مربوط سازند: بيستو چهار، سىو پنج و مانند آن ها و گاهى به حكم ضرورت در اينجا نيز آحاد را مقدّم دارند. فردوسى:
سهوبيست سال از در بارگاه *** پراگنده گشتند يكسر سپاه
3) از آن رو كه اسم عدد در خودى خود ابهام دارد، لازم است كه به جهت رفع ابهام، معدود آن را بعد از آن مذكور داشت و معدود در اعداد اصليّه، هميشه مفرد بوده و بعد از عدد، مذكور گردد: ده اسب و صد استر; به خلاف اعداد وصفيّه كه معدود آن ها پيش از خودشان آيد، چنانچه مذكور خواهد شد. بلى، در جائى كه «ياى تنكير» به آخر معدود آيد، روا بود كه پيش از عدد درآيد: سالى شش، ماهى پنج، روزى چهار; بلكه گاه است كه بدون ياى تنكير هم از روى ضرورت، معدود را بر عدد مقدّم دارند. فردوسى:
بسى رنج بردم در اين سال سى *** عجم زنده كردم بدين پارسى
و گاهى معدود را به قرينه مقام، محذوف دارند: «اى كه پنجاه رفت و در خوابى».

صفحه 74
4) در جائى كه عدد معيّنى را در ميان اشخاص گروهى به مساوات تقسيم نمايند، به جهت تعيين و بيان مقدار سهم معيّنى هريك از ايشان، عدد همان سهم را مكرّر نمايند همچو: چار چار و پنج پنج و مانند اين ها; و بعضى از ادبا اين قسم از عدد اصلى را قسمى جداگانه شمرده و به عدد توزيعى ناميده اند.
5) از مخترعات ايرانيان است كه اكثر اوقات در اعداد اصليّه مابين اسم عدد و معدود آن، لفظى مناسب معدود استعمال مى نمايند به شرحى كه ذيلا مى نگارد:
در انسان و مردم: كس، تن، نفر;
و در شتر: نفر;
و در چاروا: سر، رأس;
و در دندان: ريشه;
و در شال و مانند آن: طاقه;
و در كتاب: جلد;
و در لباس سرتاسرى: دست;
و همچنين در زين تامّ الاجزاى اسب و ساير اشيائى كه رسماً چند عدد معيّن از آن ها معمول و يك دوره است مانند قاشوق و استكان و نعلبكى و مانند اين ها باز هم «دست» نويسند و در مرغ شكارى هم به مناسبتى دست نويسند;
و در هر يك از لباس دوخته: ثوب و پوشه;
و در جامه ندوخته: ثوب;
و در اسلحه: قبضه;
و در توپ: عرّاده;
و در سفائن: پاره و فروند;
و در دِه و قصبه و قريه: پاره;
و در خانه و دكان: باب و در و قطعه;
و در زنجير: رشته;
و در تخم مرغ و مانند آن: دانه و عدد;
و در نان: تا و دانه و عدد و قرص;
و در گوشت: لخت;
و در ساعت: دست و دستگاه;
و در كلاه و مانند آن: تا و عدد و فرد;

صفحه 75
و در كفش و جوراب و مانند آن ها: زوج و جفت;
و در هر يك از ظروف: دانه و عدد;
و در چند دانه از ظروف كه على الرّسم معمول و متعارف است: مجموعه;
و در نامه: جلتا;
و در نوشته در پاكت نهاده: تنزه;
و در درخت كهن ريشه دار: تنه;
و در نهال ريشه دار: بُته;
و در نهال بى ريشه: شاخه;
و در سگ و تازى و مانند آن ها: گريوازه;
و در پيل و شير و مانند آن ها: زنجير;
و در گستردنى هنگفت از قبيل قالى و گليم و غيره: فرد و تخته;
و در كاغذ و مانند آن: دسته.
و امّا وصفى يا ترتيبى آن است كه مرتبه معدود آن از روى ترتيب، معيّن و محدود باشد و قاعده تشكيل آن، آن است كه يكى از «م» يا «مى» يا «مين» در آخر اسم عدد اصلى آورده و «چهارم» و «چهارمى» و «چهارمين» گويند; و در وصفى عدد «دو»، «دوّم» و «دويّم»; و در «سه»، «سيّم» و «سوّم» گفته; و در عدد «سى»، «سى ام» گويند تا به «سيّم» مشتبه نگردد و بالجمله اسم عدد در اين حال، مفيد معنى اسم فاعل بوده و صفت معدود خود باشد و از اين رو بايد مؤخّر از آن باشد. در توضيح اين حال بر وجه اجمال مى نگارد كه: چنانچه مرقوم افتاد، دلالت هر يك از اسماء اعداد بر معدود خود، غير مرتّب و نامحدود و اصل تقدّم آن بر آن است و اگر خواهند كه مرتبه معدود، معيّن و محدود گردد، بايد ميمى به آخر عدد اصلى ملحق كرده و «چهارم» و «پنجم» و مانند آن گويند و از آن رو كه اين «ميم» مفيد معنى فاعليّت است، مدخول آن صفت، معدود خود باشد و به جهت قاعده مطّرده در صفت و موصوف بايد از معدود، مؤخّر باشد چنانچه گوئى: «روز دهم ذيحجّه بسيار مبارك و هيجدهم آن مبارك تر است» كه در اينجا مراد از روز دهم و هيجدهم، روزى است از روزهاى آن ماه كه از روى ترتيب در مرتبه عاشر و ثامن عشر واقع بوده نه مطلق روز; و از اين بيان، روشن و عيان گرديد كه الحاق «ميم» به جميع اعداد حتّى لفظ «يك» هم درست باشد لكن مستحسن، آن است كه به جاى «يكم»، «نخست» و «نخستين» گفته و به عوض «آخر»، «انجامين» و «فرجامين» و «واپسين» و «بازپسين» گويند و بالجمله گاه باشد كه عدد وصفى را نيز بر معدود خود مقدّم دارند:
نخستين خديوى كه كشور گشود *** سر پادشاهان كيومرث بود
و گاه باشد كه معدود را در اينجا نيز مانند عدد اصلى به قرينه مقام حذف نمايند:
دو بامداد گر آيد كسى به خدمت شاه *** سيم هرآينه در وى كند به لطف نگاه

صفحه 76
يعنى بامداد سيّم; و گاه باشد كه از روى قرينه عدد و معدود، هر دو را بيندازند: «كلمه بر سه قسم است: اسم است و فعل است و حرف» يعنى قسم اوّل، اسم است و قسم دويّم فعل است و بدين قياس.
و امّا كسرى، پاره اى معيّن از عدد صحيح را مى فهماند: نيم و سه يك و چاريك و عدد كسرى در شماره هاى متجاوز بر ده با «از» تشكيل يابد: «پنج از صد» و مانند آن; و معمول و متعارف اين زمان در اعداد كسريّه آن است كه يك ميمى به آخر مخرج كسر آورده و يك عدد اصلى موافق مطلوب به اوّل آن آورده و «پنج صدم» و «شش هزارم» و «دوچهارم» و مانند اين ها گويند.
مفرد و جمع
نمايش هشتم در مفرد و جمع: اگر اسم بر يك تنها دلالت كند، مفرد ناميده و اگر بر زياده دلالت كرده و از لفظ خود مفرد نداشته و به عبارة اُخرى در صورت مفرد و در معنى جمع باشد، آن را اسم جمع گويند، مانند سپاه و لشكر و خدم و حشم و رمه و گلّه و مانند اين ها; و اگر بر زياده دلالت كرده و لفظاً و معناً جمع بوده و از لفظ خود، مفرد داشته باشد، آن را جمع نامند و امّا تثنيه مختصّ عربى بوده و در پارسى هرچه مدلولش بيشتر از يك باشد، جمع اعتبار مى كنند و بلكه گاه باشد كه شخص واحد را به جهت احترام و تعظيم و يا بزرگى جثّه و تركيب با صيغه جمع آرند، چنانچه گويند: «شما فرموديد» و مار بزرگ را «اژدها» گويند كه در اصل «اژدرها» است; و علامت جمع در فارسى دوتا است:
1) «ان» در جاندار و ذى روح: مردان و مرغان.
2) «ها» در جمادات و اسماء معانى: سنگ ها و فرش ها و لغزش ها و بخشش ها.
و امّا نباتات و اعضاى جفت بدنى و همچنين هر چيزى كه در وى تغيّر و تبدّل باشد، همچو روز و شب و ماه و سال و روزگار ]و [غيره و همچنين كلمات سخن و گناه و پلّه و ستاره و انده و آخشيج و نمار و غمزه را به خلاف قياس به هر دو علامت جمع بندد. مثال: درخت و درخت ها و درختان; و چشم ها و چشمان; و روزها و روزان; و روزگارها و روزگاران; و سخن ها و سخنان; و شب ها و شبان و همچنين در ساير كلمات.
و در اينجا شش دستوراست:
1) گاه باشد كه به خلاف قياس و قاعده، ذى روح را با «ها» و بى روح را با «ان» جمع بندند. صايب:
اى زبون در حلقه زنجير زلفت شيرها *** سر به صحرا داده چشم خوشت نخجيرها
بلكه در اين زمان قاعده مزبوره را رعايت نكرده و اغلب كلمات را ـ ذى روح باشد يا بى روح ـ با «ها» جمع بندند خصوصاً در مقام خطابه و محاوره.
2) ياى محذوف آخر كلمه در صورت جمع عودت مى نمايد: پاى ها و جاى ها و بوى ها و موى ها; و اگر واو يا الف باشد، در جمع به «ها» به حال خود باقى مانده و در جمع به «ان» به جهت دفع التقاء ساكنين، بعد از واو و الف، ياى وقايه مفتوحى لزوماً به آخرش افزايند و در اغلب اين «يا» همان ياى اصلى محذوف است كه عودت مى نمايد: خوبرويان، بدخويان و دانايان. مگر در كلمات آهو و ابرو و بازو و بانو و پيرو و جادو و خسرو و زانو و كيو و هندو كه قاعده مزبور در اين ها جارى نبوده و آهوان و ابروان و بازوان گويند.

صفحه 77
3) اگر كلمه مختومه به «ه خفى» را با «ان» جمع بندند، در مقام كتابت «ه» را به «گاف پارسى» تبديل كرده و در جمع با «ها»، «هاى اصلى» را انداخته و بندگان و آوارگان و بندها و پيال ها گويند مگر اين كه از حذف «هاى آخر كلمه» به جمعى ديگر اشتباه شده و خللى به اصل معنى برسد كه در اين صورت «هاى اصلى» را به حال خود باقى گذارند: جامه و جامه ها; و چشمه و چشمه ها; كه اگر جام ها و چشم ها نويسند به جمع چشم و جام مشتبه گردد و امّا «هاى ملفوظ» مانند ساير حروف به حال خود باقى باشد: گره ها و زره ها.
4) بنا به قانون مذكور در علامتين جمع، در جمع «سر» و «گردن»، اگر مراد از آن ها عضو بدن باشد، «سرها» و «گردن ها» بايد گفت و اگر به معنى بزرگ و رئيس باشند، «سران» و «گردنان» بايد گفت و همچنين لفظ «جان» اگر به معنى روح باشد، با «ها» جمع شده و اگر به معنى شخص باشد، با «ان» بايد جمع بسته شود.
5) اسم خاص عَلَمى علامت جمع نپذيرد; مثلا اگر خواهند كه از دو شخص يا سه شخص كه نام همه شان «جهانگير» است، خبر دهند، «جهانگيرها» نگويند بلكه «دو جهانگير» و «سه جهانگير» و مانند آن. بلى; اگر مراد از آن عَلَم، شخص خود مسمّايش نبوده و صفت مشهوره اش منظور بوده و به جاى اسم جنس استعمال شده باشد كه در اصطلاح علماى عربيّه قصد تنكير گويند، علامت جمع را مى پذيرد مثلا در جائى كه مراد از حاتم، شخص معيّن مشهور نبوده و مطلق سخى مقصود باشد، صحيح باشد كه «حاتمان» يا «حاتم ها» گفت و بدين قياس.
6) گاه باشد كه در پارسى بعضى كلمات را به قاعده زبان عرب بر وزن «فعاليل» جمع بندند همچو «دساتير»; و گاهى با «الف و تا» هم جمع بندند، همچو: رقعه جات و رقيمه جات و نامه جات و تعليقه جات و نوشته جات و روزنامه جات و ادويه جات و سبزيجات و صيفيجات و دسته جات و حواله جات و كارخانه جات و علاقه جات و دهات و باغات و شمرانات و كوهستانات و خالصه جات; و اين دو فقره جمع، اگر چه مجعول و به خلاف قانون پارسى بوده و از اختراعات متأخّرين مى باشد كه پارسى را به قانون تازى جمع بسته اند، مع ذالك الحال به جهت كثرت استعمال، نزد اهل لسان مقبول و در محاوراتشان متعارف و معمول است; و از خصايص جمع به «ات» است كه در كلمات مختومه به «ه» و «ى»، پيش از آن، يك «جيم عربى» بيفزايند چنانچه از مثال هايش روشن و هويدا است.
]صفت[
نمايش نهم در صفت: هر كلمه اى كه حالت و چگونگى اسمى ديگر را بيان كرده و اتّصاف آن را به چيزى بفهماند، آن را نعت و وصف و اسم صفت و صفت تنها نيز گويند و آن اسم ديگر را كه صفت، بيان حالش مى كند، موصوف نامند، همچو «مرد دانا» كه مرد، موصوف و دانا، صفت او است; و اگر هم چنين نباشد، آن را اسم غير صفت و اسم تنها نيز خوانند: بهرام و جهانگير; و صفت هم گاهى مشتقّ باشد، همچو داننده; و گاهى جامد: بزرگ و كوچك و نيك و بد و پست و بلند و مانند اين ها; و اين هم در اكثر، مفيد معنى فاعليّت باشد ـ چنانچه از مثال هايش هويدا است ـ و گاهى مفيد مفعوليّت نيز باشد همچو: آزاد و پنهان.
و رابطه صفت و رابطه موصوف بر سه گونه است:
1) همزه در كلمات مختومه به «هاى خفى» همچو «بنده بى چاره»; و اين را همزه وقايه گويند.
2) ياى مكسور در الفاظ مختومه به «الف» يا «واو مدّ»: «خوى بد» و «پاى دراز»; و اين را ياى وقايه گويند.

صفحه 78
3) كسره آخر موصوف در جائى كه آخر آن غير از «يا» و «الف» و «هاى خفى» و «واو مدّه» باشد، چنانچه گوئى: «شاه عالم پناه در پى آسايش رعايا است»، «جانم فداى سرو بلند نگار باد».
و امّا در الفاظ مختومه به «ى» ربط به هر يك از علائم ثلثه مزبوره جايز و در صورت ربط به «ياى مكسور»، آن را به «ياى آخر كلمه» ادغام كرده و مشدّد خوانند: بينى بزرگ وكشتى دولتى; و گاه است كه موصوف و صفت مركّباً يك كلمه شده و كسره رابطه را نيز حذف كرده و آخر موصوف را ساكن خوانند: روسياه، دل آگاه.
و در اينجا هشت دستور است:
1) صفت، هماره نكره بوده و موصوف، گاهى نكره بوده و گاهى معرفه باشد; و صفت موصوف نكره، مفيد تعريف آن بوده و به احترازى ناميده شود: چاكر شما; و صفت موصوف معرفه، توضيح و تخصيص و تقليل اشتراك آن را افاده كرده و به صفت كاشفه و توضيحى و واقعى مسمّى گردد; و توصيف معرفه گاهى از براى تعظيم باشد: ايزد بى چون; و گاهى از براى تحقير: ابليس پرتلبيس; و گاهى از براى ترحّم: من بى چاره.
2) سزاوار آن است كه موصوف بر صفت خود مقدّم باشد و اين چنين صفت را صفت مستوى ناميده و آخر اين چنين موصوف را مانند مضاف، مكسور سازند و فرق بدين گونه باشد كه صفت و موصوف در معنى، عين هم باشند: مردم نادان; و مضاف و مضاف اليه غيرهم: آب انبار; و گاه است كه به حكم ضرورت يا استعمال اهل لسان، صفت را بر موصوف، مقدّم داشته و آخرش را ساكن نمايند و اين چنين صفت را صفت مقلوب و صفت معكوس نامند، همچو: سياه چشم و سفيدبدن، هذا. اگر چه بعضى از ادبا همچنين نگاشته اند ولى اين مطلب، محلّ ترديد و محتاج به تنقيد بوده و بعد از ضمّ همين دستور به دستور هفتم، حقيقت حال مكشوف گردد.
3) مطابقت صفت با موصوف خود در افراد و جمع و تعريف و تنكير چنانچه در لسان عرب لازم است، در زبان پارسى لزوم ندارد بلكه صفت هميشه مفرد و نكره آيد اگر چه موصوف، جمع و معرفه باشد مانند مرد دانا و مردان دانا و خداى بى چون. بلى; در جائى كه موصوف محذوف بوده و صفت به جاى آن نشيند، حكم آن را گيرد: «پرتو نيكان نگيرد هر كه بنيادش بد است» يعنى مردمان نيك.
4) روا بود كه «ياى وحدت» را به آخر موصوف آرند يا به آخر صفت: «جهانگير مردى است دلير» يا «مرد دليرى است». اگرچه اوّلى فصيح تر است و در جائى كه اسمى را چندين صفت باشد، بايد «ياى وحدت» را به آخر موصوف ملحق كرده و يا به آخر صفت آخرين ملصق سازند: «مردى خوب و دانا را ديدم» يا «مرد خوب و دانائى را ديدم» و هم روا باشد كه به آخر موصوف و همه آن صفات آرند:
مرد بايد بلندهمّت مردى *** پرتجربه كرده اى خردپروردى
5) صفت، يا سماعى است كه موقوف به استماع از اهل لسان بوده و در تحت قاعده و قانونى داخل نباشد همچو: دراز و كوتاه و پست و بلند; و يا قياسى است كه موقوف به استماع نبوده و دانستن قواعد در آن، كافى بوده و ماننده آن را از روى قواعد كليّه توان گفت اگر چه بالخصوص از اهل زبان مسموع و گوش زد نشده باشد چنانچه در فروع فعل و صفات مركّبه همچو دونده و رونده; و از آن رو كه صفات سماعيّه، هماره مفرد و بسيط بوده و صفات قياسيّه، هميشه مركّب مى باشد، بعضى از ادبا هر يك از بسيط و سماعى را به يكديگر ترجمه كرده و هر كدام از مركّب و قياسى را با همديگر تفسير نموده اند.

صفحه 79
6) سزاور، آن است كه موصوف و صفت متّصل به يكديگر باشند و گاهى به حكم ضرورت، كلمه اجنبى ميان آن ها فاصله باشد: «يكى تيغ زد تيز بر گردنش».
7) اگر صفت، حال خود موصوف را بيان كند، آن را صفت به حال موصوف نامند: آدم خوب و چيز مرغوب; و اگر حال يكى از متعلّقات موصوف را بيان كند، آن را صفت به حال متعلّق موصوف گويند: خوبرو و سياه مو; و اين چنين صفت، بيشتر بر موصوف حقيقى خود مقدّم باشد ـ چنانچه در دستور دويم اشاره نموديم ـ مگر در جائى كه صفت و موصوف به جهت شدّت ارتباط، كلمه واحده محسوب بوده و كسره رابطه را بيندازند كه در روابط صفت و موصوف مرقوم افتاد و دستور دويّم هم ملاحظه شود.
8) صفت، يا مفرد است كه تنها يك كلمه باشد و بسيط نيز گويند، همچو: پست و بلند; و يا مركّب كه از دو كلمه يا بيشتر تشكيل يابد و آن بر چهار بخش است:
1ـ آن كه از دو اسم، مركّب گردد، خواه هر دو اسم غير صفت باشد همچو آيينه رو و كمان ابرو و گل بدن و سيم تن; و خواه يكى صفت و ديگرى غير صفت باشد، همچو: بلندپايه و كم مايه.
2ـ آن كه از اسم و فعل تركيب يابد، همچو: كمياب و پامال.
3ـ آن كه از اسم و حرف تشكيل يابد، همچو: دويّم و سيّم و باخبر و بى هوش و نامرد.
4ـ آن كه از فعل و حرف آميزش يابد، مانند خريدار و گرفتار و دانا و بينا; و سيّم و چهارم را صفات اداتيّه نيز گويند و تركيب از دو فعل و دو حرف امكان ندارد; و پوشيده نماند كه صفات مركّبه مطلقا به دو نوع است:
نوع اوّل، وصف تركيبى: آن كه از اجتماع دو يا سه كلمه تركيب يابد كه در حالت اجتماع، افاده معنى صفت نموده و آن را مركّبا به جاى صفت مى توان آورد و به موصوفى از خارج، محتاج نگردد و اين را وصف تركيبى گويند و بر هفت صنف مى باشد:
1) آن كه از مصدر تخفيفى و معمول آن، تركيب يابد، مانند: زربافت و سرنوشت.
2) آن كه از اسم فاعل و معمول آن مركّب گردد: راستگو و دروغگو.
3) آن كه از اسم مفعول و معمول آن تشكيل يابد: دل داده و سايه پرورده.
4) آن كه از صفت معكوس و موصوف آن آميزش يابد، مانند: سياه چشم و سفيدچرده.
5) آن كه با حذف كسره رابطه از موصوف و صفت متشكّل گردد، همچو: دل آگاه و دست دراز.
6) آن كه با اضافه تشبيهى مقلوب باشد، همچو: ماه لقا و ماهرخ و لاله رخ.
7) آن كه با اضافه اختصاصى مقلوب باشد: ماه پرتو و مشكبو.
نوع دويّم، تركيب وصفى: آن كه از افزودن پاره اى ادوات متفرّقه بر اسم و فعل تشكيل يافته و معنى صفتى از آن ها به حصول پيوسته و محتاج به موصوفى از خارج نگردد و اين را تركيب وصفى گويند; و گاه است كه به مناسبت هر يك از معانى مختلفه حاصله از ادوات مزبوره به اسم خاصّى موسوم گردد، چنانچه اگر از ادوات نسبت باشد، آن را صفات نسبيّه گويند و اگر از قبيل لون و رنگ باشد، صفات الوانيّه ناميده و اگر مفيد تشبيه باشد، صفات مشابهت خوانند و اگر حفظ و حراست را بفهماند، صفات محافظت نام نهند و اگر مالكيّت را مشعر باشد، صفت ملكيّه

صفحه 80
خوانده شود و اگر از مقوله پيشه و صنعت باشد، صفات فاعليّت نام گذارند و اگر لياقت و استعداد را باشد، به صفات لياقت و صفات استعداديّه مسمّى گردد و اگر غلوّ و افراط را باشد، به صفات اغراقيّه موسوم شود و همچنين به مناسبت هر يك از معانى متفرّقه حاصله از ادوات مزبوره به اسمى موسوم گردد و تفصيل اين ادوات در نگارش سيّم آيين سيّم مقدّمه ـ كه عهده دار مباحث حروف است ـ خواهد آمد.
صفت متساوى
و بايد دانست كه اگر صفت، تساوى دو موصوف را در مدلول خود بفهماند، آن را صفت متساوى گويند و بدين طرز تشكيل يابد كه: بعد از موصوف اوّل، لفظ «چنان» يا «چندان» آورده و بعد از موصوف دويّم، لفظ «كه» آرند: «اين، چندان بزرگ است كه آن» و «آن، چنان كوچك است كه اين».
صفت عادى يا صفت مطلق و اگر صفت به وضع اصلى خود مانده و اسم را در حالت اصلى خود توصيف كند، مثل سخت و سست و مانند اين ها، آن را صفت عادى و صفت مطلق نيز گويند.
صفات افراطيّه
و اگر به اوّل صفات عاديه، كلمات مبالغه افزايند، به صفات افراطيّه موسوم گردند: بسيار خوب و خيلى بد.
صفات تفضيليّه
و اگر به آخر آن ها لفظ «تر» از ادات تفضيل افزايند كه افزون بودن موصوف خود را در مدلول آن نسبت به غير او بفهماند، به صفاف تفضيليّه مسمّى گردند: كتاب ما از ساير كتاب ها بهتر است.
صفات عاليه
و اگر به آخر صفات عاديه يا تفضيليّه لفظ «ين» علاوه نمايند، زيادت تفضيل را فهمانيده و به صفات عاليه ناميده شود: بهين و كمين و كهين و مهين و بهترين و كمترين و كهترين و مهترين; و ادوات تفضيل در نمايش ششم اجمالا سمت نگارش يافته و در نمايش پنجم از نگارش سيّم آيين سيّم هم آرايش نگارش خواهد يافت.
]اسم زمان[
نمايش دهم در اسم زمان كه وقت را مى فهماند و آن، گاهى محدود و معيّن باشد همچو روز و شب و ماه و سال; و گاهى مبهم و غير معيّن: دم و گاه و مانند آن ها; و از اجزاء زمان آنچه اسم خاصّى ندارد، علامت آن را ذيلا مى نگارد:
1) آن 2) چو 3) چون 4) دم 5) دمان 6) ستان 7) گاه 8) گاهان. همچو: نوبهاران و بهارستان و تابستان; و مثال هاى

صفحه 81
باقى، واضح; و احتياج به تكرار ندارد و امّا بامداد و پسين و پيشين و فردا و مانند اين ها از اسماء مخصوصه زمان هستند.
]اسم مكان[
نمايش يازدهم در اسماء مكان كه محلّ مكان را افاده نمايد و اين هم گاهى معيّن بوده و گاهى هم مبهم باشد، همچو: باغ و شهر و خانه و سرا و غيره; و پس و پيش و زير و زبر و مانند اين ها; و آنچه را از اجزاء مكان كه اسم خاصّى ندارد، همچو: سرا و خانه و مانند آن ها، ادوات و اسماء آن ها در نمايش هشتم از نگارش سيّم آيين سيّم ـ كه عهده دار مباحث حروف است ـ مشروحاً سمت نگارش خواهد يافت.
]اسم آلت[
نمايش دوازدهم در اسم آلت كه اسباب و آلت فعل را باشد و به دو طرز تشكيل يابد: يا به افزودن «هاى وصل» در آخر امر حاضر همچو: پيرايه و پيمانه و ماله و آويزه و مانند اين ها و يا با تركيب كلمات با يكديگر همچو: آتشگير و ناخن گير و خاك بيز و پيه سوز و مانند اين ها.
]اسم مصغّر[
نمايش سيزدهم در اسم مصغّر كه خردگى و كوچكى مسمّاى خود را افاده نمايد و چهار يا پنج علامت دارد:
1) «چه» در غير ذى عقل همچو خوانچه و طاقچه; و گاهى پيش از آن، «ياى مثنّاة تحتانى» نيز افزايند، مانند دريچه و امثال آن.
2) «ك» در ذى عقل: دخترك و پسرك.
3) «كه» ايضاً در ذى عقل: مردكه و زنكه.
4) «و»: يارو و پسرو و دخترو و خواجو و مانند اين ها.
چشم خوش تو كه آفرين باد بر او *** با ما نظرى نمى كند اى پسرو
و امّا «بچه» و «توله» و نظائر آن ها از اسماء موضوعه بر مصغّر بوده و از ادوات و علامات نيستند; و همچنين «زه» و «ژه» در مثل نيزه و پاكيزه و دوشيزه و نايژه و مانند آن ها چنانچه از كلمات بعضى از ادبا مفهوم مى گردد، از اسماء خاصّه تصغير هستند نه ادوات آن ليكن استعمال آن ها درحالت افراد ديده نشده.
تتمّةٌ: از كلمات بعضى ادبا مفهوم مى گردد كه «جه» با جيم عربى هم يكى از ادوات تصغير مى باشد، چنانچه در «كوليجه» كه لباسى است مخصوص و در زمان ما «كُلَجَه» گويند.
تبصرةٌ: تصغير اسم گاهى محض براى خردى و كوچكى حجم مسمّاى خود باشد ـ چنانچه از مثال هاى فوق هويدا است ـ و گاهى به جهت ترحّم و يا تحقير باشد:

صفحه 82
پيرمردى لطيف در بغداد *** دخترك را به كفشدوزى داد
مردك تنگدل چنان بگزيد *** لب دختر كه خون از او بچكيد
بينديش از آن طفلك بى پدر *** وز آه دل دردمندش اثر
گر بگويم طفلكت تصغير نيست *** كاف رحمت گفتنت تحقير نيست
و گاه است كه از براى تعظيم باشد. مولوى در قصّه موسى و شبان گويد:
دستكت بوسم بمالم پايكت *** وقت خواب آيم بروبم جايكت
]مصدر[
نمايش چهاردهم در مصدر كه اصول تمام افعال و مشتقّات بوده و مفيد حدث و امرى كه از كسى يا چيزى ناشى بوده و مسبوق بر عدم باشد، آن مى باشد و علامت آن، «تن» يا «دن» است، همچو: رفتن و آمدن; مشروط بر اين كه بعد از حذف «نون» نيز سنخ همان معنى اوّلى مفهوم گردد، چنانچه واضح است و به عبارة اخرى، شرط علامت مصدر، بودن «تن» و «دن» آن است كه هر دو در آخر كلمه زايد بوده و جزو نباشد به خلاف «گردن» و «آبستن» و مانند آن ها; و اوّلى را مصدر تائى گفته و دويّمى را دالى نامند; و مطلق مصدر به دو قسم مى باشد:
1) اصلى كه اساساً و به حسب اصل، مصدر بوده و باقى مانده آن بعد از حرف علامت مصدر، مفيد معنى مناسب آن نباشد همچو آمدن و رفتن; و اگر اين قيد آخرى نباشد، آن صنف مصدر جعلى را هم كه از امر حاضر تشكيل يافته، اصلى گفتن اولى و انسب مى باشد اگر چه اصطلاح جاى مناقشه نيست.
2) جعلى كه لفظ «يدن» را به مصدر عربى يا اسم جامد پارسى يا به امر حاضر ملحق كرده و مصدر سازند، مانند فهميدن و طلبيدن و جنگيدن و درنگيدن و خوردن و نوشيدن; و يا اين كه اسم جامد و اسم فاعل و اسم مفعول و ظرف و صفت و يكى از ادوات را با مصدرى اصلى تركيب داده و يك مصدر مركّبى تشكيل نمايند، همچو: زنده بودن و نالان شدن و كشته گرديدن و به مسجد رفتن و خوب كردن و درخواستن و مانند اين ها; و اين قسم دويّم از مصدر جعلى را مركّب نيز گويند چنان كه مصدر اصلى و قسم اوّل جعلى را مصدر بسيط و مفرد نيز خوانند كه يك كلمه بى جزو هستند.
تبصرةٌ: آن مصدر جعلى كه از امر مخاطب حاصل گردد، مترادف مصدر اصلى مأخذ خود مى باشد، همچو: ساختن و سازيدن و خواستن و خواهيدن و مانند اين ها; و از اين رو بعضى از ادبا اين گونه مصدر جعلى را مصدر ثانوى و مصدر دويّمى نام نهاده و به اقسام مصادر افزوده و از اين بيان، روشن و عيان گرديد كه تمامى افعال، داراى هر دو قسم مصدر اصلى و جعلى مى باشند.
و در اينجا چند دستور است:
1) گاه باشد كه به قرينه مقام، «نون» را از آخر مصدر اصلى يا جعلى حذفيده و باز هم معنى مصدريّت به حال خود باقى باشد، همچو: «داد و ستد» و «ديد و بازديد» و «گفت و شنيد» و مانند اين ها.
بار مذلّت بتوانم كشيد *** عهد مودّت نتوانم شكست

صفحه 83
و اين چنين مصدر را مصدر تخفيفى و مرخّم و مخفّف نيز گويند.
2) گاهى به آخر مصدر ـ اصلى باشد يا جعلى ـ حرف «ى» لياقت افزوده و رابطه و ضمائر را بدو ملحق سازند، همچو: «رفتنى است» و «رفتنى ام» و مانند اين ها; و اين را التزامى و التزامى مطلق گويند.
3) در بعضى موارد ماضى «بودن» را به آخر مصدر التزامى آورده و ضمائر و روابط را بدو، ملصق كرده و التزامى مقدّم نام نهند، همچو: «گفتنى بودم» و مانند آن; و بعضى از ادبا اين سه گونه از مصدر را با مصدر مفرد و مركّب و دويّمى و ثانوى، قسمى مستقل در مقابل اصلى و جعلى پنداشته و به اقسام مصادر انباشته و چنانچه واضح و روشن گرديد، همه اين ها از شعبه دو قسم سابق اصلى و جعلى بوده و در قبال آن ها، قسمى مستقل نيستند و امر سهل و جاى مداقّه و تدقيق نيست.
]اسم مصدر[
نمايش پانزدهم در اسم مصدر كه حاصل معنى مصدرى را افاده نمايد و به عبارت روشن، معنى مصدرى حدثى را به ملاحظه صدور آن از محلّ معيّنى مصدر گفته و به اعتبار آن در خودى خود با قطع نظر از صدور آن اسم مصدر نامند و آن را چهار علامت است:
1) «ار» در آخر ماضى: رفتار و گفتار.
2) «ش» در آخر امر حاضر: بخشش و رنجش.
3) «گى» در آخر اسم مفعول: خستگى و گرفتگى; و يا در آخر كلمات مختومه به «ه»، همچو: تشنگى و برهنگى.
4) «ه» در آخر امر حاضر: خنده و گريه.
]كنايات[
نمايش شانزدهم در كنايات كه معنى آن ها پوشيده و غير صريح; و غرض از ذكر آن، تصريح نكردن به نام مطلوب بوده و دانستن آن ها محتاج به قرينه خارجه باشد، همچو مرجع در ضمائر و مشاراليه در اسماء اشاره و صله در موصولات و مميّز در مبهمات; و كليه كنايات به پنج بخش مى باشد:
1) ضمائر كه در بخش اوّل از نمايش اوّل، سمت نگارش يافت.
2) اسم اشاره كه در بخش سيّم از نمايش اوّل، مرقوم افتاد.
3) موصولات كه در بخش چهارم از نمايش اوّل، گزارش يافت.
4) ادوات استفهام كه پرسش و سؤال را افاده نمايد و گاه است كه سؤال با لهجه و آهنگ، مفهوم بوده و احتياج به ادات خارجى نباشد و آنچه را از ادوات استفهام ـ كه به نظر آمده ـ مرتّباً مى نگارد:
1. «آيا» كه در ذى عقل و بى عقل، هر دو، استعمال مى شود:
اى در نظر ناز تو سلطان و گدا هيچ *** آيا خبرى هست ز حال دل ما هيچ؟

صفحه 84
2. «چرا» چنانچه بعضى گفته و پرسش از وضع و علّت را باشد و پوشيده نماند كه اين، مركّب از «چه» و «را»; و اداتى مستقل نمى باشد.
3. «چسان»;
4. «چگونه» كه بعضى از ادبا اين ها را هم ـ كه پرسش از طرز و وضع را هستند ـ از ادوات استفهام شمرده اند و مخفى نماند كه اين دو هم از «چه» و «سان» و «گونه» مركّب بوده و اداتى مستقل نمى باشند.
«چند» سؤال از مقدار و كمّيّت را باشد، زمانى يا غير زمانى:
چند بيكار نشينم بر تو؟ *** رخصت گريه مرا بايد داد
«سرت گردم بگو بوست به چند است؟»
6. «چو» مخفّف «چون» است.
7. «چون» در وضع و كيفيّت: «با بخت تيره چون به تماشاى او روم؟»; و به معنى «چرا» هم باشد:
در خفيه گر نه عزم خروج است با عزا *** چون آبگيرها همه پر تيغ و جوشن است؟
و مخفى نماند كه در اين جا هم سؤال از كيفيّت را بوده و معنى «چرا» مفهوم ضمنى است.
8. «چه» در اشياء: «دانى كه چه گفت زال با رستم گرد؟»; و در جمع آن، «چها» و در وقت اتّصال به «است»، «چيست» گويند; و اين كلمه، گاهى به معنى چرا باشد:
ندارى گر سر ما در دل غمگين چه مى آئى؟ *** سرت گردم در اين ويران سرا چندين چه مى آئى؟
و گاهى تعجّب را باشد:
چه نام است اين كه در ويران هستى *** بر او نگرفت نامى پيش دستى؟!
و جائى افاده مساوات نمايد:
زر از بهر خوردن بود اى پسر *** براى نهادن چه سنگ و چه زر
و جائى براى اظهار تمنّا باشد: «چه شود كه با تو به سر رود به مراد دل نفسى مرا»; و گاهى متضمّن نهى باشد: «چه مى كنى؟» يعنى «چنين مكن»; و گاهى مفيد نفى باشد بر سبيل انكار: «هر كه رخسار او نديد، چه ديد؟» يعنى «هيچ نديد»; و يا بر طريق فروتنى و انكسار چنان كه گوئى: «من چه كسم كه نامش بر زبان رانم؟»; و در تمامى اين موارد، از براى استفهام بوده و نفى و نهى و غيره به قرينه مقام مفهوم مى گردد.
9. «كجا» در مكان:
اى نسيم سحر آرامگه يار كجا است؟ *** منزل آن مه عاشق كش عيّار كجا است؟
و گاهى استفهام زمان را نيز باشد، چنان كه در اين قول قتيل: «پرى كجا چو تو شوخى و دلبرى دارد؟»
10. «كدام» در ذى عقل وبى عقل، ترديد را باشد: «كدام يار بگيرم؟ كدام سو بردم؟».
11. «كدامين» مانند «كدام» است.

صفحه 85
12. «كو» در مكان:
مرغى بزدى كوكو بر طارم حزن آگين *** مى گفت به هر دم كو كو خسرو و كو شيرين؟
13. «كه» تنها در ذى عقل استعمال شود:
كه گفتت برو دست رستم ببند؟ *** نبندد مرا دست چرخ بلند
و در جمع «كه»، «كيان» گفته و در وقت اتّصال به «است»، «كيست» گويند:
كيان بودند در ماتم؟ *** چها گفتند در آن دم؟
14. «كى» در زمان:
گفتم كه: كى ببخشى بر جان ناتوانم؟ *** گفت: آن زمان كه نبود جان در ميانه حايل
15. «مگر» در استفهام انكارى: «مگر حقّ مرا دادى؟»; و گاهى به معنى «چرا» باشد:
امشب مگر به وقت نمى خواند اين خروس؟ *** عشّاق بس نكرده هنوز از كنار ]و[ بوس
16. «نه» چنان كه بعضى از ادبا گفته و به اين قول سعدى استشهاد نموده:
نه ما را در جهان عهد و وفا بود *** جفا كردى و بدعهدى نمودى
17. «و» چنانچه بعضى گفته و به اين شعر استناد نموده:
من و انكار شراب؟ اين چه حكايت باشد؟ *** ظاهراً اين قدرم عقل ]و[ كفايت باشد
18. «هيچ» مانند «مگر»: «هيچت از بنده ياد مى آيد».
چنان كه بعضى گفته و تحقيق آن است كه «مگر» ادات استثنا و «نه» حرف نفى و «و» حرف عطف و «هيچ» ادات عموم نفى و از ادوات استفهام شمردن آن ها، خبط و خطا است. بلى، استفهام در بعضى موارد به معاضدت قرينه خارجه و آهنگ و لهجه، مفهوم مى گردد.
و در اينجا چند دستور است:
1. تمامى حالات اسم غير از ندا در ادوات استفهام نيز جارى است: «كه آمد»، «كه را ديدى»، «مال كه را خوردى» و بدين قياس.
2. استفهام بر دو گونه است: يكى حقيقى يا استخبارى كه عين مدلول مدخولش مقصود قائل بوده و غرض از آن، استكشاف حقيقت حال باشد و ديگرى مجازى كه مقصود متكلّم، نقيض مدلول مدخولش بوده و غرض از منفى، مثبت بوده و از مثبت، منفى باشد. اوّلى را استفهام اقرارى گويند كه مقصود از آن، اقرارآوردن مدّعى است: «كدام دل كه در او جاى آرزوى نيست»; و دويّمى را استفهام انكارى نامند: «آيا استبداد، خوب است»; و گاهى اوّلى را نيز انكارى گويند.
بخش پنجم از كنايات، مبهمات است كه كلمات چندى است كه معنى معيّنى را در صورت نامحدود و غير صريح بيان نمايد و ادوات ابهام به قرارى است كه نموده مى شود:
1. «آن» و «اين» در جائى كه مقصود از آن، مردم بوده و از برايش مرجع و مشاراليه معيّنى نباشد: «فائده نيست از

صفحه 86
اين و از آن».
2. «اند» به معنى «چند»:
ياد دارم به سال پنجهواند *** به حقيقت نگويمت كه به چند
و گاه باشد كه با «كاف تصغير» استعمال يابد بلكه بيشتر است:
اندكى تامّل كن روزگار ما را بين *** بخت واژگون گشته، طالع سيه را بين
3. «برخى» كه جزئى از كلّ را است.
4. «بس»: «بس كه گفتم زبان من فرسود».
5. «بسا»: «بسا كس كه بگذشت و نامش نماند».
6. «بسى»: «بسى رنج بردم در اين سال سى».
7. «بسيار»:
آفاق را گرديده ام، مهر بتان ورزيده ام *** بسيار خوبان ديده ام، امّا تو چيز ديگرى
8. «بهمان» در شخص غير معيّن.
9. «پاره» كه جزوى از كلّ را باشد.
10. «چند»;
11. «چندى»; كه هر دو زمان نامحدود را باشند.
12. «چه»: «هرچه كنى، به خود كنى».
13. «چيز»;
14. «چيزى» كه هر دو در مقام كنايت از غير آدمى استعمال شوند.
15. «خيلى»: «زانگه كه ترا نديده ام، خيلى شد».
16. «دگر»:
به هر ديار كه بر چشم خلق خار شوى *** سبك سفر كن از آنجا برو به جاى دگر
و همچنين در سه لفظ «ديگر»، «دگرى» و «ديگرى».
17. «دگرى».
18. «ديگر».
19. «ديگرى».
20. «كس»;
21. «كسى»; هر دو معروف است.

صفحه 87
22. «كه»: «هر كه آمد، عمارت نو ساخت».
23. «لختى» مانند پاره.
24. «ياى تنكير»: «شبى ياد دارم كه چشمم نخفت»، «يكى زاد و يكى زيد(؟) و يكى مُرد».
25. «يك چند» و مانند اين ها; و امّا «هر»، و «هيچ» و «همه» از الفاظ عموم اند نه مبهمات و بعضى كلمات ديگر نيز هست كه آن ها را مبهمات مركّبه گويند: هرچه و همه كس و هيچ كدام و هريك و هيچ يك و هيچ كس و مانند اين ها; و مخفى نماند كه ـ چنانچه اشاره نموديم ـ اين ها از قبيل عمومات هستند نه مبهمات.
]اسماء انده و تأسّف[
نمايش هفدهم در اسماء انده و تأسّف و آنچه از آن ها مطّلع شده ايم، يازده كلمه است:
1) «آواخ»: «آواخ ز پيمان و ز پيمانه او».
2) «آوخ»: «آوخ كه زمانه دشمنم شد».
3) «آوه»:
همچو مجنونى كه بشنيد از يكى *** كه: مرض آمد به ليلى اندكى
گفت: آوه بى بهانه چون روم؟ *** ور بمانم از عيادت چون شوم؟
4) «آه»: «آه كز طعنه بدخواه نديدم رويت».
5) «افسوس»: «افسوس كه ايّام جوانى طى شد».
6) «داد»: كه در السنه معمول است.
7) «دردا»: «دردا كه راز پنهان خواهد شد آشكارا»
8) «دريغ»:
دريغا كه با ما بسى روزگار *** برويد گل و بشكفد نوبهار
9) «وا»;
10) «واى»;
11) «هاى»، چنانچه هر سه در السنه متداول است.
]اسماء ترجّى و آرزو و تمنّى[
نمايش هجدهم در اسما]ء[ ترجّى و آرزو و تمنّى و معروف از آن ها، «كاج» و «كاجكى» و «كاش» و «كاشكى» مى باشد; و امّا «چه» و «كى» و «مگر» در اشعار ذيل محض از براى استثناء و استفهام بوده و آرزو و ترجّى به قرينه مقام، مفهوم مى گردد: «چه شود كه با تو به سر رود به مراد دل نفسى مرا»، «كى شود يارب كه رو در يثرب و بطحا كنم»

صفحه 88
به زندگى نه نشستى به پهلويم هرگز *** مگر خدنگ تو بنوازد استخوان مرا
]اسماء تحسين[
نمايش نوزدهم در اسماء تحسين كه در مقام ستايش و تقديس، وارد بوده و در مورد هيجان و ميل طبع مستعمل هستند و آنچه به نظر رسيده، يازده كلمه است:
1) «آباد»: جرفادقانى گويد:
دل من جاى خرابست و در آن، گنج غمت *** باد آباد بر اين گنج و بران ويرانى
2) «آخ»;
3) «آفرين»;
4) «به»;
5) «په»;
6) «خه»;
7) «خهى»;
8) «زه»;
9) «زهى»;
10) «واح»;
11) «وه»;
چنانچه همه اين ها شايع و در السنه، داير بوده و ذكر مثال، موجب تطويل مقال; و اكثر آن ها بيشتر مكرّراً استعمال يابند.
]اسماء تنبيه[
نمايش بيستم، اسماء تنبيه چند تا است: «زنهار» و «زينهار» و «ها» و «هان» و «هلا» و «هين» و مانند اين ها.
]اسماء تعجّب[
نمايش بيستويكم، اسماء تعجّب: «چه چه» و «خنك» و «خنكا» و «خوش» و «خوشا» و «وه» و مانند اين ها.
تنبيه: مخفى نماند كه كلمات تحسين و تعجّب و تنبيه و ترجّى كلا از قبيل اسم; و در جزو حروف شماريدن آن ها ـ چنانچه از بعضى ادبا ناشى شده ـ خطا بوده و در اسماء ترجّى، خطاى مركّب مى باشد، زيرا كه علاوه بر عدم حرفيّت، ترجّى را هم نمى باشند چنانچه روشن گرديد.
]مذكّر و مؤنّث[

صفحه 89
نمايش بيستودوم در مذكّر و مؤنّث: بدان كه در بعضى زبان ها، همه اسماء به اين صفت، موصوف مى باشد امّا در زبان پارسى آنچه اسماء بى جان است، قاعده اى براى تذكير و تأنيث آن ها نبوده و مذكّر و مؤنّث اعتبار نشود و آنچه اسماء جاندار است، در بعضى از آن ها نرينه را اسمى خاصّ و ماده را نامى ديگر است، همچو: «مرد و زن»، «پدر و مادر»، «برادر و خواهر»، «كدخدا]و[ كدبانو»، «خروس ]و[ ماكيان»; و در بعضى ديگر، فرق مذكّر و مؤنّث بدين گونه نمايند كه: در اسم مذكّر به آخرش «گشن» يا «نر» ملحق نموده و يا به اوّلش «نرّه» يا «گشن» ملصق ساخته و در اسم مؤنّث، به اوّل يا آخر آن، لفظ «ماده» افزايند همچو: شيرنر و نرّه شير و پيل گشن و گشن پيل و ماده گاو و گاوماده و مانند اين ها.
]اسماء اصوات[
نمايش بيستوسوم در اسماء اصوات: بعضى از ادبا، اسماء تنبيه و تعجّب و ندا و تحسين و مانند اين ها را اسماء اصوات نام كرده.
]قيودات[
نمايش بيستوچهارم در قيودات: بدان كه هرآنچه را كه در جمله و كلام، معنائى زايد بر مدلول مسند و مسنداليه بفهماند مانند زمان اسناد و مكان آن و كمّ و كيف آن و ساير خصوصيّات آن، قيودات نامند; و آن بر چند گونه است:
1) قيود زمان همچو: دى، امروز، اكنون، فردا و بامداد و شبانگاه و مانند اين ها.
2) قيود مكان: اينجا، آنجا، بالا و پايين و مانند آن ها.
3) قيود كمّ و مقدار: بسا، بسيار، كمتر، بيشتر.
4) قيود تصديق: آرى، بلى، نهمار.
5) قيود نفى: نه، هرگز، هيچ.
6) قيود ترتيب: پس پس، آنگاه، نخست، نخستين.
7) قيود وصف همچو: عاقلانه و ديوانه و حقيقتاً و واقعاً و كوركورانه و پنهان و آشكار.
8) قيود شكّ و ظنّ: شايد، گويا، همانا، دور نيست، پندارم و مانند اين ها.
9) قيود استفهام: آيا، كى، كجا، كدام و مانند اين ها.
و بايد دانست كه در پاره اى زبان ها خصوصاً عربى بدين اقسام مزبوره، احكام بسيار و اختلافات بى شمار در كار; و از آن رو با تفاصيل بسيار مذكور مى دارند ولى چون در زبان پارسى عبارت از بعضى كلمات بسيطه يا مركّبه هستند كه به اندك تأمّل، معلوم مى گردد، اين است كه در اكثر آن ها به مجرّد تعداد اكتفا نموده و در تعداد هم طالب استقصا نشديم و بعد از فراغ از شرح اجمالى اكثر اقسام اسم، به ذكر اجمالى پاره اى حالات و عوارضات آن مى پردازيم.
حالات و عوارضات اسم

صفحه 90
نمايش بيستوپنجم در اعراب و بناى اسم و حالات و حيثيّات آن: بدان كه اوّل كلمات پارسى، هميشه متحرّك بوده و آخر آن ها هماره ساكن مى باشد زيرا كه شروع در سخن جز به حرف متحرّك امكان نداشته و توقّف بر آن به غير حرف ساكن صورت نبندد. پس، از تحرّك حرف اوّلى چاره اى نبوده و از سكون حرف آخرى گزيرى نه، مگر در حالت عطف و اضافه و موصوفيّت و اتّصال به روابط و ادوات و ضمائر; امّا در حالت عطف اگر آخر كلمه، «واو» و «الف» و «هاى خفى» باشد، آن ها را به حالت سكون اصلى خود ]ر[ها گذاشته و «واو عطف» را مضموم سازند: «تيهو و درّاج» و «پا و دست» و «دهانه و چانه»; و اگر آخر كلمه «ياى تحتانى» باشد، روا بود كه مانند حروف ثلثه معمول داشته و يا اين كه «ياى تحتانى» را مشدّد خوانده و مانند ساير حروف، مضموم نمايند: «پيرى و جوانى» و «شاه و گدا» و «مصر و روم» و «مرز و بوم» و «ايران و توران»; و امّا وضع آخر كلمه در حالت اضافه در دستور سيّم از اضافه ـ كه در آخر همين نمايش است ـ مذكور خواهد شد و امّا وضع آخر كلمه در حالت موصوفيّت در نمايش نهم مذكور افتاد و در حالت اتّصال به ضمائر و ادوات و روابط به مناسبت مقام، متحرّك گردد: دلا، جانا، پسرو، دخترو، هوشيارى خوب است.
تبصرةٌ: اجتماع دو ساكن در وسط كلمه، جايز است اگر اوّل آن ها، حرف مدّ باشد: باختن و بيختن و سوختن; و در آخر، جايز است مطلقا: باد و بيد و بود و تشت و پشت و خشت; بلكه گاه باشد كه در آخر كلمه، سه ساكن اجتماع يابد مشروط بر اين كه اوّل آن ها حرف مدّ باشد: ماست، دوست، بيست; و همچنين اجتماع دو ساكن و سه ساكن كه در ميان دو كلمه روى دهد، مشروط به همين شرط است كه اگر اوّل آن ها حرف مدّ باشد، به جهت امكان تلفّظ، آن را به حال خود باقى داشته و مسلّم دارند: كيست، برپا است، نيكو است; و الاّ به جهت تعذّر تلفّظ، آن را جايز نداشته و به چند روش در دفعش كوشند: پس اگر ساكن اوّل غير از «الف» و «واو» و «هاى خفى» بوده و دويّمى هرچه باشد، آن را به مناسبت مقام، متحرّك سازند: پسرك و دخترك و توانگرى و درويشى و چهارم و پنجم; و در جائى كه ساكن اوّل «الف» يا «واو» بوده و دويّمى «الف» باشد، «ياى وقايه مفتوح» در آخرش افزايند: گدايان و خوبرويان; و اگر دويّمى «ياى مدّ» باشد، يك همزه وقايه در ميانشان آرند: تنهائى و بدخوئى; و در جائى كه ساكن اوّل «ه» و دويّمى «الف» و «ى» باشد، آن را به «گاف پارسى متحرّك» تبديل نمايند همچو: آزادگان و بندگى; و اگر دويّمى غير از «الف» و «يا» باشد، يك همزه وقايه متحرّك به مناسبت مقام افزايند: خامه ات و نامه ام و بنده ايم و مانند اين ها.
و چون از اعراب و بناى اسم فراغت يافتيم، پس به صوب حالات و حيثيّات آن، عطف عنان كرده و مى گوئيم كه: اسم را چند حالت است: فاعليّت ]و[ مفعوليّت و حال بودن و تميزشدن و تأكيد و بدل و ندا و اضافه و عطف بيان.
امّا فاعليّت يا حالت ابتدا يا حالت مجرّد يا كلمه مجرّد آن است كه كلمه به حال اصلى خود باقى بوده و سؤال «كه» و «چه» را جواب دهد: «كه بزرگ است؟ خدا»، «چه چيز خوب است؟ توحيد و تديّن».
و امّا مفعوليّت، بدان كه مفعول بر دو گونه است:
1) مفعول يا مفعول به يا مفعول صريح يا مفعول بىواسطه كه بدون واسطه حرفى متعلّق فعل بوده و در جواب «كه را» و «چه را» گفته شود. علامت آن در معهود معيّن لفظ «را» بوده و در غير معيّن بدون آن استعمال نمايند: «كه را بايد كشت؟ كافر را» و «چه را بايد گفت؟ حق را» و «خانه اى خريدم» و «بساطى چيدم»; و گاه باشد كه مفعول را به قرينه سياق حذف كنند.
دوران مى حسرت همه در ساغر ما كرد *** بر هر چه نهاديم دل، از ديده جدا كرد

صفحه 91
يعنى جدا كرد آن را; و آن، بيشتر مفرد بوده و بعضاً به واسطه «كاف» بيان جمله باشد.
به هر كه عرضه دهم درد خويش مى بينم *** كه غرقه ام من و او در كنار مى گذرد
و گاه است كه به جهت تأكيد لفظ «مر» در اوّل مفاعيل صريحه افزايند.
مر او را رسد كبريا و منى *** كه ملكش قديم است و ذاتش غنى
تنبيه: يك قسم از مفعول صريح و بىواسطه هم هست كه به مفعول مطلق موسوم بوده و گاهى عدد وقوع فعل را بيان كرده و گاهى نوع آن را به مرحله عيان آورده و گاهى مجرّد صدور آن را بدون زيادت چيزى افاده نمايد، همچو «زدم ده بار» و «نشستم مانند نشستن امير» و «رفتم رفتنى»; و اوّلى را مفعول مطلق عددى گفته و دويّمى را نوعى خوانده و سيّمى را تأكيدى نامند.
گونه دويّم: مفعول بواسطه يا غير صريح كه تعلّق فعل بدو به واسطه «در»، «با»، «براى» بوده و اوّلى را مفعول فيه و دويّمى را مفعول معه و سيّمى را مفعول له گويند.
امّا مفعول فيه ظرف زمان و ظرف مكانى است كه فعل در آن واقع شده و در جواب سؤال «در كه» و «در چه» آمده باشد و علامت آن «در» يا «بر» مى باشد و در بعضى موارد محذوف گردد: «نجات در چه چيز است؟ در حق» و «سعادت در چه زمان است؟ در روزى كه تديّن و تمدّن گرد آيند».
و امّا مفعول معه اسمى است كه گاهى شريك فاعل باشد در تأثير و گاهى مصاحب مفعول باشد در تأثّر; و علامت آن «با»; و در جواب «با كه» و «با چه» مذكور گردد: «با برادرم به باغ رفته و سيب را با انار چيدم».
و امّا مفعول له اسمى است كه تحصيل آن، مقصود بوده و يا حصول آن، سبب صدور فعل گرديده و در جواب «براى كه» و «براى چه» و مانند اين ها از ساير ادوات علّت مذكور گردد و اوّلى را تحصيلى گفته و دويّمى را حصولى نامند: «پسرم را براى ادب زدم، چنانچه از ناتوانى تاب حركت ندارد»; و پوشيده نماند كه مفعول بواسطه گاهى به واسطه حروف ديگر نيز مثل «ب»، «تا»، «از» بوده و در جواب «به كه» و «به چه» و «تا كى» و «تا كجا» و «از كه» و «از چه» مذكور شده و اوّلى و دويّمى را مفعول اليه گفته و سيّمى را مفعول عنه نامند: «به مسجد مى روم» و «از ميخانه مى گريزم» و «تا تهران خواهم رفت»; و گاه باشد كه همه مفاعيل در يك جمله گرد آيند; و در اينجا شايسته آن است كه مفعول به را به ساير مفاعيل مقدّم دارند: «در ماه آبان، پسر خود را با برادرت در دبستان احرار براى تعلّم قاموس المعارف به نزد ما آورده و از جهالت رهانيده و تا آخر عمر در اصلاح اخلاقشان بكوش».
دستور: گاه باشد كه بعضى از ادوات مفاعيل را به بعضى ديگر تبديل نمايند: «زين، اسب راست» يعنى براى اسب، «اين كار او را نشايد» يعنى بدو نشايد، «بر در ميكده بنشسته و جامى در كف» يعنى در در ميكده و مانند اين ها.
و امّا حاليّت آن است كه اسمى هيئت فاعل يا مفعول يا هر دو را افاده كند كه در حالت صدور فعل يا وقوع آن به چه هيئت بوده اند و آن ها را هم ذى حال گويند: «رستم سواره آمد» و «جهانگير پياده رفت» و حال در اكثر، مفرد بوده و بعضاً جمله باشد و به هر حال سزاوار آن است كه از ذى حال مؤخّر آيد و گاهى مقدّم هم باشد، خصوصاً در مقام ضرورت چنانچه خسرو در واقعه دفن ليلى گفته:
گريان جگر زمين گشادند *** وان كان نمك در آن نهادند

صفحه 92
و گاه است كه حال به طريق عطف متعدّد آيد و در اين صورت، حال ثانى و ثالث را حال مترادف گويند: «فلان را افتان و خيزان ديدم».
و امّا تميز لفظى است كه براى ازاله ابهام در كلمه اى يا نسبتى مذكور و به مميّز نيز موسوم; و آن لفظ مبهم، بيشتر، از مقادير مى باشد: دو من گندم، سه سير جو و پنج عدد تخم مرغ; و گاهى از اسماء غير مقدار بوده و به طرف مميّز خود مضاف مى باشد: انگشتر نقره; و اصل در تميز، تأخّر از مميّز بوده و گاهى به حكم ضرورت، مقدّم باشد:
شنيدم كه در مرزى از باختر *** برادر دو بودند از يك پدر
و گاه باشد كه جمله نيز به واسطه ابهام در نسبت ـ چنانچه اشاره نموديم ـ محتاج به تميز بوده و به واسطه لفظ «از رو» و «به انگيزه» و مانند آن ها رفع ابهام نمايند: «كتاب من، شايان تمجيد است از روى اسلوب عجيب» و «انوشيروان مرد خوبى است از جهت عدالت» و «حاتم، بى نظير است از حيث سخاوت».
و امّا تأكيد عبارت از لفظى است كه حال ماقبل خود را در ذهن سامع، ثابت و مقرّر سازد و فائده آن، دفع گمان غلط درباره متكلّم و يا دفع ضرر غفلت از مخاطب است و آن ماقبل را مؤكّد گويند (به فتح كاف); و تأكيد بر دو بخش است:
1) لفظى كه به تكرار يك لفظ مفرد يا مركّب حاصل و مقصود متكلّم، اهتمام در ايصال لفظ مخصوصى است به سمع سامع. شعر:
مى برد مى برد نگار نگار *** از كفم از كفم قرار قرار
و گاهى تكرار لفظ دلالت به بسيارى و كثرت مابعد آن نمايد: «خُم خُم شراب» و «كاسه كاسه آب»; و تأكيد لفظى ضمير متّصل، با ضمير منفصل مى باشد: «رفتى تو»، «آمدم من».
2) معنوى كه به تكرار معنى به واسطه لفظ «خود» و «همه» و «هرآينه» و «هرگز» و «هر دو» و مانند اين ها حاصل; و مقصود، اهتمام در حفظ معنى و ايصال آن در ذهن مخاطب و اظهار عدم اراده مجاز است: «من خودم ديدم» و «خودت را زدم» و «رستم و افراسياب، هر دو، كشته شدند» و «اهل زمانه هم بى ناموس هستند» و مانند اين ها.
بدل و عطف بيان
و امّا بدل و عطف بيان; بدان كه در جايى كه دو لفظ در يك جمله گرد آمده و در انتساب به چيزى، دويّمى تابع اوّلى بوده و مقصود اصلى از انتساب همان لفظ ثانى بوده و ذكر اوّلى يا فقط بنا بر تمهيد ذكر ثانى بوده و يا از سهو و خطا ناشى گرديده و دويّمى براى دفع سهو باشد. در اين صورت، آن لفظ ثانى را بدل ناميده و اوّلى را مبدّل منه گويند و اگر مقصود اصلى از انتساب، همان لفظ اوّل بوده و ذكر ثانى فقط براى افاده تفسير و بيان باشد، آن لفظ ثانى را عطف بيان خوانده و اوّلى را مبيّن گويند و از اين قبيل است جزو ثانى بعضى اعلام مركّبه: «شاهزاده عين الدّوله»، و «ميرزا رشيد» و به عبارة اخرى در جائى كه چيزى و يا كسى را اسماء عديده بوده و بعضى نسبت به ديگرى مشهورتر باشد و خواهند كه همه را مرتّباً ذكر نمايند، مشهور را بعد از غير مشهور آورده و اين را عطف بيان گويند.
تنبيه: يك قسم عطف نيز هست كه به واسطه بعضى حروف معيّنه بوده و به عطف به حرف موسوم; و در نمايش بيستودويّم از نگارش سيّم مرقوم مى گردد.

صفحه 93
و امّا ندا آن است كه اسم، منادى واقع بوده و به واسطه «اى» ]و [«ايا» در اوّل آن و يا «الف مفرده» در آخرش توجّه مسمّايش مطلوب گردد.
اى نور چشم من سخنى هست گوش كن *** تا ساغرت پر است بنوشان و نوش كن
ايا شاه محمود كشورگشاى *** ز كس گر نترسى بترس از خداى
شاها مرا ز رايت نقش و نگين تو *** تا روز حشر آيت نصرٌ من اللّه است
و امّا لفظ «آرى» را كه بعضى از فرهنگيان در جزو حروف ندا شمرده، خطا و بى مأخذ و در اين شعر شفائى هم كه استشهاد نموده:
آرى كيدى تو كجا درك كجا شعر كجا *** لاف چيزى كه ندارى چه زنى پيش كسان؟
حرف تصديق است.
دستور: اگر خواهند كه به آخر كلمه مختومه به «الف» يك «الف ندا» آرند، پيش از آن، «ياى وقايه» افزايند: «خدايا».
دستور: گاه باشد كه منادى را به قرينه سياق حذف نمايند:
اى نام تو زينت زبان ها *** حمد تو طراز داستان ها
و امّا اضافه آن است كه اسمى را براى افاده معنى معيّنى همچو تعريف و تخصيص و مانند آن ها به واسطه يكى از ادوات ربط «در»، «از»، «براى» به اسمى ديگر مربوط ساخته و نسبت دهند، خواه هر دو عربى باشند يا پارسى يا مختلف: «وقت ظهر»، «روز جمعه»، «لطف شما در انجمن دوستان به اين مبتلاى هجران رسيد»; و به هر حال اوّلى را مضاف خوانده و دويّمى را مضاف اليه گفته و تركيب آن ها را تركيب اضافى ناميده و مجموع آن ها را مركّب اضافى گويند; و چنانچه اشاره شد، اضافه به اعتبار ادوات رابطه بر سه گونه مى باشد: اضافه به معنى «از» و به معنى «در» و به معنى «براى»، همچو: «انگشتر زر» و «خواب سحر» و «اسب سفر»; و امّا به اعتبار خود مضاف و مضاف اليه به چهار بخش است:
1) بيانى كه عام به سوى خاص اضافه شده و يا اين كه مضاف اليه اصل و مادّه مضاف بوده و از براى بيان نوع و جنس آن مذكور گردد همچو: «شهر تبريز» و «جام نقره» و «انگشتر زر» و اگرچه اين دو مثال آخرى شبيه صفت و موصوف بلكه در بدو نظر حمل به اضافه كردن خطا مى نمايد الاّ اين كه در نظر قائل، متفاوت و فرقشان در ترجمه روشن مى گردد، چنانچه اگر محمول بر صفت باشند، ترجمه تركى آن ها اينچنين باشد: «قزيل اوزوك» و «گوموش جام» و اگر محمول به اضافه باشند، ترجمه تركى همچنين باشد: «قزيلين اوزوكى» و «گوموشين جامى».
2) اختصاصى كه تخصيص مضاف به مضاف اليه را باشد خواه به سمت ملكيّت كه اضافه تمليكى نيز گويند: «اسب شما» و يا به طريق ظرفيّت «آب دريا» و يا به روش علّيّت: «گردنى پاداش(؟)» و «زندان دزدى» و يا به طرز نسبت: «اهل ستم» و يا مجرّد اختصاص و ارتباط همچو «شهر ما»، «حاكم ما»، «پادشاه ما» و «قانون نظام» و «شهر انتقام» و مانند اين ها.
3) اضافه تشبيهى كه مشبّه را به سوى مشبّه به و يا بالعكس اضافه نمايند: «آيينه دل» و «قدّ سرو».

صفحه 94
4) اضافه استعارى كه متكلّم در ذهن خود، چيزى را به چيز ديگر تشبيه كرده و يكى از لوازم مشبّه به را به سوى مشبّه اضافه كنند: «گوش هوش» و «گرگ اجل» و «زبان حال» و «چنگال مرگ» و مانند اين ها و از آن رو كه انتساب اين چنين مضاف به مضاف اليه خود محض به اعتبار و نظر متكلّم است، اين قسم را اضافه اعتبارى نيز گويند و حاصل استعاره، مبالغه در تشبيه و در عالم خيال، مشبّه را عين مشبّه به تصوّركردن است چنانچه گوينده «چنگال مرگ»، اوّل مرگ را در ذهن خود درّنده قرار داده، پس چنگال را كه از لوازم درندّه است، از او عاريت كرده و به سوى مرگ اضافه نموده.
و در اينجا چهار دستور است:
1) تتابع اضافات و زياده بر واحد بودن آن روا و در استعمالات اهل لسان در كار است: «جل اسب من» و «جلد كتاب پدر من»، «گر دست دهد خاك كف پاى نگارم» كه در مثال اوّل، دو اضافه پى هم متوالى و در دويّم، سه اضافه و در سيّمى، چهار اضافه از پى يكديگر آمده بلكه در بعضى كلمات توالى پنج اضافه هم ديده شده:
كحل الجواهرى بخش اى باد صبح بر چشم *** از گرد توتياى خاك ره نگارم
2) در اضافه بيانى و اختصاصى و قسم اوّل اضافه تشبيهى كه مشبّه را بر مشبّه به اضافه كرده اند، اصل مقصود بالذّات ذكر مضاف بوده و مضاف اليه فقط براى بيان و رفع ابهام آن است به خلاف استعارى و قسم دويّم، تشبيهى كه در اين هر دو مقصود بالذّات مضاف اليه بوده و ذكر مضاف محض براى قرينه بودن بر تشبيه و استعاره است.
3) چنانچه در ميان صفت و موصوف يكى از روابط مذكوره در اوّل نمايش نهم لازم بوده و مشروحاً نگارش يافت، همچنين در ميان مضاف و مضاف اليه هم به شرح مذكور كه در جائى كه مضاف اليه، اسم ظاهر و يا ضمير منفصل باشد، همان روابط صفت و موصوف معمول است، پس اگر حرف آخر مضاف «الف» و «واو مدّ» باشد، «ياى وقايه مكسور» افزوده و اگر «هاى خفى» باشد، همزه مكسوره آورده و اگر «ياى معروف» باشد، ربط به هر يك از همزه و كسره آخر و ياى وقايه مكسوره به شرحى كه در صفت و موصوف نگارش يافت، جايز و در «هاى ملفوظ» و «واو اصلى» مانند ساير حروف، آخر مضاف را مكسور نموده و اين كسره را كسره رابطه و كسره اضافى نامند و امثله اين ها از صفت و موصوف روشن; و در جائى كه مضاف و مضاف اليه، هر دو در حكم يك كلمه باشند، در آن نيز مانند صفت و موصوف كسره رابطه را تخفيفاً انداخته و اين چنين اضافه را به اعتبارى، اضافه موصول خوانده و به لحاظى، اضافه مقطوع نامند همچو: «پدرزن» و «مادرزن» و «سررشته» و «زير(؟)» و آنچه بدين ها ماند. بلى، در جائى كه مضاف اليه، ضمير متّصل باشد، اگر حرف آخر مضاف «الف» و «واو مدّ» است، «ياى وقايه مفتوح» افزوده و اگر «هاى خفى» است، «همزه وقايه مفتوحه» آورده و اگر غير اين سه حرف است، خودش را مفتوح سازند: «به پايت»، «به سويت»، «خانه ات»، «اسبت» و «نانت» و مانند اين ها.
4) بيشتر مضاف بر مضاف اليه مقدّم باشد و گاه است كه برعكس اين بوده و مضاف اليه را بر مضاف، مقدّم داشته و اينچنين اضافه را اضافه مقلوب و اضافه معكوس نامند همچو: گلاب و سيماب و گل برگ و لاله رنگ و مانند اين ها.
]فعل[
نگارش دويّم (از آيين سيّم از مقدّمه) در فعل كه به ذات خود به بودن يا نمودن كارى در يكى از سه زمان دلالت

صفحه 95
مى كند. پس فعل در حقيقت سه چيز را مى فهماند: معنى مصدرى، نسبت به فاعل و زمان معيّن; و مختصّات آن كه به واسطه آن ها از اسم و حرف امتياز يابد، مطاوعه و قبول و معلوم و مجهول و لازم و متعدّى و مثبت و منفى بودن است كه تحقيق هر يك مشروحاً نگارش خواهد يافت و غالباً در اوّل ماضى و مضارع و امر محض من باب مبالغه و تأكيد و يا از روى زينت، حرف «ب» افزوده و همزه مفتوح و مضموم را اگر باشد، مبدّل به «ى» نموده و همزه مكسور را به حال خود باقى گذارند: بيفتاد و بيفكند و بايستاد; و همچنين در مضارع و امر و گاهى به جهت ضرورت، حرف «ى» را بعد از تبديل، «انداخته» و «بنداخت» و «بنداز» و «بندازد» گويند، بلكه گاه است كه در نهى نيز بعد از «نون نهى»، حرف «ب» افزوده و «نه بخور» گويند و از آن رو كه زيادت حرف «ب» در ماضى كمتر ديده شده، به خلاف مضارع كه زيادت «ب» در آن، نسبت به ماضى، بسيار بلكه در امر حاضر از هر دو بسيارتر بوده و نظماً و نثراً شايع و مطّرد است، مى توان گفت كه زيادت «ب» در امر حاضر موجب مزيّت فصاحت بوده و در مضارع هم فصيح مى باشد; و امّا در ماضى اگر مخلّ فصاحت هم نباشد، مستحسن نبوده و محض من باب رعايت وزن و غيره خواهد بود و بالجمله پاره اى احكام مختلفه و اقسام متنوّعه فعل را در ضمن چند دستور مى نگارد:
فعل خاصّ و فعل عامّ و فعل اقتدارى و وجوبى و بعضى اقسام ديگر
دستور اوّل: «بودن و شدن» در ميان افعال ما در جمع آن ها بوده و به معاونت اين ها بعضى صيغه ها تشكيل يابد. «آمد و رفت» يعنى آينده و رونده شد; و از اين رو، اين ها را فعل عامّ و فعل معاونه نيز گويند، چنانچه ساير افعال را فعل خاص گويند و از افعال خاصّه هم «خواستن» را ارادى نام كرده، «شايستن» را امكانى يا لزومى نامند و «توانستن» را اقتدارى خوانده و «بايستن» را وجوبى گويند; و اقتدارى هم يا اقتدارى ماضى است يا اقتدارى مضارع ـ چنانچه هر دو مذكور خواهد شد ـ و يا اقتدارى مطلق كه ضمير و فاعل مخصوص نداشته و تنها يك معنى على الاطلاق افاده نمايد و قاعده تشكيل آن، آن است كه امر حاضر «توانستن» را به اوّل ماضى مطلق آورند، همچو «توان گفت» و مانند آن; و وجوبى هم به دو قسم است: يكى وجوبى مقدّم كه وجوب و لزوم فعلى را در زمان گذشته افاده نمايد و به ادخال لفظ «بايست» به اوّل مستقبل انشائى تشكيل يابد: «بايست بگويم»; و گاه باشد كه ضمائر شش گانه را به لفظ بايست ملحق كرده و به ماضى مطلق، ملصق نمايند. «بايستم گفت» و بدين قياس; و ديگرى وجوبى مطلق كه به الحاق لفظ «بايد» به اوّل مستقبل انشائى تشكيل يابد: «بايد بگويم»; و گاه است كه در اين قسم هم ضمائر را به لفظ «بايد» ملحق نموده و خودش را به اوّل ماضى مطلق آرند:«بايدم گفت»; و بعضى شقوق عليحده نيز هست كه به ادنى تأمّل واضح و روشن مى گردد.
متعدّى و لازم و مطاوعه
دستور دويّم: اگر فعل با فاعل خود تمام نشده و مفعول صريح داشته باشد كه بدو تعلّق يابد و باز هم مخاطب را انتظار باشد، همچو «ديدم» و «خوردم» كه هر دو محتاج به متعلّق و بدون ذكر آن، مخاطب را انتظار باقى; و روا باشد كه بپرسد: «كه را ديدى؟» و «چه را خوردى؟»، اين چنين فعل را متعدّى نامند و اگر هم، چنين نبوده و مخاطب را انتظارى نماند، همچو «آمد» و «رفت» و مانند آن ها، آن را فعل لازم گويند و فعل لازم هم اگر متضمّن معنى قبول باشد، آن را فعل مطاوعه نيز گويند: «آب از كوزه ريخت» يعنى قبول ريختن كرد.

صفحه 96
طريق تعديه: و چون خواهند كه فعل لازم را متعدّى نمايند، لفظ «اندن» يا «انيدن» به آخر امر حاضر آن، ملحق نمايند: «رساندن» و «رسانيدن»; و از آن رو كه كثرت لفظ از يك مادّه، كثرت معنى را مشعر است، «انيدن» نسبت به «اندن»، زياده تعديه را باشد; و بدان كه بعضى افعال در صورت لازم و متعدّى، هر دو استعمال يافته و به قرينه مقام، امتياز يابند: «آموختن» و «آميختن» و «افزودن» و «بريدن» و «دريدن» و «ريختن» و «زادن» و «شكستن» و «گشودن» و مانند اين ها; و يا بدين روش، امتياز دهند كه: اگر در افعال همچنانى معنى قبول و مطاوعه باشد، آن را لازم گفته و الاّ متعدّى نامند، مثلا «دريد» اگر مقصود اين باشد كه «فلان شخص جامه را دريد» متعدّى است و اگر منظور اين باشد كه جامه «دريده شد» لازم است.
فعل تامّ و ناقص
دستور سيّم: چنانچه مذكور شد، هر فعل از فاعل ناگزير است. پس اگر تنها معنى مصدرى خود را به فاعل خود نسبت دهد نه صفت ديگر را همچو «آمد» و «رفت» و مانند اين ها، آن را فعل تامّ گويند و اگر علاوه بر فاعل به ذكر چيزى ديگر هم محتاج باشد كه علاوه بر معنى مصدرى خود، مدلول همان چيز ديگر را نيز بر فاعل خود منسوب سازد، آن را فعل ناقص گويند: «بود»، «شد»، «گرديد»، «نيست» و مانند آن ها كه در افاده معانى خود استقلال ندارند، همچو «بود» در اين مثال: «رستم، دلير بود» كه علاوه بر معنى «بودن»، صفت دليرى را نيز به رستم ثابت مى نمايد و اينگونه افعال را روابط زمانى نيز گويند در مقابل روابط غير زمانى كه در نمايش بيستوسوم از نگارش سيّم از آيين سيّم، سمت نگارش خواهد يافت و در بعضى موارد فعلى را تامّ گويند كه در مشتقّات آن، تغييرى نباشد همچو «افكندن» و «خواندن» و مانند اين ها كه در نمايش سيّم از همين نگارش دويّم كه مبحث حال و اوامر است، مشروحاً مذكور خواهد شد.
فعل مفرد و مركّب
دستور چهارم: از آن رو كه وسعت زبان پارسى نسبت به عربى كمتر و تمامى صيغ آتيه افعال را از يك مادّه مشتق كردن، امكان نداشت، ناچار بعضى از مشتقّات را به معاونت همين افعال ناقصه، تركيب داده و فعل را بدين اعتبار به دو قسم تقسيم كرده اند: مفرد يا بسيط يا ساده كه بى معاونت فعلى ديگر صرف شود، همچو: «رفتم» و «گفتم»; و مركّب كه به دستيارى افعال ناقصه صرف شود: «رفته بودم»، «گفته بودم» و از اين جا روشن گرديد كه افعال ناقصه همان افعال عامّه و افعال معاونه هستند كه به اعتبارات مختلفه به اسامى متفرّقه موسوم شده اند.
مطابقت فعل با فاعل در جمع و افراد
دستور پنجم: چنانچه مذكور افتاد، هر فعل به فاعلى محتاج است. پس اگر آن فاعل، ذى روح بوده و اسم جمع نباشد، مطابقت آن با فعل در جمع و افراد لازم است: «جهانگير آمد» و «رستم و افراسياب مردند»; و در جائى كه اسم جمع بوده و يا غير ذى روح باشد، مطابقت و عدم آن، هر دو جايز باشد اگر چه مفردآوردن فعل مطلقاً افصح مى باشد: «مطالب ادبا دركتاب ما درج است» يا «درجند»; و «گروهى از مردم آمد» يا «آمدند».

صفحه 97
فعل معلوم و مجهول
دستور ششم: اگر فاعل فعل، معلوم و معيّن بوده و مذكور باشد، آن فعل را به اعتبار فاعل، معلوم گويند: «قابيل، هابيل را كشت»; و اگر فاعل را حذف كرده و فعل را به مفعول نسبت دهند، آن را فعل مجهول نامند: «هابيل كشته شد»; و از اين جا معلوم مى شود كه فعل لازم، مجهول ندارد زيرا كه مفعول ندارد و براى مجهول ساختن فعل معلومى، يكى از مشتقّات فعلى مادّه «شدن» را به اسم مفعول آن ملحق سازند; مثلا اگر خواهيم كه از «گفتن»، فعل مجهول ماضى آريم، ماضى «شدن» را به اسم مفعول آن ـ كه «گفته» است ـ ملحق نموده و «گفته شد» گويند و اگر مضارع مجهول بنا كنند، مضارع «شدن» را به اسم مفعول مذكور ملحق نموده و «گفته مى شود» گويند و بدين قياس و سبب، حذف فاعل و مجهول آوردن فعل و نسبت دادن آن به مفعول، يا تعظيم فاعل است: «مردم، خلق شد» و يا تحقير آن: «حاكم، سبّ شد» و يا مجهول و نامعلوم بود]ن [آن: «كتاب من دزديده شد» و يا مبهم داشتن و پنهانيدن آن چنانچه متداول است و گاه است كه به جهت معلوم و مشهور بودن، فاعل را محض من باب اختصار حذف كرده و فعل را به صورت مجهول آرند بدون اين كه يكى از دواعى مزبوره موجود باشد.
فعل مثبت و منفى
دستور هفتم: اگر فعل، دلالت كند بر اين كه معنى مصدرى آن از فاعل به عرصه وجود آمده، همچو «آمدم» و «رفتم»، آن را فعل مثبت گويند و اگر به وجودنيامدن آن را بفهماند، آن را منفى نامند و علامت نفى در پارسى، «نون» مفتوحى است كه در افعال بسيطه به اوّل آن ها آورده و «الف مفتوح و مضموم» را اگر باشد، مبدّل به «ى» نموده و «الف مكسور» را به حال خود باقى گذارند: «نيفتاد» و «نيفكند» ]و[ «نايستاد»; و در افعال مركّبه گاهى به اوّل جزو اوّل افزوده و گاهى به جزو ثانى ملحق نمايند: «شايد تا به حال، مثل كتاب ما را ديده نباشى» يا «نديده باشى».
تنبيه: در مصدر منفى و اسم مفعول منفى گاهى الفى بعد از نون نفى آورده و «ناخوردن» و «ناديده» گويند مگر اين كه مصدّر به «الف» باشند، همچو «افزودن» و «افزوده» كه «ناافزودن» و «ناافزوده»گفتن، مستهجن است.
تنبيه: در امر حاضر، نفى را نهى گويند و علامت آن در اغلب، «ميم» مفتوحى است كه به اوّل آن افزايند، چنانچه خواهد آمد: «دروغ مگوى»; و گاه است كه با «نون مفتوح» نيز گويند و امّا در نهى غايب، علامت غالبى «نون مفتوح» بوده و ندرتاً «ميم مفتوح» نيز آيد بلكه در مقام دعا «ميم»، مستحسن و بر «نون» ترجيح دارد: «مبادا»، «مماناد».
اخبارى و انشائى و شرطى
دستور هشتم: اگر فعل، حالتى واقعى را به صورت قطعى باز نمايد، اخبارى گويند: «آمده» و «مى آيم»; و اگرنه چنين بوده و تمنّى و ترجّى و آرزو و خواهش و دو دلى و طلب فعل يا ترك و مانند اين ها را باشد، آن را انشائى گويند و از اقسام آن هم، آنچه را كه آن مدلول آن، منوط و وابسته به چيزى ديگر باشد، شرطى گويند: «اگر آن ترك شيرازى به دست آرد دل ما را» و به عبارة اخرى، اگر مدلول فعل با خود لفظ به عرصه وجود آمده و پيش از آن، اصلا وجود نداشته باشد، مانند افعال ترجّى و تمنّى و امثال آن ها، آن را انشائى گويند و آن هم يا مفرد است كه در خود هر فعل، ضمائر شش گانه را به آخر امر حاضر آن آرند: «خوانم» و «دانم» و يا مركّب كه لفظ «باش» را بعد از مفرد غايب ماضى نقلى هر فعلى كه مقصود است، افزوده و ضمائر شش گانه را بدو ملحق سازند: «رفته باشم»; به خلاف اخبارى كه مدلول آن، پيش از تكلّم واقع بوده و مقصود متكلّم، بيان همان مدلول و خبردادن از آن و حكايت كردن آن است و بعد از فراغ از بيان اقسام مذكوره فعل مى گوئيم كه: هر فعلى به اعتبار زمان ـ كه جزو مدلول آن است ـ به سه قسم مى باشد:

صفحه 98
زمان گذشته كه ماضى گويند و زمان آينده كه مضارع و مستقبل خوانند و زمان اكنونى كه حال و امر يا نهى گويند; و «آلفتن» مستقبل نداشته و «نهفتن» امر و مستقبل، هيچ كدام، را ندارد و به اعتبار فاعل هم ـ كه جزو ديگر مدلولش است ـ خالى از شش قسم نباشد زيرا كه فاعل، يا غايب است و يا مخاطب و يا متكلّم; و هر يك از اين ها، يا واحد است يا جمع. پس، از براى هر فعلى، شش صيغه مقرّر; و اصل آن ها واحد غايب بوده و صيغ ديگر به واسطه الحاق ضمائر متّصله، متفرّع از آن مى باشند:
«جمع غايب» «واحد مخاطب» «جمع مخاطب» «واحد متكلّم» «جمع متكلّم»
«ند» «ى» «يد» «م» «يم»
و تفصيل اين اقسام را در ضمن سه نمايش مى نگارد:
]ماضى[
نمايش اوّل، ماضى كه بر زمان گذشته دلالت كرده و به چند قسم استعمال يابد كه هر يك از آن ها نوعى از گذشته را افاده نمايد كه از ديگرى مفهوم نگردد چنانچه «رفتم» و «رفته ام» و «مى رفتم» و «مى رفته ام» و مانند اين ها كه همه آن ها از اقسام ماضى هستند و مع ذالك مدلول هر يك، غير از ديگرى مى باشد چنانچه تفصيل همه اين اقسام را در ضمن ده قسم مى نگارد:
قسم اوّل: ماضى مطلق كه دلالت دارد بر زمان گذشته اى كه با هيچ يك از قيود آتيه مقيّد نباشد و بعضى از ادبا اين قسم را به محدود موسوم داشته; و تعريفش كرده به اين كه دلالت دارد به يك زمان گذشته اى كه به زمان حال، نزديك و متّصل باشد; و بعضى ديگر شهودى نامش كرده; و تعريفش نموده به اين كه متكلّم، ديده و شنيده خود را به رأى العين خبر دهد; و امر سهل و جاى مناقشه نيست; و چنانچه دانسته شد هر يك از ماضى و مضارع به نام معلوم و مجهول به دو قسم بوده و هر يك از آن ها هم به نام مثبت و منفى به دو گونه بوده و هر يك از اين چهار را شش صيغه مى باشد: واحد غايب و مخاطب و متكلّم و جمع آن ها.
پس هر يك از اقسام مختلفه ماضى و مضارع را بيستوچهار صيغه و اصل آن ها واحد غايب معلوم و مثبت بوده و ساير صيغ مختلفه به واسطه الحاق ضمائر معيّنه و به اعمال قاعده مجهول و منفى، متفرّع از آن مى باشند چنانچه به همه اين ها اشاره نموديم و چون اين مقدّمه، ممهّد بوده و منظور نظر آمد، پس مى گوئيم كه قاعده تشكيل صيغه واحد غايب معلوم و مثبت در ماضى مطلق آن است كه از آخر مصدر، «نون» را حذف كرده و ماقبل آن را كه «ت قرشت» و «د ابجدى» است، ساكن نموده و در صيغ باقيه، همان «ت» و «د» را به جهت دفع التقاء ساكنين به مناسبت مقام، متحرّك سازند و ما براى بيان صيغ مختلفه بيستوچهارگانه ماضى مطلق و ساير اقسام آتيه، تسهيلاللأمر يك جدولى وضع نموده، به جهت وضوح مطلب از معمول و متعارف در جداول همچنانى خارج شده و تقسيم به مربّعات نكرده و صيغ شش گانه راجعه به هر يك از معلوم و مثبت و مجهول و منفى را در مقابل آن بدين ترتيب نگاشتيم:
1) واحد غايب 2) جمع غايب 3) واحد مخاطب 4) جمع مخاطب 5) واحد متكلّم 6)جمع متكلّم.

صفحه 99
صيغ24گانه ماضى مطلق
معلوم مثبتزدزدندزدىزديدزدمزديم
معلوم منفىنزدنزدندنزدىنزديدنزدمنزديم
مجهول مثبتزده شدزده شدندزده شدىزده شديدزده شدمزده شديم
مجهول منفى      نزده شد يا زده نشد و بدين قياس است.
قسم دويّم: ماضى نقلى كه حكايت از زمان گذشته را بيان نمايد و قاعده تشكيل واحد غايب معلوم مثبت آن، آن است كه به آخر واحد غايب از ماضى مطلق يك «هاى خفى» ملحق سازند، چنانچه در اين جدول نمودار است:
صيغ24گانه ماضى نقلى
معلوم مثبتزدهزده اندزده اىزده ايدزده امزده ايم
معلوم منفىنزدهنزده اندنزده اىنزده ايدنزده امنزده ايم
مجهول مثبتزده شد]ه[زده شده اندزده شده اىزده شده ايدزده شده امو بدين قياس
مجهول منفىزده نشده يا نزده شده و باقى امثله بدين قياس است.
و بعضى از ادبا، اين قسم را به ماضى قريب موسوم كرده و تعريفش نموده به اين كه دلالت دارد به زمان گذشته كه نزديك به زمان حال باشد و بعضى ديگر كه قسم اوّل را محدود ناميده بود، اين قسم را هم ماضى مؤخّر نام نهاده; و گفته كه دلالت دارد بر يك قسم گذشته اى كه زمانش از زمان قسم اوّل پيشتر است و چنانچه اشاره نمودم، امر در همه اين ها سهل و جاى مداقّه و مناقشه نيست و مخفى نماند كه هرگاه در ماضى نقلى معنى حدوث باشد، دلالت مى كند بر اين كه آن فعل تا زمان تكلّم تمام شده: «نان را خورده ام»; و اگر معنى ثبوت و دوام و بقا باشد، دلالت مى كند بر اين كه آن فعل، تمام نشده و هنوز اثر آن تا زمان تكلّم باقى است: «دانسته ام»، «نشسته ام»، «خفته ام».
دستور: گاه است كه به آخر واحد غايب ماضى نقلى بعد از «هاى خفى»، لفظ «است» آرند بلكه گاه باشد كه «الف» را از «است» حذف كرده و «ست» را به ماضى مطلق ملحق نموده و ضمائر را بدو ملصق سازند: «زدست»، «زدستند» و بدين قياس; و در اين حال، معنى اقتدار و استمرار را نيز افاده نمايند و اگر چه تمامى صيغ بيستوچهارگانه بنا به دستور مذكور، موافق جدول ذيل مى باشد:
ايضاً صيغ24گانه ماضى نقلى به طور ديگر
معلوم مثبتزدستزدستندزدستىزدستيد و بدين قياس
معلوم منفىنزدستنزدستندنزدستىنزدستيدو بدين قياس
مجهول مثبتزده شدستزده شدستندزده شدستىو بدين قياس
مجهول منفى   نزده شدست يا زده نشدست و ساير امثله به همين قياس

صفحه 100
وليكن اين طرز در غير واحد غايب بسيار كم بوده و در غير شعر ديده نشده:
ما كار زمانه نيك ديدستيمان *** از كار زمانه زان بريدستيمان
شنيدستم كه در درياى اعظم *** به گردابى درافتادند با هم
بلكه اقسام دوازده گانه مجهول مثبت و مجهول منفى اصلا در استعمالات اهل لسان ديده نشده.
قسم سيّم: ماضى بعيد يا مقدّم يا سابق كه دلالت مى كند بر زمان گذشته اى كه از زمان حال، بعيد باشد به اين معنى كه از ماضى ديگر مقدّم باشد و بدين طرز تشكيل يابد كه به آخر ماضى نقلى، يك ماضى مطلقى از مادّه «بودن» آورده و ضمائر را بدو ملحق نمايند چنانچه در اين جدول آمده است:
صيغ 24گانه ماضى بعيد
معلوم مثبت
آورده بود
آورده بودند
آورده بودى
آورده بوديد
آورده بودم
آورده بوديم
معلوم منفى
نياورده بود
نياورده بودند
نياورده بودى
يا آورده نبود وبدين قياس
مجهول مثبت
آورده شده بود
آورده شده بودند
و ساير امثله بدين قياس
مجهول منفى
نياورده شده بود يا آورده نشده بود و ساير امثله به همين قياس
و چون اين قسم، متضمّن معنى افسانه و حكايت است، بعضى از ادبا آن را حكايه نقلى ناميده; و تعريفش كرده به اين كه متكلّم ديده و شنيده خود را به طور افسانه روايت كند.
قسم چهارم: ماضى ابعد يا اسبق كه بعد از ماضى نقلى فعل مقصود، يك ماضى نقلى عليحده هم از مادّه «بودن» آورده و ضمائر را بدو ملحق سازند چنانچه در اين جدول است:
صيغ 24گانه ماضى ابعد
معلوم مثبت
آورده بوده
آورده بوده اند
آورده بوده اى
آورده بوده ايد
آورده بوده ام
آورده بوده ايم
معلوم منفى
نياورده بوده
نياورده بوده اند
نياورده بوده اى
و ساير امثله بدين قياس
مجهول مثبت
آورده شده بوده
و بدين قياس
مجهول منفى
نياورده شده بوده يا آورده نشده بوده وهكذا
قسم پنجم: ماضى استمرارى يا حكايه ماضى كه دلالت دارد بر توالى و عادت و هميشگى و اين كه معنى مصدرى در زمانه گذشته ممتدّى مكرّراً از فاعل به بروز آمده و آن، بر دو گونه است: يكى استمرارى كامل كه صيغ بيستوچهارگانه مزبوره بالتّمام از آن، مستعمل بوده و به واسطه الحاق لفظ «مى» يا «همى» به اوّل ماضى مطلق تشكيل يابد چنانچه در اين جدول نمودار است:

صفحه 101
صيغ 24گانه ماضى استمرارى كامل
معلوم مثبت
مى آورد
مى آوردند
مى آوردى
مى آورديد
و بدين قياس
معلوم منفى
نمى آورد يا اينكه مى نياورد و بدين قياس
مجهول مثبت
آورده مى شد
آورده مى شدند و بدين قياس
مجهول منفى
نياورده مى شد يا آورده نمى شد و بدين قياس
و در همه اين امثله مندرجه در اين جدول، استعمال لفظ «همى» به جاى «مى» صحيح است; و ديگرى، استمرارى ناقص كه صيغ ثلثه واحد متكلّم و واحد و جمع غايب از آن مستعمل شده و صيغ ثلثه باقيه، متروك مانده و به الحاق «ى» در آخر ماضى مطلق تشكيل يافته و در اين جدول نمودار است:
صيغ12گانه ماضى استمرارى ناقص
معلوم مثبتآوردىآوردندىآوردمى
معلوم منفىنياوردىنياوردندىنياودمى
مجهول مثبتآورده شدىآورده شدندىآورده شدمى
مجهول منفى   نياورده شدى يا آورده نشدى و بدين قياس
و آورديمى و آورديئى و آورديدى كه جمع متكلّم و مفرد و جمع مخاطب باشد، مسموع و گوش زد نگرديده.
تنبيه: چنانچه در قسم دويّم اشاره نموديم: گاه باشد كه ماضى استمرارى به واسطه الحاق «ست» به ماضى مطلق، حاصل گردد و مثال هاى آن در جدول جداگانه مرقوم افتاد.
و در اين جا چند دستور است:
1) در مجهول منفى، جايز باشد كه «نون نفى» را به اصل فعل ملحق كرده و «نياورده مى شد» گويند و يا اين كه به لفظ «مى» ملصق نموده و «آورده نمى شد» گويند، اگرچه دويّمى مزيّت فصاحت را دارا است، چنانچه بدين مطلب در ضمن جدول و در بيان مثبت و منفى اشاره نموديم بلكه در معلوم منفى نيز گاهى به جهت ضرورت «نون نفى» را بعد از «مى» آورده و «مى نياوردم» گويند.
2) در كلمات بعضى از اهل لسان، هر دو علامت «مى» و «ى» در يك كلمه جمع شده:
كواكب مى نمودى در زمانه *** چو چشم گربه در تاريك خانه
و بدين قياس است: «همى رفتى» و «همى گفتى» و مانند آن ها كه شايع و متداول است.
3) ماضى استمرارى كه دوام و هميشگى را است، گاه باشد كه در موقع تمنّى آيد: «اى كاش در جوانى تحصيل كردمى» يا «مى كردم»; و گاهى وقوع آن در زمانى باشد كه فعل ماضى ديگر در آن واقع بوده و وقوع هر دو با هم ديگر تصادف نمايند: «من مى نوشتم، ناگاه معلّم آمد».

صفحه 102
احكام مزبوره در دستورهاى قسم ششم در اين جا هم جارى است.
تتميمٌ: بعضى از ادبا گفته كه ماضى استمرارى بدين طرز نيز تشكيل يابد كه به آخر ماضى مطلق، اين ضمائر را(م، ت، مان، تان، ند) آورده و بعد از آن، يك «ياى استمرارى» افزايند: «گفتمى، گفتتى، گفتمانى، گفتتانى، گفتندى»; و مخفى نماند كه اين ادّعا، خالى از شاهد بوده و غير صيغه اوّل در كلمات استادان ديده نشده و امّا اين شعر زائرى بر تقدير صحّت و عدم تحريف، مخالف قاعده مذكور بوده و در صورت تحريف، قابل استشهاد نباشد:
صواب كرد كه پيدا نكرد هر دو جهان *** يگانه ايزد دادار بى نظير و همال
وگرنه هرچه ببخشيتتى به روز عطا *** اميد بنده نبودى به ايزد متعال
قسم ششم: نقلى مستمرّى كه هر دو معنى ماضى نقلى و ماضى استمرارى را حاوى بوده و به ادخال لفظ «مى» يا «همى» در اوّل ماضى نقلى تشكيل يابد، چنانچه در جدول است:
صيغ24گانه ماضى نقلى مستمر
معلوم مثبت    مى آورده يا همى آورده و بدين قياس
معلوم منفى   نمى آورده يا مى نياورده و بدين قياس
مجهول مثبت    مى آورده شده يا آورده مى شده و بدين قياس
مجهول منفى   نمى آورده شده يا اينكه مى نياورده شده و بدين قياس
و در اينجا چند دستور است:
1) در معلوم منفى جايز باشد كه نون نفى را پيش از «مى» آورند يا بعد از آن چنانچه در جدول نموده شده.
2) در مجهول مثبت روا باشد كه لفظ «مى» را به اوّل اصل فعل آرند يا به اوّل لفظ «شده».
3) در مجهول منفى جايز باشد كه لفظ «مى» را به اوّل اصل فعل آورده و «نون نفى» را پيش از آن ملحق كرده و «نمى آورده شده» گويند و يا بعد از آن، آورده و «مى نياورده شده» گويند و يا اين كه «نون نفى» را به لفظ «شده» آورده و «مى آورده نشده» گويند و هم جايز باشد كه لفظ «مى» را به اوّل «شده» آورده و «نون نفى» را پيش از آن ملحق نموده و «آورده نمى شده» گويند و يا بعد از آن ملحق كرده و «آورده مى نشده» گويند و يا اين كه به اصل فعل ملصق نموده و «نياورده مى شده» گويند و اكثر اين وجوه، مخالف استعمالات معموله اهل زبان است.
قسم هفتم: ابعد مستمر كه مقام هر يك از ماضى ابعد و ماضى استمرارى را دارا بوده و به الحاق لفظ «مى» يا «همى» در اوّل ماضى ابعد تشكيل يابد. به جدول ماضى ابعد رجوع نمايند و دستورهاى مذكوره در نقلى مستمر در اينجا هم جارى است.
قسم هشتم: ماضى التزامى يا محتمل يا مشكوك كه در موقع شكّ و ترديد مستعمل بوده و بدين طراز تشكيل يابد كه به آخر ماضى نقلى، لفظ «باشد» آورده و ضمائر را بدو ملحق نمايند، چنانچه در جدول است:

صفحه 103
صيغ24گانه ماضى التزامى
معلوم مثبت    زده باشد زده باشند زده باشى و بدين قياس
معلوم منفى   نزده باشد يا زده نباشد و بدين قياس
مجهول مثبت    زده شده باشد و ساير امثله بدين قياس
مجهول منفى   نزده شده باشد يا زده نشده باشد و بدين قياس
و چنانچه از بيانات سابقه روشن گرديد، در معلوم منفى، ادخال حرف نفى به جزو اوّل يا ثانى، هر دو، صحيح و در مجهول منفى هم، هر دو وجه بلكه الحاق آن به لفظ «باشد» هم صحيح و در محاورات عامّه معمول است.
قسم نهم: اقتدارى ماضى مطلق كه قادر و توانا بودن بر يك فعل معيّنى را در زمان گذشته افاده نمايد و بدين طرز تشكيل يابد كه: به اوّل مصدر مستقبل انشائى و يا واحد غايب از ماضى مطلقى كه مقصود است، يك فعل ماضى مطلق از «توانستن» آورده و ضمائر را بدو ملحق سازند، چنانچه در جدول است:
صيغ24گانه ماضى مطلق اقتدارى
معلوم مثبت    توانست زد يا توانست زدن و بدين قياس
معلوم منفى    نتوانست زد يا نتوانست زدن و بدين قياس
مجهول مثبت    توانست زده شد و يا زده شدن و هكذا
مجهول منفى   نتوانست زده شد يا شدن و هكذا
و در همه اين مثال ها به جاى «گفت»، «گفتن» هم صحيح است بلكه مستقبل انشائى هم جايز است: «توانست بگويد» و مانند آن; و علاوه بر اقتدارى ماضى مطلق، يك فعل اقتدارى مطلق هم هست كه در اوّل مبحث فعل مذكور شد.
قسم دهم: ماضى ارادى مطلق كه اراده و قصد كردن به يك فعلى را افاده نموده و بدين طرز تشكيل يابد كه: به اوّل مصدر يا مستقبل انشائى يا واحد غايب از ماضى مطلقى كه مقصود است، يك فعل ماضى مطلق از «خواستن» آورده و ضمائر را بدو ملحق سازند، چنانچه در جدول است:
صيغ24گانه ماضى ارادى مطلق
معلوم مثبت    خواست گفت خواستند گفت و هكذا
معلوم منفى    نخواست گفت نخواستند گفت و هكذا
مجهول مثبت    خواسته شد گفت و هكذا
مجهول منفى    نخواسته شد گفت و هكذا

صفحه 104
و در همه اين ها به جاى «گفت»، «گفتن»آوردن هم صحيح بلكه چنانچه اشاره شد، به مناسبت مقام، مستقبل انشائى هم جايز است: «خواست بگويد» و هكذا.
تنبيه: پوشيده نماند كه ارادى مطلق و اقتدارى مطلق چنانچه در دو قسم آخرى مذكور شدند، گاه است كه به صورت ماضى نقلى يا استمرارى يا ساير اقسام ماضى نيز آمده و به اسمى مركّب مناسب مقام موسوم گردد، همچو اقتدارى نقلى و اقتدارى استمرارى و اقتدارى بعيد و ابعد و مانند اين ها; و كيفيّت تشكيل همه اين ها از بيانات سابقه روشن مى گردد بلكه ارادى و اقتدارى را در مقابل ساير اقسام ماضى شمردن، دور از تحقيق است و اگر بنا بر اين باشد، بايد وجوبى و امكانى و لزومى و مانند اين ها را نيز به اقسام ماضى افزود; و تحقيق آن است كه اقتدار و اراده و مانند آن ها معنى موضوع له خود كلمه بوده و دخل به اقسام ماضى ندارند.
]مضارع[
نمايش دويّم در مضارع كه مستقبل نيز گويند و بر دو گونه مى باشد:
اوّل، مستقبل صريح كه متكلّم از وقوع كارى در زمان آينده خبر دهد و قاعده تشكيل اين، آن است كه به اوّل ماضى مطلق واحد غايب از هر فعلى كه مقصود است، يك امر حاضرى از «خواستن» كه «خواه» است، آورده و ضمائر را بدو ملحق سازند، پس معنى ماضى را به زمان مستقبل مقرون گرداند و در مجهول، همان لفظ را به كلمه «شد» بايد آورد: «خواهد گفت»، «خواهند گفت»، «گفته خواهد شد»; و در منفى مجهول جايز باشد كه «نون نفى» رابه خود فعل ملحق نمايند و يا به لفظ «خواهد»: «آورده نخواهد شد»، «نياورده خواهد شد» گويند و اين در مضارع بعيد است و امّا در قريب، لفظ «خواه» را با همان دستور به اوّل مستقبل مخلوط ـ كه مذكور خواهد شد ـ و يا ماضى مطلق آرند: «مى خواهم گفت»، «مى خواهم بگويم».
و در اينجا سه دستور است:
1) گاه باشد كه لفظ «خواهد» بر مصدر نيز لاحق و افاده معنى مستقبل نمايد:
خدادوست را گر بدرّند پوست *** نخواهد شدن دشمن دوست دوست
2) گاه است كه به حكم ضرورت، اصل فعل بر لفظ «خواهد» مقدّم گردد. سعدى:
چو رخت از مملكت بربست خواهى *** گدائى بهتر است از پادشاهى
3) گاه است كه به حكم ضرورت مابين اصل فعل و لفظ «خواهد»، به كلمه اجنبى فاصله باشد:
دامن افشان از سر خاكم گذشتن سهل نيست *** آتش اين عشق خواهد دامن محشر گرفت
گونه دويّم، مستقبل مخلوط كه زمان حال و آينده، هردو از آن مفهوم بوده و مراد متكلّم به قرائن معلوم گردد. پس اگر وقوع كارى را در زمان آينده و يا حال به طور شك و ترديد، افاده كرده و ترجّى و تمنّى و مانند اين ها را بفهماند، به التزامى يا انشائى موسوم شده و به الحاق ضمائر به آخر امر حاضر تشكيل يابد: «گويم» و «روم»; و اگر از وقوع كارى در زمان آينده خبر داده و به طور قطع و يقين، بيان نمايد، آن را مستقبل اخبارى ناميده و به الحاق لفظ «مى» يا «همى» در اوّل امر حاضر و ضمائر شش گانه در آخر آن تشكيل يابد: «مى گويم» و «مى روم» كه اين گونه كلمات را گاهى در حين اشتغال به گفتن و رفتن گفته و گاهى در مقامى كه بعد از تكلّم مشغول رفتن و گفتن خواهد شد، به زبان رانند و

صفحه 105
در زبان پارسى، صيغه مخصوص بر حال نيست و هم صيغه مشعر بر دوام و استمرار كه در ماضى بود، اينجا نباشد. بلى، گاه است كه به قرينه مقام مفيد استمرار و دوام باشد. سعدى:
چنان پهن خوان كرم گسترد *** كه سيمرغ در قاف روزى خورد
و قاعده معلوم و مجهول و مثبت و منفى به دستور سابق و گاه است كه نفى را به جاى نهى استعمال نمايند: «زنهار كسى را نكنى عيب كه عيب است».
تنبيه: چنانچه اشاره نموديم: مستقبل مخلوط اخبارى يا انشائى، از امر حاضر اشتقاق يابد و بعضى از ادبا گفته كه از صيغه واحد غايب ماضى مطلق مأخوذ گردد بدين روش كه اوّلا ماقبل حرف آخر آن را مفتوح كرده و به حسب قوانين مقرّره در امر حاضر تغيير دهند و خود حرف آخر را هم اگر «دال» باشد، به حال خود باقى گذاشته و اگر «تا» بود، به جهت قرب مخرج به «دال ساكن» مبدّل سازند و از اين رو، حرف آخر واحد غايب مضارع هماره «دال ساكن» بوده و ماقبلش مفتوح باشد و پرواضح است كه اين تحقيق به مثل مشهور «اكل از قفا» بوده و «از بيراهه آمدن» است اگر چه نتيجه يكى است.
بينش: اكثر اقسام مقرّره در ماضى، در مستقبل هم جارى; و مقصود از ذكر اين مقدّمات، تأسيس اساس از براى اقسام مختلفه مى باشد و مثال هاى اين اقسام، موافق آنچه در جدول هاى متفرّقه ماضى نگارش يافت، در اينجا نيز جارى و به جهت تطويل، اعاده ذكر نكرده و تطبيق آن ها را به عهده فطانت ناظرين محوّل و موكول داشته و به ذكر قواعد اكتفا نموديم، مثلا در مستقبل اقتدارى كه قدرت و توانائى بر ايجاد فعلى در زمان آينده را افاده نمايد، ضمائر شش گانه را به لفظ «توان» ملحق و به اوّل ماضى مطلق ـ كه مقصود است ـ آرند: «تواند گفت»، «توانند گفت» و هكذا در صيغ باقيه; و همچنين نسبت به ساير اقسام كه به ادنى تأمّل در بيانات سابقه در اقسام ماضى واضح و روشن مى گردد.
تبصرةٌ: چنانچه در اوّل فعل اشاره نموديم، غالباً در اوّل مضارع هم، به جهت زينت و يا تأكيد معنى، حرف «ب» افزوده و در كلمات مصدّره به همزه هم، به همان دستور عمل نمايند.
]حال[
نمايش سيّم در حال كه زمان كنونى را افاده نمايد و آن هم، يا اخبارى است چنانچه به كسى كه مشغول خواندن است، مى گوئى كه: «چه مى كنى؟» در جواب مى گويد كه: «مى خوانم» و چنانچه مذكور نموديم، در زبان پارسى، صيغه مختصّه به حال، اين چنانى نبوده و هر چه هست، مابين آن و استقبال، مشترك است و يا انشائى است كه طلب فعل چيزى و يا ترك آن را افاده نمايد و اوّلى را امر ناميده و دومى را نهى خوانند; و گاه باشد كه به ملاحظه بلندى و پستى درجه طالب و مطلوب نسبت به يكديگر، به اسمى ديگر موسوم باشد، چنانچه طلب كردن عالى از سافل را امر و نهى و حكم و فرمان و فرمايش گفته و عكس آن را دعا و خواهش ناميده و طلب مساوى از مساوى را التماس و درخواست گويند و اگر طلب از شخص حاضر باشد، آن را امر حاضر و نهى حاضر گفته و اگر از غايب باشد، آن را امر غايب و نهى غايب نام نهند و بيان اين ها را در ضمن چهار دستور، مسطور مى دارد:
دستور اوّل، امر حاضر: چون از آخر مصدر علامت مصدريّت «تن» يا «دن» را بحذفند، امر حاضر باشد و چنانچه مرقوم افتاد، بيشتر در اوائل آن زينتاً يا تأكيداً حرف «باى مكسور» افزوده و «الف مفتوح و مضموم» راـ اگر باشد ـ

صفحه 106
مبدّل به «ى» نموده و «الف مكسور» را به حال خود باقى گذارند: «بيفت»، «بيفكن»، «بايست»; و گاه باشد كه به جهت افاده معنى دوام و استمرار، لفظ «مى» يا «همى» به اوّل آن افزايند: «كسبى مى كن تا كاهل نگردى و روزى از خدا مى دان تا كافر نشوى».
خواهى شرف بزرگوارى *** مى كوش به همّتى كه دارى
و چنانچه مذكور شد، تشكيل امر حاضر به حذف ادات مصدر باشد ولى بايد دانست كه پيش از ادات مصدر، هر آينه يكى از حروف «زمين خوش فارس» واقع مى شود، همچو: زدن، آمدن، رسيدن، كندن، آويختن، پيمودن، كشتن، گفتن، گشادن، كردن، گسستن.
اين حروف بيشتر در امر حاضر و ساير مشتقّات تبديل يافته و به حروف ديگر منقلب گردد و هر فعلى كه بعد از حذف ادات مصدر به حال خود باقى بوده و بدون تغيير صرف شود همچو «خواندن» و «راندن» و مانند اين ها، به تامّ موسوم گردد، چنانچه در بيان تامّ و ناقص مذكور داشتيم و قاعده غالبى اين تبديل و انقلاب را به همان ترتيب حروف «زمين خوش فارس» در ضمن يازده بيان به مرحله عيان آورده و هر كدام را كه خارج از قاعده باشد، به نام شاذّ و سماعى موسوم داشته و هر آنچه را كه در تحت قاعده و قانونى باشد، قياسى مى نامند.
بيان اوّل: «ز» تنها به يك صيغه منحصر است و به حال خود باقى باشد: زدن، زن.
بيان دويّم: «م»; و آن هم به يك صيغه، منحصر و گاهى محذوف بوده و گاهى مبدّل به «ى» گردد: بيا، آى.
بيان سيّم: «ى» كه در امر حاضر علاوه بر ادات مصدريّت، آن را هم حذف نمايند: آمرزيدن ]و[ آمرز و بوسيدن ]و [بوس و پرهيزيدن و بپرهيز و تابيدن و تاب و مانند اين ها; و امّا آفريدن و آفرين و چيدن و چين و ديدن و بين و گُزيدن و گُزين و مانند اين ها، شاذّ و سماعى است.
بيان چهارم: «ن» كه بعد از حذف ادات مصدريّت به حال خود باقى بوده و به هيچ وجه تغيير نيابد: افكندن و افكن، خواندن و خوان، رهاندن و رهان، كندن و كن و مانند اين ها.
بيان پنجم: «خ» كه در امر حاضر بعد از حذف ادات مصدريّت، مبدّل به «زاى معجمه» گردد: انداختن، انداز و اندوختن، اندوز و دوختن، دوز (كه پاره به هم وصل كردن است) و سوختن، سوز و فروختن، فروز(به معنى روشن كردن) و ساختن، ساز و باقى، بدين طراز; و مى توان گفت كه اكثر اين گونه افعال دو مصدر دارند: يكى «خائى» كه مذكور شد و ديگرى «زائى» كه پيش از ادات مصدريّت، «ى» بوده و پيش از آن هم، «زاى معجمه» همچو سوزيدن و سازيدن و فروزيدن و مانند اين ها و امر حاضر آن ها هم، موافق دستور بيان سيّم سابق از اين مصادر زائيّه اشتقاق يافته و اصلا داخل تبديل نيست.
شاذّ: شناختن، شناس و گسستن، گسل و فروختن، فروش (به معنى بيع كردن) و دوختن، دوش(به معنى دوشيدن چنانچه بعضى گفته اند) و مى توان گفت كه تحقيق فوق در اين ها هم جارى واين ها هم از قبيل افعال دو مصدرى بوده و از شناسيدن و گسليدن و فروشيدن و دوشيدن اشتقاق يافته و اصلا داخل تغيير نبوده و از اين بيان، خارج بوده و موافق دستور بيان سيّم است.
بيان ششم: «و» كه بعد از حذف ادات مصدر، گاهى به حال خود باقى بوده: درودن دِرَوُ، شنودن شنو، غنودن غنو، شودن شو; و گاهى مبدّل به «الف» باشد و بعضاً يائى نيز افزايند همچو ربودن، رباى و زدودن، زداى و ستودن، ستاى

صفحه 107
و نمودن، نماى و فرمودن، فرماى و فرسودن، فرساى و پيمودن، پيماى و آزمودن، آزماى و مانند اين ها.
شاذّ: بودن و باش اگر از باشيدن مأخوذ نباشد.
بيان هفتم: «ش» كه بعد از «الف» مبدّل به «راء مهمله» گردد: انباشتن، انبار و داشتن، دار و كاشتن، كار و گماشتن، گمار و پنداشتن، پندار; و بعد از غير الف قاعده كليّه ندارد بلكه گاهى «شين» به حال خود باقى بوده: كشتن، كُش; و گاهى به «راء مهمله» مبدّل گرديده: گذشتن و گذر; و گاهى به «سين مهمله» تبديل يافته و به جهت بيان كسره ماقبل، پيش از آن «ياى تحتانى» افزايند: نوشتن، نويس و رشتن، ريس; و گاهى مبدّل به لام گردد: هشتن، هل و امّا «شدن» و «شو» بعيد نيست كه در اصل «شودن» باشد.
بيان هشتم: «ف» كه در مشتقّات بعد از حذف ادات مصدر، گاهى به حال خود باقى بوده و به هيچ گونه تغيير نيابد همچو: آلفتن و بيالُف و بافتن و بباف و شكافتن و شكاف و شكفتن و بشكف و مانند اين ها.
و گاهى مبدّل به «ب» گردد همچو آشوفتن و آشوب و تافتن و تاب و روفتن و روب و شتافتن و شتاب و فريفتن و فريب و كوفتن و كوب و مانند اين ها; و اشكال مزبور در بيان پنجم در اينجا نيز جارى; و مى توان گفت كه اين قبيل افعال، دو مصدر داشته و از آشوبيدن و تابيدن و روبيدن و شتابيدن و فريبيدن و كوبيدن اشتقاق يافته و همچنين پذير و كاو و سُنب كه بعضى از پذيرفتن و كافتن و سفتن مأخوذ داشته و حمل به شاذّ نموده اند، دور نيست كه از پذيريدن و كاويدن و سنبيدن مأخوذ بوده و موافق دستور مذكور در بيان سيّم باشند چنانچه اين مصادر هم در كلمات اهل لسان ديده شده است.
شاذّ: گرفتن و گير، رفتن و رو، گفتن و گوى.
تنبيه: از مصادر فائيّه «آلفتن» مستقبل ندارد; و «نهفتن» امر و مستقبل، هيچكدام ندارد.
بيان نهم: «ا» كه در مشتقّات علاوه بر ادات مصدريّت محذوف گردد: افتادن، افت ]و[ ايستادن، ايست ]و [فرستادن، فرست ]و [نهادن، نِه.
شاذّ: دادن، دِه ]و[ زادن، زاى ]و[ ستادن، ستان ]و [گشادن، گشاى.
بيان دهم: «ر» كه بعد از حذف ادات مصدريّت به حال خود باقى باشد: آوردن، آور ]و[ افشردن، افشر ]و [خوردن، خور ]و [ستردن، ستر ]و[ شمردن، شمر ]و[ فسردن، فسر ]و[ گستردن، گستر; و گاهى پيش از آن، «يائى» افزايند: مُردن، مير; و گاهى «الفى» آرند: شمردن، شمار ]و[ سپردن، سپار ]و[ آزردن و بيازار.
شاذّ: كردن و كُن.
و امّا بُردن و بَر كه بعضى شاذّ شمرده، خطا است و چنانچه مى بينى «را» به حال خود باقى و تبديل ضمّ مصدر به فتحه در ساير مشتقّات به جهت عدم اشتباه به مشتقّات «بُريدن» است.
بيان يازدهم: «س»; در جائى كه ماقبل ادات مصدر «سين» باشد، پس اگر پيش از «سين» هم «الف» باشد، «سين» را مبدّل به «يا» نمايند: آراستن و آراى و پيراستن و پيراى; و امّا خواه و كاه از خواهيدن و كاهيدن مأخوذ شده اند نه خواستن و كاستن و اگر پيش از «سين»، «غير الف» بوده و مضموم باشد، به جهت بيان ضمّه، «واوى» پيش از آن آورده و خودش را مبدّل به «ى» نمايند: جستن و جوى و شستن و شوى و رستن و روى; و بعيد نيست كه اين ها هم، موافق

صفحه 108
دستور بيان سيّم از جوييدن و شوييدن و روييدن مأخوذ شده باشند; و اگر پيش از «سين» غير «الف» بوده و مضموم نباشد، خود «سين» را هم با ادات مصدر حذف نمايند، همچو: دانستن و دان و توانستن و توان و زيستن و زى و شايستن و شاى و گريستن و گرى و نگريستن و نگر; و در اين مثال، «يا» را نيز حذفيده اند تا به مضارع مخاطب مشتبه نگردد.
شاذّ: بستن و بند و برخواستن و برخيز و رِسْتن و رِه و شكستن و شكن و پيوستن و پيوند و خستن و خست و مانند اين ها; و امّا جه و ره و گسل موافق دستور بيان سيّم از جهيدن و رهيدن و گسليدن مأخوذ شده نه از جستن و رستن و گسستن كه داخل در شواذّ باشند.
دستور دويّم، امر غايب كه به شخص غايب فرمان داده و حكم به وى كند و آن را مانند امر حاضر دو صيغه بوده و از مضارع التزامى تشكيل يابد: «گويد، گويند»; و گاه باشد كه به الحاق لفظ «گو» به اوّل امر حاضر يا اوّل مضارع التزامى نيز تشكيل يافته و آن را امر غايب گرداند: گو بگو، گو بگوييد، گو بگويد، گو بگويند، «هر كه خواهد گو بيا و هر كه خواهد گو برو»; و گاهى ميان لفظ «گو» و مدخول آن، به حكم ضرورت فاصله باشد: «ترش روى را گو به سختى بمير».
دستور سيّم، نهى حاضر كه منع كردن و بازداشتن مخاطب را از فعلى افاده كرده و به الحاق «ميم مفتوح» يا «نون مفتوح» در اوّل امر حاضر تشكيل يافته و اگر «الف» باشد، مبدّل به «يا» گردد و مانند امر حاضر، دو صيغه دارد: ميار، مياريد; نيار، نياريد; و در نهى مجهول جايز باشد كه حرف نهى را به اوّل خود امر مجهول آورده و يا به علامت مجهوليّت ملحق نمايند اگر چه دويّمى افصح است: نيازرده شو يا آزرده مشو; و در جائى كه نهى معلوم با اسمى ديگر مركّب گردد، گاهى مفيد معنى اسم فاعل باشد. قتيل:
مى كشيش اگر كسى دل به وفا دهد ترا *** يار خدامترس من رحم دهد خدا ترا
و گاهى افاده معنى اسم مفعول نمايد. جامى:
جامى كشيده دار زبان را كه راز عشق *** سرّى است كس مگو و حديثى است كس مخوان
دستور چهارم، نهى غايب كه شخص غايب را از كارى منع و باز داشته و به داخل كردن ادات نهى به امر غايب تشكيل يابد: مگو، مگويند; و گاه باشد كه لفظ «گو» به نهى مخاطب هم داخل شده و آن را نهى غايب گرداند:
ابر اگر در وادى ليلى نبارد گو مبار *** دامن صحرا هنوز از گريه مجنون تر است
و چون از اقسام فعل، فراغت آمد، به ذكر اجمالى فروع و متعلّقات آن مى پردازيم:
فروع فعل
بدان كه اسم مصدر و اسم فاعل و اسم مفعول و صيغه مبالغه و صفت مشبّهه و اسم آلت را از آن رو كه بعضى از ماضى، مأخوذ و بعضى از امر حاضر مشتق هستند، فروع فعل گويند.
متعلّقات فعل
بدان كه حصول و صدور اثر از فاعل، ناچار است از زمانى و مكانى و علّت و سببى كه بدان جهت به چيزى و محلّ

صفحه 109
معيّنى در حالت و هيئت معيّنى وقوع يابد و همچنين گاه باشد كه يك دفعه به وقوع آيد و گاهى مكرّر وقوع يابد و فاعل و مفعول، گاهى تنها بوده و گاهى به مصاحبت غير باشند و گاه باشد كه ابتداى صدور فعل و انتهاى آن نيز كه از چه زمان و كدام مكان بوده و تا كدام زمان و مكان منتهى شده، در كلام مذكور گردد و غير اين ها از ساير خصوصيّات قضيّه و تمامى اين ها را فُضله و متعلّقات فعل نامند بلكه هريك از وجوه و كيفيّات مزبوره را به اسمى خاصّ موسوم داشته اند، چنانچه دالّ بر زمان و مكان را مفعول فيه و دالّ بر علّت را مفعول له و دالّ بر متعلّق فعل را مفعول به و دالّ بر عدد وقوع را مفعول مطلق و دالّ بر هيئت فاعل و مفعول را حال و دالّ بر مصاحبت ايشان را مفعول معه و دالّ بر ابتداى صدور فعل را مفعول منه و دالّ بر انتهاى آن را مفعول اليه نامند و بعضى متعلّقات ديگر نيز هست كه هر يكى به اسم خاصّى موسوم گردند مانند تأكيد و تميز و غيره چنانچه همه اين ها در نمايش بيستوپنجم از نگارش اوّل مشروحاً سمت گزارش يافت.
حرف
نگارش سيّم (از آيين سيّم مقدّمه) در حرف كه نسبت ميان دو كلمه و يا دو جمله را بوده و در افاده معنى خود، مستقلّ نبوده و به واسطه ضميمه باشد و اين را حروف معانى نيز گويند در قبال حروف مبانى، چنانچه در گفتار اوّل از آيين اوّل مقدّمه مرقوم افتاد و حرف معنى هم يا بسيط و بى جزو است كه در گفتار سيّم از آيين مزبور نگارش يافت و يا از چند حرف مركّب مى باشد كه در ضمن بيستوچهار نمايش به ذكر اجمالى آن ها مى پردازيم:
نمايش اوّل در حرف ندا كه در نمايش بيست و پنجم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه مرقوم افتاد.
نمايش دوم در حرف استفهام، چنانچه در نمايش شانزدهم از نگارش فوق مذكور شد.
نمايش سيّم در ادوات مصدر و اسم مصدر كه در نمايش چهاردهم و پانزدهم از همان نگارش به مرحله عيان آمد.
نمايش چهارم در ادوات فاعل و مفعول و صيغه مبالغه و صفت مشبّهه كه در نمايش پنجم از نگارش مزبور، مذكور آمد.
نمايش پنجم، ادوات تفضيل كه چهار است:
1) «تر»: بهتر و خوشتر.
2) «ترين» كه نهايت تفضيل را باشد: بهترين.
به بد كن شكر تا بدتر نگردد *** كه بدتر راست در پى بدترينى
3) «ين»;
4) «ينه» در تمامى كلمات خصوصاً در كلمات «به، كم، كه، مه، بهين، بهينه» و هكذا «بهين درويشان آن كه كم توانگران گيرد و بهين توانگران، آن كه خدمت درويشان كند».
نمايش ششم، ادوات تصغير كه در نمايش سيزدهم از نگارش فوق، سمت گزارش يافت.
نمايش هفتم، ادوات زمان كه در نمايش دهم نگارش يافت.

صفحه 110
نمايش هشتم، ادوات مكان و ظرفيّت و غلبه و كثرت كه انبوهى و بسيارى و محلّ و مكان بودن چيزى را افاده نمايند و از آن رو كه ادات كثرت در تنهائى، بسيار كم بوده و بعضى از ادوات مكان نيز متضمّن معنى كثرت بود، همه اين ها را در ضمن يك نمايش مى نگارد و آنچه در كلمات ادبا به نظر آمده، بيستوچهار حرف است.
1) «بار» همچو: دريابار و رودبار و زنگبار و گنج بار يعنى جاى بسيارى اين ها:
بيارم نشانمش بر تخت يار *** وزان پس گشايم در گنج بار
2) «بُل»: بُلهوس و بُلكامه يعنى بسيارهوس و بسياركامه.
3) «بيگان» همچو «ازربيگان» كه نام پارسى اصلى «آذربايجان» بوده يعنى جاى بسيارى آتش.
4) «پايگان» همچو گلپايگان و ازرپايگان كه آذربايجان را در اصل بدين اسم نيز موسوم كردندى.
5) «چه» چنان كه گوئى: «چه شب ها كه در آرزويت خفتم و با چه كسان به سر بردم».
6) «خَن»: دودخن، گلخن، بادخن.
7) «دان»: گلدان و نمكدان.
8) «در»: آب در كوزه است.
9) «را»: شب را به بوستان با يكى از دوستان، اتّفاق مبيت افتاد.
10) «زار»: گلزار و لاله زار و مرغزار.
11) «سار»: كوهسار و چشمه سار.
12) «ستان»: بوستان و گلستان; و مخفى نماند كه اسمى كه اين كلمه، بدو ملحق مى باشد، اگر مختوم به «واو» باشد، كسره «سين» را انداخته و ساكنش گويند: بوستان و هندوستان; و اگر مختوم به «هاى خفى» باشد، كسره «سين» به حال خود باقى باشد: لاله ستان; و در غير اين دو حرف، كسره «سين» را به ماقبل خود نقل كرده و باز هم ساكنش خوانند: گلستان و نيستان; و گاه باشد كه در اين صورت نيز به حكم ضرورت و رعايت وزن به كسر «سين» استعمال نمايند:
پى نظاره گلزار چشم حيران است *** ز رخنه ايست كه ديوار گلستان دارد
13) «سير»: سردسير، گرمسير.
14) «شن»: گلشن.
15) «فرا»: اين چيز را فراچنگ آوردم.
بشد بر منارى فرابامداد *** و زانجا به دوزخ فرواوفتاد
16) «كده»: دهكده و غمكده و مانند اين ها.
17) «گاه»: بارگاه و بزم گاه و خانگاه و رزم گاه.
18) «گده»: آتشگده و بتگده و دهگده و غمگده.

صفحه 111
19) «گه» كه مخفّف «گاه» است.
20) «لاخ»: آتش لاخ، اهرمن لاخ، ديولاخ، رودلاخ، سنگلاخ، هندولاخ.
در آن اهرمن لاخ نرم و درشت *** ز ماهى شكم ديدم از ماه پشت
21) «لان»: همچو نمك لان.
22) «مان»: خانمان و دودمان و ساختمان.
23) «نا»: پهنا و تنگنا كه در اصل، «پهن نا» بوده.
24) «وند»: همچو آوند كه در اصل «آبوند» بوده و دور نيست كه «وند» از ادوات نسبت بوده و ظرفيّت به قرينه مقام، مفهوم گردد; و هم چنين اكثر ادوات مذكوره قابل مناقشه مى باشند و مقام مقتضى تدقيق نيست.
نمايش نهم، ادوات تنبيه كه به واسطه آن ها متكلّم مخاطب را به كلام خود بياگاهاند كه تا به درستى شنيده و غفلت ننمايد و آنچه به نظر رسيده، شش حرف است كه مرتّباً مى نگارد:
1) «تا»:
تا چه خواهى خريدن اى مغرور *** روز درماندگى به سيم دغل
2) «ها»:
كعبه چه كنى با حجرالأسود و زمزم *** ها عارض و زلف و خط تركان ختائى
3) «هان»:
پيران، سخن به تجربه گفتند گويمت *** هان اى پسر كه پير شوى پند گوش كن
4) «هلا»:
هلا زود بشتاب كامد سپاه *** ز ايران و بر ما گرفتند راه
5) «هى»:
دل خونين ز بغل در ره يارم افتاد *** هى بگيريد كه مينا ز كنارم افتاد
6) «هين»:
هين مخوان لاحول عمران زاده ام *** من ز لاحول اين طرف افتاد]ه ا[م
نمايش دهم، ادوات و حروف تكرار و تأكيد و تعديه كه شش حرف است:
1) «باز»:
باز آمد آن مغنّى با چنگ سازكرده *** دروازه بلا را با خلق باز كرده
2) «تا» كه به معنى هرگز و زنهار است:
ز صاحب غرض تا سخن نشنوى *** كه گر كار بندى پشيمان شوى
3) «زنهار» به معنى هرگز: «زنهار كسى را نكنى عيب كه عيب است».

صفحه 112
4) «هراينه»:
مرا بديد و به مژگان فروكشيد ابرو *** هر آينه تن من زلزله گرفت از آن
5) «هرگز»: كه گاهى تأكيد نهى را باشد: «اى شوخ از پهلوى من هرگز مرو جاى دگر»; و گاهى تأكيد نفى را:
ز خود هرگز نيازارم دلى را *** كه ترسم اندر او جاى تو باشد
6) «هين» به معنى زود باش:
قائل تكبير فتح از آسمان گويد كه هين *** القتال اى حيدر ثانى كه النّصر معك
نمايش يازدهم، ادوات تصديق و ايجاب كه در مقام تصديق سائل و جواب مخبر استعمال شوند:
1) «آرى»:
حسنت به اتّفاق ملاحت جهان گرفت *** آرى به اتّفاق جهان مى توان گرفت
2) «بلى»:
پريشان روزگارم طرّه محبوب مى داند *** بلى حال پريشان را پريشان خوب مى داند
نمايش دوازدهم ادوات علّت و سبب كه سبب و جهت چيزى را بيان كنند:
1) «از»:
مملكت از عدل شود پايدار *** كار تو از عدل تو گيرد قرار
2) «باى ابجد» كه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه نگارش يافت.
3) «براى»:
حاجى تو نيستى شتر است از براى آنك *** بيچاره خار مى خورد و بار مى برد
4) «بهر»
بهر تو شنيده ام سخنها *** شايد كه تو هم شنيده باشى
5) «پى»:
تا پى مى كشى آن سرو خرامان برخاست *** ناله العطش از خاك شهيدان برخاست
6) «تا»:
ز من صورت نبندد معنى آزار خاطرها *** به ياد كس نيايم تا نباشم بار خاطرها
7) «چون»: در جائى كه داخل جمله اسميّه باشد: «چون هوا تار است چشمم نمى بيند»; امّا در جائى كه به جمله فعليّه داخل باشد، از براى توقيت و زمان است: «چون صبح طلوع كرد، نماز را خواندم»; و گاه باشد كه در اينجا نيز تعليل را آيد: «چون درس نخواند، او را زدم».
8) «چه»:
ندارى گر سر ما در دل غمگين چه مى آئى *** سرت گردم، در اين ويران سرا چندين چه مى آئى

صفحه 113
و دور نيست كه در اين مثال، استفهام را بوده و تعليل به قرينه مقال، مفهوم گردد و مثال صحيح: «هيچ رنجى از حسد، بزرگتر نيست; چه مرد حسود، پيوسته از شادى مردم غمناك است».
9) «را»:
صحبتش ار دست داد از گهرين لفظ او *** دامن خود پر كنم هديه اصحاب را
10) «زاى هوّز» كه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه سمت گزارش يافت.
11) «زيرا» كه مشهور است.
12) «كه»: «نوشيروان نمرد كه نام نكو گذاشت».
و امّا «چرا» در اصل، «چه را» بوده و اداتى مستقلّ نباشد و «گار» در «يادگار» هم به معنى فاعليّت بوده و استفاده سببيّت از باب كنايه است.
نمايش سيزدهم در ادوات تشبيه كه به واسطه آن ها شريك و نظير بودن چيزى با چيزى ديگر را در وصف معيّنى افاده نمايند و آن چيز اوّل را مشبّه گفته و آن چيز دويّمى را مشبّه به خوانده و همان وصف معيّن مشترك فيه را وجه شبه ناميده و آن حروفى را كه اين معنى به واسطه آن ها تحقّق مى يابد، ادات تشبيه و آلت تشبيه نامند و آنچه را كه از آن ها به نظر آمده، مرتّباً مى نگارد:
1) «آسا»:
فغان زين مردمان وحشى آسا *** كه نى قانون شناسند ]و نه[ ياسا
2) «بش»;
3) «پش» كه هر دو در جاى «فش» و «وش» استعمال يابند.
4) «چو»;
5) «چون»:
برّيان عاشق او چون گل خورشيدپرست *** بحريان شيفته او چو گل نيلوفر
6) «دس»:
نديد و نه بيند ترا هيچ كس *** گه رزم مثل و گه بزم دس
6) «ديز»: همچو «شبديز» كه اسب سياه خسروپرويز را گفتندى يعنى «شب مانند» و حمل بدين معنى از لون و رنگ انسب است چنانچه در برهان و فرهنگ نموده.
7) «ديس»;
8) «ديسه»: همچو تنديس و تنديسه.
چه قدر آورد بنده حورديس *** كه زير قبا دارد اندام پيس
9) «سا»:

صفحه 114
هست شترگُربه ها در سخن من وليك *** گربه او شيرگير، اشتر او پيل سا
10) «سار»: همچو خاكسار و ديوسار و سگسار.
11) «سان»: چنانچه معروف است.
13) «فش»: فردوسى:
يكى بچّه بُد چون گو شيرفش *** به بالا، بلند و به ديدار، كش
14) «مانند»;
15) «وار» كه هر دو مشهورند.
16) «وان»:
عجب نبود گران بار ار فرولغزد به آب و گل *** كه بختى لوك گردد، چون گذر افتد، به پلوانش
يعنى به جائى كه مانند پل بلند شده است.
17) «وش»: پريوش و حوروش و مهوش.
18) «وَن»: سُتُروَن، اُستُروَن; و بعضى به اين شعر منوچهرى كه در وصف تندى اسبى گفته، استشهاد نموده است:
يوزجَستى رنگ فعلى گرگ پوئى غرم تك *** بَبرجَه، آهودَوى، روباه حيله، گوروَن
وليكن از آن رو كه در اين بيت، در هر يك از حيوانات مزبوره، صفتى خاصّه بيان كرده، مى توان گفت كه «دَن» است با «دال مهمله» به معنى خراميدن از روى خرّمى و نشاط كه به گورخر انسب است.
19) «وند»: پولادوند، پيوند.
خواجه مع القصّه كه در بند ما است *** گرچه خدا نيست، خداوند ما است
20) «همچو»;
21) «همچون» كه هر دو مشهورند.
گوشه محراب ابروى تو مى خوانم ز بخت *** تا در آنجا همچو مجنون، درس عشق از بر كنم
نمايش چهاردهم، ادوات استثنا كه مابعد خود را از حكم ماقبل خود خارج نموده و آن خارج شده را مستثنى گفته و آن چيزى را كه از آن خارج مى شود، مستثنى منه ناميده و آن حرفى را كه اين معنى به واسطه آن، تحقّق مى يابد، حرف استثنا و ادات استثنا خوانند و دو كلمه به نظر رسيده: يكى «جُز» و ديگرى «مگر» كه هر دو در استعمالات عامّه، شايع و احتياج به ذكر شاهد و مثال ندارد.
دستور: اصل در استثنا آن است كه مستثنى و مستثنى منه، هر دو در كلام، مذكور شده و دويّمى بر اوّلى مقدّم باشد و گاهى برعكس اين باشد: «جز آستان توام در جهان پناهى نيست»; و گاهى مستثنى منه را به حكم ضرورت حذف نمايند: «به مسجد رفتم و جز خود نديدم»; و گاه باشد كه مستثنى را بر مستثنى منه مقدّم داشته و هر دو را حذف نمايند:
جز به خواب و به خيالش نتوان ديد شبيه *** جز در آئينه و آبش نتوان يافت نظير

صفحه 115
يعنى چيزى از براى او شبيه و نظير نيست جز صورتى كه در خيال و خواب يا در آيينه و آب ديده شود.
نمايش پانزدهم، ادوات و حروف نفى:
1) «بى» كه به اسم غير صفت ملحق بوده و معنى صفت منفى را افاده نمايد: بى سيم و زر و بيكار و بيعار.
گل بى رخ يار خوش نباشد *** بى باده، بهار خوش نباشد
2) «نا» كه بيشتر بر امر مخاطب و ساير صفات داخل شده و افاده معنى صفت منفى نمايد: نادان و ناتوان و ناديده و ناشنيده.
اى تيرباران غمت خون دل ما ريخته *** نگذاشت طوفان غمت خون دلى ناريخته
و گاهى به غير صفت هم ملحق گردد: ناهنگام و نامرد و ناهموار.
اين كار فلك چو كعبتين است و چو نرد *** نامرد ز مرد مى برد چه توان كرد
3) «نه» كه در اوّل امر حاضر، افاده نهى نموده و در اوّل مصدر و ماضى و مستقبل، افاده نفى نمايد: «نخور و نخواب كه نخوردن خوب است».
نديد و نه بيند دگر روزگار *** جوان چون على، تيغ چون ذوالفقار
و گاهى براى نفى مضمون آيد: «نه هر كه آينه سازد، سكندرى داند»; و گاه است كه مابين آن و مدخولش فاصله باشد: «سخنى كه از دهان و تيرى كه از كمان بيرون رود، نه آن به دست آيد و نه اين به شست».
و گاهى به حكم ضرورت و قرينه سياق، مدخول آن را حذف نمايند:
نه ترا سر شنيدن نه مرا مجال گفتن *** به شمار چون درآرم غم بى شمار خود را
يعنى نه ترا سر شنيدن بود و نه مرا مجال گفتن باشد و گاهى به حكم ضرورت از مدخول حقيقى خود مؤخّر آيد. قاآنى در عزاى حضرت حسين(عليه السلام)گويد:
چون شد شهيد شد به كجا دشت ماريه *** كى عاشر محرّم و پنهان نه برملا
دستور: هرجا كه «نه» حرف نفى از براى نفى ذات و سلب صفات باشد، على الرّسم منفصل نويسند چنانچه از مثال هاى فوق هويدا است و در اوّل مصدر و ماضى و مضارع، بيشتر متّصل نوشته و گاهى منفصل هم مى نگارند.
4) «نى»: كه براى نفى افعال باشد:
كار با طرفه جفاپيشه اى افتاد مرا *** كه نه يادم كند و نى رود از ياد مرا
و گاهى به جهت تأكيد، مكرّر بوده و به حكم ضرورت از مدخول حقيقى خود مؤخّر آيد. قدسى:
گويند كه دستش ز حنا گلگون شد *** نى نى ز حنا نيست بگويم چون شد
چون شانه به زلف خويش دستى مى زد *** ناخن به دلم زد و كفش پرخون شد
مظهر:
گرفتم نى ز گل رنگى نه بوئى از سمن بردم *** همين چاك جگر چون شعله با خود در كفن بردم

صفحه 116
و گاهى به حكم ضرورت و قرينه مقام، مدخول آن را حذف نمايند:
نى ز طالع يارئى نى جرأتى نى جذبه اى *** مى برد گاهى تپيدن هاى دل سويش مرا
نمايش شانزدهم، ادوات لونيّه كه ملوّن بودن چيزى با لون و رنگ مخصوصى را افاده نمايند و آنچه به دست آمده، نُه حرف است: 1) بام 2) پام 3) چرته 4) چرده 5) ديز 6) گون 7) گونه 8) فام 9) وام.
كوه كبودفام نگر در وفا هنوز *** در بر قباى ماتم فرهاد مى كند
و همچو گندم گون و شبديز كه اسب سياه رنگ خسروپرويز است يعنى شبرنگ و باقى ادوات هر يكى در مورد خود، مستعمل ولى چرته و چرده در غير سيه چرده و سيه چرته ديده نشده و امّا لفظ «گون» در اين شعر «وين پر از ميوه هاى گوناگون» كه اصفهانى به ادات لون حمل كرده، خطا است بلكه به معنى نوع و قسم بوده و لون و رنگ، لازم معنى آن است و اگر در مقام تفسير به رنگ هم ترجمه شود، مراد از رنگ هم، نوع و قسم است.
نمايش هفدهم، ادوات محافظت و آنچه به نظر رسيده پنج است:
1) «بان»: باغبان و ساربان.
2) «بد»: سپهبد و كهبد.
3) «دار»: پرده دار و كليددار.
4) «وان»: چاليزوان و ساروان.
5) «يار» همچو: شهريار.
نمايش هجدهم، ادوات استعلا: 1) بر 2) فرا 3) فراز. «مى خواهم درِ سؤال فرا خود بندم»; و استعلا هم گاهى حقيقى باشد: «دوست بر بام است»; و گاهى مجازى: «بر دوستى زنان اعتماد نيست» و از اين قبيل است اين دو شعر:
اگر ملك بر جم بماندى وتخت *** ترا كى ميسّر شدى تاج و تخت
بر آن باش تا هر چه نيّت كنى *** نظر در صلاح رعيّت كنى
و معنى ملازمت در اوّل و «از براى» در ثانى ـ چنانچه بعضى از ادبا نگاشته ـ غفلت از حقيقت حال و دو معنى مزبور به قرينه مقال است.
نمايش نوزدهم، ادوات لياقت كه بعضى اين را هم قسمى عليحده در قبال ساير ادوات معدود و چند كلمه مذكور داشته.
1) «الف مفرده» در بعضى موارد: پذيرا سخن بود و جاگير شد.
2) «انه» در مردانه و زنانه.
3) «گار»;
4) «گان» در رستگار و بازرگان.
5) «وار»;
6) «واره»: در شاهوار و گوشواره.

صفحه 117
7) «ى» در خوردنى و غيره; و تحقيق آن است كه «گار» در رستگار از براى فاعليّت بوده و «ه» در مردانه و زنانه از براى نسبت و به لفظ مردان و زنان ملحق و همچنين ساير ادوات در باقى كلمات تماماً از براى نسبت بوده و افاده لياقت در همه آن ها به مناسبت مقام است.
نمايش بيستم، ادوات نسبت و اتّصاف و آنچه در كلمات ادبا به نظر رسيده، بيستوسه حرف است:
1) «الف مفرده»: پذيرا سخن بود و جاگير شد.
2) «آگين» در شرم آگين.
3) «اك» در فغاك و مغاك و خوراك و پوشاك يعنى منسوب به فغ و مغ و خوردن و پوشيدن.
4) «ال» در چنگال و دنبال و كوپال يعنى منسوب به چنگ و دنب و كوپ.
5) «ان» در جاويدان و ايران و توران كه منسوب به تور و ايرج، پسران فريدون، مى باشند.
6) «انه» در ماهيانه و مانند آن; و دور نيست كه اين، همان «هاى مفرده» باشد كه به لفظ ماهيان و مانند آن لاحق شده.
7) «سار» در شرمسار.
8) «گار»: رستگار.
9) «گان» در خدايگان و دهگان و رايگان و شايگان كه در اصل، راهگان و شاهگان بوده اند; و همچنين در بازرگان كه مخفّف بازارگان است.
10) «گر» همچو توانگر.
11) «گن» مانند شوخگن.
12) «گين» در غمگين و خشمگين.
13) «مند»: خردمند و دانشمند و اگر به كلمه «بر» و «تن» داخل شود، پيش از آن، «واوى» افزايند: برومند و تنومند.
14) «نا» همچو تنگنا و درازنا و فراخنا.
15) «ناك»: غمناك و خشمناك.
16) «وار» كه گاهى به قرينه مقام، افاده لياقت كند همچو شاهوار; و گاهى مصدر فاعليّت باشد همچو راهوار.
17) «واره» در گوشواره.
18) «ور» همچو تاجور و سخنور; و گاه باشد كه به جهت تخفيف، ساكن كرده و ماقبلش را مضموم سازند: رنجور و گنجور.
19) «وند»: به معنى وند همچو خويشاوند.
20) «هاى مفرده»: يك روزه، يك شبه، يكساله، يك ماهه.
21) «ياى مفرده» در ايرانى و تورانى.

صفحه 118
22) «ين»: زرّين و سيمين و رنگين و نمكين.
23) «ينه»: زرّينه و پشمينه.
و امّا لفظ آيين در اين شعر حافظ:
نه هر كه طرف كله كج نهاد و تند نشست *** سپاهدارى و آيين سرورى داند
كه حبيب اللّه اصفهانى از ادوات نسبت شمرده، خطا است بلكه به معنى قاعده و قانون است و همچنين لفظ «ويه» را هم كه بعضى از فرهنگيان از ادوات نسبت معدود و به «مشكويه» و «راهويه» ـ كه پدر اسحق محدّث است ـ استشهاد نموده، خطاى واضح و لفظ مزبور عربىّ الأصل و استعمال آن در پارسى از بابت سرقت و تفريس است.
نمايش بيستويكم، ادوات و حروف شرط كه لازم و منوط بودن چيزى را به وجود چيزى ديگر افاده نمايند و آنچه به نظر رسيده، ده حرف است:
1) «ار»: «قاضى ار با ما نشيند، برفشاند دست را».
2) «اگر»: «اگر آن ترك شيرازى به دست آرد دل ما را».
3) «چو»;
4) «چون» كه به معنى اگر باشند.
5) «كه»: «قحبه پير از نابكارى چه كند كه توبه نكند» يعنى اگر توبه نكند.
6) «گر»: مخفّف «اگر».
7) «هرچند»;
8) «هرچه»;
9) «هرگاه»;
10) «هرگه» كه در السنه دايرند.
دستور: گاه باشد كه به آخر «گر» و «ار» و «اگر» لفظ «چه» افزوده و متوهّم بودن مضمون جمله مدخول آن را افاده نمايد و از اين رو واجب آيد كه لفظ ليكن و يا مرادف آن را به جهت استدراك در جواب آن آرند:
اگر چه از تو به ظاهر جدا شدم ليكن *** به دل نيم ز خيال تو لحظه اى مهجور
و گاه است كه به حكم ضرورت، لفظ «چه» محذوف و معنى موصوف، به حال خود باقى باشد:
ما خود اگر به خاك برابر شديم ليك *** چون آب سبزه كرده ما را در جهان پر است
نمايش بيستودوم، ادوات عطف كه تابع و شريك نسبت ساختن سخنى است با سخنى ديگر به واسطه يكى از كلمات معيّنه كه آن ها را ادوات عطف و ربط و حروف عاطفه ناميده و آن سخن دويّمى را معطوف خوانده و اوّلى را معطوف عليه نامند، هر دو مفرد باشند يا جمله يا مختلف و اگر هر دو در لفظ و معنى يا تنها در معنى مغاير باشند، به عطف حقيقى موسوم گردد: «رستم و سهراب كشته شدند» و «شاه عباس و شاه عباس(؟) هر دو سلطان عادل بودند»; و اگر در معنى، متّحد و لفظاً مغاير باشند همچو تابان و درخشان و مانند آن ها، به عطف تفسيرى مسمّى نمايند; و

صفحه 119
بالجمله چند حرف از ادوات عطف به نظر رسيده:
1) «الف مفرده» كه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مرقوم افتاد.
2) «از» در اعداد بالاتر از ده تا نوزده كه اصل آن ها «يك از ده» و «دو از ده» بوده و بدين قياس; و «از» هم به معنى «واو عطف» مى باشد، چنانچه در نمايش هفتم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه سمت گزارش يافت.
3) «با»:
فرق است ميان آن كه يارش در بر *** با آن كه دو چشم انتظارش بر در
4) «پس» كه عطف با ترتيب و بى مهلت را بوده و دلالت دارد بر اين كه معطوف بلافاصله بعد از معطوف عليه واقع شده و يا فعل بدين طرز بدو وقوع و تعلّق يافته و آن هم گاهى در ميان دو اسم آمده و گاهى در وسط دو فعل بوده و گاهى مابين دو جمله آيد: «خواندم فيزيك را، پس شيمى را» و «خوردم پس نوشيدم» و «كيومرس مُرد، پس هوشنگ به جاى او نشست».
تنبيه: گاهى كلمه «پس» نتيجه و تفريع را بوده و گاهى بر سر جزاى شرط آيد:
در شهر يكى چو من وان هم كافر *** پس در همه شهر يك مسلمان نبود
گر سنگ همه لعل و بدخشان بودى *** پس قيمت لعل و سنگ يكسان بودى
5) «پستر» ترتيب با مهلت را باشد.
6) «تا»:
تفاوت كفر و دين آمد به معنى *** ميان عدل او تا عدل كسرى
يعنى «و عدل كسرى».
7) «سپس» مانند پس و پستر.
8) «كه» در اوّل مصرع دويّم اين شعر:
اى بسا اسب تيزرو كه بماند *** كه خر لنگ جان به منزل برد
9) «نيز» كه بعد از معطوف آيد: «حضرت موسى پيغمبر بود، حضرت عيسى نيز».
10) «واو مفرده» كه به خلاف «پس» و «پستر» جمع مطلق را بوده و ترتيب و مهلت اصلا منظور نظر نگردد و گاه است كه به حكم ضرورت، محذوف و در نظم بيشتر باشد.
به قدر هر سكون راحت بود بنگر تفاوت را *** دويدن، رفتن، استادن، نشستن، خفتن و مردن
و در بعضى احكام «واو عطف» به گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه رجوع شود.
11) «هم» كه هم بر سر معطوف آيد و هم بر سر معطوف عليه.
و در اينجا چند دستور است:
1) يك قسم از عطف هست كه بدون واسطه حرفى و اداتى بوده و به عطف بيان موسوم و در نمايش بيستوپنجم

صفحه 120
از نگارش اوّل مرقوم افتاد.
2) در جائى كه در آخر معطوف عليه حرفى باشد، لازم است كه همان حرف را به آخر معطوف هم لاحق نمايند: «زدم او را و رستم را»; و عدم اعاده آن، مستهجن است و امّا اوّل بر عكس آخر بوده و اعاده نكردن حرفى كه در اوّل معطوف عليه است، در اوّل معطوف مستحسن باشد: «به كربلا و نجف رفتم»، «به شاه و وزير گفتم». اگرچه بعضاً در اينجا هم اعاده نمايند، خصوصاً اگر معطوف، اسم اشاره بوده و يا از ضمائر باشد كه در اين صورت اعاده، مستحسن است.
3) اگر اسم ظاهر بر ضمير متّصل عطف باشد، بايد يك ضمير منفصلى از جنس معطوف عليه بر سبيل تأكيد بعد از آن، ذكر نمايند: «آمدم من و تو» و «رفتى تو و برادرت» و «گفتمش او و پدرش را».
نمايش بيستوسيّم، ادوات ربط و پيوند كه دو كلمه را به يكديگر مربوط ساخته و دويّمى را متمّم اوّلى قرار دهد، بدان كه غرض از سخن گفتن، كشف و بيان مطالبى است كه در مخزن خيال مستور است و اظهار اين مدّعا جز به اتّصال و ربط كلمات به يكديگر صورت نبندد زيرا كه كلمات ذاتاً از هم جدا و بيگانه هستند، پس ارتباط آن ها منوط و وابسته به كلماتى ديگر مى باشد كه مانند رشته، آن كلمات پراكنده را در يك جا جمع كرده و با يكديگر مربوط سازد و اين گونه كلمات را ـ كه واسطه رابطه و ارتباط مى باشند ـ به عربى رابطه و به پارسى پيوند نامند و گاهى به حروف اضافه نيز موسوم گردند و آن هم يا زمانى است مانند افعال ناقصه كه در اوّل نگارش دويّم مرقوم افتاد و يا به غير زمانى كه گاهى مفرد و بسيط باشد، همچو: از، با، بر، براى، بهر، بى، پيش، پس، كه، چه، چون، است، هست و مانند اين ها و گاهى مركّب بوده و از چند كلمه تشكيل يابد، همچو: از براى، از بهر، از پى، به جز، چنان كه، چندان كه، همين كه و مانند اين ها.
و در اينجا چند دستوراست:
1) در لسان بعضى بلدان، كسر آخر كلمه، كار رابطه مى كند، همچو: «خدا كريمِ» به كسر ميم در جاى «خدا كريم است»; و همچنين گاه باشد كه به جاى ادات ربط، نون ساكن آورده و در جاى «خوش است» و «كش است»، «خوشن» و «كَشَن» گويند.
2) گاه است كه رابطه را از جمله لاحق به قرينه سابق بيندازند: «منّت خداى را ـ عزّ و جلّ ـ كه طاعتش موجب قربت است و به شكر اندرش، مزيد نعمت».
3) گاه باشد كه رابطه را به غير ملحق حقيقى آن، ملصق سازند: «عالم ناپرهيزكار، كورى است مشعله دار».
روى تو كه دولتى است بيدار *** مرديم و به خواب هم نديديم
4) لفظ «است» و «هست» و «نيست» كه هر سه از روابط بوده و اوّل و دويّم بر ثبوت نسبت و سيّمى بر نفى آن دلالت دارند، پيوسته در آخر جمله آيند و گاهى دويّم و سيّم در صدر جمله نيز آيند خصوصاً در مقام ضرورت:
هست دولت منعمان دل سيه را خانه زاد *** هند باشد از همه اقليم ها زرخيزتر
نيست در شهر، نگارى كه دل از ما ببرد *** بختم ار يار شود، رختم از اينجا ببرد
5) لفظ «است» اگر بعد از كلمه مختومه به «ه خفى» باشد، همزه اش وجوباً به حال خود باقى ماند:

صفحه 121
گردش گردون به چشمم گردش پيمانه است *** عالم از كيفيّت حسن تو يك ميخانه است
و اگر بعد از كلمه مختومه به يكى از حروف مدّه باشد، همزه را با حركتش بحذفند:
عاشق تو شهيد تيغ بلا است *** سر كوى تو روضة الشّهدا است
دل سراپرده محبّت او است *** ديده آيينه دار طلعت او است
ظرافت آتش افروز جدائى است *** ادب آب حيات آشنائى است
و اگر آخر كلمه ماقبلى هيچ يك از «هاى خفى» و «حروف مدّه» نباشد، در تلفّظ، حركت همزه را به آخر كلمه سابقه نقل داده و خودش را حذف كرده و در مقام كتابت هم گاهى حذف نموده و گاهى به حال خود باقى گذارند:
كند در هر قدم خلخال فرياد *** كه حسن گلرخان پا در ركاب است
گل در بر و مى در كف ]و[ معشوقه به كام است *** سلطان جهانم به چنين روز غلام است
6) هر يك از «است»، «هست» و «نيست» رابطه جمله مى باشد كه مبتداى آن، اسم ظاهر واحد و يا ضمير منفصل واحد غايب باشد: «رستم دلير است» و «او باوفا نيست»; و اگر مبتدا، اسم ظاهر جمع و يا ضمير منفصل واحد متكلّم يا مخاطب و يا جمع غايب يا مخاطب يا متكلّم باشد، در همه اين صور، يك ضمير متّصلى مناسب مقام به همان روابط ملحق نمايند: «مردمان شهر ما خانه خراب هستند»، «تو دانا هستى»، و «شما كامل هستيد» و «من بيغرض هستم» و «ما كينهور هستيم» و «ايشان فاضل هستند»; و گاه باشد كه خود ضماير متّصله به جهت تضمّن معنى «هست»، رابط واقع شده و اصل رابطه را حذف نمايند: «من به جان، بنده توام اى يار»، يعنى بنده تو هستم; «عاشقان، كشتگان معشوقند» يعنى معشوق هستند. پس رابطه حقيقى، «است» باشد كه در مفرد غايب، ظاهر شده و در غير آن تخفيف يابد.
نمايش بيستوچهارم، حروف زوايد كه به حكم ضرورت شعر يا رعايت سجع يا تحسين لفظ، در اوايل يا اواخر يا اواسط كلمه افزوده و اصلا در معنى مقصود، دخلى ندارند و چند حرف به نظر رسيده:
1) «الف مفرده» در اوايل برخى از كلمات و در اواسط بعضى از آن ها و در اواخر بعضى ديگر كه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه، سمت گزارش يافت.
2) «ار» در رفتار و گفتار، چنانچه بعضى ادبا گفته و تحقيق آن است كه ادات اسم مصدر است و در نمايش پانزدهم از نگارش اوّل از آيين سيّم مقدّمه نگارش يافت.
3) «ان» در جانان و بامدادان و سحرگاهان و ناگهان.
4) «اندر» چنانچه در «ب» از گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مذكور داشتيم.
5) «اى» در «اى كاش» و «اى دريغ» و مانند آن ها; و دور نيست كه حرف ندا باشد به جهت تأكيد و مبالغه يعنى «اى افسوس و حسرت، كجا مانده ايد؟ بيائيد وقت شما است».
6) «ب» چنانچه در اوّل نگارش دويّم و گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مشروحاً مرقوم داشتيم.
7) «باز» همچو بازگشادن.
8) «بر» كه در اوّل كلمه «برخواند» و «برگفت» و آخر آن كه در «ب» از گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مرقوم افتاد.

صفحه 122
9) «خود» در «من، خود رفتم» و مانند آن، چنانچه بعضى گفته و حق آن است كه لفظ «خود» ضمير مشترك و از براى تأكيد آمده و در مثل: «گر خود همه عيب ها بدين بنده در است» به معنى واقع حقيقت امر است.
10) «در» در اوّل كلمه «درآويخت» و «درپيچيد» و يا آخر آن كه در «ب» از گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مذكور افتاد.
11) «را» بعد از كلمه «براى»:
مجرم اگر چه ريختن خون بود وبال *** تو خون من بريز براى ثواب را
12) «فرا»;
13) «فرو»;
14)«فرود» چنان كه گوئى «فرود آمدند» و «فروخواند» و «فروگفت» و «فروريخت».
اى پادشاه وقت چو وقتت فرارسيد *** تو نيز با گداى محلّت برابرى
15) «كه»:
چو پاكان شيراز خاكى نهاد *** نديدم كه رحمت بدان خاك باد
16) «مر»: «مر او را ديدم» و «مر ترا زدم».
17) «مى» در اوّل امر حاضر: «مى گو» و «مى كن» چنان كه گذشت.
18) «ن» همچو «زيبان» و «پاداشن» در «زيبا» و «پاداش».
19) «و» در «برومند» و «تنومند» كه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مرقوم افتاد.
20) «وا»: واگذاشتن.
21) «ه» در مثل «ديباه» و «شناه» و «سواره» و «شماره» و «جانانه» و «جاودانه»; و دور نيست كه در بعضى از اين كلمات، از براى نسبت باشد.
22) «هم» بعد از كلمه نيز:
دردم از يار است ]و[ درمان نيز هم *** دل فداى او شد و جان نيز هم
23) «همى»: در اوّل ماضى چنانچه بعضى گفته وليكن در نمايش اوّل از نگارش دويّم مذكور داشتيم كه ادات ماضى استمرارى است.
24) «ى» كه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مذكور شد.
25) «ين» در «سيّمين» و «چهارمين» و مانند اين ها; و دور نيست كه نسبت را باشد.
و پوشيده نماند اين كه در ضمن اين نمايشات بيستوچهارگانه به ذكر پاره اى از اسماء هم پرداخته و يا بعضى از حروف معانى بسيطه را نيز در رشته تحرير آورديم محض من باب استطراد و زيادت بصيرت مى باشد و الاّ چنانچه در اوّل همين نگارش سيّم اظهار داشتيم، محطّ نظر در اينجا فقط ذكر حروف معانى مركّبه بوده و بس.

صفحه 123
تتميم: گاه باشد كه بعضى از حروف معانى را به حكم ضرورت و يا به جهت مزيّت فصاحت حذف نمايند و در اينجا من باب ازدياد بصيرت به ذكر چندى از آن ها مى پردازد.
1) «ب» در اين مثال ها: «دست خود اين كتاب را نوشتم» و «جان شما، از اين شهر خواهم رفت»، «خانه اى را كه چون تو همسايه است»، «ده درم سيم، كم عيار ارزد» كه در اوّلى «باى استعانت» و در دويّمى «باى قسم» و در سيّمى «باى معاوضه» محذوف گرديده.
2) «بر»:
گر ترا روى زمين خواهش مأواى خوش است *** خانه در گوشه دل كن كه عجب جاى خوش است
كه ادات استعلا از روى زمين حذف شده.
3) «بلكه»:
ديوانگى و مستى از بوى تو مى خيزد *** هر فتنه كه مى خيزد از كوى تو مى خيزد
يعنى «بلكه هر فتنه…».
4) ادات استفهام در مورد ترديد: «رستم را ديدى يا نه؟» يعنى «آيا ديدى يا نه؟».
5) «واو عطف» كه در نظم به جهت ضرورت و در نثر از روى زيادت فصاحت بيندازند. نثر: «با عشق جفت در حسن طاق چون گل و بلبل شهره آفاق». نظم:
بنان اوست در بخشش، سنان او است در كوشش *** لقاى اوست در مجلس لواى او است در ميدان
و غير از اين ها كه بر تتبّع موارد استعمالات اهل لسان، واضح و آشكار است.
تبصرةٌ: ادوات مختلفه و حروف معانى مركّبه به ملاحظه معنى مرتّب و در ضمن بيست و چهار نمايش سمت نگارش يافت و مستحسن مى نمايد كه به جهت تسهيل امر و زيادت بصيرت به ذكر آن ها از روى ترتيب لفظى و حروفى هم پرداخته و پاره اى معانى عليحده آن ها را هم كه در ضمن نمايش هاى مذكوره بيان نشده به رشته تحرير آرد و شايد بعضى ا دوات عليحده راجعه به معانى مذكوره كه در ضمن نمايشات سمت نگارش نيافته، در اينجا مرقوم افتد.
الف
«الف مفرده» علامت صفت مشبّهه است.
«آسا» ادات تشبيه.
«آگين» ادات نسبت و اتّصاف.
«آن» ضمير واحد غايب و اسم اشاره است.
«آيا» ادات استفهام.
«ابا» به معنى با.
«اَبَر» به معنى بر.

صفحه 124
«اَبى» به معنى بى.
«ات» ضمير واحد مخاطب.
«ار» ادات فاعليّت و مفعوليّت و مبالغه و شرط و اسم مصدر و زيادت.
«از» كه ادات عطف و سبب و علّت و گاهى مجاوزت را باشد:
عمرش دراز باد كه بر قتل بى گناه *** وقتى دريغ گفت كه تير از كمان گذشت
و گاهى بيان جنس را باشد:
برانگيخت رزمى چو بارنده ميغ *** تگرگش ز پيكان و باران ز ميغ
و چنان كه گوئى: «جميع دار و ندارم را، از فلان و فلان، فروختم»; و گاهى اختصاص و ملكيّت باشد:
از اوى است خوب و بد و هست و نيست *** همه بندگانيم و يزدان يكى است
و گاهى افاده تبعيض نمايد: «سخاوت از خصال حميده است»; و گاهى مفيد ابتدا باشد: «گرسنه بودم از شنبه تا جمعه».
«است» ادات ربط; و به قول بعضى، ضمير واحد غايب هم هست.
«اش» ضمير واحد غايب.
«اك» حرف نسبت.
«اگر» حرف شرط.
«ال» چو بد، ادات نسبت و چو رخ، ضمير واحد غايب.
«ام» چو غم، ضمير واحد متكلّم و چو دل، اسم اشاره است.
«ان» ضمير واحد غايب و ادات جمع و اسم اشاره و فاعليّت و كنايه و صفت مشبّهه و نسبت و زيادت و اسم زمان.
«اند» ضمير جمع غايب و از كنايات است.
«اندر» ظرفيّت و زيادت.
«اندن» در آخر امر حاضر، ادات تعديه مى باشد.
«انه» لياقت و نسبت.
«انيدن» در آخر امر حاضر، ادات تعديه است.
«او» ضمير واحد غايب.
«اوشان» ضمير جمع غايب.
«اى» حرف ندا و زيادت و ضمير واحد مخاطب.
«ايا» حرف ندا است.
«ايد» ضمير جمع مخاطب است.

صفحه 125
«ايشان» ضمير جمع غايب است.
«ايم» ضمير جمع متكلّم است.
«اين» اسم اشاره و از كنايات است.
ب
«با» ادات عطف است و گاهى از براى استعانت باشد: «آنچه با تدبير توان كرد، با شمشير نتوان كرد»; و گاهى مقابله را باشد:
با اختيار حق نبود اختيار ما *** با نور آفتاب چه باشد شرار ما
و گاهى از براى معيّت و مصاحبت باشد و اين هم در بعضى موارد، جزو كلمه مركّب بوده و صفت غير باشد همچو: «باخرد» و «باهوش»; و در بعضى مواقع اينچنين نباشد:
دمى با حق نبودى، چون زنى لاف شناسائى؟ *** تمامى عمر با خود بودى و نشناختى خود را
«بار» از ادوات كثرت و ظرفيّت.
«باز» تكرار و تأكيد و برگشتن و دوبارگى و زيادت.
«بام» لون و رنگ.
«بان» محافظت و فاعليّت.
«بُد» از براى محافظت.
«بر» استعلا و زيادت و علامت مفعول فيه.
«براى» از براى علّت و مفعول له است.
«برخى» از كنايات است.
«بس»;
«بسا»;
«بسى»;
«بسيار» كثرت و انحصار را.
«بش» تشبيه را است.
«بُل» ادوات كثرت است.
«بهر» مفيد علّت است.
«بهمان» از كنايات و مرادف فلان است.
«بى» نفى و فاعليّت را باشد.

صفحه 126
«بيگان» ادات كثرت است و هر يك از اين معانى متنوّعه در موقع مناسب خود، مرقوم افتاد.
پ
«پام» لون و رنگ باشد.
«پايگان» كثرت را افاده نمايد.
«پس»;
«پستر» حرف عطف «اند» و «پس» نتيجه را نيز باشد.
«پش» مفيد تشبيه است.
ت
«تا» نام يكى از حروف تهجّى و از جمله ادوات تنبيه و تعليل و عطف و تأكيد در شمار است كه هر يكى در موقع خود، سمت گزارش يافت و هم نتيجه را نيز افاده نموده و به جاى «پس» به جمله نتيجيّه آيد: «او را زدم تا باادب باشد»; و پرواضح است كه اين هم تعليليّه است; و گاهى بيان را بوده و بعد از كلمه اى كه مقتضى بيان باشد، واقع گردد:
عمر گرانمايه در اين صرف شد *** تا چه خورم صيف ]و[ چه پوشم شتا
و گاهى بر ابتداى زمان وقوع فعل دلالت كرده و به تاى ابتدائى موسوم گردد: «تا تو رفتى ز بر ما، ستمى بر ما رفت»; و گاهى بر انتهاى زمانى يا مكانى دلالت كرده و به تاى انتهائى مسمّى باشد و اين هم در بعضى مواضع به مجرّد آخربودن زمانى يا مكانى دلالت كرده و دوام و استمرار را باشد: «تا نصف شب نخفتم» و «تا تهران رفتم».
تا جهان است، در جهان باشى *** وز بد دهر، در امان باشى
و در پاره اى مواقع بر شرط بودن انتهاى زمان فعلى از براى فعلى ديگر دلالت نمايد: «تا رنج نبرى، گنج نيابى» و اين قسم را به جهت تضمّن معنى شرط، تاى شرطى نيز گويند.
«تان» ضمير جمع مخاطب است.
«تر»;
«ترين» از ادوات تفضيل اند.
«تن» ادات مصدر است.
«تو» ضمير واحد مخاطب است.
ج
«جز» ادات استثنا است.

صفحه 127
چ
«چرا» استفهام را باشد.
«چرته»;
«چرده» ادات لون و رنگ است.
«چسان» استفهام است.
«چگونه» استفهام است.
«چند» مفيد استفهام و از كنايات است.
«چو»;
«چون» از ادوات تشبيه و زمان و شرط و تعليل و استفهامند.
«چه» به فتح اوّل، ادات تصغير است و به كسر آن، از ادوات موصول و كثرت و كنايه و استفهام و علّت و فاعليّت در شمار است; و گاهى به معنى «هر چه» بوده; و گاهى مساوات را باشد.
چو آهنگ رفتن كند جان پاك *** چه بر تخت مردن چه بر روى خاك
همه كس طالب يارند، چه هشيار ]و[ چه مست *** همه جا خانه عشق است، چه مسجد چه كنشت
«چى» فاعليّت را باشد همچو توتونچى و غيره.
«چيز» از كنايات است.
خ
«خن» از ادوات مكان.
«خود» ضمير مشترك و از حروف زيادت است.
«خيلى» از كنايات.
د
«دار» محافظت و مالكيّت را باشد: خانه دار.
«دان» مفيد ظرفيّت است.
«در» از حروف زيادت و مفعول فيه و ظرفيّت و گاهى دخول و خروج را افاده نمايد: «درآمد» يعنى داخل شد، «دررفت» خارج شد.
«دس» ادات تشبيه است.
«دم»;
«دمان» اسم زمان هستند.
«دن»: علامت مصدر.

صفحه 128
«ديز»;
«ديس»;
«ديسه» هرسه ادات تشبيه و اوّلى مفيد لون و رنگ هم باشد.
ر
«را» از براى ظرفيّت و علّت و زيادت بوده و گاهى به معنى «از» باشد: «بزرگى را التماس كردم» يعنى از بزرگى; و گاهى مفيد سوگند باشد:
خدا را، اى مسلمانان، خدا را *** رياى شيخ و زاهد كشت ما را
و گاهى علامت مفعول باشد: «رستم را ديدم»; و گاهى افاده تمليك نمايد: «هر چه درويشان را است، وقف محتاجان است»; و گاهى اضافت و ربط و نسبت را باشد:
بود در زندان غم يك چند هم شيون مرا *** حقّ بسيار است از زنجير بر گردن مرا
ز
«ز مفرده» مخفّف «از» است.
«زار» ادات كثرت است.
«زنهار» تأكيد و تكرار را باشد.
«زيرا» حرف علّت است.
س
«سا» ادات تشبيه است.
«سار» ادات تشبيه و نسبت و مكان و فاعليّت.
«سان» ادات مكان و تشبيه.
«سپس» حرف عطف.
«ستان» از ادوات زمان و مكان.
«سير» ادات مكان.
ش
«شان» ضمير جمع غايب است.
«شما» ضمير جمع مخاطب.
«شن» ادات مكان است.
ف
«فام» لون و رنگ را افاده نمايد.

صفحه 129
«فر» مفيد عظمت است:
لطافت سخن و فرخجسته طلعت تو *** به مهر تو همه ساله دلم رهين دارد
«فرا» ادات استعلا و ظرفيّت بوده و در مقام ضرورت يا زينت كلام، زايده هم باشد.
«فراز» مفيد استعلا و زيادت و به معنى «بستن» و «گشادن» هم آمده است.
«فرو»;
«فرود» به معنى پستى و از حروف زوايد است.
«فش» ادات تشبيه و به معنى «وش» مى باشد.
ك
«كار» ادات مبالغه است.
«كجا»;
«كدام»;
«كدامين»
«كده» مفيد مكان و ظرفيّت است.
«كو» ادات استفهام است.
«كه» به فتح كاف، ادات تصغير و به كسر آن، از ادوات شرط و زيادت و عطف و موصول و كنايه و استفهام در شمار است; و گاهى به معنى «هم» باشد:
نظر بر من آن ماه صورت ندارد *** گر آيينه گردم كه صورت ندارد
و گاهى به معنى هر كه باشد و گاهى مفيد معنى «كس» باشد: «كه را جاودان بودن امّيد نيست؟»; و گاهى به معنى بيان بوده و بعد از اسمائى كه توصيف آن ها منظور نظر باشد، آمده و به كاف صفت موسوم گردد:
دل كه پر از وصف حيامى شود *** آينه نور خدا مى شود
و يا اين كه بعد از «آن» و «اين» و «همان» و «همين» و «چنان» و «چنين» و «چندان» و «چندين» و «ياى موصول» و «شين ضمير» و «افعال مبهمه» آمده و رفع ابهام نمايد:
اى آن كه به اقبال تو در عالم نيست *** گيرم كه غمت نيست، غم ما هم نيست
«چندان گريم كه دلم تسكين يابد»، «همان به كه رويش را نه بينم»، «يارى كه موافق نباشد، دوستى را نشايد»، «واى بر حالش كه دين را به دنيا فروشد».
غفلت: بعضى از فرهنگيان، تشبيه و ترديد و مقوله و مفاجات و معنى «از» را به معانى «كه» افزوده و به ترتيب مزبور به شواهد ذيل، استشهاد نموده:
بريدن از جهان، سرمايه اى از زندگى باشد *** كه افزون قيمت شمشير از برّندگى باشد

صفحه 130
در نظر نيست مرا جز تو كسى در عالم *** بر من اى شوخ ترا هم نظرى هست كه نيست
به طواف كعبه رفتم به حرم رهم ندادند *** كه برون در چه كردى كه درون خانه آيى
«نشسته بود كه تب بر وى غلبه كرد»، «نفس را وعده دادن به طعام آسانتر است كه بقّال را به دِرَم»; و مخفى نماند كه لفظ «كه» در همه اين ها از براى بيان و اوّلى در اصل «مانند آن كه» و دويّمى «يا اين كه» و سيّمى «گفتند كه برون در چه كردى» و چهارمى «ناگاه كه تب» و پنجمى «از آن كه بقّال را به درم وعده دهى» و مانند اين ها.
«كى» ادات استفهام است.
گ پارسى
«گار» مبالغه و نسبت و لياقت و فاعليّت را باشد.
«گان» مفيد نسبت و لياقت است.
«گاه»;
«گاهان» زمان و مكان.
«گده» ادات مكان است.
«گر» ادات شرط و مخفّف «گار».
«گِن» اتّصاف و نسبت را باشد.
«گون» قسم و نوع و رنگ و لون.
«گه» مخفّف «گاه».
«گى» ادات اسم مصدر.
«گين» فاعليّت و اتّصاف و نسبت.
ل
«لاخ» از ادوات مكان و غلبه و كثرت.
«لختى» از كنايات است.
م
«ما» ضمير جمع متكلّم.
«مان» ادات تشبيه و مكان و به معنى اثاث و اوضاع خانه همچو «خانمان» و ضمير جمع متكلّم است.
«مانند» ادات تشبيه.
«مر» حرف زايد و حصر و تخصيص را نيز باشد:
مر او را رسد كبريا و منى *** كه ملكش قديم است و ذاتش غنى
«مگر» از ادوات استثنا و استفهام است.

صفحه 131
«من» ضمير واحد متكلّم.
«مند» فاعليّت و نسبت و اتّصاف را باشد.
«مى» ادات استمرار كه در اوّل ماضى و مضارع، استمرار معنى آن ها را افاده نمايد چنانچه در اقسام آن ها مرقوم افتاد.
ن
«ن مفرده» ادات نهى و نفى و استفهام.
«نا» در اوّل كلمه، نفى و فاعليّت و در آخر آن، مكان و نسبت را باشد.
«ناك» فاعليّت و اتّصاف و نسبت را باشد.
«ند» ضمير جمع غايب.
«نده» در آخر امر حاضر، علامت اسم فاعل است.
«نه» مفيد نفى و استفهام و نهى است.
«نى» ادات نفى است.
و
«وا» تأكيد و برگشتن و دوبارگى و زيادت.
«وار» تشبيه و اتّصاف و نسبت و لياقت و فاعليّت را باشد.
«واره» از ادوات نسبت و لياقت است.
«وام» ادات لون و رنگ است.
«وان» تشبيه و محافظت را افاده نمايد.
«ور» مفيد اتّصاف و نسبت و فاعليّت است.
«وش»;
«ون» هر دو ادات تشبيهند.
«وند» فاعليّت و تشبيه و ظرفيّت و اتّصاف و نسبت را باشد.
«وى» ضمير واحد غايب.
ه
«ه مفرده» علامت مفعوليّت است.
«ها» و «هان» ادات جمع است.
«هان» از ادات تنبيه و تكرار و تأكيد مى باشد.
«هر» ادات استغراق و بر اسم داخل بوده و افاده شمول و احاطه تمامى افراد نمايد و در جا ئى كه به يكى از ادوات استفهام «چه» و «كجا» و «كدام» و «كه» داخل شود، از معنى استفهام مجرّد و مسلوب ساخته و به معنى اسميّت باقى

صفحه 132
دارد: چنانچه «هرچه» به معنى «هر چيز» و «هر كجا» به معنى «هر جا» و «هر كدام» و «هر كه» به معنى «هر كس» باشند.
«هر آينه» مفيد تعديه و تأكيد باشد.
«هر چند» ادات شرط و به معنى هر قدر.
«هر چه» ادات شرط و به معنى هر چيز.
«هر كجا» به معنى هر جا.
«هر كدام»;
«هر كه» به معنى هر كس.
«هرگز» تأكيد نفى را باشد.
«هرگاه» ادات شرط و به معنى هر زمان.
«هلا» مانند هان.
«هم» زايده باشد.
«همى» از زوايد و مانند «مى» است كه گذشت.
«همچو»;
«همچون» از ادوات تشبيه اند.
«هى» مانند «هان».
«هيچ» استفهام و عموم نفى را باشد.
«هين» مانند «هان».
ى
«ى مفرده» به نوشته بعضى، از ادوات فاعليّت است كه در نمايش پنجم از نگارش اوّل از آيين سيّم مذكور افتاد.
«يا» گاهى ترديد را بوده و دلالت نمايد بر يكى از دو امر به طورى كه اگر يكى مسلّم باشد، ديگرى ردّ كرده شود; و گاهى افاده تخيير نمايد:
يا به من ده دل غمين مرا *** يا شنو ناله حزين مرا
و گاهى در مقام تفصيل، استعمال يابد: «عمل پادشاهان چون سفر دريا است سودمند و خطرناك، يا گنج برگيرى يا در گرداب موج بميرى».
«يار» محافظت و اتّصاف و نسبت را باشد.
«يد» ضمير جمع مخاطب است.
«يم» ضمير جمع متكلّم است.
«ين»;
«ينه» از حروف زوايد و ادوات نسبت و تفضيل اند.

صفحه 133
   دستور زبان فارسى/ آيين چهارم:كلام و جمله
آيين چهارم (از مقدّمه)
در كلام و جمله: بدان كه تركيب دو كلمه يا بيشتر و اتّصال و ارتباط آن ها با يكديگر به دو نوع مى باشد: يكى غير تامّ كه از امتزاج و اختلاط آن ها، سامع را فائده، حاصل نبوده و باز هم منتظر ختم كلام بوده و متكلّم عاقل را سكوت به همان مقدار روا نباشد همچو: پسر من، كتاب شما، آدم خوب، چيز مرغوب و مانند اين ها; و بيان اقسام اين نوع در نمايش چهارم از نگارش اوّل از آيين سيّم مشروحاً سمت گزارش يافت; و ديگرى مركّب تامّ (به خلاف نوع اوّل) كه اين را جمله و كلام نيز گويند. پس كلام ـ كه در لغت عرب به معنى «سخن» است ـ در اصطلاح، عبارت از سخن مركّبى است كه يك جزو آن، منسوب به جزو ديگر باشد به طورى كه افاده فائده تامّه نمايد و آن كلمه نسبت داده را مسند گفته و آن ديگرى را كه به آن، نسبت داده شده مسنداليه خوانده و آن نسبت كذائى را اسناد ناميده و آن حرفى را كه اسناد به واسطه آن، تحقّق مى يابد رابطه گويند مثلا در اين جمله: «تديّن خوب است»، تديّن، مسنداليه و خوب، مسند و است، رابطه و ارتباط خوبى به تديّن، اسناد است; و اين ها اجزاى اصلى جمله مى باشند كه قوام و تحقّقش بدان ها موقوف بوده و به عمده و به اركان جمله موسوم گردند و هرآنچه را كه در كلام، غير از اين ها باشد، از قبيل مفعول و تمييز و حال و ظروف و ادوات و تأكيد و قيودات و مانند اين ها، فضله و متمّمات و متعلّقات فعل گويند و هريكى در موقع مناسب خود، مشروحاً مرقوم افتاده و از بيان مزبور، عيان گرديد كه تركيب جمله از دو حرف و دو فعل و يك اسم و يك حرف و يك فعل و يك حرف درست نباشد زيرا كه نسبت و اسناد ـ كه جزو اعظم كلام است ـ ميان آن ها تحقّق نيابد بلكه بايد از اسم و فعل، تركيب يافته و يا از دو اسم امتزاج يابد و بعبارة اُخرى چنانچه روشن گرديد، كلام و جمله محتاج به مسند و مسنداليه مى باشد و اسم، لايق هر دو و فعل، فقط لايق مسندى بوده و حرف، لياقت هيچكدام را ندارد و به قاعده نحو عربى اگر جزو اوّل جمله، فعل باشد همچو «رفتم» و «گفتم»، به جمله فعليّه موسوم و اگر جزو اوّل آن اسم بوده و يا هر دو جزوش اسم باشد، همچو «رستم، دلير است» و «سهراب، كشته شد» آن را به اعتبار جزو اوّل به جمله اسميّه مسمّى داشته و جزو اوّلى آن را مبتدا ناميده و دويّمى آن را خبر نامند.
جمله اسميّه
اين جمله، مركّب باشد از اسمى و فعلى كه مسند بدو بوده و يا از دو اسمى كه يكى مسند بوده و ديگرى مسنداليه باشد و مسنداليه را مبتدا گفته و مسند را خبر نامند.
مبتدا، سزاوار آن است كه اسم غير صفت بوده و خودش هم معرفه و يا نكره مخصّصه بوده و مقدّم بر خبر باشد

صفحه 134
همچو «انوشيروان عادل است» و «كتاب ما بى نظير است»; و گاهى صفت و يا نكره هم باشد: «عالم بى عمل، درخت بى ثمر است»، «خاموشى بهتر از سخن زشت است»; و گاهى مؤخّر هم باشد خصوصاً در مقام ضرورت: «خوش است عالم آزادگى و خوش خوئى»; و گاهى به قرينه مقام محذوف گردد: «بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم»; و مخفى نماند كه مبتدا گاهى به طريق عطف مكرّر باشد: «درويش و غنى، فقير اين خاك درند».
بينش: چنانچه روشن گرديد، گاه باشد كه جمله اسميّه از اسم و فعل تشكيل يابد: «رستم آمد»; و بعضى از ادبا اين را هم فعليّه ناميده و امر سهل و جاى مداقّه نيست.
خبر، عبارت از مسند است كه به شخصى يا چيزى منسوب بوده و يا از او مسلوب گردد، خواه اسم باشد: «دانش گنجى است» و يا صفت: «اين مرد، دانا است»; و يا كنايه: «بهاى اين كتاب چند است؟»; و يا مصدر: «چاره، كشتن بدخواه است»; و يا ظرف: «آب در كوزه است»; و بعضى از ادبا اين را هم قسمى عليحده شمرده و به جمله ظرفيّه موسوم كرده و گاه باشد كه خبر را به طريق عطف متعدّد آورده و گاهى تأكيداً مكرّر نمايند: «ما همه بى چاره و سرگشته ايم».
آن كه شيران را كند روبه مزاج *** احتياج است احتياج است احتياج ***
جمله فعليّه
از فعل و اسم مركّب گردد و اگر آن فعل، معلوم باشد، آن اسم را فاعل گفته و اگر مجهول باشد، آن اسم را نايب فاعل گويند: «آمدند مردمان» و «كشته شد سهراب».
تبصرةٌ: گاه باشد كه به اوّل جمله اسميّه و فعليّه، ادات شرطى آمده و به جمله شرطيّه موسوم بوده و آن جمله ديگر كه در مقابل آن مى آيد، به جواب شرط و يا جمله جزائيّه مسمّى گردد: «تمدّن خوب است اگر مقرون به تديّن باشد» و اصل در جمله شرطيّه، تقدّم بر جزائيّه بوده و گاهى به حكم ضرورت، مؤخّر باشد: «كردمى شكوه اگر دادرسى داشتمى».
دستور: در جائى كه مبتدا و فاعل فعل، مفرد باشد، خبر و فعل هم مفرد آيد و اگر اسم جمع باشند، افراد و جمع فعل و خبر، هردو جايز باشد.
به زيورها بيارايند مردم خوبرويان را *** تو سيمين تن چنان خوبى كه زيورها بيارائى
سپه خصم نگر تا كه چه سان غو آورد *** تير بر خصم بيندازد و رو گرداند
و همچنين اگر جمع بوده و غير ذى روح را باشد:
يكى درخت گل اندر ميان خانه ما است *** كه سروهاى چمن پيش قامتش پستند
نه در جهان گل روئى و سبزه زنخى است *** درخت ها همه سبز است و بوستان گلزار
و امّا اگر جمع ذى روح باشد، فعل و خبر نيز جمع آيند.
درخت، غنچه برآورد و بلبلان، مستند *** جهان جوان شد و ياران به عيش بنشستند

صفحه 135
و اگر مبتدا و فاعل، مفرد و متعدّد بوده و ذى روح باشند، جمع آوردن فعل و خبر واجب گردد: «رستم و افراسياب، هر دو دلير بودند» و در غير ذى روح، افراد هم جايز و جمع، افصح و اولى است: «تديّن و تمدّن خوبند» يا «خوب است».
اخباريّه و انشائيّه
اگر مضمون جمله در خودى خود با قطع نظر از حال متكلّم و صادق و كاذب بودن او و با صرف نظر از مضمون خود جمله و محقّق الوجود و العدم بودن آن، محتمل صدق وكذب باشد و بعبارة اُخرى مدلول آن، پيش از تكلّم واقع بوده و مقصود متكلّم، كشف و بيان همان مدلول بوده و خبردادن از آن و حكايت كردن آن باشد، آن را جمله اخباريّه گويند همچو: «انوشيروان عادل است»; و اگر هم چنين نباشد مانند كلامى كه متضمّن معنى امر و نهى و دعا و استفهام و تمنّى و ترجّى و شرط و قسم و نظائر اين ها از مفاهيمى كه به خود سخن در عرصه وجود آمده و پيش از آن، اصلا موجود نباشد، آن را جمله انشائيّه نامند.
تتمّةٌ: گاه باشد كه جمله را به اعتبار حالات و صفات مختلفه به اقسام كثيره مقسوم داشته و به اسامى متفرّقه موسوم دارند چنانچه اگر در ابتداى كلام واقع و به جمله عليحده مسبوق نباشد، آن را جمله ابتدائيّه گويند. نظامى:
هست كليد در گنج حكيم *** بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
و اگر به كلامى ديگر مسبوق بوده و بدان، متعلّق و مربوط نباشد، آن را جمله مقطوعه نامند:
دوستان چند كنم ناله ز بيمارى دل *** كس گرفتار مبادا به گرفتارى دل
و اگر به كلام سابق مربوط بوده و ازاله ابهامش نمايد، به جمله مبنيّه موسوم كنند.
بى تو چو شمع كرده ام خنده و گريه كار خود *** خنده به روز دل كنم، گريه به روزگار خود
و اگر علّت و سبب آن را بفهماند، به جمله تعليليّه موسوم باشد و اگر به كلام سابق، معطوف باشد، به جمله معطوفه مسمّى گردد و اگر در اثناى اجزاى جمله عليحده بوده و به هيچ يك متعلّق نبوده و از دور نمودن آن در معنى اصل جمله خللى راه نيابد، به معترضه ناميده دارند.
گر بخندم وان پس از عمرى است، گويد: زهر خند *** ور بگريم وين به هر روزى است، گويد: خون گرى
و اگر از متفرّعات آن بوده و بدان مترتّب گردد، نتيجيّه گويند، چنانچه گوئى: «ياى نسبت از خواصّ اسم است، پس به فعل نيايد» و اگر بعضى از اجزاى جمله از ترتيب طبيعى خود تغيير يافته و نسبت به يكديگر، مقدّم و مؤخّر باشد، آن را جمله مقلوب نامند:
آهوى آتشين را چون برّه در بر افتد *** كافور خشك گردد با مشك تر برابر
يعنى چون آفتاب در برج حمل داخل شود، شب و روز يكسان گردد و همچنين اگر معنى جمله به خودى خود تمام باشد، آن را جمله كامل گويند: «پدر و مادر وسيله مغفرت هستند» و اگر با جمله ديگرى تمام باشد، آن را جمله ناقص ناميده و آن جمله ديگر را جمله مكمّل گويند: «بگريز از دانائى كه به دانش خود كار نكند»; و گاه باشد كه جمله مكمّل نيز در خودى خود ناقص بوده و در تماميّت مدلول خود، محتاج به جمله ديگر باشد: «بگريز از عالمى

صفحه 136
كه همّت او دنيائى باشد كه از آخرت باز دارد» و ارتباط جمله ناقص بر مكمّل به واسطه «كه»، «تا»، «اگر»، «چون» و مانند اين ها باشد، به خلاف ارتباط دو جمله كامل نسبت به يكديگر كه گاهى به خودى خود حصول يافته: «حاتم، سخى است»، «انوشيروان، عادل است» و گاهى به واسطه «و»، «امّا»، «چه» و مانند اين ها به وقوع پيوند]د[.
تبصرةٌ: اين كه در نحو عربى، جمله و غير آن را به اقسام كثيره مقسوم داشته و هريكى را به اسمى، مسمّى دارند، از آن راه است كه هر يك از اقسام مختلفه، داراى حكمى است ماوراى حكم ديگرى و على هذا اكثر تقسيمات مذكوره نسبت به زبان پارسى بىوجه باشد والاّ به ملاحظات بى پايان، هزاران اقسام افزوده و هر يكى را نامى دادن ممكن و روا باشد.

صفحه 137
   دستور زبان فارسى/ آيين پنجم: بيان پاره اى فوائد متفرّقه و...
آيين پنجم
در بيان پاره اى فوائد متفرّقه و توصيف آنچه كاتب و مترجم و صاحبان املا و مطالعه كنندگان كتب فارسى را محلّ حاجت و ضرورت بوده و در خواندن و نوشتن و فهميدن بعضى اشعار و مطالب از دانستن آن ها گزيرى ندارند و تفصيل اين مراتب در ضمن ده نمايش زينت نگارش خواهد يافت:
نمايش اوّل: چون بعضى اشعار شعراى نامدار و پاره اى كلمات ادباى عالى مقدار مبنى بر علم عقود بوده و بدون اطّلاع از اين علم، فهميدن و فهمانيدن كلمات و اشعار همچنانى، صورت امكان نداشت، از اين رو ذكر اجمالى چندى از قواعد آن را زينت بخش اوراق مى نمايد تا مطالعه كنندگان كتب پارسى را در مواقع همچنانى، كارگر بوده و مثمر ثمر آيد.
علماى متقدّمين، سىوهفت صورت مختلف از اوضاع و هيأت اصابع پُربدايع انسانى در ازاء عقود اعداد، وضع كرده اند كه به واسطه آن ها از يك تا ده هزار تحت شمار مى توان آورد، چنانچه هيجده صورت از آن ها از انگشتان دست راست است به جهت ضبط يكى تا نودونه و هيجده صورت هم از انگشتان دست چپ است به جهت ضبط صد تا نه هزار و يك صورت هم به جهت ده هزار است و ضابطه اجمالى آن ها چنان است كه از پنج انگشت دست راست، خُنصر و بُنصر و وسطى جهت عقود تسعه آحاد تعيين يافته و سبّابه و ابهام براى عقود نه گانه عشرات مقرّر شده و از انگشتان دست چپ هم ابهام و سبّابه به ضبط عقود تسعه مآت مخصوص و وسطى و بنصر و خنصر به تعداد عقود نه گانه آحاد الوف موضوع گشته و صور آحاد از يكى تا نُه با اشكال آحاد اُلوف از يك هزار تا نه هزار يكسان بوده و تفرقه با يمين و يسار است مثلا ـ چنانچه خواهد آمد ـ گذاشتن سر انگشت خنصر و بنصر و وسطى بر كف از يمين، سه و از يسار، سه هزار است و هكذا; و همچنين عقود تسعه عشرات با عقود نه گانه مآت، متّفق الصّور بوده و فرق با ايمن و ايسر مى باشد مثلا صورت هفتاد را از دست راست در دست چپ هفتصد مى شمارند، پس تمامى صور مختلفه در حقيقت نوزده مى باشد: نُه صورت از براى آحاد از يكى تا نُه در دست راست و همان نُه صورت در دست چپ از براى آحاد اُلوف باشد از يك هزار تا نه هزار و نُه صورت ديگر هم غير از نُه صورت اوّلى در دست راست از براى عشرات است، از ده تا نود; و همين نُه صورت در دست چپ از براى مآت است از يك صد تا نه صد و يك صورت هم ـ چنانچه خواهد آمد ـ از براى ده هزار است.
و بعد از تمهيد اين مقدّمه به مقام تفصيل اشكال و صور نوزده گانه آمده و مى گوييم كه: از براى «يك» خنصر دست راست را فرو بايد گرفت و از براى «دو» بنصر را با خنصر ضمّ كرده و به جهت «سه» وسطى را نيز بدان ها ضمّ بايد نمود چنانچه در عدد اشيا بين النّاس معهود و متعارف است وليكن در اين سه عدد بايد سر انگشتان به گود كف دست

صفحه 138
متّصل شده و سخت متّصل به اصول انگشتان باشد و در «چهار» بايد خنصر را بلند كرده و بنصر و وسطى را به همان حالت اوّلى بخوابانند و در «پنج» بنصر نيز بلند شده و فقط وسطى را به حال خود بخوابانند و در «شش» خنصر و وسطى مرفوع شده و فقط بنصر به حالت اوّلى خود مضموم ماند چنانچه سر انگشت بنصر بر وسط كف باشد و در «هفت» تنها خنصر را بايد عقد كرد به وضعى كه سران سخت مايل به جانب رُسغ باشد كه بند ميان كف و ساعد و در انسان جاى دست برنجن مى باشد و در «هشت» بنصر نيز به همان وضع سبعه بايد مضموم به خنصر باشد و در «نُه» وسطى نيز به همان شكل با بنصر و خنصر منضمّ گردد و بايد در اين عقود ثلثه اخيره ـ كه سبعه و ثمانيه و تسعه است ـ سر انگشتان نيك مايل به جانب رسغ باشد تا به عقود ثلثه اوّلى ـ كه واحد و اثنين و ثلثه است ـ مشتبه نگردد و به عبارت ديگر در اين سه صورت(7،8،9) بايد سرهاى انگشتان بر برآمدگى كه متّصل به زَند است، گذارده شود.
و در «ده» سر ناخن سبابه دست راست را بر مفصل اوّل ابهام بايد نهاد چنانچه فرجه ميان دو انگشت به حلقه مدوّر مشابه گردد و در «بيست» پشت ناخن ابهام راست را به طرف بند زيرين سبّابه ـ كه نزديكى وسطى است ـ بايد نهاد چنانچه بند عالى ابهام، ميانه اصول وسطى و سبّابه گرفته شود و در اين شكل مجرّد اتّصال ناخن ابهام به طرف عقد زيرين سبّابه دلالت بر عشرين كرده و وسطى را در دلالت به عشرين اصلا مدخلى نباشد زيرا كه اشكال و اوضاع وسطى از براى عقود آحاد متغيّر و متبدّل گردد و در «سى» ابهام را قائم داشته و سر انگشت سبّابه را بر طرف ناخن او بايد نهاد، از طرفى كه به جانب سبّابه است چنانچه وضع سبّابه با ابهام شبيه باشد به هيأت قوس و وتر تخميناً و اگر جهت سهولت عقد ابهام را خمى باشد، هم دلالت بر مقصود كرده و التباسى واقع نگردد و در «چهل» باطن سر انگشت ابهام را بر ظهر عقد زيرين سبابه بايد نهاد چنانچه ميان ابهام و طرف كف هيچ فرجه نماند و در «پنجاه» سبّابه را قائم و منتصب داشته و ابهام را تمام خم داده و بر كف بايد نهاد و در «شصت» ابهام را خم داده و باطن عقده اوّل يا دويّم سبّابه را بر پشت ناخن آن، بايد نهاد چنانچه ناخن بالمرّه مستور باشد و در «هفتاد» ابهام را قائم داشته و باطن عقده اوّل يا دويّم سبّابه را بر طرف ناخن آن، بايد نهاد به وضعى كه پشت ناخن يكسر مكشوف بوده و اصلا مستور نباشد و در «هشتاد» ابهام را منتصب داشته و سر ناخن سبّابه را بر پشت مفصل اوّل آن، بايد نهاد و در «نود» سر ناخن سبّابه بر مفصل دويّم ابهام، بايد نهاده شود چنانچه در عشره بر مفصل اوّل آن گذاشته مى شد و پوشيده نماند كه اين صور و اشكال هيژده گانه كه عبارت از آحاد تسعه و عشرات نه گانه باشد، در دست راست تحقّق مى يابد و از مقدّمه مطلب، هويدا و روشن گرديد كه شكلى كه در دست راست، دلالت بر عقدى از عقود آحاد دارد از يكى تا نُه در دست چپ دلالت بر همان عقد از عقود آحاد الوف كند از يك هزار تا نه هزار و همچنين آنچه در دست راست دلالت به يكى از عقود نه گانه عشرات دارد، از ده تا نود، در دست چپ دلالت به همان عقد از عقود مآت مى نمايد از يك صد تا نهصد و از اين رو ديگر حاجت به شرح مراتب مآت و الوف نداريم زيرا كه اشكال مآت تسعه در درست چپ بعينها اشكال عشرات تسعه است در دست راست و همچنين اوضاع الوف نه گانه در دست چپ، همان صور آحاد نه گانه است در دست راست و همچنين تشكيل مركّب ثنائى يا ثلاثى يا رباعى از مراتب اربعه مشروحه كه آحاد و عشرات و مآت و الوف باشد مانند: «نود و شش» و «سيصد و هفتاد و پنج» و «چهارهزار و شش صد و هشتاد و هشت» و مانند اين ها از بيانات سابقه روشن و به ادنى تأمّل واضح و هويدا مى گردد.
و امّا شكل نوزدهم كه از براى ده هزار موضوع شده و در مقدّمه مطلب با مكان تعداد آن هم با اصابع اشاره نموديم، پس بايد طرف انمله ابهام چپ يا راست به طرف تمام انمله سبّابه و قدرى از عقد دويّم آن متّصل باشد چناچه سر ناخن سبّابه با سر ناخن ابهام برابر بوده و طرفش به طرف آن باشد و بعضى گفته كه بايد طرف سر ابهام بر طرف سبّابه

صفحه 139
گذاشته شود به نحوى كه ناخن هاى آن ها محاذى يكديگر باشند از راست باشد يا از چپ و اين معنى اگر منافى معنى اوّل هم باشد، خللى ندارد زيرا كه به هيچ يك از صور مفصّله مشابهت ندارد و بالجمله چون از ذكر مختصرى از علم عقود فراغت يافيتم، محض من باب مثال، بعضى از كلمات ادبا را كه مبنى بر اين علم مى باشد، مذكور داشته و تطبيق آن ها را با موازين مذكور به عهده تنقيد خود ناظرين موكول و محوّل مى داريم. حكيم سنائى فرمايد:
آنچه دوصد باشد نزد شمال *** بيست شمارند به سوى يمين
فردوسى گويد:
كف شاه محمود عالى تبار *** نُه اندر نُه آمد، سه اندر چهار
مكتوب غير ملفوظ و قلب و ابدال
نمايش دويّم (از آيين پنجم): به حسب متداول فى مابين اهل لسان، پاره اى حروفى است كه مكتوب شده و ملفوظ نباشد همچو «واو معدوله» و «واو بيان ضمّه» و «واو عاطفه» در بعضى صور و «هاى خفى» با سيزده اقسامش و «الف اصلى» در بعضى موارد و مانند اين ها كه كلّاً در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مشروحاً سمت نگارش يافته و در پاره اى مطالب عليحده كه مناسب همين مطلب و در اكثر موارد صاحبان املا را محلّ ابتلا بوده و به كارشان برمى خورد از قلب و ابدال و غيره، به آيين هاى گذشته خصوصاً به خواصّ حروف ـ كه در گفتار فوق، مذكور است ـ رجوع نمايند.
عنقريب و انشاءاللّه و تاى دراز
نمايش سيّم: هر لغتى را كه در آخرش «تاى فوقانى» بوده و رسماً در عبارات عربيّه به صورت «هاى گرده» نويسند همچو «امين الملّة»، «فيلسوف الدّولة» و مانند اين ها، چون خواهند كه به طرز پارسى بنويسند، با «تاى دراز» نويسند همچو «امين ملّت، فيلسوف دولت است»; و همچنين لفظ «انشاءاللّه» و «عنقريب» و مشابه اين ها، از آن رو كه در پارسى هم مستعمل بوده و يك كلمه محسوب اند، بايد متّصل نوشته شود، اگرچه به حسب اصل عربى دو كلمه در شمار و على القاعده بايد منفصلا نوشته شوند.
تخفيف و تشديد
نمايش چهارم: اگر خواهند دو كلمه را كه آخر اوّل آن ها با اوّل آخر، متجانس و يا قريب المخرج است، با هم مربوط سازند، روا باشد كه اوّلى را در دويّمى ادغام كرده و مشدّد خوانده و عوض حرف اوّل، اين علامت «ـّـ» (سر سين) را بالاى آن بنويسند همچو: «شبّو» و «شپّره» در «شب بو» و «شب پره» و از آن رو كه تشديد در زبان پارسى كمتر و بلكه بعضى از ادبا رأساً انكارش نموده ـ چنانچه در گفتار دويّم ازآيين اوّل مرقوم داشتيم ـ بيشتر در اين چنين موارد، آخر اوّل را حذف كرده و مخفّف خوانند و به جهت تسهيل امر، مثالى چند براى مخفّف و مشدّد هر يك از متجانس و متقارب در جدول ذيل نگاشتيم:

صفحه 140
مشدّد متجانساصلمشدّد متقارباصل
فرّخفررُخبتّربدتر
شبّوشب بوشپّرهشب پره
شبّازشب بازخُمّ خُنب
مشدّد متجانساصلمشدّد متقارباصل
سپيديوسپيدديوبَتَربدتر
سپيدارسپيددارزوترزودتر
سخترسخت ترآوندآبوند
پهنا و نيمنپهن نا و نيم منيگانيك گان
گردهن و غمندهگرد دهن و غم ماندهيگانهيك گانه
شرمنده ورمنده   شرم مانده و رم مانده و مانند اينها
تبصرةٌ: در لفظ «پهنا» كه از امثله متجانس مخفّف در شمار است، ممكن است كه الف مصدريّت را بوده و در اصل «پهن نا» نباشد چنانچه در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه اشاره نموديم.
دستور: گاه است كه به حكم ضرورت و يا زينت، كلام مشدّد را مخفّف خوانند، همچو «برّه» و «پشّه» و مانند اين ها; و يا مخفّف را مشدّد نمايند همچو «برّنده» و «درّنده» و امثال اين ها.
تو از شوريدگىّ خود جهان شوريده مى بينى *** كدامين موج در بحر رضا ساحل نمى گردد
تتميمٌ: در جائى كه «نون» و «باى ابجدى» كه متقارب هستند، در يك كلمه گرد آيند، گاهى هر دو را به «ميم» قلب كرده و «ميم» را در «ميم» ادغاميده و مشدّد نموده و در «دُنب» و «خُنب» و «خنبره» و «سنب» و مانند اين ها، «دُمّ» و «خمّ» و «خمّره» و «سمّ» گويند به تشديد «ميم» و همچنين «كمّ» در «كُنب» كه شهرى است معروف و به معرّبش ـ كه «قُم» است ـ مشهور است و گاهى هر دو را به يك «ميم» تبديل داده و مخفّف خوانند و گاه است كه به حال خود باقى مانده و بدون قلب و ادغام نيز استعمال نمايند:
به دكان ميفروشان گرو است هرچه دارم *** همه خُنب ها تهى گشت و هنوز در خمارم
و در كلمات اكثر ادبا به همين طور مسطور است و تحقيق مطلب ـ چنانچه از مراجعه به كتب لغت هم مبرهن مى گردد ـ آن است كه هر يك از «خم» و «خُنب» و «دُم» و «دُنب» و نظائر آن ها كلمه مستقلّ جداگانه بوده و اصلا به همديگر مربوط و متفرّع نيستند.

صفحه 141
حذف «و»، «ا»، «ى»
نمايش پنجم: «واو» و «يا» و «الف» در بيشتر كلمات من باب تخفيف، محذوف باشند:
امّا «الف» مانند اشكم و شكم و استخر و ستخر و افكندن و فكندن و پيراهن و پيرهن و تباه و تبه و سياه و سيه و راه و ره و گناه و گنه و نظائر اين ها.
و امّا «واو» همچو اوفتادن، اُفتادن و ناوخدا و ناخدا و اندوه و اندُه و كوه و كُه و چونان و چُنان و همواره و هماره و مانند اين ها.
و امّا «يا» همچو نيكو و نكو و ايستادن و اِستادن و گريستن و گِرِستن و نظائر اين ها.
اتباع و توابع
نمايش ششم: چنانچه در عربى، پاره اى كلمات، محض براى اتباع كلمه سابقه آمده و معنى جز اين ندارند «حسن، بسن» و مانند آن، همچنين در زبان پارسى نيز در اكثر موارد، مستعمل و معمول است ولى در عربى بدون «واو» و در پارسى بيشتر با «واو» استعمال يافته و ندرتاً بى آن هم استعمال شود همچو «ترت و مرت» و «داس و دوس» و «سيب و تيب» و «اريد بريد» و «تار و مار» و «تاسه واسه» و مانند اين ها و بلكه اين قبيل الفاظ فى مابين اهالى ما هم معمول و متعارف و هماره لفظ تابع را با «ميم» استعمال نمايند همچو «كتاب متاب» و امثال آن.
تبصرةٌ: در مادّه خنك و لوك از برهان معلوم مى گردد كه توابع آن را گويند كه دو لفظ بدون همديگر معنى مقصود را نفهماند و اين خلاف استعمالات اهل لسان مى باشد. آنچه از تتبّع محاورات عامّه روشن مى گردد آن است كه در امثال اين گونه موارد، متبوع در افاده معنى خود مستقلّ و بلكه تابع را اصلا مدخليّتى در افاده معنى نبوده و فقط تأكيد معنى مستفاد از متبوع را باشد.
معرّب و مفرّس
نمايش هفتم: گاه است كه پارسيان، الفاظ عربى و هندى و ساير لغات را موافق قانون زبانى خودشان تغيير داده و در محاورات خودشان استعمال نمايند و اينچنين عمل به تفريس يا تعجيم موسوم بوده و الفاظ كذائيّه به مفرّس و يا معجّم مسمّى گردند; و تفريس هم گاهى به زيادت باشد همچو «طلبيدن» و «فهميدن»; و گاهى به ابدال مانند «ليكن» و «بلى» و «افعى» و «ليلى» در «لاكن» و «بلى» و «افعى» و «ليلى»; و گاهى به هر دو تحقّق يابد همچو «تنكه» در «تكّه»; و ظاهر، آن است كه تفريس عبارت از مجرّد استعمال الفاظ اجنبيّه است عربيّاً كان أم غيره در زبان پارسى، خواه تغيير يافته باشد يا نه; و وقوع تغيير در تحقّق تفريس لازم نيست و از اين قبيل است كليّه الفاظ اجنبيّه كه در زبان پارسى شايع و متداول گرديده همچو حضرت و جناب و خدمت و عرض و تلِفُون و تلگراف و كُميته و كابينه و نظائر اين ها; و در نصاب گويد:
وز معجّم سخىّ و كسوت و فرق *** عدل و بغض و دوام و استعداد

صفحه 142
بلكه بعضى از شرّاح نصاب، تفريس را منحصر به صورت عدم تغيير كرده و در شرح اين بيت گفته كه: معجّم(به فتح جيم) آن است كه عربى را عجم تكلّم كند بى تغيير و بالجمله گاه است كه عربان هم در لغات بيگانه تصرّف كرده و به اسلوب زبان خودشان تغيير و تبديل داده و در محاورات خودشان به كار برند و اينچنين عمل را تعريب ناميده و الفاظ همچنانى را معرّب مى نامند و آن هم گاهى به حذف حرف، تحقّق يابد همچو «فهرس» در «فهرست» و گاهى به زيادت حرفى ديگر به حصول آيد همچو «ديباج» در «ديبا»; و گاهى به تبديل يك حرف يا بيشتر همچو بنفسج و جوهر و فالوذج و فلفل و جلاّب و نرجس و جلنار و اصطبل و مسك در بنفشه و گوهر و پالوده و پلپل و گلاب و نرگس و گلنار و استبل و مشك و مانند اين ها; و گاهى به تغيير حركت همچو «اِيوان» در «ايوان» و گاهى به حذف حرفى و تبديل حرفى ديگر و تغيير حركت حصول يابد، همچو «جاموس» در «گاوميش» و «ابريق» در «آبريز»; و امّا تعريب بدون هيچگونه تبديل، نادر و فقط در چند كلمه نقل شده، همچو «بلور» و «كافور» و «زنجبيل» و «خوان» و «سندس» و غيره بلكه بعضى از شرّاح نصاب وقوع تغيير را در تحقّق تعريب، لازم دانسته و در شرح اين شعر:
وز معرّب شناس سنج و دلق *** يلمق و قفش و بهرج است بپاد
گفته كه معرّب آن است كه لفظ عجمى را عرب تغيير دهد و استعمال كند و بالجمله اگر يكسر هم نباشد، اكثر وقوع تبديل در الفاظ معرّبه و عربان در تعريب و سرقت الفاظ بيگانه يد طولا داشته و هر لفظى را كه از زبانى اخذ كرده و دزديدند همان دم مثل صبّاغى لباس و كاسه كردن طاس، تغيير وضع داده و تبديل صورت كرده و لباس عربى پوشانند به طرزى كه گويا اصلا و وضعاً عربى بوده و در ياراى هركس نباشد كه پى به عجمى بودنش ببرد و اين تردستى عربان در دزدى زبانان همه را انگشت به دندان گذاشته، در السنه مشهور و به فيروزآبادى منسوب است:
انَّ الأناكير ساهَت بعد ما سَبُزَت *** و اشرورَنَت بعدَ ما كانت تَراشيشا
و همين است كه بعضى از ادبا را منشاء شبهه گرديده و تغيير را در تحقّق تعريب قيد كرده والاّ تحقيق آن است كه هيچ يك از تغيير و عدم تغيير در هيچكدام از معرّب و معجّم شرط نباشد اگر چه اوّلى در اوّلى بيشتر و دويّمى در دويّمى بسيارتر است.
فرق حروف و حركات
نمايش هشتم: در بيان كيفيّت تفرقه فى مابين حروف و حركات و علامات آن ها.
بدان كه چون اكثر حروف ايرانى ذاتاً مشابه همديگر بوده و امتياز آن ها از يكديگر به خودى خود امكان نداشته و بلكه يك حرف هم در تمام حالات سكون واعراب از فتحه و كسره و ضمّه، به يك شكل نوشته شده و حالت سكون و اعراب و اقسام اعراب از يكديگر تشخيص نداشت و لذا در مقام بيان ذات حروف و صفات آن ها (كه حرف كذائى كدام حرف است و به كدام صفت است) به قيود مختلفه پناهيده و به واسطه آن ها از همديگر تشخيص مى دهند، همچو منقوطه و مهمله و مثنّاة و موحّده و مفتوح و مكسور و مانند اين ها، مثلا «لخلخه» را همچنين ضبط نمايند: «به فتح لامين و سكون خاء معجمه اوّل و فتح خاء منقوطه ثانى و هاء خفى در آخر» و همچنين در امثال آن; و اين روش چنانچه مى بينى در اغلب موارد منافى صرفه عمرى و مالى بوده و علاوه كه بر كتب مبسوطه انسب و اليق است امّا در اين كتاب اجتناب از اطناب منظور نظر و به قدر امكان، اختصار در كار است. از اين رو در بيان وزن كلمه به ذكر يكى از

صفحه 143
كلمات هموزن آن كه وزناً فى مابين عامّه مشهور و احتياج به ذكر فتحه و كسره نداشت، اكتفا نموديم و در بيان ذات حروف هم، آنچه حرف اوّل و دويّم است، به قرينه انجمن و آيين معلوم بوده و بيان حروف مابعدى را هم به عهده نقاط و قرائن خارجه موكول داشتيم مثلا وزن كلمه «لخلخه» را بدين طريق بيان كرديم: «همچو زلزله و يا دغدغه» و مانند اين ها و حرف اوّل و دويّم آن هم علاوه به شكل خود حرف، به قرينه اى با انجمن و آيين كه از براى «لام» با «خاء منقوطه» منعقد شده، معلوم مى شود و حروف مابعدى آن هم با شكل و صورت حرف و گاهى به معاونت نقطه و گاهى به معاضدت پاره اى قرائن خارجه از ترتيب لغات و غيره معلوم مى گردد; و در جائى كه در لغات مشهوره هموزنى از براى لغت مقصوده ]پيدا[ نشد، وزن همان لغت مقصوده را گاهى با اعراب نوشتن حروف، بيان كرده و گاهى حركات آن را بر وجه اجمال مذكور داشتيم و مخفى نماند كه در كلمات دوحرفى و سه حرفى حاجت به ذكر وزن ندارد بلكه ذكر حالت حرف اوّل فقط در اوّل همچو «به فتح اوّل» و مانند آن و بيان حركات اوّل و دويّم تنها در دويّم همچو «با دو فتحه» يا «با فتحه و كسره» و مانند آن ها كافى بوده و حرف آخر كلمات پارسى چنانچه در طىّ كلمات سابقه، سمت گزارش يافته، هماره ساكن مى باشد و «ياى مجهول» و «واو مجهول» را با حرف «ج» در تحت آن ها علامت كرديم و شايد در بعضى موارد، صريحاً نوشته شود و چون حروف اربعه مختصه پارسى از مشابه خودشان از حروف عربى امتياز صورى نداشت، از اين رو «ژ» و «پ» و «چ» پارسى را با سه نقطه امتياز داده و «گ» پارسى را هم با دو كشيده فرق نموديم و شايد در پاره اى موارد با حرف «ع» در عربى و «ف» در پارسى امتياز داده شوند.
تحريك و اسكان
نمايش نهم: گاه است كه به حكم ضرورت و اقتضاى مقام، ساكن را متحرّك كرده و متحرّك را ساكن خوانند، همچو: گُرْسِنه و گُرُسْنه; و گُلْسِتان و گُلِسْتان و مانند اين ها:
كجا است آن كه پدَرْش آهن است و مادر سنگ *** عدوى عود و عبير و جزاى كفر و ضلال
بسا طبيب كه مايه نداشت، درد فزود *** وزير بايَدِ ملك هزارساله چه سود
زياده و نقصان
نمايش دهم: گاه باشد كه به حكم ضرورت يا تخفيفاً يا تحسيناً، پاره اى ادوات و حروف در بعضى كلمات افزوده و يا مى كاهند. امّا زيادت چنانچه در نمايش بيستوچهارم از نگارش سيّم از آيين سيّم گزارش يافت و از اين قبيل است اشباع فتحه «نَه» در اين قول جامى:
مبادا هيچكس چون من گرفتار *** كه نه دل دارم اندر بر نه دلدار
و اشباع كسره «چِه» در اين قول سعدى: «چو مُردى چه سيراب چه خشك آب» و نظائر اين ها; و امّا نقصان و كاهيدن گاهى از اوّل كلمه باشد و گاهى از وسط كلمه و گاهى از آخر آن.
امّا نقصان از اوّل همچو شيب و گر و نوز و نون و چنو و چنان و چنين و كو و كين در نشيب و اگر و هنوز و كنون و چون او و چون آن و چون اين و كه او و كه اين و امثال اين ها مانند فغان در افغان و برو در ابرو و غيره; و از اين قبيل

صفحه 144
است حذف همزه در جائى كه در اوّل كلمه واقع و مابعد آن، ساكن باشد كه همزه را حذف كرده و به جهت امكان تلفّظ، حركتش را به مابعد نقل نمايند، همچو فگار و ستم و شكم و ستوار و ستادن و فسانه و فراختن در افگار و استم و اشكم و استوار و استادن و افسانه و افراختن و مانند اين ها; و همچنين اگر لفظ ديگر به اوّل كلمه مصدّر به همزه درآيد بنا به فصاحت، حركت همزه را به ماقبل خود نقل داده و خودش را حذف نمايند چنانچه در «افگار» كه «دل افگار» گويند و در الفاظ «او» و «آن» و «اين» در جائى كه كلمه «از» و «بر» و «هم» به اوّل آن ها درآيد و اين دو فقره كه حذف همزه و نقل حركت آن به مابعد يا ماقبل باشد، قياسى و ساير موارد حذف، سماعى است; و امّا نقصان از وسط مانند ار و برون و بغداد و سكنگبين و كَه و كُه و ناخدا و نظائر اين ها در اگر و بيرون و باغ داد و سركه انگبين و كاه و كوه و ناوخدا و هم چنين سپه در سپاه و چه در چاه و چنو و چنان و چنين در چون او و چون آن و چون اين و نظائر اين ها و به نوشته بعضى از ادبا در اينجا هم حذف الف و واو ساكن كه پيش از «هاء» ظاهر مى باشد، قياسى و ساير موارد حذف، سماعى است; و امّا حذف در آخر همچو سيا و گيا و گنا و گوا و هفتا و آسيا و پادشا و چى و زمى و آوا و را و نظائر آن ها در سياه و گياه و گناه و گواه و هفتاد و آسياب و پادشاه و چيز و زمين و آواز و راه; و در اين جا هم حذف «هاى ملفوظ» بعد از الف، قياسى و ساير موارد حذف سماعى است چنانچه مصرّح به بعضى از اهل فنّ است.
تبصرةٌ: گاه باشد كه از يك كلمه، دو حرف حذف نمايند همچو ستان در آستان و همچنين كو و كان و كين و چنو و چنين و چنان كه در اصل، كه او و كه آن و كه اين و چون او و چون اين و چون آن بودند اگرچه به اعتبار اجزاء اصلى آن ها، دو كلمه بوده و از موارد حذف آخر يا حذف وسط يا اوّل درشمارند ولى چون از شدّت ارتباط، يك كلمه محسوب بوده و مى توان از موارد حذف دو حرف معدود نمود و در بعضى موارد، سه حرف نيز حذف نمايند همچو «بام» در «بامداد» و «خور» در «خورشيد» و «كزو» در «كه از او» و مانند اين ها.
تنبيه: خلاصه كلمات ادبا در موارد حذف و زياده و نقصان، بعد از تصحيح و تنقيح اجمالى آن ها به شرحى است كه مذكور افتاد و مع ذالك باز هم محتاج به نقض و ابرام بوده و از آن رو كه داراى اهميّتى وافى نبوده و به وفاى عمر و سال هم اطمينان نداشتيم، به تنقيح كلّى آن ها نپرداختيم.

صفحه 145
   دستور زبان فارسى/ خاتمه
]خاتمه[
خاتمه، متضمّن دو مقصد است:
مقصد اوّل
در تحليل و تجزيه و تركيب: بدان كه بعضى از دستوريان، بعد از فراغ از مطالب دستور زبان فارسى، محض من باب تجديد ذكر مطالب مشروحه و ملكه بودن آن ها در ذهن مبتدى، پاره اى مثال هاى متفرّقه و جمل مختلفه ذكر كرده و به تنقيد و تحقيق اجزا و عناصر آن ها پرداخته و اين را تركيب و تجزيه و تحليل مى نامند و گاه است كه در اين موضوع به قدر تحقيق اصل مطلب، صرف اوقات مى نمايند ولى اگر حقيقت تركيب و تحليل به درستى به دست آيد، معلوم مى گردد كه آن قدر تفصيل مجرّد تكرار و تضييع وقت عزيز و بالخصوص كه خروج از وضع اين كتاب است و از اين رو محض من باب اقتضا به ذكر اجمالى حقيقت آن ها پرداخته و بسط زايد را به عهده فطانت خود ناظرين موكول داشته و مى گوييم كه تحليل و تركيب عبارت است از بيان حقيقت جمله و كلام و تنقيد هيئت اجزاء و عناصر آن و كشف حالات و حيثيّات آن ها است و بيان حقيقت خود جمله و كلام را تحليل نحوى گفته و كشف ماهيّت اجزاء آن را تحليل صرفى مى نامند و در تحليل نحوى بايد كشف نمود كه فلان جمله از كدامين اقسام جمله است (اخباريّه است و يا انشائيّه) و فعل كدام است و فاعل كدام و مبتدا چه چيز است و خبر چه و مانند اين ها; و در تحليل صرفى بايد كلمات چندى را كه از اجتماع آن ها جمله و كلام تشكيل يافته، تنقيد كرده و شرح داد كه فلان لفظ از كدامين اقسام كلمه است (اسم است يا فعل و يا حرف) و از كدامين انواع اين اقسام سه گانه است: ضمير است يا اسم اشاره و يا موصول; مفرد است يا جمع; بسيط است يا مركّب; مبتدا است يا خبر; و مضاف كدام است و مضاف اليه چيست و از كدامين اقسام اضافه است و ضمير هم از كدامين انواع ضمير است و بدين قياس; و پوشيده نيست كه بعد از احاطه به مطالب سابقه، همين مراتب، واضح و لايح گرديده و ديگر حاجت به اعاده تمام تفصيلات در ضمن امثله نداريم مگر مختصرى، محض من باب تمرين مبتدى و آن هم سه كتب ابتدائى اولى و انسب و خارج از وضع اين كتاب است و لذا عطف عنان به مقصد دويّم مى نمائيم.

صفحه 146
مقصد دويّم
در پاره اى قواعد و علامات معموله در اين كتاب كه در مباحث آتيه در كار است; و در اين جا شش دستور است:
دستور اوّل: وزن كلمات و كيفيّت تفرقه مابين حروف و حركات، به شرحى است كه در نمايش هشتم از آيين پنجم مذكور افتاد.
دستور دويّم: باترديد ذكركردن هر مطلبى، اشاره به اختلاف ادبا و اهل فنّ در همان مطلب است مثلا ترديد در بيان وزن كلمه، اشاره به اختلاف در وزن و ترديد در ترجمه كنايه از اختلاف در آن و ترديد در بيان لغت كه لفظ فلانى بر معنى فلانى عربى است و يا يونانى، عبارت از اختلاف در همين است كه بعضى از اهل فنّ يا همان لفظ را در همان معنى كه در ترجمه اش نگارش يافته، عربى دانسته و بعضى ديگر يونانى پنداشته و هكذا در تمامى موارد ترديد.
ترتيب لغات و كيفيّت پيداكردن آن ها در اين كتاب
دستور سيّم: در كيفيّت پيداكردن لغات و مطالب مقصوده از اين كتاب. بدان كه در تمامى لغات و مطالب مقصوده،حرف اوّلى را انجمن تشكيل داده و با حرف دويّمى آيين بندى نموده و در حروف مابعدى هم تا آخر كلمه به ترتيب الأوّل فالأوّل رفتار نموديم و بالجمله در ترتيب تمامى كلمات (چه حرف اوّل و دويّم و چه حروف مابعدى آن ها) به ترتيب ذيل حروف سىودوگانه معمول خواهد شد: «ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش  ص ض ط ظ ع غ ف ق ك گ ل م ن و ه ى» و كنايات و لغات مركّبه را هم به واسطه اين كه منظور نظر اصلى جزو اوّل آن ها بوده، در ذيل مادّه همان جزو اوّلى نوشته و ترتيب حروف روى هم رفته آن ها را منظور نداشتيم مثلا «آب مريم» و «آب منجمد» و نظائر آن ها را در تحت ترجمه آب نوشته و در مقام ترتيب بر آبس و آبستن و آبان و مانند آن ها مقدّم داشتيم، اگر چه در مقام ملاحظه حروف روى هم رفته مجموع دو كلمه، بايستى برعكس ترتيب مذكور بوده و آب مريم و امثال آن از آبستن و مانند آن مؤخّر شدى و اگر شرح لفظ مركّبى در تحت ترجمه جزو اوّلش پيدا نشود، در مقام ترتيب طبيعى، جزو ثانى آن جويا باشند مثلا اگر ترجمه «حصار كبود» در «ح ص ا» پيدا نشود در «ك ب و» به ترجمه كبودحصار رجوع نمايند; و گاه است كه ترجمه لفظ مركّبى از تركيبات مرادف و هم معناى جزو اوّلش به دست آيد مثلا لفظى كه از چشم و كلمه ديگر تركيب يافته، ممكن است كه از ديده و همان كلمه ديگر هم تركيب
يابد. پس بسا باشد كه ترجمه تركيبات هر يك از آن ها، اگر در محلّ ترتيبى خود نوشته نشده باشد، از تركيبات
ديگرى به دست آيد و هم چنين در «آذر» و «آتش» و مانند آن ها; و اگر چه در اكثر كتب لغت در كلمات
مركّبه روى هم رفته جملتان حروف دو كلمه را منظور داشته اند، مع ذالك ترتيب مختار ما ـ به مناسبتى كه
مذكور افتاد ـ اقرب به صواب و نزديكتر به نظام ناموسى كلمات است و با اين همه امر سهل است و ايضاً در
كلمات مركّبه همچنانى كه در جزو ثانى آن ها «الف و لام عربى» بود، از آن رو كه «الف ولام» آن ها در معرض
زوال بوده و بسيار باشد كه كلمات همچنانى را بى«الف ولام» نيز گفته و مى نويسند، در مقام ترتيب، «الف ولام» را منظور نداشتيم مثلا در «اضراس العجوز» و «اضراس الكلب» بايد تصوّر نمائيم كه «اضراس عجوز» و «اضراس كلب» است و به همين وتيره معمول خواهد شد.

صفحه 147
تبصرةٌ: به جهت امتياز، الفاظ مركّبه را به واسطه «واو عطف» از همديگر تفريق نموده و بسايط را بدون «واو» مذكور داشتيم مثلا بادآبله و بادآفراه و بادآور و مانند اين ها را بدين روش نگاشتيم كه بادآبله به معنى فلان و بادآفراه به فلان و بادآور به فلان و هكذا كه مشعر باشد بر اين كه اين الفاظ از «باد و آبله» و «باد و آفراه» و مانند اين ها تركيب يافته به خلاف بادام و بادامه و مانند اين ها از لغاتى كه مفرد و بسيط بوده و از باد و غير آن مركّب نگرديده اند كه بدون «واو» مرقوم افتادند و در غالب الفاظى را كه افراد و تركيب آن ها مجهول و مشتبه بود بدواً به قانون لغات مركّبه در مقام ترتيب در مادّه جزو اوّل نبشته و مجدّداً در ترتيب بسايط نگاشته آمده و به مكرّربودن آن هم تصريح نموديم كه ناظرين را زيادت بصيرت بوده و در صورتى كه لغتى را در ترتيب بسايط پيدا نكردند، به ترتيب مركّبات رجوع نمايند.
علامات مختصّه اين كتاب
دستور چهارم: چنانچه در ديباچه اشاره نموديم، مقصود اصلى در اين كتاب، ترجمه فارسى عصرى متداول در زمان ما است كه فى الواقع معجونى است محيّرالعقول و مركّب از اجزاى غير متناهى از عربى و تركى و مغولى و پاره اى لغات بيگانه و اصطلاحات علميّه و ماننداين ها. پس به واسطه اين كه لغات متفرّقه از اختلاط به يكديگر محفوظ مانده و صرفه مالى و عمرى هم ملحوظ گردد، پاره اى علامات مخصوصه وضع كرديم كه به دستيارى آن ها، لغات همچنانى از همديگر امتياز يافته و معلوم گردد كه فلان لفظ به فلان معنى در كدام لغت است و پرواضح است كه بيان هر يك به اسم خاصّ خود ـ چنانچه در برهان و غيره معمول داشته ـ منافى صرفه مالى و جانى است و بالجمله گاه است كه علاوه بر علائم لغات، پاره اى علامات عليحده هم معمول شده و تفصيل اين اجمال آن كه علامات معموله در اين كتاب بر چند وجه است:
1) «ج» كه در تحت بعضى كلمات مشتمله بر «و» يا «ى» نوشته شده تا مشعر باشد بر اين كه آن «و» يا «ى»، «واو مجهول» و «ياى مجهول» است.
2) «ر» كه بعد از خود لغت و پيش از ترجمه آن، علامت مشهوربودن وزن است كه ديگر حاجت به مقايسه به هموزن آن و يا تفصيل اعراب و حركات حروف آن نداريم.
3) «ف» كه در بعضى موارد، بعد از علامت «ر» نشانه معروف بودن معنى است كه ديگر حاجت به ترجمه ندارد.
4) «ل» كه بعد از خود لغت، علامت مجهول بودن وزن است كه ضبط آن در موارد صحيحه ديده نشده.
5) «ع» علامت اين است كه آن لفظ از اتباع است چنانچه در نمايش ششم از آيين پنجم سمت نگارش يافت.
و امّا علامات لغات متفرّقه بعد از ترجمه خود لفظ مذكور شده و در جائى كه يك لفظ را چند معنى بوده و هر يك از آن معانى، مخصوص لغتى باشد، بعد از هر يك از آن ترجمه ها، علامت مخصوصه به لغت همان ترجمه نوشته شده تا دلالت نمايد بر اين كه آن لفظ به آن معنى در كدام لغت است و به معنى ديگر ـ كه بعد از آن مذكور ـ در كدام لغت; و توضيح اجمالى اين مدّعا آن كه اگر علامت لغت معيّنى بعد از تمامى معانى و ترجمه هاى لفظى نوشته شود، دلالت مى نمايد بر اين كه آن لفظ به همه آن معانى در همان لغت است كه علامت آن بعد از آن ها نوشته شده و اگر علامت لغتى در اثناى معانى لفظ نوشته شود، دلالت مى كند بر اين كه معنى مذكور، پيش از آن علامت در همان لغتى

صفحه 148
است كه در مدلول آن علامت است و همان لفظ، نسبت به معانى مذكوره بعد از آن علامت يا پارسى است اگر بى علامت باشند و يا لغتى است عليحده كه علامت آن هم بعد از معانى مابعدى مذكور گرديده و علائم لغات متفرّقه موافق لوحه ذيل است:
لغاتعربىتركىزندىرومىسريانى
علاماتعركىندمىسر
لغاتيونانىفرانسهلاتينمغولىعلاماتنانسهتينمغ
و غير از لغات مزبوره، ساير لغات را به جهت قلّت آن ها به نام صريح خود نوشته و لغات پارسى را مطلق و بى علامت نوشتيم.
دستور پنجم: بدان ـ ايّدك اللّه ـ كه به جهات عديده، شيوه مرضيّه اختصار را در اين كتاب مسلوك داشتيم كه بعضى از آن ها را مذكور داريم:
1) به حسن ظنّ ناظرين اعتماد كرده و در ترجمه لغات به ذكر شاهد و بيّنه نبپرداختيم.
2) در مصادر، فقط به ترجمه معنى مصدرى قناعت كرده و مانند برهان و غيره، به ترجمه مشتقّات آن نپرداختيم زيرا كه بعد از استكشاف قواعد مشتقّات، موافق آنچه در مباحث آيين سيّم مذكور افتاد اصلا حاجت به ترجمه مشتقّات نداريم مثلا بعد از آن كه ترجمه «دوختن» مكشوف گرديد، معنى «دوخت»، «دوزنده» و «بدوز» و «مى دوزد» و مانند اين ها از قواعد ممهّده در مباحث مذكوره هم مبيّن شده و ذكر عليحده آن ها تطويل بلاطائل خواهد شد، مگر اين كه آن لفظ مشتقّ علاوه بر معنى اشتقاقى، يك معنى مستقلّى هم داشته باشد كه در اين صورت، آن لفظ را به جهت بيان معنى مستقلّ غير اشتقاقى آن بايد مذكور داشت و شايد معنى اشتقاقى هم استطراداً مذكور گردد چنانچه در لفظ «ديده» كه علاوه بر معنى اشتقاقى آن ـ كه اسم مفعول از ديدن است ـ معنى ديگرى هم دارد كه در محلّ خود، مذكور و به جهت بيان همان معنى لابدّاً بايد بعد از ترجمه لفظ «ديدن» مستقلاًّ مذكور گردد.
3) در برهان و غيره، ترجمه و معنى الفاظ مترادفه را كه به يك معنى هستند، در هر يك از آن ها نوشته اند مثلا يك ترجمه را در «ركاسه» نوشته اند و در «ركاشه» هم ـ كه به همان معنى است ـ همان ترجمه را مشروحاً نوشته، پس از آن در هريك از «ريكاسه» و «ريكاشه» و «سيخول» و مانند آن ها ـ كه همه به يك معنى هستند ـ همان ترجمه را نوشته و هكذا ترجمه آزخ و آژخ و اَزَخ و اَژَخ و زخ و ژخ و مانند آن ها را ـ كه همه به يك معنى هستند ـ در هر يك از آن ها مشروحاً نوشته و هكذا و هكذا; و اين روش، چنانچه مى بينى به چه اندازه تضييع وقت عزيز و منافى صرفه مالى است وليكن در اين كتاب ترجمه چندين لفظ مترادف را كه به يك معنى هستند، غالباً در يكى از آن ها مشروحاً نوشته و در ساير مترادفات آن ها از شرح زايد صرف نظر نموده و به همان لفظ كه معنى مشترك مزبور در ترجمه اش نگارش يافته، ترجمه نموديم مثلا بعد از آن كه ترجمه «سيخول» كاملا نوشته شد، ديگر همان ترجمه را در «ركاسه» و «ركاشه» و مانند آن ها اعاده نكرده و در ترجمه آن ها تنها به ذكر «سيخول» اكتفا نموديم و هكذا در ساير موارد; و اين

صفحه 149
روش علاوه بر اين كه موجب اختصار است، بسا هست كه طالبين يك لغت را باعث خبرت بر لغات سايره غير آن هم مى باشد.
4) از شرح اعراب لغات و كلمات كه به جهت وزن آن ها در برهان و غيره متعرّض شده، صرف نظر كرده و در بيان اوزان به مقايسه به لفظى ديگر كه وزنش مشهور بوده و از غايت شهرت حاجت به بيان نداشته و اصلا محلّ اشتباه نبود، اكتفا نموديم و در خود كلمات همچنانى از مقايسه هم صرف نظر نموده و به مشهوريّت وزن اكتفا كرده و تنها با «ر» مشهوربودن وزن را مبيّن داشتيم مثلا «سمندر» از كثرت شهرت محتاج به بيان وزن نيست، منتهاش آن كه اعتماد بر وزن مشهورى آن را هم با علامت «ر» بيان كرديم و در بيان وزن «فرنجك» هم به جهت رعايت اختصار از ذكر اعراب حروف آن كه يك سطر كتابى را اشغال مى كند، قطع نظر كرده و به همين كلمه «چو سمندر» اكتفا نموديم و هكذا در لغات ديگر و بدين هم قناعت نكرده و به جهت كثرت توضيح، اوزان كلمات مشهوره همچنانى را هم كه حركات حروف به واسطه مقايسه آن ها بيان شده، در دستور ششم مابعدى مصرّحاً بنگاشتيم و ايضاً بعد از بيان وزن لغتى، به هر طريق كه روا باشد، مادامى كه در كلمات و لغات مابعدى همان وزن عيناً باقى بوده و يا به معاونت آن، آن ها را هم مى توان خواند، اصلا به بيان وزن يا تلويحاً يا تصريحاً متعرّض نشديم مثلا در مادّه «روا» همين كه وزن آن بيان شد، لفظ «روات» هم كه بعد از آن است، به معاونت آن خوانده مى شود زيرا كه تا حرف سيّم، همان وزن باشد كه در «روا» مذكور شده و حرف چهارم هم كه آخرش است، ساكن خواهد شد و پس از آن كه وزن «روات» هم مكشوف گرديد مادامى كه در لغات مابعدى همان وزن باقى است، به بيان وزن تعرّض نخواهد شد، اشاره بر اين كه به همان وزن «روات» هستند، اين است كه در رواج و رواد و روار و رواز و رواس به هيچوجه تعرّض به ذكر وزن نشده تا آن كه در كلمه «رواق» كه موازن «روات» نبود، باز هم با مقايسه به «چنار» و «شمار» به بيان وزن آن پرداختيم و در پاره اى كلمات ثنائى و ثلاثى هم كه خودخوان بوده و رسم الخطّ آن مغنى از بيان وزنش بود همچو با و باد و داد و مانند آن ها اصلا از وزن آن ها نامى نبرديم.
دستور ششم: در تعيين و ضبط اعراب و حركات مشهوره معروفة الوزن كه اوزان لغات مضبوطه در اين كتاب با مقايسه به آن ها بيان شده و تنها اعراب آن ها را شرح داده و از سكون آن ها را مسكوت گذاشته و وزن كلمات خودخوان را مانند داد، باد و مانند آن ها اصلا متعرّض نشديم.

صفحه 150
ثنائى
به فتح اوّل و سكون و تخفيف ثانى
به ضم اوّل و سكون وتخفيف ثانى
يل
صف
دف
من
پس
بد
پى
مى
جو
شد
رخ
گل
زو
بو
به فتح اوّل وتشديد و سكون ثانى
به كسر اوّل و سكون و تخفيف ثانى
به كسر اوّل و سكون و تشديد ثانى
به ضمّ اوّل و سكون و تشديد ثانى
حقّ
خطّ
سدّ
دل
مسْ
بى
شقّ
دقّ
زىّ
ضدّ
مُدّ
اوزان ثلاثى
به فتح اوّل و ثانى
به فتح اوّل و سكون ثانى و ثالث
به كسر اوّل
به فتح اوّل و كسر ثانى
سفر
قمر
برص
مرض
عرب
كمر
شفق
الو
مزه
تره
قمه
لله
قشو
قند
جنگ
تشت
پشم
سخت
سرد
قول
حول
صيد
عين
مرو
سعى
هند
خشم
خشت
خضر
نيك
شيخ
تير
سين
ميم
ديو
خجل
ثخذ
على
ولى
پرى
صفى
قوى
روش
به كسر اوّل و فتح ثانى
به ضمّ اوّل
جگر
صفت
شكم
ستم
گله
صله
تند
جفت
پشت
موش
هوش
روح
كوه
روى
روس
كور
روز
كوس
پلو
قيّم
سيّد

صفحه 151
تتمه اوزان ثلاثى
به فتح اوّل و فتح و تشديد ثانى
به كسر اوّل و فتح و تشديد ثانى
به فتح اوّل
عمّه
   مكّه غلّه
دبّه
تبّت
سكّه
حصّه
قصّه
فضّه
شدّت
قضا
عصا
بلا
دغا
هوا
حيا
صفا
جفا
حوّا
سقّا
به ضمّ اوّل و فتح و تخفيف ثانى
به ضمّ اوّل و فتح و تشديد ثانى
به ضمّ اوّل و ثانى
به ضمّ اوّل و كسر ثانى
سخن
زحل
عمر
شده
جثّه
حقّه
جبّه
مدّت
افق
شتر
وضو
تهى
سهى
حطى
ستى
به فتح اوّل و ضمّ و تخفيف ثانى
به فتح اوّل و ضمّ و تشديد ثانى
به كسر اوّل
به ضمّ اوّل
سبك
عمو
زلو
فرّخ
رضا
بيا
خدا
دعا
به كسر اوّل و ضمّ ثانى
نكو
رفو
زره
اوزان رباعى
به فتح اوّل و ضمّ ثالث
به ضمّ اوّل و فتح ثانى
به فتح اوّل و تخفيف ثانى
به ضمّ اوّل و تخفيف ثانى
گندم
بدرخ
سرپل
بدبو
گذشت
تفنگ
كميل
كنار
عيار
كمان
سوار
عيان
كمال
سواد
جوان
شمار
خمار
سماق
هماى
بقّال
عطّار
خيّاط
فدوى
سفرى
طَلَبه
عمله
بركت
كلمن
زنّار
كفّار

صفحه 152
تتمه اوزان رباعى
به كسر اوّل
به كسر ثالث
به كسر اوّل و ضمّ ثالث
به ضمّ اوّل و ثالث
چنار
خيار
كتاب
كامل
فاسق
راضى
حايل
بى رو
مينو
نيكو
دلجو
بلبل
سنبل
برزو
لولو
به فتح اوّل و ثالث
به ضمّ اوّل و فتح ثالث
به كسر اوّل و فتح ثالث
به ضمّ اوّل و ثانى
عنبر
حوضك
حيدر
رونق
روضه
هرزه
دسته
هيضه
مروه
پرتو
دختر
فرصت
تربت
گنبد
گلخن
سفره
بركه
پسته
سوزن
دوزخ
كودك
بوطه
روزه
دلبر
كشور
ديگر
سركه
ريشه
ريزه
جزيه
ميوه
ديدن
ورود
نزول
هبوط
عبور
سلوك
گروه
ستوه
ترنج
درست
زقّوم
قيّوم
به كسر اوّل و فتح ثانى
به فتح اوّل و ضمّ ثانى
به فتح اوّل
به ضمّ اوّل
شكست
درخش
فرنگ
درخت
عروس
عمود
درون
نگون
صحرا
دريا
فردا
سودا
پروا
شيدا
طوبا
دنيا
خرما
به فتح اوّل و ثانى
به كسر اوّل وثالث
به سكون ثالث ورابع
به ضمّ ثالث
نهنگ
سمند
پلنگ
لوند
فندق
كشمش
بيدل
پيچش
فرنى
هندى
بينى
ساخت
تاخت
بانگ
ماست
ناخن
ناوك
جادو
مازو
به كسر اوّل و ثانى
به فتح اوّل وكسرثانى
به ضمّ اوّل و كسر ثالث
به كسر اوّل
سرشت
بهشت
سرشك
برنج
كليد
دلير
خديو
رسيد
امير
بصير
طريق
زرشك
پرسش
سوزش
منكر
موذى
روزى
(؟)
بينا
مينا
سركا

صفحه 153
تتمّه اوزان رباعى
به فتح ثالث
خاور
مادر
ياور
سايه
باده
شايد
مجلس
بددل
يخنى
جنگى
سعدى
عربى
فربه
موعد
ليلى
مدير
رضيّه
سفرا
صلحا
صغما(؟)
دوست
دلير
مشقّت
مودّت
محلّه
مقوّى
معلّم
مسلّط
اوزان خماسى
به فتح اوّل و ثالث و رابع
به فتح اوّل و سكون ثانى
به كسر اوّل و سكون ثانى
به ضمّ اوّل و سكون ثانى
غرغره
زلزله
ولوله
بدمزه
حوصله
روزنه
فلسفه
بدنظر
ميمنه
كرگدن
فرهاد
ايوان
سرباز
ميدان
سردار
دستان
تورات
دلزار
ديدار
ديوار
تهران
گلزار
سرخاب
دشنام
گلدان
گلنار
قرآن
كوتاه
چوپان
دخترك
منتخب
مفرده
رتيلا
چليپا
مسيحا
مختلف
مختفى
مسلمه
مرتضى
به ضمّ اوّل و فتح ثالث
به كسر اوّل و فتح ثالث
به فتح اوّل و رابع
به كسر اوّل و فتح رابع
گلقند
خرسند
هوشنگ
روبند
دلبند
بى ربط
ريوند
فردوس
خرابه
اتابك
شماتت
امانت
علاوه
برادر
سماور
كناره
حواله
كرايه
كنايه
عمارت
كتابت
ولايت
اماله
اشاره
بريدن
بريده
تصادف
تفاوت
هلاكو

صفحه 154
به فتح اوّل و كسر رابع
به فتح اوّل و كسر ثالث
به كسر اوّل و ثالث
به ضمّ اوّل و كسر ثالث
نوازش
مسالك
مساجد
امانى
حمايل
تحقيق
تدريس
زنجير
زنبيل
پرويز
توليد
ادريس
مسكين
دلگير
بى دين
گلچين
برجيس
روگير
روبين
تتمّه اوزان خماسى
به فتح اوّل و رابع
به كسر ثالث
به فتح ثالث و رابع
خودخوان است
ابى ذر
كنيزك
سليقه
رسيدن
سكينه
كابين
فاليز
پاگير
ياسمن
با ادب
بامزه
بادام
پادار
داداش
طبيعى
   پرسش پلنگى
به فتح اوّل ورابع وضمّ ثالث
به كسراوّل وضم ثالث وفتح رابع
به كسراوّلوثانى وفتح رابع
به كسر اوّل وفتح ثالث ورابع
مردمك
انجمن
بدشده
خربزه
بى هده
دلشده
فرشته
سرشته
ستيزه
صدّيقه
بى مزه
بى ادب
دل زده
لبلبو
به ضمّ ثالث
به فتح اوّل و ثانى و رابع
به كسر اوّل و ثالث
به كسر اوّل و فتح ثالث
كابوس
گاموش
سمندر
كلنتر
فرزدق
طبرزه
كيميا
كبريا
بى نوا
دلبرا
بدصفت
تنقيه
تبصره
جبروت
ملكوت
به كسر اوّل و ضمّ ثالث
به فتح ثالث
به ضمّ اوّل و ثالث
به ضمّ اوّل و ثانى وبه فتح رابع
دلربا
بى دعا
پابند
آهنگ
آونگ
روپوش
پرزور
گلگون
گلوله
نحوست
رطوبت
نمونه
نمودن
ارسطو
تزلزل
به فتح اوّل ورابع وضمّ ثانى
به ضمّ اوّل و ثالث وبه فتح رابع
به كسر اوّل و رابع
به ضمّ اوّل و كسر رابع

صفحه 155
الوچه
كبوتر
مقوله
دلخون
دلجوى
بيرون
غلغله
سنبله
ستايش
سفارش
شكارى
خيالى
نمايش
عطارد
مرادى
صراحى
منافق
گنجشك
به فتح اوّل و ثالث
به كسر اوّل و ثالث و فتح رابع
به فتح اوّل و ثانى
به فتح اوّل و ثالث و به كسر رابع
فرزند
دربند
سرخيل
(؟)
سلسله
بسمله
فرفره
سرطان
همدان
رمضان
صلوات
پرورش
بدمنش
مثنوى
مولوى
نصارا
سراپا
بلايا
حادثه
راضيه
باصفت
فايده
علاّمه
تتمّه اوزان خماسى
به ضمّ اوّل و فتح رابع
به فتح اوّل و ثالث
به فتح رابع
مبارك
مضاعف
شماره
اژدها
بدادا
بادزن
كارگر
ساختن
ساخته
شكمبه
شكنجه
ستمگر
چگونه
ستردن
سترده
بدخلق
امرود
موعود
منصور
معيوب
ميمون
بدبوى
دعاگو
گذشتن
گذشته
سخنور
دريده
نوشتن
نوشته
نبشتن
دريدن
اوزان سداسى
به فتح اوّل وثالث وكسررابع
به فتح اوّل وكسر ثالث
به فتح اوّل وضمّ ثانى وفتح رابع
به فتح اوّل و ثالث
زنجبيل
اردشير
دل فريب
قندهار
زهرمار
كيومرث
گلوبند
عموجان
پهلوان
همزبان
فرمايش
ارجاسب
لاهوتى
به فتح اوّل وخامس
به كسر اوّل و فتح خامس
به ضمّ ثالث و فتح خامس
به فتح اوّل و ثالث و ضمّ رابع
ميخانه
تردامن
بدحالت
هنگامه
سردابه
همسايه
گوساله
دل دادن
دلداده
بيچاره
ديوانه
بى حالت
جادوگر
وارونه
سردارى
اندرون
عنكبوت
اشكبوس
بلبشور

صفحه 156
به فتح اوّل وضمّ خامس
به كسر اوّل و فتح ثالث
به ضمّ اوّل و فتح ثانى
به ضمّ اوّل وفتح خامس
شفتالو
اصفهان
ماديان
سليمان
سخندان
شاه تره
بزغاله
دنباله
خونابه
خنياگر
گلدسته
روبسته
گستردن
به كسر اوّل و فتح ثانى
به ضمّ اوّل و فتح ثانى
به فتح اوّل و ثانى
به فتح اوّل و رابع
درخشان
سخنگوى
قلمدان
بدخشان
نمكدان
نهاوند
دماوند
سوسمار
هوشيار
روسياه
لاجورد
كاربند
كتابچه
نشاندن
به ضمّ ثالث و فتح خامس
به فتح اوّل و كسر ثانى
به كسر اوّل و فتح ثالث و خامس
به ضمّ اوّل
پالودن
پالوده
نريمان
غليخان
دل بسته
زيبنده
دل بستن
خرامان
خراسان
منصوره
بدصورت
پيمودن
فرمودن
ميمونه
كاروان
ساربان
كار زار
پايدار
نقشبند
پابستن
پابسته
آهنگر
پيچيدن

صفحه 157
تتمّه اوزان سداسى
به فتح اوّل
به كسر اوّل
به كسر اوّل و ثالث
به كسر ثالث
سماوار
هراسان
فراوان
فراهان
خيابان
چراغان
دلآرام
اختيار
اعتبار
اضطرار
احتياج
بادمجان
طلبيدن
سلاطين
سرازير
نمودار
شتربان
به فتح اوّل و ثانى و رابع
به ضمّ اوّل و ثالث
به فتح اوّل و ثالث و خامس
به كسر اول و ضم ثالث و رابع
كمربند
سمرقند
گلگونه
سنبلچه
بدمنظر
سرپنجه
بى ستون
به فتح اوّل وكسرثالث و ضمّ رابع
به فتح اوّلوخامس
به ضمّ اوّلوكسرثالث وخامس
به كسرثالث وفتح خامس
سرنگون
كلانتر
نواخته
فراخته
كمانچه
موسيقى
سازيدن
بازيچه
دزديدن
پوشيدن
دزديده
پوشيده
پوستين
گوسفند
تبرزين
كمرچين
ترسيده
ترسيدن
بدطينت
گنجينه
پريروز
فريدون
شماردن
دختران
روزه دار
قبادوز
همايون
علانيه
دِرَويدن
طباطبا
پرستوك
بادگير

صفحه 158
اوزان سباعى
به فتح اوّل وكسر رابع
به كسر اول و فتح ثالث
به ضمّ اوّل و فتح ثالث
به فتح اوّل و ثالث
شرابيان
دلبرجان
دخترجان
شماريدن
احمدخان
بدهنجار
دفتردار
بادمجان
ماميران
رسانيدن
سراسيمه
به فتح اوّل وثالث و ضمّ خامس
به فتح اوّل و كسر ثالث و ضمّ خامس
به فتح اوّل و ضمّ خامس
به كسر اوّل و سكون ثانى
بطلميوس
عنبرگون
بطليموس
افلاطون
ارخالوق
اسپاهان
بى پايان
جالينوس
خراشيدن
ترساندن
به ضم اوّل و سكون ثانى
به فتح اوّل و رابع و سادس
به فتح اوّل وكسر ثالث
دنيادار
گل باران
برازنده
بدكردار
كشتيبان
سربازان
فروردين
رنگارنگ
بدسليقه
سرطويله
پروريدن
دِرَخشيدن
فريبيدن
خروشيدن
پرستيدن
نورديدن
اسفنديار
پروردگار
افراسياب
قرآن خوان
ترسانيدن
***
پايان دستور زبان فارسى
    قاموس المعارف

صفحه 160 - جلد اول

صفحه 161 - جلد اول
هو الله تعالى شأنه
بسم الله الرّحمن الرّحيم
و بعد از اختتام مقدّمه به آرايش انجمن ها مى پردازيم:

انجمن اوّل

(در حرف الف)
و آن مبتنى بر 31 آيين است:

آيين اوّل

(در حرف الف با الف)
و امّا الف مفرده : كه از روى ترتيب طبيعى صدرنشين اين انجمن است : در گفتار سيّم از آيين اوّل مقدّمه مشروحاً مذكور افتاد.
آ ا : امر بر آمدن و نام درختى هم هست و به عربى و تركى، از حروف ندا است.
آب : مى و شراب و رونق و رواج و عِرض و ناموس و لؤلؤ و جواهر و شمشير جوهردار و زيبق و جيوه و خجل و شرمنده و طرز و شيوه و قانون و قاعده و هموار به راه رونده و فيض و عطا و اميد و رجا و جلا و صفا و آبرو و عزّت و قدر و قيمت و جاه ومنزلت و ترقّى و دولت و لطافت و رحمت و واقع و حقيقت و نيك بختى و سعادت و تيزى و حدّت و نام ماه يازدهم سال روميان كه در اين زمان تقريباً مطابق 22 اسد ماه]مرداد [شمسى]است[ كه در «تاريخ اسكندرى» نگارش خواهد يافت و هم به معنى معروف كه به نوشته پيشينيان يكى از عناصر اربعه و على التحقيق، مايعى است شفّاف و بى بو و بى طعم و بى رنگ و مركّب از اكسيژن (oxygةne) و ايدروژن (hydrigةne) كه به عربى «ماء» و به فرانسه«او»(eou) و به لاتينى «آكا»(acqua) گويند و شعراى خراسان از آب، مطلق رود جيحون]در آسياى مركزى [قصد كنند.
آبِ آتش رنگ; آبِ آتش زاى; آبِ آتش زده :اشك گلگون و شراب لعلى.
آب آتش شدن :شور و غوغا برخاستن و گرم شدن آب.
آبِ آتش گون; آبِ آتش نماى; آبِ آتشين; آبِ آذرسا; آبِ آذرگون :شراب لعلى و اشك گلگون.
آبِ آمويه : آب جيحون[رودى در آسياى مركزى].
آبِ آهن :كه در پاره اى موارد مستعمل اطبّا است،آن است كه يك مشت ميخ زنگ زده آهن را در 14 سير آب جوش ريخته و در مدّت 24 ساعت بگذارند بماند. پس آب صاف آن را برداشته و از دو تا چهار پياله در عرض روز بياشامند.
آبِ ارس :ارس.
آبِ ارغوانى : آب آتش زده[ر.م].
آبْ از جگر بخشيدن :عطاى بى منّت و سخاوت بارغبت.
آبِ افسرده : آب بسته[ر.م].
آبِ باده رنگ; آبِ باده گون :اشگ خونين.
آبِ باران :علاوه بر معنى تركيبى روشن خود، سيرگاهى است از كابل در نواحى خواجه سه ياران.
آبِ بردال :آبى است كه از روم برخاسته و به درياى روم[درياى مديترانه] مى ريزد.
آبْ بَرين :كنار جوى آب كه زير آن مجوّف شده و آب رخنه كرده باشد.
آبْ بِزير كسى سُر دادن; آبْ بزير كسى هشتن :حيله

صفحه 162 - جلد اول
كردن.
آبِ بسته :برف و يخ و تگرگ و ژاله و كارد و خنجر و شمشير و شيشه و بلور و آبگينه و قدح و پياله و مرواريد.
آبِ بقا : آب حيات[ر.م].
آبْ بُن : ساداوران[ر.م].
آبِ بى لجام خوردن :خودسر و بى پروا شدن و مطلق العنان گرديدن.
آبِ پشت :منى و نطفه.
آبْ پيكران : كواكب و ستارگان.
آبْ تاختن : شاشيدن.
آبِ تبرستان : آب طبرستان[ر.م].
آبِ تلخ : آب آتش نماى[ر.م].
آبْ جامه : ظرف آبخورى.
آبِ جيحون ر جيحون[رودى در آسياى مركزى].
آبْ چرا : خوراك جنّ و پرى و وحوش و طيور و غذاى اندكى كه به جهت آب خوردن مى خورند، كه به ناشتا آب خوردن ممنوع است.
آبْ چين : قديفه، خصوصاً آنچه بدن ميّت را بعد از غسل دادن، بدان خشك كنند.
آبِ حيات; آبِ حيوان : كه «آب بقا» نيز گويند، شراب و بنابرمشهور چشمه اى است در ظلمات كه خورنده آن هرگز نميرد و آن نصيب خضر و الياس(عليهما السلام)شد و كنايه از علم و معرفت هم هست، خصوصاً علم دينى و بالخصوص علم الهى لدنّى و در اصطلاح هر طايفه، كنايه از چيزى است كه به زعم ايشان مفرّح ذات و سبب كثرت حيات باشد، مانند عشق و محبّت و لب و دهان معشوق و كلمات نغز و شيرين دوست و مناجات حضرت معبود و مانند اينها و كنايه از دوات هم هست.
آبْ خانه : بيت الخلا[ر.م].
آبِ خرابات : شراب.
آبْ خَست : جزيره و مردم بدباطن و خربزه و هر ميوه كه درونش ترش و ضايع شده باشد.
آبِ خشك : آب بسته[ر.م].
آبِ خضر : آب حيات[ر.م].
آبِ خفته : آب بسته[ر.م].
آبْ خو; آبْ خور; آبْ خورد : آبشخور.
آبْ خوردن : درنگ كردن و به معنى معروف و پرورش يافتن و چند گاهى در آب ماندن ظرف.
آبْ خوست; آبْ خون : آب گند[ر.م] و آب خست[ر.م].
آبْ خيز : ناودان و كوهه[موج بزرگ] و موجه و طغيان آب و زمينى كه هر طرف آن را بكنند، آب برآيد.
آبْ دار : تشت دار و مردم مال دار و باعزّت و باجمعيّت و لطيف و باطراوت و هم گياهى است مانند ليف خرما و كلام شايسته.
آبْ دارو : موميايى است.
آبْ دان : خيار تر و دلو و سطل و ظرف آب و گودال آن و استخر و درياچه و چاه و مثانه.
آبْ در جگر داشتن : مستى و توانگرى.
آبْ در جوى آمدن : آمدن و برگشتن دولت رفته و بخت و شوكت برگشته.
آبْ در چشم داشتن; آبْ در چشمه داشتن : باشرم و حيا بودن.
آبْ در چيزى كردن : افساد و ناراستى نمودن.
آبْ در ديده داشتن : باحيا بودن.
آبْ در شكر داشتن : ضعيف و ناتوان و گدازان بودن.
آبْ در هاون سودن; آبْ در هاون كوفتن : كار بيهوده و بى نتيجه كردن.
آبْ دست : رونق كار و صنعت و با آب استنجا كردن[پاك كردن موضع ادرار و مدفوع] و وضوساختن و آب وضو و زاهد پاك دامن و كارگرى كه دست او در كارها جلد و چابك و باطراوت باشد.
آبْ دستان : لولگين[آفتابه] و آفتابه و مانند آنها.
آبْ دستان دار : تشت دار و آفتابه دار.
آبْ دست خانه : بيت الخلا[ر.م].
آبْ دست دان; آبْ دسدان : آب دستان[ر.م].
آب دندان : (به كسر با) برق و صفاى دندان و (به سكون آن) سحر و گناه(1) و ضعيف و عاجز و زبون
::::::::::::::::::::::::::::::::::
1. ضبط برهان قاطع: شجر و گياه.

صفحه 163 - جلد اول
و احمق و نام نوعى از حلوا و حريف مغلوب در قمار و قسمى از انار و جنسى از امرود و محكم و محدود و موافق و مضبوط.
آب دِهِ دست : هر كسى كه بزرگ و زينت مجلس بوده و آرايش صدر از او باشد و بالخصوص اشاره بهوجود مقدّس حضرت رسالت مأبى(صلى الله عليه وآله وسلم)است.
آبْ راه; آبْ راهه : سيلاب و رهگذر آب.
آب رُفت : سنگى كه آب آن را تراشيده و مدوّر كرده باشد.
آب رفتن : بى آبرو شدن و ذليل بودن.
آب رو : عرض و ناموس و اعتبار و عزت و شرف و حيثيّت و(به سكون با) مفرد و به معنى سنبل و نيلوفر است.
آبِ روان : حيات و زندگانى.
آبْ رود : سنبل و نيلوفر.
آب روشن : رواج و رونق و عزّت.
آبْ ريختن : خوار و خفيف كردن و بودن.
آبْ ريز : بيت الخلا[ر.م] و دلو و ظرف آب، خصوصاً آنچه آب غسل را بدان بر سر ريزند و گودالى كه از براى آب هاى مستعمل مطبخ و حمام و امثال آنها سازند.
آبْ ريزان : روز سيزدهم تيرماه است. گويند در عهد فيروز[هجدهمين پادشاه ساسانى در قرن 5م]، جدّ انوشيروان، چند سال باران نيامده و قحطى سخت پديد آمد و ازاين رو تمامى مردم در اين روز يك جا جمع شده و شاه فيروز را هم با خودشان برده و دعا نمودند. در دم خداى تعالى رحم كرده و باران بسيار فرستاد و بدين سبب مردم عيد كرده و شادى نموده و آب و گلاب به يكديگر ريختند. پس هر سال در همان روز اين چنين كردندى و هنوز اين رسم در بعضى بلاد عجم باقى]است [و روز مذكور هم به همين انگيزه، بدين اسم مسمّى گرديد و همين جشن را نيز گويند.
آبريزگان : جشنى است كه پارسيان در روز آبريزان[ر.م]كنند.
آبْ زدن : فرونشاندن و تسكين دادن.
آبْ زُرُفت : آب خست[ر.م].
آبْ زن : حوض كوچك و امر و فاعل از آب زدن و ظرفى كه اطبّا، بيماران را در آن بر آب گرم مى نشانند.
آبْ زِه : زهاب[ر.م].
آبْ زيرگاه : مردم روشن ظاهر و بدباطن و رواج و رونق پوشيده و كمال و قابليّت مخفى.
آب زيره : شراب و شفق بعد از صبح.
آبْ سال; آبْ سالان : باغ.
آب سكون : به نوشته برهان[ر.ض] (باكاف پارسى بر وزن فاضل گون) نام جزيره و يا قريه اى است از تبرستان[مازندران و اطراف آن] در نزديكى استرآباد كه در ميان آن و جرجان سه روزه راه است و ازآن رو كه رودخانه آبگون در نزديكى بحر خزر به سكون و آهستگى مى رود، آن دريا را نيز بدين اسم مسمّى دارند و در مراصدالاطلاع[ر.ض] گفته كه ابسكون (بر وزن پرستوك) شهرى است در ساحل درياى تبرستان]درياى خزر [كه لنگرگاه كشتى و نواقل بوده و مابين آن و جرجان 24 فرسخ راه است.
آبْ سوار; آبْ سواران : حباب روى آب.
آبِ سياه : شراب و خوارى و ذلّت و آب طوفان و علّتى است در چشم و مركّب دوات.
آبْ سَيْر : چارواى خوش رفتار.
آب سِيَهْ : آب سياه[ر.م].
آبْ شار : آواز از بلند ريختن آب و رهگذر آب كه از بالا به زير ريزد.
آبْ شدن : گداختن و خجل شدن و برطرف شدن رونق و رفتن آبرو و عزّت.
آبْ شناس : قاعده دان و حقيقت شناس و صاحب مهارت در علوم و شخصى كه بر بالاى تير كشتى آمده و از صلاح و فساد دريا خبر دهد و شخصى كه آب چاه و كاريز را شناخته و مى داند كه در كدام جاى آن آب هست و در كدام طرفش نيست.
آبْ شَنگ : آبزن[ر.م].
آبِ شَنگَرفى : آب آتش زده[ر.م].
آبْ شيب : رهگذر رو به پايين آب.

صفحه 164 - جلد اول
آبْ صفت بودن : بسيار فايده رسانيدن و با تواضع بودن.
آبِ طبرستان : به نوشته برهان[ر.ض]، چشمه اى است در كوهى كه اگر بانگ بر آن زنند، بايستد و چون فرياد كنند، پنهان شود و چون طلب نمايند، روان گردد و اين حال در هر ساعتى مكرّر به فعل آيد.
آبِ طبريّه : چشمه اى است كه هفت سال روان و هفت سال خشك گردد و در جهانگيرى[ر.ض] گويد: به خاطر مى رسد كه آب طبريّه و طبرستان يكى باشد. و از رشيدى [ر.ض]نقل شده كه اين سهو است، چه تبريّه قصبه اى است از اردن و تبرستان غير است و طبريّه و طبرستان هر دو معرّبند.
آبِ طرب; آبِ عشرت : شراب.
آبِ فِسُرده : آب بسته[ر.م].
آب كار : (به كسر با) آبرو و رونق و رواج و نطفه و منى و (به سكون آن) سقّا و شراب فروش و شراب خوار.
آبِ كافور ---> كافور.
آبْ كامه ---> مرّى.
آبِ كبود : بحر اخضر[اقيانوس اطلس].
آبْ كش : سقّا و مرغ سقّا.
آبْ كُمَه : آبى است به غايت بدبو و گنديده و خاكسترى رنگ كه از شكم نوعى از ماهى كه در بحر اخضر]اقيانوس اطلس [و درياى هرموز مى باشد گيرند و به نوشته برهان[ر.ض] و مخزن الادويه[ر.ض]، هر عضوى كه بشكند اگر دو مثقال از آن بخورند به طورى كه به دندان نرسد، عضو شكسته را درست كند.
آبْ كَند : آبگير و نام شهرى است و هم رهگذر سيل و زمينى كه آب آن را كنده و چاك ها در آن افكنده باشد.
آب كوان : نشاسته.
آبْ گاه : پهلو و تهيگاه و استخر و تالاب.
آبِ گردنده : آسمان.
آبْ گند : آب بدبو و محلّى كه آب همچنانى داشته باشد.
آبِ گشاده : شراب زبون و كم كيف.
آبْ گون : آسمان و آب مانند و نشاسته و نام رودخانه بزرگى است كه از خوارزم]ناحيه اى در ازبكستان [آمده و به درياى گيلان[درياى خزر] مى ريزد.
آبْ گونْ صدف : ماه و آفتاب و آسمان.
آبْ گونْ قفس : آسمان.
آبْ گير : حوض و آفتابه و گول و درياچه و بركه بزرگ و گوداب باران و افزارى است مثل جاروب مر جولاهان[بافندگان] را كه بدان آب بر جامه و بر تانى]تار [كه مى بافند، افشانند.
آبِ مرد : نطفه و منى.
آبِ مُرغان : سيرگاهى است در نواحى شيراز كه روز سه شنبه ماه رجب در آنجا به سير روند و آن روز را هم «آب مرغان» گويند و هم نام چشمه اى است در قُهِستان]ناحيه اى در جنوب خراسان بزرگ [كه آب آن را به هرجا كه برند، هر قدر مرغ سار كه در آن نواحى باشد از دنبال شخصى كه آب را برداشته روان شوند تا به هرجا كه ملخ آمده باشد، تمام آنها را كشته و پراكنده سازند و ازاين رو آن چشمه را چشمه سار نيز گويند.
آبِ مرواريد : روشنى مرواريد و علتى است كه در چشم مردم پديد آيد و آن را «تِمْر» هم گويند.
آبِ مريم : شراب و شيره انگور و جاه و صلاح حضرت مريم.
آبِ ملخ : آبى است كه از ناحيه سميرم آرند و چون به مقصد برسند طيورى چند كوچك و سياه پيدا شده و تمامى ملخ ها را بكشند و ظاهراً همان چشمه آبِ مُرغان[ر.م]است.
آبِ منجمد; آبِ منعقد : آب بسته[ر.م].
آبِ نار; آبِ نافع : شراب.
آبِ نيل --->نيل .
آبوتاب : رونق و لطافت و طراوت.
آبودانه : طعام و آب.
آبْ وَرز : شناور.
آبْوند : ظرف آب.
آبْ يار : ميراب و سقّا و ملاّ و شخصى كه باغ و زراعت را آب مى دهد.

صفحه 165 - جلد اول
آباد : مه آباد[ر.م] و آبادان و آفرين و كلمه تحسين و درود و ثنا و خوش و خوب و زيبا و نيكو و پسنديده و مردم يزدان پرست و يزدان پسند و ده و قريه و نام خانه كعبه.
آبادان : معموره، ضدّ خرابه و ويران و نام مذهب مِه آباد]نخستين پيامبر ايرانى[.
آبادان فيروز ---> اردبيل .
آبادانيدن : آباد كردن و وصف نمودن.
آباده : قريه اى است در بَوانات و موضعى است در طرف يمين از راه كرمان و در كنار بحيره واقع و هم بلوكى است سردسير از مضافات فارس كه به مسافت 42 فرسخ از شمال شيراز اتفاق افتاده; زمينش دلگشا باغاتش روح افزا و آبش از قنات و گوارا و گندم و جو و پنبه و ميوه هاى سردسيرى اش ممتاز و مستثنى و قصبه آنجا سابقاً در نهايت استحكام بوده و در آن آبى جارى است كه فرومى آيد.
آبادى : به نوشته درارى لامعات[ر.ض]، علاوه بر معنى مصدرى معروف كه عبارت از انتظام و آبادانى است هم به زبان پارسى ورقٌ هندى للكتابة.
آباديان : ساكنان آبادانى و امّتان مِه آباد]نخستين پيامبر ايرانى[.
آباذ : بر وزن و معنى آباد.
آبازه : ولايتى است قريب به گرجستان كه مردمانش مسيحى و اكثر بلادش در كوهسار و هوايش سرد بسيار است.
آبافت : (چو ناراست) نوعى از پارچه سفت و سطبر.
آبان : نام فرشته اى است موكّل بر آهن و آتش و ماه آبان و روز آبان كه عبارت از ماه هشتم سال هاى شمسى و روز نهم يا دهم ماه هاى شمسى است، چنانچه در «تاريخ جلالى» و «تاريخ فُرس» نگارش خواهد يافت و در اين زمان آبان ماه جلالى تقريباً مطابق 24 يا 25 ميزان]مطابق مهر [بوده و آبان ماه فرس يا قديم موافق 20 يا 21 حوت]مطابق اسفند [باشد و همين روز است كه پارسيان از روى قاعده كليه مقرّره فى مابين خودشان كه چون نام ماه با نام روز تطابق نمايد : عيد كرده و جشن نموده و مباركش شمارند و نيز چون مدت مديد در ايران باران نيامده و قحطى شديد پديد آمده و گروهى انبوه تلف گرديدند، عاقبت در همين روز باران آمد، بنابرآن در اين روز جشن كرده و آن را «جشن نيلوفر» گويند.
آبانگاه : نام روز دهم فروردين و هم ملكى است موكّل بر آب.
آبانوز; آبانوس : آبنوس.
آبتين : (چو عابدين و مارگير) كامل النفس و نيكوكار و صاحب كردار و خوب گفتار و نام پدر فريدون]ششمين پادشاه پيشدادى [كه به دست ضحّاك]از شخصيت هاى پليد شاهنامه [كشته شد.
آبخ : (چو فاسق) زعرور[ر.م].
آبخو; آبخور; آبخورد; آبدار; آبدارو; آبدان : در هر شش رجوع به تركيبات «آب» نمايند و ششمى مخفّف آبادان هم هست.
آبُده : (چو ناخُنه) هرزه دراى و بيهوده گوى.
آبرس :(ل) نام پارسى اَبهَل]سرو كوهى[ است.
آبرو : رجوع به تركيبات «آب» نمايند.
آبرون ---> هميشه بهار .
آبريز; آبريزان; آبريزگان; آبزن; آبزه : در هر پنج رجوع به تركيبات «آب» نمايند.
آبِس : در برهان[ر.ض] گويد: شهرى است نامعلوم و در مراصد الاطّلاع[ر.ض] گويد: ابسس(بر وزن گندم) كه گويا همان آبس است شهرى است خراب از نواحى روم و گويند كه اصحاب كهف و رقيم در آنجايند.
آبست : (چو پابند) پيه بالنگ و(چو نارِنج) مخفّف آبستن و هم جاسوسى است كه پنهانى رفتار كند.
آبستان : (چو تابستان) آبستن، افراداً و تركيباً.
آبستن : (چو دانستن) نهفته و پنهان داشتن و هر حيوان بچه دار كه در شكم بچه داشته باشد.
آبستنِ فرياد : ساز و بربط.
آبستنگاه; آبستنگه : بيت الخلا[ر.م] و جاى پنهان شدن.
آبسته : (چو كالِسكه) آبستن و زهدان و(چو پابسته) جاسوس و مردم چاپلوس و زمينى كه به جهت زراعت مهيا كرده باشند و ظاهراً مخفّف آبِ بسته[ر.م] است.
آبسرت; آبسرد : (چو كاربند) آش كلّه و پاچه.

صفحه 166 - جلد اول
آبِسكون : رجوع به تركيبات «آب» شود.
آبسيان : (چو بادمجان) اشگ.
آبشت; آبِشتان; آبِشتن : بر وزن و معنى آبست و آبستان و آبستن، افراداً و تركيباً.
آبِشخو; آبِشخور; آبِشخورد : رزق و روزى و ظرف آبخورى و كنار رودخانه و كاريز و چشمه، خصوصاً جايى از آن كه مردمان و جانوران از آن آب مى خورند و به معنى محل اقامت و قسمت و بهره و تالاب و بركه و توقف كردن و درنگ نمودن و جاى آب خوردن مردم و حيوان و جزيره عميق ميان دريا كه نبات آن ظاهر و پيدا بوده و از كثرت آب، تعيّش در آن ممكن نباشد.
آبشگاه : ادب خانه[ر.م] و بيت الخلا.
آبشنگ : (چو كاربند) آب زن[ر.م].
آبفت : (چو پابست) آبافت[ر.م].
آبق : (چو فاسق) به عربى، بنده گريزپا و در اصطلاح اكسيريان]كيمياگران[، زيبق]جيوه [است كه معرّب آبك است.
آبك : (چو ناخن و مادر) آبله و جيوه و هر چيز پُرآب.
آبكار : رجوع به تركيبات «آب» شود.
آبكامه; آبكوان : در هر دو رجوع به تركيبات «آب» نمايند.
آبگون; آبگير : رجوع به تركيبات «آب» نمايند.
آبگينه : شراب و دل عاشق و اشگ چشم او و الماس و آينه و بلور و شيشه، خصوصاً شيشه شراب و شيشه صاف و شفاف و مانند آب و هم حلوايى است كه عسل قوام ديده را بر طبق ريخته و مى پهنايند تا سرديده و سختيده و در وقت خوردن دندان گير باشد.
آبلوج; آبلوچ : (چو واژگون) به نوشته برهان[ر.ض]، شكر و قند سوده و كلّه قند سفيد و به فرموده تحفه[ر.ض]، قند مكرّر است.
آبلوقه : محاصره و احاطه.(سه)
آبله : (چو نافله) علّتى است معروف كه به تركى «چيچك» و «قابار» و «زِگيل» گفته و به عربى «جُدَرى» نامند; رجوع به «جدرى» شود.
آبله رخ فلك : ستارگان.
آبله روز : آفتاب.
آبله فرنگ ---> جمره.
آبليتَه ; آبليسه; آبليه : برزيگر و زراعت كننده.
آبنوس : نوعى از ماهى بسيار لذيذ و هم درختى است معروف كه به نوشته بعضى در آتش مانند عود، گداخته و بوى خوش داده و مسحوق]ساييده شده[ آن شب كورى را برده و خوردن آن سنگ مثانه را ريخته و چون در آب اندازند، فرورود و منابت]محل هاى روييدن[ آن ناپيدا و كسى آن را نديده و آب دريا آن را آورده و مردمش از آب گيرند و در مخزن الادويه[ر.ض]گويد: آبنوس كه معرّب ابانس يونانى و به پارسى و هندى نيز بدين اسم مشهور ]است [و به رومى «انكسينس» و به يونانى «سيفافيطوس» نامند درختى است شبيه به درخت عنّاب و بسيار بزرگ مانند گردكان]گردو[ و از آن بزرگ تر و ثمر آن مانند انگور و زردرنگ مايل به سرخى و با حلاوت كمى و زمخت بسيار و در اوايل ميزان]مطابق مهر [رسيده و از درخت فروآرند.
آبنوسى شاخ : سرنا و شهناى و نايى كه از آبنوس سازند.
آبو : گل نيلوفر.
آبونه : به نوشته درارى لامعات[ر.ض]، خريدار نقدى و مشترك در صحايف و جرايد.(سه)
آبه : قريه اى است از بلوك خرقان مابين قزوين و همدان، حبوب و غلاتش ارزان و ميوه هاى سردسيرى اش فراوان است و هم شهرى است كه در دو فرسخى يا در چهار فرسخى ساوه واقع و اطرافش واسع و هوايش به گرمى مايل و آبش از قنات و معتدل و مردمانش شيعه مى باشند.
آبهى : (چو ظالمى) رودخانه اى است كه آن را رودخانه آهو نيز گويند.
آبى : ميراب و رنگى است مشهور و نوعى از انگور و هر چيز به آب منسوب و ميوه بِهى]به [معروف و بر هم خوردن معامله و در عربى، به معنى مانع و منكر است.
آبيار : رجوع به تركيبات «آب» نمايند.
آبيد; آبير; آبيژ; آبيژك; آبيژه : سرشگ و شراره آتش.
آبيل : به نوشته تحفه[ر.ض]، نباتى است پخش شبيه به شلغم

صفحه 167 - جلد اول
و خوش طعم و برگش مانند اَسپِست]يونجه[ و شاخه هاى آن بسيار بوده و تخمش مانند تخم زردك]هويج[ و در كنار دريا رويد.
آبين : نام قريه اى است نزديك غارى كه مومياى كانى]ماده نگهدارنده اجساد[ در آنجا به هم رسد.
آپاما : قراحصار افيون[ر.م].
آپريل : نام ماه اول از سال هاى رومى ها است كه در اين زمان تقريباً با 24حَمَل]مطابق فروردين [مطابق باشد.
آپوق : آن است كه دهان را پر باد كرده و ديگرى چنان دست بر دهانش زند كه صدا برآيد و يا اينكه انگشتان خود را بر روى زبان گذاشته و بياوازاند و اهالى]ما [«فِشقراق» گويند.
آتال ---> برغمه .
آتبين : بر وزن و معنى آبتين.
آتروپاتان ر آذربايگان .
آتش : شيطان و شخص عاشق و حرارت عشق و شجاع و دلير و خشم و غضب و رواج و رونق و گوگرد احمر و قدر و مرتبه وقوه هاضمه و ميل و اشتها و گرانى نرخ ها و نور و ضيا و به معنى معروف كه به عربى «نار» و به فرانسه «فُ»(feu) گويند. و بالجمله در برهان[ر.م] (بر وزن مادر)ش نوشته و در «آديش» از همان كتاب، كسرِ تا را از همه فرهنگ ها نقل كرده.
آتشِ آبْ پرور : شمشير آبدار.
آتشِ آسمان : رعدوبرق.
آتش افراز; آتش افرازه : تير هوايى و آتش بازى و گلوله توپ و تفنگ و غيره.
آتش افروز : آتش افروزنه و مرغ قُقنُس و پروانه و نام ماه يازدهم سال هاى ملكى يزدجردى كه در «تاريخ جلالى» مذكور گردد.
آتشْ افروزنه : چخماق و آتش گيره[ر.م] و كوروك]دمه [معروف آهنگران و مانند ايشان كه بدان آتش افروزند و از اختراعات جالينوس]پزشك يونانى در قرن 2 و 3م [است.
آتش افزا : آتش افروز[ر.م].
آتش بجان : غم و سوزش عشق و محبّت.
آتشْ برگ : كبريت و آتشزنه و شمشير.
آتشِ بسته : زر سرخ.
آتشِ بهار : لاله و گل سرخ و رونق بهار.
آتشِ بى بار; آتشِ بى دود; آتشِ بى زبانه : عقيق و لعل و ياقوت و ظلم و شراب و قهر و غضب و آفتاب.
آتشِ پارسى : يا بادِ فرنگ; جوششى است دردناك و بسيار سوزان كه رنگ آن به زردى مايل و صاحب آن در اكثر اوقات با تب و حرارت مى باشد و تب خاله را هم گويند.
آتشْ پاره : شراره و كرم شب تاب.
آتشِ پرآب : شراب و اشك غم زدگان و پياله طلا و لعل و ياقوت پر از شراب.
آتش پرور : شمشير آبدار.
آتشْ پنجه : استادكار جلد و تندوتيز.
آتشْ پيكر : آفتاب و جن و شياطين.
آتشْ تاب : آشپز و گُلخنى]روشن كننده آتش خانه حمام[ و طلا و آتشدان و آتشِ تر.
آتشِ تر; آتشِ توبه سوز : شراب و طلا و جمال معشوق و لب و دهان او.
آتشِ جامِ زيبقى : شراب است و توصيف جام به زيبقى به سبب تلألؤ و روشنى آن است.
آتشِ حَجَر : عقيق و لعل و ياقوت.
آتش خاطر : يا آتش دل; (به كسر شين) سوزوگداز قلب و(به سكون آن) مردم تيزفهم و روشن رأى و عاشق پيشه و كسى كه سخنان دلسوز عاشقانه از او سر زند.
آتشْ خرام : تيزرو و تندرو.
آتشْ خوار; آتشْ خواره; آتشْ خور; آتشْ خوره : مردم بدنفس و ظالم و حرام خوار و رشوه خوار و نام مرغى است; رجوع به «كبك» شود.
آتشْ دادن : ول كردن و ترك علايق نمودن و كسى را بى قرار ساختن و بر سر قهر و غضب آوردن.
آتشْ دان : چخماخ و منقل معروف آتش.
آتش دل : آتش خاطر.
آتشِ دهقان : آتشى است كه دهقانان بعد از درويدن

صفحه 168 - جلد اول
غلّه بر بقيه آن زنند تا زمين زور و قوّت گيرد و يا چون باران بارد، گياه زود برآيد.
آتشِ رَز : شراب.
آتشِ روز : آفتاب و گرمى و روشنايى روز.
آتشْ زبان : شاعر و مردم فصيح و بليغ و تيززبان.
آتشْ زدن : آتش دادن[ر.م] و به جهت تحصيل آتش، چخماق را بر سنگ زدن.
آتشِ زر : رونق و رواج.
آتشِ زمزم : آفتاب.
آتشْ زنه : چخماق و آتش كاو[ر.م] و قُقنُس.
آتش سخن : طعنه زننده و عتاب كننده.
آتشِ سرد : آتش توبه سوز[ر.م] است.
آتشِ سگ ---> شابانك.
آتشِ سودا : فكر و خيال و حرارت عشق.
آتشِ سيّال : شراب.
آتشِ سيماب گون : آفتاب.
آتشِ شجر : شراب.
آتشِ صبح : آفتاب صبح.
آتشْ فراز : آتش افراز[ر.م].
آتشْ فرازه : آتش افرازه[ر.م].
آتشْ فروز : آتش افروز[ر.م].
آتشْ فروزنه : آتش افروزنه[ر.م].
آتش فزا : آتش افزا[ر.م].
آتشْ فعل; آتشْ كار : غضبناك و بدكاره و شتاب زده و گُلخنى]روشن كننده آتش خانه حمام[ و مطبخى و آهنگر و امثال ايشان و تندوتيز و جلد، خصوصاً اسب.
آتشْ كاو : چوب و آهنى كه آتش تنور و غيره را بدان بر هم زنند.
آتشْ گاه; آتش گده : معبد مجوسان و آتش پرستان كه در آنجا آتش افروخته و پرستش نمايند و عجمان و پارسيان قديم هفت آتشگده بنا نهاده و هريكى را به يكى از سيّارات سبعه منسوب داشته و بخورى متعلّق به همان سيّاره مى سوزانيده اند:
   1. آذرمهر.
   2. آذرنوش.
   3. آذربهرام.
   4. آذرآيين.
   5. آذرخرداد يا آذرخُرين: كه به نام بانى خود كه يكى از موبدان و دانشمندان است موسوم گرديده و به زعم بعضى از پارسيان، نام مَلَكى است مأمور به محافظت آتشگده ها.
   6. آذر برزين: كه در «برزين» مذكور